Book Title: Mahabharat Samhita Part 03
Author(s): Bhandarkar Oriental Research Institute
Publisher: Bhandarkar Oriental Research Institute
Catalog link: https://jainqq.org/explore/004323/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ THE MAHABHARATA TEXT AS CONSTITUTED IN ITS CRITICAL EDITION VOLUME II KARNA., SALYA, SAUPTIKA-, STRI-, AND SANTI-PARVANS adhItamastu jakhi nAva PUBLISHED BY THE BHANDARKAR ORIENTAL RESEARCH INSTITUTE POONA 1974 Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ All rights reserved Printed by Dr. R. N. Dandekar, at the Bhandarkar Institute Press, Poona 4 and Published by Dr. R. N. Dandekar, Hon. Secretary, Bhandarkar Oriental Research Instituto, Poona 4 (India). Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cikitsitapAThAtmikA mahAbhArata-saMhitA tRtIyaH khaNDaH karNa - zasya - sauptika - strI - zAnti - parvANi zrItama ajali nAka bhANDArakaraprAcyavidyAsaMzodhanamandireNa prakAzitA puNyapattanam zakAbdAH 1896 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- _ Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukramaNikA pp. 1641-1803 1641-1803 1641-1643 1643-1644 1644-1648 1648-1652 1652-1654 1664-1684 1684-1797 1686-1688 1688-1694 1699-1702 1702-1705 1707-1710 8 karNaparva manyAyAH 1-19 / karNavadhaparva 1-19 itarASTrasaMjayasaMvAdaH 1-2 itarASTragokaH / saMjayavacanam . patarASTrajalpanam 5 karNAmipekaH .. poDavAyuradivasaH 7-21 saptadAyuddhadivasaH 22-67 kAsyasArathyAbhyupagamaH 21 tripuravadhopAkhyAnam 25 madrakakutsanam 27 / / haMsakAkIyopAkhyAnam 28 mAhIkamadrakamutsanam 10 yudhiDirasya arjunaM prati paruSavAkyam / iMgama kossH| kRSNena bhayoH kRtaM sAMtvanam 16-5. zAsanavamaH 10-11 karNArjunayubam 15-66 karNavadhaH 17 raNabhUmivarNanam 68 zudhiSirAmadaH " 1 satyaparva manyAvAH 1-64 malayaparva 1-15 pravezaparva 17-18 .76 tIrthayAtrAparva 29-53 tritopAkhyAnam 15 vandAbhiSeka: 5-45 cAvasyupAkhyAnam 47 maigISamyopAkhyAnam 19 barakanyopAkhyAnam 51 .. gadAbunaparva 5-41 duryodhanobhaGgaH 57 . baladevavAsudevasaMvAdaH 59 hoNisenApatyAbhiSekaH 64 1746-1766 1776-1759 1783-1794 1795-1797 1797-1801 1801-1803 pp. 1804-1930 . 1804-1836 1836-1861 1862-1909 1875-1876 1888-1897 1898-1901 1901-1904 1906-1907 1909-1930 1916-1917 1918-1920 1928-1930 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Pp. 1931-1959 - 10 sauptikaparva adhyAyAH 1-18 74 sauptikaparva 1-9 kauzikadarzanam 1 zivastutiH . 79 aiSIkaparva 10-14 draupadIparidevitam 11 aiSIkotsargaH 13-15 draupadIprasAdaH 15 rudramAhAtmyam 17-18 1931-1949 1931-1933 1939-1942 1949-1969 1951-1952 1953-1956 1956-1958 1958-1959 11 strIparva adhyAyAH 1-7 pp. 1960-1987 8. vizokaparva 1-8 81 strIparva 9-25 bhayobhImabhajanam 11 uttarAvilApaH 20 82 zrAddhaparva 26 83 jalapradAnikaparva 27 . - 1960-1967 1967-1985 1969-1970 1978-1979 1985-1986 1987 pp. 1988-2491 12 zAntiparva adhyAyAH 1-353 44 rAjadharmaparva 1-128 RSizakunisaMvAdaH 11 janakopAkhyAnam 18 devasthAnavAkyam 20-21 zaGkhalikhitopAkhyAnam 24 / hayagrIvopAkhyAnam 25 senajid-vAkyam 26 azmajanakasaMvAdaH 28 SoDazarAjakIyopAkhyAnam 29 suvarNaSThIvyupAkhyAnam 31 cArvAkacaritakathanam 39 kRSNanAmazatastutiH 43 bhISmastavarAjaH 47 jAmadagnyopAkhyAnam 49 indramAndhAtRsaMvAdaH 64-65 manurAjakaraNopanyAsaH 67 bRhaspatikausalyasaMvAdaH 68 purUravaHpavanasaMvAdaH 73 1988-2160 1998-1999 2007-2008 2009-2010 2012-2013 2013-2014 2014-2016 2017-2019 2019-2024 2026-2028 2037-2038 2040-2041 2044-2046 2047-2050 2071-2075 2076-2077 2077-2080 2085-2086 Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ailakazyapasaMvAdaH 74 mucukundopAkhyAnam 75 kekayarAjarAkSasasaMvAdaH 78 vAsudevanAradasaMvAdaH 82 kAlakavRkSIyopAkhyAnam 83 zakrabRhaspatisaMvAdaH 85 utathyagItA 91-92 vAmadevagItA 93-95 indrAmbarISasaMvAdaH 99 indrabRhaspatisaMvAdaH 104 kAlakavRkSIyam 105-107 / myAghragomAyusaMvAdaH 112 uSTrazirogrIvakathanam 113 / / saritsAgarasaMvAdaH 114 zvarSisaMvAdaH 117-119 vasuhomamAndhAtRsaMvAdaH 122 kAmandAGgAriSThasaMvAdaH 123 RSabhasumitrasaMvAdaH 125-126 yamagautamasaMvAdaH 127 45 bhApaddharmaparva 129-167 kApaNyAnuzAsanam 133 zakulAkhyAnam 135 mArjAramUSakasaMvAdaH 136 brahmadattapUjanIsaMvAdaH 137 kaNikazaguMtapasaMvAdaH 138 vizvAmitrazvapacasaMvAdaH 139 kapotalubdhakasaMvAdaH 141-145 indrotazaunakapArikSitIyam 146-148 gRdhrajambukasaMvAdaH 149 zalmalipavanasaMvAdaH 150-151 khagotpattiH 160 kRtaghnagautamopAruSAnam 162-167 6 mokSadharmaparva 168-353 senajipiGgalAgIte 168 pitAputrasaMvAdaH 169 zamyAkagItA 170 maGkigItA 171 prahAdAjagarasaMvAdaH 172 kazyapasRgAlasaMvAdaH 173 2086-2088 2088-2089 2091-2092 2096-2097 2097-2100 2102 2108-2112 2112-2114 2117-2119 2124-2126 2126-2130 2134-2137 2137-2138 2138-2139 2141-2144 2149-2151 2151 2454-2157 2167-2168 2160-2219 2163 2164-2165 2165-2172 2172-2176 2176-2178 2179-2183 2184-2188 2188-2191 2191-2196 2196-2198 2207-2210 2212-2219 2219-2491 2219-2221 2221-2223 2223-2224 2224-2226 2226-2227 2228-2229 Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhRgubharadvAjasaMvAdaH 175-185 . adhyAtmakathanam 187 dhyAnayogaH 188 mApakopAkhyAnam 189-193 manuvRhaspatisaMvAdaH 194-199 kevAvamAhAtmyam 200 dikpAlakakIrtanam 201 viSNoH varAharUpam 202 guruziSyasaMvAdaH ( vArSNeyAdhyAtmam ) 201-210 janakapaJcazikhasaMvAdaH 211-212 indraprahAdasaMvAdaH 215 balivAsavasaMvAdaH 212-218 cakranamucisaMvAdaH 219 balivAsavasaMvAdaH 220 zrIvAsavasaMvAdA 221 maigISamyAsitasaMvAdaH 222 vAsudevograsenasaMvAdaH 223 zukAnupraznaH 224-24. (mavikampakanAradasaMvAde) mRtyUtpattiH 240-250 tulAdhArajAjalisaMvAdA 253-255 vicalanugItA 257 cirakArikopAkhyAnam 258 satyavad-dhumatsenasaMvAdaH 259 kapilagosaMvAdaH 260-262 kuNDadhAropAkhyAnam 263 unchavRtteH purAvRttam 264 bhAradadevalasaMvAdaH 297 mANDagyajanakasaMvAdaH 268 hArItagItA 219 vRtragItA 270-271 vanavadhaH 272-273 jvarotpattiH 274 nAradasamaGgasaMvAdaH 275 nAradagADhavasaMvAdaH 276 . bharienemisagarasaMvAdaH 277 kAgyopAkhyAnam 200 parAzaragItA 279-28. iMsasAdhyasaMvAdaH 288 yogakathanam 289 sAMsyavarNanam 290 2230-2241 2243-2245 2245-2246 2246-2254 2254-2260 2261-2263 2263-2264 2264-2265 2266-2274 2274-2278 2279-2280 2281-2285 2286-2287 2287-2291 2291-2294 2294-2295 2295-2296 2296-2321 2321-2324 2326-2332 2332-2333 2333-2336 2336-2337 2337-2343 2343-2345 2345-2346 2347-2349 2349 2349-2369 2350-2355 2366-2359 2359-2361 2362-2363 2363-2365 2365-2366 2366-2368 2368-2379 2379-2382 2382-2384 2384-2388 Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (9) basiAkarALajavakasaMvAdaH 291-296 bhRgujanakasaMvAdaH 297 bAivalyajanakasaMvAdaH 298-301 paJcazikhajanakasaMvAdaH 30. sulabhAjanakasaMvAdaH 300 yAvakAbhyAyaH (dvaipAyanazukasaMvAdaH) 309 cukcaritam 310-120 maranArAyaNIyam 121-339 mahApuruSastavaH 325 bhagavanAmanirvacanam 328 grAmaNamAhAtmyamaniSomIyAtmakam 329 bhagavanAmanirvacanam 330 umbRttyupAkhyAnam 340-353 2388-2399 2399-2400 2400-2411 2411-2412 2412-2418 2418-2422 2422-2439 2439-2483 2447-2448 2457-2459 2459-2464 2464-2467 2483-2491 Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CORRIGENDA read for 9. 1. 9. 2. 360 9. 6. 23 9. 33. 18 9. 55. 13 9. 56. 36 9. 62. 16 9. 69. 15 12. 136. 23deg 12. 137. 81 12. 140. 25deg alambusam etajjJAtvA romaharSaNaH romaharSaNAH romaharSaNam romaharSaNe alaMbusam etacchrutvA komaharSaNaH komaharSaNAH lomaharSaNam komaharSaNe zete caNDAlaH cANDAla: paJcamam tassAbatIkSNabhUtAnAM pazcakam tasmAdabhIkSNabhUtAnAM Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH khaNDaH Page #12 -------------------------------------------------------------------------- _ Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karNaparva niSkargobhirhiraNyena vAsobhizca mahAdhanaiH / vaizaMpAyana uvAca / . vaya'mAnA jayAzIrbhiH sUtamAgadhabandibhiH // 12 khato droNe hate rAjanduryodhanamukhA nRpAH / tathaiva pANDavA rAjankRtasarvAhnikakriyAH / / pazamudvignamanaso droNaputramupAgaman // 1 zibirAnniryayU rAjanyuddhAya kRtanizcayAH // 13 se droNamupazocantaH kazmalAbhihataujasaH / tataH pravavRte yuddhaM tumulaM romaharSaNam / supAsanta zokAstitaH zAradvatIsutam // 2 kurUNAM pANDavAnAM ca parasparavadhaiSiNAm // 14 muhUrta te samAzvAsya hetumiH zAstrasaMmitaiH / tayorte divase yuddhaM kurupANDavasenayoH / vitryAgame mahIpAlAH svAni vezmAni bhejire // 3 karNe senApatau rAjannabhUdadbhutadarzanam // 15 vizeSataH sUtaputro rAjA caiva suyodhanaH / tataH zatrukSayaM kRtvA sumahAntaM raNe vRSaH / zAsano'tha zakunirna nidrAmupalebhire // 4 pazyatAM dhArtarASTrANAM phalgunena nipAtitaH // 16 te vezmasvapi kauravya pRthvIzA nApnuvansukham / tatastatsaMjayaH sarvaM gatvA nAgAhvayaM puram / zintayantaH kSayaM tIvra nidrAM naivopalebhire // 5 Acakhyau dhRtarASTrAya yadvRttaM kurujAGgale // 17 sahitAste nizAyAM tu duryodhananivezane / . janamejaya uvAca / atipracaNDAdvidveSAtpANDavAnAM mahAtmanAm // 6 ApageyaM hataM zrutvA droNaM ca samare paraiH / upatyUtaparizliSTAM kRSNAmAninyire sabhAm / yo jagAma parAmAti vRddho raajaambikaasutH|| 18 sasmaranto'nvatapyanta bhRzamudvignacetasaH // 7 sa zrutvA nihataM karNa duryodhanahitaiSiNam / cintayantazca pArthAnAM tAnklezAntakAritAn / kathaM dvijavara prANAnadhArayata duHkhitaH // 19 kRcchreNa kSaNadAM rAjanninyurandazatopamAm // 8 yasmiJjayAzAM putrANAmamanyata sa pArthivaH / lasaH prabhAte vimale sthitA diSTasya zAsane / tasminhate sa kauravyaH kathaM prANAnadhArayat // 20 mAkurAvazyakaM sarve vidhidRSTena karmaNA // 9 durmaraM bata manye'haM nRNAM kRcchre'pi vartatAm / te kRtvAvazyakAryANi samAzvasya ca bhArata / yatra kaNaM hataM zrutvA nAtyajajjIvitaM nRpaH // 21 yogamAjJApayAmAsuyuddhAya ca viniryayuH // 10 tathA zAMtanavaM vRddhaM brahmanbAhnikameva ca / karNa senApatiM kRtvA kRtakautukamaGgalAH / droNaM ca somadattaM ca bhUrizravasameva ca // 22 pAcayitvA dvijazreSThAndadhipAtraghRtAkSataiH // 11 tathaiva cAnyAnsuhRdaH putrapautrAMzca pAtitAn / a. bhA. 206 - 1641 - Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 1. 23 ] mahAbhArate [8. 2. 1 zrutvA yannAjahAtprANAMstanmanye duSkaraM dvija / / 23 | yasya prasAdAtkaunteyA rAjaputrA mahAbalAH / etanme sarvamAcakSva vistareNa tpodhn| mahArathatvaM saMprAptAstathAnye vasudhAdhipAH // 38 na hi tRpyAmi pUrveSAM zRNvAnazcaritaM mahat // 24 taM droNaM nihataM zrutvA dhRSTadyumnena sNyuge| vaizaMpAyana uvaac|| satyasaMdhaM maheSvAsaM bhRzaM me vyathitaM manaH // 39 hate karNe mahArAja nizi gAvalgaNistadA / trailokye yasya zAstreSu na pumAnvidyate samaH / ' dIno yayau nAgapuramazvairvAtasamairjave // 25 taM droNaM nihataM zrutvA kimakurvata mAmakAH // 40 sa hAstinapuraM gatvA bhRzamudvignamAnasaH / saMzaptakAnAM ca bale pANDavena mahAtmanA / jagAma dhRtarASTrasya kSayaM prakSINabAndhavam // 26 dhanaMjayena vikramya gamite yamasAdanam // 41 sa samudvIkSya rAjAnaM kazmalAbhihataujasam / / nArAyaNAstre nihate droNaputrasya dhImataH / vavande prAJjalirbhUtvA mUrdhA pAdau nRpasya ha // 27 hatazeSeSvanIkeSu kimakurvata mAmakAH // 42 saMpUjya ca yathAnyAyaM dhRtarASTraM mahIpatim / vipradrutAnahaM manye nimagnaH shoksaagre| hA kaSTamiti coktvA sa tato vacanamAdade // 28 plavamAnAnhate droNe sannanaukAnivArNave // 43 saMjayo'haM kSitipate kaccidAste sukhaM bhavAn / duryodhanasya karNasya bhojasya kRtadharmaNaH / svadoSeNApadaM prApya kaccinnAdya vimuhyasi // 29 madrarAjasya zalyasya drauNezcaiva kRpasya ca // 44 hitAnyuktAni viduradroNagAGgeyakezavaiH / matputrazeSasya tathA tathAnyeSAM ca sNjy| . agRhItAnyanusmRtya kaccinna kuruSe vyathAm // 30 viprakIrNeSvanIkeSu mukhavarNo'bhavatkatham // 45 rAmanAradakaNvaizca hitamuktaM sabhAtale / etatsarvaM yathA vRttaM tattvaM gAvalgaNe rnne| nagRhItamanusmRtya kaJcinna kuruSe vyathAm // 31 AMcakSva pANDaveyAnAM mAmakAnAM ca sarvazaH // 46 suhRdastvaddhite yuktAnbhISmadroNamukhAnparaiH / saMjaya uvaac| nihatAnyudhi saMsmRtya kaJcinna kuruSe vyathAm // 32 pANDaveyairhi yadvRttaM kauraveyeSu mAriSa / tamevaMvAdinaM rAjA sUtaputraM kRtAJjalim / tacchrutvA mA vyathAM kArSIrdiSTe na vyathate mnH||47 sudIrghamabhiniHzvasya duHkhAta. idamabravIt // 33 / / yasmAdabhAvI bhAvI vA bhavedartho naraM prati / gAGgeye nihate zUre divyAstravati saMjaya / aprAptau tasya vA prAptau na kazcidvyathate budhH||48 droNe ca parameSvAse bhRzaM me vyathitaM manaH // 34 dhRtarASTra uvAca / yo rathAnAM sahasrANi daMzitAnAM dazaiva hi / na vyathA zRNvataH kAcidvidyate mama saMjaya / ahanyahani tejasvI nijanne vasusaMbhavaH // 35 diSTametatpurA manye kathayasva yathecchakam // 49 sa hato yajJasenasya putreNeha shikhnnddinaa| iti zrImahAbhArate karNaparvaNi prathamo'dhyAyaH // 1 // pANDaveyAbhiguptena bhRzaM me vyathitaM manaH // 36 bhArgavaH pradadau yasmai paramAstraM mahAtmane / saMjaya uvAca / sAkSAdrAmeNa yo bAlye dhanurveda upAkRtaH // 37 / hate droNe maheSvAse tava putrA mahArathAH / - 1642 - Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 2.1] karNaparva [8. 3. 8 babhUvurAzvastamukhA viSaNNA gatacetasaH // 1 zIlavantaH kRtAstrAzca drakSyathAdya parasparam // 16 avAGmukhAH zastrabhRtaH sarva eva vizAM pate / / evamukte mahArAja karNo vaikartano nRpH| aprekSamANAH zokArtA nAbhyabhASanparasparam // 2 siMhanAdaM vinadyoccaiH prAyudhyata mahAbalaH // 17 vAndRSTvA vyathitAkArAnsainyAni tava bhArata / sa sRJjayAnAM sarveSAM pAJcAlAnAM ca pazyatAm / ardhvamevAbhyavekSanta duHkhatrastAnyanekazaH // 3 kekayAnAM videhAnAmakarotkadanaM mahat // 18 zakhANyeSAM ca rAjendra shonnitaaktaanyshesstH|| tasyeSudhArAH zatazaH prAdurAsazarAsanAt / prAbhrazyanta karAgrebhyo dRSTvA droNaM nipAtitam // 4 / agre puDhe ca saMsaktA yathA bhramarapatayaH // 19 zAni baddhAnyaniSTAni lambamAnAni bhaart| - sa pIDayitvA pAJcAlAnpANDavAMzca tarasvinaH / adRzyanta mahArAja nakSatrANi yathA divi // 5 / hatvA sahasrazo yodhAnarjunena nipaatitH||20 tayAta stimitaM dRSTvA gatasattvamiva sthitam / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi svaM balaM tanmahArAja rAjA duryodhano'bravIt // 6 dvitIyo'dhyAyaH // 2 // bhavatAM bAhuvIryaM hi samAzritya mayA yudhi / pANDaveyAH samAhUtA yuddhaM cedaM pravartitam / / 7 vaizaMpAyana uvAca / tadidaM nihate droNe viSaNNamiva lkssyte| etacchrutvA mahArAja dhRtraassttro'mbikaasutH| yudhyamAnAzca samare yodhA vadhyanti srvtH|| 8 zokasyAntamapazyanvai hataM matvA suyodhanam / jayo vApi vadho vApi yudhyamAnasya sNyuge| vihvalaH patito bhUmau naSTacetA iva dvipaH // 1 bhavetkimatra citraM vai yudhyadhvaM srvtomukhaaH||9 tasminnipatite bhUmau vihvale raajsttme| pazyadhvaM ca mahAtmAnaM kaNaM vaikartanaM yudhi / ArtanAdo mahAnAsItstrINAM bharatasattama // 2 pracarantaM maheSvAsaM divyairastraimahAbalam / / 10 sa zabdaH pRthivIM sarvAM pUrayAmAsa sarvazaH / yasya vai yudhi saMtrAsAtkuntIputro dhnNjyH| zokArNave mahAghore nimagnA bhrtstriyH||3 nivartate sadAmarSAtsiMhAkSudramRgo yathA // 11 rAjAnaM ca samAsAdya gAndhArI bharatarSabha / yena nAgAyutaprANo bhImaseno mahAbalaH / niHsaMjJA patitA bhUmau sarvANyantaHpurANi ca // 4 mAnuSeNaiva yuddhena tAmavasthAM pravezitaH // 12 tatastAH saMjayo raajnsmaashvaasydaaturaaH| yena divyAstravicchUro mAyAvI sa ghttotkcH| muhyamAnAH subahuzo muJcantyo vAri netrajam // 5 amoghayA raNe zaktyA nihato bhairavaM nadan // 13 samAzvastAH striyastAstu vepamAnA muhurmuhuH| tasya duSpAravIryasya satyasaMdhasya dhiimtH| kadalya iva vAtena dhUyamAnAH smnttH||6 bAhvordraviNamakSayyamadya drakSyatha sNyuge|| 14 rAjAnaM vidurazcApi prajJAcakSuSamIzvaram / droNaputrasya vikrAntaM rAdheyasyaiva cobhayoH / AzvAsayAmAsa tadA signaMstoyena kauravam // 7 pANDupAJcAlasainyeSu drakSyathApi mahAtmanoH // 15 / sa labdhvA zanakaiH saMjJAM tAzca dRSTvA striyo nRp| sarva eva. bhavantazca zUrAH prAjJAH kulodgtaaH| unmatta iva rAjA sa sthitastUSNIM vizAM pate // 8 -1643 - Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 3.9] mahAbhArate [8. 4. 21 tato dhyAtvA ciraM kAlaM niHzvasaMzca punaH punH| adhaM nihatya sainyasya karNo vaikartano htH||6 svAnputrAngarhayAmAsa bahu mene ca pANDavAn // 9 viviMzatirmahArAja rAjaputro mahAbalaH / garhayitvAtmano buddhiM zakuneH saubalasya c| AnartayodhAzatazo nihatya nihato raNe // 7 dhyAtvA ca suciraM kAlaM vepamAno muhurmuhuH // 10 atha putro vikarNaste kSatravratamanusmaran / saMstabhya ca mano bhUyo rAjA dhairysmnvitH| kSINavAhAyudhaH zUraH sthito'bhimukhataH parAn // 8 punargAvalgaNiM sUtaM paryapRcchata saMjayam // 11 ghorruupaanprikleshaanduryodhnkRtaanbhuun| . yattvayA kathitaM vAkyaM zrutaM saMjaya tnmyaa| pratijJA smaratA caiva bhImasenena paatitH||9 kaJciduryodhanaH sUta na gato vai yamakSayam / vindAnuvindAvAvantyau rAjaputrau mhaablau| hi saMjaya tattvena punaruktAM kathAmimAm // 12 kRtvA nasukaraM karma gatau vaivasvatakSayam // 10 evamukto'bravItsUto rAjAnaM jnmejy| sindhurASTramukhAnIha daza rASTrANi yasya vai| hato vaikartano rAjansaha putrairmahArathaiH / vaze tiSThanti vIrasya yaH sthitastava zAsane // 11 bhrAtRbhizca maheSvAsaiH sUtaputraistanutyajaiH // 13. akSauhiNIrdazaikAM ca nirjitya nizitaiH shraiH| duHzAsanazca nihataH pANDavena yshsvinaa| arjunena hato rAjanmahAvIryo jayadrathaH / / 12 pItaM ca rudhiraM kopAdbhImasenena sNyuge||14 tathA duryodhanasutastarasvI yuddhdurmdH| iti zrImahAbhArate karNaparvaNi vartamAnaH pituH zAstre saubhadreNa nipAtitaH // 13 - tRtIyo'dhyAyaH // 3 // tathA dauHzAsanirvIro bAhuzAlI raNotkaTaH / draupadeyena vikramya gamito yamasAdanam // 14 vaizaMpAyana uvAca / kirAtAnAmadhipatiH sAgarAnUpavAsinAm / etacchrutvA mahArAja dhRtraassttro'mbikaasutH| devarAjasya dharmAtmA priyo bahumataH sakhA // 15 abravItsaMjayaM sUtaM zokavyAkulacetanaH // 1 bhagadatto mahIpAlaH kSatradharmarataH sdaa| duSpraNItena me tAta manasAbhiplutAtmanaH / dhanaMjayena vikramya gamito yamasAdanam // 16 hataM vaikartanaM zrutvA zoko marmANi kRntati // 2 tathA kauravadAyAdaH saumdttirmhaayshaaH| kRtAstraparamAH zalye duHkhapAraM titIrSavaH / hato bhUrizravA rAjazUraH sAtyakinA yudhi // 17 kurUNAM sRJjayAnAM ca ke nu jIvanti ke mRtaaH||3 | zrutAyurapi cAmbaSThaH kSatriyANAM dhnurdhrH| saMjaya uvAca / carannabhItavatsaMkhye nihataH savyasAcinA // 18 hataH zAMtanavo rAjandurAdharSaH pratApavAn / tava putraH sadA saMkhye kRtAstro yuddhdurmdH| hatvA pANDavayodhAnAmarbuda dshbhirdinaiH|| 4 duHzAsano mahArAja bhImasenena paatitH||19 tato droNo maheSvAsaH pAJcAlAnAM rthvrjaan| yasya rAjanagajAnIkaM bahusAhasramadbhutam / nihatya yudhi durdharSaH pazcAdrukmaratho hataH // 5 sudakSiNaH sa saMgrAme nihataH savyasAcinA // 20 hataziSTasya bhISmeNa droNena ca mhaatmnaa| / kosalAnAmadhipatirhatvA bahuzatAnparAn / -- 1644 - Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 4. 21] karNaparva [8. 4. 50 saubhadreNa hi vikramya gamito yamasAdanam // 21 / zUrasenAzca vikrAntAH sarve yudhi nipAtitAH // 36 bahuzo yodhayitvA ca bhImasenaM mhaarthH| abhISAhAH kavacinaH praharanto madotkaTAH / citrasenastava suto bhImasenena paatitH|| 22 zibayazca rathodArAH kaliGgasahitA htaaH|| 37 madrarAjAtmajaH zUraH pareSAM bhayavardhanaH / gokule nityasaMvRddhA yuddhe paramakovidAH / basicarmadharaH zrImAnsaubhadreNa nipAtitaH // 23 / zreNayo bahusAhasrAH saMzaptakagaNAzca ye| samaH karNasya samare yaH sa karNasya pshytH| te sarve pArthamAsAdya gatA vaivasvatakSayam / / 38 vRSaseno mahAtejAH zIghrAstraH kRtnishryH|| 24 syAlau tava mahArAja rAjAnI vRSakAcalau / abhimanyorvadhaM smRtvA pratijJAmapi caatmnH| tvadarthe saMparAkrAntau nihatau savyasAcinA // 39 dhanaMjayena vikramya gamito yamasAdanam // 25 uprakarmA maheSvAso nAmataH krmtstthaa| nityaprasaktavairo yaH pANDavaiH pRthivIpatiH / zAlvarAjo mahArAja bhImasenena paatitH||40 vizrAvya vairaM pArthena zrutAyuH sa nipaatitH|| 26 oghavAMzca mahArAja bRhantaH sahito rnne| zalyaputrastu vikrAntaH sahadevena mAriSa / parAkramantau mitrArthe gatau vaivasvatakSayam // 41 hato rukmaratho rAjanbhrAtA mAtulajo yudhi // 27 tathaiva rathinAM zreSThaH kSemadhUrtirvizAM pte| rAjA bhagIratho vRddho bRhatkSatrazca kekyH| nihato gadayA rAjanbhImasenena saMyuge // 42 parAkramantau vikrAntI nihatau vIryavattarau // 28 tathA rAjA maheSvAso jalasaMdho mahAbalaH / bhagadattasuto rAjankRtaprajJo mahAbalaH / sumahatkadanaM kRtvA hataH sAtyakinA raNe // 43 zyenavaJcaratA saMkhye nakulena nipaatitH||29 alAyudho rAkSasendraH kharabandhurayAnagaH / pitAmahastava tathA bAhnikaH saha bAhnikaiH / ghaTotkacena vikramya gamito yamasAdanam // 44 bhImasenena vikramya gamito yamasAdanam // 30 rAdheyAH sUtaputrAzca bhrAtarazca mahArathAH / jayatsenastathA rAjaJjArAsaMdhirmahAbalaH / kekayAH sarvazazcApi nihatAH savyasAcinA // 45 mAgadho nihataH saMkhye saubhadreNa mahAtmanA // 31 mAlavA madrakAzcaiva draviDAzcogravikramAH / putraste durmukho rAjanduHsahazca mhaarthH|| yaudheyAzca lalitthAzca kSudrakAzcApyuzInarAH // 46 gadayA bhImasenena nihatau zUramAninau // 32 mAvellakAstuNDikerAH sAvitrIputrakAJcalAH / durmarSaNo durviSaho durjayazca mahArathaH / prAcyodIcyAH pratIcyAzca dAkSiNAtyAzca mAriSa // kRtvA nasukaraM karma gatA vaivasvatakSayam // 33 pattInAM nihatAH saMghA hayAnAmayutAni ca / sacivo vRSavarmA te sUtaH paramavIryavAn / rathavrajAzca nihatA hatAzca varavAraNAH // 48 mImasenena vikramya gamito yamasAdanam // 34 sadhvajAH sAyudhAH zUrAH savarmAmbarabhUSaNAH / nAgAyutabalo rAjA nAgAyutabalo mahAn / kAlena mahatA yattAH kule ye ca vivrdhitaaH||49 sagaNaH pANDuputreNa nihataH savyasAcinA // 35 te hatAH samare rAjanpArthenAkliSTakarmaNA / vasAtayo mahArAja dvisAhasrAH prahAriNaH / anye tathAmitabalAH parasparavadhaiSiNaH // 50 - 1645 - Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 4. 51] mahAbhArate [8. 4. 78 ete cAnye ca bahavo rAjAnaH sagaNA rnne| / azaknuvadbhirbIbhatsumabhimanyunipAtitaH // 63 hatAH sahasrazo rAjanyanmAM tvaM paripRcchasi / taM kRtaM virathaM vIraM kSatradharme vyavasthitam / evameSa kSayo vRttaH karNArjunasamAgame // 51 dauHzAsanirmahArAja saubhadraM hatavAnraNe // 64 mahendreNa yathA vRtro yathA rAmeNa rAvaNaH / bRhantastu maheSvAsaH kRtAsro yuddhadurmadaH / yathA kRSNena nihato muro rnnnipaatitH| duHzAsanena vikramya gamito yamasAdanam // 65 kArtavIryazca rAmeNa bhArgaveNa hato yathA // 52 maNimAndaNDadhArazca rAjAnau yuddhadurmadau / sajJAtibAndhavaH zUraH samare yuddhadurmadaH / parAkramantau mitrArthe droNena vinipAtitau // 66 raNe kRtvA mahAyuddhaM ghoraM trailokyavizrutam // 53 aMzumAnbhojarAjastu sahasainyo mahArathaH / tathArjunena nihato dvairathe yuddhadurmadaH / bhAradvAjena vikramya gamito yamasAdanam // 67 sAmAtyabAndhavo rAjankarNaH praharatAM varaH // 54 citrAyudhazcitrayodhI kRtvA tau kadanaM mahat / jayAzA dhArtarASTrANAM vairasya ca mukhaM yataH / / citramArgeNa vikramya karNena nihatau yudhi // 68 tIrNa tatpANDavai rAjanyatpurA nAvabudhyase // 55 vRkodarasamo yuddhe dRDhaH kekayajo yudhi / ucyamAno mahArAja bandhubhihitakAtibhiH / / kekayenaiva vikramya bhrAtrA bhrAtA nipAtitaH // 69 tadidaM samanuprAptaM vyasanaM tvAM mahAtyayam // 56 janamejayo gadAyodhI pArvatIyaH pratApavAn / putrANAM rAjyakAmAnAM tvayA rAjanhitaiSiNA / durmukhena mahArAja tava putreNa pAtitaH // 70 ahitAnIva cIrNAni teSAM te phalamAgatam // 57 rocamAnau naravyAghrau rocamAnau grahAviva / dhRtarASTra uvaac| .. droNena yugapadrAjandivra saMpreSitau zaraiH // 71 AkhyAtA mAmakAstAta nihatA yudhi pANDavaiH / nRpAzca pratiyudhyantaH parAkrAntA vizAM pte| . nihatAnpANDaveyAnAM mAmakaibrUhi saMjaya // 58 kRtvA nasukaraM karma gatA vaivasvatakSayam // 72 ___ saMjaya uvaac| purujitkuntibhojazca mAtulaH savyasAcinaH / kuntayo yudhi vikrAntA mahAsattvA mhaablaaH| saMgrAmanirjitAllokAngamito droNasAyakaiH // 73 sAnubandhAH sahAmAtyA bhISmeNa yudhi pAtitAH // abhibhUH kAzirAjazca kAzikaibahubhirvRtaH / samaH kirITinA saMkhye vIryeNa ca balena ca / vasudAnasya putreNa nyAsito dehamAhave // 74 satyajitsatyasaMdhena droNena nihato raNe // 60 amitaujA yudhAmanyuruttamaujAzca vIryavAn / tathA virATadrupadau vRddhau sahasutau nRpau| / nihatya zatazaH zUrAnparairvinihatau raNe / / 75 parAkramantau mitrArthe droNena nihatau raNe // 61 kSatradharmA ca pAzvAlyaH kSatravarmA ca mAriSa / yo bAla eva samare saMmitaH savyasAcinA / droNena parameSvAso gamitau yamasAdanam // 76 kezavena ca durdharSo baladevena cAbhibhUH // 62 zikhaNDitanayo yuddhe kSatradevo yudhAM patiH / sa eSa kadanaM kRtvA mahadraNavizAradaH / lakSmaNena hato rAjaMstava pautreNa bhArata / / 77 parivArya mahAmAtraiH SaDbhiH paramakai rathaiH / sucitrazcitradharmA ca pitAputrau mahArathau / - 1646 - Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 4. 78) 28. A. 98 pracarantau mahAvI? droNena nihatau raNe // 78 dRDhAyudho dRDhamuSTidRDheSuH / vArdhakSemirmahArAja kRtvA kadanamAhave / sa vIryavAndroNaputrastarasvI pAhikena mahArAja kauraveNa nipAtitaH // 79 __ vyavasthito yoddhukAmastvadarthe // 91 bhRSTaketurmahArAja cedInAM pravaro rathaH / AnartavAsI hRdikAtmajo'sau chatvA nasukaraM karma gato vaivasvatakSayam // 80 mahArathaH sAtvatAnAM variSThaH / tathA satyadhRtistAta kRtvA kdnmaahve| svayaM bhojaH kRtavarmA kRtAstro pANDavArthe parAkrAnto gamito yamasAdanam // 81 ___ vyavasthito yo kAmastvadarthe // 92 putrastu zizupAlasya suketuH pRthivIpate / zAradvato gautamazcApi rAjanihatya zAtravAnsaMkhye droNena nihato yudhiH // 82 nmahAbalo bhucitraastryodhii| tathA satyadhRtirvIro madirAzvazca vIryavAn / dhanuzcitraM sumahadbhArasAhaM / sUryadattazca vikrAnto nihato droNasAyakaiH // 83 ___ vyavasthito yotsyamAnaH pragRhya // 93 zreNimAMzca mahArAja yudhyamAnaH parAkramI / ArtAyaniH samare duSprakampyaH kRtvA nasukaraM karma gato vaivasvatakSayam // 84 senAgraNIH prathamastAvakAnAm / tathaiva yudhi vikrAnto mAgadhaH paravIrahA / svasreyAMstAnpANDaveyAnvisRjya bhISmeNa nihato rAjanyudhyamAnaH parAkramI // 85 satyAM vAcaM tAM cikIrSustarasvI // 94 vasudAnazca kadanaM kurvANo'tIva sNyuge| tejovadhaM sUtaputrasya saMkhye bhAradvAjena vikramya gamito yamasAdanam // 86 pratizrutvAjAtazatroH purastAt / ete cAnye ca bahavaH pANDavAnAM mhaarthaaH| durAdharSaH zakrasamAnavIryaH hatA droNena vikramya yanmAM tvaM paripRcchasi // 87 - zalyaH sthito yo kAmastvadarthe // 95 . dhRtarASTra uvAca / AjAneyaiH saindhavaiH pArvatIyaihatapravIre sainye'sminmAmake vadatAM vara / nadIjakAmbojavanAyubAhnikaiH / ahatAbzaMsa me sUta ye'tra jIvanti kecana // 88 gAndhArarAjaH svabalena yukto eteSu nihateSvadya ye tvayA prikiirtitaaH| . vyavasthito yo kAmastvadarthe // 96 ahatAnmanyase yAMstvaM te'pi svargajito matAH // tathA sutaste jvalanArkavarNaM __ saMjaya uvAca / rathaM samAsthAya kuruprviir| yasminmahAstrANi samarpitAni vyavasthitaH kurumitro narendra citrANi zubhrANi caturvidhAni / vyabhre sUryo bhrAjamAno yathA vai // 97 divyAni rAjannihitAni caiva duryodhano nAgakulasya madhye droNena vIradvijasattamena // 90 ___ mahAvIryaH saha sainyprviiraiH| mahArathaH kRtimAnkSiprahasto rathena jAmbUnadabhUSaNena -1647 - Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . 8. 4. 98] mahAbhArate [8. 5.7 vyavasthitaH samare yoddhukAmaH // 98 yathA mahendraH kururAjo jayAya // 105 sa rAjamadhye puruSapravIro dhRtarASTra uvAca / rarAja jaambuundcitrvrmaa| AkhyAtA jIvamAnA ye parebhyo'nye yathAtatham / padmaprabho vahirivAlpadhUmo itIdamabhigacchAmi vyaktamarthAbhipattitaH // 106 meghAntare sUrya iva prakAzaH // 99 vaizaMpAyana uvAca / tathA suSeNo'pyasicarmapANi evaM bruvanneva tadA dhRtarASTro'mbikAsutaH / _ stavAtmajaH satyasenazca vIraH / hatapravIraM vidhvastaM kiMciccheSaM svakaM balam / vyavasthitau citrasenena sAdhu zrutvA vyaamohmgmcchokvyaakulitendriyH||107 hRSTAtmAnau samare yoddhukAmau // 100 muhyamAno'bravIccApi muhUrtaM tiSTha saMjaya / hIniSedhA bharatA rAjaputrA vyAkulaM me manastAta zrutvA sumahadapriyam / zcitrAyudhaH zrutakarmA jayazca / naSTacittastataH so'tha babhUva jagatIpatiH // 108 zalazca satyavrataduHzalau ca iti zrImahAbhArate karNaparvaNi vyavasthitA balino yoddhakAmAH // 101 cturtho'dhyaayH||4|| kaitavyAnAmadhipaH zUramAnI raNe raNe zatruhA rAjaputraH / janamejaya uvaac| . patrI hayI nAgarathaprayAyI zrutvA kaNaM hataM yuddhe putrAMzcaivApalAyinaH / _vyavasthito yo kAmastvadarthe // 102 narendraH kiMcidAzvasto dvijazreSTha kimabravIt // 1 vIraH zrutAyuzca zrutAyudhazca prAptavAnparamaM duHkhaM putravyasanajaM mahat / citrAGgadazcitravarmA sa viirH| tasminyaduktavAnkAle tanmamAcakSva pRcchataH // 2 vyavasthitA ye tu sainye narAgryAH . vaizaMpAyana uvAca / prahAriNo mAninaH satyasaMdhAH // 103 zrutvA karNasya nidhanamazraddheyamivAdbhutam / karNAtmajaH satyaseno mahAtmA bhUtasaMmohanaM bhImaM meroH paryasanaM yathA // 3 vyavasthitaH samare yoddhukAmaH / . cittamohamivAyuktaM bhArgavasya mahAmateH / athAparau karNasutau varAho parAjayamivendrasya dviSadbhayo bhImakarmaNaH // 4 vyavasthitau laghuhastau nrendr| .. divaH prapatanaM bhAnoruAmiva mahAdyuteH / balaM mahadurbhidamalpadhairyaiH . saMzoSaNamivAcintyaM samudrasyAkSayAmbhasaH // 5 samAzritau yotsyamAnau tvadarthe // 104. mahIviyaddigIzAnAM sarvanAzamivAdbhutam / etaizca mukhyairaparaizca rAja karmaNoriva vaiphalyamubhayoH puNyapApayoH // 6 nyodhapravIrairamitaprabhAvaiH / saMcintya nipuNaM buddhyA dhRtarASTro janezvaraH / vyavasthito nAgakulasya madhye nedamastIti saMcintya karNasya. nidhanaM prati // 7 - 1648 - Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 5.8] karNaparva [8. 5. 36 prANinAmetadAtmatvAtsyAdapIti vinAzanam / arautsItpArthivaM kSatramRte kauravayAdavAn // 22 zokAgninA dahyamAno dhamyamAna ivAzayaH // 8 taM zrutvA nihataM karNaM dvairathe svysaacinaa| vidhvastAtmA zvasandIno hA hetyuktvA suduHkhitH| zokArNave nimagno'hamaplavaH sAgare yathA // 23 pilalApa mahArAja dhRtarASTro'mbikAsutaH // 9 IzairyadyahaM duHkhaina vinazyAmi saMjaya / dhRtarASTra uvAca / vajrAdRDhataraM manye hRdayaM mama durbhidam // 24 saMjayAdhiratho vIraH siMhadviradavikramaH / jJAtisaMbandhimitrANAmimaM zrutvA parAjayam / apabhapratimaskandho vRSabhAkSagatisvanaH // 10 ko madanyaH pumAlloke na jahyAtsUta jIvitam / / aSabho vRSabhasyeva yo yuddhe na nivartate / viSamagniM prapAtaM vA parvatAgrAdahaM vRnne| zatrorapi mahendrasya vajrasaMhanano yuvA / / 11 . na hi zakSyAmi duHkhAni soDhuM kaSTAni sNjy||26 vasya jyAtalazabdena zaravRSTiraveNa ca / saMjaya uvaac| rathAzvanaramAtaGgA nAvatiSThanti saMyuge // 12 zriyA kulena yazasA tapasA ca zrutena c| samAzritya mahAbAhuM dviSatsaMghaghnamacyutam / tvAmadya santo manyante yayAtimiva nAhuSam / / 27 duryodhano'karodvairaM pANDuputrairmahAbalaiH // 13 zrute maharSipratimaH kRtakRtyo'si pArthiva / ma kathaM rathinAM zreSThaH karNaH pArthena sNyuge| paryavasthApayAtmAnaM mA viSAde manaH kRthAH // 28 nihataH puruSavyAghraH prasahyAsahyavikramaH // 14 dhRtarASTra uvAca / yo nAmanyata vai nityamacyutaM na dhanaMjayam / daivameva paraM manye dhikpauruSamanarthakam / na vRSNInapi tAnanyAnsvabAhubalamAzritaH // 15 yatra rAmapratIkAzaH karNo'hanyata saMyuge // 29 zAgANDIvadhanvAnI sahitAvaparAjitau / hatvA yudhiSThirAnIkaM pAJcAlAnAM rathavrajAn / ahaM divyAdrathAdekaH pAtayiSyAmi saMyuge // 16 pratApya zaravarSeNa dizaH sarvA mhaarthH|| 30 iti yaH satataM mandamavocallobhamohitam / mohayitvA raNe pArthAnvajrahasta ivAsurAn / huryodhanamapAdInaM rAjyakAmukamAturam // 17 sa kathaM nihataH zete vAtarugNa iva drumaH // 31 pazcAjaiSIdatibalAnamitrAnapi durjayAn / zokasyAntaM na pazyAmi samudrasyeva viplukaaH| gaandhaaraanmdrkaanmtsyaaNstrigrtaastnggnnaanyshkaan||18 cintA me vardhate tIbrA mumUrSA cApi jAyate // 32 pAkhAlAMzca videhAMzca kuNindAnkAzikosalAn / karNasya nidhanaM zrutvA vijayaM phalgunasya ca / subhAnaNAMzca puNDAMzca niSAdAnvaGgakIcakAn // 19 azraddheyamahaM manye vadhaM karNasya saMjaya // 33 vtsaanklinggaaNstrlaanshmkaanRssikaaNstthaa| vajrasAramayaM nUnaM hRdayaM sudRDhaM mama / yo jitvA samare vIrazcakre balibhRtaH purA // 20 yacchrutvA puruSavyAghraM hataM karNa na dIryate // 34 uccaiHzravA varo'zvAnAM rAjJAM vaizravaNo vrH| AyunUnaM sudIrgha me vihitaM daivataiH puraa| varo mahendro devAnAM karNaH praharatAM varaH / / 21 | yatra kaNaM hataM zrutvA jIvAmIha suduHkhitaH // 35 yaM labdhvA mAgadho rAjA saantvmaanaarthgaurvaiH| dhigjIvitamidaM me'dya suhRddhInasya saMjaya / ma. bhA. 207 -1649 - Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 5. 36] mahAbhArate [ 8. 5. 64 adya cAhaM dazAmetAM gataH saMjaya garhitAm / jalasya dhArAM vihitAM dRSTvA tAM pANDavena h| kRpaNaM vartayiSyAmi zocyaH sarvasya mnddhiiH||36 abravItsa mahAbAhustAta saMzAmya pANDavaiH // 50 ahameva purA bhUtvA sarvalokasya stkRtH| prazamAddhi bhavecchAntirmadantaM yuddhamastu c| paribhUtaH kathaM sUta punaH zakSyAmi jIvitum / bhrAtRbhAvena pRthivIM bhuGkSa pANDusutaiH saha // 51 duHkhAtsuduHkhaM vyasanaM prAptavAnasmi saMjaya // 37 . akurvanvacanaM tasya nUnaM zocati me sutaH / tasmAdbhISmavadhe caiva droNasya ca mhaatmnH|| tadidaM samanuprAptaM vacanaM dIrghadarzinaH // 52 nAtra zeSaM prapazyAmi sUtaputre hate yudhi // 38 ahaM tu nihatAmAtyo hataputrazca saMjaya / sa hi pAraM mahAnAsItputrANAM mama saMjaya / dyUtataH kRcchramApanno lUnapakSa iva dvijaH // 53 yuddhe vinihataH zUro visRjansAyakAnbahUn // 39 yathA hi zakuni gRhya chittvA pakSau ca saMjaya / ko hiM me jIvitenArthastamRte puruSarSabham / visarjayanti saMhRSTAH krIDamAnAH kumaarkaaH|| 54 rathAdatiratho nUnamapatatsAyakArditaH // 40 chinnapakSatayA tasya gamanaM nopapadyate / parvatasyeva zikharaM vjrpaatvidaaritm| tathAhamapi saMprApto lUnapakSa iva dvijaH // 55 zayIta pRthivIM nUnaM shobhynrudhirokssitH| kSINaH sarvArthahInazca nirbandhurjAtivArjitaH / mAtaGga iva mattena mAtaGgena nipAtitaH // 41 kAM dizaM pratipatsyAmi dInaH zatruvazaM gtH||56 yadalaM dhArtarASTrANAM pANDavAnAM yato bhayam / duryodhanasya vRddhyarthaM pRthivIM yo'jayatprabhuH / so'rjunena hataH karNaH pratimAnaM dhanuSmatAm // 42 / sa jitaH pANDavaiH zUraiH smthairviiryshaalibhiH||57 sa hi vIro maheSvAsaH putraannaambhyNkrH| tasminhate maheSvAse karNe yudhi kirITinA / zete vinihato vIraH zakreNeva yathA balaH // 43 ke vIrAH paryavartanta tanmamAcakSva saMjaya / / 58 paGgorivAdhvagamanaM daridrasyeva kAmitam / kaJcinnaikaH parityaktaH pANDavainihato raNe / duryodhanasya cAkUtaM tRSitasyeva piplukAH // 44 - uktaM tvayA purA vIra yathA vIrA nipAtitAH // 59 anyathA cintitaM kAryamanyathA tattu jaayte| bhISmamapratiyudhyantaM zikhaNDI sAyakottamaiH / aho nu balavadevaM kAlazca durtikrmH|| 45 pAtayAmAsa. samare sarvazastrabhRtAM varam // 60 palAyamAnaH kRpaNaM dInAtmA dInapauruSaH / tathA draupadinA droNo nyastasarvAyudho yudhi / kaJcinna nihataH sUta putro duHzAsano mama // 46 yuktayogo maheSvAsaH zarairbahubhirAcitaH / kaJcinna nIcAcaritaM kRtavAMstAta sNyuge| nihataH khaDgamudyamya dhRSTadyumnena saMjaya // 61 kaccinna nihataH zUro yathA na kSatriyA hatAH // 47 antareNa hatAvetau chalena ca vizeSataH / yudhiSThirasya vacanaM mA yuddhamiti srvdaa| aauSamahametadvai bhISmadroNau nipAtitau // 62 duryodhano nAbhyagRhNAnmUDhaH pathyamivauSadham // 48 - bhISmadroNau hi samare na hanyAdvajrabhRtsvayam / zaratalpe zayAnena bhISmeNa sumhaatmnaa| nyAyena yudhyamAnau hi tadvai satyaM bravImi te||63 pAnIyaM yAcitaH pArthaH so'vidhyanmedinItalam // / kaNaM tvasyantamastrANi divyAni ca bahUni c| - 1650 - Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 5. 64] karNaparva [8. 5. 93 kathamindropamaM vIraM mRtyuryuddhe samaspRzat // 64 mama putraH sabhAM bhAryAM pANDUnAM niitvaanblaat|| yasya vidyatprabhAM zakti divyAM kanakabhUSaNAm / tatra cApi sabhAmadhye pANDavAnAM ca pazyatAm / prAyacchadviSatAM hatrIM kuNDalAbhyAM puraMdaraH // 65 dAsabhAryeti pAJcAlImabravItkurusaMsadi // 79 basya sarpamukho divyaH zaraH kanakabhUSaNaH / yazca gANDIvamuktAnAM sparzamugramacintayan / mazeta nihataH patrI candaneSvarisUdanaH // 66 apatisi kRSNeti bruvanpArthAnavaikSata // 80 mISmadroNamukhAnvIrAnyo'vamanya mahArathAn / yasya nAsIdbhayaM pArthaiH saputraiH sajanArdanaiH / jAmadagnyAnmahAghoraM brAhmamatramazikSata // 67 svabAhubalamAzritya muhUrtamapi saMjaya // 81 bazca droNamukhAndRSTvA vimukhaanrditaashraiH| tasya nAhaM vadhaM manye devairapi savAsavaiH / saubhadrasya mahAbAhubaMdhamatkArmukaM zaraiH // 68 pratIpamupadhAvadbhiH kiM punastAta pANDavaiH // 82 pazca nAgAyutaprANaM vAtaraMhasamacyutam / / na hi jyAM spRzamAnasya talane cApi gRhRtaH / virathaM bhrAtaraM kRtvA bhImasenamupAhasat // 69 pumAnAdhiratheH kazcitpramukhe sthAtumarhati // 83 sahadevaM ca nirjitya zaraiH saMnataparvabhiH / api syAnmedinI hInA somasUryaprabhAMzubhiH / kRpayA virathaM kRtvA nAhanadharmavittayA // 70 na vadhaH puruSendrasya samareSvapalAyinaH // 84 yazca mAyAsahasrANi dhvaMsayitvA raNotkaTam / yadi mandaH sahAyena bhrAtrA duHzAsanena ca / ghaTotkacaM rAkSasendraM zakazaktyAbhijanivAn // 71 vAsudevasya durbuddhiH pratyAkhyAnamarocayat // 85 etAni divasAnyasya yuddhe bhIto dhanaMjayaH / sa nUnamRSabhaskandhaM dRSTvA karNaM nipAtitam / nAgama? rathaM vIraH sa kathaM nihato raNe // 72 duHzAsanaM ca nihataM manye zocati putrakaH // 86 sthasaGgo na cettasya dhanurvA na vyazIryata / hataM vaikartanaM zrutvA dvairathe savyasAcinA / na cedatrANi nirNezuH sa kathaM nihataH paraiH / / 73 jayataH pANDavAndRSTvA kiMsviduryodhano'bravIt // 87 ko hi zakto raNe karNa vidhunvAnaM mahaddhanuH / durmarSaNaM hataM zrutvA vRSasenaM ca saMyuge / vimuzcantaM zarAnghorAndivyAnyastrANi caahve| prabhagnaM ca balaM dRSTvA vadhyamAnaM mahArathaiH // 88 jetuM puruSazArdUlaM zArdUlamiva vegitam / / 74 parAGmukhAMstathA rAjJaH palAyanaparAyaNAn / dhruvaM tasya dhanuzchinnaM ratho vApi gato mahIm / vidrutArathino dRSTvA manye zocati putrakaH // 89 astrANi vA pranaSTAni yathA zaMsasi me hatam / aneyazcAbhimAnena bAlabuddhiramarSaNaH / na hyanyadanupazyAmi kAraNaM tasya nAzane // 75 hatotsAhaM balaM dRSTvA kiMsviduryodhano'bravIt // 90 na hanyAmarjunaM yAvattAvatpAdau na dhAvaye / / bhrAtaraM nihataM dRSTvA bhImasenena saMyuge / iti yasya mahAghoraM vratamAsInmahAtmanaH / / 76 rudhiraM pIyamAnena kiMsviduryodhano'bravIt // 91 yasya bhIto vane nityaM dharmarAjo yudhiSThiraH / saha gAndhArarAjena sabhAyAM yadabhASata / trayodaza samA nidrA na lebhe puruSarSabhaH // 77 karNo'rjunaM raNe hantA hate tasminkimabravIt // 92 yasya vIryavato vIryaM samAzritya mahAtmanaH / dyUtaM kRtvA purA hRSTo vazvayitvA ca pANDavAn / - 1651 - Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 5.93] . / mahAbhArate [8. 6. 11 6 zakuniH saubalastAta hate karNe kimabravIt // 93 , yasya bAhvorbalaM tulyaM kuJjarANAM zataM zatam // 108 kRtavarmA maheSvAsaH sAtvatAnAM mhaarthH| droNe hate ca yadvRttaM kauravANAM paraiH sh| . karNaM vinihataM dRSTvA hArdikyaH kimabhASata // 94 saMgrAme naravIrANAM tanmamAcakSva saMjaya // 109 brAhmaNAH kSatriyA vaizyA yasya shikssaamupaaste| yathA ca karNaH kaunteyaiH saha yuddhamayojayat / dhanurvedaM cikIrSanto droNaputrasya dhImataH // 95 / yathA ca dviSatAM hantA raNe shaantstducytaam||110 yuvA rUpeNa saMpanno darzanIyo mahAyazAH / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi azvatthAmA hate karNe kimabhASata saMjaya // 96 paJcamo'dhyAyaH // 5 // AcAryatvaM dhanurvede gataH paramatattvavit / kRpaH zAradvatastAta hate karNe kimabravIt / 97 - saMjaya uvAca / madrarAjo maheSvAsaH zalyaH samitizobhanaH / hate droNe maheSvAse tasminnahani bhArata / diSTaM tena hi tatsarvaM yathA karNo nipaatitH||98 kRte ca moghasaMkalpe droNaputre mahArathe // 1 ye ca kecana rAjAnaH pRthivyAM yoddhumaagtaaH| dravamANe mahArAja kauravANAM bale tathA / vaikartanaM hataM dRSTvA kimabhASanta saMjaya // 99 / / vyUhya pArthaH svakaM sainyamatiSThaddhAtRbhiH saha / / 2 karNe tu nihate vIre rathavyAne nrrssbhe| tamavasthitamAjJAya putraste bhrtrssbh| . kiM vo mukhamanIkAnAmAsItsaMjaya bhaagshH||100 dravaJca svabalaM dRSTvA pauruSeNa nyavArayat / / 3 madrarAjaH kathaM zalyo niyukto rathinAM varaH / khamanIkamavasthApya bAhuvIrye vyavasthitaH / vaikartanasya sArathye tanmamAcakSva saMjaya // 101 yuvA ca suciraM kAlaM pANDavaiH saha bhArata // 4 ke'rakSandakSiNaM cakraM sUtaputrasya sNyuge| labdhalakSaiH parairdRSTaiAyacchadbhizciraM tdaa| vAmaM cakraM rarakSurvA ke vA vIrasya pRSThataH // 102 saMdhyAkAlaM samAsAdya pratyAhAramakArayat // 5 ke karNaM vAjahuH zUrAH ke kSudrAH prAdravanbhayAt / kRtvAvahAraM sainyAnAM pravizya zibiraM svakam / kathaM ca vaH sametAnAM hataH karNo mahArathaH // 103 kuravo''tmahitaM manaM matrayAMcakrire tadA // 6 pANDavAzca kathaM zUrAH pratyudIyurmahAratham / / paryaGkeSu parAryeSu spardhyAstaraNavatsu ca / sRjantaM zaravarSANi vAridhArA ivAmbudam // 104 varAsaneSUpaviSTAH sukhazayyAsvivAmarAH // 7 sa ca sarpamukho divyo mhessuprvrstdaa| tato duryodhano rAjA sAmnA paramavalgunA / vyarthaH kathaM samabhavattanmamAcakSva saMjaya // 105 tAnAbhASya maheSvAsAnprAptakAlamabhASata // 8 mAmakasyAsya sainyasya hRtotsedhasya saMjaya / mati matimatAM zreSThAH sarve prabrUta mAciram / avazeSaM na pazyAmi kakude mRdite sati // 106 evaM gate tu yatkAryaM bhavetkAryakaraM nRpAH // 9 tau hi vIrau maheSvAsau madarthe kurusttmau| evamukte narendreNa narasiMhA yuyutsavaH / bhISmadrauNau hatau zrutvA ko nvartho jIvitena me // cakrurnAnAvidhAzceSTAH siMhAsanagatAstadA // 10 na mRSyAmi ca rAdheyaM hatamAhavazobhinam / . teSAM nizamyeGgitAni yuddhe prANAjuhUSatAm / -1652 - Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 6. 11] karNaparva [8. 6. 37 samudvIkSya mukhaM rAjJo bAlArkasamavarcasaH / nihatAbhyAM pradhAnAbhyAM tAbhyAmamitavikrama / AcAryaputro medhAvI vAkyajJo vAkyamAdade // 11 / / tvatsamaM samare yodhaM nAnyaM pazyAmi cintayan // rAgo yogastathA dAkSyaM nyshcetyrthsaadhkaaH| bhavAneva tu naH zakto vijayAya na sNshyH|| upAyAH paNDitaiH proktAH sarve daivsmaashritaaH||12 pUrva madhye ca pazcAcca tavaiva viditaM hi tat // 27 lokapravIrA ye'smAkaM devakalpA mahArathAH / sa bhavAndhuryavatsaMkhye dhuramudvoDhumarhasi / nItimantastathA yuktA dakSA raktAzca te hatAH // 13 abhiSecaya senAnye svayamAtmAnamAtmanA / / 28 na tveva kArya nairAzyamasmAbhirvijayaM prati / devatAnAM yathA skandaH senAnIH prabhuravyayaH / sunItairiha sarvArthairdaivamapyanulomyate // 14 tathA bhavAnimAM senAM dhArtarASTrIM bibhartu me / te vayaM pravaraM nRNAM sarvairguNagaNairyutam / / jahi zatrugaNAnsarvAnmahendra iva dAnavAn // 29 'karNa senApati kRtvA pramathiSyAmahe ripUna // 15 avasthitaM raNe jJAtvA pANDavAstvAM mahAratham / tato duryodhanaH prItaH priyaM zrutvA vcstdaa|| draviSyanti sapAJcAlA viSNu dRSTveva dAnavAH / : prItisaMskArasaMyuktaM tathyamAtmahitaM zubham // 16 tasmAttvaM puruSavyAghra prakarSethA mahAcamUm // 30 svaM manaH samavasthApya bAhuvIryamupAzritaH / bhavatyavasthite yatte pANDavA gatacetasaH / duryodhano mahArAja rAdheyamidamabravIt // 17 bhaviSyanti sahAmAtyAH pAJcAlaiH sRJjayaiH saha // karNa jAnAmi te vIryaM sauhRdaM ca paraM mayi / yathA hyabhyuditaH sUryaH pratapasvena tejasA / tathApi tvAM mahAbAho pravakSyAmi hitaM vacaH // 18 vyapohati tamastInaM tathA zatrUnvyapoha naH // 32 bhutvA yatheSTaM ca kuru vIra yattava rocate / karNa uvAca / bhivAnprAjJatamo nityaM mama caiva parA gatiH / / 19 / uktametanmayA pUrvaM gAndhAre tava saMnidhau / bhISmadroNAvatirathau hatau senApatI mama / jeSyAmi pANDavAnarAjansaputrAnsajanArdanAn // 33 senApatirbhavAnastu tAbhyAM draviNavattaraH / / 20 / senApatirbhaviSyAmi tavAhaM nAtra saMzayaH / buddhau ca tau maheSvAsau sApekSau ca dhnNjye| sthiro bhava mahArAja jitAnviddhi ca pANDavAn / mAnitau ca mayA vIrau rAdheya vacanAttava // 21 saMjaya uvAca / pitAmahatvaM saMprekSya pANDuputrA mahAraNe / evamukto mahAtejAstato duryodhano nRpaH / rakSitAstAta bhISmeNa divasAni dazaiva ha // 22 uttasthau rAjabhiH sArdhaM devairiva zatakratuH / nyastazastre ca bhavati hato bhISmaH pitAmahaH / / senApatyena satkartuM karNa skandamivAmarAH // 35 zikhaNDinaM puraskRtya phalgunena mahAhave // 23 / tato'bhipiSicustUrNa vidhidRSTena karmaNA / hate tasminmahAbhAge zaratalpagate tdaa| duryodhanamukhA rAjanarAjAno vijayaiSiNaH / tvayokte puruSavyAghra droNo hyAsItpuraHsaraH / / 24 / zAtakaumbhamayaiH kumbhairmA heyaizcAbhimatritaiH // 36 tenApi rakSitAH pArthAH ziSyatvAdiha sNyuge| toyapUrNairviSANaizca dvIpikhaDgamaharSabhaiH / saM cApi nihato vRddho dhRSTadyumnena satvaram / / 25 maNimuktAmayaizcAnyaiH puNyagandhaistathauSadhaiH // 37 - 1653 - Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 6. 38 ] mahAbhArate [8. 7. 19 audumbare samAsInamAsane kSaumasaMvRtam / yogo yogeti sahasA prAdurAsInmahAsvanaH // 4 zAstradRSTena vidhinA saMbhAraizca susaMbhRtaiH // 38 nAgAnAM kalpamAnAnAM rathAnAM ca varUthinAm / jaya pArthAnsagovindAnsAnugAMstvaM mahAhave / saMnahyatAM padAtInAM vAjinAM ca vizAM pate // 5 iti taM bandinaH prAhurdvijAzca bharatarSabha // 39 krozatAM cApi yodhAnAM tvaritAnAM parasparam / jahi pArthAnsapAJcAlAnrAdheya vijayAya nH| babhUva tumulaH zabdo divaspRksumahAMstadA // 6 udyanniva sadA bhAnustamAMsyuprairgabhastibhiH // 40 tataH zvetapatAkena baalaarkaakaarvaajinaa| na hyalaM tvadvisRSTAnAM zarANAM te sakezavAH / / hemapRSThena dhanuSA hastikakSyeNa ketunA // 7 kRtaghnAH sUryarazmInAM jvalatAmiva darzane // 41 tUNena zarapUrNena sAGgadena vruuthinaa| na hi pArthAH sapAzcAlAH sthAtuM zaktAstavAgrataH / zataghnIkiGkiNIzaktizUlatomaradhAriNA // 8 Attazastrasya samare mahendrasyeva dAnavAH // 42 kArmukeNopapannena vimalAdityavarcasA / . ." abhiSiktastu rAdheyaH prabhayA so'mitaprabhaH / rathenAtipatAkena sUtaputro vyadRzyata // 9 vyatyaricyata rUpeNa divAkara ivAparaH // 43 dhamantaM vArijaM tAta hemajAlavibhUSitam / senApatyena rAdheyamabhiSicya sutastava / vidhunvAnaM mahaccApaM kArtasvaravibhUSitam // 10 amanyata tadAtmAnaM kRtArtha kAlacoditaH // 44 dRSTvA karNa maheSvAsaM rathasthaM rathinAM varam / / karNo'pi rAjansaMprApya senApatyamariMdamaH / bhAnumantamivodyantaM tamo ghnantaM sahasrazaH // 11 yogamAjJApayAmAsa sUryasyodayanaM prati // 45 . na bhISmavyasanaM kecinnApi droNasya mAriSa / tava putrairvRtaH karNaH zuzubhe tatra bhArata / nAnyeSAM puruSavyAghra menire tatra kauravAH // 12 devairiva yathA skandaH saMgrAme tArakAmaye // 46 tatastu tvarayanyodhAzaGkhazabdena mAriSa / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi karNo niSkAsayAmAsa kauravANAM varUthinIm // 13 SaSTho'dhyAyaH // 6 // vyUhaM vyUhya maheSvAso mAkaraM zatrutApanaH / pratyudyayau tadA karNaH pANDavAnvijigISayA // 14 dhRtarASTra uvAca / makarasya tu tuNDe vai karNo rAjanvyavasthitaH / / senApatyaM tu saMprApya karNo vaikrtnstdaa|| netrAbhyAM zakuniH zUra ulUkazca mahArathaH // 15 tathoktazca svayaM rAjJA snigdhaM bhrAtRsamaM vacaH // 1 droNaputrastu zirasi grIvAyAM srvsodraaH| yogamAjJApya senAyA Aditye'bhyudite tdaa| madhye duryodhano rAjA balena mahatA vRtaH // 16 akarotki mahAprAjJastanmamAcakSva saMjaya // 2 vAme pAde tu rAjendra kRtavarmA vyavasthitaH / saMjaya uvAca / nArAyaNabalairyukto gopAlaiyuddhadurmadaH // 17 karNasya matamAjJAya putraste bharatarSabha / pAde tu dakSiNe rAjangautamaH satyavikramaH / yogamAjJApayAmAsa nAndItUryapuraHsaram // 3 trigartezca maheSvAsairdAkSiNAtyaizca saMvRtaH // 18 mahatyapararAtre tu tava putrasya mAriSa / anupAdastu yo vAmastatra zalyo vyvsthitH| - 1654 - Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 7. 19 ] karNaparva [8. 8. 4 mahatyA senayA sAdhU madradezasamutthayA // 19 nihatAnpANDavAnmene tava putraH sahAnvayaH // 33 dakSiNe tu mahArAja suSeNaH stysNgrH| tathaiva pANDavIM senAM vyUDhAM dRSTvA yudhiSThiraH / ghRto rathasahasraizca dantinAM ca zataistathA // 20 dhArtarASTrAnhatAnmane sakarNAnvai janAdhipa // 34 pucche AstAM mahAvIrau bhrAtarau pArthivau tadA / tataH zaGkhAzca bheryazca paNavAnakagomukhAH / citrasenazca citrazca mahatyA senayA vRtau // 21 sahasaivAbhyahanyanta sazabdAzca samantataH / / 35 tataH prayAte rAjendra karNe nrvrottme| senayorubhayo rAjanprAvAdyanta mhaasvnaaH| dhanaMjayamabhiprekSya dharmarAjo'bravIdidam // 22 siMhanAdazca saMjajJe zUrANAM jayagRddhinAm // 36 pazya pArtha mahAsenAM dhArtarASTrasya sNyuge| hayaheSitazabdAzca vAraNAnAM ca bRMhitam / karNena nirmitAM vIra guptAM vIrairmahArathaiH / / 23 rathanemisvanAzcogrAH saMbabhUvurjanAdhipa // 37 'hasavIratamA hyeSA dhArtarASTrI mhaacmuuH| na droNavyasanaM kazcijAnIte bharatarSabha / phalguzeSA mahAbAho tRNaistulyA matA mama // 24 __dRSTvA karNaM maheSvAsaM mukhe vyUhasya daMzitam // 38 eko patra maheSvAsaH sUtaputro vyavasthitaH / ubhe sene mahAsattve prhRssttnrkunyjre| sadevAsuragandharvaiH skinrmhorgaiH| yoddhakAme sthite rAjanhantumanyonyamaJjasA // 39 carAcarainibhirloko'jayyo rathinAM varaH // 25 tatra yattau susaMrabdhau dRSTvAnyonyaM vyvsthitau| taM hatvAdya mahAbAho vijayastava phalguna / anIkamadhye rAjendra rejatuH karNapANDavau // 40 uddhRtazca bhavecchalyo mama dvAdazavArSikaH / nRtyamAne tu te sene sameyAtAM parasparam / evaM jJAtvA mahAbAho vyUhaM vyUha ythecchsi||26 tayoH pakSaiH prapakSaizca nirjagmurvai yuyutsvH|| 41 bhAtustadvacanaM zrutvA pANDavaH zvetavAhanaH / tataH pravavRte yuddhaM naravAraNavAjinAm / ardhacandreNa vyUhena pratyavyUhata tAM camUm // 27 rathinAM ca mahArAja anyonyaM nighnatAM dRDham // 42 ghAmapArzve'bhavadrAjanbhImaseno vyavasthitaH / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi dakSiNe ca maheSvAso dhRSTadyumno mahAbalaH // 28 saptamo'dhyAyaH // 7 // madhye vyUhasya sAkSAttu pANDavaH kRssnnsaarthiH| nakulaH sahadevazca dharmarAjazca pRSThataH / / 29 saMjaya uvAca / cakrarakSau tu pAzcAlyau yudhaamnyuuttmaujsau| te sene'nyonyamAsAdya prhRssttaashvnrdvipe| nArjunaM jahaturyuddhe pAlyamAnau kirITinA // 30 bRhatyau saMprajahvAte devAsuracamUpame // 1 zeSA nRpatayo vIrAH sthitA vyUhasya dNshitaaH| tato gajA rathAzcAzvAH pattayazca mahAhave / yathAbhAvaM yathotsAhaM yathAsattvaM ca bhArata // 31 saMprahAraM paraM cakrurdehapApmapraNAzanam / / 2 evametanmahAvyUhaM vyUhya bhArata pANDavAH / pUrNacandrArkapadmAnAM kAntitvigandhataH samaiH / tAvakAzca maheSvAsA yuddhAyaiva mano dadhuH / / 32 uttamAGgairnRsiMhAnAM nRsiMhAstastarurmahIm / / 3 rakSA vyUDhAM tava camUM sUtaputreNa sNyuge| ardhacandraistathA bhallaiH kSuraprairasipaTTizaiH / - 1655 - Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 8. 4] mahAbhArate [8.8. 34 parazvadhaizcApyakRntannuttamAGgAni yudhyatAm // 4 karUSAH kosalAH kAzyA mAgadhAzcApi dudruvuH // vyAyatAyatabAhUnAM vyaaytaaytbaahubhiH|| teSAM rathAzca nAgAzca pravarAzcApi pttyH| . vyAyatA bAhavaH petushchinnmussttyaayudhaanggdaaH||5 nAnAvidharavairhRSTA nRtyanti ca hasanti ca // 20 taiH sphuradbhirmahI bhAti rktaanggulitlaistdaa|| tasya sainyasya mahato mahAmAtravarairvRtaH / garuDAhatairupraiH paJcAsyairiva pnngaiH|| 6 . madhyaM vRkodaro'bhyAgAttvadIyaM nAgadhUrgataH / / 21 hayasyandananAgebhyaH peturvIrA dvissddhtaaH| sa nAgapravaro'tyugro vidhivatkalpito babhau / vimAnebhyo yathA kSINe puNye svargasadastathA // 7 udayAdrayagryabhavanaM yathAbhyuditabhAskaram // 22 gadAbhiranyairgurvIbhiH paridhairmusalairapi / tasyAyasaM varmavaraM vararatnavibhUSitam / pothitAH zatazaH peturvIrA vIratarai raNe // 8 tArodbhAsasya nabhasaH zAradasya samatviSam // 23 rathA rathairvinihatA mattA mattairdvipairdvipAH / sa tomaraprAsakarazcArumauliH svalaMkRtaH / sAdinaH sAdibhizcaiva tasminparamasaMkule // 9 caranmadhyaMdinArkAbhastejasA vyadahadripUn // 24 rathA vararathai gairazvArohAzca pattibhiH / taM dRSTvA dviradaM dUrAkSemadhUrtipisthitaH / azvArohaiH padAtAzca nihatA yudhi zerate / / 10 AhvayAno'bhidudrAva pramanAH pramanastaram // 25 rathAzvapattayo nAgai rathairnAgAzca pattayaH / tayoH samabhavadyuddhaM dvipayorugrarUpayoH / rathapattidvipAzcAzvairnRbhizcAzvarathadvipAH // 11 yadRcchayA drumavatormahAparvatayoriva // 26 rathAzvebhanarANAM ca narAzvebharathaiH kRtam / saMsaktanAgau tau vIrau tomarairitaretaram / pANipAdaizca zastraizca rathaizca kadanaM mahat // 12 balavatsUryaraimyAbhairbhittvA bhittvA vinedatuH // 27 sathA tasminbale zUrairvadhyamAne hate'pi ca / vyapasRtya tu nAgAbhyAM maNDalAni viceratuH / asmAnabhyAgamanpArthA vRkodarapurogamAH // 13 pragRhya caiva dhanuSI jaghnatu, parasparam // 28 dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca draupadeyAH prbhdrkaaH| kSveDitAsphoTitaravairvANazabdaizca sarvazaH / sAtyakizcekitAnazca draviDaiH sainikaiH saha // 14 tau janAnharSayitvA ca siMhanAdAnpracakratuH // 29 bhRtA vittena mahatA pANDyAzcaur3AH sakeralAH / samudyatakarAbhyAM tau dvipAbhyAM kRtinAvubhau / vyUDhoraskA dIrghabhujAH prAMzavaH priyadarzanAH // 15 vAtodbhUtapatAkAbhyAM yuyudhAte mahAbalau // 30 ApIDino raktadantA mattamAtaGgavikramAH / tAvanyonyasya dhanuSI chittvAnyonyaM vinedatuH / nAnAvirAgavasanA gandhacUrNAvacUrNitAH // 16 zaktitomaravarSeNa prAvRNmeghAvivAmbubhiH // 31 baddhAsayaH pAzahastA vAraNaprativAraNAH / kSemadhUrtistadA bhImaM tomareNa stnaantre| samAnamRtyavo rAjannanIkasthAH parasparam // 17 nirbibheda tu vegena SadbhizcApyaparairnadan // 32 kalApinazcApahastA dIrghakezAH priyAhavAH / sa bhImasenaH zuzubhe tomarairaGgamAzritaiH / pattayaH sAtyakerandhrA ghorarUpaparAkramAH // 18 krodhadIptavapurmedhaiH saptasaptirivAMzumAn // 33 athApare punaH zUrAzcedipAzcAlakekayAH / tato bhAskaravarNAbhamogatimayasmayam / - 1656 - Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 8. 34 ] karNaparva [8. 9. 17 sasarja tomaraM bhImaH pratyamitrAya yatnavAn // 34 karNasya pramukhe kruddhA vinijaghnurmahArathAH / / 2 tataH kulUtAdhipatizcApamAyamya sAyakaiH / karNo rAjanmahAbAhuryavadhItpANDavI camUm / dazabhistomaraM chittvA zaktyA vivyAdha pANDavam // nArAcairakarazmyAbhaiH karmAraparimArjitaiH / / 3 atha kArmukamAdAya mahAjaladanisvanam / tatra bhArata karNena nArAcaistADitA gajAH / riporabhyardayannAgamunmadaH pANDavaH zaraiH / / 36 neduH seduzca mamluzca babhramuzca dizo daza // 4 sa zaraughArdito nAgo bhImasenena sNyuge| vadhyamAne bale tasminsUtaputreNa mAriSa / nigRhyamANo nAtiSThadvAtadhvasta ivAmbadaH // 37 nakulo'bhyadravattUrNaM sUtaputraM mahAraNe // 5 tamabhyadhAvadviradaM bhImasenasya nAgarAT / bhImasenastathA drauNiM kurvANaM karma duSkaram / mahAvAteritaM megha vAtodbhUta ivAmbudaH / / 38 vindAnuvindau kaikeyau sAtyakiH samavArayat // 6 saMnivAtmano nAgaM kSemadhUrtiH prayatnataH / zrutakarmANamAyAntaM citraseno mahIpatiH / vivyAdhAbhidrutaM bANairbhImasenaM sakuJjaram / / 39 prativindhyaM tathA citrazcitraketanakArmukaH // 7 tataH sAdhuvisRSTena kSureNa puruSarSabhaH / duryodhanastu rAjAnaM dharmaputraM yudhiSThiram / chittvA zarAsanaM zatro gamAmitramArdayat // 40 saMzaptakagaNAnkraddho abhydhaavddhnNjyH||8 tataH khajAkayA bhImaM kSemadhUrtiH parAbhinat / dhRSTadyumnaH kRpaM cAtha tsminviirvrkssye| jaghAna cAsya dviradaM nArAcaiH sarvamarmasu / / 41 zikhaNDI kRtavarmANaM samAsAdayadacyutam // 9 purA nAgasya patanAdavaplutya sthito mahIm / zrutakIrtistathA zalyaM mAdrIputraH sutaM tava / bhImaseno ripo gaM gadayA samapothayat // 42 duHzAsanaM mahArAja sahadevaH pratApavAn / / 10 tasmAtpramathitAnnAgAtkSemadhUrtimavadrutam / kekayau sAtyakiM yuddhe zaravarSeNa bhAsvatA / udyatAsimupAyAntaM gadayAhanvRkodaraH / / 43 sAtyakiH kekayau caiva chAdayAmAsa bhArata // 11 sa papAta hataH sAsiya'suH svamabhito dvipam / tAvenaM bhrAtarau vIraM jannatuhRdaye bhRzam / vajaprarugNamacalaM siMho vajrahato yathA // 44 viSANAbhyAM yathA nAgau pratinAga mahAhave // 12 nihataM nRpatiM dRSTvA kulUtAnAM yshskrm| zarasaMbhinnavarmANau tAvubhau bhrAtarau raNe / prAdravadvayathitA senA tvadIyA bharatarSabha / / 45 sAtyakiM satyakarmANaM rAjanvivyadhatuH zaraiH // 13 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi tau sAtyakirmahArAja prahasansarvatodizama / . aSTamo'dhyAyaH // 8 // chAdayazaravarSeNa vArayAmAsa bhArata // 14 vAryamANau tatastau tu zaineyazaravRSTibhiH / ___ saMjaya uvaac| zaineyasya rathaM tUrNaM chAdayAmAsatuH zaraiH // 15 tataH karNo maheSvAsaH pANDavAnAmanIkinIm / / tayostu dhanuSI citre chittvA zaurirmahAhave / jaghAna samare zUraH zaraiH saMnataparvabhiH // 1 atha tau sAyakaistIkSNaizchAdayAmAsa duHsahaiH // 16 tathaiva pANDavA rAjaMstava putrasya vAhinIm / athAnye dhanuSI mRSTe pragRhya ca mahAzarAn / ma. bhA. 208 -1657 - Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 9. 17] mahAbhArate [8. 10.8 sAtyaki pUrayantau tau ceraturlaghu suSTu ca // 17 taM carantaM mahAraGge nistriMzavaradhAriNam / tAbhyAM muktA mahAbANAH kngkbrhinnvaassH| apahastena ciccheda zaineyastvarayAnvitaH // 31 dyotayanto dizaH sarvAH saMpetuH svarNabhUSaNAH // 18 savarmA kekayo rAjandvidhA chinno mhaahve| bANAndhakAramabhavattayo raajnmhaahve| nipapAta maheSvAso vajranunna ivAcalaH // 32 anyonyasya dhanuzcaiva cicchiduste mhaarthaaH||19 / taM nihatya raNe zUraH zaineyo rathasattamaH / / tataH kruddho mahArAja sAtvato yuddhdurmdH| yudhAmanyo rathaM tUrNamAruroha paraMtapaH // 33 dhanuranyatsamAdAya sajyaM kRtvA ca sNyuge| tato'nyaM rathamAsthAya vidhivatkalpitaM punH| . kSurapreNa sutIkSNena anuvindaziro'harat / / 20 kekayAnAM mahatsainyaM vyadhamatsAtyakiH zaraiH // 34 tacchiro nyapatadbhUmau kuNDalotpIDitaM mahat / / sA vadhyamAnA samare kekayasya mahAcamUH / zambarasya ziro yadvannihatasya mhaarnne| tamutsRjya rathaM zatru pradudrAvaM dizo daza // 35 zoSayankekayAnsarvAJjagAmAzu vasuMdharAm // 21 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi taM dRSTvA nihataM zUraM bhrAtA tasya mahArathaH / nvmo'dhyaayH||9|| sajyamanyaddhanuH kRtvA zaineyaM pratyavArayat // 22 sa zaktyA sAtyaki viddhA svarNapuGkhaH zilAzitaiH / saMjaya uvaac| nanAda balavannAdaM tiSTha tiSTheti cAbravIt // 23 zrutakarmA mahArAja citrasenaM mahIpatim / sa sAtyakiM punaH kruddhaH kekayAnAM mahArathaH / / Ajanne samare kruddhaH pazcAzadbhiH zilImukhaiH // 1 zarairagnizikhAkArairbAhvorurasi cArdayat // 24 abhisArastu taM rAjA navabhirnizitaiH shraiH| sa zaraiH kSatasarvAGgaH sAtvataH sattvakovidaH / zrutakarmANamAhatya sUtaM vivyAdha paJcabhiH // 2 rarAja samare rAjansapatra iva kiMzukaH // 25 zrutakarmA tataH kruddhazcitrasenaM camUmukhe / sAtyakiH samare viddhaH kekayena mahAtmanA / nArAcena sutIkSNena marmadeze samardayat / / 3 kekayaM pazcaviMzatyA vivyAdha prahasanniva // 26 / etasminnantare cainaM zrutakIrtirmahAyazAH / zatacandracite gRhya carmaNI subhujau tu tau| navalyA jagatIpAlaM chAdayAmAsa patribhiH // 4 vyarocetAM mahAraGge niviMzavaradhAriNau / pratilabhya tataH saMjJAM citraseno mahArathaH / yathA devAsure yuddhe jambhazakau mahAbalau // 27 / dhanuzciccheda bhallena taM ca vivyAdha saptabhiH // 5 maNDalAni tatastau ca vicarantI mhaarnne| so'nyatkArmukamAdAya vegannaM rukmabhUSaNam / anyonyamasibhistUrNa samAjaghnaturAhave // 28 citrarUpataraM cakre citrasenaM zarormibhiH // 6 kekayasya tatazcarma dvidhA ciccheda sAtvataH / sa zaraizcitrito rAjazcitramAlyadharo yuvA / sAtyakezca tathaivAsau carma ciccheda pArthivaH // 29 / yuveva samazobhatsa goSThImadhye svalaMkRtaH // 7 carma cchittvA tu kaikeyastArAgaNazatairvRtam / zrutakarmANamatha vai nArAcena stanAntare / cacAra maNDalAnyeva gatapratyAgatAni ca // 30 bibheda samare kruddhastiSTha tiSTheti cAbravIt // 8 - 1658 - Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 10. 9] karNaparva [8. 10. 36 bhutakarmApi samare nArAcena samarditaH / prativindhyAya cikSepa rukmajAlavibhUSitAm // 23 sunAva rudhiraM bhUri gairikAmbha ivAcalaH // 9 sA jaghAna yAMstasya sArathiM ca mahAraNe / tataH sa rudhirAktAGgo rudhireNa kRtacchaviH / rathaM pramRdya vegena dharaNImanvapadyata // 24 mAja samare rAjansapuSpa iva kiMzukaH // 10 etasminneva kAle tu rathAdAplutya bhArata / bhutakarmA tato rAjazatrUNAM samabhidrutaH / zaktiM cikSepa citrAya svarNaghaNTAmalaMkRtAm // 25 zatrusaMvaraNaM kRtvA dvidhA ciccheda kArmukam // 11 tAmApatantI jagrAha citro rAjanmahAmanAH / athainaM chinnadhanvAnaM nArAcAnAM tribhiH zataiH / tatastAmeva cikSepa prativindhyAya bhArata // 26 vivyAdha bharatazreSTha zrutakarmA mahAyazAH // 12 samAsAdya raNe zUraM prativindhyaM mhaaprbhaa| tato'pareNa bhallena bhRzaM tIkSNena satvaraH / nirbhidya dakSiNaM bAhuM nipapAta mahItale / bahAra sazirastrANaM zirastasya mahAtmanaH / / 13 patitAbhAsayaccaiva taM dezamazaniryathA // 27 vacchiro nyapatadbhUmau sumahaccitravarmaNaH / prativindhyastato rAjastomaraM hemabhUSitam / paranchayA yathA candrabhyutaH svargAnmahItale / / 14 preSayAmAsa saMkruddhazcitrasya vadhakAmyayA // 28 rAjAnaM nihataM dRSTvA abhisAraM ca mAriSa / sa tasya dehAvaraNaM bhittvA hRdayameva ca / abhyadravanta vegena citrasenasya sainikAH // 15 jagAma dharaNI tUrNaM mahoraga ivAzayam // 29 tataH kruddho maheSvAsastatsainyaM prAdravaccharaiH / sa papAta tadA rAjastomareNa samAhataH / antakAle yathA kruddhaH sarvabhUtAni pretarAT / prasArya vipulau bAhU pInI parighasaMnibhau // 30 drAvayanniSubhistUrNaM zrutakarmA vyarocata // 16 / citraM saMprekSya nihataM tAvakA raNazobhinaH / prativindhyastatazcitraM bhittvA paJcabhirAzugaiH / abhyadravanta vegena prativindhyaM samantataH // 31 sArathi tribhirAna ddhajamekeSuNA tataH // 17 sRjanto vividhAnbANAJzataghnIzca sakiGkiNIH / citro navabhibhallaibarbAhvorurasi cAdayat / ta enaM chAdayAmAsuH sUryamabhragaNA iva // 32 kharNapujaiH zilAdhautaiH kaGkabarhiNavAjitaiH / / 18 tAnapAsya mahAbAhuH zarajAlena saMyuge / prativinthyo dhanustasya chittvA bhArata sAyakaiH / vyadrAvayattava camU vajrahasta ivAsurIm / / 33 paJcabhirnizitairbANairathenaM saMprajanivAn // 19 / te vadhyamAnAH samare tAvakAH pANDavairnRpa / bataH zaktiM mahArAja hemadaNDAM durAsadAm / viprakIryanta sahasA vAtanunnA ghanA iva / / 34 prAhiNottava putrAya ghorAmagnizikhAmiva / / 20 vipradrute bale tasminvadhyamAne samantataH / samApatantI sahasA zaktimulkAmivAmbarAt / drauNireko'bhyayAttUrNaM bhImasenaM mahAbalam // 35 dvidhA ciccheda samare prativindhyo hasanniva // 21 / / tataH samAgamo ghoro babhUva sahasA tayoH / sA papAta tadA chinnA prativindhyazaraiH zitaiH / yathA devAsure yuddhe vRtravAsavayorabhUt / / 36 yugAnte sarvabhUtAni trAsayantI yathAzaniH // 22 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi zakti tAM prahatAM dRSTvA citro gRhya mahAgadAm / / dazamodhyAyaH // 10 // - 1659 -- Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 11. 1] mahAmArate [ 8. 11. 29 abhUtAM tAvadRzyau ca zarajAlaiH samantataH / saMjaya uvAca / meghajAlairiva cchannau gagane candrabhAskarau // 15 bhImasenaM tato drauNI rAjanvivyAdha ptrinnaa|| prakAzau ca muhUrtena tatraivAstAmariMdamau / tvarayA parayA yukto darzayannastralAghavam // 1 vimuktau meghajAlena zazisUryau yathA divi // 16 athainaM punarAjanne navatyA nizitaiH zaraiH / apasavyaM tatazcakre drauNistatra vRkodaram / sarvamarmANi saMprekSya marmajJo laghuhastavat // 2 kirazarazatairuprairdhArAbhiriva parvatam // 17 bhImasenaH samAkIrNo drauNinA nizitaiH shraiH| na tu tanmamRSe bhImaH zatrovijayalakSaNam / rarAja samare rAjarazmivAniva bhAskaraH // 3 praticakre ca taM rAjanpANDavo'pyapasavyataH // 18 tataH zarasahasreNa suprayuktena pANDavaH / maNDalAnAM vibhAgeSu gatapratyAgateSu ca / droNaputramavacchAdya siMhanAdamamuJcata // 4 babhUva tumulaM yuddhaM tayostatra mahAmRdhe // 19 . zaraiH zarAMstato drauNiH saMvArya yudhi pANDavam / caritvA vividhAnmArgAnmaNDalaM sthAnameva c|| lalATe'bhyahanadrAjannArAcena smayanniva // 5 zaraiH pUrNAyatotsRSTairanyonyamabhijaghnatuH // 20 lalATasthaM tato bANaM dhArayAmAsa pANDavaH / anyonyasya vadhe yatnaM cakratustau mahArathau / yathA zRGgaM vane dRptaH khaDgo dhArayate nRpa // 6 / ISaturvirathaM caiva kartumanyonyamAhave // 21 / / ' tato drauNiM raNe bhImo yatamAnaM parAkramI / tato drauNirmahAstrANi prAduzcakre mhaarthH| tribhirvivyAdha nArAcairlalATe vismayanniva // 7 tAnyakhaireva samare pratijanne'sya pANDavaH // 22 lalATasthaistato bANairbrAhmaNaH sa vyarocata / / tato ghoraM mahArAja astrayuddhamavartata / prAvRSIva yathA siktastrizRGgaH parvatottamaH // 8 prahayuddhaM yathA ghoraM prajAsaMharaNe abhUt // 23 . tataH zarazataiauNimardayAmAsa pANDavaH / te bANAH samasajjanta kSiptAstAbhyAM tu bhArata / na cainaM kampayAmAsa mAtarizveva parvatam // 9 dyotayanto dizaH sarvAstaJca sainyaM samantataH / / 24 tathaiva pANDavaM yuddhe drauNiH zarazataiH zitaiH / bANasaMghAvRtaM ghoramAkAzaM samapadyata / nAkampayata saMhRSTo vAryogha iva parvatam // 10 ulkApAtakRtaM yadvatprajAnAM saMkSaye nRpa // 25 tAvanyonyaM zarai| raizchAdayAnau mhaarthau| bANAbhighAtAtsaMjajJe tatra bhArata pAvakaH / rathacaryAgatau zUrau zuzubhAte raNotkaTau // 11 savisphuliGgo dIptArciH so'dahadvAhinIdvayam // 26 AdityAviva saMdIptI lokakSayakarAvubhau / tatra siddhA mahArAja saMpatanto'bruvanvacaH / svarazmibhirivAnyonyaM tApayantau zarottamaiH // 12 ati yuddhAni sarvANi yuddhametattAto'dhikam // 27 kRtapratikRte yatnaM kurvANau ca mahAraNe / sarvayuddhAni caitasya kalAM nArhanti SoDazIm / kRtapratikRte yattaM cakrAte tAvabhItavat // 13 | naitAdRzaM punayuddhaM na bhUtaM na bhaviSyati // 28 vyAghrAviva ca saMgrAme ceratustau mhaarthau| aho jJAnena saMyuktAvubhau copraparAkramau / zaradaMSTrI durAdharSoM cApavyAttau bhayAnakau // 14 - aho bhIme balaM bhImametayozca kRtAstratA // 29 - 1660 - Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A 8. 11. 30] kaNapatra [8. 12. 18 baho vIryasya sAratvamaho sausstthvmetyoH|| __ anyeSAM ca madIyAnAM pANDavaistadbhavIhi me // 1 sitAvetau hi samare kAlAntakayamopamau // 30 saMjaya uvAca / lau dvAviva saMbhUtau yathA dvAviva bhaaskrau| zRNu rAjanyathAvRttaM saMgrAmaM bruvato mama / yamau vA puruSavyAghrau ghorarUpAvimau raNe // 31 vIrANAM zatrubhiH sArdhaM dehapApmapraNAzanam // 2 ayante sma tadA vAcaH siddhAnAM vai muhurmuhuH| pArthaH saMzaptakagaNaM pravizyArNavasaMnibham / siMhanAdazca saMjajJe sametAnAM divaukasAm / vyakSobhayadamitrAMno mahAvAta ivArNavam // 3 badbhutaM cApyacintyaM ca dRSTvA karma tayormadhe // 32 zirAMsyunmathya vIrANAM zitairbhallairdhanaMjayaH / sau zUro samare raajnprsprkRtaagsau| pUrNacandrAbhavaktrANi svakSibhUdazanAni ca / pAtparamudaikSetAM krodhAdudvRtya cakSuSI // 33 saMtastAra kSitiM kSipraM vinAlainalinairiva // 4 bodharaktekSaNau tau tu krodhAtprasphuritAdharau / suvRttAnAyatAnpuSTAMzcandanAgurubhUSitAn / godhAtsaMdaSTadazanau saMdaSTadazanacchadau // 34 sAyudhAnsatanutrANAnpazcAsyoragasaMnibhAn / banyonyaM chAdayantau sma zaravRSTyA mhaarthau| bAhUnkSurairamitrANAM vicakartArjuno raNe // 5 parAmbudhArau samare zastravidyutprakAzinau / / 35 dhuryAndhuryatarAnsUtAndhvajAMzcApAni sAyakAn / sAmanyonyaM dhvajau vidyA sArathI ca mhaarthau| pANInaratnInasakRdbhallaizciccheda pANDavaH // 6 bhanyonyasya hayAnviddhavA bibhidAte parasparam // 36 dvipAnhayAnrathAMzcaiva sArohAnarjuno rnne| sata: kruddhau mahArAja bANau gRhya mhaahve| zarairanekasAhanai rAjanninye yamakSayam // 7 mau cikSipatustUrNamanyonyasya vadhaiSiNau // 37 taM pravIraM pratIyAtA nardamAnA ivarSabhAH / sAyako mahArAja dyotamAnau cmuumukhe| vAzitArthamabhikruddhA huMkRtvA cAbhidudruvuH / bhAjanAte samAsAdya vajravegau durAsadau // 38 nighnantamabhijanaste zaraiH zRGgairivarSabhAH // 8. cau parasparavegAcca zarAbhyAM ca bhRzAhatau / tasya teSAM ca tadyuddhamabhavallomaharSaNam / nipetaturmahAvIrau svarathopasthayostadA // 39 trailokyavijaye yAdRgdaityAnAM saha vajriNA // 9 sakhastu sArathitviA droNaputramacetanam / astrairastrANi saMvArya dviSatAM sarvato'rjunaH / apobAha raNAdrAjansarvakSatrasya pazyataH // 40 iSubhirbahubhistUrNaM vidyA prANAnrarAsa saH // 10 sabaiva pANDavaM rAjanvihvalantaM muhurmuhuH / chinnatriveNucakrAkSAnhatayodhAzvasArathIn / povAha rathenAjI sArathiH zatrutApanam // 41 vidhvastAyudhatUNIrAnsamunmathitaketanAn // 11 / iti zrImahAbhArate karNaeni saMchinnayoktrarazmIkAnvitriveNUnvikUbarAn / ekodsho'dhyaayH||11|| vidhvastabandhurayugAnvizastAyudhamaNDalAn / rathAnvizakalIkurvanmahAbhrANIva mArutaH // 12 dhRtarASTra uvaac| vismApayanprekSaNIyaM dviSatAM bhayavardhanam / bayA saMzaptakaiH sArdhamarjunasyAbhavadraNaH / mahArathasahasrasya samaM karmArjuno'karot // 13 - 1661 - Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 12. 14 ] mahAbhArate [ 8. 12. 48 siddhadevarSisaMghAzca cAraNAzcaiva tuSTuvuH / . tribhiH zarairvAsudevaM sahasreNa ca pANDavam // 28 devadundubhayo neduH puSpavarSANi cApatan / tataH zarasahasrANi prayutAnyarbudAni c| . kezavArjunayormUrdhni prAha vAkcAzarIriNI // 14 / sasRje drauNirAyastaH saMstabhya ca raNe'rjunam // 29 candrArkAnilavahnInAM kaantidiiptibldyutiiH| iSudherdhanuSo jyAyA aGgulIbhyazca maariss| : * yau sadA bibhraturvI tAvimau kezavArjunau // 15 bAhvoH karAbhyAmuraso vadanaghrANanetrataH // 30 brahmezAnAvidhAjayyA vIrAvekarathe sthitau / karNAbhyAM ziraso'Ggebhyo lomavartmabhya eva ca / sarvabhUtavarau vIrau naranArAyaNAvubhau // 16 rathadhvajebhyazca zarA niSpeturbrahmavAdinaH // 31 ityetanmahadAzcaryaM dRSTvA zrutvA ca bhArata / zarajAlena mahatA vidyA kezavapANDavau / azvatthAmA susaMyattaH kRSNAvabhyadravadraNe // 17 nanAda mudito drauNirmahAmeghaughanisvanaH // 32 atha pANDavamasyantaM yamakAlAntakAzarAn / tasya nAnadataH zrutvA pANDavo'cyutamabravIt / seSuNA pANinAhUya hasandrauNirathAbravIt // 18 / pazya mAdhava daurAtmyaM droNaputrasya mAM prati // 33 yadi mAM manyase vIra prAptamahamivAtithim / vadhaprAptau manyate nau pravezya zaravezmani / tataH sarvAtmanAdya tvaM 'yuddhAtithyaM prayaccha me // 19 eSo'sya hanmi saMkalpaM zikSayA ca balena ca // 34 evamAcAryaputreNa samAhUto yuyutsayA / azvatthAmnaH zarAnastAMchittvaikaikaM tridhA tridhA / bahu mene'rjuno''tmAnamidaM cAha janArdanam // 20 / vyadhamadbharatazreSTho nIhAramitra mArutaH // 35 saMzaptakAzca me vadhyA drauNirAhvayate ca mAm / tataH saMzaptakAnbhUyaH sAzvasUtarathadvipAn / yadatrAnantaraM prAptaM prazAdhi tvaM mahAbhuja // 21 dhvajapattigaNAnuprairbANairvivyAdha pANDavaH // 36 evamukto'vahatpArthaM kRSNo droNAtmajAntikam / ye ye dadRzire tatra yadyadrUpaM yathA yathA / jaitreNa vidhinAhUtaM vAyurindramivAdhvare // 22 te te tattaccharaiptiM menire''tmAnameva ca // 3 // tamAmadhyaikamanasA kezavo drauNimabravIt / te gANDIvapraNuditA nAnArUpAH pttrinnH| azvatthAmansthiro bhUtvA praharAzu sahasva ca // 23 kroze sAgre sthitAnnanti dvipAMzca puruSAraNe // 38 nirveSTuM bhartRpiNDaM hi kAlo'yamupajIvinAm / / bhallaizchinnAH karAH petuH kariNAM madakarSiNAm / sUkSmo vivAdo viprANAM sthUlau kSAtrau jyaajyau|| chinnA yathA parazubhiH pravRddhAH zaradi drumAH // 39 yAM na saMkSamase mohAdivyAM pArthasya sakriyAm / pazcAttu zailavatpetuste gajAH saha saadibhiH| tAmAptumicchanyudhyasva sthiro bhUtvAdya pANDavam // vaJivajrapramathitA yathaivAdricayAstathA // 40 ityukto vAsudevena tathetyuktvA dvijottamaH / gandharvanagarAkArAvidhivatkalpitArathAn / vivyAdha kezavaM SaSTyA nArAcairarjunaM tribhiH // 26 vinItajavanAnyuktAnAsthitAnyuddhadurmadAn // 41 tasyArjunaH susaMkruddhanibhirbhallaiH zarAsanam / zarairvizakalIkurvannamitrAnabhyavIvRSat / cicchedAthAnyadAdatta drauNirghorataraM dhanuH // 27 alaMkRtAnazvasAdInpattIMzcAhandhanaMjayaH // 42 sajyaM kRtvA nimessaattdvivyaadhaarjunkeshvau| dhanaMjayayugAntArkaH saMzaptakamahArNavam / - 1662 - Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 12. 43] karNaparva [8. 12. 62 vyazoSayata duHzoSaM tItraiH zaragabhastibhiH // 43 pANInbhujAnpANigataM ca shstrm| punadrauNimahAzailaM nArAcaiH sUrbhasaMnibhaiH / chatrANi ketUMsturagAnathaiSAM nirbibheda mahAvegaistvaranvajrIva parvatam // 44 vastrANi mAlyAnyatha bhUSaNAni // 55 tamAcAryasutaH kruddhaH sAzvayantAramAzugaiH / / carmANi varmANi manorathAMzca yuyutsu zakadyoDhuM pArthastAnantarAcchinat / / 45 priyANi sarvANi zirAMsi caiv| tataH paramasaMkruddhaH kANDakozAnavAsRjat / / . ciccheda pArtho dviSatAM pramuktaiazvatthAmAbhirUpAya gRhAnatithaye yathA // 46 rbANaiH sthitAnAmaparAGmukhAnAm // 56 atha saMzaptakAMstyaktvA pANDavo drauNimabhyayAt / sukalpitAH syandanavAjinAgAH apAGgreyamiva tyaktvA dAtA pAteyamarthinam // 47 ___ samAsthitAH kRtytnairnRviiraiH| tataH samabhavadyuddhaM zukrAGgirasavarcasoH / pArtheritairbANagaNairnirastAnakSatramamito vyomni zukrAGgirasayoriva // 48 staireva sArdhaM nRvarairnipetuH // 57 saMtApayantAvanyonyaM dIptaiH zaragabhastibhiH / padmArkapUrNendusamAnanAni lokatrAsakarAvAstAM vimArgasthau grahAviva // 49 kirITamAlAmukuTotkaTAni / vrato'vidhyadbhuvormadhye nArAcenArjuno bhRzam / bhallArdhacandrakSurahiMsitAni sa tena vibabhau drauNirUlarazmiryathA raviH // 50 prapeturuyA nRzirAMsyajasram // 58 atha kRSNau zarazatairazvatthAmnArditau bhRzam / . atha dvipairdevapatidvipAbhaisarazmijAlanikarau yugAntArkA vivAsatuH // 51 vAridarpolbaNamanyudaH / tato'rjunaH sarvatodhAramatra kaliGgavaGgAGganiSAdavIrA - mavAsRjadvAsudevAbhiguptaH / jighAMsavaH pANDavamabhyadhAvan // 59 drauNAyaniM cAbhyahanatpRSatkai teSAM dvipAnAM vicakarta pArtho ..rvajAgnivaivasvatadaNDakalpaiH // 52 ___ varmANi marmANi karAnniyantRn / sa kezavaM cArjunaM cAtitejA dhvajAH patAkAzca tataH prapetuvivyAdha marmasvatiraudrakarmA / vajAhatAnIva gireH zirAMsi // 60 bANaiH sumuktairatitIvravega teSu prarugNeSu gurostanUjaM rAhato mRtyurapi vyatheta // 53 ___bANaiH kirITI navasUryavaH / drauNerighunarjunaH saMnivArya pracchAdayAmAsa mahAbhrajAlai- vyAyacchatastahiguNaiH supukhaiH / rvAyuH samudyuktamivAMzumantam // 61 taM sAzvasUtadhvajamekavIra tato'rjuneSUniSubhirnirasya . mAvRtya saMzaptakasainyamArchat // 54 drauNiH zarairarjunavAsudevau / dhanUMSi bANAniSudhIrdhanAH pracchAdayitvA divi candrasUryo -1663 - Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 12. 62 ] . mahAbhArate [8. 13.8 nanAda so'mbhoda ivAtapAnte // 62 / mantrauSadhikriyAdAnAdhau dehAdivAhRte // 70 tamarjunastAMzca punastvadIyA saMzaptakAnabhimukhau prayAtau kezavArjunau / nabhyarditastairavikRttazastraiH / vAtodbhUtapatAkena syandanenaughanAdinA // 71 bANAndhakAraM sahasaiva kRtvA iti zrImahAbhArate karNaparvaNi - vivyAdha sarvAniSubhiH suputraiH // 63 dvaadsho'dhyaayH|| 12 // nApyAdadatsaMdadhannaiva muzca___ nbANAnraNe'dRzyata savyasAcI / - saMjaya uvAca / hatAMzca nAgAMsturagAnpadAtI athottareNa pANDUnAM senAyAM dhvanirutthitaH / nsaMsyUtadehAndadRzU rathAMzca // 64 . rathanAgAzvapattInAM daNDadhAreNa vadhyatAm // 1 saMdhAya nArAcavarAndazAzu nivartayitvA tu rathaM kezavo'rjunamabravIt / __drauNistvarannekamivotsasarja / vAhayanneva turagAngaruDAnilaraMhasaH // 2 teSAM ca pazcArjunamabhyavidhya mAgadho'thApyatikrAnto dviradena prmaathinaa| __ npazcAcyutaM nirbibhiduH sumuktAH // 65 bhagadattAdanavaraH zikSayA ca balena ca // 3 tairAhatau sarvamanuSyamukhyA enaM hatvA nihantAsi punaH saMzaptakAniti / vasRkkSarantau dhndendrklpau| vAkyAnte prApayatpArthaM daNDadhArAntikaM prati // 4 samAptavidyena yathAbhibhUtI sa mAgadhAnAM pravaro'Gkuzagraho hatau svidetau kimu menire'nye // 66 praheSvasahyo vikaco yathA grahaH / / athArjunaM prAha dazAInAthaH sapatnasenAM pramamAtha dAruNo pramAdyase kiM jahi yodhametam / mahIM samagrAM vikaco yathA grahaH // 5 kuryAddhi doSaM samupekSito'sau sukalpitaM dAnavanAgasaMnibhaM ___ kaSTo bhavedvayAdhirivAkriyAvAn // 67 mahAbhrasaMhAdamamitramardanam / tatheti coktvAcyutamapramAdI rathAzvamAtaGgagaNAnsahasrazaH drauNiM prytnaadissubhisttkss| samAsthito hanti zarairdvipAnapi // 6 chittvAzvarazmIMsturagAnavidhya rathAnadhiSThAya savAjisArathItte taM raNAdRhuratIva dUram // 68 rathAMzca padbhistvarito vyapothayat / AvRtya neyeSa punastu yuddhaM dvipAMzca padbhayAM caraNaiH kareNa ca pArthena sAdhaM matimAnvimRzya / dvipAsthito hanti sa kAlacakravat // 7 jAnaJjayaM niyataM vRSNivIre narAMzca kArNAyasavarmabhUSaNA___dhanaMjaye cAGgirasAM variSThaH // 69 nipAtya sAzvAnapi pattibhiH saha / pratIpakAye tu raNAdazvatthAni hRte hyaiH| vyapothayaddantivareNa zuSmiNA -1664 - Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 13.8] karNaparva [8. 13. 23 sazabdavatsthUlanaDAnyathA tathA // 8 * himAdrikUTapratimena dntinaa| athArjuno jyAtalaneminisvane hate raNe bhrAtari daNDa aavrjmRdnggbheriibhushngkhnaadite| jighAMsurindrAvarajaM dhanaMjayam // 16 narAzvamAtaGgasahasranAditai sa tomarairarkakaraprabhaistribhirathottamenAbhyapatahipottamam // 9 rjanArdanaM paJcabhireva cArjunam / tato'rjunaM dvAdazabhiH zarottamai samarpayitvA vinanAda cAdayaMjanArdanaM SoDazabhiH samArdayat / stato'sya bAhU vicakarta pANDavaH // 17 sa daNDadhArasturagAMstribhistribhi kSuraprakRttau subhRzaM satomarau stato nanAda prajahAsa cAsakRt // 10 ___ cyutAGgadau candanarUSitau bhujau / tato'sya pArthaH saguNeSukArmukaM gajAtpatantI yugapadvirejatu* cakarta bhallairdhvajamapyalaMkRtam / ___ yathAdrizRGgAtpatitau mahoragau // 18 punaniyantRRnsaha pAdagoptRbhi athArdhacandreNa hRtaM kirITinAH statastu cukrodha girivrajezvaraH // 11 ___papAta daNDasya ziraH kSitiM dvipAt / khato'rjunaM bhinnakaTena dantinA tacchoNitAbhaM nipatadvireje : ghnaaghnenaaniltulyrNhsaa| divAkaro'stAdiva pazcimAM dizam // 19 atIva cukSobhayiSurjanArdanaM atha dvipaM zvetanagAgrasaMnibhaM / - dhanaMjayaM cAbhijaghAna tomaraiH // 12 / - divAkarAMzupratimaiH zarottamaiH / athAsya bAhU dvipahastasaMnibhau bibheda pArthaH sa papAta nAnadazirazca pUrNendunibhAnanaM tribhiH / nhimAdrikUTaH kulizAhato yathA // 20 dheraiH praciccheda sahaiva pANDava tato'pare tatpratimA gajottamA stato dvipaM bANazataiH samArdayat // 13 ___ jigISavaH saMyati savyasAcinam / sa pArthabANaistapanIyabhUSaNaiH tathA kRtAstena yathaiva tau dvipau samArucaHkAzcanavarmabhRhipaH / tataH prabhagnaM sumahadriporbalam // 21 tathA cakAze nizi parvato yathA gajA rathAzvAH puruSAzca saMghazaH davAgninA prajvalitauSadhidrumaH // 14 parasparanAH pripeturaahve| sa vedanArto'mbudanisvano nadaM parasparapraskhalitAH samAhatA zvalandhramanpraskhalito''turo dravan / bhRzaM ca tattatkulabhASiNo hatAH // 22 papAta rugNaH saniyantRkastathA athArjunaM sve parivArya sainikAH yathA girirvajranipAtacUrNitaH // 15 ___ puraMdaraM devagaNA ivAbruvan / himAvadAtena suvarNamAlinA abhaiSma yasmAnmaraNAdiva.prajAH mA. 209 -1665 - Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 13. 23 ] mahAbhArate [8. 14. 23 sa vIra diSTyA nihatastvayA ripuH // 23 samyagastaiH zaraiH sarvAnsahitAnahanadahUna // 9 na cetparitrAsya imAJjanAnbhayA chinnatriveNujoSAnnihatapANisArathIn / dviSadbhirevaM balibhiH prapIDitAn / saMchinnarazmiyoktrAkSAnvyanukarSayugAnrathAn / tathAbhaviSyadviSatAM pramodanaM vidhvastasarvasaMnAhAnbANaizcakre'rjunastvaran // 10 yathA hateSveSviha no'riSu tvayA // 24 te rathAstatra vidhvastAH parArdhyA bhAntyanekazaH / itIva bhUyazca suhRdbhirIritA dhaninAmiva vezmAni hatAnyanyanilAmbubhiH // 11 nizamya vAcaH sumanAstato'rjunaH / dvipAH saMbhinnamarmANo vajrAzanisamaiH shraiH| . yathAnurUpaM pratipUjya taM janaM peturgiryapravezmAni vajravAtAgnibhiryathA // 12 jagAma saMzaptakasaMghahA punaH // 25 sArohAsturagAH peturbahavo'rjunatADitAH / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi nirjihvAtrAH kSitau kSINAM rudhirArdrAH sudurdazaH / / tryodsho'dhyaayH|| 13 // narAzvanAgA nArAcaiH saMsyUtAH savyasAcinA / babhramuzcaskhaluH peturnedurmamluzca mAriSa // 14 saMjaya uvaac| aNakaizca zilAdhautairvajrAzaniviSopamaiH / pratyAgatya punarjiSNurahansaMzaptakAna bahUn / zarairnijanivAnpArtho mahendra iva dAnavAn // 15 vakrAnuvakragamanAdaGgAraka iva grhH|| 1 mahAhavarmAbharaNA nAnArUpAmbarAyudhAH / pArthabANahatA rAjannarAzvarathakuJjarAH / / sarathAH sadhvajA vIrA hatAH pArthena sherte||16 vicelurbabhramarneduH peturmamluzca mAriSa // 2 vijitAH puNyakarmANo viziSTAbhijanazrutAH / dhurya dhuryatarAnsUtAnrathAMzca parisaMkSipan / gatAH zarIrairvasudhAmUrjitaiH karmabhirdivam // 17 pANInpANigataM zastraM bAhUnapi zirAMsi ca // 3 athArjunarathaM vIrAstvadIyAH samupAdravan / bhallaiH kSurairardhacandrairvatsadantaizca paannddvH| nAnAjanapadAdhyakSAH sagaNA jAtamanyavaH // 18 cicchedAmitravIrANAM samare pratiyudhyatAm // 4 uhyamAnA rathAzvaiste pattayazca jighAMsavaH / vAzitArthe yuyutsanto vRSabhA vRSabhaM ythaa| samabhyadhAvannasyanto vividhaM kSipramAyudham // 19 ApatantyarjunaM zUrAH zatazo'tha sahasrazaH // 5 tadAyudhamahAvarSaM kSiptaM yodhamahAmbudaiH / teSAM tasya ca tadyuddhamabhavallomaharSaNam / vyadhamannizitairbANaiH kSipramarjunamArutaH // 20 trailokyavijaye yAdRgdaityAnAM saha vajriNA / / 6 sAzvapattidviparathaM mahAzastraughamaplavam / tamavidhyatribhirbANairdandazUkairivAhibhiH / sahasA saMtitIrSantaM pArthaM zastrAstrasetunA // 21 ugrAyudhastatastasya ziraH kAyAdapAharat // 7 athAbravIdvAsudevaH pArthaM kiM krIDase'nagha / te'rjunaM sarvataH kruddhA nAnAzastrairavIvRSan / / saMzaptakAnpramathyaitAMstataH karNavadhe tvara // 22 marudbhiH preSitA meghA himavantamivoSNage // 8 tathetyuktvArjunaH kSipraM ziSTAnsaMzaptakAMstadA / astrairastrANi saMvArya dviSatAM sarvato'rjunaH / AkSipya zastreNa balAdaityAnindra ivAvadhIt // 23 . . - 1666 - Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 14. 24 ] karNaparva [8. 14. 52 AdadhatsaMdadhanneSUndRSTaH kaizcidraNe'rjunaH / bAhubhizcandanAdigdhaiH sAGgadaiH zubhabhUSaNaiH / vimuzcanvA zarAzIghraM dRzyate sma hi kairapi // 24 satalatraiH sakeyUrairbhAti bhArata medinI // 39 Azcaryamiti govindo bruvannazvAnacodayat / sAGgulitrairbhujApraizca vipraviddhairalaMkRtaiH / haMsAMsagaurAste senAM haMsAH sara 'ivAvizan // 25 hastihastopamaizchinnairUrubhizca tarasvinAm // 40 tataH saMgrAmabhUmi tAM vartamAne janakSaye / baddhacUDAmaNivaraiH zirobhizca sakuNDalaiH / avekSamANo govindaH savyasAcinamabravIt / / 26 nikRttavRSabhAkSANAM virAjati vasuMdharA // 41 eSa pArtha mahAraudro vartate bharatakSayaH / kabandhaiH zoNitAdigdhaizchinnagAtrazirodharaiH / pRthivyAM pArthivAnAM vai duryodhanakRte mahAn // 27 bhUrbhAti bharatazreSTha zAntArcibhirivAgnibhiH / / 42 pazya bhArata cApAni rukmapRSThAni dhanvinAm / / rathAnbahuvidhAnbhagnAnhemakiGkiNinaH zubhAn / mahatAmapaviddhAni kalApAniSudhIstathA // 28 azvAMzca bahudhA pazya zoNitena pariplutAn // 43 jAtarUpamayaiH pukaiH zarAMzca nataparvaNaH / yodhAnAM ca mahAzaGkhAnpANDurAMzca prakIrNakAn / tailadhautAMzca nArAcAnnirmuktAniva pannagAn // 29 nirastajihvAnmAtaGgAzayAnAnparvatopamAn // 44 hastidantatsarUnkhaDgAjAtarUpapariSkRtAn / vaijayantIvicitrAMzca hatAMzca gajayodhinaH / AkIrNAstomarAMzcApAMzcitrAnhemavibhUSitAn // 30 vAraNAnAM paristomAnsuyuktAmbarakambalAn // 45 varmANi cApaviddhAni rukmapRSThAni bhaart| vipATitA vicitrAzca rUpacitrAH kuthAstathA / suvarNavikRtAnprAsAzaktIH kanakabhUpitAH / / 31 bhinnAzca bahudhA ghaNTAH patadbhizcarNitA gjaiH||46 jAmbUnadamayaiH paTTairbaddhAzca vipulA gadAH / vaiDUryamaNidaNDAMzca patitAnaGkazAnbhuvi / jAtarUpamayIzcarTIH paTTizAnhemabhUSitAn // 32 baddhAH sAdidhvajAgreSu suvarNavikRtAH kazAH // 47 daNDaiH kanakacitraizca vipraviddhAnparazvadhAn / vicitrAnmaNicitrAMzca jAtarUpapariSkRtAn / 'ayaskuzAntAnpatitAnmusalAni gurUNi ca // 33 azvAstaraparistomAnrAGkavAnpatitAnbhuvi // 48 / zatanIH pazya citrAzca vipulaanprighaaNstthaa| cUDAmaNInnarendrANAM vicitrAH kAzcanasrajaH / cakrANi cApaviddhAni mudgarAMzca bahUnraNe // 34 chatrANi cApaviddhAni cAmaravyajanAni ca // 49 nAnAvidhAni zastrANi pragRhya jayagRddhinaH / candranakSatrabhAsaizca vadanaizcArakuNDalaiH / jIvanta iva lakSyante gatasattvAstarasvinaH // 35 kluptazmazrubhiratyarthaM vIrANAM samalaMkRtaiH / gadAvimathitairgAtrairmusalairbhinnamastakAn / vadanaiH pazya saMchannAM mahIM zoNitakardamAm // 50 gajavAjirathakSuNNAnpazya yodhAnsahasrazaH // 36 sajIvAMzca narAnpazya kUjamAnAnsamantataH / manuSyagajavAjInAM zarazaktyRSTitomaraiH / upAsyamAnAnbahubhirvyastazastrairvizAM pate // 51 nistriMzaH paTTizaiH prAsainakharairlaguDairapi // 37 jJAtibhiH sahitaistatra rodamAnairmuhurmuhuH / zarIrairbahudhA bhinnaiH zoNitaughapariplutaiH / vyutkrAntAnaparAnyodhAMzchAdayitvA tarasvinaH / gaMtAsubhiramitraghna saMvRtA raNabhUmayaH // 38 punayuddhAya gacchanti jayagRddhAH pramanyavaH // 52 - 1667 - Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 14. 53] mahAbhArate [8. 15. 16 apare tatra tatraiva paridhAvanti mAninaH / tasya vistarato brUhi pravIrasyAdya vikramam / jJAtibhiH patitaiH zUrairyAcyamAnAstathodakam / / 53 zikSA prabhAvaM vIryaM ca pramANaM darpameva ca // 2 jalArtha ca gatAH kecinniSprANA bahavo'rjuna / saMjaya uvAca / . saMnivRttAzca te zUrAstAndRSTvaiva vicetasaH // 54 droNabhISmakRpadrauNikarNArjunajanArdanAn / jalaM dRSTvA pradhAvanti krozamAnAH parasparam / samAptavidyAndhanuSi zreSThAnyAnmanyase yudhi // 3 jalaM pItvA mRtAnpazya pibato'nyAMzca bhArata // 55 tulyatA karNabhISmAbhyAmAtmano yena dRzyate / parityajya priyAnanye bAndhavAnbAndhavapriya / vAsudevArjunAbhyAM ca nyUnatAM nAtmanIcchati // 4 vyutkrAntAH samadRzyanta tatra tatra mahAraNe // 56 sa pANDayo nRpatizreSThaH sarvazastrabhRtAM varaH / pazyAparAnnarazreSTha saMdaSTauSThapuTAnpunaH / karNasyAnIkamavadhItparibhUta ivAntakaH // 5 bhRkuTIkuTilairvaktraiH prekSamANAnsamantataH // 57 tadudIrNarathAzvaM ca pattipravarakuJjaram / .. etattavaivAnurUpaM karmArjuna mahAhave / kulAlacakravaddhAntaM pANDayenAdhiSThitaM balam // 6 divi vA devarAjasya tvayA yatkRtamAhave // 58 vyazvasUtadhvajarathAnvipraviddhAyudhAnripUn / evaM tAM darzayankRSNo yuddhabhUmiM kirITine / samyagastaiH zaraiH pANDayo vAyurmeghAnivAkSipat / / gacchannevAzRNocchandaM duryodhanabale mahat // 59 dviradAnprahataprothAnvipatAkadhvajAyudhAn / zaGkhadundubhinirghoSAnbherIpaNavamizritAn / / sapAdarakSAnavadhIdvatreNArInivArihA // 8 rathAzvagajanAdAMzca zastrazabdAMzca dAruNAn // 60 sazaktiprAsatUNIrAnazvArohAnhayAnapi / pravizya tadbalaM kRSNasturagairvAtavegibhiH / pulindakhazabAhrIkAnniSAdAndhrakataGgaNAn // 9 pANDayenAbhyarditAM senAM tvadIyAM vIkSya ghisstthitH|| dAkSiNAtyAMzca bhojAMzca phrAnsaMgrAmakarkazAn / sa hi nAnAvidhairbANairiSvAsapravaro yudhi / vizastrakavacAnbANaiH kRtvA pANDayo'karodvathasUna // nyahanadviSatAM vAtAngatAsUnantako yathA // 62 caturaGga balaM bANainighnantaM pANDyamAhave / gajavAjimanuSyANAM zarIrANi zitaiH zaraiH / dRSTvA drauNirasaMbhrAntamasaMbhrAntataro'bhyayAt / / 11 bhittvA praharatAM zreSTho videhAtUMzcakAra saH / / 63 AbhASya cainaM madhuramabhi nRtyannabhItavat / zatrupravIrairaistAni nAnAzastrANi sAyakaiH / prAha praharatAM zreSThaH smitapUrvaM samAhvayan // 12 bhittvA tAnahanatpANDyaH zatrUzakra ivaasuraan||64 rAjankamalapatrAkSa pradhAnAyudhavAhana / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi vajrasaMhananaprakhya pradhAnabalapauruSa // 13 . caturdazo'dhyAyaH // 14 // muSTizliSTAyudhAbhyAM ca vyAyatAbhyAM mahaddhanuH / dobhyAM visphArayanbhAsi mahAjaladavabhRzam // 1 // dhRtarASTra uvAca / shrvrmhaavegairmitraanbhivrsstH| proktastvayA pUrvameva pravIro lokvishrutH| madanyaM nAnupazyAmi prativIraM tavAhave // 15 na tvasya karma saMgrAme tvayA saMjaya kIrtitam // 1 | rathadviradapattyazvAnekaH pramathase bahUn / - 1668 - Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 15. 16 ] karNaparva [8. 15. 40 mRgasaMghAnivAraNye vibhIrbhImabalo hariH // 16 / drauNiparjanyamuktAM tAM bANavRSTiM suduHsahAm / mahatA rathaghoSeNa divaM bhUmiM ca nAdayan / / vAyavyAstreNa sa kSipraM ruvA pANDyAnilo'nadat / / varSAnte sasyahA pItho bhAbhirApUrayanniva // 17 tasya nAnadataH ketuM candanAgurubhUSitam / saMspRzAnaH zarAMstIkSNAMstUNAdAzIviSopamAna / / malayapratimaM drauNizchittvAzvAMzcaturo'hanat // 32 mayaivaikena yudhyasva tryambakeNAndhako yathA // 18 sUtamekeSuNA hatvA mahAjaladanisvanam / evamuktastathetyuktvA prahareti ca tADitaH / dhanuzchittvArdhacandreNa vyadhamattilazo ratham // 33 karNinA droNatanayaM vivyAdha malayadhvajaH // 19 astrairatrANi saMvArya chittvA sarvAyudhAni ca / marmabhedibhiratyuprairbANairagnizikhopamaiH / prAptamapyahitaM drauNirna jaghAna raNepsayA // 34 smayannabhyahanadrauNiH pANDyamAcAryasattamaH // 20 hatezvaro dantivaraH sukalpitatato navAparAMstIkSNAnnArAcAnkaGkavAsasaH / ___ stvarAbhisRSTaH pratizarmago balI / gatyA dazamyA saMyuktAnazvatthAmA vyavAsRjat // 21 tamadhyatiSThanmalayezvaro mahAteSAM paJcAcchinatpANDyaH paJcabhirnizitaiH shraiH| nyathAdrizRGgaM harirunnadaMstathA / / 35 catvAro'bhyAhananvAhAnAzu te vysvo'bhvn||22 sa tomaraM bhAskararazmisaMnibhaM atha droNasutasyepUMstAMzchittvA nizitaiH shraiH| ___ balAstrasargottamayatnamanyubhiH / dhanujyA vitatAM pANDyazcicchedAdityavarcasaH // 23 sasarja zIghraM pratipIDayangaja vijyaM dhanurathAdhijyaM kRtvA drauNiramitrahA / __guroH sutAyAdripatIzvaro nadana // 36 tataH zarasahasrANi preSayAmAsa pANDyataH / maNipratAnottamavajrahATakaiiSusaMbAdhamAkAzamakaroddiza eva ca // 24 __ralaMkRtaM cAMzukamAlyamauktikaiH / tatastAnasyataH sarvAndrauNerbANAnmahAtmanaH / hato'syasAvityasakRnmadA ndjaanaano'pykssyaanpaannddyo'shaatytpurussrssbhH||25 __ parAbhinadrauNivarAGgabhUSaNam // 37 prahitAMstAnprayatnena chittvA drauNerighunariH / tadarkacandragrahapAvakatviSaM cakrarakSau tatastasya prANudannizitaiH zaraiH / / 26 ___ bhRzAbhighAtAtpatitaM vicUrNitam / athArerlAghavaM dRSTvA maNDalIkRtakArmukaH / mahendravajrAbhihataM mahAvanaM prAsyadroNasuto bANAnvRSTiM pUSAnujo yathA // 27 ___ yathAdrizRGgaM dharaNItale tathA // 38 aSTAvaSTagavAnyUhuH zakaTAni yadAyudham / tataH prajajvAla pareNa manyunA ahnastadaSTabhAgena drauNizcikSepa mAriSa // 28 padAhato nAgapatiyathA tthaa| tamantakamiva kruddhamantakAlAntakopamam / samAdadhe cAntakadaNDasaMnibhAye ye dadRzire tatra visaMjJAH prAyazo'bhavan // 29 / __ niSUnamitrAntakarAMzcaturdaza // 39 parjanya iva dharmAnte vRSTayA sAdridrumAM mahIm / dvipasya pAdAyakarAnsa pazcabhiAcAryaputrastAM senAM bANavRSTayAbhyavIvRSat // 30 / / nRpasya bAhU ca ziro'tha ca tribhiH / - 1669 - Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 15. 40] mahAbhArate [8. 16. 20 jaghAna SaDbhiH Sar3atUttamatviSaH etacchrutvA ca dRSTvA ca bhrAturporaM mahadbhayam / sa pANDyarAjAnucarAnmahArathAn // 40 vAhayAzvAnhRSIkeza kSipramityAha pANDavaH // 6 sudIrghavRttau varacandanokSitau tataH prAyASIkezo rathenApratiyodhinA / . suvrnnmuktaamnnivjrbhuussitau| dAruNazca punastatra prAdurAsItsamAyamaH // 7 bhujau dharAyAM patitau nRpasya tau tataH pravavRte bhUyaH saMgrAmo raajsttm| . viveSTatustA_hatAvivoragau // 41 karNasya pANDavAnAM ca yamarASTravivardhanaH // 8 zirazca tatpUrNazaziprabhAnanaM dhanUMSi bANAnparighAnasitomarapaTTizAn / saroSatAmrAyatanetramunnasam / musalAni bhuzuNDIzca zaktiRSTiparazvadhAn // 9 kSitau vibabhrAja patatsakuNDalaM gadAH prAsAnasInkuntAnbhiNDipAlAnmahAGkazAn / vizAkhayormadhyagataH zazI yathA // 42 pragRhya kSipramApetuH parasparajigISayA // 10 samAptavidyaM tu guroH sutaM nRpaH bANajyAtalazabdena dyAM dizaH pradizo viyat / samAptakarmANamupetya te sutaH / pRthivI nemighoSeNa nAdayanto'bhyayuH parAn // 11 suhRddhRto'tyarthamapUjayanmudA tena zabdena mahatA saMhRSTAzcakrurAhavam / / jite balau viSNumivAmarezvaraH // 43 vIrA vIrairmahAghoraM kalahAntaM titIrSavaH // 12 . iti zrImahAbhArate karNaparvaNi jyAtalanadhanuHzabdAH kuJjarANAM ca bRMhitam / paJcadazo'dhyAyaH // 15 // tADitAnAM ca patatAM ninAdaH sumahAnabhUt // 13 bANazabdAMzca vividhAJzUrANAmabhigarjatAm / dhRtarASTra uvAca / zrutvA zabdaM bhRzaM tresurjaghnurmamluzca bhArata // 14 pANDathe hate kimakarodarjuno yudhi saMjaya / teSAM nAnadyatAM caiva zastravRSTiM ca muzcatAm / * ekavIreNa karNena drAviteSu pareSu ca // 1 bahUnAdhirathiH karNaH pramamAtha raNeSubhiH // 15 samAptavidyo balavAnyukto vIrazca pANDavaH / paJca pAzcAlavIrANAM rathAndaza ca paJca ca / sarvabhUteSvanujJAtaH zaMkareNa mahAtmanA // 2 sAzvasUtadhvajAnkarNaH zarairninye yamakSayam // 16 tasmAnmahadbhayaM tIvramamitraghnAddhanaMjayAt / yodhamukhyA mahAvIryAH pANDUnAM karNamAhave / sa yattatrAkarotpArthastanmamAcakSva saMjaya // 3 zIghrAstrA divamAvRtya parivatruH samantataH // 17 saMjaya uvAca / tataH karNo dviSatsenAM zaravarviloDayan / hate pANDaye'rjuna kRSNastvarannAha vaco hitam / vijagAhe'NDajApUrNAM padminImiva yUthapaH // 18 pazyAtimAnyaM rAjAnamapayAtAMzca pANDavAn // 4 dviSanmadhyamavaskandha rAdheyo dhanuruttamam / azvatthAmnazca saMkalpAddhatAH karNena sRnyjyaaH|| vidhunvAnaH zitairbANaiH zirAMsyunmathya pAtayat // 1 tathAzvanaranAgAnAM kRtaM ca kadanaM mahat / / carmavarmANi saMchindya nirvApamiva dehinAm / ityAcaSTa sudurdharSo vAsudevaH kirITine // 5 viSehurnAsya saMparka dvitIyasya patatriNaH // 20 - 1670 - Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 16. 21] karNaparva [8. 17.9 varmadehAsumathanairdhanuSaH pracyutaiH shraiH| prahatA hanyamAnAzca patitAzcaiva sarvazaH / mauA talatrairyavadhItkazayA vAjino yathA // 21 azvArohAH samAsAdya tvaritAH pattibhirhatAH / paannddusRnyjypaashcaalaashrgocrmaanyt|| sAdibhiH pattisaMghAzca nihatA yudhi zerate // 36 mamarda karNastarasA siMho mRgagaNAniva // 22 . mRditAnIva padmAni pramlAnA iva ca srajaH / tataH pAzcAlaputrAzca draupadeyAzca mAriSa / hatAnAM vadanAnyAsangAtrANi ca mahAmate // 37 yamau ca yuyudhAnazca sahitAH karNamabhyayuH // 23 / rUpANyatyarthakAmyAni dviradAzvanRNAM nRpa / vyAyacchamAnAH subhRzaM kurupANDavasRJjayAH / samunnAnIva vastrANi prApurdurdarzatAM param // 38 priyAnasUraNe tyaktvA yodhA jagmuH parasparam // 24 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi susaMnaddhAH kavacinaH sazirastrANabhUSaNAH / SoDazo'dhyAyaH // 16 // gadAbhirmusalaizcAnye paridhaizca mahArathAH // 25 17 . samabhyadhAvanta bhRzaM devA dnnddairivodytaiH| . __saMjaya uvAca / nadantazcAhvayantazca pravalgantazca mAriSa // 26 hastibhistu mahAmAtrAstava putreNa coditAH / tato nijaghnuranyonyaM petuzvAhavatADitAH / dhRSTadyumnaM jighAMsantaH kruddhAH pArSatamabhyayuH // 1 vamanto rudhiraM gAtrairvimastiSkekSaNA yudhi // 27 prAcyAzca dAkSiNAtyAzca pravIrA gajayodhinaH / . dantapUrNaiH srudhirairvktrairdaaddimsNnibhaiH| aGgA vaGgAzca puNDAzca mAgadhAstAmraliptakAH // 2 jIvanta iva cApyete tasthuH zastropabRMhitAH // 28 mekalAH kozalA madrA dazArNA niSadhAstathA / parasparaM cApyapare pttttishairsibhistthaa| gajayuddheSu kuzalAH kaliGgaiH saha bhArata / / 3 zaktibhirbhiNDipAlaizca nakharaprAsatomaraiH // 29 zaratomaranArAcairvRSTimanta ivAmbudAH / tatakSuzcicchiduzcAnye bibhiduzcikSipustathA / siSicuste tataH sarve pAJcAlAcalamAhave // 4. saMcakartuzca jannuzca kruddhA nirbibhiduzca ha // 30 tAnsamimardiSurnAgAnpArNyaGguSThAGkazairdhazam / peturanyonyanihatA vyasavo rudhirokssitaaH|| pothitAnpArSato bANairnArAcaizcAbhyavIvRSat // 5 kSarantaH svarasaM raktaM prakRttAzcandanA iva // 31 ekaikaM dazabhiH SabhiraSTAbhirapi bhArata / rayai rathA vinihatA hastinazcApi hstibhiH|| dviradAnabhivivyAdha kSiptairgirinibhAzaraiH / narA naravaraiH peturazvAzcAzvaiH sahasrazaH // 32 pracchAdyamAno dviradairmedhairiva divAkaraH // 6 dhvajAH zirAMsi cchatrANi dvipahastA nRNAM bhujaaH| paryAsuH pANDupAJcAlA nadanto nizitAyudhAH / kSurairbhallArdhacandrazca chinnAH zastrANi tatyajuH // 33 / tAnnAgAnabhivarSanto jyAtatrIzaranAditaiH // 7 narAMzca nAgAMzca rthaanhyaanmmRduraahve| nakulaH sahadevazca draupadeyAH prabhadrakAH / azvArohairhatAH zUrAzchinnahastAzca dantinaH // 34 sAtyakizca zikhaNDI ca cekitAnazca vIryavAn // 8 sapatAkA dhvajAH peturvizIrNA iva prvtaaH| te mlecchaiH preSitA nAgA narAnazvArathAnapi / pattibhizca samAplutya dviradAH syandanAstathA / / 35 / hastairAkSipya mamRduH padbhizcApyatimanyavaH // 9 - 1671 - Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 17. 10 ] mahAbhArate [8. 17. 39 bibhiduzca viSANApraiH samAkSipya ca cikSipuH / aJjogatibhirAyamya prayatnAddhanuruttamam / viSANalagnaizcApyanye paripeturvibhISaNAH // 10 nArAcairahanannAgAnnakulaH kurunandana // 25 / pramukhe vartamAnaM tu dvipaM vaGgasya sAtyakiH / / tataH zaineyapAzcAlyau draupadeyAH prabhadrakAH / nArAcenogravegena bhittvA marmaNyapAtayat // 11 zikhaNDI ca mahAnAgAnsiSicuH shrvRssttibhiH||26 tasyAvarjitanAgasya dviradAdutpatiSyataH / te pANDuyodhAmbudharaiH zatrudviradaparvatAH / nArAcenAbhinadvakSaH so'patadbhuvi sAtyakeH // 12 bANavatAH peturvajravarivAcalAH // 27 puNDrasyApatato nAgaM calantamiva parvatam / evaM hatvA tava gajAMste pANDunarakuJjarAH / sahadevaH prayatnAttairnArAcairvyahanatribhiH / / 13 drutaM senAmavaikSanta bhinnakUlAmivApagAm // 28 vipatAkaM viyantAraM vivarmadhvajajIvitam / te tAM senAmavAlokya pANDuputrasya sainikAH / taM kRtvA dviradaM bhUyaH sahadevo'GgamabhyagAt // 14 vikSobhayitvA ca punaH karNamevAbhidudruvuH // 29 sahadevaM tu nakulo vArayitvAGgamArdayat / / sahadevaM tataH kruddhaM dahantaM tava vAhinIm / nArAcairyamadaNDAbhaistribhirnAgaM zatena ca // 15 duHzAsano mahArAja bhrAtA bhrAtaramabhyayAt // 30 divAkarakaraprakhyAnaGgazcikSepa tomarAn / tau sametau mahAyuddhe dRSTvA tatra narAdhipAH / nakulAya zatAnyaSTau tridhaikaikaM tu so'cchint||16 | siMhanAdaravAMzcakrurvAsAMsyAdudhuvuzca ha // 31 . tathArdhacandreNa zirastasya ciccheda pANDavaH / / tato bhArata kruddhena tava putreNa dhanvinA / sa papAta hato mlecchastenaiva saha dantinA // 17 pANDuputrastribhirbANairvakSasyabhihato balI // 32 AcAryaputre nihate hastizikSAvizArade / sahadevastato rAjannArAcena tavAtmajam / aGgAH kruddhA mahAmAtrA nAgairna kulamabhyayuH // 18 viddhA vivyAdha saptatyA sArathiM ca tribhitribhiH| calatpatAkaiH prmukhaihemkkssyaatnucchdaiH| duHzAsanastadA rAjaMchittvA cApaM mahAhave / mimardiSantastvaritAH pradIptairiva parvataiH // 19 sahadevaM trisaptatyA bAhvorurasi cArdayat // 34 mekalotkalakAliGgA nissaadaastaamrliptkaaH| . sahadevastataH kruddhaH khaDgaM gRhya mahAhave / zaratomaravarSANi vimuJcanto jighAMsavaH // 20 vyAvidhyata yudhAM zreSThaH zrImAMstava sutaM prati // 3 // taizchAdyamAnaM nakulaM divAkaramivAmbudaiH / samArgaNagaNaM cApaM chittvA tasya mahAnasiH / pari petuH susaMrabdhAH pANDupAJcAlasomakAH // 21 nipapAta tato bhUmau cyutaH sarpa ivAmbarAt // 3 / tatastadabhavadyuddhaM rathinAM hastibhiH sh| athAnyaddhanurAdAya sahadevaH pratApavAn / sRjatAM zaravarSANi tomarAMzca sahasrazaH // 22 duHzAsanAya cikSepa bANamantakaraM tataH / / 37 nAgAnAM prasphuTuH kumbhA marmANi vividhAni ca / tamApatantaM vizikhaM yamadaNDopamatviSam / / dantAzcaivAtividdhAnAM nArAcairbhUSaNAni ca // 23 khaDna zitadhAreNa dvidhA ciccheda kauravaH // 3 teSAmaSTau mahAnAgAMzcatuHSaSTyA sutejnaiH| tamApatantaM sahasA nistriMzaM nizitaiH zaraiH / sahadevo jaghAnAzu te petuH saha sAdibhiH // 24 / pAtayAmAsa samare sahadevo hasanniva // 39 -1672 - Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 17. 40] karNaparva [8. 17.69 tato bANAMzcatuHSaSTiM tava putro mahAraNe / sa yudhyasva mayA zaktyA vineSye darpamadya te||54 sahadevarathe tUrNaM pAtayAmAsa bhArata // 40 . ityuktvA prAharattUrNaM pANDuputrAya sUtajaH / tAzarAnsamare rAjanvegenApatato bahUn / vivyAdha cainaM samare trisaptatyA zilImukhaiH // 55 ekaikaM paJcabhirbANaiH sahadevo nyakRntata // 41 nakulastu tato viddhaH sUtaputreNa bhArata / sa nivArya mahAbANAMstava putreNa preSitAn / azItyAzIviSaprakhyaiH sUtaputramavidhyata // 56 athAsmai subahUnbANAnmAdrIputraH smaacinot|| 42 tasya karNo dhanuzchittvA svarNapuGkhaH zilAzitaiH / tataH kruddho mahArAja sahadevaH pratApavAn / triMzatA parameSvAsaH zaraiH pANDavamArdayat // 57 samAdhatta zaraM ghoraM mRtyukAlAntakopamam / te tasya kavacaM bhittvA papuH zoNitamAhave / vikRSya balavaccApaM tava putrAya so'sRjat // 43 AzIviSA yathA nAgA bhittvA gAM salilaM papuH // sa taM nirbhidya vegena bhittvA ca kavacaM mahat / athAnyaddhanurAdAya hemapRSThaM durAsadam / prAvizaddharaNI rAjanvalmIkamiva pannagaH / karNa vivyAdha viMzatyA sArathiM ca tribhiH shraiH||59 tataH sa mumuhe rAjaMstava putro mahArathaH // 44 tataH kruddho mahArAja nakulaH prviirhaa| mUDhaM cainaM samAlakSya sArathistvarito ratham / kSurapreNa sutIkSNena karNasya dhanuracchinat // 60 apovAha bhRzaM trasto vadhyamAnaM zitaiH zaraiH // 45 athainaM chinnadhanvAnaM sAyakAnAM zataitribhiH / parAjitya raNe taM tu pANDavaH pANDupUrvaja / Ajaghne prahasanvIraH sarvalokamahAratham // 61 duryodhanabalaM hRSTaH prAmathadvai samantataH // 46 karNamabhyarditaM dRSTvA pANDuputreNa mAriSa / pipIlikApuTaM rAjanyathAmRgAnnaro russaa| vismayaM paramaM jammU rathinaH saha daivataiH // 62 tathA sA kauravI senA mRditA tena bhArata // 47 athAnyaddhanurAdAya ko vaikartanastadA / nakulaM rabhasaM yuddhe dArayantaM varUthinIm / nakulaM paJcabhirbANairja deze samAdayat // 63 karNo vaikartano rAjanvArayAmAsa vai tadA // 48 uraHsthairatha tairbANairmAdrIputro vyarocata / nakulazca tadA karNa prahasannidamabravIt / svarazmibhirivAdityo bhuvane visRjanprabhAm // 64 cirasya bata dRSTo'haM daivataiH saumyacakSuSA // 49 nakulastu tataH karNaM viddhA saptabhirAyasaiH / yasya me tvaM raNe pApa cakSurviSayamAgataH / athAsya dhanuSaH koTiM punazciccheda mAriSa // 65 tvaM hi mUlamanarthAnAM vairasya kalahasya ca // 50 so'nyatkArmukamAdAya samare vegavattaram / tvahoSAtkuravaH kSINAH samAsAdya parasparam / nakulasya tato bANaiH sarvato'vArayaddizaH // 66 tvAmadya samare hatvA kRtakRtyo'smi vijvaraH / / 51 saMchAdyamAnaH sahasA karNacApacyutaiH zaraiH / evamuktaH pratyuvAca nakulaM sUtanandanaH / ciccheda sa zarAMstUrNaM zaraireva mahArathaH // 67 sadRzaM rAjaputrasya dhanvinazca vizeSataH / / 52 tato bANamayaM jAlaM vitataM vyonyadRzyaMta / praharasva raNe bAla pazyAmastava pauruSam / khadyotAnAM gaNaireva saMpatadbhiryathA nabhaH // 68 . karma kRtvA raNe zUra tataH kathitumarhasi // 53 / / tairvimuktaiH zarazataizchAditaM gaganaM tadA / anuktvA samare tAta zUrA yudhyanti zaktitaH / zalabhAnAM yathA vAtaistadvadAsItsamAkulam // 69 ma. bhA. 210 -1673 - Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 17. 70] . mahAbhArate [8. 17. 97 te zarA hemavikRtAH saMpatanto muhurmuhuH / tathAzvAMzcaturazcAsya caturbhinizitaiH zaraiH / zreNIkRtA abhAsanta haMsAH zreNIgatA iva // 70 yamasya sadanaM tUrNaM preSayAmAsa bhArata // 85 bANajAlAvRte vyomni chAdite ca divAkare / athAsya taM rathaM tUrNaM tilazo vyadhamaccharaiH / samasarpattato bhUtaM kiMcideva vizAM pate // 71 patAkAM cakrarakSau ca dhvajaM khaDgaM ca mAriSa / niruddhe tatra mArge tu zarasaMdhaiH samantataH / zatacandraM tatazcarma sarvopakaraNAni ca // 86 vyarocatAM mahAbhAgau bAlasUryAvivoditau // 72 hatAzvo virathazcaiva vivarmA ca vizAM pate / karNacApacyutairbANairvadhyamAnAstu somkaaH| avatIrya rathAtUrNaM parighaM gRhya viSThitaH // 87 avAlIyanta rAjendra vedanArtAH zarArditAH // 73 tamudyataM mahAghoraM parighaM tasya suutjH| . nakulasya tathA bANairvadhyamAnA camUstava / vyahanatsAyakai rAjazatazo'tha sahasrazaH // 88 vyazIryata dizo rAjanvAtanunnA ivAmbudAH // 74 vyAyudhaM cainamAlakSya zaraiH saMnataparvabhiH / te sene vadhyamAne tu tAbhyAM divyairmhaashraiH| . ArdayadbahuzaH karNo na cainaM samapIDayat // 89 zarapAtamapakramya tataH prekSakavatsthite // 75 sa vadhyamAnaH samare kRtAstreNa balIyasA / protsArite jane tasminkarNapANDavayoH zaraiH / prAdravatsahasA rAjannakulo vyAkulendriyaH // 90 vivyAdhAte mahAtmAnAvanyonyaM zaravRSTibhiH // 76 tamabhidrutya rAdheyaH prahasanvai punaH punaH / nidarzayantau tvastrANi divyAni raNamUrdhani / sajyamasya dhanuH kaNThe so'vAsRjata bhArata // 91 chAdayantau ca sahasA parasparavadhaiSiNau // 77 tataH sa zuzubhe rAjankaNThAsaktamahAdhanuH / nakulena zarA muktAH kaGkabarhiNavAsasaH / pariveSamanuprApto yathA syAdvayomni candramAH / te tu karNamavacchAdya vyatiSThanta yathA pare // 78 yathaiva ca sito meghaH zakracApena zobhitaH // 92 zaravezmapraviSTau tau dadRzAte na kaizcana / tamabravIttadA karNo vyartha vyAhRtavAnasi / candrasUryau yathA rAjazchAdyamAnau jalAgame // 79 vadedAnIM punarhRSTo vadhyaM mAM tvaM punaH punaH // 93 tataH kruddho raNe karNaH kRtvA ghorataraM vapuH / mA yotsIgurubhiH sAdhaM balavadbhizca pANDava / pANDavaM chAdayAmAsa samantAccharavRSTibhiH // 80 / sadRzaistAta yudhyasva vrIDAM mA kuru pANDava / sa cchAdyamAnaH samare sUtaputreNa paannddvH| ... gRhaM vA gaccha mAdreya yatra vA kRSNaphalgunau // 9 // na cakAra vyathAM rAjanbhAskaro jaladairyathA // 81 evamuktvA mahArAja vyasarjayata taM tataH / tataH prahasyAdhirathiH zarajAlAni maariss| vadhaprAptaM tu taM rAjannAvadhItsUtanandanaH / preSayAmAsa samare zatazo'tha sahasrazaH // 82 smRtvA kuntyA vaco rAjaMstata enaM vyasarjayat // 95 ekacchAyamabhUtsarvaM tasya baannairmhaatmnH| visRSTaH pANDavo rAjansUtaputreNa dhanvinA / abhracchAyeva saMjajJe saMpatadbhiH zarottamaiH // 83 / vrIDanniva jagAmAtha yudhiSThirarathaM prati // 96 tataH karNo mahArAja dhanuzchittvA mhaatmnH| / Aruroha rathaM cApi sUtaputrapratApitaH / sArathiM pAtayAmAsa rathanIDAddhasanniva // 84 | niHzvasanduHkhasaMtaptaH kumbhe kSipta ivoragaH // 97 - 1674 - Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 17. 98] karNaparva [8. 18.4 taM visRjya raNe karNaH pAJcAlAMstvarito yyau| / vihInArathinastatra dhAvamAnAnsamantataH / rathenAtipatAkena candravarNahayena ca // 98 sUryaputrazaraistrastAnapazyAma vizAM pate // 112 tatrAkrando mahAnAsItpANDavAnAM vizAM pate / vizastrAMzca tathaivAnyAnsazastrAMzca bahUnhatAn / dRSTvA senApatiM yAntaM pAJcAlAnAM rathavrajAn // 99 tAvakAJjAlasaMchannAnuroghaNTAvibhUSitAn // 113 tatrAkaronmahArAja kadanaM sUtanandanaH / nAnAvarNavicitrAbhiH patAkAbhiralaMkRtAn / madhyaM gate dinakare cakravatpracaranprabhuH // 100 padAtInanvapazyAma dhAvamAnAnsamantataH // 114 bhagnacakai rathaiH kecicchinnadhvajapatAkibhiH / zirAMsi bAhUnUrUMzca chinnAnanyAMstathA yudhi| sasUtairhatasUtaizca bhannAkSaizcaiva mAriSa / karNacApacyutairbANairapazyAma vinAkRtAn / / 115 dviyamANAnapazyAma pAJcAlAnAM rathavrajAn // 101 mahAnvyatikaro raudro yodhaanaamnvdRshyt| tatra tatra ca saMbhrAntAM vicerurmattakuJjarAH / karNasAyakanunnAnAM hatAnAM nizitaiH shraiH|| 116 davAminA parItAGgA yathaiva syurmahAvane // 102 te vadhyamAnAH samare sUtaputreNa sRJjayAH / bhinnakumbhA virudhirAzchinnahastAzca vAraNAH / .. tamevAbhimukhA yAnti pataMgA iva pAvakam // 117 minnagAtravarAzcaiva cchinnavAlAzca mAriSa / taM dahantamanIkAni tatra tatra mahAratham / chinnAbhrANIva saMpeturvadhyamAnA mahAtmanA // 103 kSatriyA varjayAmAsuryugAntAgnimivolbaNam // 118 apare trAsitA nAgA nArAcazatatomaraiH / hatazeSAstu ye vIrAH pAJcAlAnAM mhaarthaaH| tamevAbhimukhA yAnti zalabhA iva pAvakam // 104 tAnprabhagnAndrutAnkarNaH pRSThato vikiraJcharaiH / apare niSTanantaH sma vyadRzyanta mahAdvipAH / abhyadhAvata tejasvI vizIrNakavacadhvajAn // 119 kSarantaH zoNitaM gAtrairnagA iva jalaplavam // 105 tApayAmAsa tAnbANaiH sUtaputro mahArathaH / urazchadaivimuktAzca vAlabandhaizca vAjinaH / madhyaMdinamanuprApto bhUtAnIva tamonudaH // 120 rAjataizca tathA kAMsyaiH sauvarNaizcaiva bhUSaNaiH // 106 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi hInA AstaraNaizcaiva khalInaizca vivarjitAH / saptadazo'dhyAyaH // 17 // cAmaraizca kuthAbhizca tUNIraiH patitairapi // 107 nihataiH sAdibhizcaiva zUrairAhavazobhibhiH / saMjaya uvAca / apazyAma raNe tatra bhrAmyamANAnhayottamAn // 108 yuyutsuM tava putraM tu prAdravantaM mahadbalam / prAsaiH khaGgaizca saMsyUtAnRSTibhizca narAdhipa / ulUko'bhyapatattUrNaM tiSTha tiSTheti cAbravIt // 1 hayayodhAnapazyAma kaJcukoSNISadhAriNaH // 109 yuyutsustu tato rAjazitadhAreNa ptrinnaa| svaanhemprisskaaraansuyuktaanyjvnairhyaiH| ulUkaM tADayAmAsa vajraNendra ivAcalam // 2 bhramamANAnapazyAma hateSu rathiSu drutam // 110 ulUkastu tataH kruddhastava putrasya sNyuge| bhanAkSakUbarAnkAMzcicchinnacakrAMzca mAriSa / kSurapreNa dhanurichattvA tADayAmAsa karNinA // 3 vipatAkAdhvajAMzcAnyAJchinneSAyugabandhurAn // 111 / tadapAsya dhanuzchinnaM yuyutsurvegavattaram / - 1675 - 18 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 18. 4] mahAbhArate [8. 18. 33 anyadAdatta sumahaccApaM sNrktlocnH||4 ladhvastrazcitrayodhI ca jitakAzI ca saMyuge // 19 zAkuni ca tataH SaSTyA vivyAdha bhrtrssbh| nivArya samare cApi zarAMstAnnizitaiH zaraiH / sArathi tribhirAnachattaM ca bhUyo vyavidhyata // 5 AjavAna susaMkruddhaH sutasomaM tribhiH zaraiH // 20 ulUkastaM tu viMzatyA vivA hemvibhuussitaiH|| tasyAzvAnketanaM sUtaM tilazo vyadhamaccharaiH / athAsya samare kruddho dhvajaM ciccheda kAJcanam // 6 syAlastava mahAvIryastataste cukruzurjanAH // 21 sa cchinnayaSTiH sumahAzIryamANo mhaadhvjH| hatAzvo virathazcaiva chinnadhanvA ca mAriSa / papAta pramukha rAjanyuyutsoH kAzcanojjvalaH // 7 dhanvI dhanurvaraM gRhya rathAdbhUmAvatiSThata / dhvajamunmathitaM dRSTvA yuyutsuH krodhmuurchitH| vyasRjatsAyakAMzcaiva svarNapuGkhAzilAzitAn / 26 ulUkaM paJcabhirbANairAjaghAna stanAntare // 8 chAdayAmAsuratha te tava syAlasya taM ratham / ulUkastasya bhallena tailadhautena maariss| pataMgAnAmiva vAtAH zaravrAtA mahAratham // 23 zirazciccheda sahasA yanturbharatasattama // 9 rathopasthAnsamIkSyApi vivyathe naiva saubalaH / aghAna caturo'zvAMzca taM ca vivyAdha pshcbhiH| pramRdzca zarAMstAMstAzaravAtairmahAyazAH // 24 so'tividdho balavatA pratyapAyAdrathAntaram // 10 tatrAtuSyanta yodhAzca siddhAzcApi divi sthitAH / taM nirjitya raNe rAjannulUkastvarito yayau / sutasomasya tatkarma dRSTvAzraddheyamadbhutam / pAJcAlAnsRJjayAMzcaiva vinighnannizitaiH shraiH|| 11 rathasthaM nRpatiM taM tu padAtiH sannayodhayat // 25 zatAnIkaM mahArAja zrutakarmA sutstv| . tasya tIkSNairmahAvegairbhallaiH saMnataparvabhiH / vyazvasUtarathaM cakre nimeSArdhAdasaMbhramam / / 12 vyahanatkArmukaM rAjA tUNIraM caiva sarvazaH // 26 hatAzve tu rathe tiSThazatAnIko mhaablH| . sa cchinnadhanvA samare khaDgamudyamya nAnadan / gadAM cikSepa saMkruddhastava putrasya mAriSa // 13 vaiDUryotpalavarNAbhaM hastidantamayatsarum // 27 sA kRtvA syandanaM bhasma hayAMzcaiva sasArathIn / bhrAmyamANaM tatastaM tu vimalAmbaravarcasam / papAta dharaNI tUrNaM dArayantIva bhArata // 14 kAlopamaM tato mene sutasomasya dhImataH // 28 tAvubhau virathau vIrau kurUNAM kiirtivrdhnau| so'caratsahasA khaDgI maNDalAni sahasrazaH / apAkrametAM yuddhAtau prekSamANau parasparam // 15 / caturviMzanmahArAja zikSAbalasamanvitaH // 29 putrastu tava saMbhrAnto vivitso rathamAvizat / saubalastu tatastasya zarAMzcikSepa vIryavAn / zatAnIko'pi tvaritaH prativindhyarathaM gtH|| 16 tAnApatata evAzu ciccheda paramAsinA // 30 sutasomastu zakuni vivyAdha nizitaiH zaraiH / tataH kruddho mahArAja saubalaH paravIrahA / nAkampayata saMrabdho vAryogha iva parvatam // 17 prAhiNotsutasomasya zarAnAzIviSopamAn // 31 sutasomastu taM dRSTvA pituratyantavairiNam / ciccheda tAMzca khaDnena zikSayA ca balena c| zarairanekasAhazchAdayAmAsa bhArata // 18 darzayallAghavaM yuddhe tArkSyavIryasamadyutiH // 32 tAzarAzakunistUrNaM cicchedAnyaiH pttribhiH| / tasya saMcarato rAjanmaNDalAvartane tadA / - 1676 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 18. 33] karNaparva [8. 18. 61 kSurapreNa sutIkSNena khaDgaM ciccheda suprabham / / 33 gamiSyatyadya padavIM bhAradvAjasya saMyuge // 47 sa cchinnaH sahasA bhUmau nipapAta mhaansiH| AcAryaH kSiprahastazca vijayI ca sadA yudhi / avazasya sthitaM haste taM khaDgaM satsaraM tadA // 34 astravAnvIryasaMpannaH krodhena ca samanvitaH // 48 chinnamAjJAya nistriMzamavaplutya padAni SaT / pArSatazca bhRzaM yuddhe vimukho'dyApi lakSyate / prAvidhyata tataH zeSaM sutasomo mahArathaH // 35 ityevaM vividhA vAcastAvakAnAM paraiH saha // 49 sa cchittvA saguNaM cApaM raNe tasya mahAtmanaH / viniHzvasya tataH kruddhaH kRpaH zAradvato nRpa / papAta dharaNI tUrNaM svrnnvjrvibhuussitH| pArSataM chAdayAmAsa nizceSTaM sarvamarmasu // 50 sutasomastato'gacchacchrutakIrtermahAratham // 36 sa vadhyamAnaH samare gautamena mhaatmnaa| saubalo'pi dhanurgRhya ghoramanyatsuduHsaham / kartavyaM na prajAnAti mohitaH paramAhave // 51 abhyayAtpANDavAnIkaM nighnazatrugaNAnbahUn // 37 tamabravIttato yantA kaccirakSemaM nu pArSata / tatra nAdo mahAnAsItpANDavAnAM vizAM pate / IdRzaM vyasanaM yuddhe na te dRSTaM kadAcana // 52 saubalaM samare dRSTvA vicarantamabhItavat / / 38 daivayogAttu te bANA nAtaranmarmabhedinaH / tAnyanIkAni dRptAni zastravanti mahAnti ca / / preSitA dvijamukhyena marmANyuddizya sarvazaH // 53 drAvyamANAnyadRzyanta saubalena mahAtmanA // 39 vyAvartaye tatra rathaM nadIvegamivArNavAt / yathA daityacamU rAjandevarAjo mamarda ha / avadhyaM brAhmaNaM manye yena te vikramo hataH // 54 tathaiva pANDavIM senAM saubaleyo vynaashyt|| 40 dhRSTadyumnastato rAjazanakairabravIdvacaH / dhRSTadyumnaM kRpo rAjanvArayAmAsa sNyuge| muhyate me manastAta gAtre svedazca jAyate // 55 yathA dRptaM vane nAgaM zarabho vArayeyudhi / / 41 vepathu ca zarIre me romaharSaM ca pazya vai / niruddhaH pArSatastena gautamena bliiysaa| varjayanbrAhmaNaM yuddhe zanairyAhi yato'cyutaH // 56 'padAtpadaM vicalituM nAzaknottatra bhArata // 42 arjunaM bhImasenaM vA samare prApya sArathe / gautamasya vapudRSTvA dhRSTadyumnarathaM prati / kSemamadya bhavedyantariti me naiSThikI matiH // 57 vitresuH sarvabhUtAni kSayaM prAptaM ca menire // 43 tataH prAyAnmahArAja sArathistvarayanhayAn / tatrAvocanvimanaso rathinaH saadinstthaa| yato bhImo maheSvAso yuyudhe tava sainikaiH // 58 droNasya nidhane nUnaM saMkruddho dvipadAM varaH // 44 pradrutaM tu rathaM dRSTvA dhRSTadyumnasya mAriSa / zAradvato mahAtejA divyAstravidudAradhIH / kiraJzarazatAnyeva gautamo'nuyayau tadA // 59 api svasti bhavedadya dhRSTadyumnasya gautamAt / / 45 zaGkha ca pUrayAmAsa muhurmuhurariMdamaH / apIyaM vAhinI kRtsnA mucyeta mahato bhayAt / pArSataM prAdravadyantaM mahendra iva zambaram / / 60 apyayaM brAhmaNaH sarvAnna no hanyAtsamAgatAn // zikhaNDinaM tu samare bhISmamRtyuM durAsadam / yAdRzaM dRzyate rUpamantakapratimaM bhRzam / hArdikyo vArayAmAsa smayanniva muhurmuhuH // 61 - 1677 - Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 18. 62] mahAbhArate . [8. 19. 12 zikhaNDI ca samAsAdya hRdikAnAM mahAratham / | prAdravatpANDavI senA vadhyamAnA samantataH // 76 paJcabhirnizitairbhallai trudeze samAdayat // 62 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi kRtavarmA tu saMkruddho bhittvA SaSTibhirAzugaiH / aSTAdazo'dhyAyaH // 18 // dhanurekena ciccheda hasanarAjanmahArathaH // 63 athAnyaddhanurAdAya drupadasyAtmajo balI / saMjaya uvAca / tiSTha tiSThati saMkruddho hArdikyaM pratyabhASata // 64 zvetAzvo'pi mahArAja vyadhamattAvakaM balam / tato'sya navatiM bANAnrukmapuGkhAnsutejanAn / yathA vAyuH samAsAdya tUlarAziM samantataH // 1 preSayAmAsa rAjendra te'syAbhrazyanta varmaNaH // 65 pratyudyayusnigartAstaM zibayaH kauravaiH saha / . vitAMstAnsamAlakSya patitAMzca mhiitle| zAlvAH saMzaptakAzcaiva nArAyaNabalaM ca yat / / 2 kSurapreNa sutIkSNena kArmukaM cicchide balI // 66 satyasenaH satyakIrtirmitradevaH zrutaMjayaH / athainaM chinnadhanvAnaM bhagnazRGgamivarSabham / sauzrutizcitrasenazca mitravarmA ca bhArata // 3 azItyA mArgaNaiH kruddho bAhvorurasi cArdayat // 67 trigartarAjaH samare bhrAtRbhiH parivAritaH / kRtavarmA tu saMkruddho mArgaNaiH kRtavikSataH / / / putraizcaiva maheSvAsai nAzastradharaiyudhi / / 4 dhanuranyatsamAdAya samArgaNagaNaM prabho / te sRjantaH zaravrAtAnkiranto'rjunamAhave / zikhaNDinaM bANavaraiH skandhadeze'bhyatADayat // 68 abhyadravanta samare vAryoghA iva sAgaram // 5 skandhadeze sthitairbANaiH zikhaNDI ca rarAja h| . te tvarjunaM samAsAdya yodhAH zatasahasrazaH / zAkhApratAnairvimalaiH sumahAnsa yathA drumaH // 69 agacchanvilayaM sarve tAyaM dRSTveva pannagAH // 6 tAvanyonyaM bhRzaM viddhA rudhireNa samukSitau / te vadhyamAnAH samare nAjahuH pANDavaM tadA / anyonyazRGgAbhihato rejaturvRSabhAviva / / 70 dahyamAnA yathA rAjazalabhA iva pAvakam // 7 anyonyasya vadhe yatnaM kurvANau tau mhaarthau| satyasenastribhirbANairvivyAdha yudhi pANDavam / rathAbhyAM ceratustatra maNDalAni sahasrazaH / / 71 mitradevatriSaSTayA ca candradevazca saptabhiH // 8 kRtavarmA mahArAja pArSataM nizitaiH shraiH| mitravarmA trisaptatyA sauzrutizcApi pazcabhiH / raNe vivyAdha saptatyA svarNapukhaiH shilaashitaiH||72 zatrujayazca viMzatyA suzarmA navabhiH zaraiH // 9 tato'sya samare bANaM bhojaH praharatAM vrH| za@jayaM ca rAjAnaM hatvA tatra zilAzitaiH / jIvitAntakaraM ghoraM vyasRjattvarayAnvitaH // 73 sauzruteH sazirastrANaM ziraH kAyAdapAharat / sa tenAbhihato rAjanmUrchAmAzu samAvizat / tvaritazcandradevaM ca zarairninye yamakSayam // 10 dhvajayaSTiM ca sahasA zizriye kazmalAvRtaH // 74 athetarAnmahArAja yatamAnAnmahArathAn / apovAha raNAttaM tu sArathI rathinAM varam / paJcabhiH paJcabhirbANairekaikaM pratyavArayat // 11 hArdikyazarasaMtaptaM niHzvasantaM punaH punaH // 75 satyasenastu saMkruddhastomaraM vyasRjanmahat / * parAjite tataH zUre drupadasya sute prbho| samuddizya raNe kRSNaM siMhanAdaM nanAda ca // 12 - 1678 - Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 19. 13 ] kaNapatra [8. 19. 40 sa nirbhidya bhujaM savyaM mAdhavasya mahAtmanaH / hArANAmatha niSkANAM tanutrANAM ca bhArata / ayasmayo mahAcaNDo jagAma dharaNIM tadA // 13 chatrANAM vyajanAnAM ca zirasAM mukuTaiH saha / mAdhavasya tu viddhasya tomareNa mahAraNe / azrUyata mahAzabdastatra tatra vizAM pate // 27 pratodaH prApataddhastAdrazmayazca vizAM pate // 14 / sakuNDalAni svakSINi pUrNacandranibhAni ca / sa pratodaM punargRhya razmIMzcaiva mahAyazAH / zirAMsyuAmadRzyanta tArAgaNa ivAmbare // 28 vAhayAmAsa tAnazvAnsatyasenarathaM prati // 15 . susragvINi suvAsAMsi candanenokSitAni ca / viSvaksenaM tu nirbhinnaM prekSya pArtho dhanaMjayaH / zarIrANi vyadRzyanta hatAnAM ca mhiitle| . satyasenaM zaraistIkSNairdArayitvA mahAbalaH // 16 gandharvanagarAkAraM ghoramAyodhanaM tadA // 29 tataH sunizitairbANai rAjJastasya mahacchiraH / nihatai rAjaputraizca kSatriyaizca mahAbalaiH / kuNDalopacitaM kAyAJcakarta pRtanAntare // 17 hastibhiH patitaizcaiva turagaizcAbhavanmahI / taM nihatya zitairbANairmitravarmANamAkSipat / agamyamArgA samare vizIrNairiva parvataiH // 30 vatsadantena tIkSNena sArathiM cAsya mAriSa // 18 nAsIccakrapathazcaiva pANDavasya mahAtmanaH / tataH zarazatairbhUyaH saMzaptakagaNAnvazI / nighnataH zAtravAnbhallaihastyazvaM cAmitaM mahat // 31 pAtayAmAsa saMkruddhaH zatazo'tha sahasrazaH // 19 A tumbAdavasIdanti rathacakrANi mAriSa / tato rajatapujhena rAjJaH zIrSa mahAtmanaH / raNe vicaratastasya tasmiMllohitakardame // 32 mitradevasya ciccheda kSurapreNa mahAyazAH / sIdamAnAni cakrANi samUhusturagA bhRzam / suzarmANaM ca saMkruddho jatrudeze samAdayat // 20 zrameNa mahatA yuktA manomArutaraMhasaH // 33 tataH saMzaptakAH sarve parivArya dhanaMjayam / vadhyamAnaM tu tatsainyaM pANDuputreNa dhanvinA / zastraudhairmamRduH kruddhA nAdayanto dizo daza // 21 prAyazo vimukhaM sarvaM nAvatiSThata saMyuge / / 34 abhyarditastu tairjiSNuH zakratulyaparAkramaH / . tAJjitvA samare jiSNuH saMzaptakagaNAnbahUn / aindramasramameyAtmA prAduzcakre mahArathaH / rarAja sa mahArAja vidhUmo'gniriva jvalan // 35 vataH zarasahasrANi prAdurAsanvizAM pate // 22 / yudhiSThiraM mahArAja visRjantaM zarAnbahUn / dhvajAnAM chidyamAnAnAM kArmukANAM ca sNyuge| svayaM duryodhano rAjA pratyagRhNAdabhItavat / / 36 rathAnAM sapatAkAnAM tUNIrANAM zaraiH saha // 23 tamApatantaM sahasA tava putraM mahAbalam / akSANAmatha yoktrANAM cakrANAM razmibhiH saha / dharmarAjo drutaM viddhA tiSTha tiSThati cAbravIt // 37 kUbarANAM varUthAnAM pRSatkAnAM ca saMyuge // 24 / sa ca taM prativivyAdha navabhirnizitaiH zaraiH / azmanAM patatAM caiva prAsAnAmRSTibhiH saha / sArathiM cAsya bhallena bhRzaM kruddho'bhytaaddyt||38 gadAnAM parighANAM ca zaktInAM tomaraiH saha // 25 / tato yudhiSThiro rAjA hemapuGkhAzilImukhAn / zatannInAM sacakrANAM bhujAnAmUrubhiH saha / / duryodhanAya cikSepa trayodaza zilAzitAn // 39 kaNThasUtrAGgadAnAM ca keyUrANAM ca mAripa // 26 / caturbhizcaturo vAhAMstasya hatvA mahArathaH / - 1679 - Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 19. 40] mahAbhArate [8. 19. 68 paJcamena ziraH kAyAtsArathestu samAkSipat // 40 pAdAtairAhatA nAgA vivareSu samantataH / SaSThena ca dhvajaM rAjJaH saptamena ca kArmukam / cakrurArtasvaraM ghoraM vyadravanta dizo daza // 54 . aSTamena tathA khaDgaM pAtayAmAsa bhUtale / padAtInAM tu sahasA pradrutAnAM mahAmRdhe / paJcabhirnRpatiM cApi dharmarAjo'rdayazam // 41 utsRjyAbharaNaM tUrNamavaplutya raNAjire // 55 hatAzvAttu rathAttasmAdavaplutya sutastava / nimittaM manyamAnAstu pariNamya mahAgajAH / uttamaM vyasanaM prApto bhUmAveva vyatiSThata // 42 jagRhurbibhiduzcaiva citrANyAbharaNAni ca // 56 taM tu kRcchragataM dRSTvA karNadrauNikRpAdayaH / pratimAneSu kumbheSu dantaveSTeSu cApare / abhyavartanta sahitAH parIpsanto narAdhipam // 43 nigRhItA bhRzaM nAgAH prAsatomarazaktibhiH // 5 // atha pANDusutAH sarve parivArya yudhiSThiram / nigRhya ca gadAH kecitpArzvasthairbhRzadAruNaiH / abhyayuH samare rAjaMstato yuddhamavartata // 44. rathAzvasAdimistatra saMbhinnA nyapatanbhuvi // 58 atha tUryasahasrANi prAvAdyanta mahAmRdhe / sarathaM sAdinaM tatra apare tu mhaagjaaH|| kSveDAH kilakilAzabdAH prAdurAsanmahIpate / bhUmAvamRdganvegena savarmANaM patAkinam // 59 yadabhyagacchansamare pAJcAlAH kauravaiH saha // 45 rathaM nAgAH samAsAdya dhuri gRhya ca mAriSa / narA naraiH samAjagmurvAraNA varavAraNaiH / vyAkSipansahasA tatra ghorarUpe mahAmRdhe / / 60 rathAzca rathibhiH sArdhaM hayAzca hayasAdibhiH // 46 nArAcairnihatazcApi nipapAta mahAgajaH / dvaMdvAnyAsanmahArAja prekSaNIyAni sNyuge| parvatasyeva zikharaM vajrabhagnaM mahItale // 61 vismApanAnyacintyAni zastravantyuttamAni ca // 47 yodhA yodhAnsamAsAdya muSTibhirvyahananyudhi / ayudhyanta mahAvegAH parasparavadhaiSiNaH / kezeSvanyonyamAkSipya cicchidurbibhiduH saha // 6 anyonyaM samare jaghnuryodhavratamanuSThitAH / udyamya ca bhujAvanyo nikSipya ca mahItale / na hi te samaraM cakruH pRSThato vai kathaMcana // 48 padA coraH samAkramya sphurato vyhncchirH||6 muhUrtameva tadyuddhamAsInmadhuradarzanam / / mRtamanyo mahArAja padbhayAM tADitavAMstadA / tata unmattavadrAjannirmaryAdamavartata // 49 jIvatazca tathaivAnyaH zastraM kAye nyamajjayat // 6 rathI nAgaM samAsAdya vicaranraNamUrdhani / muSTiyuddhaM mahaccAsIdyodhAnAM tatra bhArata / preSayAmAsa kAlAya zaraiH saMnataparvabhiH // 50 tathA kezagrahazcoyo bAhuyuddhaM ca kevalam / / 65 nAgA hyAnsamAsAdya vikSipanto baMhUnatha / samAsaktasya cAnyena avijJAtastathAparaH / drAvayAmAsuratyugrAstatra tatra tadA tadA // 51 jahAra samare prANAnnAnAzastrairanekadhA // 66 vidrAvya ca bahUnazvAnnAgA rAjanbalotkaTAH / saMsakteSu ca yodheSu vartamAne ca saMkule / viSANaizcApare jaghnurmamRduzcApare bhRzam // 52 kabandhAnyutthitAni sma zatazo'tha sahasrazaH // 6 sAzvArohAMzca turagAnviSANairbibhidU rnne|| lohitaiH sicyamAnAni zastrANi kavacAni ca / aparAMzcikSipurvegAtpragRhyAtibalAstaznA // 53 | mahAraGgAnuraktAni vastrANIva cakAzire / / 68 - 1680 - Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 19. 69] karNaparva [8. 20. 19 evametanmahAyuddhaM dAruNaM bhRzasaMkulam / duryodhanastu dRSTvA vai dharmarAja yudhiSThiram / unmattaraGgapratimaM zabdenApUrayajjagat // 69 uvAca sUta tvaritaM yAhi yAhIti bhArata // 6 naiva sve na pare rAjanvijJAyante zarAturAH / atra mAM prApaya kSipraM sArathe yatra pANDavaH / yoddhavyamiti yudhyante rAjAno jayagRddhinaH // 70 dhriyamANena chatreNa rAjA rAjati daMzitaH // 7 svAnsve jaghnurmahArAja parAMzcaiva samAgatAn / sa sUtazcodito rAjJA rAjJaH syandanamuttamam / ubhayoH senayorvIrairvyAkulaM samapadyata // 71 yudhiSThirasyAbhimukhaM preSayAmAsa saMyuge // 8 rathairbhagnairmahArAja vAraNaizca nipAtitaiH / tato yudhiSThiraH kruddhaH pramatta iva sadgavaH / hayaizca patitastatra naraizca vinipAtitaiH / / 72 sArathiM codayAmAsa yAhi yatra suyodhanaH // 9 agamyarUpA pRthivI mAMsazoNitakardamA / . tau samAjagmaturvIrau bhrAtarau rathasattamau / kSaNenAsInmahArAja kSataMjaughapravartinI / / 73 sametya ca mahAvIryo saMnaddhau yuddhadurmadau / pAJcAlAnavadhItkarNastrigartAzca dhanaMjayaH / tatakSaturmaheSvAsau zarairanyonyamAhave // 10 bhImasenaH kurUnrAjanhastyanIkaM ca sarvazaH // 74 tato duryodhano rAjA dharmazIlasya mAriSa / evameSa kSayo vRttaH kurupANDavasenayoH / zilAzitena bhallena dhanuzciccheda sNyuge| aparAhe mahArAja kAGkSantyorvipulaM jayam // 75 taM nAmRSyata saMkruddho vyavasAyaM yudhiSThiraH // 11 - iti zrImahAbhArate karNaparvaNi apavidhya dhanuzchinnaM krodhasaMraktalocanaH / ekonaviMzo'dhyAyaH // 19 // anyatkArmukamAdAya dharmaputrazcamUmukhe // 12 20 duryodhanasya ciccheda dhvajaM kArmukameva ca / dhRtarASTra uvAca / athAnyaddhanurAdAya pratyavidhyata pANDavam // 13 atitIvrANi duHkhAni duHsahAni bahUni c| tAvanyonyaM susaMrabdhau zaravarSANyamuzcatAm / tapAI saMjayAzrauSaM putrANAM mama saMkSayam // 1 siMhAviva susaMkruddhau parasparajigISayA // 14 tathA tu me kathayase yathA yuddhaM tu vartate / anyonyaM jaghnatuzcaiva nardamAnau vRSAviva / na santi sUta kauravyA iti me naiSThikI matiH // 2 anyonyaM prekSamANau ca ceratustau mahArathau // 15 duryodhanastu virathaH kRtastatra mahAraNe / tataH pUrNAyatotsRSTairanyonyaM sukRtavraNau / dharmaputraH kathaM cakre tasminvA nRpatiH katham / / 3 virejaturmahArAja puSpitAviva kiMzukau // 16 aparAhe kathaM yuddhamabhavallomaharSaNam / tato rAjanpratibhayAnsihanAdAnmuhurmuhuH / tanmamAcakSva tattvena kuzalo hyasi saMjaya / / 4 talayozca tathA zabdAndhanuSozca mahAhave // 17 saMjaya uvAca / zaGkhazabdaravAMzcaiva cakratustau rathottamau / saMsakteSu ca sainyeSu yudhyamAneSu bhAgazaH / anyonyaM ca mahArAja pIDayAMcaRturbhRzam // 18 rathamanyaM samAsthAya putrastava vizAM pate // 5 tato yudhiSThiro rAjA tava putraM tribhiH zaraiH / krodhena mahatAviSTaH saviSo bhujago yathA / | AjaghAnorasi kruddho vajravego durAsadaH // 19 ma.bhA. 211 - 1681 - Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 20. 20] mahAbhArate [8. 21.8 21 prativivyAdha taM tUrNaM tava putro mahIpatim / / paJcabhirnizitairbANairhemapuGkhaH zilAzitaiH // 20 tato duryodhano rAjA zaktiM cikSepa bhaart| sarvapArazavIM tIkSNAM maholkApratimAM tadA // 21 tAmApatantI sahasA dharmarAjaH zilAzitaiH / tribhizciccheda sahasA taM ca vivyAdha saptabhiH // nipapAta tataH sAtha hemadaNDA mahAghanA / nipatantI maholkeva vyarAjacchikhisaMnibhA // 23 zAktiM vinihatAM dRSTvA putrastava vizAM pte| navabhinizitairbhallairnijaghAna yudhiSThiram // 24 so'tividdho balavatAmagraNIH zatrutApanaH / duryodhanaM samuddizya bANaM jagrAha satvaraH // 25 samAdhatta ca taM bANaM dhanuSyugraM mahAbalaH / cikSepa ca tato rAjA rAjJaH kruddhaH parAkramI // 26 sa tu bANaH samAsAdya tava putraM mahAratham / vyamohayata rAjAnaM dharaNIM ca jagAma ha // 27 tato duryodhanaH kruddho gadAmudyamya vegitH| vidhitsuH kalahasyAntamabhidudrAva pANDavam // 28 tamAlakSyodyatagadaM daNDahastamivAntakam / dharmarAjo mahAzaktiM prAhiNottava sUnave / dIpyamAnAM mahAvegAM maholkA jvalitAmiva // 29 / rathasthaH sa tayA viddho varma bhittvA mhaahve| bhRzaM saMvignahRdayaH papAta ca mumoha ca // 30 tatastvaritamAgatya kRtavarmA tavAtmajam / pratyapadyata rAjAnaM magnaM vai vyasanArNave // 31 bhImo'pi mahatIM gRhya gadAM hemapariSkRtAm / abhidudrAva vegena kRtavarmANamAhave / evaM tadabhavadyuddhaM tvadIyAnAM paraiH saha // 32 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi viMzo'dhyAyaH // 20 // saMjaya uvaac| tataH kaNaM puraskRtya tvadIyA yuddhadurmadAH / punarAvRtya saMgrAmaM cakrurdevAsuropamam // 1 dviradarathanarAzvazaGkhazabdaiH parihRSitA vividhaizca zastrapAtaiH / dviradarathapadAtisArthavAhAH paripatitAbhimukhAH prajahire te // 2 zaraparazuvarAsipaTTizai__riSubhiranekavidhaizca sAditAH / / dviradarathahayA mahAhave varapuruSaiH puruSAzca vAhanaiH // 3 kamaladinakarendusaMnibhaiH sitadazanaiH sumukhAkSinAsikaiH / ruciramukuTakuNDalairmahI __puruSazirobhiravastRtA babhau // 4 parighamusalazaktitomare nkhrbhushunnddigdaashtairvRtaaH| . dviradanarahayAH sahasrazo rudhiranadIpravahAstadAbhavan // 5 prahatanararathAzvakuJjaraM pratibhayadarzanamulbaNaM tdaa| tadahitanihataM babhau balaM pitRpatirASTramiva prajAkSaye // 6 atha tava naradeva sainikA stava ca sutAH surasUnusaMnibhAH / amitabalapuraHsarA raNe kuruvRSabhAH ziniputramabhyayuH // 7 tadatirucirabhImamAbabhau puruSavarAzvarathadvipAkulam / - 1682 - Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 21.8] karNaparva [8. 21. 30 lavaNajalasamuddhatasvanaM gajAngajaprayantUMzca vaijayantyAyudhadhvajAn / balamamarAsurasainyasaMnibham // 8 .. sAdino'zvAMzca pattIMzca zarninye yamakSayam // 17 surapatisamavikramastata tamantakamiva kruddhamanivArya mahAratham / tridazavarAvarajopamaM yudhi / duryodhano'bhyayAdeko nighnanbANaiH pRthagvidhaiH // 18 dinakarakiraNaprabhaiH pRSatkai tasyArjuno dhanuH sUtaM ketumazvAMzca sAyakaiH / ravitanayo'bhyahanacchinipravIram / / 9 hatvA saptabhirekai chatraM ciccheda patriNA // 19 tamapi sarathavAjisArathiM navamaM ca samAsAdya vyasRjatpratighAtinam / zinivRSabho vividhaiH zaraistvaran / duryodhanAyeSuvaraM taM drauNiH saptadhAcchinat // 20 mujagaviSasamaprabhai raNe tato drauNerdhanuzchittvA hatvA cAzvavarAzaraiH / puruSavaraM samavAstRNottadA // 10 kRpasyApi tathAtyugraM dhanuzciccheda pANDavaH / / 21 zinivRSabhazaraprapIDitaM hArdikyasya dhanuzchittvA dhvajaM cAzvaM tathAvadhIt / - tava suhRdo vasuSeNamabhyayuH / duHzAsanasyeSuvaraM chittvA rAdheyamabhyayAt // 22 tvaritamatirathA ratharSabhaM . atha sAtyakimutsRjya tvaranko'rjunaM tribhiH / dviradarathAzvapadAtibhiH saha // 11 viddhA vivyAdha viMzatyA kRSNaM pArthaM punanibhiH // vamudadhinibhamAdravadalI atha sAtyakirAgatya karNaM viddhA zitaiH zaraiH / tvaritataraiH samabhidrutaM praiH| navatyA navabhizcotraiH zatena punarArdayat // 24 drupadasutasakhastadAkaro tataH pravIrAH pANDUnAM sarve karNamapIDayan / tpuruSarathAzvagajakSayaM mahat // 12 yudhAmanyuH zikhaNDI ca draupadeyAH prbhdrkaaH||25 atha puruSavarau kRtAhniko uttamaujA yuyutsuzca yamau pArSata eva ca / bhavamabhipUjya yathAvidhi prabhum / cedikArUSamatsyAnAM kekayAnAM ca yadbalam / arivadhakRtanizcayau drutaM cekitAnazca balavAndharmarAjazca suvrataH / / 26 tava balamarjunakezavau sRtau // 13 ete rathAzvadviradaiH pattibhizcogravikramaiH / jaladaninadanisvanaM rathaM parivArya raNe karNa nAnAzastrairavAkiran / pavanavidhUtapatAkaketanam / bhASanto vAgbhirugrAbhiH sarve karNavadhe vRtAH // 27 sitahayamupayAntamantika tAM zastravRSTiM bahudhA chittvA karNaH zitaiH zaraiH / hRtamanaso ddRshustdaaryH|| 14 apovAha sma tAnsarvAndumAnbhaGktveva mArutaH // 28 va visphArya gANDIvaM raNe nRtyannivArjunaH / rathinaH samahAmAtrAngajAnazvAnsasAdinaH / rasaMbAdhamakarotkhaM dizaH pradizastathA // 15 zaravrAtAMzca saMkruddho ninankarNo vyadRzyata // 29 yAnvimAnapratimAnsajjayatrAyudhadhvajAn / tadvadhyamAnaM pANDUnAM balaM karNAstratejasA / sArathIMstadA bANairabhrANIvAnilo'vadhIt // 16 / vizastrakSatadehaM ca prAya AsItparAGmukham // 30 -1683 - Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 21. 31] mahAbhArate [8. 22. 14 atha karNAstramastreNa pratihatyArjunaH svayam / pArtho hyeko'haradbhadrAmekazcAgnimatarpayat / dizaH khaM caiva bhUmiM ca prAvRNoccharavRSTibhiH // 31 ekazcemAM mahIM jitvA cakre balibhRto nRpAn // 2 musalAnIva niSpetuH parighA iva ceSavaH / eko nivAtakavacAnavadhIdivyakArmukaH / zataghnya iva cApyanye vajrANyuprANi vApare // 32 ekaH kirAtarUpeNa sthitaM zarvamayodhayat // 3 tairvadhyamAnaM tatsainyaM sapattyazvarathadvipam / eko'bhyarakSadbharatAneko bhavamatoSayat / nimIlitAkSamatyarthamudabhrAmyatsamantataH // 33 tenaikena jitAH sarve madIyA ugratejasaH / niSkaivalyaM tadA yuddhaM prApurazvanaradvipAH / te na nindyAH prazasyAzca yatte cakrurbravIhi tat // 4 vadhyamAnAH zarairanye tadA bhItAH pradudruvuH // 34 saMjaya uvaac| evaM teSAM tadA yuddhe saMsaktAnAM jayaiSiNAm / / hatAhatavidhvastA vivrmaayudhvaahnaaH| girimastaM samAsAdya pratyapadyata bhAnumAn // 35 dInasvarA dUyamAnA mAninaH zatrubhirjitAH // 5 tamasA ca mahArAja rajasA ca vizeSataH / zibirasthAH punarmatraM mantrayanti sma kauravAH / na kiMcitpratyapazyAma zubhaM vA yadi vAzubham // 36 bhagnadaMSTrA hataviSAH padAkrAntA ivoragAH // 6 te trasanto maheSvAsA rAtriyuddhasya bhArata / tAnabravIttataH karNaH kruddhaH sarpa iva zvasan / apayAnaM tatazcakruH sahitAH sarvavAjibhiH // 37 / / karaM kareNAbhipIDya prekSamANastavAtmajam / / 7 . kauraveSu ca yAteSu tadA rAjandinakSaye / yatto dRDhazca dakSazca dhRtimAnarjunaH sdaa| jayaM sumanasaH prApya pArthAH svazibiraM yayuH // 38 sa bodhayati cApyenaM prAptakAlamadhokSajaH // 8 vAditrazabdaivividhaiH siMhanAdaizca nrtitaiH| sahasAstravisargeNa vayaM tenAdya vaJcitAH / parAnavahasantazca stuvantazcAcyutArjunau // 39 zvastvahaM tasya saMkalpaM sarvaM hantA mahIpate // 9 kRte'vahAre tairvIraiH sainikAH sarva eva te| evamuktastathetyuktvA so'nujajJe nRpottamAn / AziSaH pANDaveyeSu prAyujyanta narezvarAH // 40 sukhoSitAste rajanI hRSTA yuddhAya niryayuH // 10 tataH kRte'vahAre ca prahRSTAH kurupANDavAH / te'pazyanvihitaM vyUhaM dharmarAjena durjayam / nizAyAM zibiraM gatvA nyavizanta narezvarAH // 41 prayatnAtkurumukhyena bRhaspatyuzanomatAt // 11 yakSarakSaHpizAcAzca zvApadAni ca saMghazaH / atha pratIpakartAraM satataM vijitAtmanAm / jagmurAyodhanaM ghoraM rudrasyAnartanopamam // 42 sasmAra vRSabhaskandhaM karNaM duryodhanastadA // 12 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi puraMdarasamaM yuddhe marudgaNasamaM bale / ekaviMzo'dhyAyaH // 21 // kArtavIryasamaM vIrye karNaM rAjJo'gamanmanaH / 22 sUtaputraM maheSvAsaM bandhumAtyayikeSviva // 13 dhRtarASTra uvAca / dhRtarASTra uvAca / svena cchandena naH sarvAnnAvadhIdvayaktamarjunaH / / yadvo'gamanmano mandAH karNaM vaikartanaM tadA / na hyasya samare mucyetAntako'pyAtatAyinaH // 1 / apyadrAkSata taM yUyaM zItArtA iva bhAskaram / / 14 - 1684 - Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 22. 15 ] karNaparva [8. 22. 42 kRte'vahAre sainyAnAM pravRtte ca raNe punaH / zRNu sarvaM yathAvRttaM ghoraM vaizasamacyuta // 28 kathaM vaikartanaH karNastatrAyudhyata sNjy| prabhAtAyAM rajanyAM tu karNo rAjAnamabhyayAt / kathaM ca pANDavAH sarve yuyudhustatra sUtajam // 15 sametya ca mahAbAhurduryodhanamabhASata // 29 karNo hyeko mahAbAhurhanyAtpArthAnsasomakAn / adya rAjansameSyAmi pANDavena yazasvinA / karNasya bhujayorvIryaM zakraviSNusamaM matam / haniSyAmi ca taM vIraM sa vA mAM nihaniSyati // 30 tathAstrANi sughorANi vikramazca mahAtmanaH // 16 bahutvAnmama kAryANAM tathA pArthasya pArthiva / duryodhanaM tadA dRSTvA pANDavena bhRzArditam / nAbhUtsamAgamo rAjanmama caivArjunasya ca // 31 parAkrAntAnpANDusutAndRSTvA cApi mahAhave // 17 idaM tu me yathAprajJaM zRNu vAkyaM vizAM pate / karNamAzritya saMgrAme do duryodhane punaH / anihatya raNe pArthaM nAhameSyAmi bhArata // 32 jetumutsahate pArthAnsaputrAnsahakezavAn // 18 hatapravIre sainye'sminmayi caiva sthite yudhi / aho bata mahadduHkhaM yatra pANDusutAraNe / abhiyAsyati mAM pArthaH zakrazaktyA vinAkRtam // nAtaradrabhasaH karNo devaM nUnaM parAyaNam / tataH zreyaskaraM yatte tannibodha janezvara / aho dyUtasya niSTheyaM ghorA saMprati vartate // 19 AyudhAnAM ca yadvIyaM dravyANAmarjunasya ca // 34 aho duHkhAni tIvrANi duryodhanakRtAnyaham / kAyasya mahato bhede lAghave dUrapAtane / sahiSyAmi sughorANi zalyabhUtAni saMjaya // 20 sauSThave cAstrayoge ca savyasAcI na mtsmH||35 * saubalaM ca tathA tAta nItimAniti manyate // 21 sarvAyudhamahAmAtraM vijayaM nAma taddhanuH / yuddheSu nAma divyeSu vartamAneSu saMjaya / indrArthamabhikAmena nirmitaM vizvakarmaNA // 36 azrauSaM nihatAnputrAnnityameva ca nirjitAn // 22 | yena daityagaNArAjaJjitavAnvai zatakratuH / na pANDavAnAM samare kazcidasti nivArakaH / yasya ghoSeNa daityAnAM vimuhyanti dizo daza / strImadhyamiva gAhanti daivaM hi balavattaram // 23 tadbhArgavAya prAyacchacchakraH paramasaMmatam // 37 saMjaya uvaac| taddivyaM bhArgavo mahyamadadAddhanuruttamam / atikrAntaM hi yatkAryaM pazcAccintayatIti ca / yena yotsye mahAbAhumarjunaM jayatAM varam / taJcAsya na bhavetkAryaM cintayA ca vinazyati // 24 yathendraH samare sarvAndaiteyAnvai samAgatAn // 38 tadidaM tava kArya tu dUraprAptaM vijaantaa| dhanurporaM rAmadattaM gANDIvAttadviziSyate / na kRtaM yattvayA pUrva prAptAprAptavicAraNe // 25 triHsaptakRtvaH pRthivI dhanuSA tena nirjitA // 39 ukto'si bahudhA rAjanmA yudhyasveti paannddvaiH|| dhanuSo yasya karmANi divyAni prAha bhArgavaH / gRhISe na ca tanmohAtpANDaveSu vizAM pate // 26 / tadrAmo hyadadAnmahyaM yena yotsyAmi pANDavam // 40 tvayA pApAni ghorANi samAcIrNAni pANDuSu / adya duryodhanAhaM tvAM nandayiSye sabAndhavam / tvatkRte vartate ghoraH pArthivAnAM janakSayaH // 27 nihatya samare vIramarjunaM jayatAM varam / / 41 tattvidAnImatikramya mA zuco bharatarSabha / saparvatavanadvIpA hatadviD bhUH sasAgarA / - 1685 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 22. 42 ] mahAbhArate [8. 28.1 putrapautrapratiSThA te bhaviSyatyadya pArthiva // 42 etatkRtaM mahArAja tvayecchAmi paraMtapa / nAsAdhyaM vidyate me'dya tvatpriyArtha vizeSataH / evaM kRte kRtaM mahyaM sarvakAmairbhaviSyati // 57 samyagdharmAnuraktasya siddhirAtmavato yathA // 43 tato draSTAsi samare yatkariSyAmi bhArata / na hi mAM samare soDhuM sa zakto'gniM trurythaa| sarvathA pANDavAnsarvAoSyAmyadya samAgatAn // 58 avazyaM tu mayA vAcyaM yena hIno'smi phalgunAt // duryodhana uvAca / jyA tasya dhanuSo divyA tathAkSayyau mhessudhii| sarvametatkariSyAmi yathA tvaM karNa manyase / tasya divyaM dhanuH zreSThaM gANDIvamajaraM yudhi // 45 sopAsaGgA rathAH sAzvA anuyAsyanti sUtaja // 59 vijayaM ca mahaddivyaM mamApi dhanuruttamam / nArAcAngArdhapakSAMzca zakaTAni vahantu te / tatrAhamadhikaH pArthAddhanuSA tena pArthiva // 46 anuyAsyAma karNa tvAM vayaM sarve ca pArthivAH // 60 mayA cAbhyadhiko vIraH pANDavastannibodha me| saMjaya uvAca / razmigrAhazca dAzArhaH sarvalokanamaskRtaH // 47 evamuktvA mahArAja tava putraH pratApavAn / agnidattazca vai divyo rathaH kAJcanabhUSaNaH / abhigamyAbravIdrAjA madrarAjamidaM vacaH // 61 acchedyaH sarvato vIra vAjinazca manojavAH / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi dhvajazca divyo dyutimAnvAnaro vismayaMkaraH // 48 dvaaviNshtitmo'dhyaayH||22|| kRSNazca sraSTA jagato rathaM tamabhirakSati / ebhirdravyairahaM hIno yodbhumicchAmi pANDavam // 49 saMjaya uvAca / ayaM tu sadRzo vIraH zalyaH smitishobhnH| putrastava mahArAja maMdrarAjamidaM vacaH / sArathyaM yadi me kuryAdbhavaste vijayo bhavet // 50 | vinayenopasaMgamya praNayAdvAkyamabravIt // 1 tasya me sArathiH zalyo bhavatvasukaraH paraiH / satyavrata mahAbhAga dviSatAmaghavardhana / nArAcAngArdhapatrAMzca zakaTAni vahantu me // 51 / / madrezvara raNe zUra parasainyabhayaMkara // 2 rathAzca mukhyA rAjendra yuktA vaajibhiruttmaiH| zrutavAnasi karNasya bruvato vadatAM vara / AyAntu pazcAtsatataM mAmeva bharatarSabha // 52 yathA nRpatisiMhAnAM madhye tvAM varayatyayam / / 3 evamabhyadhikaH pArthAdbhaviSyAmi guNairaham / tasmAtpArthavinAzArtha hitArthaM mama caiva hi / zalyo hyabhyadhikaH kRSNAdarjunAdadhiko hyaham // 53 sArathyaM rathinAM zreSTha sumanAH kartumarhasi // 4 yathAzvahRdayaM veda dAzArhaH paravIrahA / asyAbhIzugraho loke nAnyo'sti bhavatA samaH / tathA zalyo'pi jAnIte hayAnAM vai mahArathaH // 54 sa pAtu sarvataH karNaM bhavAnbrahmava zaMkaram // 5 bAhuvIrye samo nAsti madrarAjasya kazcana / pArthasya sacivaH kRSNo yathAbhIzugraho varaH / tathAstrairmatsamo nAsti kazcideva dhanurdharaH // 55 tathA tvamapi rAdheyaM sarvataH paripAlaya // 6 tathA zalyasamo nAsti hayayAne ha kazcana / / bhISmo droNaH kRpaH karNo bhavAnbhojazca vIryavAna so'yamabhyadhikaH pArthAdbhaviSyati ratho mama // 56 / zakuniH saubalo drauNirahameva ca no balam / - 1686 - Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 23. 7] karNaparva [8. 23. 34 eSAmeva kRto bhAgo navadhA pRtanApate // 7 / kulaizvaryazrutibalaiIptaH zalyo'bravIdidam // 20 naiva bhAgo'tra bhISmasya droNasya ca mahAtmanaH / / avamanyase mAM gAndhAre dhruvaM mAM parizaGkase / tAbhyAmatItya tau bhAgau nihatA mama zatravaH // 8 / yanmAM bravISi visrabdhaM sArathyaM kriyatAmiti // 21 vRddhau hi tau naravyAghau chalena nihatau ca tau| asmatto'bhyadhikaM karNaM manyamAnaH prazaMsasi / kRtvA nasukaraM karma gatau svargamito'nagha // 9 / na cAhaM yudhi rAdheyaM gaNaye tulyamAtmanA // 22 tathAnye puruSavyAghrAH parairvinihatA yudhi / / AdizyatAmabhyadhiko mamAMzaH pRthivIpate / asmadIyAzca bahavaH svargAyopagatA raNe / tamahaM samare hatvA gamiSyAmi yathAgatam // 23 tyaktvA prANAnyathAzakti ceSTAH kRtvA ca pussklaaH|| | atha vApyeka evAhaM yotsyAmi kurunandana / karNo hyeko mahAbAhurasmatpriyahite rtH| pazya vIrya mamAdya tvaM saMgrAme dahato ripUna // 24 bhavAMzca puruSavyAghra srvlokmhaarthH| na cAbhikAmAnkauravya vidhAya hRdaye pumAn / tasmiJjayAzA vipulA mama madrajanAdhipa // 11 asmadvidhaH pravarteta mA mA tvamatizaGkithAH // 25 pArthasya samare kRSNo yathAbhIzuvaragrahaH / yudhi cApyavamAno me na kartavyaH kathaMcana / tena yukto raNe pArtho rakSyamANazca pArthiva / / pazya hImau mama bhujau vanasaMhananopamau // 26 yAni karmANi kurute pratyakSANi tathaiva te // 12 dhanuH pazya ca me citraM zarAMzcAzIviSopamAna / pUrva na samare hyevamavadhIdarjuno ripUn / rathaM pazya ca me kluptaM sadazvairvAtavegitaiH / ahanyahani madreza drAvayandRzyate yudhi // 13 gadAM ca pazya gAndhAre hemapaTTavibhUSitAm // 27 bhAgo'vaziSTaH karNasya tava caiva mahAdyute / / dArayeyaM mahIM kruddho vikireyaM ca parvatAn / taM bhAgaM saha karNena yugapannAzayAhave // 144 zoSayeyaM samudrAMzca tejasA svena pArthiva // 28 sUryAruNau yathA dRSTvA tamo nazyati mAriSa / tanmAmevaMvidhaM jAnansamarthamarinigrahe / tathA nazyantu kaunteyAH sapAJcAlAH ssRjyaaH||15 kasmAdyunani sArathye nyUnasyAdhirathenRpa / / 29 rayAnAM pravaraH karNo yantRRNAM pravaro bhavAn / na nAma dhuri rAjendra prayoktuM tvamihArhasi / saMnipAtaH samo loke bhavato sti kazcana // 16 na hi pApIyasaH zreyAnbhUtvA preSyatvamutsahe // 30 yathA sarvAsvavasthAsu vArSNeyaH pAti pANDavam / yo hyabhyupagataM prItyA garIyAMsaM vaze sthitam / tathA bhavAnparitrAtu kaNaM vaikartanaM raNe // 17 vaze pApIyaso dhatte tatpApamadharottaram // 31 tvayA sArathinA hyeSa apradhRSyo bhaviSyati / brAhmaNA brahmaNA sRSTA mukhaatksstrmthorsH| devatAnAmapi raNe sazakrANAM mahIpate / UrubhyAmasRjadvaizyAzUdrAnpajhyAmiti zrutiH / kiM punaH pANDaveyAnAM mAtizaGkIrvaco mama // 18 tebhyo varNavizeSAzca pratilomAnulomajAH // 32 duryodhanavacaH zrutvA zalyaH krodhsmnvitH| athAnyonyasya saMyogAcAturvarNyasya bhArata / trizikhAM bhRkuTIM kRtvA dhunvanhastau punaH punH||19 / goptAraH saMgrahItAro dAtAraH kSatriyAH smRtaaH||33 kodharakte mahAnetre parivartya mahAbhujaH / yAjanAdhyApanairviprA vizuddhaizca pratigrahaH / - 1687 - Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 23. 34 ] mahAbhArate [8. 24.6 lokasyAnugrahArthAya sthApitA brahmaNA bhuvi // 34 | bhavAnapyadhikaH kRSNAdazvayAne bale tathA // 49 kRSizca pAzupAlyaM ca vizAM dAnaM ca srvshH|| yathAzvahRdayaM veda vAsudevo mahAmanAH / brahmakSatravizAM zudrA vihitAH paricArakAH // 35 dviguNaM tvaM tathA vettha madrarAja na saMzayaH // 50 brahmakSatrasya vihitAH sUtA vai paricArakAH / zalya uvaac| na vizUdrasya tatraiva zRNu vAkyaM mamAnagha // 36 yanmA bravISi gAndhAre madhye sainyasya kaurava / so'haM mUrdhAvasiktaH sanrAjarSikulasaMbhavaH / / viziSTaM devakIputrAtprItimAnasmyahaM tvayi // 51 mahArathaH samAkhyAtaH sevyaH stavyazca bandinAm / / eSa sArathyamAtiSThe rAdheyasya yazasvinaH / . so'hametAdRzo bhUtvA nehArikulamardana / yudhyataH pANDavAgryeNa yathA tvaM vIra manyase // 5 // sUtaputrasya saMgrAme sArathyaM kartumutsahe // 38 samayazca hi me vIra kazcidvaikartanaM prati / avamAnamahaM prApya na yotsyAmi kathaMcana / utsRjeyaM yathAzraddhamahaM vAco'sya sNnidhau|| 53 ApRcchaya tvAdya gAndhAre gamiSyAmi yathAgatam // saMjaya uvAca / evamuktvA naravyAghraH zalyaH samitizobhanaH / tatheti rAjanputraste saha karNena bhArata / utthAya prayayau tUrNaM rAjamadhyAdamarSitaH // 40 abravInmadrarAjasya sutaM bharatasattama // 54 praNayAdvahumAnAcca taM nigRhya sutastava / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi abravInmadhuraM vAkyaM sAma sarvArthasAdhakam // 41 . trayoviMzo'dhyAyaH // 23 // yathA zalya tvamAtthedamevametadasaMzayam / abhiprAyastu me kazcittaM nibodha janezvara // 42 duryodhana uvAca / na karNo'bhyadhikastvattaH zaGke naiva kathaMcana / bhUya eva tu madreza yatte vakSyAmi tcchRnnu| na hi madrezvaro rAjA kuryAdyadanRtaM bhavet // 43 yathA purA vRttamidaM yuddhe devAsure vibho // 1 Rtameva hi pUrvAste vahanti puruSottamAH / yaduktavAnpiturmahyaM mArkaNDeyo mahAnRSiH / tasmAdArtAyaniH prokto bhavAniti matirmama // 44 tadazeSeNa bruvato mama rAjarSisattama / zalyabhUtazca zatrUNAM yasmAttvaM bhuvi mAnada / / tvaM nibodha na cApyatra kartavyA te vicaarnnaa|| tasmAcchalyeti te nAma kathyate pRthivIpate // 45 devAnAmasurANAM ca mahAnAsItsamAgamaH / yadeva vyAhRtaM pUrvaM bhavatA bhUridakSiNa / babhUva prathamo rAjansaMgrAmastArakAmayaH / tadeva kuru dharmajJa madarthaM yadyaducyase // 46 / nirjitAzca tadA daityA daivatairiti naH zrutam / / 3 na ca tvatto hi rAdheyo na cAhamapi vIryavAn / nirjiteSu ca daityeSu tArakasya sutAstrayaH / vRNImastvAM hayAgryANAM yantAramiti saMyuge // 47 tArAkSaH kamalAkSazca vidyunmAlI ca pArthiva // 1 yathA hyabhyadhikaM karNaM guNaistAta dhanaMjayAt / tapa ugraM samAsthAya niyame parame sthitAH / vAsudevAdapi tvAM ca loko'yamiti manyate // 48 tapasA karzayAmAsudehAnsvAJzatrutApana / / 5 karNo hyabhyadhikaH pArthAdareva nararSabha / damena tapasA caiva niyamena ca pArthiva / - 1688 - 24 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 24. 6] karNaparva [8. 24. 32 teSAM pitAmahaH prIto varadaH pradadau varAn // 6 trayaste daityarAjAnastrIllokAnAzu tejasA / avadhyatvaM ca te rAjansarvabhUteSu sarvadA / Akramya tasthurvarSANAM pUgAnAma prajApatiH // 19 sahitA varayAmAsuH sarvalokapitAmaham // 7 teSAM dAnavamukhyAnAM prayutAnyarbudAni ca / tAnabravIttadA devo lokAnAM prabhurIzvaraH / koTyazcAprativIrANAM samAjagmustatastataH / nAsti sarvAmaratvaM hi nivartadhvamato'surAH / mahadaizvaryamicchantastripuraM durgamAzritAH // 20 varamanyaM vRNIdhvaM vai yAdRzaM saMprarocate // 8 sarveSAM ca punasteSAM sarvayogavaho myH| tataste sahitA raajnsNprdhaaryaaskRddhhu| tamAzritya hi te sarve avartantAkutobhayAH // 21 sarvalokezvaraM vAkyaM praNamyainamathAbruvan // 9 yo hi yaM manasA kAmaM dadhyau tripurasaMzrayaH / asmAkaM tvaM varaM deva prayacchemaM pitAmaha / tasmai kAmaM mayastaM taM vidadhe mAyayA tadA / / 22 vayaM purANi trINyeva samAsthAya mahImimAm / tArakAkSasutazcAsIddhari ma mhaablH| vicariSyAma loke'smiMstvatprasAdapuraskRtAH // 10 tapastepe paramakaM yenAtuSyatpitAmahaH // 23 tato varSasahasre tu sameSyAmaH parasparam / sa tuSTamavRNoddevaM vApI bhavatu naH pure| ekIbhAvaM gamiSyanti purANyetAni cAnagha // 11 | zastrairvinihatA yatra kSiptAH syurbalavattarAH // 24 samAgatAni caitAni yo hnyaadbhgvNstdaa| sa tu labdhvA varaM vIrastArakAkSasuto hariH / ekeSuNA devavaraH sa no mRtyubhaviSyati / sasRje tatra vApI tAM mRtAnAM jIvanI prbho||25 evamastviti tAndevaH pratyuktvA prAvizaddivam // 12 yena rUpeNa daityastu yena veSeNa caiva h| te tu labdhavarAH prItAH saMpradhArya parasparam / mRtastasyAM parikSiptastAdRzenaiva jajJivAn // 26 puratrayavisRSTyarthaM mayaM vatrurmahAsuram / tAM prApya traipurasthAstu srvaallokaanbbaadhire| vizvakarmANamajaraM daityadAnavapUjitam // 13 mahatA tapasA siddhAH surANAM bhayavardhanAH / tato mayaH svatapasA cakre dhImAnpurANi h| na teSAmabhavadrAjankSayo yuddhe kathaMcana // 27 trINi kAzcanamekaM tu raupyaM kArNAyasaM tathA // 14 tataste lobhamohAbhyAmabhibhUtA vicetasaH / kAzcanaM divi tatrAsIdantarikSe ca rAjatam / nirdIkAH saMsthitiM sarve sthApitAM samalUlupan // pAyasaM cAbhavadbhUmau cakrasthaM pRthivIpate // 15 vidrAvya sagaNAndevAMstatra tatra tadA tdaa| ekaikaM yojanazataM vistArAyAmasaMmitam / viceruH svena kAmena varadAnena darpitAH // 29 gRhATTATTAlakayutaM bRhatprAkAratoraNam / / 16 devAraNyAni sarvANi priyANi ca divaukasAm / guNaprasavasaMbAdhamasaMbAdhamanAmayam / RssiinnaamaashrmaanpunnyaanyuupaanyjnpdaaNstthaa| prAsAdairvividhaizcaiva dvAraizcApyupazobhitam // 17 vyanAzayanta maryAdA dAnavA duSTacAriNaH // 30 pureSu cAbhavanarAjanarAjAno vai pRthakpRthak / te devAH sahitAH sarve pitAmahamariMdama / kAJcanaM tArakAkSasya citrmaasiinmhaatmnH| abhijagmustadAkhyAtuM viprakAra suretaraiH // 31 rAjataM kamalAkSasya vidyunmAlina Ayasam / / 18 / te tattvaM sarvamAkhyAya zirasAbhipraNamya ca / -1689 - ma.bhA. 212 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 24. 32] mahAmArate [8. 24. 59 vadhopAyamapRcchanta bhagavantaM pitAmaham // 32 vilohitAya rudrAya nIlagrIvAya zUline // 46 zrutvA tadbhagavAndevo devAnidamuvAca h| amoghAya mRgAkSAya pravarAyudhayodhine / asurAzca durAtmAnaste cApi vibudhdvissH| durvAraNAya zukrAya brahmaNe brahmacAriNe // 47 aparAdhyanti satataM ye yuSmAnpIDayantyuta // 33 IzAnAyAprameyAya niyatre carmavAsase / ahaM hi tulyaH sarveSAM bhUtAnAM nAtra saMzayaH / taponityAya piGgAya vratine kRttivAsase // 48 adhArmikAstu hantavyA ityahaM prabravImi vaH // 34 kumArapitre tryakSAya pravarAyudhadhAriNe / / te yUyaM sthANumIzAnaM jiSNumakliSTakAriNam / / prapannArtivinAzAya brahmadvisaMghaghAtine // 49 yoddhAraM vRNutAdityAH sa tAnhantA suretarAn // 35 vanaspatInAM pataye narANAM pataye namaH / iti tasya vacaH zrutvA devAH zakrapurogamAH / gavAM ca pataye nityaM yajJAnAM pataye namaH // 50 brahmANamagrataH kRtvA vRSAGkaM zaraNaM yayuH // 36 / / namo'stu te sasainyAya tryambakAyogratejase / tapaH paraM samAtasthurgRNanto brahma zAzvatam / manovAkarmabhirdeva tvAM prapannAnbhajasva naH // 51 RSibhiH saha dharmajJA bhavaM sarvAtmanA gatAH // 37 tataH prasanno bhagavAnsvAgatenAbhinandya tAn / tuSTuvurvAgbhirAbhirbhayeSvabhayakRttamam / provAca vyetu vastrAso brUta kiM karavANi vaH // 52 sarvAtmAnaM mahAtmAnaM yenAptaM sarvamAtmanA // 38 pitRdevarSisaMghebhyo vare datte mahAtmanA / tapovizeSairbahubhiryogaM yo veda cAtmanaH / satkRtya zaMkaraM prAha brahmA lokahitaM vacaH // 53 yaH sAMkhyamAtmano veda yasya cAtmA vaze sadA // tavAtisargAdeveza prAjApatyamidaM padam / te taM dadRzurIzAnaM tejorAzimumApatim / mayAdhitiSThatA datto dAnavebhyo mahAnvaraH // 54 ananyasadRzaM loke vratavantamakalmaSam // 40 tAnatikrAntamaryAdAnnAnyaH saMhartumarhati / ekaM ca bhagavantaM te nAnArUpamakalpayan / tvAmRte bhUtabhavyeza tvaM hyeSAM pratyarirvadhe // 55 AtmanaH pratirUpANi rUpANyatha mahAtmani / sa tvaM deva prapannAnAM yAcatAM ca divaukasAm / parasparasya cApazyansarve paramavismitAH // 41 kuru prasAdaM deveza dAnavAJjahi zUlabhRt // 56 sarvabhUtamayaM cezaM tamajaM jagataH patim / zrIbhagavAnuvAca / devA brahmarSayazcaiva zirobhirdharaNIM gatAH // 42 tAsvastivAkyenAbhyarcya samutthApya ca zaMkaraH / hantavyAH zatravaH sarveH yuSmAkamiti me matiH / na tveko'haM vadhe teSAM samartho vai suradviSAm / / 5 brUta brUteti bhagavAnsmayamAno'bhyabhASata // 43 tryambakeNAbhyanujJAtAstataste'svasthacetasaH / te yUyaM sahitAH sarve madIyenAstratejasA / namo namaste'stu vibho tata ityabruvanbhavam // 44 jayadhvaM yudhi tAzatrUnsaMghAto hi mahAbalaH // 5 namo devAtidevAya dhanvine cAtimanyave / devA UcuH / prajApatimakhannAya prajApatibhirIDyase // 45 / asmattejobalaM yAvattAvahiguNameva ca / namaH stutAya stutyAya stUyamAnAya mRtyave / / teSAmiti ha manyAmo dRSTatejobalA hi te // 5 - 1690 - Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 24. 60] karNaparva [8. 24. 86 bhagavAnuvAca / dyAM yugaM yugacarmANi saMvartakabalAhakAn // 72 vadhyAste sarvataH pApA ye yuSmAsvaparAdhinaH / zamyAM dhRtiM ca medhAM ca sthitiM saMnatimeva c| mama tejobalArdhana sarvAMstAnnata zAtravAn // 60 grahanakSatratArAbhizcarma citraM nabhastalam / / 73 devA UcuH / surAmbupretavittAnAM patIllokezvarAnhayAn / bibhartuM tejaso'dhaM te na zakSyAmo mahezvara / / sinIvAlImanumatiM kuhUM rAkAM ca suvratAm / sarveSAM no balArdhena tvameva jahi zAtravAn // 61 yoktrANi cakrurvAhAnAM rohakAMzcApi kaNThakam // 74 duryodhana uvaac| karma satyaM tapo'rthazca vihitAstatra razmayaH / tatastatheti devezastairukto rAjasattama / adhiSThAnaM manastvAsItparirathyaM sarasvatI / / 75 ardhamAdAya sarvebhyastejasAbhyadhiko'bhavat // 62 nAnAvarNAzca citrAzca patAkAH pavaneritAH / sa tu devo balenAsItsarvebhyo balavattaraH / vidyudindradhanunaddhaM rathaM dIptaM vyadIpayat // 76 mahAdeva iti khyAtastadAprabhRti zaMkaraH // 63 evaM tasminmahArAja kalpite rthsttme| tato'bravInmahAdevo dhanurbANadharastvaham / devairmanujazArdUla dviSatAmabhimardane // 77 haniSyAmi rathenAjau tAnripUnvai divaukasaH // 64 svAnyAyudhAni mukhyAni nyadadhAcchaMkaro rthe| te yUyaM me rathaM caiva dhanurbANaM tathaiva c| rathayaSTiM viyatkRSTAM sthApayAmAsa govRSam // 78 pazyadhvaM yAvadadyaitAnpAtayAmi mahItale / / 65 brahmadaNDaH kAladaNDo rudradaNDastathA jvrH| devA uucuH| pariskandA rathasyAsya srvtodishmudytaaH|| 79 mUrtisarvasvamAdAya trailokyasya ttsttH|| atharvAGgirasAvAstAM cakrarakSau mhaatmnH| rathaM te kalpayiSyAma devezvara mahaujasam // 66 RgvedaH sAmavedazca purANaM ca puraHsarAH // 80 tathaiva buddhyA vihitaM vizvakarmakRtaM zubham / itihAsayajurvedau pRSTharakSau bbhuuvtuH| tato vibudhazArdUlAstaM rathaM samakalpayan / / 67 divyA vAcazca vidyAzca paripArzvacarAH kRtAH // 81 kndhuraM pRthivIM devIM vizAlapuramAlinIm / totrAdayazca rAjendra vaSaTkArastathaiva c| saparvatavanadvIpAM cakrurbhUtadharAM tadA // 68 OMkArazca mukhe rAjannatizobhAkaro'bhavat // 82 mandaraM parvataM cAkSaM jaGghAstasya mahAnadIH / vicitramRtubhiH SabhiH kRtvA saMvatsaraM dhanuH / dizazca pradizazcaiva parivAraM rathasya hi // 69 tasmAnnRNAM kAlarAtriA kRtA dhanuSo'jarA // 83 anukarSAngrahAndIptAnvarUthaM cApi taarkaaH| iSuzcApyabhavadviSNurbalanaH soma eva c| dharmArthakAmasaMyuktaM triveNuM cApi bandhuram / agnISomau jagatkRtsnaM vaiSNavaM cocyate jagat // 84 oSadhIvividhAstatra nAnApuSpaphalodgamAH // 70 viSNuzcAtmA bhagavato bhvsyaamittejsH| sUryAcandramasau kRtvA cakre rathavarottame / tasmAddhanAsaMsparza na viSehurharasya te / / 85 pakSau pUrvAparau tatra kRte rAtryahanI zubhe // 71 tasmiJzare tigmamanyurmumocAviSahaM prabhuH / daza nAgapatInISAM dhRtarASTramukhAndRDhAm / bhRgvaGgiromanyubhavaM krodhAgnimatiduHsaham // 86 - 1691 - Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 24. 87] mahAbhArate [8. 24. 113 sa nIlalohito dhUmraH kRttivAsA bhyNkrH| sa deva yukto rathasattamo no AdityAyutasaMkAzastejojvAlAvRto jvalan // 87 durAvaro drAvaNaH zAtravANAm / duzyAvazyAvano jetA hantA brahmadviSAM hrH| pinAkapANirvihito'tra yoddhA nityaM trAtA ca hantA ca dharmAdharmAzritAJjanAn / vibhISayandAnavAnudyato'sau // 102 prmaathibhirghorruupairbhiimodprairgnnairvRtH| tathaiva vedAzcaturo hayAgryA vibhAti bhagavAnsthANustairevAtmaguNairvRtaH // 89 dharA sazailA ca ratho mahAtman / tasyAGgAni samAzritya sthitaM vizvamidaM jagat / nakSatravaMzo'nugato varUthe jaGgamAjaGgamaM rAjazuzubhe'dbhutadarzanam // 90 yasminyoddhA sArathinAbhirakSyaH // 103 dRSTvA tu taM rathaM divyaM kavacI sa shraasnii| tatra sArathireSTavyaH sarvairetairvizeSavAn / bANamAdatta taM divyaM somaviSNvagnisaMbhavam // 91 tatpratiSTho ratho deva hayA yoddhA tathaiva ca / tasya vAjAMstato devAH kalpayAMcakrire vibhoH| kavacAni ca zastrANi kArmukaM ca pitAmaha // 104 puNyagandhavahaM rAjazvasanaM rAjasattama / / 92 tvAmRte sArathiM tatra nAnyaM pazyAmahe vayam / tamAsthAya mhaadevstraasyndaivtaanypi| tvaM hi sarvairguNairyukto devatAbhyo'dhikaH prbho| Aruroha tadA yattaH kampayanniva rodasI // 93 sArathye tUrNamAroha saMyaccha paramAnhayAn // 105 sa zobhamAno varadaH khaDgI bANI zarAsanI / iti te zirasA natvA trilokezaM pitAmaham / ' hasannivAbravIddevo sArathiH ko bhaviSyati // 94 devAH prasAdayAmAsuH sArathyAyeti naH zrutam / / tamabruvandevagaNA yaM bhvaansNniyokssyte| brahmovAca / sa bhaviSyati deveza sArathiste na saMzayaH // 95 nAtra kiMcinmRSA vAkyaM yaduktaM vo divaukasaH / tAnabravItpunardevo mattaH zreSThataro hi yH| saMyacchAmi hayAneSa yudhyato vai kapardinaH // 10 // taM sArathiM kurudhvaM me svayaM saMcintya mAciram // 96 tataH sa bhagavAndevo lokasraSTA pitAmahaH / etacchatvA tato devA vAkyamuktaM mhaatmnaa|| sArathye kalpito devairIzAnasya mahAtmanaH // 10 gatvA pitAmahaM devaM prasAdyaivaM vaco'bruvan // 97 tasminnArohati kSipraM syandanaM lokapUjite / deva tvayedaM kathitaM tridazArinibarhaNam / zirobhiragamaMstUrNaM te hayA vAtaraMhasaH // 109 tathA ca kRtamasmAbhiH prasanno vRSabhadhvajaH // 98 mahezvare tvAruhati jAnubhyAmagamanmahIm // 11 rathazca vihito'smAbhirvicitrAyudhasaMvRtaH / abhIzUnhi trilokezaH saMgRhya prapitAmahaH / sArathiM tu na jAnImaH kaH syaattsminrthottme||99 tAnazvAMzcodayAmAsa manomArutaraMhasaH // 111 tasmAdvidhIyatAM kazcitsArathirdevasattama / tato'dhirUDhe varade prayAte cAsurAnprati / saphalAM tAM giraM deva kartumarhasi no vibho||100 sAdhu sAdhviti vizvezaH smayamAno'bhyabhASata // evamasmAsu hi purA bhagavannuktavAnasi / yAhi deva yato daityAzcodayAzvAnatandritaH / hitaM kartAsmi bhavatAmiti tatkartumarhasi // 101 pazya bAhvorbalaM me'dya nighnataH zAtravAnraNe // 11 - 1692 - Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 24. 114] karNaparva [8. 24. 141 tatastAMzcodayAmAsa vAyuvegasamAJjave / pramathya hanyAtkaunteyaM tathA zIghraM vidhIyatAm / yena tatripuraM rAjandaityadAnavarakSitam // 114 tvayi karNazca rAjyaM ca vayaM caiva pratiSThitAH // 128 athAdhijyaM dhanuH kRtvA zarvaH saMdhAya taM zaram / imaM cApyaparaM bhUya itihAsaM nibodha me| yuktvA pAzupatAstreNa tripuraM samacintayat // 115 piturmama sakAze yaM brAhmaNaH prAha dharmavit // 129 tasminsthite tadA rAjankruddhe vidhRtkaarmuke| zrutvA caitadvacazcitraM hetukAryArthasaMhitam / purANi tAni kAlena jagmurekatvatAM tadA / / 116 kuru zalya vinizcitya mA bhUdatra vicAraNA // 130 ekIbhAvaM gate caiva tripure samupAgate / bhArgavANAM kule jAto jamadagnirmahAtapAH / babhUva tumulo harSo daivatAnAM mahAtmanAm // 117 tasya rAmeti vikhyAtaH putrstejogunnaanvitH||131 tato devagaNAH sarve siddhAzca paramarSayaH / sa tIvra tapa AsthAya prasAdayitavAnbhavam / jayeti vAco mumucuH saMstuvanto mudAnvitAH // anahetoH prasannAtmA niyataH saMyatendriyaH // 132 tato'prataH prAdurabhUtripuraM jannuSo'surAn / tasya tuSTo mahAdevo bhaktyA ca prazamena ca / anirdezyogravapuSo devasyAsahyatejasaH // 119 hRdgataM cAsya vijJAya darzayAmAsa zaMkaraH // 133 sa tadvikRSya bhagavAndivyaM lokezvaro dhanuH / Izvara uvaac| trailokyasAraM tamidhU mumoca tripuraM prati / rAma tuSTo'smi bhadraM te viditaM me tavepsitam / tatsAsuragaNaM dagdhvA prAkSipatpazcimArNave // 120 kuruSva pUtamAtmAnaM sarvametadavApsyasi // 134 evaM tatripuraM dagdhaM dAnavAzcApyazeSataH / dAsyAmi te tadAstrANi yadA pUto bhaviSyasi / mahezvareNa kruddhena trailokyasya hitaiSiNA // 121 apAtramasamarthaM ca dahantyatrANi bhArgava // 135 sa cAtmakrodhajo vahnirhAhetyuktvA nivAritaH / ityukto jAmadagnyastu devadevena zUlinA / mA kArbhismasAllokAniti tryakSo'bravIcca tam // pratyuvAca mahAtmAnaM zirasAvanataH prabhum // 136 tataH prakRtimApannA devA lokAstatharSayaH / yadA jAnAsi deveza pAtraM mAmastradhAraNe / tuSTuvurvAgbhirarthyAbhiH sthaannumprtimaujsm||123 tadA zuzrUSate'strANi bhavAnme dAtumarhati / / 137 te'nujJAtA bhagavatA jagmuH sarve yathAgatam / duryodhana uvAca / kRtakAmAH prasannena prajApatimukhAH surAH // 124 tataH sa tapasA caiva damena niyamena ca / yathaiva bhagavAnbrahmA lokadhAtA pitAmahaH / pUjopahArabalibhi:mamatrapuraskRtaiH // 138 saMyaccha tvaM hayAnasya rAdheyasya mahAtmanaH // 125 ArAdhayitavAzarvaM bhuunvrssgnnaaNstdaa| tvaM hi kRSNAcca karNAcca phalgunAcca vishesstH| prasannazca mahAdevo bhArgavasya mahAtmanaH // 139 viziSTo rAjazArdUla nAsti tatra vicAraNA // 126 abravIttasya bahuzo guNAndevyAH samIpataH / yuddhe hyayaM rudrakalpastvaM ca brahmasamo'nagha / bhaktimAneSa satataM mayi rAmo dRDhavrataH // 140 tasmAcchaktau yuvAM jetuM macchava'stAvivAsurAn // | evaM tasya guNAnprIto bahuzo'kathayatprabhuH / yathA zalyAdya karNo'yaM zvetAzvaM kRSNasArathim / / devatAnAM pitRNAM ca samakSamarisUdanaH // 141 -1693 - Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 24. 142] mahAbhArate [8. 25.6 etasminneva kAle tu daityA AsanmahAbalAH / labdhvA bahuvidhAnarAmaH praNamya zirasA zivam // taistadA darpamohAndhairabAdhyanta divaukasaH // 142 anujJAM prApya devezAjjagAma sa mahAtapAH / tataH saMbhUya vibudhAstAnhantuM kRtanizcayAH / / evametatpurAvRttaM tadA kathitavAnRSiH // 156 cakruH zatruvadhe yatnaM na zekurjetumeva te // 143 bhArgavo'pyadadAtsarvaM dhanurvedaM mahAtmane / abhigamya tato devA mahezvaramathAbruvan / karNAya puruSavyAghra suprItenAntarAtmanA // 157 prasAdayantastaM bhaktyA jahi shtrugnnaaniti|| 144 vRjinaM hi bhavetkicidyadi karNasya pArthiva / pratijJAya tato devo devatAnAM ripukSayam / nAsmai hyastrANi divyAni prAdAsyabhRgunandanaH / / rAmaM bhArgavamAhUya so'bhyabhASata zaMkaraH // 145 nApi sUtakule jAtaM karNaM manye kathaMcana / ripUnbhArgava devAnAM jahi sarvAnsamAgatAn / devaputramahaM manye kSatriyANAM kulodbhavam // 159 lokAnAM hitakAmArthaM matprItyarthaM tathaiva ca // 146 sakuNDalaM sakavacaM dIrghabAhuM mahAratham / rAma uvAca / kathamAdityasadRzaM mRgI vyAghra janiSyati // 160 akRtAstrasya deveza kA zaktirme mahezvara / pazya hyasya bhujau pInau nAgarAjakaropamau / nihantuM dAnavAnsarvAnkRtAkhAnyuddhadurmadAn // 147 vakSaH pazya vizAlaM ca sarvazatrunibarhaNam // 161 Izvara uvAca / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi gaccha tvaM madanudhyAnAnnihaniSyasi dAnavAn / caturviMzo'dhyAyaH // 24 // vijitya ca ripUnsarvAnguNAnprApsyasi puSkalAn // duryodhana uvaac| duryodhana uvAca / etacchrutvA ca vacanaM pratigRhya ca sarvazaH / / evaM sa bhagavAndevaH srvlokpitaamhH| . rAmaH kRtasvastyayanaH prayayau dAnavAnprati // 149 / sArathyamakarottatra yatra rudro'bhavadrathI // 1 avadhIdevazaastAnmadadarpabalAnvitAn / rathinAbhyadhiko vIraH kartavyo rathasArathiH / vanAzanisamasparzIH prahAraireva bhArgavaH // 150 tasmAttvaM puruSavyAghra niyaccha turagAnyudhi // 2 sa dAnavaiH kSatatanurjAmadagyo dvijottamaH / . saMjaya uvAca / saMspRSTaH sthANunA sadyo nirbaNaH samajAyata // 151 tataH zalyaH pariSvajya sutaM te vAkyamabravIt / / prItazca bhagavAndevaH karmaNA tena tasya vai| duryodhanamamitraghnaH prIto madrAdhipastadA // 3 parAnprAdAdbrahmavide bhArgavAya mahAtmane // 152 evaM cenmanyase rAjangAndhAre priyadarzana / uktazca devadevena prItiyuktena shuulinaa| tasmAtte yatpriyaM kiMcittatsarvaM karavANyaham // 4 nipAtAttava zastrANAM zarIre yAbhavadrujA // 153 yatrAsmi bharatazreSTha yogyaH karmaNi karhi cit / tayA te mAnuSaM karma vyapoDhaM bhRgunandana / tatra sarvAtmanA yukto vakSye kAryadhuraM tava // 5 gRhANAstrANi divyAni matsakAzAdyathepsitam // yattu karNamahaM brUyAM hitakAmaH priyApriyam / tato'strANi samastAni varAMzca manasepsitAn / mama tatkSamatAM sarvaM bhavAnkarNazca sarvazaH // 6 - 1694 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 25. 7] karNaparva [8. 26. 22 karNa uvaac| vidhivatkalpitaM bharne jayetyuktvA nyavedayat // 7 IzAnasya yathA brahmA yathA pArthasya kezavaH / taM rathaM rathinAM zreSThaH karNo'bhyarcya yathAvidhi / tathA nityaM hite yukto madrarAja bhajasva naH // 7 saMpAditaM brahmavidA pUrvameva purodhasA // 8 zalya uvAca / kRtvA pradakSiNaM yatnAdupasthAya ca bhAskaram / AtmanindAtmapUjA ca paranindA parastavaH / samIpasthaM madrarAjaM samAropayadagrataH // 9 anAcaritamAryANAM vRttametaccaturvidham // 8 tataH karNasya durdharSaM syandanapravaraM mahat / yattu vidvanpravakSyAmi pratyayArthamahaM tava / Aruroha mahAtejAH zalyaH siMha ivAcalam // 10 AtmanaH stavasaMyuktaM tannibodha yathAtatham // 9 tataH zalyAsthitaM rAjankarNaH svarathamuttamam / ahaM zakrasya sArathye yogyo mAtalivatprabho / adhyatiSThayathAmbhodaM vidyutvantaM divAkaraH // 11 apramAdaprayogAcca jJAtavidyAcikitsitaiH // 10 taavekrthmaaruuddhaavaadityaagnismtvissau| tataH pArthena saMgrAme yudhyamAnasya te'nagha / vyabhrAjetAM yathA megha sUryAgnI sahitau divi // 12 vAhayiSyAmi turagAnvijvaro bhava sUtaja // 11 saMstUyamAnau tau vIrau tadAstAM dyutimattarau / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi RtviksadasyairindrAgnI hUyamAnAvivAdhvare // 13 - paJcaviMzo'dhyAyaH // 25 // sa zalyasaMgRhItAzve rathe karNaH sthito'bhavat / dhanurvisphArayanghoraM pariveSIva bhAskaraH // 14 - duryodhana uvAca / AsthitaH sa rathazreSThaM karNaH zaragabhastimAn / ayaM te karNa sArathyaM madrarAjaH kariSyati / prababhau puruSavyAghro mandarastha ivAMzumAn // 15 kRSNAdabhyadhiko yantA devendrasyeva mAtaliH // 1 taM rathasthaM mahAvIraM yAntaM cAmitatejasam / yathA harihayairyuktaM saMgRhNAti sa mAtaliH / duryodhanaH sma rAdheyamidaM vacanamabravIt // 16 zalyastava tathAdyAyaM saMyantA rathavAjinAm // 2 akRtaM droNabhISmAbhyAM duSkaraM karma saMyuge / yoghe tvayi rathasthe ca madrarAje ca saarthau| kuruSvAdhirathe vIra miSatAM sarvadhanvinAm / / 17 rathazreSTho dhruvaM saMkhye pArtho nAbhibhaviSyati // 3 manogataM mama hyAsIdbhISmadroNau mahArathau / saMjaya uvAca / arjunaM bhImasenaM ca nihantArAviti dhruvam // 18 tato duryodhano bhUyo madrarAjaM tarasvinam / tAbhyAM yadakRtaM vIra vIrakarma mahAmRdhe / uvAca rAjansaMgrAme saMyacchantaM hayottamAn // 4 tatkarma kuru rAdheya vajrapANirivAparaH // 19 tvayAmigupto rAdheyo vijeSyati dhanaMjayam / gRhANa dharmarAjaM vA jahi vA tvaM dhanaMjayam / ityukto rathamAsthAya tatheti prAha bhArata // 5 bhImasenaM ca rAdheya mAdrIputrau yamAvapi // 20 zalye'bhyupagate karNaH sArathiM sumano'bravIt / jayazca te'stu bhadraM ca prayAhi puruSarSabha / khaM sUta syandanaM mahyaM kalpayetyasakRttvaran // 6 pANDuputrasya sainyAni kuru sarvANi bhasmasAt / / 21 tato jaitraM rathavaraM gandharvanagaropamam / / tatastUryasahasrANi bherINAmayutAni ca / -1695 - Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 26. 22 ] mahAbhArate [8. 26. 44 vAdyamAnAnyarocanta meghazabdA yathA divi // 22 apasavyaM tadA cakrurvedayanto mahadbhayam // 35 pratigRhya tu tadvAkyaM rathastho rathasattamaH / prasthitasya ca karNasya nipetusturagA bhuvi / abhyabhASata rAdheyaH zalyaM yuddhavizAradam // 23 asthivarSa ca patitamantarikSAdbhayAnakam // 36 codayAzvAnmahAbAho yAvaddhanmi dhanaMjayam / jajvaluzcaiva zastrANi dhvajAzcaiva cakampire / bhImasenaM yamau cobhI rAjAnaM ca yudhiSThiram // 24 azrUNi ca vyamuzcanta vAhanAni vizAM pate // 37 adya pazyatu me zalya bAhuvIryaM dhanaMjayaH / ete cAnye ca bahava utpAtAstatra mAriSa / asyataH kaGkapatrANAM sahasrANi zatAni ca // 25 samutpeturvinAzAya kauravANAM sudAruNAH / / 38 adya kSepsyAmyahaM zalya zarAnparamatejanAn / na ca tAngaNayAmAsuH sarve te daivamohitAH / pANDavAnAM vinAzAya duryodhanajayAya ca // 26 prasthitaM sUtaputraM ca jayetyUcunarA bhuvi / zalya uvaac| nirjitAnpANDavAMzcaiva menireM tava kauravAH // 39 sUtaputra kathaM nu tvaM pANDavAnavamanyase / tato rathasthaH paravIrahantA sarvAstrajJAnmaheSvAsAnsarvAneva mahArathAn // 27 bhISmadroNAvAttavIryo nirIkSya / anivartino mahAbhAgAnajeyAnsatyavikramAn / samajvaladbhArata pAvakAbho api saMjanayeyurye bhayaM sAkSAcchatakratoH // 28 vaikartano'sau rathakuJjaro vRSaH // 40 yadA zroSyasi nirghoSaM visphUrjitamivAzaneH / sa zalyamAbhASya jagAda vAkyaM rAdheya gANDivasyAjau tadA naivaM vadiSyasi // 29 ___ pArthasya karmApratimaM ca dRSTvA / saMjaya uvaac| mAnena darpaNa ca dahyamAnaH anAdRtya tu tadvAkyaM madrarAjena bhASitam / - krodhena dIpyanniva niHzvasitvA // 41 drakSyasyadyetyavocadvai zalyaM karNo narezvara // 30 nAhaM mahendrAdapi vajrapANeH dRSTvA kaNaM maheSvAsaM yuyutsuM samavasthitam / kruddhAdvibhemyAttadhanU rathasthaH / cukruzuH kuravaH sarve hRSTarUpAH paraMtapa // 31 * dRSTvA tu bhISmapramukhAzayAnAtato dundubhighoSeNa bherINAM ninadena ca / na tveva mAM sthiratA saMjahAti // 42 bANazabdaizca vividhairgarjitaizca tarasvinAm / mahendraviSNupratimAvaninditau niryayustAvakA yuddhe mRtyuM kRtvA nivartanam // 32 rthaashvnaagprvrprmaathinau| prayAte tu tataH karNe yodheSu muditeSu ca / avadhyakalpau nihatau yadA paraicacAla pRthivI rAjanrarAsa ca suvisvaram // 33 stato mamAdyApi raNe'sti sAdhvasam // 43 nizcaranto vyadRzyanta sUryAtsapta mahAgrahAH / samIkSya saMkhye'tibalAnnarAdhipaiulkApAtazca saMjajJe dizA dAhastathaiva ca / narAzvamAtaGgarathAzarairhatAn / tathAzanyazca saMpeturvavurvAtAzca dAruNAH // 34 kathaM na sarvAnahitAnraNe'vadhImRgapakSigaNAzcaiva bahuzaH pRtanAM tava / nmahAstravidAhmaNapuMgavo guruH // 44 - 1696 - Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 26. 45] karNaparva [8. 26.58 sa saMsmarandroNahavaM mahAhave tAnvA haniSyAmi sametya saMkhye bravImi satyaM kuravo nibodhata / ___ yAsyAmi vA droNamukhAya manye // 52 na vo madanyaH prasahedraNe'rjuna na tvevAhaM na gamiSyAmi madhyaM kramAgataM mRtyumivograrUpiNam // 45 teSAM zUrANAmiti mA zalya viddhi / zikSA prasAdazca balaM dhRtizca mitradroho marSaNIyo na me'yaM droNe mahAstrANi ca saMnatizca / ___ tyaktvA prANAnanuyAsyAmi droNam / / 53 sa cedagAnmRtyuvazaM mahAtmA prAjJasya mUDhasya ca jIvitAnte ___ sarvAnanyAnAturAnadya manye // 46 prANapramokSo'ntakavaktragasya / neha dhruvaM kiMcidapi pracintyaM ato vidvannabhiyAsyAmi pArtha viduloke karmaNo'nityayogAt / diSTaM na zakyaM vyativartituM vai // 54 sUryodaye ko hi vimuktasaMzayo kalyANavRttaH satataM hi rAjagavaM kurvItAdya gurau nipAtite // 47 nvaicitravIryasya suto mamAsIt / na nUnamastrANi balaM parAkramaH tasyArthasiddhayarthamahaM tyajAmi kriyA sunItaM paramAyudhAni vaa| priyAnbhogAndustyajaM jIvitaM ca // 55 alaM manuSyasya sukhAya vartituM vaiyAghracarmANamakUjanAkSaM tathA hi yuddhe nihataH parairguruH // 48 haimatrikozaM rajatatriveNum / hutAzanAdityasamAnatejasaM rathaprabahaM turagaprabahaiMparAkrame viSNupuraMdaropamam / yuktaM prAdAnmahyamidaM hi rAmaH // 56 naye bRhaspatyuzanaHsamaM sadA dhanUMSi citrANi nirIkSya zalya . ' na cainamastraM tadapAtsuduHsaham // 49 ___dhvajaM gadAM sAyakAMzcograrUpAn / saMprakruSTe ruditastrIkumAre asiM ca dIptaM paramAyudhaM ca parAbhUte pauruSe dhArtarASTre / zaGkha ca zubhraM svanavantamugram // 57 mayA kRtyamiti jAnAmi zalya patAkinaM vajranipAtanisvanaM prayAhi tasmAhiSatAmanIkam // 50 sitAzvayuktaM zubhatUNazobhitam / yatra rAjA pANDavaH satyasaMdho imaM samAsthAya rathaM ratharSabhaM ' vyavasthito bhImasenArjunau ca / raNe haniSyAmyahamarjunaM balAt // 58 vAsudevaH sRJjayAH sAtyakizca taM cenmRtyuH sarvaharo'bhirakSate yamau ca kasto viSahenmadanyaH // 51 sadApramattaH samare pANDuputram / tasmArikSapraM madrapate prayAhi taM vA haniSyAmi sametya yuddhe * raNe pAJcAlAnpANDavAnsRJjayAMzca / yAsyAmi vA bhISmamukho yamAya // 59 bhA. 213 - 1697 - Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 26. 60] mahAbhArate [8. 26. 74 yamavaruNakuberavAsavA vA smarasi nanu yadA pramocitAH yadi yugapatsagaNA mhaahve| khacaragaNAnavajitya pANDavaiH // 67 jugupiSava ihaitya pANDavaM samuditabalavAhanAH punaH __ kimu bahunA saha tairjayAmi tam // 60 puruSavareNa jitAH stha gogrhe| iti raNarabhasasya katthata sagurugurusutAH sabhISmakAH stadupanizamya vacaH sa madrarAT / kimu na jitaH sa tadA tvyaarjunH|| 6 avahasadavamanya vIryavA idamaparamupasthitaM punanpratiSiSidhe ca jagAda cottaram / / 61 __ stava nidhanAya suyuddhamadya vai / virama virama karNa katthanA yadi na ripubhayAtpalAyase datirabhaso'syati cApyayuktavAk / samaragato'dya hato'si sUtajaM // 69 ka ca hi naravaro dhanaMjayaH saMjaya uvAca / ka punariha tvamupAramAbudha // 62 iti bahuparuSaM prabhASati yadusadanamupendrapAlitaM ___ pramanasi madrapatau ripustavam / tridivamivAmararAjarakSitam / / bhRzamatiruSitaH paraM vRSaH prasabhamiha vilokya ko hare kurupRtanApatirAha madrapam // 70 tpuruSavarAvarajAmRte'rjunAt / / 63 tribhuvanasRjamIzvarezvaraM bhavatu bhavatu kiM vikatthase ka iha pumaanbhvmaahvyedhudhi| . nanu mama tasya ca yuddhamudyatam / mRgavadhakalahe Rte'rjunA yadi sa jayati mAM mahAhave surapativIryasamaprabhAktaH // 64 tata idamastu sukatthitaM tava // 71 asurasuramahoragAnnarA evamastviti madreza uktvA nottaramuktavAn / nagaruDapizAcasayakSarAkSasAn / yAhi madreza cApyenaM karNaH prAha yuyutsayA // 5 iSubhirajayadagnigauravA sa rathaH prayayau zatrUzvetAzvaH zalyasArathiH / svabhilaSitaM ca havirdadau jayaH // 65 nighnannamitrAnsamare tamo nansavitA yathA // 7 smarasi nanu yadA parairhataH tataH prAyAtprItimAnvai rathena sa ca dhRtarASTrasuto vimokSitaH / vaiyANa zvetayujAtha krnnH| dinakaraja narottamairyadA sa cAlokya dhvajinI pANDavAnAM maruSu bahUnvinihatya tAnarIn // 66 dhanaMjayaM tvarayA paryapRcchat // 74 prathamamapi palAyite tvayi iti zrImahAbhArate karNaparvaNi priyakalahA dhRtarASTrasUnavaH / ssddviNsho'dhyaayH||26|| - 1698 - Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 27. 1] karNaparva [8. 27. 28 27 duryodhano mahArAja prahRSTaH sAnugo'bhavat // 14 saMjaya uvAca / tato dundubhinirghoSo mRdaGgAnAM ca sarvazaH / prayAneva tadA karNo harSayanvAhinIM tava / siMhanAdaH savAditraH kuJjarANAM ca nisvanaH // 15 ekaikaM samare dRSTvA pANDavaM paryapRcchata // 1 prAdurAsIttadA rAjaMstvatsainye bharatarSabha / yo mamAdya mahAtmAnaM darzayecchetavAhanam / yodhAnAM saMprahRSTAnAM tathA samabhavatsvanaH // 16 tasmai dadyAmabhipretaM varaM yaM manasecchati // 2 tathA prahRSTe sainye tu plavamAnaM mahAratham / sa cettadabhimanyeta tasmai dadyAmahaM punaH / vikatthamAnaM samare rAdheyamarikarzanam / zakaTaM ratnasaMpUrNa yo me yAddhanaMjayam // 3 madrarAjaH prahasyedaM vacanaM pratyabhASata // 17 sa cettadabhimanyeta puruSo'rjunadarzivAn / mA sUtaputra mAnena sauvarNaM hastiSaDgavam / anyaM tasmai punardadyAM sauvarNaM hastiSaDgavam // 4 prayaccha puruSAyAdya drakSyasi tvaM dhanaMjayam // 18 tathA tasmai punardadyAM strINAM zatamalaMkRtam / bAlyAdiva tvaM tyajasi vasu vaizravaNo yathA / zyAmAnAM niSkakaNThInAM gItavAdyavipazcitAm // 5 ayatnenaiva rAdheya draSTAsyadya dhanaMjayam // 19 sa cettadabhimanyeta puruSo'rjunadarzivAn / parAsRjasi mithyA kiM kiM ca tvaM bahu mUDhavat / bhanyaM tasmai varaM dadyAM zvetAnpazcazatAnhayAn // 6 apAtradAne ye doSAstAnmohAnnAvabudhyase / 20 hemabhANDaparicchannAnsumRSTamaNikuNDalAn / yatpravedayase vittaM bahutvena khalu tvayA / sudAntAnapi caivAhaM dadyAmaSTazatAnparAn / / 7 zakyaM bahuvidhairyajJairyaSTuM sUta yajasva taiH / / 21 rayaM ca zubhraM sauvarNaM dadyAM tasmai svalaMkRtam / yacca prArthayase hantuM kRSNau mohAnmRSaiva tat / yuktaM paramakAmbojairyo me yAddhanaMjayam // 8 na hi zuzruma saMmarde kroSTrA siMhau nipAtitA // 22 anyaM tasmai varaM dadyAM kuJjarANAM zatAni SaT / aprArthitaM prArthayase suhRdo na hi santi te / kAzcanairvividhairbhANDairAcchannAnhemamAlinaH / ye tvAM na vArayantyAzu prapatantaM hutAzane // 23 utpamAnaparAnteSu vinItAnhastizikSakaiH // 9 kAlakAryaM na jAnISe kAlapakko'syasaMzayam / sa cettadabhimanyeta puruSo'rjunadarzivAn / bahvabaddhamakarNIyaM ko hi brUyAjjijIviSuH // 24 anyaM tasmai varaM dadyAM yamasI kAmayetsvayam // 10 samudrataraNaM dobhyA kaNThe baddhA yathA zilAm / putradArAnvihArAMzca yadanyadvittamasti me| giryagrAdvA nipatanaM tAdRktava cikIrSitam // 25 saba tasmai punardadyAM yadyatsa manasecchati // 11 sahitaH sarvayodhaistvaM vyUDhAnIkaiH surakSitaH / / hatvA ca sahitau kRSNau tayovittAni sarvazaH / dhanaMjayena yudhyasva zreyazcetprAptumicchasi // 26 tasmai dadyAmahaM yo me prabrUyAtkezavArjunau // 12 hitArtha dhArtarASTrasya bravImi tvA na hiMsayA / etA vAcaH subahuzaH karNa uccArayanyudhi / zraddhatsvaitanmayA proktaM yadi te'sti jijIviSA // 27 dadhmau sAgarasaMbhUtaM susvanaM zaGkhamuttamam // 13 karNa uvAca / kha vAcaH sUtaputrasya tathA yuktA nizamya tu / svavIrye'haM parAzvasya prArthayAmyarjunaM raNe / - 1699 - Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 27. 28 ] mahAbhArate [ 8. 27. 51 tvaM tu mitramukhaH zatrurmA bhISayitumicchasi // 28 / ISAdantaM mahAnAgaM prabhinnakaraTAmukham / na mAmasmAdabhiprAyAtkazcidadya nivartayet / zazakAhvayase yuddhe karNa pArthaM dhanaMjayam // 37 apIndro vajramudyamya kiM nu martyaH kariSyati // 29 bilasthaM kRSNasarpa tvaM bAlyAtkASThena vidhyasi / saMjaya uvAca / mahAviSaM pUrNakozaM yatpArthaM yoddhumicchasi // 38 iti karNasya vAkyAnte zalyaH prAhottaraM vacaH / siMhaM kesariNaM kruddhamatikramyAbhinardasi / cukopayiSuratyarthaM karNa madrezvaraH punaH // 30 sRgAla iva mUDhatvAnnAsiMhaM karNa pANDavam / / 39 yadA vai tvAM phalgunaveganunnA suparNaM patagazreSThaM vainateyaM tarasvinam / jyAcoditA hastavatA visRSTAH / laTevAhvayase pAte karNa pArtha dhanaMjayam // 40 anvetAraH kaGkapatrAH zitAgrA sarvAmbhonilayaM bhImamUrmimantaM jhaSAyutam / stadA tapsyasyarjunasyAbhiyogAt // 31 candrodaye vivartantamaplavaH saMtitIrSasi // 41 yadA divyaM dhanurAdAya pArthaH RSabhaM dundubhigrIvaM tIkSNazRGgaM prahAriNam / prabhAsayanpRtanAM savyasAcI / vatsa Ahvayase yuddhe karNa pAthaM dhanaMjayam // 42 tvAmardayeta nizitaiH pRSatkai mahAghoSaM mahAmeghaM darduraH pratinardasi / stadA pazcAttapsyase sUtaputra / / 32 kAmatoyapradaM loke naraparjanyamarjunam / / 43 bAlazcandraM mAturaGke zayAno yathA ca svagRhasthaH zvA vyAghraM vanagataM bhaSet / yathA kazcitprArthayate'pahartum / tathA tvaM bhaSase karNa naravyAghra dhanaMjayam // 44 tadvanmohAdyatamAno rathastha sRgAlo'pi vane karNa zazaiH parivRto vasan / stvaM prArthayasyarjunamadya jetum // 33 manyate siMhamAtmAnaM yAvatsihaM na pazyati // 45 trizUlamAzliSya sutIkSNadhAraM tathA tvamapi rAdheya siMhamAtmAnamicchasi / sarvANi gAtrANi nigharSasi tvam / apazyaJzatrudamanaM naravyAghra dhanaMjayam // 46 sutIkSNadhAropamakarmaNA tvaM vyAghraM tvaM manyase''tmAnaM yAvatkRSNau na pazyasi / yuyutsase yo'rjunenAdya karNa // 34 samAsthitAvekarathe sUryAcandramasAviva // 47 siddhaM siMha kesariNaM bRhantaM yAvadgANDIvanirghoSaM na zRNoSi mhaahve| bAlo mUDhaH kssudrmRgstrsvii| tAvadeva tvayA karNa zakyaM vaktuM yathecchasi / 48 samAhvayettadvadetattavAdya rathazabdadhanuHzabdairnAdayantaM dizo daza / samAhvAnaM sUtaputrArjunasya // 35 nardantamiva zArdUlaM dRSTvA kroSTA bhaviSyasi // 49 mA sUtaputrAya rAjaputraM nityameva sagAlastvaM nityaM siMho dhanaMjayaH / __ mahAvIrya kesariNaM yathaiva / vIrapradveSaNAnmUDha nityaM kroSTeva lakSyase // 50 vane sRgAlaH pizitasya tRpto yathAkhuH syAdviDAlazca zvA vyAghrazca balAbale / mA pArthamAsAdya vinavayasi tvam // 36 yathA sRgAlaH siMhazca yathA ca shshkunyjrau|| 51 - 1700 - Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 27. 52] karNaparva [8. 27. 80 yathAnRtaM ca satyaM ca yathA cApi vissaamRte| tvaM tu duSprakRtirmUDho mahAyuddheSvakovidaH / tathA tvamapi pArthazca prakhyAtAvAtmakarmabhiH // 52 / bhayAvatIrNaH saMtrAsAdabaddhaM bahu bhASase / / 66 saMjaya uvAca / saMstauSi tvaM tu kenApi hetunA tau kudezaja / adhikSiptastu rAdheyaH zalyenAmitatejasA / tau hatvA samare hantA tvAmaddhA sahabAndhavam // 67 zalyamAha susaMkruddho vAkzalyamavadhArayan // 53 / / pApadezaja durbuddhe kSudra kSatriyapAMsana / guNAnguNavataH zalya guNavAnvetti nAguNaH / suhRdbhUtvA ripuH kiM mAM kRSNAbhyAM bhiissynnsi||68 tvaM tu nityaM guNairhInaH kiM jJAsyasyaguNo guNAn // tau vA mamAdya hantArau hantAsmi samare sthitau / arjunasya mahAstrANi krodhaM vIrya dhanuH zarAn / nAhaM bibhemi kRSNAbhyAM vijAnannAtmano balam // ahaM zalyAbhijAnAmi na tvaM jAnAsi tttthaa||55 vAsudevasahasraM vA phalgunAnAM zatAni c|| evamevAtmano vIryamahaM vIryaM ca pANDave / ahameko haniSyAmi joSamArasva kudezaja // 70 jAnannevAhvaye yuddhe zalya nAgniM pataMgavat // 56 / striyo bAlAzca vRddhAzca prAyaH krIDAgatA janAH / asti cAyamiSuH zalya supuGkho raktabhojanaH / yA gAthAH saMpragAyanti kurvanto'dhyayanaM yathA / ekatUNIzayaH patrI sudhautaH samalaMkRtaH // 57 tA gAthAH zRNu me zalya madrakeSu durAtmasu // 71 zete candanapUrNena pUjito bahulAH samAH / brAhmaNaiH kathitAH pUrvaM yathAvadrAjasaMnidhau / Aheyo viSavAnugro narAzvadvipasaMghahA // 58 zrutvA caikamanA mUDha kSama vA brUhi vottaram / / 72 ekavIro mahAraudrastanutrAsthividAraNaH / / mitradhuGmadrako nityaM yo no dveSTi sa madrakaH / nirbhindyAM yena ruSTo'hamapi meruM mahAgirim / / 59 madrake saMgataM nAsti kSudravAkye narAdhame // 73 tamahaM jAtu nAsyeyamanyasminphalgunAhate / durAtmA madrako nityaM nityaM cAnRtiko'nRjuH / kRSNAdvA devakIputrAtsatyaM cAtra zRNuSva me // 60 yAvadantaM hi daurAtmyaM madrakeSviti naH zrutam / / 74 tetAhamiSuNA zalya vaasudevdhnNjyau| pitA mAtA ca putrazca zvazrazvazuramAtulAH / yotsye paramasaMkruddhastatkarma sadRzaM mama // 61 jAmAtA duhitA bhrAtA naptA te te ca bAndhavAH / / sarveSAM vAsudevAnAM kRSNe lakSmIH pratiSThitA / vayasyAbhyAgatAzcAnye dAsIdAsaM ca saMgatam / sarveSAM pANDuputrANAM jayaH pArthe pratiSThitaH / puMbhirvimizrA nAryazca jJAtAjJAtAH svyecchyaa||76 ubhayaM tatsamAsAdya ko'tivartitumarhati // 62 yeSAM gRheSu ziSTAnAM saktumanthAzinAM sadA / tAvetau puruSavyAghrau sametau syandane sthitau / pItvA sIdhuM sagomAMsaM nardanti ca hasanti ca // mAmekamabhisaMyAtau sujAtaM zalya pazya me // 63 yAni caivApyabaddhAni pravartante ca kAmataH / pitRSvasAmAtulajau bhraatraavpraajitau| kAmapralApino'nyonyaM teSu dharmaH kathaM bhavet // 78 maNI sUtra iva protau draSTAsi nihatau mayA // 64 madrakeSu vilupteSu prakhyAtAzubhakarmasu / arjune gANDivaM kRSNe cakraM taarthykpidhvjau| / nApi vairaM na sauhA madrakeSu samAcaret // 79 mIrUNAM trAsajananau zalya harSakarau mama // 65 / madrake saMgataM nAsti madrako hi sacApalaH / - 1701 - Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 27. 80] mahAbhArate [8. 28.2 madrakeSu ca duHsparza zaucaM gAndhArakeSu ca // 80 / tadarthe hi mama prANA yacca me vidyate vasu // 94 rAjayAjakayAjyena naSTaM dattaM havirbhavet // 81 vyaktaM tvamapyupahitaH pANDavaiH pApadezaja / zudrasaMskArako vipro yathA yAti parAbhavam / yathA hyamitravatsarvaM tvamasmAsu pravartase // 95 tathA brahmadviSo nityaM gacchantIha parAbhavam / / 82 kAmaM na khalu zakyo'haM tvadvidhAnAM zatairapi / madrake saMgataM nAsti hataM vRzcikato viSam / saMgrAmAdvimukhaH kartuM dharmajJa iva nAstikaiH // 96 AtharvaNena matreNa sarvA zAntiH kRtA bhavet // 83 sAraGga iva ghartiH kAmaM vilapa zuSya ca / iti vRzcikadaSTasya nAnAviSahatasya c| nAhaM bhISayituM zakyaH kSatravRtte vyavasthitaH // 97 kurvanti bheSajaM prAjJAH satyaM taccApi dRshyte| tanutyajAM nRsiMhAnAmAhaveSvanivartinAm / evaM vidvaJjoSamArasva zRNu cAtrottaraM vacaH // 84 yA gatirguruNA prAGme proktA rAmeNa tAM smara // 98 vAsAMsyutsRjya nRtyanti striyo yA mdymohitaaH| sveSAM trANArthamudyuktaM vadhAya dviSatAmapi / mithune'saMyatAzcApi yathAkAmacarAzca taaH| viddhi mAmAsthitaM vRttaM paurUravasamuttamam // 99 tAsAM putraH kathaM dharmaM madrako vaktumarhati // 85 na tadbhUtaM prapazyAmi triSu lokeSu madraka / yAstiSThantyaH pramehanti ythaivossttriidsherke| yo mAmasmAdabhiprAyAdvArayediti me matiH // 100 tAsAM vibhraSTalajjAnAM nirlajjAnAM ttsttH| evaM vidvaJjoSamArasva trAsAki bahu bhaassse| tvaM putrastAdRzInAM hi dharma vaktumihecchasi // 86 mA tvA hatvA pradAsyAmi kravyAdbhayo madrakAdhama // suvIrakaM yAcyamAnA madrakA kaSati sphijau / mitrapratIkSayA zalya dhArtarASTrasya cobhyoH|| adAtukAmA vacanamidaM vadati dAruNam // 87 apavAdatitikSAbhistribhiretairhi jIvasi // 102 mA mA suvIrakaM kazcidyAcatAM dayito mama / punazcedIdRzaM vAkyaM madrarAja vadiSyasi / putraM dadyAM pratipadaM na tu dadyAM suvIrakam / / 88 ziraste pAtayiSyAmi gadayA vajrakalpayA // 103 nAryo bRhatyo nirdIkA madrakAH kmblaavRtaaH| zrotArastvidamoha draSTAro vA kudezaja / ghasmarA naSTazaucAzca prAya ityanuzuzruma // 89 karNa vA janatuH kRSNau karNo vApi jaghAna tau // 10 // evamAdi mayAnyairvA zakyaM vaktuM bhavedvahu / evamuktvA tu rAdheyaH punareva vizAM pate / A kezAgrAnnakhAnAcca vaktavyeSu kuvama'su // 90 abravInmadrarAjAnaM yAhi yAhItyasaMbhramam // 105 madrakAH sindhusauvIrA dharma vidyuH kathaM tviha / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi pApadezodbhavA mlecchA dharmANAmavicakSaNAH // 91 saptaviMzo'dhyAyaH // 27 // eSa mukhyatamo dharmaH kSatriyasyeti naH zrutam / / yadAjau nihataH zete sadbhiH samabhipUjitaH // 92 saMjaya uvAca / AyudhAnAM saMparAye yanmucyeyamahaM ttH| | mAriSAdhiratheH zrutvA vaco yuddhAbhinandinaH / na me sa prathamaH kalpo nidhane svrgmicchtH||93 / zalyo'bravItpunaH kaNaM nidarzanamudAharan // 1 so'haM priyaH sakhA cAsmi dhArtarASTrasya dhiimtH| / yathaiva matto madyena tvaM tathA na ca vA tthaa| - 1702 - 28 Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 28. 2] karNaparva [8. 28. 30 tathAhaM tvAM pramAdyantaM cikitsAmi suhRttayA // 2 / tAnso'bhipatya jijJAsuH ka eSAM zreSThabhAgiti / imAM kAkopamAM karNa procyamAnAM nibodha me| ucchiSTadarpitaH kAko bahUnAM dUrapAtinAm // 17 zrutvA yatheSTaM kuryAstvaM vihIna kulapAMsana // 3 teSAM yaM pravaraM mene haMsAnAM dUrapAtinAm / nAhamAtmani kiMcidvai kilbiSaM karNa saMsmare / tamAhvayata durbuddhiH patAma iti pakSiNam // 18 yena tvaM mAM mahAbAho hantumicchasyanAgasam // 4 tacchrutvA prAhasanhaMsA ye tatrAsansamAgatAH / avazyaM tu mayA vAcyaM budhyatAM yadi te hitam / bhASato bahu kAkasya balinaH patatAM varAH / vizeSato rathasthena rAjJazcaiva hitaiSiNA // 5 idamUcuzca cakrAGgA vacaH kAkaM vihaMgamAH // 19 samaM ca viSamaM caiva rathinazca balAbalam / vayaM haMsAzcarAmemAM pRthivIM mAnasaukasaH / zramaH khedazca satataM hayAnAM rathinA saha // 6 pakSiNAM ca vayaM nityaM dUrapAtena pUjitAH // 20 Ayudhasya parijJAnaM rutaM ca mRgapakSiNAm / kathaM nu haMsaM balinaM vajrAGgaM dUrapAtinam / bhArazcApyatibhArazca zalyAnAM ca pratikriyA // 7 kAko bhUtvA nipatane samAhvayasi durmate / astrayogazca yuddhaM ca nimittAni tathaiva ca / kathaM tvaM patanaM kAka sahAsmAbhirbravISi tat // 21 sarvametanmayA jJeyaM rathasyAsya kuttumbinaa| atha haMsavaco mUDhaH kutsayitvA punaH punaH / atastvAM kathaye karNa nidarzanamidaM punaH / / 8 prajagAdottaraM kAkaH katthano jAtilAghavAt // 22 vaizyaH kila samudrAnte prabhUtadhanadhAnyavAn / zatamekaM ca pAtAnAM patitAsmi na saMzayaH / yajvA dAnapatiH kSAntaH svakarmastho'bhavacchuciH // 9 zatayojanamekaikaM vicitraM vividhaM tathA // 23 bahuputraH priyApatyaH sarvabhUtAnukampakaH / uDDInamavaDInaM ca praDInaM DInameva ca / rAjJo dharmapradhAnasya rASTre vasati nirbhayaH // 10 niDInamatha saMDInaM tiryakcAtigatAni ca // 24 putrANAM tasya bAlAnAM kumArANAM yazasvinAm / viDInaM pariDInaM ca parADInaM suDInakam / * kAko bahUnAmabhavaducchiSTakRtabhojanaH // 11 atiDInaM mahADInaM niDInaM pariDInakam // 25 tasmai sadA prayacchanti vaizyaputrAH kumArakAH / gatAgatapratigatA bahvIzca nikuDInikAH / mAMsodanaM dadhi kSIraM pAyasaM madhusarpiSI // 12 kartAsmi miSatAM vo'dya tato drakSyatha me balam // sa cocchiSTabhRtaH kAko vaizyaputraiH kumArakaiH / evamukte tu kAkena prahasyaiko vihaMgamaH / sadRzAnpakSiNo dRptaH zreyasazcAvamanyate // 13 uvAca haMsastaM kAkaM vacanaM tannibodha me // 27 atha haMsAH samudrAnte kadAcidabhipAtinaH / zatamekaM ca pAtAnAM tvaM kAka patitA dhruvam / garuDasya gatau tulyAzcakrAGgA hRSTacetasaH // 14 ekameva tu ye pAtaM viduH sarve vihaMgamAH // 28 kumArakAstato haMsAndRSTvA kAkamathAbruvan / tamahaM patitA kAka nAnyaM jAnAmi kaMcana / bhavAneva viziSTo hi patatribhyo vihaMgama // 15 pata tvamapi raktAkSa yena vA tena manyase // 29 pratAryamANastu sa tairlpbuddhibhirnnddjH| atha kAkAH prajahasurye tatrAsansamAgatAH / tadvacaH satyamityeva mAddAca manyate // 16 kathamekena pAtena haMsaH pAtazataM jayet // 30 - 1703 - Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 28. 31] mahAbhArate [8. 28. 57 ekenaiva zatasyaikaM pAtenAbhibhaviSyati / ujjihIrSurnimajjantaM smaransatpuruSavratam // 44 haMsasya patitaM kAko balavAnAzuvikramaH // 31 bahUni patanAni tvamAcakSANo muhurmuhuH / prapetatuH spardhayAtha tatastau haMsavAyasau / patasyavyAharaMzcedaM na no guhyaM prabhASase // 45 ekapAtI ca cakrAGgaH kAkaH pAtazatena ca // 32 kiM nAma patanaM kAka yattvaM patasi sAMpratam / petivAnatha cakrAGgaH petivAnatha vAyasaH / jalaM spRzasi pakSAbhyAM tuNDena ca punaH punaH // 46 visismApayiSuH pAtairAcakSANo''tmanaH kriyAm // sa pakSAbhyAM spRzannArtastuNDena jalamarNave / atha kAkasya citrANi patitAnItarANi ca / kAko dRDhaM parizrAntaH sahasA nipapAta ha // 47 dRSTvA pramuditAH kAkA vineduratha taiH svaraiH // 34 haMsa uvaac| haMsAMzcAvahasanti sma prAvadannapriyANi ca / zatamekaM ca pAtAnAM yatprabhASasi vAyasa / utpatyotpatya ca prAhurmuhUrtamiti ceti ca // 35 nAnAvidhAnIha purA taccAnRtamihAdya te.|| 48 vRkSAgrebhyaH sthalebhyazca nipatantyutpatanti ca / kAka uvAca / kurvANA vividhArAvAnAzaMsantastadA jayam // 36 ucchiSTadarpito haMsa manye''tmAnaM suparNavat / haMsastu mRdukenaiva vikrAntumupacakrame / avamanya bahUMzcAhaM kAkAnanyAMzca pakSiNaH / pratyahIyata kAkAcca muhUrtamiva mAriSa / / 37 prANairhasa prapadye tvAM dvIpAntaM prApayasva mAm // 49 avamanya rayaM haMsAnidaM vacanamabravIt / yadyahaM svastimAnhasa svadezaM prApnuyAM punaH / yo'sAvutpatito haMsaH so'sAveva prahIyate // 38 na kaMcidavamanyeyamApado mAM samuddhara / / 50 atha haMsaH sa tacchrutvA prApatatpazcimAM dizam / tamevaMvAdinaM dInaM vilapantamacetanam / / uparyupari vegena sAgaraM varuNAlayam / / 39 kAka kAketi vAzantaM nimajjantaM mahArNave // 51 tato bhIH prAvizatkAkaM tadA tatra vicetasam / tathaitya vAyasaM haMso jalaklinnaM sudurdazam / dvIpagumAnapazyantaM nipatantaM zramAnvitam / padbhathAmukSipya vepantaM pRSThamAropayacchanaiH // 52 nipateyaM ka nu zrAnta iti tasmiJjalArNave // 40 Aropya pRSThaM kAkaM taM haMsaH karNa vicetasam / aviSayaH samudro hi bahusattvagaNAlayaH / AjagAma punIpaM spardhayA petaturyataH // 53 mahAbhUtazatodbhAsI nabhaso'pi viziSyate // 41 saMsthApya taM cApi punaH samAzvAsya ca khecaram / gAmbhIryAddhi samudrasya na vizeSaH kulAdhama / gato yathepsitaM dezaM haMso mana ivAzugaH / / 54 digambarAmbhasAM karNa samudrasthA hi durjyaaH| ucchiSTabhojanAtkAko yathA vaizyakule tu saH / vidUrapAtAttoyasya kiM punaH karNa vAyasaH / / 42 evaM tvamucchiSTabhRto dhArtarASTraina saMzayaH / atha haMso'bhyatikramya muhUrtamiti ceti ca / / sadRzAzreyasazcApi sarvAnkarNAtimanyase // 55 avekSamANastaM kAkaM naashktiidvypsrpitum| droNadrauNikRpairguto bhISmeNAnyaizca kauravaiH / atikramya ca cakAGgaH kAkaM taM samudakSata // 43 / virATanagare pArthamekaM kiM nAvadhIstadA / / 56 taM tathA hIyamAnaM ca haMso dRSTvAbravIdidam / yatra vyastAH samastAzca nirjitAH stha kiriittinaa| -1704 - Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 28. 57 ] karNaparva [8. 29. 10 sagAlA iva siMhena ka te vIryamabhUttadA // 57 parokSabhUtaM tava tattu zalya // 2 bhrAtaraM ca hataM dRSTvA nirjitaH svysaacinaa| tau cApradhRSyau zastrabhRtAM variSThI pazyatAM kuruvIrANAM prathamaM tvaM palAyathAH // 58 vyapetabhIryodhayiSyAmi kRSNau / tathA dvaitavane karNa gandharvaiH samabhidrutaH / saMtApayatyabhyadhikaM tu rAmAkurUnsamagrAnutsRjya prathamaM tvaM palAyathAH // 59 cchApo'dya mAM brAhmaNasattamAJca // 3 hatvA jitvA ca gndhrvaashcitrsenmukhaarnne| avAtsaM vai brAhmaNacchadmanAhaM karNa duryodhanaM pArthaH sabhAeM samamocayat // 60 rAme purA divyamastraM cikIrSuH / punaH prabhAvaH pArthasya purANaH kezavasya ca / tatrApi me devarAjena vighno kathitaH karNa rAmeNa sabhAyAM rAjasaMsadi // 61 hitArthinA phalgunasyaiva zalya // 4 satataM ca tadoSIrvacanaM droNabhISmayoH / kRto'vabhedena mamorumetya avadhyau vadatoH kRSNau saMnidhau vai mahIkSitAm // pravizya kITasya tanuM virUpAm / kiyantaM tatra vakSyAmi yena yena dhnNjyH| gurorbhayAccApi na celivAnahaM tvatto'tiriktaH sarvebhyo bhUtebhyo brAhmaNo yathA // taccAvabuddho dadRze sa vipraH // 5 idAnImeva draSTAsi pradhane syandane sthitau / pRSTazcAhaM tamavocaM maharSi putraM ca vasudevasya pANDavaM ca dhanaMjayam // 64 sUto'hamasmIti sa mAM zazApa / devAsuramanuSyeSu prakhyAtau yau nararSabhau / sUtopadhAvAptamidaM tvayAstraM prakAzenAbhivikhyAtau tvaM tu khadyotavannRSu // 65 na karmakAle pratibhAsyati tvAm // 6 evaM vidvAnmAvamaMsthAH sUtaputrAcyutArjunau / anyatra yasmAttava mRtyukAlAnRsiMhau tau narazvA tvaM joSamArasva vikatthana // 66 dabrAhmaNe brahma na hi dhruvaM syAt / . ' iti zrImahAbhArate karNaparvaNi tadadya paryAptamatIva zastraaSTAviMzo'dhyAyaH // 28 // masminsaMgrAme tumule tAta bhIme // 7 29 apAM patirvegavAnaprameyo saMjaya uvAca / nimajjayiSyannivahAnprajAnAm / madrAdhipasyAdhirathistadaivaM mahAnagaM yaH kurute samudra : vaco nishmyaapriymprtiitH| velaiva taM vArayatyaprameyam // 8 uvAca zalyaM viditaM mamaita pramuJcantaM bANasaMghAnamoghAdyathAvidhAvarjunavAsudevau // 1 nmarmacchido vIrahaNaH sapatrAn / zaure rathaM vAyato'rjunasya kuntIputraM pratiyotsyAmi yuddhe balaM mahAstrANi ca pANDavasya / jyAkarSiNAmuttamamadya loke // 9 ahaM vijAnAmi yathAvadadya evaM balenAtibalaM mahAkhaM 1. bhA. 214 - 1705 - Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 29. 10] mahAbhArate [8. 29. 25 samudrakalpaM sudurApamugram / tathA vidvAnyotsyamAno'smi tena // 17 zaraughiNaM pArthivAnmajayantaM yaH sarvabhUtAni sadevakAni veleva pArthamiSubhiH saMsahiSye // 10 prasthe'jayatkhANDave savyasAcI / adyAhave yasya na tulyamanyaM ko jIvitaM rakSamANo hi tena ___ manye manuSyaM dhanurAdadAnam / yuyutsate mAmRte mAnuSo'nyaH // 18 surAsurAnvai yudhi yo jayeta ahaM tasya pauruSaM pANDavasya tenAdya me pazya yuddhaM sughoram // 11 bayAM hRSTaH samitau kSatriyANAm / atimAnI pANDavo yuddhakAmo kiM tvaM mUrkhaH prabhaSanmUDhacetA .. amAnuSaireSyati me mahAvaiH / ___ mAmavocaH pauruSamarjunasya // 19 tasyAsnamastrairabhihatya saMkhye apriyo yaH paruSo niSThuro hi / zarottamaiH pAtayiSyAmi pArtham // 12 kSudraH kSeptA kSamiNazcAkSamAvAn / divAkareNApi samaM tapantaM hanyAmahaM tAdRzAnAM zatAni __ samAptarazmi yazasA jvalantam / kSamAmi tvAM kSamayA kAlayogAt // 28 tamonudaM megha ivAtimAtro avocastvaM pANDavArthe'priyANi dhanaMjayaM chAdayiSyAmi bANaiH // 13 pradharSayanmAM mUDhavatpApakarman / vaizvAnaraM dhUmazikhaM jvalantaM mayyArjave jihmagatihatastvaM tejasvinaM lokamimaM dahantam / mitradrohI saptapadaM hi mitram // 21 megho bhUtvA zaravarSairyathAgniM kAlastvayaM mRtyumayo'tidAruNo tathA pArthaM zamayiSyAmi yuddhe // 14 duryodhano yuddhamupAgamadyat / pramAthinaM balavantaM prahAriNaM tasyArthasiddhimabhikAGkhamANa___ prabhaJjanaM mAtarizvAnamugram / stamabhyeSye yatra naikAntyamasti // 22 yuddhe sahiSye himavAnivAcalo mitraM midernandateH prIyatervA dhanaMjayaM kruddhamamRSyamANam // 15 saMtrAyatermAnada modatervA / vizAradaM rathamArgeSvasaktaM bravIti taccAmuta viprapUrvAdhurya nityaM samareSu pravIram / ttaccApi sarvaM mama duryodhane'sti // 23 loke varaM sarvadhanurdharANAM zatruH zadeH zAsateH zAyatervA dhanaMjayaM saMyuge saMsahiSye // 16 ___ zRNAtervA zvayatervApi sarge / adyAhave yasya na tulyamanyaM upasargAdvahudhA sUdatezca madhyemanuSyaM dhanurAdadAnam / prAyeNa sarvaM tvayi tacca mahyam // 24 sarvAmimAM yaH pRthivIM saheta duryodhanArtha tava cApriyArthaM - 1706 - Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 29. 25 ] karNaparva [8.30. 10 yazorthamAtmArthamapIzvarArtham / vyAhRtaM yanmayA sUta tattathA na tadanyathA // 37 tasmAdahaM pANDavavAsudevau anRtoktaM prajA hanyAttataH pApamavApnuyAt / yotsye yatnAtkarma tatpazya me'dya // 25 tasmAddharmAbhirakSArtha nAnRtaM vaktumutsahe // 38 astrANi pazyAdya mamottamAni mA tvaM brahmagatiM hiMsyAH prAyazcittaM kRtaM tvyaa| brAhmANi divyAnyatha mAnuSANi / madvAkyaM nAnRtaM loke kazcitkuryAtsamApnuhi // 39 AsAdayiSyAmyahamugravIrya ityetatte mayA proktaM kSiptenApi suhRttayA / dvipottamaM mattamivAbhimattaH // 26 jAnAmi tvAdhikSipantaM joSamArasvottaraM zRNu // 40 astraM brAhmaM manasA taddhyajayyaM iti zrImahAbhArate karNaparvaNi kSepsye pAyApratimaM jayAya / ekonatriMzo'dhyAyaH // 29 // tenApi me naiva mucyeta yuddhe na cetpatedviSame me'dya cakram // 27 saMjaya uvAca / vaivasvatAddaNDahastAdvaruNAdvApi pAzinaH / tataH punarmahArAja madrarAjamariMdamam / sagadAdvA dhanapateH savajrAdvApi vAsavAt // 28 abhyabhASata rAdheyaH saMnivAryottaraM vacaH // 1 nAnyasmAdapi kasmAJcidvibhimo hyAtatAyinaH / yattvaM nidarzanArthaM mAM zalya jalpitavAnasi / iti zalya vijAnIhi yathA nAhaM bibhemyabhIH // nAhaM zakyastvayA vAcA vibhISayitumAhave // 2 tasmAdbhayaM na me pArthAnnApi caiva janArdanAt / / yadi mAM devatAH sarvA yodhayeyuH savAsavAH / adya yuddhaM hi tAbhyAM me saMparAye bhaviSyati // 30 tathApi me bhayaM na syAtkimu pArthAtsakezavAt // 3 zvabhre te patatAM cakramiti me brAhmaNo'vadat / nAhaM bhISayituM zakyo vAGmAtreNa kathaMcana / yudhyamAnasya saMgrAme prAptasyaikAyane bhayam // 31 anya jAnIhi yaH zakyastvayA bhISayituM rnne||4 tasmAdvibhemi balavadbrAhmaNavyAhRtAdaham / nIcasya balametAvatpAruSyaM yattvamAttha mAm / ete hi somarAjAna IzvarAH sukhaduHkhayoH // 32 azakto'smadguNAnprAptuM valgase bahu durmate // 5 homadhenvA vatsamasya pramatta iSuNAhanam / na hi karNaH samudbhUto bhayArthamiha mAriSa / parantamajane zalya brAhmaNAttapaso nidheH // 33 / / vikramArthamahaM jAto yazothaM ca tathaiva ca // 6 SAdantAnsaptazatAndAsIdAsazatAni ca / idaM tu me tvamekAgraH zRNu madrajanAdhipa / dato dvijamukhyAya prasAdaM na cakAra me // 34 saMnidhau dhRtarASTrasya procyamAnaM mayA zrutam // 7 kRSNAnAM zvetavatsAnAM sahasrANi cturdsh| dezAMzca vividhAMzcitrAnpUrvavRttAMzca pArthivAn / bhAharanna labhe tasmAtprasAdaM dvijasattamAt // 35 brAhmaNAH kathayantaH sma dhRtarASTramupAsate // 8 zraddhaM gehaM sarvakAmairyacca me vasu kiMcana / tatra vRddhaH purAvRttAH kathAH kAzcihijottamaH / tatsarvamasmai satkRtya prayacchAmi na cecchati // 36 bAhrIkadezaM madrAMzca kutsayanvAkyamabravIt // 9 tato'bravInmA yAcantamaparAddhaM prayatnataH / bahiSkRtA himavatA gaGgayA ca tiraskRtAH / - 1707 - Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 30. 10] mahAbhArate [8. 30. 39 sarasvatyA yamunayA kurukSetreNa cApi ye // 10 / khalopahAraM kurvANAstADayiSyAma bhUyasaH // 25 pazcAnAM sindhuSaSThAnAM nadInAM ye'ntarAzritAH / evaM hIneSu vrAtyeSu bAhrIkeSu durAtmasu / tAndharmabAhyAnazucInbAhrIkAnparivarjayet // 11 kazcetayAno nivasenmuhUrtamapi mAnavaH // 26 govardhano nAma vaTaH subhANDaM nAma catvaram / IdRzA brAhmaNenoktA bAhrIkA moghacAriNaH / etadrAjakuladvAramAkumAraH smarAmyaham // 12 yeSAM SaDbhAgahartA tvamubhayoH zubhapApayoH // 27 kAryeNAtyarthagADhena bAhrIkeSUSitaM mayA / ityuktvA brAhmaNaH sAdhuruttaraM punaruktavAn / tataH eSAM samAcAraH saMvAsAdvidito mama // 13 bAhrIkeSvavinIteSu procyamAnaM nibodhata // 28 zAkalaM nAma nagaramApagA nAma nimngaa| tatra sma rAkSasI gAti sadA kRSNacaturdazIm / jartikA nAma bAhrIkAsteSAM vRttaM suninditam // 14 nagare zAkale sphIte Ahatya nizi dundubhim // 29 dhAnAgauDAsave pItvA gomAMsaM lazunaiH saha / / kadA vA ghoSikA gAthAH punargAsyanti zAkale / apUpamAMsavATyAnAmAzinaH zIlavarjitAH // 15 gavyasya tRptA mAMsasya pItvA gauDaM mahAsavam // 30 hasanti gAnti nRtyanti strIbhirmattA vivAsasaH / gaurIbhiH saha nArIbhibRhatIbhiH skhalaMkRtAH / nagarAgAravapreSu bahirmAlyAnulepanAH // 16 palANDugaNDUSayutAnkhAdante caiDakAnbahUn // 31 mattAvagItairvividhaiH khrossttrnindopmaiH| vArAhaM kaukuTaM mAMsaM gavyaM gArdabhamauSTrakam / AhuranyonyamuktAni prabruvANA madotkaTAH // 17 aiDaM ca ye na khAdanti teSAM janma nirarthakam // 32 hA hate hA hatetyeva svAmibhartRhateti ca / iti gAyanti ye mattAH zIdhunA zAkalAvataH / AkrozantyaH pranRtyanti mandAH prvsvsNytaaH||18 sabAlavRddhAH kUrdantasteSu vRttaM kathaM bhavet // 33 teSAM kilAvaliptAnAM nivasankurujAGgale / iti zalya vijAnIhi hanta bhUyo bravImi te| . kazcidvAhIkamukhyAnAM nAtihRSTamanA jagau // 19 yadanyo'pyuktavAnasmAnbrAhmaNaH kurusaMsadi // 34 sA nUnaM bRhatI gaurI sUkSmakambalavAsinI / paJca nadyo vahantyetA yatra pIluvanAnyapi / mAmanusmaratI zete bAhrIkaM kuruvAsinam // 20 zatadruzca vipAzA ca tRtIyerAvatI tathA / zatadrukanadI tIrkhA tAM ca ramyAmirAvatIm / candrabhAgA vitastA ca sindhuSaSThA bhirgtaaH||35 gatvA svadezaM drakSyAmi sthUlazaGkhAH zubhAH striyH|| AraTTA nAma te dezA naSTadharmAnna tAnvrajet / manaHzilojvalApAGgA gauryastrikakudAJjanAH / vrAtyAnAM dAsamIyAnAM videhAnAmayajvanAm // 36 kevalAjinasaMvItAH kUrdantyaH priyadarzanAH // 22 na devAH pratigRhNanti pitaro brAhmaNAstathA / mRdaGgAnakazaGkhAnAM mardalAnAM ca nisvnaiH|| teSAM pranaSTadharmANAM bAhrIkAnAmiti zrutiH // 37 kharoSTrAzvataraizcaiva mattA yAsyAmahe sukham // 23 brAhmaNena tathA proktaM viduSA sAdhusaMsadi / zamIpIlukarIrANAM vaneSu sukhavamasu / kASThakuNDeSu bAhrIkA mRNmayeSu ca bhunyjte| ' apUpAnsaktupiNDIzca khAdanto mathitAnvitAH // 24 saktuvATyAvalipteSu zvAdilIDheSu nighRNAH // 38 pathiSu prabalA bhUtvA kdaasmRdite'dhvni|| | AvikaM cauSTrikaM caiva kSIraM gArdabhameva ca / - 1708 - Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 30. 39] karNaparva [8. 30. 66 tadvikArAMzca bAhrIkAH khAdanti ca pibanti ca // dvijo bhUtvA ca tatraiva punardAso'pi jAyate // 54 putrasaMkariNo jAlmAH srvaannkssiirbhojnaaH| bhavatyekaH kule vipraH ziSTAnye kAmacAriNaH / AraTTA nAma bAhrIkA varjanIyA vipazcitA // 40 gAndhArA madrakAzcaiva bAhrIkAH ke'pyacetasaH // 55 uta zalya vijAnIhi hanta bhUyo bravImi te / / etanmayA zrutaM tatra dharmasaMkarakArakam / yadanyo'pyuktavAnsabhyo brAhmaNaH kurusaMsadi // 41 kRtsnAmaTitvA pRthivIM bAhrIkeSu viparyayaH // 56 yugaMdhare payaH pItvA proSya caapycyutsthle| uta zalya vijAnIhi hanta bhUyo bravImi te| tadvadbhUtilaye snAtvA kathaM svargaM gamiSyati // 42 yadapyanyo'bravIdvAkyaM bAhrIkAnAM vikutsitam // pazca nadyo vahantyetA yatra niHsRtya parvatAt / / satI purA hRtA kAcidAraTTA kila dasyubhiH / AraTTA nAma bAhrIkA na teSvAryo dvayahaM vaset // adharmatazvopayAtA sA tAnabhyazapattataH // 58 bahizca nAma hrIkazca vipAzAyAM pishaackau|| bAlA bandhumatIM yanmAmadharmeNopagacchatha / tayorapatyaM bAhrIkA naiSA sRSTiH prajApateH // 44 tasmAnnAryo bhaviSyanti bandhakyo vai kuleSu vaH / kAraskarAnmahiSakAnkaliGgAnkIkaTATavIn / na caivAsmAtpramokSyadhvaM ghoraatpaapaanraadhmaaH|| 59 karkoTakAnvIrakAMzca durdharmAMzca vivarjayet // 45 kuravaH sahapAzcAlAH zAlvA matsyAH sanaimiSAH / iti tIrthAnusAraM rAkSasI kAcidabravIt / kosalAH kAzayo'GgAzca kaliGgA magadhAstathA // 60 ekarAtrA zamIgehe maholUkhalamekhalA // 46 cedayazca mahAbhAgA dharma jAnanti zAzvatam / AraTTA nAma te dezA bAhrIkA nAma te janAH / nAnAdezeSu santazca prAyo bAhyA layAhate // 61 ghasAtisindhusauvIrA iti prAyo vikutsitaaH||47 A matsyebhyaH kurupAJcAladezyA uta zalya vijAnIhi hanta bhUyo bravImi te| ___ A naimiSAJcedayo ye viziSTAH / ecyamAnaM mayA samyaktadekAgramanAH zRNu // 48 dharma purANamupajIvanti santo brAhmaNaH zilpino gehamabhyagacchatpurAtithiH / ___ madrAnRte pazcanadAMzca jihmAn // 62 mAcAraM tatra saMprekSya prItaH zilpinamabravIt // 49 evaM vidvandharmakathAMzca rAjapayA himavataH zRGgamekenAdhyuSitaM ciram / ____ stUSNIbhUto jaDavacchalya bhuuyaaH| pSTAzca bahavo dezA nAnAdharmasamAkulAH // 50 tvaM tasya goptA ca janasya rAjA na ca kena ca dharmeNa virudhyante prajA imaaH| SaDbhAgahartA zubhaduSkRtasya // 63 sarve hi te'bruvandharma yathoktaM vedapAragaiH // 51 atha vA duSkRtasya tvaM hartA teSAmarakSitA / ghaTatA tu sadA dezAnnAnAdharmasamAkulAn / rakSitA puNyabhAgAjA prajAnAM tvaM tvapuNyabhAk / / prAgacchatA mahArAja bAhrIkeSu nizAmitam // 52 / pUjyamAne purA dharme sarvadezeSu zAzvate / traiva brAhmaNo bhUtvA tato bhavati kSatriyaH / dharma pAJcanadaM dRSTvA dhigityAha pitAmahaH // 65 zyaH zUdrazca bAhrIkastato bhavati nApitaH // 53 vrAtyAnAM dAzamIyAnAM kRte'pyazubhakarmaNAm / / zApitazca tato bhUtvA punarbhavati brAhmaNaH / iti pAzcanadaM dharmamavamene pitAmahaH / - 1709 - Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 30. 66] mahAbhArate [8. 31.1 svadharmastheSu varNeSu so'pyetaM nAbhipUjayet // 66 dhruvaH sarvANi bhUtAni viSNurlokAJjanArdanaH // 78 uta zalya vijAnIhi hanta bhUyo bravImi te / iGgitajJAzca magadhAH prekSitajJAzca kosalAH / kalmASapAdaH sarasi nimajjanarAkSaso'bravIt // 67 ardhoktAH kurupAJcAlAH zAlvAH kRtsnaanushaasnaaH| kSatriyasya malaM bhaikSaM brAhmaNasyAnRtaM malam / pArvatIyAzca viSamA yathaiva girayastathA // 79 malaM pRthivyA bAhrIkAH strINAM madrastriyo malam // sarvajJA yavanA rAjazUrAzcaiva vizeSataH / nimajjamAnamuddhRtya kazcidrAjA nizAcaram / mlecchAH svasaMjJAniyatA nAnukta itaro jnH||80 apRcchattena cAkhyAtaM proktavAnyannibodha tat // 69 pratirabdhAstu bAhrIkA na ca kecana madrakAH / mAnuSANAM malaM mlecchA mlecchAnAM mauSTikA malam / sa tvametAdRzaH zalya nottaraM vaktumarhasi // 81 mauSTikAnAM malaM zaNDAH zaNDAnAM rAjayAjakAH // etajjJAtvA joSamArasva pratIpaM mA sma vai kRthAH / rAjayAjakayAjyAnAM madrakANAM ca yanmalam / sa tvAM pUrvamahaM hatvA haniSye kezavArjunau // 82 tadbhavedvai tava malaM yadyasmAnna vimuzcasi // 71 zalya uvAca / iti rakSopasRSTeSu viSavIryahateSu ca / AturANAM parityAgaH svdaarsutvikryH| rAkSasaM bheSajaM proktaM saMsiddhaM vacanottaram / / 72 aGgeSu vartate karNa yeSAmadhipatirbhavAn // 83 brAhmaM pAJcAlA kauraveyAH svadharmaH rathAtirathasaMkhyAyAM yattvA bhISmastadAbravIt / satyaM matsyAH zUrasenAzca yajJaH / tAnviditvAtmano doSAnnirmanyubhava mA krudhaH // 85 prAcyA dAsA vRSalA dAkSiNAtyAH sarvatra brAhmaNAH santi santi sarvatra kSatriyAH / stenA bAhrIkAH saMkarA vai surASTrAH // 73 vaizyAH zUdrAstathA karNa striyaH sAdhvyazca suvrtaaH| kRtaghnatA paravittApahAraH ramante copahAsena puruSAH puruSaiH saha / surApAnaM gurudArAvamazaH / anyonyamavatakSanto deze deze samaithunAH // 86 yeSAM dharmastAnprati nAtyadharma paravAcyeSu nipuNaH sarvo bhavati sarvadA / AraTTakAnpAJcanadAndhigastu // 74 AtmavAcyaM na jAnIte jAnannapi vimuhyati // 8 // A pAJcAlebhyaH kuravo naimiSAzca . saMjaya uvaac| matsyAzcaivApyatha jAnanti dhrmm| karNo'pi nottaraM prAha zalyo'pyabhimukhaH parAn / kaliGgakAzcAGgakA mAgadhAzca punaH prahasya rAdheyaH punaryAhItyacodayat // 88 ziSTAndharmAnupajIvanti vRddhAH // 75 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi prAcI dizaM zritA devA jaatvedHpurogmaaH| triNshttmo'dhyaayH||30|| dakSiNAM pitaro guptAM yamena zubhakarmaNA // 76 pratIcI varuNaH pAti pAlayannasurAnbalI / saMjaya uvAca / udIcI bhagavAnsomo brahmaNyo brAhmaNaiH saha // 77 | tataH parAnIkabhidaM vyUhamapratimaM paraiH / rakSaHpizAcAnhimavAnguhyakAngandhamAdanaH / / samIkSya karNaH pArthAnAM dhRSTadyumnAbhirakSitam // 1 - 1710 - Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 31. 2] karNaparva [8. 31. 29 prakyau rathaghoSeNa siMhanAdaraveNa ca / nidezAtsUtaputrasya sarathAH sAzvapattayaH / pAditrANAM ca ninadaiH kampayanniva medinIm // 2 Ahvayanto'rjunaM tasthuH kezavaM ca mahAbalam // 16 pamAna iva krodhAyuddhazauNDaH paraMtapaH / madhyesenAmukhaM karNo vyavAtiSThata daMzitaH / prativyUhya mahAtejA yathAvadbharatarSabha // 3 citravarmAGgadaH sragvI pAlayandhvajinImukham // 17 vyadhamatpANDavIM senAmAsurIM maghavAniva / rakSyamANaH susaMrabdhaiH putraiH zastrabhRtAM varaH / yudhiSThiraM cAbhibhavannasapavyaM cakAra ha // 4 vAhinIpramukhaM vIraH saMprakarSannazobhata // 18 dhRtarASTra uvAca / ayoranirmahAbAhuH sUryavaizvAnaradyutiH / phayaM saMjaya rAdheyaH pratyavyUhata pANDavAn / mahAdvipaskandhagataH piGgalaH priyadarzanaH / rakhyumnamukhAnvIrAnbhImasenAbhirakSitAn / / 5 .. duHzAsano vRtaH sainyaiH sthito vyUhasya pRSThataH // 19 ke ca prapakSI pakSau vA mama sainyasya sNjy| tamanvayAnmahArAja svayaM duryodhano nRpaH / vibhajya yathAnyAyaM kathaM vA samavasthitAH // 6 citrAzvaizcitrasaMnAhaiH sodaryairabhirakSitaH // 20 kayaM pANDusutAzcApi pratyavyUhanta mAmakAn / rakSyamANo mahAvIryaiH sahitairmadrakekayaiH / ayaM caitanmahAyuddhaM prAvartata sudAruNam / / 7 azobhata mahArAja devairiva zatakratuH // 21 ke ca bIbhatsurabhavadyatkarNo'yAdhudhiSThiram / azvatthAmA kurUNAM ca ye pravIrA mahArathAH / jo parjunasya sAMnidhye zakto'bhyetuM yudhiSThiram // 8 nityamattAzca mAtaGgAH zUrairlecchairadhiSThitAH / sarvabhUtAni yo hyekaH khANDave jitavAnpurA / anvayustadrathAnIkaM kSaranta iva toyadAH // 22 samanyatra rAdheyAtpratiyudhye jijIviSuH // 9 te dhvajairvaijayantIbhirbaladbhiH paramAyudhaiH / saMjaya uvAca / sAdibhizcAsthitA reju mavanta ivAcalAH // 23 ghaNu vyUhasya racanAmarjunazca yathA gataH / teSAM padAtinAgAnAM pAdarakSAH sahasrazaH / paridAya nRpaM tebhyaH saMgrAmazcAbhavadyathA // 10 paTTizAsidharAH zUrA babhUvuranivartinaH // 24 imaH zAradvato rAjanmAgadhazca tarasvinaH / sAdibhiH syandanai gairadhikaM samalaMkRtaiH / sAtvataH kRtavarmA ca dakSiNaM pakSamAzritAH // 11 sa vyUharAjo vibabhau devAsuracamUpamaH // 25 teSAM prapakSe zakunislUkazca mahArathaH / bArhaspatyaH suvihito nAyakena vipshcitaa| sAdibhirvimalaprAsaistavAnIkamarakSatAm // 12 nRtyatIva mahAvyUhaH pareSAmAdadhadbhayam // 26 gAndhAribhirasaMbhrAntaiH pArvatIyaizca durjayaiH / tasya pakSaprapakSebhyo niSpatanti yuyutsavaH / zalabhAnAmiva bAtaiH pizAcairiva durdRzaiH // 13 pattyazvarathamAtaGgAH prAvRSIva balAhakAH // 27 catustriMzatsahasrANi rathAnAmanivartinAm / tataH senAmukhe karNaM dRSTvA rAjA yudhiSThiraH / saMzaptakA yuddhazauNDA vAmaM pArzvamapAlayan // 14 dhanaMjayamamitraghnamekavIramuvAca ha // 28 samuJcitAstava sutaiH kRSNArjunajighAMsavaH / pazyArjuna mahAvyUhaM karNena vihitaM raNe / teSAM prapakSaH kAmbojAH zakAzca yavanaiH saha // 15 / yuktaM pakSaiH prapakSaizca senAnIkaM prakAzate // 29 - 171l - Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 31. 30] mahAbhArate [8. 31. 57 tadetadvai samAlokya pratyamitraM mahadbalam / sthitAnabhimukhAnyorAnanyonyamabhibhASataH // 43 yathA nAbhibhavatyasmAMstathA nItirvidhIyatAm // 30 sitAzcAzvAH samAyuktAstava karNa mhaarthe| evamukto'rjuno rAjJA prAJjalinupamabravIt / pradarAH prajvalantyete dhvajazcaiva prakampate // 44 yathA bhavAnAha tathA tatsarvaM na tadanyathA // 31 udIryato hayAnpazya mahAkAyAnmahAjavAn / yastvasya vihito ghAtastaM kariSyAmi bhArata / plavamAnAndarzanIyAnAkAze garuDAniva // 45 pradhAnavadha evAsya vinAzastaM karomyaham // 32 dhruvameSu nimitteSu bhUmimAvRtya pArthivAH / yudhiSThira uvAca / svapsyanti nihatAH karNa zatazo'tha sahasrazaH // 46 tasmAttvameva rAdheyaM bhImasenaH suyodhanam / zaGkhAnAM tumulaH zabdaH zrUyate lomaharSaNaH / vRSasenaM ca nakulaH sahadevo'pi saubalam // 33 AnakAnAM ca rAdheya mRdaGgAnAM ca sarvazaH // 45 duHzAsanaM zatAnIko hArdikyaM zinipuMgavaH / bANazabdAnbahuvidhAnnarAzvarathanisvanAn / dhRSTadyumnastathA drauNiM svayaM yAsyAmyahaM kRpam // 34 jyAtalaneSuzabdAMzca zRNu karNa mahAtmanAm // 48 draupadeyA dhArtarASTrAJziSTAnsaha shikhnnddinaa| hemarUpyapramRSTAnAM vAsasAM zilpinirmitAH / te te ca tAMstAnahitAnasmAkaM nantu mAmakAH // 35 nAnAvarNA rathe bhAnti zvasanena prakampitAH // 49 saMjaya uvAca / sahemacandratArArkAH patAkAH kingkinniiyutaaH| . ityukto dharmarAjena tathetyuktvA dhanaMjayaH / pazya karNArjunasyaitAH saudAminya ivAmbude // 50 vyAdideza svasainyAni svayaM cAgAccamUmukham // 36 dhvajAH kaNakaNAyante vaatenaabhismiiritaaH| atha taM rathamAyAntaM dRSTvAtyadbhutadarzanam / sapatAkA rathAzcApi pAJcAlAnAM mahAtmanAm // 51 uvAcAdhirathiM zalyaH punastaM yuddhadurmadam // 37 nAgAzvarathapattyaughAMstAvakAnsamabhinnataH / ayaM sa ratha AyAti zvetAzvaH kRSNasArathiH / dhvajAgraM dRzyate tvasya jyAzabdazcApi zrayate // 52 nighnannamitrAnkaunteyo yaM yaM tvaM paripRcchasi // 38 adya draSTAsi taM vIraM zvetAzvaM kRSNasArathim / zrUyate tumulaH zabdo rathanemisvano mahAn / nighnantaM zAtravAnsaMkhye yaM karNa paripRcchasi // 53 eSa reNuH samudbhUto divamAvRtya tiSThati // 39 adya tau puruSavyAghau lohitAkSau prNtpau|| cakranemipraNunnA ca kampate karNa medinI / vAsudevArjunau karNa draSTAsyekarathasthitau // 54 pravAtyeSa mahAvAyurabhitastava vAhinIm / sArathiryasya vArSNeyo gANDIvaM yasya kArmukam / kravyAdA vyAharantyete mRgAH kurvanti bhairavam // 40 taM ceddhantAsi rAdheya tvaM no rAjA bhaviSyasi // 55 pazya karNa mahAghoraM bhayadaM lomaharSaNam / eSa saMzaptakAhUtastAnevAbhimukho gataH / kabandhaM meghasaMkAzaM bhAnumAvRtya saMsthitam // 41 karoti kadanaM caiSAM saMgrAme dviSatAM balI / pazya yUthairbahuvidhairmaMgANAM sarvatodizam / iti bruvANaM madrezaM karNaH prAhAtimanyumAn // 56 balibhidRptazArdUlairAdityo'bhinirIkSyate // 42 / pazya saMzaptakaiH kruddhaiH sarvataH samabhidrutaH / pazya kaGkAMzca gRdhrAMzca smvetaanshsrshH| eSa sUrya ivAmbhodaizchannaH pArtho na dRzyate / - 1712 Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 31. 57 ] karNaparva [8. 32. 16 etadanto'rjunaH zalya nimagnaH zokasAgare // 57 / etadvistarato yuddhaM pravahi kuzalo hyasi / zalya uvAca / na hi tRpyAmi vIrANAM zRNvAno vikrmaanrnne||2 varuNaM ko'mbhasA hanyAdindhanena ca pAvakam / saMjaya uvaac| ko vAnilaM nigRhNIyAtpibedvA ko mahArNavam // 58 tatsthAne samavasthApya pratyamitraM mahAbalam / IpamahaM manye pArthasya yudhi nigraham / avyUhatArjuno vyUhaM putrasya tava durnaye // 3 na hi zakyo'rjuno jetuM sendraiH sarvaiH surAsuraiH // tatsAdinAgakalilaM padAtirathasaMkulam / athaivaM paritoSaste vAcoktvA sumanA bhava / / dhRSTadyumnamukhaiyUMDhamazobhata mahadbalam // 4 na sa zakyo yudhA jetumanyaM kuru manoratham // 60 pArAvatasavarNAzvazcandrAdityasamadyutiH / bAhubhyAmuddharedbhUmiM dahekruddha imAH prajAH / pArSataH prababhau dhanvI kAlo vigrahavAniva // 5 . pAtayetridivAddevAnyo'rjunaM samare jayet // 61 pArSataM tvabhi saMtasthudraupadeyA yuyutsavaH / pazya kuntIsutaM vIraM bhImamakliSTakAriNam / sAnugA bhImavapuSazcandraM tArAgaNA iva // 6 prabhAsantaM mahAbAhuM sthitaM merumivAcalam // 62 atha vyUDheSvanIkeSu prekSya saMzaptakAraNe / amarSI nityasaMrabdhazciraM vairamanusmaran / kruddho'rjuno'bhidudrAva vyAkSipangANDivaM dhanuH // 7 eSa bhImo jayaprepsuyudhi tiSThati vIryavAn // 63 atha saMzaptakAH pArthamabhyadhAvanvadhaiSiNaH / eSa dharmabhRtAM zreSTho dharmarAjo yudhiSThiraH / / vijaye kRtasaMkalpA mRtyuM kRtvA nivartanam // 8 tiSThatyasukaraH saMkhye paraiH parapuraMjayaH // 64 tadazvasaMghabahulaM mattanAgarathAkulam / etau ca puruSavyAghrAvazvinAviva sodarau / pattimacchUravIraughairdutamarjunamAdravat // 9 nakulaH sahadevazca tiSThato yudhi durjayau // 65 / / sa saMprahArastumulasteSAmAsIkirITinA / dRzyanta ete kArNeyAH paJca pazcAcalA iva / / tasyaiva naH zruto yAdRGivAtakavacaiH saha // 10 vyavasthitA yotsyamAnAH sarve'rjunasamA yudhi // 66 sthAnazvAndhvajAnnAgAnpattIrathapatInapi / ete drupadaputrAMzca dhRSTadyumnapurogamAH / iSUndhanUMSi khaDgAMzca cakrANi ca parazvadhAn // 11 hInAH satyajitA vIrAstiSThanti paramaujasaH // 67 sAyudhAnudyatAnbAhUnudyatAnyAyudhAni ca / iti saMvadatoreva tayoH puruSasiMhayoH / ciccheda dviSatAM pArthaH zirAMsi ca sahasrazaH // 12 te sene samasajjetAM gaGgAyamunavaddhazam / / 68 tasminsainye mahAvarte pAtAlAvartasaMnibhe / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi nimagnaM taM rathaM matvA neduH saMzaptakA mudA // 13 ekatriMzo'dhyAyaH // 31 // sa purastAdarInhatvA pazcArdhenottareNa ca / dakSiNena ca bIbhatsuH kruddho rudraH pazUniva // 14 dhRtarASTra uvAca / atha pAzcAlacedInAM sRJjayAnAM ca mAriSa / tathA vyUDheSvanIkeSu saMsakteSu ca sNjy| tvadIyaiH saha saMgrAma AsItparamadAruNaH // 15 saMzaptakAnkathaM pArtho gataH karNazca pANDavAn / / 1 / kRpazca kRtavarmA ca zakunizcApi saubalaH / ma.bhA. 215 -1713 .. 32 Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 32. 16 ] mahAbhArate [8. 32. 45 hRSTasenAH susaMrabdhA rathAnIkaiH prahAriNaH // 16 yAni cAplavasattvAni prAyastAni mRtAni ca // 30 kosalaiH kAzimatsyaizca kArUSaiH kekyairpi| atha karNo bhRzaM kruddhaH zIghramastramudIrayan / zUrasenaiH zUravIraiyuyudhuryuddhadurmadAH // 17 jaghAna pANDavIM senAmAsurIM maghavAniva // 31 teSAmantakaraM yuddhaM dehapApmapraNAzanam / sa pANDavarathAMstUNaM pravizya visRjazarAn / zUdravikSatravIrANAM dharmya svayaM yazaskaram // 18 prabhadrakANAM pravarAnahanatsaptasaptatim // 32 duryodhano'pi sahito bhrAtRbhirbharatarSabha / tataH supulairnizitai rathazreSTho ratheSubhiH / guptaH kurupravIraizca madrANAM ca mahArathaiH // 19 avadhItpaJcaviMzatyA pAJcAlAnpazcaviMzatim // 33 pANDavaiH sahapAzcAlaizcedibhiH sAtyakena c| suvarNapuGkhArAcaiH parakAyavidAraNaiH / yudhyamAnaM raNe karNa kuruvIro'bhyapAlayat // 20 cedikAnavadhIdvIraH zatazo'tha sahasrazaH // 34 karNo'pi nizitairbANairvinihatya mahAcamUm / taM tathA samare karma kurvANamatimAnuSam / pramRdya ca rathazreSThAnyudhiSThiramapIDayat // 21 parivatrumahArAja pAJcAlAnAM rathavrajAH // 35 vipatrAyudhadehAsUnkRtvA zatrUnsahasrazaH / tataH saMdhAya vizikhAnpazca bhArata duHsahAn / yuktvA svargayazobhyAM ca svebhyo mudamudAvahat // pAJcAlAnavadhItpazca karNo vaikartano vRSaH // 36 dhRtarASTra uvAca / bhAnudevaM citrasenaM senAbinduM ca bhArata / yattatpravizya pArthAnAM senAM kurvaJjanakSayam / tapanaM zUrasenaM ca pAJcAlAnavadhIdraNe // 37 . karNo rAjAnamabhyarcchattanmamAcakSva saMjaya // 23 pAJcAleSu ca zUreSu vadhyamAneSu sAyakaiH / ke ca pravIrAH pArthAnAM yudhi karNamavArayan / / hAhAkAro mahAnAsItpAJcAlAnAM mahAhave // 38 kAMzca pramathyAdhirathiyudhiSThiramapIDayat // 24 teSAM saMkIryamANAnAM hAhAkArakRtA dishH| ___saMjaya uvaac| punareva ca tAnkarNo jaghAnAzu patatribhiH // 39 dhRSTadyumnamukhAnpArthAndRSTvA karNo vyavasthitAn / / cakrarakSau tu karNasya putrau mAriSa durjayo / samabhyadhAvattvaritaH pAJcAlAzatrukarzanaH // 25 suSeNaH satyasenazca tyaktvA prANAnayudhyatAm // 40 taM tUrNamabhidhAvantaM pAJcAlA jitakAzinaH / pRSThagopastu karNasya jyeSThaH putro mahArathaH / pratyudyayumahArAja haMsA iva mahArNavam // 26 vRSasenaH svayaM karNaM pRSThataH paryapAlayat // 41 tataH zaGkhasahasrANAM nisvano hRdyNgmH| dhRSTadyumnaH sAtyakizca draupadeyA vRkodaraH / prAdurAsIdubhayato bherIzabdazca dAruNaH // 27 janamejayaH zikhaNDI ca pravIrAzca prabhadrakAH // 42 nAnAvAditranAdazca dvipAzvarathanisvanaH / cedikekayapAJcAlA yamau matsyAzca daMzitAH / siMhanAdazca vIrANAmabhavadAruNastadA // 28 samabhyadhAvanrAdheyaM jighAMsantaH prahAriNaH // 43 sAdridrumArNavA bhUmiH savAtAmbudamambaram / na enaM vividhaiH zastraiH zaradhArAbhireva ca / sArkendugrahanakSatrA dyauzva vyaktaM vyaghUrNata // 29 / abhyavarSanvimRdntaH prAvRSIvAmbudA girim // 44 ati bhUtAni taM zabda menire'ti ca vivythuH|| pitaraM tu parIpsantaH karNaputrAH prahAriNaH / - 1714 - Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 32. 45 ] karNaparva [8. 32.73 tvadIyAzcApare rAjanvIrA vIrAnavArayan // 45 | Ajaghne sArathiM cAsya suSeNaM ca tatatribhiH / / suSeNo bhImasenasya chittvA bhallena kArmukam / ciccheda cAsya sudRDhaM dhanurbhallaitribhitridhA // 60 nArAcaiH saptabhirvidyA hRdi bhImaM nanAda ha // 46 / athAnyaddhanurAdAya suSeNaH krodhamUrchitaH / athAnyaddhanurAdAya sudRDhaM bhImavikramaH / avidhyannakulaM SaSTayA sahadevaM ca saptabhiH // 61 sajyaM vRkodaraH kRtvA suSeNasyAcchinaddhanuH // 47 tadyuddhaM sumahadboramAsIddevAsuropamam / vivyAdha cainaM navabhiH kruddho nRtyanniveSubhiH / nighnatAM sAyakaistUrNamanyonyasya vadhaM prati // 62 karNa ca tUrNaM vivyAdha trisaptatyA zitaiH shraiH|| 48 sAtyakivRSasenasya hatvA sUtaM tribhiH zaraiH / satyasenaM ca dazabhiH sAzvasUtadhvajAyudham / dhanuzciccheda bhallena jaghAnAzvAMzca saptabhiH / pazyatAM suhRdAM madhye karNaputramapAtayat // 49 dhvajamekeSuNonmathya tribhistaM hRdyatADayat // 63 kSurapraNunnaM tattasya zirazcandranibhAnanam / / athAvasannaH svarathe muhUrtAtpunarutthitaH / zubhadarzanamevAsInnAlabhraSTamivAmbujam // 50 atho jighAMsuH zaineyaM khaDgacarmabhRdabhyayAt // 64 hatvA karNasutaM bhImastAvakAnpunarArdayat / tasya cAplavataH zIghraM vRSasenasya sAtyakiH / kRpahArdikyayogichattvA cApe tAvapyathArdayat // 51 varAhakarNairdazabhiravidhyadasicarmaNI // 65 duHzAsanaM tribhirviddhA zakuni ssbhiraaysaiH| duHzAsanastu taM dRSTvA virathaM vyAyudhaM kRtam / ulUkaM ca patatriM ca cakAra virathAvubhau // 52 Aropya svarathe tUrNamapovAha rathAntaram // 66 he suSeNa hato'sIti bruvannAdatta sAyakam / athAnyaM rathamAsthAya vRSaseno mahArathaH / tamasya karNazciccheda tribhizcainamatADayat // 53 karNasya yudhi durdharSaH punaH pRSThamapAlayat // 67 athAnyamapi jagrAha suparvANaM sutejanam / duHzAsanaM tu zaineyo navairnavabhirAzugaiH / suSeNAyAsRjadbhImastamapyasyAcchinadvRSaH // 54 visUtAzvarathaM kRtvA lalATe tribhirArpayat // 68 punaH karNastrisaptatyA bhImasenaM ratheSubhiH / sa tvanyaM rathamAsthAya vidhivatkalpitaM punaH / putraM parIpsanvivyAdha krUraM krUrairjighAMsayA // 55 yuyudhe pANDubhiH sAdhaM karNasyApyAyayanbalam // 69 suSeNastu dhanurgRhya bhArasAdhanamuttamam / dhRSTadyumnastataH karNamavidhyaddazabhiH zaraiH / nakulaM paJcabhirbANairbAhvorurasi cArdayat // 56 / draupadeyAstrisaptatyA yuyudhAnastu saptabhiH // 70 nakulastaM tu viMzatyA vidyA bhArasahai dvaiH / bhImasenazcatuHSaSTyA sahadevazca paJcabhiH / nanAda balavannAdaM karNasya bhayamAdadhat // 57 nakulastriMzatA bANaiH zatAnIkazca saptabhiH / taM suSeNo mahArAja vivA dazabhirAzugaiH / zikhaNDI dazabhirvIro dharmarAjaH zatena tu // 71 ciccheda ca dhanuH zIghraM kSurapreNa mahArathaH // 58 / / ete cAnye ca rAjendra pravIrA jayagRddhinaH / athAnyaddhanurAdAya nakulaH krodhmuurchitH| abhyardayanmaheSvAsaM sUtaputraM mahAmRdhe // 72 suSeNaM bahubhirbANairvArayAmAsa saMyuge // 59 / / tAnsUtapute vizikhairdazabhirdazabhiH zitaiH / sa tu bANairdizo rAjannAcchAdya prviirhaa| rathe cAru caranvIraH pratyavidhyadaridamaH // 73 - 1715 - Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 32. 74] mahAbhArate [8. 33. 16 tatrAstravIryaM karNasya lAghavaM ca mahAtmanaH / / nicakarta zirAMsyeSAM bAhUnUrUMzca srvshH| apazyAma mahArAja tadadbhutamivAbhavat // 74 te hatA vasudhAM peturbhagnAzcAnye vidudruvuH // 3 na hyAdadAnaM dadRzuH saMdadhAnaM ca sAyakAn / draviDAndhraniSAdAstu punaH sAtyakicoditAH / vimuzcantaM ca saMrambhAddadRzuste mahAratham // 75 abhyardayaJjighAMsantaH pattayaH karNamAhave // 4 dyaurviyadbhardizazcAzu praNunnA nizitaiH shraiH| te vibAhuzirastrANAH prahatAH krnnsaaykaiH| aruNAbhrAvRtAkAraM tasmindeze babhau viyat // 76 petuH pRthivyAM yugapacchinnaM zAlavanaM yathA // 5 nRtyanniva hi rAdheyazcApahastaH pratApavAn / evaM yodhazatAnyAjau sahasrANyayutAni ca / yairviddhaH pratyavidhyattAnekaikaM triguNaiH zaraiH // 77 hatAnIyurmahIM deheryazasApUrayandizaH // 6 dazabhirdazabhizcainAnpunarvidyA nanAda ha / atha vaikartanaM karNaM raNe kruddhamivAntakam / sAzvasUtadhvajacchatrAstataste vivaraM daduH // 78 rurudhuH pANDupAJcAlA vyAdhi mantrauSadhairiva // 7 tAnpramRdganmaheSvAsAnrAdheyaH zaravRSTibhiH / sa tAnpramRdyAbhyapatatpunareva yudhiSThiram / rAjAnIkamasaMbAdhaM prAvizacchatrukarzanaH // 79 mauSadhikriyAtIto vyAdhiratyulbaNo yathA // 8 sa rathAMtrizatAnhatvA cedInAmanivartinAm / sa rAjagRddhibhI ruddhaH pANDupAJcAlakekayaiH / rAdheyo nizitairbANaistato'bhyAchaMdyudhiSThiram // 80 nAzakattAnatikrAntuM mRtyubrahmavido yathA // 9 tataste pANDavA rAjazikhaNDI ca sasAtyakiH / tato yudhiSThiraH karNamadUrasthaM nivAritam / rAdheyAtparirakSanto rAjAnaM paryavArayan // 81 abravItparavIranaH krodhasaMraktalocanaH // 10 tathaiva tAvakAH sarve kaNaM durvAraNaM raNe / karNa karNa vRthAdRSTe sUtaputra vacaH shRnnu| yattAH senAmaheSvAsAH paryarakSanta sarvazaH // 82 sadA spardhasi saMgrAme phalgunena yazasvinA / / nAnAvAditraghoSAzca prAdurAsanvizAM pate / tathAsmAnbAdhase nityaM dhArtarASTramate sthitaH // 11 siMhanAdazca saMjajJe zarANAmanivartinAma // 83 yadalaM yacca te vIryaM pradveSo yazca pANDuSu / tataH punaH samAjagmurabhItAH kurupaannddvaaH| tatsarvaM darzayasvAdya pauruSaM mahadAsthitaH / yudhiSThiramukhAH pArthAH sUtaputramukhA vayam // 84 yuddhazraddhAM sa te'dyAhaM vineSyAmi mahAhave // 12 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi evamuktvA mahArAja kaNaM pANDusutastadA / dvAtriMzo'dhyAyaH // 32 // suvarNapukhairdazabhirvivyAdhAyasmayaiH zitaiH // 13 taM sUtaputro navabhiH pratyavidhyadariMdamaH / saMjaya uvAca / vatsadantairmaheSvAsaH prahasanniva bhArata // 14 vidArya karNastAM senAM dharmarAjamupAdravat / tataH kSurAbhyAM pAJcAlyau cakrarakSau mahAtmanaH / rathahastyazvapattInAM sahasraiH parivAritaH // 1 jaghAna samare zUraH zaraiH saMnataparvabhiH // 15 nAnAyudhasahasrANi preSitAnyaribhirvRSaH / tAvubhau dharmarAjasya pravIrau pripaarshvtH| chittvA bANazatairuGgastAnavidhyadasaMbhramaH // 2 rathAbhyAze cakAzete candrasyeva punrvsuu|| 16 -1716 33 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai. 33. 11] karNaparva [8. 33. 44 yudhiSThiraH punaH karNamavidhyatriMzatA zaraiH / | sa vivarmA zaraiH pArtho rudhireNa samukSitaH / suSeNaM satyasenaM ca tribhitribhiratADayat // 17 / kruddhaH sarvAyasI zakti cikSepAdhirathiM prati // 31 zalyaM navatyA vivyAdha trisaptatyA ca sUtajam / tAM jvalantImivAkAze zaraizciccheda saptabhiH / tAMzcAsya goptanvivyAdha tribhistribhirajihmagaiH // 18 sA chinnA bhUmimapatanmaheSvAsasya sAyakaiH // 32 tataH prahasyAdhirathirvidhunvAnaH sa kArmukam / tato bAhvorlalATe ca hRdi caiva yudhiSThiraH / bhittvA bhallena rAjAnaM viddhA SaSTyAnadanmudA // 19 caturbhistomaraiH karNaM tADayitvA mudAnadat // 33 tataH pravIrAH pANDUnAmabhyadhAvanyudhiSThiram / udbhinnarudhiraH karNaH kruddhaH sarpa iva zvasan / sUtaputrAtparIpsantaH karNamabhyardayazaraiH // 20 dhvajaM ciccheda bhallena tribhirvivyAdha pANDavam / sAtyakizcekitAnazca yuyutsuH pANDya eva c| . iSudhI cAsya ciccheda rathaM ca tilazo'cchinat / / dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca draupadeyAH prabhadrakAH // 21 evaM pArtho vyapAyAtsa nihataprASTisArathiH / yamau ca bhImasenazca zizupAlasya cAtmajaH / azaknuvanpramukhataH sthAtuM karNasya durmanAH // 35 kArUSA matsyazeSAzca kekayAH kAzikosalAH / tamabhidrutya rAdheyaH skandhaM saMspRzya pANinA / ete ca tvaritA vIrA vasuSeNamavArayan // 22 abravItprahasanarAjankutsayanniva pANDavam // 36 janamejayazca pAzvAlyaH karNa vivyAdha sAyakaiH / kathaM nAma kule jAtaH kSatradharme vyavasthitaH / varAhakArAcairnAlIkairnizitaiH zaraiH / prajahyAtsamare zatrUnprANAnrakSanmahAhave // 37 vatsadantairvipAThaizca kSurapraizcaTakAmukhaiH // 23 / na bhavAnkSatradharmeSu kuzalo'sIti me matiH / nAnApraharaNaizcotrai rathahastyazvasAdinaH / brAhme bale bhavAnyuktaH svAdhyAye yajJakarmaNi // 38 sarvato'bhyAdravankarNaM parivArya jighAMsayA // 24 mA sma yudhyasva kaunteya mA ca vIrAnsamAsadaH / sa pANDavAnAM pravaraiH sarvataH samabhidrutaH / mA cainAnapriyaM brUhi mA ca vraja mahAraNam // 39 udaityadbhAhmamastraM zaraiH saMpUrayandizaH // 25 evamuktvA tataH pArthaM visRjya ca mahAbalaH / tataH zaramahAjvAlo vIryoSmA karNapAvakaH / nyahanatpANDavIM senAM vajrahasta ivAsurIm / nirdahanpANDavavanaM cAru paryacaradraNe // 26 / / tataH prAyAdrutaM rAjantrIDanniva janezvaraH // 40 : sa saMvArya mahAstrANi maheSvAso mahAtmanAm / atha prayAntaM rAjAnamanvayuste tadAcyutam / prahasya puruSendrasya zaraizciccheda kArmukam // 27 cedipANDavapAzcAlAH sAtyakizca mahArathaH / tataH saMdhAya navatiM nimeSAnnataparvaNAm / draupadeyAstathA zUrA mAdrIputrau ca pANDavau // 41 bibheda kavacaM rAjJo raNe karNaH zitaiH zaraiH // 28 tato yudhiSThirAnIkaM dRSTvA karNaH parAGmukham / tadvarma hemavikRtaM rarAja nipatattadA / kurubhiH sahito vIraiH pRSThagaiH pRSThamanvayAt // 42 savidyudabhraM savituH ziSTaM vAtahataM yathA // 29 zaGkhabherIninAdaizca kArmukANAM ca nisvanaiH / tadanaM puruSendrasya bhraSTavarma vyarocata / babhUva dhArtarASTrANAM siMhanAdaravastadA // 43 ratnairalaMkRtaM divyairvyabhraM nizi yathA nabhaH // 30 / yudhiSThirastu kauravya rathamAruhya satvaraH / - 1717 - Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 33. 44 ] mahAbhArate [8. 33. 76 zrutakIrtermahArAja dRSTavAnkarNavikramam // 44 sainye ca rajasA vyApte sve svAJjanaH pare praan|| 59 kAlyamAnaM balaM dRSTvA dharmarAjo yudhiSThiraH / kacAkaci babhau yuddhaM dantAdanti nakhAnakhi / tAnyodhAnabravItkruddho hatainaM vai sahasrazaH // 45 muSTiyuddhaM niyuddhaM ca dehapApmavinAzanam // 60 tato rAjJAbhyanujJAtAH pANDavAnAM mahArathAH / tathA vartati saMgrAme gajavAjijanakSaye / bhImasenamukhAH sarve putrAMste pratyupAdravan // 46 narAzvagajadehebhyaH prasRtA lohitApagA / abhavattumulaH zabdo yodhAnAM tatra bhaart| narAzvagajadehAnsA vyuvAha patitAnbahUn // 61 hatyazvarathapattInAM zastrANAM ca tatastataH // 47 narAzvagajasaMbAdhe narAzvagajasAdinAm / uttiSThata praharata praitAbhipatateti ca / lohitodA mahAghorA nadI lohitkrdmaa| . iti bruvANA anyonyaM jannuryodhA raNAjire // 48 narAzvagajadehAnsA vahantI bhIrubhISaNI // 62 abhracchAyeva tatrAsIccharavRSTibhirambare / tasyAH paramapAraM ca vrajanti vijayaiSiNaH / samAvRttairnaravarairninadbhiritaretaram // 49 gAdhena ca plavantazca nimajyonmajya cApare // 63 vipatAkAdhvajacchatrA vyazvasUtAyudhA raNe / te tu lohitadigdhAGgA raktavarmAyudhAmbarAH / vyaGgAGgAvayavAH petuH kSitau kSINA hatezvarAH // 50 sasnustasyAM papuzvAsRGmamluzca bharatarSabha // 64 pravarANIva zailAnAM zikharANi dvipottamAH / sArohA nihatAH peturvajrabhinnA ivAdrayaH // 51 rathAnazvAnarAnnAgAnAyudhAbharaNAni ca / chinnabhinnaviparyastairvarmAlaMkAravigrahaH / vasanAnyatha varmANi hanyamAnAnhatAnapi / bhUmi khaM dyAM dizazcaiva prAyaH pazyAma lohitm||65 sArohAsturagAH peturhatavIrAH sahasrazaH // 52 vipraviddhAyudhAGgAzca dviradAzvarathairhatAH / lohitasya tu gandhena sparzena ca rasena c| prativIraizca saMmarde pattisaMghAH sahasrazaH // 53 . rUpeNa cAtiriktena zabdena ca visarpatA / vizAlAyatatAmrAkSaiH padmendusadRzAnanaiH / viSAdaH sumahAnAsItprAyaH sainyasya bhArata // 66 zirobhiyuddhazauNDAnAM sarvataH saMstRtA mahI // 54 tattu viprahataM sainyaM bhImasenamukhaistava / tathA tu vitate vyomni nisvanaM shushruvurjnaaH| bhUyaH samAdravanvIrAH sAtyakipramukhA rathAH // 67 vimAnairapsaraHsaMdhairgItavAditranisvanaiH // 55 teSAmApatatAM vegamaviSahya mahAtmanAm / hatAnkRttAnabhimukhAnvIrAnvIraiH sahasrazaH / putrANAM te mahatsainyamAsIdrAjanparAGmukham // 68 AropyAropya gacchanti vimAneSvapsarogaNAH // 56 tatprakIrNarathAzvebhaM naravAjisamAkulam / tadRSTvA mahadAzvayaM pratyakSaM svrglipsyaa| vidhvastacarmakavacaM praviddhAyudhakArmukam // 69 . prahRSTamanasaH zUrAH kSipraM jagmuH parasparam // 57 vyadravattAvakaM sainyaM loDyamAnaM samantataH / rathino rathibhiH sArdhaM citraM yuyudhuraahve| siMhArditaM mahAraNye yathA gajakulaM tathA // 70 pattayaH pattibhirnAgA nAgaiH saha hayairhayAH // 58 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi evaM pravRtte saMgrAme gajavAjijanakSaye / trystriNsho'dhyaayH||33|| -1718 - Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 34.1] karNaparva [8. 34. 26 - 34 trailokyasya samastasya zaktaH kruddho nivaarnne| saMjaya uvaac| bibharti yAdRzaM rUpaM kAlAgnisadRzaM zubham // 14 vAnabhidravato dRSTvA pANDavAMstAvakaM balam / iti bruvati rAdheyaM madrANAmIzvare nRpa / kozatastava putrasya na sma rAjannyavartata // 1 abhyavartata vai karNa krodhadIpto vRkodaraH // 15 tataH pakSAtprapakSAcca prapakSaizcApi dakSiNAt / tathAgataM tu saMprekSya bhImaM yuddhAbhinandinam / sadastazastrAH kuravo bhImamabhyadravanraNe / / 2 abravIdvacanaM zalyaM rAdheyaH prahasanniva // 16 karNo'pi dRSTvA dravato dhArtarASTrAnparAGmukhAn / yaduktaM vacanaM me'dya tvayA madrajanezvara / haMsavarNAnhayAtryAMstAnpraiSIdhana vRkodrH|| 3 bhImasenaM prati vibho tatsatyaM nAtra saMzayaH // 17 te preSitA mahArAja zalyenAhavazobhinA / eSa zUrazca vIrazca krodhanazca vRkodaraH / mImasenarathaM prApya samasajjanta vAjinaH // 4 nirapekSaH zarIre ca prANatazca balAdhikaH // 18 kA karNa samAyAntaM bhImaH krodhasamanvitaH / ajJAtavAsaM vasatA virATanagare tdaa| matiM dadhe vinAzAya karNasya bharatarSabha // 5 draupadyAH priyakAmena kevalaM bAhusaMzrayAt / so'bravItsAtyaki vIraM dhRSTadyumnaM ca pArSatam / gUDhabhAvaM samAzritya kIcakaH sagaNo htH|| 19 enaM rakSata rAjAnaM dharmAtmAnaM yudhiSThiram / so'dya saMgrAmazirasi saMnaddhaH krodhamUrchitaH / saMzayAnmahato muktaM kathaMcitprekSato mama // 6 kiMkarodyatadaNDena mRtyunApi jedraNam // 20 agrato me kRto rAjA chinnasarvaparicchadaH / cirakAlAbhilapito mamAyaM tu manorathaH / duryodhanasya prItyarthaM rAdheyena durAtmanA / / 7 arjunaM samare hanyAM mAM vA hanyAddhanaMjayaH / antamadya kariSyAmi tasya duHkhasya pArSata / sa me kadAcidyaiva bhavedbhImasamAgamAt / / 21 hantA vAsmi raNe karNaM sa vA mAM nihaniSyati / nihate bhImasene tu yadi vA virathIkRte / saMprAmeNa sughoreNa satyametadravImi vaH // 8 abhiyAsyati mAM pArthastanme sAdhu bhaviSyati / rAjAnamadya bhavatAM nyAsabhUtaM dadAmi vai / atra yanmanyase prAptaM tacchIghraM saMpradhAraya // 22 asya saMrakSaNe sarve yatadhvaM vigatajvarAH // 9 etacchrutvA tu vacanaM rAdheyasya mahAtmanaH / evamuktvA mahAbAhuH prAyAdAdhirathiM prati / uvAca vacanaM zalyaH sUtaputraM tathAgatam // 23 siMhanAdena mahatA sarvAH saMnAdayandizaH // 10 abhiyAsi mahAbAho bhImasenaM mahAbalam / emA tvaritamAyAntaM bhImaM yuddhAbhinandinam / nirasya bhImasenaM tu tataH prApsyasi phalgunam // 24 sUtaputramathovAca madrANAmIzvaro vibhuH // 11 / / yaste kAmo'bhilapitazcirAtprabhRti hRdgataH / / pazya karNa mahAbAhuM kruddhaM pANDavanandanam / / sa vai saMpatsyate karNa satyametadbhavImi te // 25 pIrghakAlArjitaM krodhaM moktukAmaM tvayi dhruvam // 12 evamukte tataH karNaH zalyaM punarabhASata / dRzaM nAsya rUpaM me dRSTapUrvaM kadAcana / hantAhamarjunaM saMkhye mAM vA hantA dhanaMjayaH / abhimanyau hate karNa rAkSase vA ghaTotkace // 13 / yuddhe manaH samAdhAya yAhi yAhItyacodayat / / 26 - 1719 - Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 34. 27 ] mahAbhArate [8. 35.9 tataH prAyAdrathenAzu zalyastatra vizAM pte| sa bhImasenAbhihato sUtaputraH kurUdvaha / yatra bhImo maheSvAso vyadrAvayata vAhinIm // 27 niSasAda rathopasthe visaMjJaH pRtanApatiH // 40 tatastUryaninAdazca bherINAM ca mahAsvanaH / tato madrAdhipo dRSTvA visaMjJaM sUtanandanam / udatiSThata rAjendra karNabhImasamAgame // 28 apovAha rathenAjau karNamAhavazobhinam // 41 bhImaseno'tha saMkruddhastava sainyaM durAsadam / tataH parAjite karNe dhArtarASTrIM mahAcamUm / nArAcairvimalaistIkSNairdizaH prAdrAvayadbalI // 29 vyadrAvayadbhImaseno yathendro dAnavIM camUm // 42 sa saMnipAtastumulo bhImarUpo vizAM pate / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi AsIdraudro mahArAja karNapANDavayomadhe / ctustriNshttmo'dhyaayH||34|| tato muhUrtAdrAjendra pANDavaH karNamAdravat // 30 tamApatantaM saMprekSya karNo vaikartano vRSaH / dhRtarASTra uvAca / .. AjaghAnorasi kruddho nArAcena stanAntare / suduSkaramidaM karma kRtaM bhImena saMjaya / punazcainamameyAtmA zaravarSairavAkirat // 31 yena karNo mahAbAhU rathopasthe nipAtitaH // 1 sa viddhaH sUtaputreNa chAdayAmAsa patribhiH / karNo hyeko raNe hantA sRJjayAnpANDavaiH saha / vivyAdha nizitaiH karNaM navabhinataparvabhiH // 32 iti duryodhanaH sUta prAbravInmAM muhurmuhuH // 2 tasya karNo dhanurmadhye dvidhA ciccheda ptrinnaa| parAjitaM tu rAdheyaM dRSTvA bhImena sNyuge| atha taM chinndhnvaanmbhyvidhytstnaantre| tataH paraM kimakarotputro duryodhano mama // 3 nArAcena sutIkSNena sarvAvaraNabhedinA // 33 saMjaya uvAca / so'nyatkArmukamAdAya sUtaputraM vRkodaraH / vibhrAntaM prekSya rAdheyaM sUtaputraM mhaahve| rAjanmarmasu marmajJo vivA sunizitaiH zaraiH / mahatyA senayA rAjansodaryAnsamabhASata // 4 nanAda balavannAdaM kampayanniva rodasI // 34 zIghraM gacchata bhadraM vo rAdheyaM parirakSata / taM karNaH paJcaviMzatyA nArAcAnAM samAdayat / bhImasenabhayAgAdhe majantaM vyasanArNave / / 5 madotkaTaM vane dRptamulkAbhiriva kuJjaram // 35 te tu rAjJA samAdiSTA bhImasenajighAMsavaH / tataH sAyakabhinnAGgaH pANDavaH krodhamUrchitaH / abhyavartanta saMkruddhAH pataMgA iva pAvakam // 6 saMrambhAmarSatAmrAkSaH sUtaputravadhecchayA // 36 zrutAyurdurdharaH krAtho vivitsurvikaTaH samaH / sa kArmuke mahAvegaM bhArasAdhanamuttamam / niSaGgI kavacI pAzI tathA nandopanandakau // 7 girINAmapi bhettAraM sAyakaM samayojayat // 37 duSpradharSaH subAhuzca vaatvegsuvrcsau| vikRSya balavaccApamA karNAdatimArutiH / dhanurmAho durmadazca tathA sattvasamaH sahaH // 8 taM mumoca maheSvAsaH kruddhaH karNajighAMsayA // 38 ete rathaiH parivRtA vIryavanto mahAbalAH / sa visRSTo balavatA bANo vajrAzanisvanaH / bhImasenaM samAsAdya samantAtparyavArayan / adArayadraNe karNaM vajravega ivAcalam // 39 te vyamukhazaravAtAnnAnAliGgAnsamantataH // 9 -1720 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 35. 10] [8. 35. 38 sa tairabhyadyamAnastu bhImaseno mahAbalaH / viratho bharatazreSThaH prahasannanilopamaH / teSAmApatatAM kSipraM sutAnAM te narAdhipa / gadAhasto mahAbAhurapatatsyandanottamAt // 24 sthaiH pazcAzatA sAdhaM paJcAzannyahanadrathAn // 10 nAgAsaptazatAnrAjannISAdantAnprahAriNaH / vivitsostu tataH kruddho bhallenApAharacchiraH / vyadhamatsahasA bhImaH kruddharUpaH paraMtapaH // 25 sakuNDalazirastrANaM pUrNacandropamaM tadA / dantaveSTeSu netreSu kumbheSu sa kaTeSu ca / bhImena ca mahArAja sa papAta hato bhuvi // 11 marmasvapi ca marmajJo ninadanvyadhamabhRzam // 26 taM dRSTvA nihataM zUraM bhrAtaraH sarvataH prbho| tataste prAdravanbhItAH pratIpaM prahitAH punaH / abhyadravanta samare bhImaM bhImaparAkramam // 12 mahAmAtraistamAvatrurmeghA iva divAkaram // 27 tato'parAbhyAM bhallAbhyAM putrayoste mahAhave / tAnsa saptazatAnnAgAnsArohAyudhaketanAn / jahAra samare prANAnbhImo bhImaparAkramaH // 13 bhUmiSTho gadayA jaghne zaranmeghAnivAnilaH // 28 tau dharAmanvapadyetAM vAtarugNAviva drumau / tataH subalaputrasya nAgAnatibalAnpunaH / vikaTazca samazcobhI devagarbhasamau nRpa // 14 pothayAmAsa kaunteyo dvApaJcAzatamAhave // 29 tatastu tvarito bhImaH krAthaM ninye yamakSayam / tathA rathazataM sAgraM pattIMzca zatazo'parAn / nArAcena sutIkSNena sa hato nyapatadbhuvi // 15 nyahanatpANDavo yuddhe tApayaMstava vAhinIm // 30 hAhAkArastatastIvraH saMbabhUva janezvara / pratApyamAnaM sUryeNa bhImena ca mahAtmanA / vadhyamAneSu te rAjastadA putreSu dhanviSu // 16 tava sainyaM saMcukoca carma vahnigataM yathA // 31 teSAM saMlulite sainye bhImaseno mhaablH| te bhImabhayasaMtrastAstAvakA bharatarSabha / nandopanandI samare prApayadyamasAdanam // 17 vihAya samare bhImaM dudruvurvai dizo daza // 32 tataste prAdravanbhItAH putrAste vihvliikRtaaH| rathAH paJcazatAzcAnye hAdinazcarmavarmiNaH / bhImasenaM raNe dRSTvA kAlAntakayamopamam / / 18 bhImamabhyadravaMstUrNaM zarapUgaiH samantataH // 33 putrAMste nihatAndRSTvA sUtaputro mahAmanAH / tAnsasUtarathAnsarvAnsapatAkAdhvajAyudhAn / haMsavarNAnhayAnbhUyaH prAhiNodyatra pANDavaH // 19 pothayAmAsa gadayA bhImo viSNurivAsurAn // 34 te preSitA mahArAja madrarAjena vAjinaH / tataH zakuninirdiSTAH sAdinaH zUrasaMmatAH / mImasenarathaM prApya samasajjanta vegitAH // 20 trisAhasrA yayurbhImaM zaktyaSTiprAsapANayaH // 35 sa saMnipAtastumulo ghorarUpo vizAM pate / tAnpratyudgamya yavanAnazvArohAnvarArihA / AsIdraudro mahArAja karNapANDavayormadhe // 21 vicaranvividhAnmArgAndhAtayAmAsa pothayan // 36 dRSTvA mama mahArAja tau sametau mahArathau / teSAmAsInmahAzabdastADitAnAM ca sarvazaH / AsIdbuddhiH kathaM nUnametadadya bhaviSyati // 22 asibhizchidyamAnAnAM naDAnAmiva bhArata // 37 tato muhUrtAdrAjendra nAtikRcchrAddhasanniva / evaM subalaputrasya trisAhasrAnhayottamAn / virathaM bhImakarmANaM bhImaM karNazcakAra ha // 23 / hatvAnyaM rathamAsthAya kruddho rAdheyamabhyayAt // 38 ma. bhA. 216 -1721 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 35. 39 ] mahAbhArate [8. 36.5 karNo'pi samare rAjandharmaputramariMdamam / garjatAM sAgaraughANAM yathA syAnnisvano mahAn // 53 zaraiH pracchAdayAmAsa sArathiM cApyapAtayat // 39 te tu sene samAsAdya vegavatyau parasparam / tataH saMpradrutaM saMkhye rathaM dRSTvA mahArathaH / ekIbhAvamanuprApte nadyAviva samAgame // 54 anvadhAvatkiranbANaiH kaGkapatrairajihmagaiH // 40 tataH pravavRte yuddhaM ghorarUpaM vizAM pate / rAjAnamabhi dhAvantaM zarairAvRtya rodsii| kurUNAM pANDavAnAM ca lipsatAM sumahadyazaH // 55 kruddhaH pracchAdayAmAsa zarajAlena mArutiH // 41 kurUNAM garjatAM tatra avicchedakRtA giraH / saMnivRttastatastUrNaM rAdheyaH zatrukarzanaH / / zrUyante vividhA rAjannAmAnyuddizya bhArata // 56 bhImaM pracchAdayAmAsa samantAnnizitaiH zaraiH // 42 yasya yaddhi raNe nyaGga pitRto mAtRto'pi vaa| bhImasenarathavyagraM karNaM bhArata sAtyakiH / karmataH zIlato vApi sa tacchrAvayate yudhi // 5 // abhyardayadameyAtmA pANigrahaNakAraNAt / tAndRSTvA samare zUrAMsta yAnAnparasparam / abhyavartata karNastamardito'pi zarairbhRzam // 43 abhavanme matI rAjannaiSAmastIti jIvitam // 5. tAvanyonyaM samAsAdya vRSabhau sarvadhanvinAm / teSAM dRSTvA tu kruddhAnAM vapUMSyamitatejasAm / visRjantau zarAMzcitrAnvibhrAjetAM manasvinau // 44 abhavanme bhayaM tIvra kathametadbhaviSyati // 59 tAbhyAM viyati rAjendra vitataM bhImadarzanam / / tataste pANDavA rAjankauravAzca mahArathAH / krauzcapRSThAruNaM raudraM bANajAlaM vyadRzyata // 45 tatakSuH sAyakaistIkSNainighnanto hi parasparam // 6 naiva sUryaprabhA khaM vA na dizaH pradizaH kutaH / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi / prAjJAsiSma vayaM tAbhyAM zaraimuktaiH shsrshH||46 paJcatriMzo'dhyAyaH / / 35 // madhyAhne tapato rAjanbhAskarasya mhaaprbhaaH| hRtAH sarvAH zaraughaistaiH karNamAdhavayostadA // 47 saMjaya uvAca / saubalaM kRtavarmANaM drauNimAdhirathiM kRpam / kSatriyAste mahArAja parasparavadhaiSiNaH / saMsaktAnpANDavaidRSTvA nivRttAH kuravaH punaH // 48 anyonyaM samare jaghnuH kRtavairAH parasparam // 1 teSAmApatatAM zabdastIvra AsIdvizAM pate / rathaughAzca hayaughAzca naraughAzca samantataH / udbhUtAnAM yathA vRSTayA sAgarANAM bhayAvahaH // 49 gajaughAzca mahArAja saMsaktAH sma parasparam // 2 te sene bhRzasaMvigne dRSTvAnyonyaM mahAraNe / gadAnAM parighANAM ca kaNapAnAM ca sarpatAm / harSeNa mahatA yukte parigRhya parasparam // 50 prAsAnAM bhiNDipAlAnAM bhuzuNDInAM ca srvshH| tataH pravavRte yuddhaM madhyaM prApte divAkare / saMpAtaM cAnvapazyAma saMgrAme bhRzadAruNe / yAdRzaM na kadAciddhi dRSTapUrvaM na ca zrutam // 51 zalabhA iva saMpetuH samantAccharavRSTayaH // 4 balaughastu samAsAdya balaughaM sahasA rnne| nAgA nAgAnsamAsAdya vyadhamanta parasparam / upAsarpata vegena jalaugha iva sAgaram // 52 hayA hayAMzca samare rathino rathinastathA / AsInninAdaH sumahAnbalaughAnAM parasparam / pattayaH pattisaMdhaizca hayasaMdhaiIyAstathA // 5 -1722 - Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 36.6] kaNapatra [8. 36. 35 pattayo rathamAtaGgAnrathA hasyazvameva c| niSeduzcaiva mamluzca babhramuzca dizo daza // 20 nAgAzca samare vyaGgaM mamRduH zIghragA nRpa // 6 apare kRSyamANAzca viveSTanto mahItale / patatAM tatra zUrANAM krozatAM ca parasparam / bhAvAnbahuvidhAMzcakrastADitAH zaratomaraiH // 21 ghoramAyodhanaM jajJe pazUnAM vaizasaM yathA // 7 narAstu nihatA bhUmau kUjantastatra mAriSa / rudhireNa samAstIrNA bhAti bhArata medinI / dRSTvA ca bAndhavAnanye pitRnanye pitAmahAn // 22 zakragopagaNAkIrNA prAvRSIva yathA dharA // 8 dhAvamAnAnparAMzcaiva dRSTvAnye tatra bhArata / yathA vA vAsatI zukle mahArajanaraJjite / gotranAmAni khyAtAni zazaMsuritaretaram // 23 vibhRyAyuvatiH zyAmA tadvadAsIdvasuMdharA / teSAM chinnA mahArAja bhujAH kanakabhUSaNAH / mAMsazoNitacitreva zAtakaumbhamayIva ca // 9 udveSTante viveSTante patante cotpatanti ca // 24 chinnAnAM cottamAGgAnAM bAhUnAM corubhiH saha / nipatanti tathA bhUmau sphuranti ca sahasrazaH / kuNDalAnAM praviddhAnAM bhUSaNAnAM ca bhArata // 10 vegAMzcAnye raNe cakruH sphuranta iva pannagAH // 25 niSkANAmadhisUtrANAM zarIrANAM ca dhanvinAm / te bhujA bhogibhogAbhAzcandanAktA vizAM pate / varmaNAM sapatAkAnAM saMghAstatrApatanbhuvi // 11 / / lohitArdA bhRzaM rejustapanIyadhvajA iva // 26 gajAngajAH samAsAdya viSANAprairadArayan / vartamAne tathA ghore saMkule sarvatodizam / viSANAbhihatAste ca bhrAjante dviradA yathA // 12 avijJAtAH sma yudhyante vinighnantaH parasparam // 27 rudhireNAvasiktAGgA gairikaprasravA iva / bhaumena rajasA kIrNe zastrasaMpAtasaMkule / yathA bhrAjanti syandantaH parvatA dhAtumaNDitAH // naiva sve na pare rAjanvyajJAyanta tamovRte // 28 tomarAngajibhirmuktAnpratIpAnAsthitAnbahUn / tathA tadabhavadyuddhaM ghorarUpaM bhayAnakam / hastairviceruste nAgA babhaJjuzcApare tathA // 14 zoNitodA mahAnadyaH prasaJastatra cAsakRt // 29 nArAcaizchinnavarmANo bhrAjante sma gajottamAH / zIrSapASANasaMchannAH kezazaivalazAdvalAH / himAgame mahArAja vyabhrA iva mahIdharAH // 15 asthisaMghAtasaMkIrNA dhanuHzaravarottamAH // 30 zaraiH kanakapukhaistu citA rejurgjottmaaH| mAMsakardamapaGkAzca zoNitaughAH sudAruNAH / ulkAbhiH saMpradIptAyAH parvatA iva mAriSa // 16 nadIH pravartayAmAsuryamarASTravivardhanIH // 31 kecidabhyAhatA nAgA nAgairnaganibhA bhuvi / tA nadyo ghorarUpAzca nayantyo yamasAdanam / nipetuH samare tasminpakSavanta ivAdrayaH // 17 avagADhA majayantyaH kSatrasyAjanayanbhayam // 32 apare prAdravannAgAH zalyArtA vraNapIDitAH / kravyAdAnAM naravyAghra nardatAM tatra tatra ha / pratimAnaizca kumbhaizca peturuvyA mahAhave // 18 ghoramAyodhanaM jajJe pretarAjapuropamam // 33 niSeduH siMhavaccAnye nadanto bhairavAnravAn / utthitAnyagaNeyAni kabandhAni samantataH / mamluzca bahavo rAjazcakUjuzcApare tathA // 19 / nRtyanti vai bhUtagaNAH saMtRptA mAMsazoNitaiH // 34 yAzca nihatA bANaiH svrnnbhaannddpricchdaaH| pItvA ca zoNitaM tatra vasAM pItvA ca bhArata / - 1728 - Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 36. 35] mahAbhArate [8. 37. 21 medomajjAvasAtRptAstRptA mAMsasya caiva hi| tato'pareNa bhallena ketuM vivyAdha mAriSa // 7 dhAvamAnAzca dRzyante kAkagRdhrabalAstathA // 35 sa vAnaravaro rAjanvizvakarmakRto mahAn / zUrAstu samare rAjanbhayaM tyaktvA sudustyajam / nanAda sumahannAdaM bhISayanyai nanadaM ca // 8 yodhavratasamAkhyAtAzcakruH karmANyabhItavat // 36 kapestu ninadaM zrutvA saMtrastA tava vAhinI / zarazaktisamAkIrNe kravyAdagaNasaMkule / bhayaM vipulamAdAya nizceSTA samapadyata // 9 vyacaranta gaNaiH zUrAH khyApayantaH svapauruSam // 37 tataH sA zuzubhe senA nizceSTAvasthitA nRpa / anyonyaM zrAvayanti sma nAmagotrANi bhArata / nAnApuSpasamAkINaM yathA caitrarathaM vanam // 10 pitRnAmAni ca raNe gotranAmAni cAbhitaH // 38 pratilabhya tataH saMjJAM yodhAste kurusattama / . zrAvayanto hi bahavastatra yodhA vizAM pate / arjunaM siSicurbANaiH parvataM jaladA iva / anyonyamavamRdgantaH zaktitomarapaTTizaiH // 39 parivatrustadA sarve pANDavasya mahAratham // 11 dhartamAne tadA yuddhe ghorarUpe sudaarunne| te hayArathacakre ca ratheSAzcApi bhArata / vyaSIdatkauravI senA bhinnA nauriva sAgare // 40 nigRhya balavattarNa siMhanAdamathAnadana // 12 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi apare jagRhuzcaiva kezavasya mahAbhujau / SaTtriMzo'dhyAyaH // 36 // pArthamanye mahArAja rathasthaM jagRhurmudA // 13 . kezavastu tadA bAhU vidhunvaraNamUrdhani / . saMjaya uvaac| pAtayAmAsa tAnsarvAnduSTahastIva hastinaH // 14 vartamAne tadA yuddhe kSatriyANAM nimajjane / tataH kruddho raNe pArthaH saMvRtastairmahArathaiH / gANDIvasya mahAnghoSaH zuzruve yudhi mAriSa // 1 nigRhItaM rathaM dRSTvA kezavaM cApyabhidrutam / / saMzaptakAnAM kadanamakarodyatra pANDavaH / rathArUDhAMzca subahUnpadAtIMzcApyapAtayat / / 15 kosalAnAM tathA rAjannArAyaNabalasya ca // 2 AsannAMzca tato yodhAzarairAsannayodhibhiH / saMzaptakAstu samare zaravRSTiM samantataH / cyAvayAmAsa samare kezavaM cedamabravIt // 16 apAtayanpArthamUrdhni jayagRddhAH pramanyavaH // 3 pazya kRSNa mahAbAho sNshptkgnnaanmyaa| tAM vRSTiM sahasA rAjaMstarasA dhArayanprabhuH / kurvANAndAruNaM karma vadhyamAnAnsahasrazaH // 17 vyagAhata raNe pArtho vininarathinAM varaH // 4 rathabandhamimaM ghoraM pRthivyAM nAsti kazcana / nigRhya tu rathAnIkaM kaGkapatraiH zilAzitaiH / yaH saheta pumAlloke madanyo yadupuMgava // 18 AsasAda raNe pArthaH suzarmANaM mahAratham // 5 ityevamuktvA bIbhatsurdevadattamathAdhamat / sa tasya zaravarSANi vavarSa rathinAM varaH / pAJcajanyaM ca kRSNo'pi pUrayanniva rodasI // 19 tathA saMzaptakAzcaiva pArthasya samare sthitAH // 6 taM tu zaGkhasvanaM zrutvA saMzaptakavarUthinI / suzarmA tu tataH pArthaM viddhA nvbhiraashugaiH| saMcacAla mahArAja vitrastA cAbhavadbhazam // 20 janArdanaM tribhirbANairabhyahandakSiNe bhuje| padabandhaM tatazcakre pANDavaH paravIrahA / - 1724 - Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 37. 21] karNaparva [8. 38.9 nAgamastraM mahArAja saMprodIrya muhurmuhuH // 21 hanyamAnamapazyaMzca nizceSTAH sma parAkrame // 34 yAnuddizya raNe pArthaH padabandhaM cakAra ha / ayutaM tatra yodhAnAM hatvA pANDusuto raNe / te baddhAH padabandhena pANDavena mahAtmanA / vyabhrAjata raNe rAjanvidhUmo'gniriva jvalan // 35 nizceSTA abhavanrAjannazmasAramayA iva // 22 caturdaza sahasrANi yAni ziSTAni bhArata / nizceSTAMstu tato yodhAnavadhItpANDunandanaH / rathAnAmayutaM caiva trisAhasrAzca dantinaH // 36 yathendraH samare daityAMstArakasya vadhe purA // 23 tataH saMzaptakA bhUyaH parivardhanaMjayam / te vadhyamAnAH samare mumucustaM rathottamam / martavyamiti nizcitya jayaM vApi nivartanam // 37 AyudhAni ca sarvANi visraSTumupacakramuH / / 24 tatra yuddhaM mahaddhathAsIttAvakAnAM vizAM pate / tataH suzarmA rAjendra gRhItAM vIkSya vAhinIm / zUreNa balinA sArdhaM pANDavena kirITinA // 38 sauparNamastraM tvaritaH prAduzcakre mahArathaH // 25 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi tataH suparNAH saMpeturbhakSayanto bhujaMgamAn / saptatriMzo'dhyAyaH // 37 // te vai vidudruvurnAgA dRSTvA tAnkhacarAnnRpa // 26 38 vabhau balaM tadvimuktaM padabandhAdvizAM pate / saMjaya uvaac| meghavRndAdyathA mukto bhAskarastApayanprajAH // 27 kRtavarmA kRpo drauNiH sUtaputrazca mAriSa / vipramuktAstu te yodhAH phalgunasya rathaM prati / ulUkaH saubalazcaiva rAjA ca saha sodaraiH // 1 sasajurbANasaMghAMzca zastrasaMghAMzca mAriSa // 28 sIdamAnAM camUM dRSTvA pANDuputrabhayArditAm / to mahAstramayIM vRSTiM saMchidya zaravRSTibhiH / samunjihIrSavegena bhinnAM nAvamivArNave // 2 vyavAtiSThattato yodhAnvAsaviH paravIrahA // 29 tato yuddhamatIvAsInmuhUrtamiva bhArata / suzarmA tu tato rAjanbANenAnataparvaNA / bhIrUNAM trAsajananaM zUrANAM harSavardhanam // 3 arjunaM hRdaye viddhA vivyAdhAnyaitribhiH shraiH|| kRpeNa zaravarSANi vipramuktAni sNyuge| sa gADhaviddho vyathito rathopastha upAvizat // 30 sRJjayAH zAtayAmAsuH zalabhAnAM vrajA iva // 4 pratilabhya tataH saMjJAM zvetAzvaH kRssnnsaarthiH| zikhaNDI tu tataH kruddho gautamaM tvarito yayau / aindramasramameyAtmA prAduzcakre tvraanvitH| vavarSa zaravarSANi samantAdeva brAhmaNe // 5 tato bANasahasrANi samutpannAni mAriSa // 31 kRpastu zaravarSaM tadvinihatya mahAstravit / sarvadikSu vyadRzyanta sUdayanto nRpa dvipAn / zikhaNDinaM raNe kruddho vivyAdha dazabhiH zaraiH // 6 hayAnrathAMzca samare zastraiH zatasahasrazaH // 32 tataH zikhaNDI kupitaH zaraiH saptabhirAhave / padhyamAne tataH sainye vipulA bhIH samAvizat / kRpaM vivyAdha subhRzaM kaGkapatrairajihmagaiH // 7 saMzaptakagaNAnAM ca gopAlAnAM ca bhArata / tataH kRpaH zaraistIkSNaiH so'tividdho mahArathaH / na hi kazcitpumAMstatra yo'rjunaM pratyayudhyata // 33 / vyazvasUtarathaM cakre pArSataM tu dvijottamaH // 8 pazyatAM tatra vIrANAmahanyata mahadbalam / hatAzvAttu tato yAnAdavaplutya mahArathaH / - 1725 - Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 38. 9] mahAbhArata [8. 38. 39 carmakhaDne ca saMgRhya satvaraM brAhmaNaM yayau // 9 viddhA vivyAdha saptatyA punazcainaM tribhiH shraiH||24 tamApatantaM sahasA zaraiH saMnataparvabhiH / athAsya sazaraM cApaM punazciccheda mAriSa / chAdayAmAsa samare tadadbhutamivAbhavat // 10 sArathiM ca zareNAsya bhRzaM marmaNyatADayat // 25 tatrAdbhutamapazyAma zilAnAM plavanaM yathA / gautamastu tataH kruddho dhanurgRhya navaM dRDham / nizceSTo yadraNe rAjazikhaNDI samatiSThata // 11 suketuM triMzatA bANaiH sarvamarmasvatADayat // 26 kRpeNa chAditaM dRSTvA nRpottama zikhaNDinam / sa vihvalitasarvAGgaH pracacAla rathottame / pratyudyayau kRpaM tUrNaM dhRSTadyumno mahArathaH // 12 bhUmicAle yathA vRkSazcalatyAkampito bhRzam // 2 // dhRSTadyannaM tato yAntaM zAradvatarathaM prati / calatastasya kAyAttu ziro jvalitakuNDalam / pratijagrAha vegena kRtavarmA mahArathaH // 16 soSNISaM sazirastrANaM kSurapreNAnvapAtayat // 28 yudhiSThiramathAyAntaM zAradvatarathaM prati / tacchiraH prApatadbhUmau zyenAhRtamivAmiSam / saputra sahasenaM ca droNaputro nyavArayat // 14 tato'sya kAyo vasudhAM pazcAtprApa tadA cyutaH // 2 nakulaM sahadevaM ca tvaramANau mahArathau / tasminhate mahArAja trastAstasya pdaanugaaH| pratijagrAha te putraH zaravarSeNa vArayan // 15 gautamaM samare tyaktvA dudruvuste dizo daza // 30 bhImasenaM karUSAMzca kekayAnsahasRJjayAn / dhRSTadyumnaM tu samare saMnivArya mhaablH| karNo vaikartano yuddhe vArayAmAsa bhArata // 16 kRtavarmAbravIddhRSTastiSTha tiSTheti pArSatam / / 31 zikhaNDinastato bANAnkRpaH zAradvato yudhi / tadabhUttumulaM yuddhaM vRSNipArSatayo raNe / prAhiNottvarayA yukto didhanuriva mAriSa // 17 AmiSArthe yathA yuddhaM zyenayoddhayornRpa // 32 tAzarAnpreSitAMstena samantAddhemabhUSaNAn / dhRSTadyumnastu samare hArdikyaM navabhiH shraiH| / ciccheda khaDgamAvidhya bhrAmayaMzca punaH punH||18 AjaghAnorasi kruddhaH pIDayanhRdikAtmajam / / 33 zatacandraM tatazcarma gautamaH pArSatasya ha / kRtavarmA tu samare pArSatena dRddhaahtH| vyadhamatsAyakaistUrNaM tata uccukruzurjanAH // 19 pArSataM sarathaM sAzvaM chAdayAmAsa sAyakaiH // 34 sa vicarmA mahArAja khaDgapANirupAdravat / sarathazchAdito rAjandhRSTadyumno na dRzyate / kRpasya vazamApanno mRtyorAsyamivAturaH // 20 medhairiva paricchanno bhAskaro jaladAgame // 35 zAradvatazarairgrastaM klizyamAnaM mahAbalam / vidhUya taM bANagaNaM zaraiH kanakabhUSaNaiH / citraketusuto rAjansuketustvarito yayau // 21 vyarocata raNe rAjandhRSTadyumnaH kRtavraNaH // 36 vikiranbrAhmaNaM yuddhe bahubhirnizitaiH zaraiH / tatastu pArSataH kruddhaH zastravRSTiM sudAruNAm / abhyApatadameyAtmA gautamasya rathaM prati // 22 kRtavarmANamAsAdya vyasRjatpRtanApatiH // 37 dRSTvAviSayaM taM yuddhe brAhmaNaM critvrtm| tAmApatantI sahasA zastravRSTiM nirantarAm / apayAtastatastUrNaM zikhaNDI rAjasattama // 23 zarairanekasAhasrairhArdikyo vyadhamAdhi // 38 suketustu tato rAjangautamaM navabhiH shraiH| / dRSTvA tu dAritAM yuddhe zastravRSTiM duruttarAm / - 1726 - Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 38. 39 ] karNaparva [8. 39. 23 39 kRtavarmANamabhyetya vArayAmAsa paarsstH||39 / vadhyamAne tataH sainye draupadeyA mhaarthaaH| sArathiM cAsya tarasA praahinnodymsaadnm|| sAtyakidharmarAjazca pAJcAlAzcApi saMgatAH / bhallena zitadhAreNa sa hataH prApatadrathAt // 40 tyaktvA mRtyubhayaM ghoraM drauNAyanimupAdravan // 10 dhRSTadyumnastu balavAJjitvA zatru mahAratham / sAtyakiH paJcaviMzatyA drauNiM viddhA zilImukhaiH / kauravAnsamare tUrNaM vArayAmAsa sAyakaiH // 41 punarvivyAdha nArAcaiH saptabhiH svarNabhUSitaiH // 11 tataste tAvakA yodhA dhRSTadyumnamupAdravan / yudhiSThiratrisaptatyA prativindhyazca saptabhiH / siMhanAdaravaM kRtvA tato yuddhamavartata // 42 zrutakarmA tribhirbANaiH zrutakIrtistu saptabhiH // 12 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi sutasomazca navabhiH zatAnIkazca saptabhiH / aSTatriMzo'dhyAyaH // 38 // anye ca bahavaH zUrA vivyadhustaM samantataH // 13 so'tikruddhastato rAjannAzIviSa iva zvasan / saMjaya uvAca / sAtyakiM paJcaviMzatyA prAvidhyata zilAzitaiH // 14 drauNiyudhiSThiraM dRSTvA zaineyenAbhirakSitam / zrutakIrtiM ca navabhiH sutasomaM ca paJcabhiH / draupadeyaistathA zUrairabhyavartata hRSTavat // 1 aSTabhiH zrutakarmANaM prativindhyaM tribhiH shraiH| kiranniSugaNAnghorAnsvarNapujAzilAzitAn / zatAnIkaM ca navabhirdharmaputraM ca saptabhiH // 15 darzayanvividhAnmArgAzikSArtha laghuhastavat // 2 athetarAMstataH zUrAndvAbhyAM dvAbhyAmatADayat / tataH khaM pUrayAmAsa zarairdivyAstramatritaiH / zrutakIrtestathA cApaM ciccheda nizitaiH zaraiH // 16 yudhiSThiraM ca samare paryavArayadastravit // 3 athAnyaddhanurAdAya zrutakIrtimahArathaH / drauNAyanizaracchannaM na prAjJAyata kiMcana / drauNAyaniM tribhirviddhA vivyAdhAnyaiH zitaiH shraiH|| bANabhUtamabhUtsarvamAyodhanaziro hi tat // 4 tato drauNirmahArAja zaravarSeNa bhArata / bANajAlaM diviSThaM ttsvrnnjaalvibhuussitm| chAdayAmAsa tatsainyaM samantAcca zarairnRpAn // 18 zuzubhe bharatazreSTha vitAnamiva viSThitam // 5 tataH punarameyAtmA dharmarAjasya kArmukam / tena channe raNe rAjanbANajAlena bhAsvatA / drauNizciccheda vihasanvivyAdha ca shraitribhiH||19 abhracchAyeva saMjajJe bANaruddha nabhastale // 6 tato dharmasuto raajnprgRhyaanynmhddhnuH| tatrAzcaryamapazyAma bANabhUte tathAvidhe / drauNiM vivyAdha saptatyA bAhvorurasi cAdayat // 21 na sma saMpatate bhUmau dRSTvA drauNeH parAkramam // 7 sAtyakistu tataH kruddho drauNeH praharato rnne| lAghavaM droNaputrasya dRSTvA tatra mhaarthaaH| ardhacandreNa tIkSNena dhanupichattvAnadaddhazam // 21 vyasmayanta mahArAja na cainaM prativIkSitum / chinnadhanvA tato drauNiH zaktyA zaktimatAM vrH| zekuste sarvarAjAnastapantamiva bhAskaram / / 8 sArathiM pAtayAmAsa zaineyasya rathAdrutam // 22 sAtyakiryatamAnastu dharmarAjazca pANDavaH / athAnyaddhanurAdAya droNaputraH pratApavAn / tathetarANi sainyAni na sma cakruH parAkramam // 9 / zaineyaM zaravarSeNa chAdayAmAsa bhArata // 23 21727 - Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 39. 24] mahAbhArate [8. 40. 13 tasyAzvAH pradrutAH saMkhye patite rthsaarthau| prayayau tAvakaM sainyaM yuktaH krUrAya karmaNe // 38 tatra tatraiva dhAvantaH samadRzyanta bhArata // 24 / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi yudhiSThirapurogAste drauNiM zastrabhRtAM varam / ekonacatvAriMzo'dhyAyaH // 39 // abhyavarSanta vegena visRjantaH zitAzarAn // 25 AgacchamAnAMstAndRSTvA raudrarUpAnparaMtapaH / saMjaya uvaac| prahasanpratijagrAha droNaputro mahAraNe // 26 bhImasenaM sapAJcAlyaM cedikekayasaMvRtam / tataH zarazatajvAla: senAkakSaM mhaarthH| vaikartanaH svayaM ruddhA vArayAmAsa sAyakaiH // 1 drauNirdadAha samare kakSamagniryathA vane // 27 tatastu cedikArUSAnsRJjayAMzca mahArathAn / talaM pANDuputrasya droNaputrapratApitam / karNo jaghAna saMkruddho bhImasenasya pshytH||2 cukSubhe bharatazreSTha timineva nadImukham // 28 bhImasenastataH karNa vihAya rathasattamam / dRSTvA te ca mahArAja droNaputraparAkramam / prayayau kauravaM sainyaM kakSamagniriva jvalan // 3 nihatAnmenire sarvAnpANDUndroNasutena vai // 29 sUtaputro'pi samare paashcaalaankekyaaNstthaa| yudhiSThirastu tvarito drauNiM zliSya mahAratham / sRJjayAMzca maheSvAsAnnijaghAna shsrshH||4 abravIdroNaputraM tu roSAmarSasamanvitaH // 30 saMzaptakeSu pArthazca kauraveSu vRkodrH| naiva nAma tava prItinaiva nAma kRtjnytaa| pAzcAleSu tathA karNaH kSayaM ckrurmhaarthaaH||5 yatastvaM puruSavyAghra mAmevAdya jighAMsasi // 31 te kSatriyA dahyamAnAstribhistaiH paavkopmaiH| brAhmaNena tapaH kAryaM dAnamadhyayanaM tathA / jagmurvinAzaM samare rAjandurmatrite tava / / 6 kSatriyeNa dhanurnAmyaM sa bhavAnbrAhmaNabruvaH // 32 tato duryodhanaH kruddho nakulaM navabhiH shraiH| vivyAdha bharatazreSTha caturazcAsya vAjinaH // 7 miSataste mahAbAho jeSyAmi yudhi kauravAn / tataH punarameyAtmA tava putro janAdhipaH / kuruSva samare karma brahmabandhurasi dhruvam // 33 kSureNa sahadevasya dhvajaM ciccheda kAzcanam // 8 evamukto mahArAja droNaputraH smayanniva / nakulastu tataH kruddhastava putraM trisaptabhiH / yuktatvaM tacca saMcintya nottaraM kiMcidabravIt // 34 jaghAna samare rAjansahadevazca paJcabhiH // 9 // anuktvA ca tataH kiMciccharavarSeNa pANDavam / tAvubhau bharatazreSThI zreSThI srvdhnussmtaam| chAdayAmAsa samare kruddho'ntaka iva prajAH // 35 / vivyAdhorasi saMkruddhaH paJcabhiH paJcabhiH shraiH|| saMchAdyamAnastu tadA droNaputreNa mAriSa / tato'parAbhyAM bhallAbhyAM dhanuSI samakRntata / pArtho'payAtaH zIghraM vai vihAya mahatIM camUm // 36 yamayoH prahasanarAjanvivyAdhaiva ca saptabhiH / / 11 apayAte tatastasmindharmaputre yudhisstthire| tAvanye dhanuSI zreSThe zakracApanibhe shubhe| droNaputraH sthito rAjanpratyAdezAnmahAtmanaH / / 37 / pragRhya rejatuH zUrau devaputrasamau yudhi // 12 tato yudhiSThiro rAjA tyaktvA drauNi mhaahve| / tatastau rabhasau yuddhe bhrAtarau bhrAtaraM nRp| -1728 - Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 40. 13] karNaparva [8. 40. 43 zarairvavarSaturthorairmahAmeghau yathAcalam // 13 vivizurvasudhAM vegAtkaGkabahiNavAsasaH // 28 tataH kruddho mahArAja tava putro mahArathaH / so'tividdho mahArAja putraste'tivyarAjata / pANDuputrau maheSvAsau vArayAmAsa patribhiH // 14 vasante puSpazabala: sapuSpa iva kiMzukaH // 29 dhanurmaNDalamevAsya dRzyate yudhi bhaart| sa chinnavarmA nArAcaiH prahArairjarjaracchaviH / sAyakAzcaiva dRzyante nizcarantaH samantataH // 15 dhRSTadyumnasya bhallena kruddhazciccheda kArmukam // 30 tasya sAyakasaMchannau cakAzetAM ca pANDavau / athainaM chinnadhanvAnaM tvaramANo mahIpatiH / meghacchannau yathA vyomni candrasUryau hataprabhau // 16 sAyakairdazabhI rAjanbhruvormadhye samArdayat // 31 te tu bANA mahArAja hemapuGkhAH shilaashitaaH| tasya te'zobhayanvaktraM karmAraparimArjitAH / AcchAdayandizaH sarvAH sUryasyevAMzavastadA // 17 praphulaM campakaM yadvaddhamarA madhulipsavaH // 32 bANabhUte tatastasminsaMchanne ca nbhstle| tadapAsya dhanuzchinnaM dhRSTadyumno mahAmanAH / yamAbhyAM dadRze rUpaM kAlAntakayamopamam // 18 anyadAdatta vegena dhanurbhallAMzca SoDaza // 33 parAkramaM tu taM dRSTvA tava suunormhaarthaaH| tato duryodhanasyAzvAnhatvA sUtaM ca paJcabhiH / mRtyorupAntikaM prAptI mAdrIputrau sma menire|| 19 dhanuzciccheda bhallena jAtarUpapariSkRtam // 34 tataH senApatI rAjanpANDavasya mahAtmanaH / rathaM sopaskaraM chatraM zaktiM khaDgaM gadAM dhvajam / pArSataH prayayau tatra yatra rAjA suyodhanaH // 20 bhallaizciccheda navabhiH putrasya tava pArSataH // 35 mAdrIputrau tataH zUrau vyatikramya mahArathau / tapanIyAGgadaM citraM nAgaM maNimayaM zubham / dhRSTadyumnastava sutaM tADayAmAsa sAyakaiH // 21 dhvajaM kurupatezchinnaM dadRzuH sarvapArthivAH // 36 tamavidhyadameyAtmA tava putro'tyamarSaNaH / duryodhanaM tu virathaM chinnasarvAyudhaM raNe / pAJcAlyaM paJcaviMzatyA prahasya puruSarSabha // 22 bhrAtaraH paryarakSanta sodaryA bharatarSabha // 37 tataH punarameyAtmA putraste pRthivIpate / tamAropya rathe rAjandaNDadhAro janAdhipam / viddhA nanAda pAJcAlyaM SaSTyA pazcabhireva ca // 23 apovAha ca saMbhrAnto dhRSTadyumnasya pazyataH // 38 athAsya sazaraM cApaM hastAvApaM ca mAriSa / karNastu sAtyaki jitvA rAjagRddhI mhaablH| kSurapreNa sutIkSNena rAjA ciccheda saMyuge // 24 / / droNahantAramugreSu sasArAbhimukhaM raNe // 39 tadapAsya dhanuzchinnaM pAJcAlyaH zatrukarzanaH / taM pRSThato'bhyayAttarNa zaineyo vitudazaraiH / anyadAdatta vegena dhanurbhArasahaM navam // 25 vAraNaM jaghanopAnte viSANAbhyAmiva dvipaH // 40 prajvalanniva vegena saMrambhAdrudhirekSaNaH / sa bhArata mahAnAsIdyodhAnAM sumahAtmanAm / azobhata maheSvAso dhRSTadyumnaH kRtavraNaH // 26 karNapArSatayormadhye tvadIyAnAM mahAraNaH // 41 sa pazcadaza nArAcAzvasataH panagAniva / na pANDavAnAM nAsmAkaM yodhaH kazcitparAGmakhaH / jighAMsurbharatazreSThaM dhRSTadyumno vyavAsRjat // 27 pratyadRzyata yatkarNaH pAJcAlAMstvarito yayau // 42 te varma hemavikRtaM bhittvA rAjJaH shilaashitaaH| / tasminkSaNe narazreSTha gajavAjinarakSayaH / ma.bhA. 217 -1729 - Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 40. 43] mahAbhArate [8. 40.78 prAdurAsIdubhayato rAjanmadhyaMgate'hani // 43 pAJcAlAnAM tathA madhye karNo'caradabhItavat // 5 pAzcAlAstu mahArAja tvaritA vijigISavaH / yathA mRgagaNAMnastAnsiMho drAvayate dizaH sarvato'bhyadravankaNaM patatriNa iva drumam // 44 pAJcAlAnAM rathavAtAnkarNo drAvayate tathA // 59 teSAmAdhirathiH kruddho yatamAnAnmanasvinaH / siMhAsyaM ca yathA prApya na jIvanti mRgAH kacit vicinvanneva bANApraiH samAsAdayadaprataH // 45 tathA karNamanuprApya na jIvanti mahArathAH // 60 vyAghraketuM suzarmANaM zaGkaM cograM dhanaMjayam / vaizvAnaraM yathA dIptaM dahyante prApya vai janAH / zuklaM ca rocamAnaM ca siMhasenaM ca durjayam // 46 karNAgninA raNe tadvadagdhA bhArata sRJjayAH // 61 te vIrA rathavegena parivabrunarottamam / karNena cediSvekena pAJcAleSu ca bhArata / . sRjantaM sAyakAnkruddhaM karNamAhavazobhinam // 47 vizrAvya nAma nihatA bahavaH zUrasaMmatAH // 62 yudhyamAnAMstu tAzUrAnmanujendraH pratApavAn / mama cAsInmanuSyendra dRSTvA karNasya vikramam / aSTAbhiraSTau rAdheyo nyahanannizitaiH zaraiH // 48 naiko'pyAdhirarjIvanpAJcAlyo mokSyate yudhi / athAparAnmahArAja sUtaputraH pratApavAn / pAJcAlAnvidhamansaMkhye sUtaputraH pratApavAn / jaghAna bahusAhasrAnyodhAnyuddhavizAradaH // 49 abhyadhAvata saMkruddho dharmaputraM yudhiSThiram // 64 viSNuM ca viSNukarmANaM devApiM bhadrameva c| dhRSTadyumnazca rAjAnaM draupadeyAzca maariss| . daNDaM ca samare rAjaMzcitraM citrAyudhaM harim // 50 parivaTharamitraghnaM zatazazcApare janAH // 65 siMhaketuM rocamAnaM zalabhaM ca mahAratham / zikhaNDI sahadevazca nakulo nAkulistathA / nijaghAna susaMkruddhazcedInAM ca mahArathAn // 51 janamejayaH zinernaptA bahavazca prabhadrakAH // 66 teSAmAdadataH prANAnAsIdAdhirathevapuH / ete purogamA bhUtvA dhRSTadyumnasya sNyuge| zoNitAbhyukSitAGgasya rudrasyevorjitaM mahat // 52 karNamasyantamiSvastrairviceruramitaujasaH / / 67 tatra bhArata karNena mAtaGgAstADitAH zaraiH / tAMstatrAdhirathiH saMkhye cedipAJcAlapANDavAn / sarvato'bhyadravanbhItAH kurvanto mahadAkulam // 53 eko bahUnabhyapatadgarutmAnpannagAniva // 68 nipeturu| samare karNasAyakapIDitAH / bhImasenastu saMkruddhaH kurUnmadrAnsakekayAn / kurvanto vividhAnnAdAnvajranunnA ivAcalAH // 54 ekaH saMkhye maheSvAso yodhayanbahvazobhata // 69 gajavAjimanuSyaizca nipatadbhiH samantataH / tatra marmasu bhImena nArAcaistADitA gajAH / rathaizcAvagatairmArge paryastIryata medinI // 55 prapatanto hatArohAH kampayanti sma medinIm // 7 naiva bhISmo na ca droNo nApyanye yudhi taavkaaH| vAjinazca hatArohAH pattayazca gatAsavaH / cakruH sma tAdRzaM karma yAdRzaM vai kRtaM raNe // 56 zerate yudhi nirbhinnA vamanto rudhiraM bahu // 71 sUtaputreNa nAgeSu ratheSu ca hayeSu ca / sahasrazazca rathinaH patitAH patitAyudhAH / nareSu ca naravyAghra kRtaM sma kadanaM mahat // 57 akSatAH samadRzyanta bhImAdbhItA gatAsavaH // 7 mRgamadhye yathA siMho dRzyate nirbhayazcaran / / rathibhirvAjibhiH sUtaiH pattibhizca tathA gjaiH| - 1730 - Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 40. 73] karNaparva [8. 40. 101. bhImasenazaracchinnairAstIrNA vasudhAbhavat // 73 / tau vidArya mahAsenAM praviSTau kezavArjunau / tatstambhitamivAtiSThadbhImasenabalArditam / | kruddhau saMrambharaktAkSau vyabhrAjetAM mahAdyutI // 88 duryodhanabalaM rAjannirutsAhaM kRtavraNam // 74 yuddhazauNDau samAhUtAvaribhistau raNAdhvaram / nizceSTaM tumule dInaM babhau tsminmhaarnne|| yajvabhirvidhinAhUtau makhe devAvivAzvinau // 89 prasannasalilaH kAle yathA syAtsAgaro nRpa // 75 kruddhau tau tu naravyAghrau vegavantau babhUvatuH / manyuvIryabalopetaM balAtparyavaropitam / talazabdena ruSitau yathA nAgau mahAhave // 90 abhavattava putrasya ttsainymissubhistdaa| vigAhansa rathAnIkamazvasaMghAMzca phalgunaH / rudhiraughapariklinnaM rudhirAI babhUva ha // 76 vyacaratpRtanAmadhye pAzahasta ivAntakaH // 91 sUtaputro raNe kruddhaH pANDavAnAmanIkinIm / taM dRSTvA yudhi vikrAntaM senAyAM tava bhArata / mImasenaH kurUMzcApi drAvayanbahvazobhata // 77 saMzaptakagaNAnbhUyaH putraste samacodayat // 92 vartamAne tathA raudre saMgrAme'dbhutadarzane / tato rathasahasreNa dviradAnAM tribhiH zataiH / nihatya pRtanAmadhye saMzaptakagaNAnbahUn // 78 caturdazasahasraizca turagANAM mahAhave // 93 arjuno jayatAM zreSTho vAsudevamathAbravIt / dvAbhyAM zatasahasrAbhyAM padAtInAM ca dhanvinAm / prabhagnaM balametaddhi yotsyamAnaM janArdana // 79 zUrANAM nAmalabdhAnAM viditAnAM samantataH / ete dhAvanti sagaNAH saMzaptakamahArathAH / abhyavartanta tau vIrau chAdayanto mhaarthaaH|| 94 apArayanto madvANAnsihazabdAnmRgA iva // 80 sa chAdyamAnaH samare zaraiH parabalArdanaH / dIryate ca mahatsainyaM sRJjayAnAM mahAraNe / darzayanraudramAtmAnaM pAzahasta ivAntakaH / istikakSyo hyasau kRSNa ketuH karNasya dhImataH / nighnansaMzaptakAnpArthaH prekSaNIyataro'bhavat // 95 razyate rAjasainyasya madhye vicarato muhuH // 81 tato vidyutprabhairbANaiH kArtasvaravibhUSitaiH / na ca karNa raNe zaktA jetumanye mahArathAH / nirantaramivAkAzamAsInnunnaiH kirITinA // 96 jAnIte hi bhavAnkarNaM vIryavantaM parAkrame // 82 kirITibhujanirmuktaiH saMpatadbhirmahAzaraiH / patra yAhi yataH karNo drAvayatyeSa no balam // 83 samAcchannaM babhau sarvaM kAdraveyairiva prabho // 97 barjayitvA raNe yAhi sUtaputraM mahAratham / rukmapuGkhAnprasannApAzarAnsaMnataparvaNaH / pramo mA bAdhate kRSNa yathA vA tava rocte||84 adarzayadameyAtmA dikSu sarvAsu pANDavaH // 98 etacchrutvA mahArAja govindaH prahasanniva / hatvA daza sahasrANi pArthivAnAM mahArathaH / abravIdarjunaM tUrNaM kauravAJjahi pANDava // 85 saMzaptakAnAM kaunteyaH prapakSaM tvarito'bhyayAt // 99 itastava mahatsainyaM govindapreritA hayAH / prapakSaM sa samAsAdya pArthaH kAmbojarakSitam / savarNAH pravivizurvahantaH kRSNapANDavau // 86 pramamAtha balAdvANairdAnavAniva vAsavaH // 100 kezavaprahitairazvaiH zvetaiH kaanycnbhuussnnaiH|| pracicchedAzu bhallaizca dviSatAmAtatAyinAm / pravizadbhistava balaM caturdizamabhidyata // 87 zastrapANIMstathA bAhUMstathApi ca zirAMsyuta // 101. - 1731 - Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 40. 102 ] mahAbhArate [8. 40. 128 aGgAGgAvayavaizchinnairvyAyudhAste'patankSitau / na mayA tAdRzo rAjandRSTapUrvaH praakrmH| viSvagvAtAbhisaMbhagnA bahuzAkhA iva drumAH // 102 saMjajJe yAdRzo drauNeH kRSNau saMchAdayiSyataH // hastyazvarathapattInAM vrAtAnnighnantamarjunam / drauNestu dhanuSaH zabdamahitatrAsanaM rnne| sudakSiNAdavarajaH zaravRSTyAbhyavIvRSat // 103 azrauSaM bahuzo rAjansihasya nadato yathA // 110 asyAsyato'rdhacandrAbhyAM sa bAhU prighopmau| jyA cAsya carato yuddhe savyadakSiNamasyataH / pUrNacandrAbhavaktraM ca kssurennaabhyhncchirH|| 104 vidyudambudamadhyasthA bhrAjamAneva sAbhavat // 118 sa papAta tato vAhAtsvalohitaparisravaH / sa tathA kSiprakArI ca dRDhahastazca pANDavaH / manaHzilAgireH zRGgaM vajreNevAvadAritam // 105 saMmohaM paramaM gatvA prekSata droNajaM tataH // 119 sudakSiNAdavarajaM kAmbojaM dadRzurhatam / sa vikramaM hRtaM mene AtmanaH sumhaatmnaa| prAMzuM kamalapatrAkSamatyarthaM priyadarzanam / tathAsya samare rAjanvapurAsIsudurdRzam // 120 kAzcanastambhasaMkAzaM bhinnaM hemagiriM yathA // 106 drauNipANDavayorevaM vartamAne mhaarnne| tato'bhavatpunayuddhaM ghormdbhutdrshnm| vardhamAne ca rAjendra droNaputre mhaable| nAnAvasthAzca yodhAnAM babhUvustatra yudhyatAm // 107 hIyamAne ca kaunteye kRSNaM roSaH samabhyayAt // eteSvAvarjitairazvaiH kAmbojairyavanaiH zakaiH / sa roSAnniHzvasanarAjannirdahanniva ckssussaa| zoNitAktaistadA raktaM sarvamAsIdvizAM pate // 108 drauNi hyapazyatsaMgrAme phalgunaM ca muhurmuhuH // 122 rathai rathAzvasUtaizca hatArohaizca vAjibhiH / tataH kruddho'bravItkRSNaH pArtha sapraNayaM tdaa| dviradaizca hatArohaimahAmAtrairhatadvipaiH / atyadbhutamidaM pArtha tava pazyAmi sNyuge| anyonyena mahArAja kRto ghoro janakSayaH // 109 atizete hi yatra tvA droNaputro'dya bhArata // 123 tasminprapakSe pakSe ca vadhyamAne mhaatmnaa| kaJcitte gANDivaM haste rathe tiSThasi cArjuna / arjunaM jayatAM zreSThaM tvarito drauNirAyayau // 110 kaJcitkuzalinau bAhU kaccidvIryaM tadeva te // 124 vidhunvAno mahaccApaM kArtasvaravibhUSitam / evamuktastu kRSNena kSiptvA bhallAMzcaturdaza / AdadAnaH zarAnghorAnsvarazmIniva bhaaskrH||111 tvaramANastvarAkAle drauNerdhanurathAcchinat / taiH patadbhirmahArAja drauNimuktaiH samantataH / dhvajaM chatraM patAkAM ca rathaM zakti gadAM tthaa||125 saMchAditau rathasthau tAvubhau kRSNadhanaMjayau // 112 jatrudeze ca subhRzaM vtsdntairtaaddyt| tataH zarazataistIkSNairbhAradvAjaH pratApavAn / sa mUcchA paramAM gatvA dhvajayaSTiM samAzritaH // 126 nizceSTau tAvubhau cakre yuddhe mAdhavapANDavau // 113 taM visaMjJaM mahArAja kirITibhayapIDitam / hAhAkRtamabhUtsarva jaGgamaM sthAvaraM tathA / apovAha raNAtsUto rakSamANo dhanaMjayAt / / 127 carAcarasya goptArau dRSTvA saMchAditau zaraiH // 114 etasminneva kAle tu vijayaH zatrutApanaH / siddhacAraNasaMghAzca saMpeturvai smnttH| nyavadhIttAvakaM sainyaM zatazo'tha shsrshH| cintayanto bhavedadya lokAnAM svstypiityh|| 115 / pazyatastava putrasya tasya vIrasya bhArata // 128 - 1732 - Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 40. 129 ] karNaparva [8. 42. 15 evameSa kSayo vRttastAvakAnAM paraiH saha / karNasya pANDavAnAM ca yamarASTravivardhanaH // 2 karo vizasano ghoro rAjandurmazrite tava // 129 tasminpravRtte saMgrAme tumule shonnitodke| saMzaptakAMzca kaunteyaH kurUMzcApi vRkodrH| saMzaptakeSu zUreSu kiMcicchiSTeSu bhArata // 3 vasuSeNaM ca pAzcAlaH kRtsnena vyadhamadraNe // 130 dhRSTadyumno mahArAja sahitaH sarvarAjabhiH / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi karNamevAbhidudrAva pANDavAzca mahArathAH // 4 ctvaariNshttmo'dhyaayH|| 40 // AgacchamAnAMstAnsaMkhye prahRSTAnvijayaiSiNaH / dadhAraiko raNe karNo jalaughAniva parvataH // 5 saMjaya uvAca / tamAsAdya tu te kaNaM vyazIryanta mhaarthaaH| tvaramANaH punaH kRSNaH paarthmbhyvdcchnaiH| yathAcalaM samAsAdya jalaughAH sarvatodizam / pazya kauravya rAjAnamapayAtAMzca pANDavAn // 1 tayorAsInmahArAja saMgrAmo lomaharSaNaH // 6 karNa pazya mahAraGge jvalantamiva pAvakam / dhRSTadyumnastu rAdheyaM zareNa nataparvaNA / asau bhImo maheSvAsaH saMnivRtto raNaM prati // 2 tADayAmAsa saMkruddhastiSTha tiSThati cAbravIt // 7 tamete'nu nivartante dhRssttdyumnpurogmaaH| vijayaM tu dhanuHzreSThaM vidhunvAno mahArathaH / pAJcAlAnAM sRJjayAnAM pANDavAnAM ca yanmukham / pArSatasya dhanuzchittvA zarAnAzIviSopamAna / nivRttaizca tathA pArbhagnaM zatrubalaM mahat // 3 tADayAmAsa saMkruddhaH pArSataM navabhiH zaraiH // 8 kauravAndravato hyeSa karNo dhArayate'rjuna / te varma hemavikRtaM bhittvA tasya mahAtmanaH / antakapratimo vege shkrtulypraakrmH||4 zoNitAktA vyarAjanta zakragopA ivAnagha // 9 asau gacchati kauravya drauNiratrabhRtAM vrH| tadapAsya dhanuzchinnaM dhRSTadyumno mahArathaH / umeSa pradrutaH saMkhye dhRSTadyumno mahArathaH // 5 anyaddhanurupAdAya zarAMzcAzIviSopamAna / sarva vyAcaSTa durdharSo vAsudevaH kirITine / karNa vivyAdha saptatyA zaraiH saMnataparvabhiH // 10 tato rAjanprAdurAsInmahAghoro mahAraNaH // 6 tathaiva rAjankarNo'pi pArSataM zatrutApanam / siMhanAdaravAzcAtra prAdurAsansamAgame / droNazatru maheSvAso vivyAdha nizitaiH zaraiH // 11 ubhayoH senayo rAjanmRtyuM kRtvA nivartanam // 7 tasya karNo mahArAja zaraM kanakabhUSaNam / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi preSayAmAsa saMkruddho mRtyudaNDamivAparam // 12 ekacatvAriMzo'dhyAyaH // 41 // tamApatantaM sahasA ghorarUpaM vizAM pate / ciccheda saptadhA rAjazaineyaH kRtahastavat // 13 saMjaya uvAca / dRSTvA vinihitaM bANaM zaraiH karNo vizAM pate / tataH punaH samAjagmurabhItAH kurusaJjayAH / / sAtyakiM zaravarSeNa samantAtparyavArayat // 14 yudhiSThiramukhAH pArthA vaikartanamukhA vayam // 1 / vivyAdha cainaM samare nArAcaistatra saptabhiH / tataH pravavRte bhImaH saMgrAmo lomaharSaNaH / taM pratyavidhyacchaineyaH zarairhemavibhUSitaiH // 15 - 1733 - Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 42. 16] mahAbhArate [8. 42. 40 tato yuddhamatIvAsIJcakSuHzrotrabhayAvaham / / nizitenAtha bANena drauNiM vivyAdha pArSataH // 28 rAjanghoraM ca citraM ca prekSaNIyaM samantataH // 16 tato drauNiH susaMkruddhaH zaraiH sNntprvmiH| sarveSAM tatra bhUtAnAM lomaharSo vyajAyata / prAcchAdayadizo rAjandhRSTadyumnasya saMyuge // 29 tadRSTvA samare karma karNazaineyayonRpa // 17 naivAntarikSaM na dizo naiva yodhAH samantataH / etasminnantare drauNirabhyayAtsumahAbalam / dRzyante vai mahArAja zaraizchannAH sahasrazaH // 30 pArSataM zatrudamanaM zatruvIryAsunAzanam // 18 tathaiva pArSato rAjandrauNimAhavazobhinam / abhyabhASata saMkruddho drauNirdUre dhanaMjaye / zaraiH saMchAdayAmAsa sUtaputrasya pazyataH // 31 tiSTha tiSThAdya brahmaghna na me jIvanvimokSyase / 19 rAdheyo'pi mahArAja pAJcAlAnsaha pANDavaiH / ityuktvA subhRzaM vIraH zIghrakRnnizitaiH shraiH| draupadeyAnyudhAmanyuM sAtyakiM ca mahAratham / pArSataM chAdayAmAsa ghorarUpaiH sutejnaiH| ekaH sa vArayAmAsa prekSaNIyaH samantataH // 32 yatamAnaM paraM zaktyA yatamAno mahArathaH // 20 dhRSTadyumno'pi samare drauNezciccheda kArmukam / yathA hi samare drauNiH pArSataM vIkSya mAriSa / tadapAsya dhanuzchinnamanyadAdatta kArmukam / tathA drauNiM raNe dRSTvA pArSataH paravIrahA / vegavatsamare ghoraM zarAMzcAzIviSopamAn // 33 nAtihRSTamanA bhUtvA manyate mRtyumAtmanaH // 21 sa pArSatasya rAjendra dhanuH zaktiM gadAM dhvajam / drauNistu dRSTvA rAjendra dhRSTadyumnaM raNe sthitam / hayAnsUtaM rathaM caiva nimeSAdvayadhamaccharaiH / / 34 krodhena niHzvasanvIraH pArSataM samupAdravat / sa chinnadhanvA viratho hatAzvo hatasArathiH / tAvanyonyaM tu dRSTvaiva saMrambhaM jagmatuH param // 22 khaDgamAdatta vipulaM zatacandraM ca bhAnumat // 35 athAbravInmahArAja droNaputraH pratApavAn / drauNistadapi rAjendra bhallaiH kSipraM mahArathaH / . dhRSTadyumnaM samIpasthaM tvaramANo vizAM pate / ciccheda samare vIraH kSiprahasto dRDhAyudhaH / pAzvAlApasadAdya tvAM preSayiSyAmi mRtyave // 23 rathAdanavarUDhasya tadadbhutamivAbhavat // 36 pApaM hi yattvayA karma ghnatA droNaM purA kRtam / / dhRSTadyumnaM tu virathaM hatAzvaM chinnakArmukam / adya tvA patsyate tadvai yathA hyakuzalaM tathA // 24 zaraizca bahudhA viddhamastraizca zakalIkRtam / arakSyamANaH pArthena yadi tiSThasi sNyuge| nAtaradbharatazreSTha yatamAno mahArathaH // 37 nApakramasi vA mUDha satyametadravImi te // 25 tasyAntamiSubhI rAjanyadA drauNirna jagmivAn / evamuktaH pratyuvAca dhRSTadyumnaH pratApavAn / atha tyaktvA dhanurvIraH pArSataM tvarito'nvagAt // prativAkyaM sa evAsirmAmako dAsyate tava / AsIdAdravato rAjanvegastasya mahAtmanaH / yenaiva te piturdattaM yatamAnasya saMyuge // 26 / garuDasyeva patato jighRkSoH pannagottamam // 39 yadi tAvanmayA droNo nihato brAhmaNabruvaH / etasminneva kAle tu mAdhavo'rjunamabravIt / tvAmidAnI kathaM yuddhe na haniSyAmi vikrmaat||27 pazya pArtha yathA drauNiH pArSatasya vadhaM prati / evamuktvA mahArAja senApatiramarSaNaH / yatnaM karoti vipulaM hanyAccainamasaMzayam // 40 -- 1734 - Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 42. 41] karNaparva [8. 43. 10 taM mocaya mahAbAho pArSataM zatrutApanam / mokSitaM pArSataM dRSTvA droNaputraM ca pIDitam // 54 drauNerAsyamanuprAptaM mRtyorAsyagataM yathA // 41 vAditrANi ca divyAni prAvAdyanta sahasrazaH / evamuktvA mahArAja vAsudevaH pratApavAn / siMhanAdazca saMjajJe dRSTvA ghoraM mahAdbhutam // 55 preSayattatra turagAnyatra drauNirvyavasthitaH // 42 evaM kRtvAbravItpArtho vAsudevaM dhanaMjayaH / te hayAzcandrasaMkAzAH kezavena pracoditAH / yAhi saMzaptakAnkRSNa kAryametatparaM mama // 56 pibanta iva tadvayoma jagmudrauNirathaM prati // 43 tataH prayAto dAzArhaH zrutvA pANDavabhASitama dRSTvAyAntau mahAvIryAvubhau kRSNadhanaMjayau / rathenAtipatAkena manomArutaraMhasA / / 57 dhRSTadyumnavadhe rAjaMzcake yatnaM mahAbalaH // 44 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi vikRSyamANaM dRSTvaiva dhRSTadyumnaM jneshvr| . dvicatvAriMzo'dhyAyaH // 42 // zarAMzcikSepa vai pArtho drauNiM prati mahAbalaH // 45 te zarA hemavikRtA gANDIvapreSitA bhRzam / saMjaya uvAca / drauNimAsAdya vivizurvalmIkamiva pannagAH // 46 etasminnantare kRSNaH pArthaM vacanamabravIt / sa vidhvastaiH zaraigho raidroNaputraH pratApavAn / darzayanniva kaunteyaM dharmarAja yudhiSThiram // 1 rathamAruruhe vIro dhnNjyshraarditH| eSa pANDava te bhrAtA dhArtarASTrairmahAbalaiH / / pragRhya ca dhanuH zreSThaM pArthaM vivyAdha sAyakaiH // 47 jighAMsubhirmaheSvAsaidrutaM pArthAnusaryate // 2 etasminnantare vIraH sahadevo janAdhipa / tathAnuyAnti saMrabdhAH pAJcAlA yuddhadurmadAH / apovAha rathenAjau pArSataM zatrutApanam // 48 yudhiSThiraM mahAtmAnaM parIpsanto mahAjavAH // 3 arjuno'pi mahArAja drauNi vivyAdha patribhiH / eSa duryodhanaH pArtha rathAnIkena daMzitaH / taM droNaputraH saMkruddho bAhvorurasi cAdayat // 49 rAjA sarvasya lokasya rAjAnamanudhAvati // 4 kodhitastu raNe pArtho nArAcaM kAlasaMmitam / / jighAMsuH puruSavyAghraM bhrAtRbhiH sahito balI / droNaputrAya cikSepa kAladaNDamivAparam / AzIviSasamaspazaiH srvyuddhvishaardaiH|| 5 sa brAhmaNasyAMsadeze nipapAta mahAdyutiH // 50 ete jighRkSavo yAnti dvipAzvarathapattayaH / sa vihvalo mahArAja zaravegena sNyuge| yudhiSThiraM dhArtarASTrA ratnottamamivArthinaH // 6 niSasAda rathopasthe vaiklavyaM ca paraM yayau // 51 pazya sAtvatabhImAbhyAM niruddhAdhiSThitaH prabhuH / tataH karNo mahArAja vyAkSipadvijayaM dhanuH / / jihIrSavo'mRtaM daityAH zakrAgnibhyAmivAvazAH // 7 arjunaM samare kruddhaH prekSamANo muhurmuhuH / ete bahutvAttvaritAH punargacchanti pANDavam / TairathaM cApi pArthena kAmayAno mahAraNe // 52 samudramiva vAryoghAH prAvRSTvAle mahArathAH // 8 taM tu hitvA hataM vIraM sArathiH zatrukarzanam / nadantaH siMhanAdAMzca dhamantazcApi vArijAn / apovAha rathenAjI tvaramANo raNAjirAt / / 53 balavanto maheSvAsA vidhunvanto dhanUMSi ca // 9 athotkruSTaM mahArAja pAJcAlairjitakAzibhiH / / mRtyormukhagataM manye kuntIputraM yudhiSThiram / - 1735 - Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 43. 10] mahAbhArate [ 8. 43. 39 hutamamau ca bhadraM te duryodhanavazaM gatam // 10 pAJcAlAnAM ca sarveSAM cedInAM caiva bhArata // 24 yathAyuktamanIkaM hi dhArtarASTrasya pANDava / eSa karNo raNe pArtha pANDavAnAmanIkinIm / nAsya zakro'pi mucyeta saMprApto bANagocaram // 11 zarairvidhvaMsayati vai nalinImiva kuJjaraH // 25 duryodhanasya zUrasya drauNeH zAradvatasya ca / ete dravanti rathinastvadIyAH pANDunandana / karNasya ceSuvego vai parvatAnapi dArayet // 12 pazya pazya yathA pArtha gacchantyete mahArathAH // 26 // duryodhanasya zUrasya zaraughAzIghramasyataH / ete bhArata mAtaGgAH karNenAbhihatA rnne| saMkruddhasyAntakasyeva ko vegaM saMsahedraNe // 13 ArtanAdAnvikurvANA vidravanti dizo daza // 27 karNena ca kRto rAjA vimukhaH zatrutApanaH / rathAnAM dravatAM vRndaM pazya pArtha samantataH / balavAllaghuhastazca kRtI yuddhavizAradaH // 14 drAvyamANaM raNe caiva karNenAmitrakarzinA // 28 rAdheyaH pANDavazreSThaM zaktaH pIDayituM rnne| hastikakSyAM raNe pazya carantIM tatra tatra.ha / sahito dhRtarASTrasya putraiH zUro mahAtmabhiH // 15 rathasthaM sUtaputrasya ketuM ketamatAM vara // 29 tasyaivaM yudhyamAnasya saMgrAme saMyatAtmanaH / asau dhAvati rAdheyo bhImasenarathaM prati / anyairapi ca pArthasya hRtaM varma mahArathaiH // 16 kirazarazatAnIva vinimnaMstava vAhinIm // 30 . upavAsakRzo rAjA bhRzaM bharatasattama / etAnpazya ca pAJcAlAndrAvyamANAnmahAtmanA / brAhme bale sthito hyeSa na kSatre'tibale vibho // 17 zakreNeva yathA daityAnhanyamAnAnmahAhave // 31 na jIvati mahArAjo manye pArtha yudhisstthirH| eSa karNo raNe jitvA pAzcAlAnpANDusRJjayAn / yadbhImasenaH sahate siMhanAdamamarSaNaH // 18 dizo viprekSate sarvAstvadarthamiti me matiH // 32 nardatAM dhArtarASTrANAM punaH punarariMdama / pazya pArtha dhanuH zreSThaM vikarSansAdhu shobhte| . dhamatAM ca mahAzaGkhAnsaMgrAme jitakAzinAm // 19 zatrUJjitvA yathA zakro devasaMdhaiH samAvRtaH // 33 yudhiSThiraM pANDaveyaM hateti bharatarSabha / ete nadanti kauravyA dRSTvA karNasya vikramam / saMcodayatyasau karNo dhArtarASTrAnmahAbalAn // 20 trAsayanto raNe pArthAnsRJjayAMzca sahasrazaH // 34 sthUNAkarNendrajAlena pArtha pAzupatena ca / eSa sarvAtmanA pANDUMstrAsayitvA mahAraNe / pracchAdayanto rAjAnamanuyAnti mahArathAH / abhibhASati rAdheyaH sarvasainyAni mAnadaH // 35 Aturo me mato rAjA saMniSevyazca bhArata // 21 abhidravata gacchadhvaM drutaM dravata kauravAH / yathainamanuvartante pAJcAlAH saha pANDavaiH / / yathA jIvanna vaH kazcinmucyate yudhi sRJjayaH // 36 tvaramANAstvarAkAle sarvazastrabhRtAM varAH / tathA kuruta saMyattA vayaM yAsyAma pRSThataH / majjantamiva pAtAle balino'pyujjihIrSavaH // 22 evamuktvA yayAveSa pRSThato vikirazaraiH // 37 na keturdazyate rAjJaH karNena nihataH zaraiH / pazya kaNaM raNe pArtha zvetacchavivirAjitam / pazyatoryamayoH pArtha sAtyakezca shikhnnddinH||23 / udayaM parvataM yadvacchobhayanvai divAkaraH // 38 dhRSTadyumnasya bhImasya zatAnIkasya vA vibho| | pUrNacandranikAzena mUrdhni chatreNa bhArata / - 1736 - Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 43. 39 ] karNaparva [8. 43. 67 dhiyamANena samare tathA zatazalAkinA // 39 bhImasenena kaunteya pAJcAlaizca mhaatmbhiH|| 53 eSa tvAM prekSate karNaH sakaTAkSo vizAM pte| senA hi dhArtarASTrasya vimukhA cAbhavadraNAt / uttamaM yatnamAsthAya dhruvameSyati saMyuge // 40 vipradhAvati vegena bhImasya nihatA zaraiH // 54 pazya hyenaM mahAbAho vidhunvAnaM mahaddhanuH / vipannasasyeva mahI rudhireNa smukssitaa| zarAMzcAzIviSAkArAnvisRjantaM mahAbalam // 41 bhAratI bharatazreSTha senA kRpaNadarzanA / / 55 asau nivRtto rAdheyo dRzyate vaanrdhvj| nivRttaM pazya kaunteya bhImasenaM yudhAM patim / vadhAya cAtmano'bhyeti dIpasya zalabho ythaa||42 AzIviSamiva kruddhaM tasmAdravati vAhinI // 56 karNamekAkinaM dRSTvA rathAnIkena bhaart| pItaraktAsitasitAstArAcandrArkamaNDitAH / rirakSiSuH susaMyatto dhArtarASTro'bhivartate // 43 patAkA viprakIryante chatrANyetAni cArjuna // 57 sarvaiH sahebhirduSTAtmA vadhya eSa prayatnataH / sauvarNA rAjatAzcaiva taijasAzca pRthagvidhAH / vayA yazazca rAjyaM ca sukhaM cottmmicchtaa||44 ketavo vinipAtyante hatyazvaM viprakIryate // 58 mAtmAnaM ca kRtAtmAnaM samIkSya bharatarSabha / rathebhyaH prapatantyete rathino vigtaasvH| tAgasaM ca rAdheyaM dharmAtmani yudhiSThire // 45 nAnAvagairhatA bANaiH pAJcAlairapalAyibhiH // 59 pratipadyasva rAdheyaM praaptkaalmnntrm| nirmanuSyAngajAnazvAnrathAMzcaiva dhanaMjaya / AyAM yuddhe matiM kRtvA pratyehi rathayUthapam // 46 samAdravanti pAzcAlA dhArtarASTrAMstara svinaH // 60 paca hyetAni mukhyAnAM rathAnAM rathasattama / mRdganti ca naravyAghrA bhiimsenvypaashryaat| zatAnyAyAnti vegena balinAM bhImatejasAm // 47 balaM pareSAM durdharSaM tyaktvA prANAnariMdama // 61 panna nAgasahasrANi dviguNA vAjinastathA / ete nadanti pAJcAlA dhamantyapi ca vArijAn / amisaMhatya kaunteya padAtiprayutAni c| abhidravanti ca raNe nighnantaH sAyakaiH parAn // 62 anyonyarakSitaM vIra balaM tvAmabhivartate // 48 pazya svargasya mAhAtmyaM pAJcAlA hi paraMtapa / sUtaputre maheSvAse drshyaatmaanmaatmnaa| dhArtarASTrAnvinimnanti kruddhAH siMhA iva dvipAn / uttamaM yatnamAsthAca pratyehi bharatarSabha / / 49 sarvatazcAbhipannaiSA dhArtarASTrI mahAcamUH / asau karNaH susaMrabdhaH pAJcAlAnabhidhAvati / pAzcAlairmAnasAdetya haMsaigaGgeva vegitaiH // 64 phetumasya hi pazyAmi dhRSTadyumnarathaM pti| subhRzaM ca parAkrAntAH pAJcAlAnAM nivaarnne| samucchetsyati pAJcAlAniti manye paraMtapa // 50 / kRpakarNAdayo vIrA RSabhANAmivarSabhAH // 65 AcakSe te priyaM pArtha tadevaM bhrtrssbh| sunimagnAMzca bhImAstrairdhArtarASTrAnmahArathAn / rAjA jIvati kauravyo dharmaputro yudhiSThiraH / / 51 dhRSTadyumnamukhA vIrA nanti zatrUnsahasrazaH / asau bhImo mahAbAhuH sNnivRttshcmuumukhe| viSaNNabhUyiSTharathA dhArtarASTrI mahAcamaH // 66 vRtaH sRJjayasainyena sAtyakena ca bhArata // 52 / / pazya bhImena nArAcaizchinnA nAgAH patantyamI / vaghyanta ete samare kauravA nizitaiH shraiH| vajrivajrAhatAnIva zikharANi mahIbhRtAm // 67 ma. bhA. 218 - 1737 - Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 43. 68] mahAbhArate [ 8. 44. 15 bhImasenasya nirviddhA bANaiH saMnataparvabhiH / vadhyamAne bale cApi mAmake pANDusRJjayaiH // 1 svAnyanIkAni mRdganto dravantyete mahAgajAH // 68 dravamANe balaughe ca nirAkrande muhurmuhuH / nAbhijAnAsi bhImasya siMhanAdaM durutsaham / kimakurvanta kuravastanmamAcakSva saMjaya // 2 nadato'rjuna saMgrAme vIrasya jitakAzinaH // 69 saMjaya uvaac| eSa naiSAdirabhyeti dvipamukhyena pANDavam / dRSTvA bhImaM mahAbAhuM sUtaputraH pratApavAn / jighAMsustomaraiH kruddho daNDapANirivAntakaH // 70 krodharaktekSaNo rAjanbhImasenamupAdravat // 3 satomarAvasya bhujau chinnau bhImena garjataH / tAvakaM ca balaM dRSTvA bhImasenAtparAGmukham / tIkSNairagnizikhAprakhyairnArAcairdazabhirhataH // 71 yatnena mahatA rAjanparyavasthApayadbalI // 4 hatvainaM punarAyAti nAgAnanyAnprahAriNaH / vyavasthApya mahAbAhustava putrasya vAhinIm / pazya nIlAmbudanibhAnmahAmAtrairadhiSThitAn / pratyudyayau tadA karNaH pANDavAnyuddhadurmadAn // 5 zaktitomarasaMkAzairvinighnantaM vRkodaram // 72 pratyudyayustu rAdheyaM pANDavAnAM mahArathAH / sapta sapta ca nAgAMstAnvaijayantIzca sadhvajAH / dhunvAnAH kArmukANyAjau vikSipantazca sAyakAn nihatya nizitairbANaizchinnAH pArthAgrajena te / bhImasenaH zinernaptA zikhaNDI janamejayaH / dazabhirdazabhizcaiko nArAcairnihato gajaH // 73 dhRSTadyumnazca balavAnsarve cApi prabhadrakAH // 7 na cAsau dhArtarASTrANAM zrUyate ninadastathA / pAzcAlAzca naravyAghrAH samantAttava vAhinIm / puraMdarasame kruddhe nivRtte bharatarSabhe // 74 abhyadravanta saMkruddhAH samare jitakAzinaH // 8 akSauhiNyastathA tisro dhArtarASTrasya saMhatAH / tathaiva tAvakA rAjanpANDavAnAmanIkinIm / kruddhena narasiMhena bhImasenena vAritAH // 75 abhyadravanta tvaritA jighAMsanto mahArathAH // 9 saMjaya uvAca / rathanAgAzvakalilaM pattidhvajasamAkulam / bhImasenena tatkarma kRtaM dRSTvA suduSkaram / babhUva puruSavyAghra sainyamadbhutadarzanam // 10 arjuno vyadhamacchiSTAnahitAnnizitaiH zaraiH // 76 zikhaNDI ca yayau kaNaM dhRSTadyumnaH sutaM tava / te vadhyamAnAH samare saMzaptakagaNAH prbho| duHzAsanaM mahArAja mahatyA senayA vRtam // 11 zakrasyAtithitAM gatvA vizokA hyabhavanmudA // 77 nakulo vRSasenaM ca citrasenaM yudhiSThiraH / pArthazca puruSavyAghraH zaraiH saMnataparvabhiH / ulUkaM samare rAjansahadevaH samabhyayAt // 12 jaghAna dhArtarASTrasya caturvidhabalAM camUm // 78 sAtyakiH zakuni cApi bhImasenazca kauravAn / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi arjunaM ca raNe yattaM droNaputro mahArathaH // 13 tricatvAriMzo'dhyAyaH // 43 // yudhAmanyuM maheSvAsaM gautamo'bhyapatadraNe / kRtavarmA ca balavAnuttamaujasamAdravat // 14 dhRtarASTra uvAca / bhImasenaH kurUnsarvAnputrAMzca tava mAriSa / nivRtte bhImasene ca pANDave ca yudhisstthire| sahAnIkAnmahAbAhureka evAbhyavArayat // 15 - 1738 - Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 44. 16 ] karNaparva [8. 44. 44 zikhaNDI ca tataH karNa vicarantamabhItavat / athAnyaddhanurAdAya putraste bharatarSabha / mISmahantA mahArAja vArayAmAsa patribhiH // 16 dhRSTadyumnaM zaravrAtaiH samantAtparyavArayat // 31 pratirabdhastataH karNo roSAtprasphuritAdharaH / tava putrasya te dRSTvA vikramaM taM mahAtmanaH / zikhaNDinaM tribhirbANairbhuvormadhye vyatADayat // 17 vyahasanta raNe yodhAH siddhAzcApsarasAM gaNAH // dhArayaMstu sa tAnbANAzikhaNDI bahvazobhata / tataH pravavRtte yuddhaM tAvakAnAM paraiH saha / rAjataH parvato yadvatribhiH zRGgaiH samanvitaH // 18 ghoraM prANabhRtAM kAle ghorarUpaM paraMtapa // 33 so'tividdho maheSvAsaH sUtaputreNa sNyuge| nakulaM vRSasenastu viddhA paJcabhirAyasaiH / karNa vivyAdha samare navatyA nizitaiH zaraiH // 19 / pituH samIpe tiSThantaM tribhiranyairavidhyata // 34 tasya karNo hayAnhatvA sArathiM ca tribhiH zaraiH / nakulastu tataH kruddho vRSasenaM smayanniva / sanmamAtha dhvajaM cAsya kSurapreNa mahArathaH // 20 nArAcena sutIkSNena vivyAdha hRdaye dRDham // 35 hatAzvAttu tato yAnAdavaplutya mahArathaH / so'tividdho balavatA zatruNA zatrukarzanaH / zaktiM cikSepa karNAya saMkruddhaH zatrutApanaH // 21 zatru vivyAdha viMzatyA sa ca taM paJcabhiH shraiH||36 tAM chittvA samare karNastribhirbhArata sAyakaiH / tataH zarasahasreNa tAvubhau puruSarSabhau / zikhaNDinamathAvidhyannavabhirnizitaiH zaraiH // 22 anyonyamAcchAdayatAmathAbhajyata vAhinI // 37 karNacApacyutAnbANAnvarjayaMstu nrottmH|| dRSTvA tu pradrutAM senAM dhArtarASTrasya sUtajaH / apayAtastatastUrNaM zikhaNDI jayatAM varaH // 23 nivArayAmAsa balAdanupatya vizAM pate / tataH karNo mahArAja pANDusainyAnyazAtayat / nivRtte tu tataH karNe nakulaH kauravAnyayau // 38 tUlarAziM samAsAdya yathA vAyurmahAjavaH // 24 karNaputrastu samare hitvA nakulameva tu / dhRSTadyumno mahArAja tava putreNa piidditH| jugopa cakraM tvaritaM rAdheyasyaiva mAriSa // 39 daHzAsanaM tribhirbANairabhyavidhyatstanAntare // 25 ulUkastu raNe kruddhaH sahadevena vAritaH / tasya duHzAsano bAhu~ savyaM vivyAdha mAriSa / tasyAzvAMzcaturo hatvA sahadevaH pratApavAn / zitena rukmapujhena bhallena nataparvaNA // 26 sArathiM preSayAmAsa yamasya sadanaM prati // 40 dhRSTadyumnastu nirviddhaH zaraM ghoramamarSaNaH / duHzAsanAya saMkrudvaH preSayAmAsa bhArata // 27 ulUkastu tato yAnAdavaplutya vizAM pate / ApatantaM mahAvegaM dhRSTadyumnasamIritam / trigartAnAM balaM pUrNa jagAma pitRnandanaH // 41 zaraizciccheda putrarate tribhireva vizAM pate // 28 sAtyakiH zakuni viddhA viMzatyA nizitaiH zaraiH / athAparaiH saptadazaibhallaiH kanakabhUSaNaiH / / dhvajaM ciccheda bhallena saubalasya hasanniva // 42 dhRSTadyumnaM samAsAdya bAhvorurasi cArdayat // 29 saubalastasya samare kruddho rAjanpratApavAn / tataH sa pArSataH kru dvo dhanuzciccheda mAriSa / vidArya kavacaM bhUyo dhvajaM ciccheda kaanycnm||43 kSurapreNa sutIkSNena tata ucukruzurjanAH // 30 | athainaM nizitairbANaiH sAtyakiH prtyvidhyt| - 1739 - Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 44. 44] mahAbhArate [8. 45. 14 sArathiM ca mahArAja tribhireva samArdayat / athAsya vAhAMstvaritaH zarairninye yamakSayam // 44 saMjaya uvAca / tato'vaplutya sahasA zakunirbharatarSabha / drauNistu rathavaMzena mahatA parivAritaH / Aruroha rathaM tUrNamulUkasya mhaarthH| ApatatsahasA rAjanyatra rAjA vyavasthitaH // 1 apovAhAtha zIghraM sa zaineyAyuddhazAlinaH // 45 tamApatantaM sahasA zUraH zaurisahAyavAn / sAtyakistu raNe rAjastAvakAnAmanIkinIm / dadhAra sahasA pArtho veleva makarAlayam // 2 abhidudrAva vegena tato'nIkamabhidyata // 46 tataH kruddho mahArAja droNaputraH pratApavAn / zaineyazaranunnaM tu tataH sainyaM vizAM pate / arjunaM vAsudevaM ca chAdayAmAsa patribhiH // 3 bheje daza dizastUrNaM nyapataJca gatAsuvat // 47 avacchannau tataH kRSNau dRSTvA tatra mahArathAH / bhImasenaM tava suto vArayAmAsa saMyuge / vismayaM paramaM gatvA prekSanta kuravastadA // .4 taM tu bhImo muhUrtena vyazvasUtarathadhvajam / arjunastu tato divyamasraM cakre hasanniva / cakre lokezvaraM tatra tenAtuSyanta caarnnaaH|| 48 tadatraM brAhmaNo yuddhe vArayAmAsa bhArata // 5 yadyaddhi vyAkSipadyuddhe pANDavo'straM jighAMsayA / tato'pAyAnnapastatra bhImasenasya gocarAt / tattadatraM maheSvAso droNaputro vyazAtayat // 6 kurusainyaM tataH sarvaM bhImasenamupAdravat / astrayuddhe tato rAjanvartamAne bhayAvahe / satra rAvo mahAnAsIdbhImamekaM jighAMsatAm // 49 apazyAma raNe drauNi vyAttAnanamivAntakam // 7 yudhAmanyuH kRpaM viddhvA dhanurasyAzu cicchide / sa dizo vidizazcaiva chAMdayitvA vijihmagaiH / athAnyaddhanurAdAya kRpaH zastrabhRtAM varaH // 50 vAsudevaM tribhirbANairavidhyadakSiNe bhuje // 8 yudhAmanyordhva sUtaM chatraM cApAtayarikSatau / tato'rjuno hayAnhatvA sarvAMstasya mahAtmanaH / tato'pAyAdrathenaiva yudhAmanyurmahArathaH // 51 cakAra samare bhUmiM zoNitaughataraGgiNIm // 9 uttamaujAstu hArdikyaM zarairbhImaparAkramam / nihatA rathinaH petuH pArthacApacyutaiH zaraiH / chAdayAmAsa sahasA megho vRSTyA yathAcalam // 52 hayAzca paryadhAvanta muktayoktrAstatastataH // 10 tadyuddhaM sumahaccAsIdghorarUpaM paraMtapa / / tadRSTvA karma pArthasya drauNirAhavazobhinaH / yAdRzaM na mayA yuddhaM dRSTapUrvaM vizAM pate // 53 avAkiradraNe kRSNaM samantAnnizitaiH zaraiH // 11 kRtavarmA tato rAjannuttamaujasamAhave / tato'rjunaM mahArAja drauNirAyamya ptrinnaa| hRdi vivyAdha sa tadA rathopastha upAvizat // 54 vakSodeze samAsAdya tADayAmAsa saMyuge // 12 sArathistamapovAha rathena rathinAM varam / so'tividdho raNe tena droNaputreNa bhArata / tatastu satvaraM rAjanpANDusainyamupAdravat // 55 Adatta parighaM ghoraM drauNezcainamavAkSipat // 13 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi tamApatantaM parighaM kArtasvaravibhUSitam / ctushctvaariNsho'dhyaayH|| 44 // drauNizciccheda sahasA tata uccukruzurjanAH // 14 - 1740 - Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 45. 15 ] karNaparva [8. 45. 42 so'nekadhApatadbhUmau bhAradvAjasya sAyakaiH / sahasrANi ca yodhAnAM tvAmeva puruSarSabha / vizIrNaH parvato rAjanyathA syAnmAtarizvanA // 15 krozanti samare vIra drAvyamANAni pANDavaiH // 30 tato'rjuno raNe drauNiM vivyAdha dazabhiH zaraiH / etacchrutvA tu rAdheyo duryodhanavaco mahat / sArathiM cAsya bhallena rathanIDAdapAharat // 16 madrarAjamidaM vAkyamabravItsUtanandanaH // 31 sa saMgRhya svayaM vAhAkRSNau prAcchAdayaccharaiH / pazya me bhujayorvIryamastrANAM ca janezvara / tatrAdbhutamapazyAma drauNerAzu parAkramam // 17 adya hanmi raNe sarvAnpAJcAlAnpANDubhiH saha / ayacchatturagAnyacca phalgunaM cApyayodhayat / / vAhayAzvAnnaravyAghra bhadreNaiva janezvara / / 32 sadasya samare rAjansarve yodhA apUjayan // 18 evamuktvA mahArAja sUtaputraH pratApavAn / yadA tvamasyata raNe droNaputreNa phalgunaH / pragRhya vijayaM vIro dhanuHzreSThaM purAtanam / tato razmInrathAzvAnAM kSurapraizvicchide jayaH // 12 sajyaM kRtvA mahArAja saMmRjya ca punaH punaH // 33 prAdravaMsturagAste tu zaravegaprabAdhitAH / saMnivArya ca yodhAnsvAnsatyena zapathena ca / tato'bhUnninado bhUyastava sainyasya bhArata // 20 prAyojayadameyAtmA bhArgavAkhaM mahAbalaH // 34 pANDavAstu jayaM labdhvA tava sainyamupAdravan / tato rAjansahasrANi prayutAnyarbudAni ca / samantAnnizitAnbANAnvimuJcanto jayaiSiNaH // 21 koTizazca zarAstIkSNA niragacchanmahAmRdhe / / 35 pANDavaistu mahArAja dhArtarASTrI mahAcamUH / jvalitaistairmahAghoraiH kaGkabahiNavAjitaiH / punaH punaratho vIrairabhajyata jayoddhataiH // 22 saMchannA pANDavI senA na prAjJAyata kiMcana // 36 pazyatAM te mahArAja putrANAM citrayodhinAm / hAhAkAro mahAnAsItpAJcAlAnAM vizAM pate / zakuneH saubaleyasya karNasya ca mahAtmanaH // 23 pIDitAnAM balavatA bhArgavAstreNa saMyuge // 37 vAryamANA mahAsenA putraistava janezvara / nipatadbhirgajai rAjannaraizcApi sahasrazaH / nAvatiSThata saMgrAme tADyamAnA samantataH // 24 rathaizcApi naravyAghra hayaizcApi samantataH // 38 tato yodhairmahArAja palAyadbhistatastataH / prAkampata mahI rAjanihataistaistatastataH / abhavadvayAkulaM bhItaiH putrANAM te mahadbalam // 25 vyAkulaM sarvamabhavatpANDavAnAM mahadalam // 39 tiSTha tiSTheti satataM sUtaputrasya jalpataH / karNaratveko yudhAM zreSTho vidhUma iva pAvakaH / nAvatiSThata sA senA vadhyamAnA mahAtmabhiH // 26 dahazatrUnnaravyAghra zuzubhe sa paraMtapaH / / 40 athotkruSTaM mahArAja pANDavairjitakAzibhiH / te vadhyamAnAH karNena pAJcAlAzcedibhiH saha / vArtarASTrabalaM dRSTvA dravamANaM samantataH / / 27 tatra tatra vyamuhyanta vanadAhe yathA dvipAH / to duryodhanaH karNamabravItpraNayAdiva / cukruzuste naravyAghra yathAprAgvA narottamAH // 41 zya karNa yathA senA pANDavairarditA bhRzam // 28 / teSAM tu krozatAM zrutvA bhItAnAM raNamUrdhani / vayi tiSThati saMtrAsAtpalAyati smnttH| dhAvatAM ca dizo rAjandhitrastAnAM samantataH / tajjJAtvA mahAbAho kuru prAptamariMdama // 29 ArtanAdo mahAMstatra pretAnAmiva saMplave // 42 - 1141 - Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 45. 43] mahAbhArate [8. 45: 63 vadhyamAnAMstu tAndRSTvA sUtaputreNa maariss| zUrAzUro hrssynsvysaacii| vitresuH sarvabhUtAni tiryagyonigatAnyapi // 43 ' pUrvApadAnaiH prathitaiH prazaMsate vadhyamAnAH samare sUtaputreNa sRJjayAH / sthirAMzcakArAtmarathAnanIke // 56 arjunaM vAsudevaM ca vyAkrozanta muhurmuhuH / apazyamAnastu kirITamAlI pretarAjapure yadvatpretarAjaM vicetasaH // 44 yudhi jyeSThaM bhrAtaramAjamIDham / .. athAbravIdvAsudevaM kuntIputro dhnNjyH| .. uvAca bhImaM tarasAbhyupetya bhArgavAstraM mahAghoraM dRSTvA tatra samIritam // 45 rAjJaH pravRttistviha keti rAjan // 50 pazya kRSNa mahAbAho bhArgavAstrasya vikramam / bhIma uvAca / naitadatraM hi samare zakyaM hantuM kathaMcana // 46 apayAta ito rAjA dharmaputro yudhiSThiraH / sUtaputraM ca saMrabdhaM pazya kRSNa mahAraNe / karNabANavibhumAGgo yadi jIvetkathaMcana // 58 antakapratimaM vIraM kurvANaM karma dAruNam // 47 arjuna uvaac| sutIkSNaM codayannazvAnprekSate mAM muhurmuhuH / tasmAdbhavAzIghramitaH prayAtu na ca pazyAmi samare karNasya prapalAyitam // 48 __ rAjJaH pravRttyai kurusttmsy| jIvanprApnoti puruSaH saMkhye jypraajyau| nUnaM hi viddho'tibhRzaM pRSakaiH jitasya tu hRSIkeza vadha eva kuto jayaH // 49 karNena rAjA zibiraM gato'sau // 59 tato janArdanaH prAyAdRSTumicchanyudhiSThiram / yaH saMprahAre nizi saMpravRtte zrameNa grAhayiSyaMzca karNa yuddhena mAriSa // 50 droNena viddho'tibhRzaM trkhii| arjunaM cAbravItkRSNo bhRzaM rAjA priksstH| tasthau ca tatrApi jayapratIkSo tamAzvAsya kuruzreSTha tataH karNaM haniSyasi // 51 ___ droNena yAvanna hataH kilAsIt // 60 tato dhanaMjayo draSTuM rAjAnaM bANapIDitam / sa saMzayaM gamitaH pANDavAgryaH rathena prayayau kSipraM saMgrAme kezavAjJaya // 52 . saMkhye'dya karNena mahAnubhAvaH / gacchanneva tu kaunteyo dharmarAjadidRkSayA / jJAtuM prayAhyAzu tamadya bhIma sainyamAlokayAmAsa nApazyattatra cAgrajam // 53 - sthAsyAmyahaM zatrugaNAnnirudhya // 61 yuddhaM kRtvA tu kaunteyo droNaputreNa bhArata / bhIma uvaac| duHsahaM vajriNA saMkhye parAjigye bhRgoH sutam // tvameva jAnIhi mahAnubhAva / dauNiM parAjitya tatogradhanvA ___ rAjJaH pravRttiM bharatarSabhasya / - kRtvA mahaDhuSkaramAryakarma / ahaM hi yadyarjuna yAmi tatra AlokayAmAsa tataH svasainyaM vakSyanti mAM bhIta iti pravIrAH // 62 . dhanaMjayaH zatrubhirapradhRSyaH // 55 tato'bravIdarjuno bhImasenaM sa yudhyamAnaH pRtanAmukhasthA saMzaptakAH pratyanIkaM sthitA me / - 1742 - Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 45. 63] karNaparva [8. 64. 12 etAnahatvA na mayA tu zakya harSagadgadayA vAcA prItaH prAha paraMtapau // 73 mito'payAtuM ripusaMghagoSThAt // 63 / / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi athAbravIdarjuna bhImasenaH pnycctvaariNsho'dhyaayH||45|| khavIryamAzritya kuruprviir| saMzaptakAnpratiyotsyAmi saMkhye __ saMjaya uvaac| sarvAnahaM yAhi dhanaMjayeti // 64 mahAsattvau tu tau dRSTvA sahitau kezavArjunau / tadbhImasenasya vaco nizamya hatamAdhirathiM mene saMkhye gANDIvadhanvanA // 1 sudurvacaM bhrAturamitramadhye / tAvabhyanandatkaunteyaH sAmnA paramavalgunA / dRSTuM kuruzreSThamabhiprayAtuM smitapUrvamamitraghnaH pUjayanbharatarSabha / / 2 provAca vRSNipravaraM tadAnIm // 65 yudhiSThira uvAca / podayAzvAnhRSIkeza vigAya'taM rathArNavam / svAgataM devakIputra svAgataM te dhanaMjaya / ajAtazatru rAjAnaM draSTumicchAmi kezava // 66 priyaM me darzanaM bADhaM yuvayoracyutArjunau // 3 tato hayAnsarvadAzArhamukhyaH akSatAbhyAmariSTAbhyAM kathaM yudhya mahAratham / prAcodayadbhImamuvAca cedam / AzIviSasamaM yuddhe sarvazastravizAradam // 4 naitaJcitraM tava karmAdya vIra agragaM dhArtarASTrANAM sarveSAM zarma varma ca / yAsyAmahe jahi bhImArisaMghAn // 67 rakSitaM vRSasenena suSeNena ca dhanvinA / / 5 anujJAtaM mahAvIryaM rAmeNAstreSu durjayam / tato yayau hRSIkezo yatra rAjA yudhiSThiraH / trAtAraM dhArtarASTrANAM gantAraM vAhinImukhe // 6 zIghrAcchIghrataraM rAjanvAjibhirgaruDopamaiH // 68 hantAramarisainyAnAmamitragaNamardanam / pratyanIke vyavasthApya bhImasenamariMdamam / duryodhanahite yuktamasmadyuddhAya codyatam // 7 saMdizya caiva rAjendra yuddhaM prati vRkodaram // 69 apradhRSyaM mahAyuddhe devairapi savAsavaiH / tatastu gatvA puruSapravIrau analAnilayostulyaM tejasA ca balena ca // 8 rAjAnamAsAdya zayAnamekam / pAtAlamiva gambhIraM suhRdAnandavardhanam / sthAdubhau pratyavaruhya tasmA antakAbhamamitrANAM kaNaM hatvA mhaahve| - dvavandaturdharmarAjasya pAdau / 70 diSTyA yuvAmanuprAptau jitvAsuramivAmarau // 9 sau dRSTvA puruSavyAghrau kSemiNau puruSarSabha / tena yuddhamadInena mayA hyadyAcyutArjunau / mudAbhyupagatau kRSNAvazvinAviva vAsavam // 71 / kupitenAntakeneva prajAH sarvA jighAMsatA // 10 sAvabhyanandadrAjA hi vivasvAnazvinAviva / tena ketuzca me chinno hatau ca pArNisArathI / hate mahAsure jambhe zakraviSNU yathA guruH // 72 / hatavAhaH kRtazcAsmi yuyudhAnasya pazyataH // 11 manyamAno hataM karNa dharmarAjo yudhisstthirH| dhRSTadyumnasya yamayorvIrasya ca zikhaNDinaH / -.17.43 - Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 46. 12 ] mahAbhArate [8. 46. 36 pazyatAM draupadeyAnAM pAJcAlAnAM ca sarvazaH // 12 sadA tvadarthaM rAdheyaH sa kathaM nihatastvayA // 27 etAJjitvA mahAvIryAnkarNaH zatrugaNAnbahUn / dhRtarASTro hi yodheSu sarveSveva sadArjuna / jitavAnmAM mahAbAho yatamAnaM mahAraNe // 13 tava mRtyuM raNe karNaM manyate puruSarSabhaH // 28 anusRtya ca mAM yuddhe paruSANyuktavAnbahu / sa tvayA puruSavyAghra kathaM yuddhe niSUditaH / tatra tatra yudhAM zreSThaH paribhUya na saMzayaH // 14 tanmamAcakSva bIbhatso yathA karNo htstvyaa||29 bhImasenaprabhAvAttu yajIvAmi dhnNjy| sotsedhamasya ca ziraH pazyatAM suhRdAM hRtam / bahunAtra kimuktena nAhaM tatsoDhumutsahe // 15 tvayA puruSazArdUla zArdUlena yathA ruroH // 30 trayodazAhaM varSANi yasmAdbhIto dhanaMjaya / yaH paryupAsItpradizo dizazca na sma nidrA labhe rAtrau na cAhani sukhaM kvcit||16 ___ tvAM sUtaputraH samare parIpsan / tasya dveSeNa saMyuktaH paridaye dhanaMjaya / ditsuH karNaH samare hastipUgaM Atmano maraNaM jAnanvAdhrINasa iva dvipaH // 17 ___sa hIdAnI kaGkapatraiH sutIkSNaiH // 31 yasyAyamagamatkAlazcintayAnasya me vibho| tvayA raNe nihataH sUtaputraH kathaM zakyo mayA karNo yuddhe kSapayituM bhavet // 18 kaccicchete bhUmitale duraatmaa| jApratsvapaMzca kaunteya karNameva sadA hyaham / kaJcitpriyaM me paramaM tvayAdya pazyAmi tatra tatraiva karNabhUtamidaM jagat // 19 ___ kRtaM raNe sUtaputraM nihatya // 32. yatra yatra hi gacchAmi karNAdbhIto dhanaMjaya / yaH sarvataH paryapatattvadarthe tatra tatra hi pazyAmi karNamevAgrataH sthitam // 20 madAnvito garvitaH suutputrH| so'haM tenaiva vIreNa smressvplaayinaa| sa zUramAnI samare sametya sahayaH sarathaH pArtha jitvA jIvanvisarjitaH // 21 kaJcittvayA nihataH saMyuge'dya // 33 ko nu me jIvitenArtho rAjyenArtho'tha vA punaH / raukmaM rathaM hastivaraizca yuktaM mamaivaM dhikRtasyeha karNenAhavazominA // 22 ___ rathaM ditsuryaH parebhyastvadarthe / na prAptapUrvaM yadbhISmAtkRpAdroNAcca sNyuge|| sadA raNe spardhate yaH sa pApaH tatprAptamadya me yuddhe sUtaputrAnmahArathAt // 23 ___ kaJcittvayA nihatastAta yuddhe // 34 tattvA pRcchAmi kaunteya yathA hyakuzalastathA / yo'sau nityaM zUramadena matto tanmamAcakSva kAryena yathA karNastvayA htH||24 _ vikatthate saMsadi kauravANAm / zakravIryasamo yuddhe yamatulyaparAkramaH / priyo'tyartha tasya suyodhanasya / rAmatulyastathAstre yaH sa kathaM vai niSUditaH // 25 kaJcitsa pApo nihatastvayAdya // 35 mahArathaH samAkhyAtaH sarvayuddhavizAradaH / kaJcitsamAgamya dhanuHpramuktaidhanurdharANAM pravaraH sarveSAmekapUruSaH / / 26 stvtpressitailohitaavihNgaiH| pUjito dhRtarASTreNa saputreNa vizAM pte| zete'dya pApaH sa vibhinnagAtraH - 1744 - Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48. 36] karNaparva [8. 47.2 kaJcidbhagno dhArtarASTrasya bAhuH // 36 navekSate karNasamAzrayeNa / yo'sau sadA zlAghate rAjamadhye kaJcittvayA so'dya samAzrayo'sya duryodhanaM harpayandarpapUrNaH / bhagnaH parAkramya suyodhanasya // 44 ahaM hantA phalgunasyeti mohA yo naH purA SaNDhatilAnavoca'kaJciddhatastasya na vai tathA rathaH // 37 ___tsabhAmadhye pArthivAnAM samakSam / / nAhaM pAdau dhAvayiSye kadAci sa durmatiH kaccidupetya saMkhye ___ dyAvasthitaH pArtha ityalpabuddhiH / tvayA hataH sUtaputro'tyamarSI // 45 vrataM tasyaitatsarvadA zakrasUno yaH sUtaputraH prahasandurAtmA kaJcittvayA nihataH so'dya karNaH // 38 purAbravInnirjitAM saublen| yo'sau kRSNAmabravIDhuSTabuddhiH svayaM prasahyAnaya yAjJasenI.. karNaH sabhAyAM kuruvIramadhye / mapIha kaccitsa hatastvayAdya // 46 kiM pANDavAMstvaM na jahAsi kRSNe yaH zastrabhRcchreSThatamaM pRthivyAM sudurbalAnpatitAnhInasattvAn // 39 __pitAmahaM vyaakssipdlpcetaaH| yattatkarNaH pratyajAnAttvadarthe saMkhyAyamAno'rdharathaH sa kaccinAhatvAhaM saha kRSNena pArtham / ttvayA hato'dyAdhirathirdurAtmA // 47 ihopayAteti sa pApabuddhiH amarSaNaM nikRtisamIraNeritaM kaJcicchete zarasaMbhinnagAtraH // 40 hRdi zritaM jvalanamimaM sadA mama / kaJcitsaMgrAme vidito vA tadAyaM hato mayA so'dya sametya pApadhIsamAgamaH sRJjayakauravANAm / riti bruvanprazamaya me'dya phalguna // 48 anAvasthAmIhazI prApito'haM iti zrImahAbhArate karNaparvaNi . kaccittvayA so'dya hataH sametya // 41 SaTcatvAriMzo'dhyAyaH // 46 // kaccittvayA tasya sumandabuddhe 47 gANDIvamuktairvizikhai ladbhiH / saMjaya uvAca / sakuNDalaM bhAnumaduttamAGgaM taddharmazIlasya vaco nizamya kAyAtprakRttaM yudhi savyasAcin // 42 rAjJaH kruddhasyAdhirathau mhaatmaa| yattanmayA bANasamarpitena uvAca durdharSamadInasattvaM dhyAto'si karNasya vadhAya viir| yudhiSThiraM jiSNuranantavIryaH // 1 tanme tvayA kaccidamoghamadya saMzaptakaiyudhyamAnasya me'dya dhyAtaM kRtaM karNanipAtanena // 43 senAprayAyI kurusainyasya raajn| yaddapapUrNaH sa suyodhano'smA AzIviSAbhAnkhagamAnpramuJcama.bhA. 219 - 1745 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 47. 2] mahAbhArate [8. 48.2 ndrauNiH purastAtsahasA vyatiSThat // 2 prabhadrakAH karNamabhi dravanti / dRSTvA rathaM meghanibhaM mamema mRtyorAsyaM vyAttamivAnvapadyamambaSThasenA maraNe vyatiSThat / nprabhadrakAH karNamAsAdya rAjan // 10 teSAmahaM pazca zatAni hatvA AyAhi pazyAdya yuyutsamAnaM tato drauNimagamaM pArthivAgya // 3 mAM sUtaputraM ca vRtau jyaay| . sato'parAnbANasaMghAnanekA SaTsAhasrA bhArata rAjaputrAH nAkarNapUrNAyatavipramuktAn / svargAya lokAya rathA nimgnaaH||11 sasarja zikSAstrabalaprayatnai sametyAhaM sUtaputreNa saMkhye stathA yathA prAvRSi kaalmeghH||4 __vRtreNa vajrIva narendramukhya / naivAdadAnaM na ca saMdadhAnaM yosye bhRzaM bhArata sUtaputrajAnImahe katareNAsyatIti / masminsaMgrAme yadi vai dRzyate'dya // 1: vAmena vA yadi vA dakSiNena karNa na cedadya nihanmi rAja__sa droNaputraH samare paryavartat // 5 nsabAndhavaM yudhyamAnaM prasahya / avidhyanmAM paJcabhidroNaputraH pratizrutyAkurvatAM vai gatiryA zitaiH zaraiH paJcabhirvAsudevam / ___ kaSTAM gaccheyaM tAmahaM rAjasiMha // 13 ahaM tu taM triMzatA vajrakalpaiH Amatraye tvAM brahi jayaM raNe me __samArdayaM nimiSasyAntareNa // 6 purA bhImaM dhArtarASTrA grsnte| sa vikSaranrudhiraM sarvagAtrai sauti haniSyAmi narendrasiMha sthAnIkaM sUtasUnorviveza / sainyaM tathA zatrugaNAMzca sarvAn // 14 mayAbhibhUtaH sainikAnAM prabarhA iti zrImahAbhArate karNaparvaNi nasAvapazyanrudhireNa pradigdhAn // 7 saptacatvAriMzo'dhyAyaH // 47 // tato'bhibhUtaM yudhi vIkSya sainyaM 48 vidhvastayodhaM drutavAjinAgam / saMjaya uvaac| paJcAzatA rathamukhyaiH sametaH zrutvA karNa kalyamudAravIya karNastvaranmAmupAyAtpramAthI // 8 ___ kruddhaH pArthaH phalgunasyAmitaujAH / tAnsUdayitvAhamapAsya karNa dhanaMjaya vAkyamuvAca cedaM draSTuM bhavantaM tvryaabhiyaatH| yudhiSThiraH karNazarAbhitaptaH // 1 sarve pAzcAlA hyudvijante sma karNA idaM yadi dvaitavane hyavakSyaH ___ dgandhAdgAvaH kesariNo yathaiva // 9 ___ karNaM yoddhaM na prasahe nRpeti / mahAjhaSasyeva mukhaM prapannAH vayaM tadA prAptakAlAni sarve -1746 - Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 48. 2] kaNapatra [8. 49.1 vRttAnyupaiSyAma tadaiva pArtha // 2 jAto'diterviSNurivArihantA / mayi pratizrutya vadhaM hi tasya sveSAM jayAya dviSatAM vadhAya balasya cAptasya tathaiva viir| khyAto'mitaujAH kulatantukartA // 10 AnIya naH zatrumadhyaM sa kasmA ityantarikSe zatazRGgamUrdhni . samutkSipya sthaNDile pratyapiSTAH // 3 tapasvinAM zRNvatAM vAguvAca / anvAziSma vayamarjuna tvayi evaMvidhaM tvAM tacca nAbhUttavAdya yiyAsavo bahu kalyANamiSTam / devA hi nUnamanRtaM vadanti // 11 sannaH sarvaM viphalaM rAjaputra tathApareSAmRSisattamAnAM ___ phalArthinAM nicula ivAtipuSpaH // 4 zrutvA giraM pUjayatAM sadaiva / pracchAditaM baDizamivAmiSeNa na saMnatiM praimi suyodhanasya pracchAdito gavaya ivaapvaacaa| na tvA jAnAmyAdhiratherbhayArtam // 12 anarthakaM me darzitavAnasi tvaM tvaSTrA kRtaM vAhamakUjanAkSaM . rAjyArthino rAjyarUpaM vinAzam // 5 zubhaM samAsthAya kapidhvajaM tvam / yattatpRthAM vAguvAcAntarikSa khagaM gRhItvA hemacitraM samiddhaM / saptAhajAte tvayi mandabuddhau / dhanuzcedaM gANDivaM tAlamAtram / * jAtaH putro vAsavavikramo'yaM sa kezavenohyamAnaH kathaM nu sarvAJzUrAJzAtravAoSyatIti // 6 karNAdbhIto vyapayAto'si pArtha / / 13 ayaM jetA khANDave devasaMghA dhanuzcaitatkezavAya pradAya ___ sarvANi bhUtAnyapi cottamaujAH / ___ yantAbhaviSyastvaM raNe cedurAtman / ayaM jetA madrakaliGgakekayA tato'haniSyatkezavaH karNamugraM nayaM kurUnhanti ca rAjamadhye // 7 marutpativatramivAttavajraH // 14 . asmAtparo na bhavitA dhanurdharo mAse'patiSyaH paJcame tvaM prakRcchre na vai bhUtaH kazcana jAtu jetaa| ___na vA garbho'pyabhaviSyaH pRthAyAH / icchannAryaH sarvabhUtAni kuryA tatte zramo rAjaputrAbhaviSyadvaze vazI sarvasamAptavidyaH // 8 na saMgrAmAdapayAtuM durAtman // 15 kAnyA zazAGkasya javena vAyoH iti zrImahAbhArate karNaparvaNi sthairyeNa meroH kSamayA pRthivyaaH| bhssttctvaariNsho'dhyaayH||48|| sUryasya bhAsA dhanadasya lakSmyA zauryeNa zakrasya balena viSNoH // 9 saMjaya uvAca / tulyo mahAtmA tava kunti putro yudhiSThireNaivamuktaH kaunteyaH zvetavAhanaH / - 1747 - Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 49. 1] mahAbhArate [8. 49. 28 asiM jagrAha saMkruddho jighAMsurbharatarSabham // 1 / na hi dharmavibhAgajJaH kuryAdevaM dhanaMjaya // 14 tasya kopaM samudvIkSya cittajJaH kezavastadA / akAryANAM ca kAryANAM saMyogaM yaH karoti vai / uvAca kimidaM pArtha gRhItaH khaDga ityuta // 2 kAryANAmakriyANAM ca sa pArtha puruSAdhamaH // 15 neha pazyAmi yoddhavyaM tava kiMciddhanaMjaya / anusRtya tu ye dharma kavayaH samupasthitAH / te dhvastA dhArtarASTrA hi sarve bhImena dhImatA // 3 samAsavistaravidAM na teSAM vettha nizcayam // 16 apayAto'si kaunteya rAjA draSTavya ityapi / anizcayajJo hi naraH kAryAkAryavinizcaye / sa rAjA bhavatA dRSTaH kuzalI ca yudhiSThiraH // 4 avazo muhyate pArtha yathA tvaM mUDha eva tu // 17 saM dRSTvA nRpazArdU zArdUlasamavikramam / na hi kAryamakArya vA sukhaM jJAtuM kathaMcana / harSakAle tu saMprApte kasmAttvA manyurAvizat // 5 zrutena jJAyate sarva tacca tvaM nAvabudhyase // 18 na taM pazyAmi kaunteya yaste vadhyo bhavediha / avijJAnAdbhavAnyacca dharma rakSati dharmavit / kasmAdbhavAnmahAkhaDgaM parigRhNAti satvaram // 6 / prANinAM hi vadhaM pArtha dhArmiko nAvabudhyate // 19 tattvA pRcchAmi kaunteya kimidaM te cikIrSitam / prANinAmavadhastAta sarvajyAyAnmato mama / parAmRzasi yatkruddhaH khaDgamadbhutavikrama // 7 anRtaM tu bhavedvAcyaM na ca hiMsyAtkathaMcana // 20 evamuktastu kRSNena prekSamANo yudhiSThiram / / sa kathaM bhrAtaraM jyeSThaM rAjAnaM dharmakovidam / arjunaH prAha govindaM kruddhaH sarpa iva zvasana // 8 hanyAdbhavAnnarazreSTha prAkRto'nyaH pumAniva // 21 dada gANDIvamanyasmA iti mAM yo'bhicodayet / ayudhyamAnasya vadhastathAzastrasya bhArata / chindyAmahaM zirastasya ityupAMzuvrataM mama // 9 parAGmukhasya dravataH zaraNaM vAbhigacchataH / tadukto'hamadInAtmanrAjJAmitaparAkrama / kRtAJjaleH prapannasya na vadhaH pUjyate budhaiH / / 22. samakSaM tava govinda na tatkSantumihotsahe // 10 tvayA caiva vrataM pArtha bAlenaiva kRtaM puraa| tasmAdenaM vadhiSyAmi rAjAnaM dharmabhIrukam / tasmAdadharmasaMyuktaM mauDhyAtkarma vyavasyasi // 23 pratijJA pAlayiSyAmi hatvemaM narasattamam / sa guruM pArtha kasmAttvaM hanyA dharmamanusmaran / etadarthaM mayA khaDgo gRhIto yadunandana // 11 asaMpradhArya dharmANAM gatiM sUkSmAM duranvayAm // 24 so'haM yudhiSThiraM hatvA satye'pyAnRNyatAM gataH / / idaM dharmarahasyaM ca vakSyAmi bharatarSabha / vizoko vijvarazcApi bhaviSyAmi janArdana // 12 / yadyAttava bhISmo vA dharmajJo vA yudhiSThiraH // 25 kiM vA tvaM manyase prAptamasminkAle samutthite / viduro vA tathA kSattA kuntI vApi yazasvinI / tvamasya jagatastAta vettha sarvaM gatAgatam / tatte vakSyAmi tattvena tannibodha dhanaMjaya // 26 tattathA prakariSyAmi yathA mAM vakSyate bhvaan|| 13 satyasya vacanaM sAdhu na satyAdvidyate param / kRSNa uvAca / tattvenaitatsudurjeyaM yasya satyamanuSThitam // 27 idAnIM pArtha jAnAmi na vRddhAH sevitaastvyaa| bhavetsatyamavaktavyaM vaktavyamanRtaM bhavet / akAle puruSavyAghra sNrmbhkriyyaanyaa| sarvasvasyApahAre tu vaktavyamanRtaM bhavet // 28 - 1748 - Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 49. 29 ] karNaparva [8. 49.55 prANAtyaye vivAhe ca vaktavyamanRtaM bhavet / atha dasyubhayAtkecittadA tadvanamAvizan / yatrAnRtaM bhavetsatyaM satyaM cApyanRtaM bhavet // 29 | dasyavo'pi gatAH krUrA vyamArganta prayatnataH // 43 tAdRzaM pazyate bAlo yasya satyamanuSThitam / atha kauzikamabhyetya prAhustaM satyavAdinam / satyAnRte vinizcitya tato bhavati dharmavit / / 30 katamena pathA yAtA bhagavanbahavo janAH / kimAzcayaM kRtaprajJaH puruSo'pi sudAruNaH / satyena pRSTaH prabrUhi yadi tAnvettha zaMsa naH // 44 sumahatprApnuyAtpuNyaM balAko'ndhavadhAdiva // 31 sa pRSTaH kauzikaH satyaM vacanaM tAnuvAca ha / kimAzcarya punarmUDho dharmakAmo'pyapaNDitaH / bahuvRkSalatAgulmametadvanamupAzritAH / sumahatprApnuyAtpApamApagAmiva kauzikaH // 32 tataste tAnsamAsAdya krUrA jannuriti zrutiH // 45 ___arjuna uvAca / tenAdharmeNa mahatA vAgduruktena kauzikaH / mAcakSva bhagavannetadyathA vidyAmahaM tathA / gataH sukaSTaM narakaM sUkSmadharmeSvakovidaH / balAkAndhAbhisaMbaddhaM nadInAM kauzikasya ca // 33 aprabhUtazruto mUDho dharmANAmavibhAgavit // 46 kRSNa uvAca / vRddhAnapRSTvA saMdehaM mahacchrabhramito'rhati / bhagavyAdho'bhavatkazcidvalAko nAma bhaart| tatra te lakSaNoddezaH kazcideva bhaviSyati // 47 yAtrArtha putradArasya mRgAnhanti na kAmataH // 34 duSkaraM paramajJAnaM taaNAtra vyavasyati / so'ndhau ca mAtApitarau bibhartyanyAMzca sNshritaan| zrutidharma iti oke vadanti bahavo janAH // 48 khadharmanirato nityaM satyavAganasUyakaH // 35 na tvetatpratisUyAmi na hi sarva vidhIyate / sakadAcinmRgAlli~psurnAnvavindaprayatnavAn / prabhavArthAya bhUtAnAM dharmapravacanaM kRtam // 49 athApazyatsa pItodaM zvApadaM ghrANacakSuSam // 36 dhAraNAddharmamityAhurdharmo dhArayati prajAH / ghadRSTapUrvamapi tatsattvaM tena hataM tadA / yaH syAddhAraNasaMyuktaH sa dharma iti nishcyH||50 anveva ca tato vyomnaH puSpavarSamavApatat // 37 ye'nyAyena jihIrSanto janA icchanti karhicit / apsarogItavAditrairnAditaM ca manoramam / akUjanena cenmokSo nAtra kUjetkathaMcana // 51 vimAnamAgamatsvargAnmRgavyAdhaninISayA // 38 avazyaM kUjitavyaM vA zaGkaranvApyakUjataH / / udbhUtaM sarvabhUtAnAmabhAvAya kilArjuna / zreyastatrAnRtaM vaktuM satyAditi vicAritam // 52 tapastatvA varaM prAptaM kRtamandhaM svayaMbhuvA // 39 prANAtyaye vivAhe vA sarvajJAtidhanakSaye / taddhatvA sarvabhUtAnAmabhAvakRtanizcayam / narmaNyabhipravRtte vA pravaktavyaM mRSA bhavet / tato balAkaH svaragAdevaM dharmaH sudurvidaH // 40 adharma nAtra pazyanti dharmatattvArthadarzinaH // 53 kauziko'pyabhavadviprastapasvI na bahuzrutaH / yaH stenaiH saha saMbandhAnmucyate zapathairapi / nadInAM saMgame grAmAdadUre sa kilAvasat // 41 zreyastatrAnRtaM vaktuM tatsatyamavicAritam // 54 satyaM mayA sadA vAcyamiti tasyAbhavadgatam / / na ca tebhyo dhanaM deyaM zakye sati kathaMcana / satyavAdIti vikhyAtaH sa tadAsIddhanaMjaya // 42 | pApebhyo hi dhanaM dattaM dAtAramapi pIDayet / - 1749 - Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 49. 55] mahAbhArate [8. 49.78 tasmAddharmArthamanRtamuktvA nAnRtavAgbhavet // 55 tasmAtpArtha tvAM paruSANyavocaeSa te lakSaNoddezaH samuddiSTo yathAvidhi / karNe dyUtaM hyadya raNe nibaddham // 64 etacchrutvA brUhi pArtha yadi vadhyo yudhiSThiraH // 56 tasminhate kuravo nirjitAH syuarjuna uvAca / revaMbuddhiH pArthivo dharmaputraH / yathA brUyAnmahAprAjJo yathA brUyAnmahAmatiH / yadAvamAnaM labhate mahAntaM hitaM caiva yathAsmAkaM tathaitadvacanaM tava // 57 tadA jIvanmRta ityucyate saH // 65 bhavAnmAtRsamo'smAkaM tathA pitRsamo'pi ca / tanmAnitaH pArthivo'yaM sadaiva gatizca paramA kRSNa tena te vAkyamadbhutam // 58 tvayA sabhImena tathA yamAbhyAm / na hi te triSu lokeSu vidyate'viditaM kacit / vRddhaizca loke puruSapravIraitasmAdbhavAnparaM dharma veda sarva tathAtatham // 59 stasyAvamAnaM kalayA tvaM prayuGkhaH / / 66 avadhyaM pANDavaM manye dharmarAja yudhiSThiram / tvamityatrabhavantaM tvaM brUhi pArtha yudhiSThiram / tasminsamayasaMyoge brUhi kiMcidanugraham / tvamityukto hi nihato gururbhavati bhArata // 67 idaM cAparamatraiva zRNu hRtsthaM vivakSitam // 60 evamAcara kaunteya dharmarAje yudhiSThire / jAnAsi dAzArha mama vrataM tvaM adharmayuktaM saMyogaM kuruSvaivaM kurUdvaha // 68 yo mAM brUyAtkazcana mAnuSeSu / atharvAGgirasI hyeSA zrutInAmuttamA zrutiH / anyasmai tvaM gANDivaM dehi pArtha avicAryaiva kAryaiSA zreyaHkAmainaraiH sadA // 69 yastvatto'bhavitA vA viziSTaH // 61 vadho hyayaM pANDava dharmarAjJahanyAmahaM kezava taM prasahya stvatto yukto vetsyate caivameSaH / bhImo hanyAttUbaraketi coktaH / tato'sya pAdAvabhivAdya pazcAtanme rAjA proktavAMste samakSaM cchamaM brUyAH sAntvapUrvaM ca pArtham // 70 dhanurdehItyasakRdvaSNisiMha // 62 bhrAtA prAjJastava kopaM na jAtu taM hatvA cetkezava jIvaloke ___ kuryAdrAjA kaMcana paannddveyH| sthAtA kAlaM nAhamapyalpamAtram / mukto'nRtAddhAtRvadhAcca pArtha sA ca pratijJA mama lokaprabuddhA hRSTaH kaNaM tvaM jahi sUtaputram // 71 bhavetsatyA dharmabhRtAM variSTha / saMjaya uvAca / yathA jIvetpANDavo'haM ca kRSNa ityevamuktastu janArdanena tathA buddhiM dAtumadyArhasi tvam // 63 pArthaH prazasyAtha suhRdvadhaM tam / vAsudeva uvAca / tato'bravIdarjuno dharmarAjarAjA zrAnto jagato vikSatazca ___ manuktapUrva paruSaM prasahya // 72 karNena saMkhye nishitairbaannsNdhaiH| mA tvaM rAjanvyAhara vyAharatsu -1750 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3. 49. 73] karNaparva [8. 49.88 na tiSThase krozamAtre raNArdhe / mahAhave megha ivAmbudhArAH // 80 bhImastu mAmarhati garhaNAya balaM tu vAci dvijasattamAnAM yo yudhyate sarvayodhapravIraH // 73 kSAtraM budhA bAhubalaM vadanti / kAle hi zatrUnpratipIDya saMkhye tvaM vAgbalo bhArata niSThurazca hatvA ca shuuraanpRthiviiptiiNstaan| tvameva mAM vetsi yathAvidho'ham // 81 yaH kuJjarANAmadhikaM sahasraM yatAmi nityaM tava kartumiSTaM hatvAnadattumulaM siMhanAdam // 74 dAraiH sutairjIvitenAtmanA ca / suduSkaraM karma karoti vIraH evaM ca mAM vAgvizikhairnihaMsi kartuM yathA nAhasi tvaM kadAcit / tvattaH sukhaM na vayaM vidma kiMcit // 82 rathAdavaplutya gadAM parAmRzaM avAmaMsthA mAM draupadItalpasaMstho stayA nihantyazvanaradvipAraNe // 75 mahArathAnpratihanmi tvadarthe / varAsinA vAjirathAzvakuJjarAM tenAtizaGkI bhArata niSThuro'si stathA rathAGgairdhanuSA ca hantyarIn / tvattaH sukhaM nAbhijAnAmi kiMcit // 83 pramRdya padbhayAmahitAnnihanti yaH proktaH svayaM satyasaMdhena mRtyu: punazca dobhyAM zatamanyuvikramaH // 76 stava priyArtha naradeva yuddhe / mahAbalo vaizravaNAntakopamaH vIraH zikhaNDI draupado'sau mahAtmA prasahya hantA dviSatAM yathArham / __mayAbhiguptena hatazca tena / / 84 sa bhImaseno'rhati garhaNAM me na cAbhinandAmi tavAdhirAjyaM na tvaM nityaM rakSyase yaH suhRdbhiH // 77 ___ yatastvamakSeSvahitAya saktaH / mahArathAnnAgavarAnhayAMzca svayaM kRtvA pApamanAryajuSTa' padAtimukhyAnapi ca prmthy| ___ mebhiryuddhe tartumicchasyarIstu // 85 eko bhImo dhArtarASTraSu manaH akSeSu doSA bahavo vidharmAH . sa mAmupAlabdhumariMdamo'rhati // 78 ___ zrutAstvayA sahadevo'bravIdyAn / kaliGgavaGgAGganiSAdamAgadhA tAnnaiSi saMtatumasAdhujuSTAnsadAmadAnnIlabalAhakopamAna / nyena sma sarve nirayaM prapannAH // 86 nihanti yaH zatrugaNAnanekazaH | tvaM devitA tvatkRte rAjyanAzasa mAbhivaktuM prabhavatyanAgasam // 79 stvatsaMbhavaM vyasanaM no narendra / suyuktamAsthAya rathaM hi kAle mAsmAnkrUrairvAkpratodaistuda tvaM dhanurvikarSazarapUrNamuSTiH / bhUyo rAjankopayannalpabhAgyAn // 87 sajatyasau zaravarSANi vIro etA vAcaH paruSAH savyasAcI .- 1751 - Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 49. 88 ] mahAbhArate [8. 49. 102 sthiraprajJaM zrAvayitvA tatakSa / na mAdRzaM yuddhagataM jayanti // 95 tadAnutepe surarAjaputro hatA udIcyA nihatAH pratIcyAH ___ viniHzvasaMzcApyasimudbarha // 88 prAcyA nirastA dAkSiNAtyA vizastAH / tamAha kRSNaH kimidaM punarbhavA saMzaptakAnAM kiMcidevAvaziSTaM nvikozamAkAzanibhaM karotyasim / sarvasya sainyasya hataM mayArdham // 96 pravahi satyaM punaruttaraM vidhe zete mayA nihatA bhAratI ca vacaH pravakSyAmyahamarthasiddhaye // 89 camU raajndevcmuuprkaashaa| ityeva pRSTaH puruSottamena ye nAstrajJAstAnahaM hanmi zastraisuduHkhitaH kezavamAha vAkyam / stasmAllokaM neha karomi bhasmasAt // 9 ahaM haniSye svazarIrameva ityevamuktvA punarAha pArtho __ prasahya yenAhitamAcaraM vai // 90 yudhiSThiraM dharmabhRtAM variSTham / nizamya tatpArthavaco'bravIdidaM apyaputrA tena rAdhA bhavitrI dhanaMjayaM dharmabhRtAM variSThaH / kuntI mayA vA tadRtaM viddhi rAjan / prabrUhi pArtha svaguNAnihAlmana prasIda rAjankSama yanmayoktaM stathA svahAdaM bhavatIha sadyaH // 91 kAle bhavAnvetsyati tannamaste // 98 tathAstu kRSNetyabhinandya vAkyaM prasAdya rAjAnamamitrasAI dhanaMjayaH prAha dhanurvinAmya / sthito'bravIccainamabhiprapannaH / yudhiSThiraM dharmabhRtAM variSThaM yAmyeSa bhImaM samarAtpramoktuM zRNuSva rAjaniti zakrasUnuH // 92 __ sarvAtmanA sUtaputraM ca hantum // 99 na mAdRzo'nyo naradeva vidyate tava priyArthaM mama jIvitaM hi dhanurdharo devamRte pinaakinm| ___bravImi satyaM tadavehi rAjan / ahaM hi tenAnumato mahAtmanA iti prAyAdupasaMgRhya pAdau kSaNena hanyAM sacarAcaraM jagat // 93 samutthito dIptatejAH kiriittii| mayA hi rAjansadigIzvarA dizo nedaM cirAtkSipramidaM bhaviSyavijitya sarvA bhavataH kRtA vshe| tyAvartate'sAvabhiyAmi cainam // 100 sa rAjasUyazca samAptadakSiNaH etacchrutvA pANDavo dharmarAjo ___ sabhA ca divyA bhavato mamaujasA // 94 ___ bhrAturvAkyaM paruSaM phalgunasya / / pANau pRSatkA likhitA mameme utthAya tasmAcchayanAduvAca dhanuzca saMkhye vitataM sabANam / pAthaM tato duHkhaparItacetAH // 101 pAdau ca me sazarau sahadhvajau kRtaM mayA pArtha yathA na sAdhu - 1752 - Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 49. 102 ] karNaparva [8. 50. 6 yena prAptaM vyasanaM vaH sughoram / rAdheyasyAdya pApasya bhUmiH pAsyati zoNitam / tasmAcchirazchinddhi mamedamadya satyaM te pratijAnAmi hataM viddhayadya sUtajam / kulAntakasyAdhamapUruSasya // 102 yasyecchasi vadhaM tasya gatamevAdya jIvitam // 112 pApasya pApavyasanAnvitasya iti kRSNavacaH zrutvA dharmarAjo yudhiSThiraH / vimUDhabuddheralasasya bhiiroH| sasaMbhramaM hRSIkezamutthApya praNataM tadA / vRddhAvamantuH paruSasya caiva kRtAJjalimidaM vAkyamuvAcAnantaraM vacaH // 113 kiM te ciraM mAmanuvRtya rUkSam // 103 evametadyathAttha tvamastyeSo'tikramo mama / gacchAmyahaM vanamevAdya pApaH anunIto'smi govinda tAritazcAdya mAdhava / sukhaM bhavAnvartatAM madvihInaH / mokSitA vyasanAdborAdvayamadya tvayAcyuta // 114 yogyo rAjA bhImaseno mahAtmA bhavantaM nAthamAsAdya AvAM vyasanasAgarAt / klIbasya vA mama kiM rAjyakRtyam // 104 ghorAdadya samuttIrNAvubhAvajJAnamohitau // 115 na cAsmi zaktaH paruSANi soDhuM tvadbuddhiplavamAsAdya duHkhazokArNavAdvayam / punastavamAni ruSAnvitasya / samuttIrNAH sahAmAtyAH sanAthAH sma tvayAcyuta // bhImo'stu rAjA mama jIvitena iti zrImahAbhArate karNaparvaNi . kiM kAryamadyAvamatasya vIra // 105 ekonpnycaasho'dhyaayH|| 49 // ityevamuktvA sahasotpapAta rAjA tatastacchaMyanaM vihaay| saMjaya uvAca / iyeSa nirgantumatho vanAya iti sma kRSNavacanAtpratyuccArya yudhiSThiram / taM vAsudevaH praNato'bhyuvAca // 106 babhUva vimanAH pArthaH kiMcitkRtveva pAtakam // 1 rAjanviditametatte yathA gANDIvadhanvanaH / tato'bravIdvAsudevaH prahasanniva pANDavam / pratijJA satyasaMdhasya gANDIvaM prati vizrutA // 187 kathaM nAma bhavedetadyadi tvaM pArtha dharmajam / yAdya evaM gANDIvaM dehyanyasmai tyamityuta / asinA tIkSNadhAreNa hanyA dharme vyavasthitam // 2 savadhyo'sya pumAlloke tvayA cokto'ymiidRshm|| tvamityuktvaiva rAjAnamevaM kazmalamAvizaH / ataH satyAM pratijJAM tAM pArthena parirakSatA / hatvA tu nRpatiM pArtha akariSyaH kimuttaram / macchandAdavamAno'yaM kRtastava mahIpate / evaM sudurvido dharmo mandaprajJairvizeSataH // 3 gurUNAmavamAno hi vadha ityabhidhIyate // 109 sa bhavAndharmabhIrutvAdbhavamaiSyanmahattamaH / tasmAttvaM vai mahAbAho mama pArthasya cobhayoH / narakaM ghorarUpaM ca bhrAturyeSThasya vai vadhAt // 4 vyatikramamimaM rAjansaMkSamasvArjunaM prati // 110 sa tvaM dharmabhRtAM zreSThaM rAjAnaM dharmasaMhitam / zaraNaM tvAM mahArAja prapannau sva ubhAvapi / prasAdaya kuruzreSThametadatra mataM mama // 5 bhantumarhasi me rAjanpraNatasyAbhiyAcataH / / 111 / prasAdya bhaktyA rAjAnaM prItaM caiva yudhiSThiram / ma.bhA. 220 - 1753 - Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 50. 6] mahAbhArate [8. 50. 32 prayAmastvaritA yoddhaM sUtaputrarathaM prati // 6 adya karNaM raNe kRSNa sUdayiSye na saMzayaH / hatvA sudurjayaM karNaM tvamadya nizitaiH zaraiH / tadanudhyAhi bhadraM te vadhaM tasya durAtmanaH // 20 vipulAM prItimAdhatsva dharmaputrasya mAnada // 7 evamukto'bravItpArtha kezavo rAjasattama / etadatra mahAbAho prAptakAlaM mataM mama / zakto'smi bharatazreSTha yatnaM kartuM yathAbalam // 21 evaM kRte kRtaM caiva tava kArya bhaviSyati // 8 evaM cApi hi me kAmo nityameva mahAratha / tato'rjuno mahArAja lajjayA vai smnvitH| kathaM bhavAraNe kaNaM nihanyAditi me matiH // 22 dharmarAjasya caraNau prapede zirasAnagha // 9 bhUyazcovAca matimAnmAdhavo dharmanandanam / uvAca bharatazreSTha prasIdeti punaH punaH / yudhiSThiremaM bIbhatsuM tvaM sAntvayitumarhasi / kSamasva rAjanyatproktaM dharmakAmena bhIruNA // 10 anujJAtuM ca karNasya vadhAyAdya durAtmanaH // 23 pAdayoH patitaM dRSTvA dharmarAjo yudhiSThiraH / zrutvA hyayamahaM caiva tvAM karNazarapIDitam / dhanaMjayamamitraghnaM rudantaM bharatarSabha // 11 pravRttiM jJAtumAyAtAviha pANDavanandana // 24 utthApya bhrAtaraM rAjA dharmarAjo dhanaMjayam / diSTayAsi rAjannirujo diSTayA na grahaNaM gataH / samAzliSya ca sasnehaM praruroda mahIpatiH // 12 parisAntvaya bIbhatsuM jayamAzAdhi cAnagha // 25 ruditvA tu ciraM kAlaM bhrAtarau sumahAdyutI / yudhiSThira uvAca / kRtazaucau naravyAghrau prItimantau babhUvatuH // 13 ehyehi pArtha bIbhatso mAM pariSvaja pANDava / tata AzliSya sa premNA mUrdhni cAghrAya pANDavam / vaktavyamukto'smyahitaM tvayA kSAntaM ca tanmayA // 26 prItyA paramayA yuktaH prasmayaMzcAbravIjjayam // 14 ahaM tvAmanujAnAmi- jahi karNaM dhanaMjaya / karNena me mahAbAho sarvasainyasya pazyataH / manyuM ca mA kRthAH pArtha yanmayokto'si daarunnm|| kavacaM ca dhvajazcaiva dhanuH zaktirhayA gadA / saMjaya uvaac| zaraiH kRttA maheSvAsa yatamAnasya saMyuge // 15 tato dhanaMjayo rAjazirasA praNatastadA / so'haM jJAtvA raNe tasya karma dRSTvA ca phalguna / pAdau jagrAha pANibhyAM bhrAturyeSThasya mAriSa // 28 vyavasIdAmi duHkhena na ca me jIvitaM priyam // samutthApya tato rAjA pariSvajya ca pIDitam / tamadya yadi vai vIra na haniSyasi sUtajam / mU[pAghrAya caivainamidaM punaruvAca ha // 29 prANAneva parityakSye jIvitArtho hi ko mama // 17 dhanaMjaya mahAbAho mAnito'smi dRDhaM tvyaa| evamuktaH pratyuvAca vijayo bharatarSabha / mAhAtmyaM vijayaM caiva bhUyaH prApnuhi zAzvatam // 30 satyena te zape rAjanprasAdena tavaiva ca / ___ arjuna uvAca / bhImena ca narazreSTha yamAbhyAM ca mahIpate // 18 adya taM pApakarmANaM sAnubandhaM raNe zaraiH / yathAdya samare kaNaM haniSyAmi hato'tha vA / | nayAbhyantaM samAsAdya rAdheyaM balagarvitam // 31 mahItale patiSyAmi satyenAyudhamAlabhe // 19 yena tvaM pIDito bANai DhamAyamya kArmukam / / evamAbhASya rAjAnamabravInmAdhavaM vcH| tasyAdya karmaNaH karNaH phalaM prApsyati dAruNam // 32 - 1754 - Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 50. 38 ] karNaparva [8. 50. 60 adya tvAmahameSyAmi kaNaM hatvA mahIpate / nimittAni ca dhanyAni pArthasya prshshNsire| sabhAjayitumAkrandAditi satyaM bravImi te // 33 vinAzamarisainyAnAM karNasya ca vadhaM tathA // 46 nAhatvA vinivarte'haM karNamadya raNAjirAt / prayAtasyAtha pArthasya mahAnsvedo vyajAyata / iti satyena te pAdau spRzAmi jagatIpate // 34 cintA ca vipulA jajJe kathaM nvetadbhaviSyati // 47 saMjaya uvAca / tato gaannddiivdhnvaanmbrviinmdhusuudnH| prasAdya dharmarAjAnaM prahRSTenAntarAtmanA / dRSTvA pArthaM tadAyastaM cintAparigataM tadA // 48 pArthaH provAca govindaM sUtaputravadhodyataH / / 35 gANDIvadhanvansaMgrAme ye tvayA dhanuSA jitAH / kalpyatAM ca ratho bhUyo yujyantAM ca hayottamAH / na teSAM mAnuSo jetA tvadanya iha vidyate // 49 pAyudhAni ca sarvANi sajyantAM vai mahArathe // 36 dRSTA hi bahavaH zUrAH zakratulyaparAkramAH / pAvRtAzca turagAH shikssitaashcaashvsaadinH| tvAM prApya samare vIraM ye gatAH paramAM gatim // 50 rathopakaraNaiH sarvairupAyAntu tvarAnvitAH // 37 ko hi droNaM ca bhISmaM ca bhagadattaM ca mAriSa / evamukte mahArAja phalgunena mahAtmanA / vindAnuvindAvAvantyo kAmbojaM ca sudakSiNam // uvAca dArukaM kRSNaH kuru sarvaM yathAbravIt / zrutAyuSaM mahAvIryamacyutAyuvameva c|| arjuno bharatazreSThaH zreSThaH sarvadhanuSmatAm / / 38 pratyudgamya bhavetkSemI yo na syAttvamiva kSamI // 52 prAptastvatha kRSNena dAruko rAjasattama / tava hyastrANi divyAni lAghavaM balameva ca / yojayAmAsa sa rathaM vaiyAghraM zatrutApanam // 39 vedhaH pAtazca lakSazca yogazcaiva tvaarjun| yuktaM tu rathamAsthAya dArukeNa mhaatmnaa| asaMmohazca yudveSu vijJAnasya ca saMnatiH // 53 ApRcchaya dharmarAjAnaM brAhmaNAnsvasti vAcya c| bhavAndevAsurAnsarvAnhanyAtsahacarAcarAn / samaGgalasvastyayanamAruroha rathottamam / / 40 pRthivyAM hi raNe pArtha na yoddhA tvatsamaH pumAn // 54 tasya rAjA mahAprAjJo dharmarAjo yudhisstthirH| dhanurgrahA hi ye kecitkSatriyA yuddhadurmadAH / AziSo'yuta paramA yuktAH karNavadhaM prati // 41 A devAttvatsamaM teSAM na pazyAmi zRNomi vA / / taM prayAntaM maheSvAsaM dRSTvA bhUtAni bhaart| brahmaNA ca prajAH sRSTA gANDIvaM ca mahAdbhutam / nihataM menire karNa pANDavena mahAtmanA // 42 yena tvaM yudhyase pArtha tasmAnnAsti tvayA samaH // 56 babhUvurvimalAH sarvA dizo raajnsmnttH| avazyaM tu mayA vAcyaM yatpathyaM tava pANDava / pASAzca zatapatrAzca krauJcAzcaiva janezvara / mAvasaMsthA mahAbAho karNamAhavazobhinam / / 57 pradakSiNamakurvanta tadA vai pANDunandanam // 43 karNo hi balavAndhRSTaH kRtAstrazca mahArathaH / bahavaH pakSiNo rAjanpunAmAnaH zubhAH zivAH / kRtI ca citrayodhI ca deze kAle ca kovidaH // 58 tvarayanto'rjunaM yuddhe hRSTarUpA vavAzire / / 44 tejasA vahnisadRzo vAyuvegasamo jve| kaGkA gRdhrA vaDAzcaiva vAyasAzca vizAM pte|| antakapratimaH krodhe siMhasaMhanano balI // 59 apratastasya gacchanti bhakSyahetobhayAnakAH // 45 / ayoranirmahAbAhuyUMDhoraskaH sudurjayaH / - 1755 - Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 50. 60] mahAbhArate [8. 51. 21 atimAnI ca zUrazca pravIraH priyadarzanaH // 60 anyatra pANDavAnyuddhe tvayA guptAnmahArathAn // 7 saryodhaguNairyukto mitrANAmabhayaMkaraH / tvaM hi zakto raNe jetuM sasurAsuramAnuSAn / satataM pANDavadveSI dhArtarASTrahite rataH // 61 trIlalokAnsamamudyuktAnki punaH kauravaM balam // 8 sarvairavadhyo rAdheyo devairapi savAsavaiH / bhagadattaM hi rAjAnaM ko'nyaH zaktastvayA vinA / Rte tvAmiti me buddhistvamadya jahi sUtajam // 62 jetuM puruSazArdUla yo'pi syAdvAsavopamaH // 9 devairapi hi saMyattairbibhradbhirmAsazoNitam / tathemAM vipulAM senAM guptAM pArtha tvayAnagha / azakyaH samare jetuM sarvairapi yuyutsubhiH // 63 na zekuH pArthivAH sarve cakSurbhirabhivIkSitum // 10 durAtmAnaM pApamatiM nRzaMsaM tathaiva satataM pArtha rakSitAbhyAM tvayA rnne| duSTaprajJaM pANDaveyeSu nityam / dhRSTadyumnazikhaNDibhyAM bhISmadroNau nipAtitau // 11 hInasvArtha pANDaveyaivirodhe ko hi zakto raNe pArtha pAJcAlAnAM mahArathau / hatvA karNa dhiSThitArtho bhavAdya // 64 bhISmadroNau yudhA jetuM zakratulyaparAkramau // 12 vIraM manyata AtmAnaM yena pApaH suyodhanaH / ko hi zAMtanavaM saMkhye droNaM vaikartanaM kRpam / tamadya mUlaM pApAnAM jaya sautiM dhanaMjaya // 65 drauNiM ca saumadattiM ca kRtavarmANameva ca / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi saindhavaM madrarAjaM ca rAjAnaM ca suyodhanam // 13. paJcAzattamo'dhyAyaH // 50 // vIrAnkRtAstrAnsamare srvaanevaanuvrtinH| . akSauhiNIpatInugrAnsaMrabdhAnyuddhadurmadAn // 14 saMjaya uvaac| zreNyazca bahulAH kSINAH pradIrNAzvarathadvipAH / tataH punarameyAtmA kezavo'rjunamabravIt / nAnAjanapadAzcogrAH kSatriyANAmamarSiNAm // 15 kRtasaMkalpamAyastaM vadhe karNasya sarvazaH // 1 govAsadAsamIyAnAM vasAtInAM ca bhArata / adya saptadazAhAni vartamAnasya bhArata / vrAtyAnAM vATadhAnAnAM bhojAnAM cApi mAninAm / / vinAzasyAtighorasya naravAraNavAjinAm // 2 / udIrNAzca mahAsenA brahmakSatrasya bhArata / bhUtvA hi vipulA senA tAvakAnAM paraiH saha / tvAM samAsAdya nidhanaM gatAH sAzvarathadvipAH // 17 anyonyaM samare prApya kiMciccheSA vizAM pate // 3 ugrAzca krUrakarmANastukhArA yavanAH khazAH / bhUtvA hi kauravAH pArtha prabhUtagajavAjinaH / dArvAbhisArA daradAH zakA ramaThataGgaNAH // 18 svAM vai zatru samAsAdya vinaSTA raNamUrdhani // 4 andhrakAzca pulindAzca kirAtAzcogravikramAH / ete ca sarve pAJcAlAH sRJjayAzca shaanvyaaH| mlecchAzca pArvatIyAzca sAgarAnUpavAsinaH / tvAM samAsAdya durdharSaM pANDavAzca vyvsthitaaH||5 saMrambhiNo yuddhazauNDA balino dRbdhapANayaH // 19 pAzcAlaiH pANDavairmatsyaiH kArUSaizcedikekayaiH / ete suyodhanasyArthe saMrabdhAH kurubhiH saha / tvayA guptairamitraghna kRtaH zatrugaNakSayaH // 6 na zakyA yudhi nirjetuM tvadanyena paraMtapa // 20 ko hi zakto raNe jetuM kauravAMstAta sNgtaan| | dhArtarASTramudagraM hi vyUDhaM dRSTvA mahAbalam / - 1756 - Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 51. 21] karNaparva [8. 51. 49 yasya tvaM na bhavetrAtA pratIyAtko nu mAnavaH // 21 / sa tu vidrAvya samare pANDavAnsRJjayAnapi / tatsAgaramivodbhUtaM rajasA saMvRtaM balam / eka eva raNe bhISma ekavIratvamAgataH // 35 vidArya pANDavaiH krudvaistvayA guptairhataM vibho // 22 taM zikhaNDI samAsAdya tvayA gupto mahAratham / mAgadhAnAmadhipatirjayatseno mahAbalaH / jaghAna puruSavyAghraM zaraiH saMnataparvabhiH // 36 adya saptaiva cAhAni hataH saMkhye'bhimanyunA // 23 sa eSa patitaH zete zaratalpe pitAmahaH / tato daza sahasrANi gajAnAM bhImakarmaNAm / tvAM prApya puruSavyAghra gRdhraH prApyeva vaaysm||37 jaghAna gadayA bhImastasya rAjJaH paricchadam / droNaH paJca dinAnyugro vidhamya ripuvAhinIH / tato'nye'pi hatA nAgA rathAzca zatazo blaat||24 kRtvA vyUha mahAyuddhe pAtayitvA mahArathAn // 38 tadevaM samare tAta vartamAne mahAbhaye / jayadrathasya samare kRtvA rakSAM mahArathaH / mImasenaM samAsAdya tvAM caM pANDava kauravAH / antakapratimazcogrAM rAtriM yuddhAdahatprajAH // 39 savAjirathanAgAzca mRtyulokamito gatAH // 25 adyeti dve dine vIro bhAradvAjaH pratApavAn / tathA senAmukhe tatra nihate pArtha pANDavaiH / dhRSTadyumnaM samAsAdya sa gataH paramAM gatim // 40 bhISmaH prAsRjadugrANi zaravarSANi mAriSa // 26 yadi caiva parAnyuddhe sUtaputramukhAnrathAn / sa cedikAzipAJcAlAnkarUpAnmatsyakekayAn / nAvArayiSyaH saMgrAme na sma droNo vyanavayata // 41 raiH pracchAdya nidhanamanayatparuSAstravit // 27 bhavatA tu balaM sarva dhArtarASTrasya vAritam / tasya cApacyutairbANaiH paradehavidAraNaiH / tato droNo hato yuddhe pArSatena dhanaMjaya // 42 pUrNamAkAzamabhavadrukmapukhairajihmagaiH // 28 ka ivAnyo raNe kuryAttvadanyaH kSatriyo yudhi / gatyA dazamyA te gatvA jannurvA jirathadvipAn / / yAdRzaM te kRtaM pArtha jayadrathavadhaM prati // 43 hatvA nava gatIrduSTAH sa bANAnvyAyato'mucat // nivArya senAM mahatIM hatvA zUrAMzca pArthivAn / dinAni daza bhISmeNa ninnatA tAvakaM balam / / nihataH saindhavo rAjA tvayAstrabalatejasA // 44 ghnyAH kRtA rathopasthA hatAzca gajavAjinaH // 30 AzcaryaM sindhurAjasya vadhaM jAnanti pArthivAH / darzayitvAtmano rUpaM rudropendrasamaM yudhi / anAzcaryaM hi tattvattastvaM hi pArtha mahArathaH // 45 pANDavAnAmanIkAni pravigAhya vyazAtayat // 31 tvAM hi prApya raNe kSatramekAhAditi bhArata / vinighnanpRthivIpAlAMcedipAzcAlakekayAn / tapyamAnamasaMyuktaM na bhavediti me matiH // 46 vyadahatpANDavIM senAM narAzvagajasaMkulAm // 32 seyaM pArtha camUrghorA dhArtarASTrasya sNyuge| majjantamaplave mandamujihIrSaH suyodhanam / hatA sasarvavIrA hi bhISmadroNau yadA hatau // 47 tathA carantaM samare tapantamiva bhAskaram / zIrNapravarayodhAdya htvaajinrdvipaa| na zekuH sRJjayA draSTuM tathaivAnye mahIkSitaH // 33 / hInA sUryendunakSatraidyaurivAbhAti bhAratI // 48 vicarantaM tathA taM tu saMgrAme jitakAzinam / vidhvastA hi raNe pArtha seneyaM bhImavikramAt / sarvodyogena sahasA pANDavAH samupAdravan // 34 / AsurIva purA senA zakrasyeva parAkramaiH // 49 - 1757 - Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 51. 50] mahAbhArate [8. 51. 79 teSAM hatAvaziSTAstu pazca santi mhaarthaaH|| vAsudevaM sarAjAnaM vijeSyAmi mahAraNe // 64 azvatthAmA kRtavarmA karNo madrAdhipaH kRpaH / 50 protsAhayandurAtmAnaM dhArtarASTra sudurmatiH / tAMstvamadya naravyAghra hatvA paJca mahArathAn / samito garjate karNastamadya jahi bhArata // 65 hatAmitraH prayacchorvI rAjJaH sadvIpapattanAm // 51 yacca yuSmAsu pApaM vai dhArtarASTraH prayuktavAn / sAkAzajalapAtAlAM saparvatamahAvanAm / tatra sarvatra duSTAtmA karNaH pApamatirmukham // 66 prApnotvamitavIryazrIradya pArtho vasuMdharAm // 52 yacca taddhArtarASTrANAM krUraiH SabhirmahArathaiH / etAM purA viSNuriva hatvA daiteyadAnavAn / apazyaM nihataM vIraM saubhadramRSabhekSaNam // 67 prayaccha medinIM rAjJe zakrAyeva yathA hariH // 53 | droNadrauNikRpAnvIrAnkampayanto mahArathAn / adya modantu pAzcAlA nihateSvariSu tvayA / nirmanuSyAMzca mAtaGgAnvirathAMzca mahArathAn // 68 viSNunA nihateSveva dAnaveyeSu devatAH // 54 vyazvArohAMzca turagAnpattInvyAyudhajIvitAn / yadi vA dvipadAM zreSTha droNaM mAnayato gurum / / kurvantamRSabhaskandhaM kuruvRSNiyazaskaram // 69 azvatthAgni kRpA te'sti kRpe caacaarygaurvaat||55 vidhamantamanIkAni vyathayantaM mahArathAn / atyantopacitAnvA tvaM mAnayanbhrAtRbAndhavAn / manuSyavAjimAtaGgAnprahiNvantaM yamakSayam // 70 kRtavarmANamAsAdya na neSyasi yamakSayam // 56 zaraiH saubhadramAyastaM dahantamiva vaahiniim| bhrAtaraM mAturAsAdya zalyaM madrajanAdhipam / tanme dahati gAtrANi sakhe satyena te zape // 71 yadi tvamaravindAkSa dayAvAnna jighAMsasi // 57 yattatrApi ca duSTAtmA karNo'bhyadruhyata prbho| imaM pApamati kSudramatyantaM pANDavAnprati / azaknuvaMzcAbhimanyoH karNaH sthAtuM raNe'grataH // 72 karNamadya narazreSTha jahyAzu nizitaiH zaraiH // 58 saubhadrazaranirbhinno visaMjJaH zoNitokSitaH / etatte sukRtaM karma nAtra kiMcinna yujyate / niHzvasankrodhasaMdIpto vimukhaH sAyakArditaH // 73 vayamapyatra jAnImo nAtra doSo'sti kazcana // 59 apayAnakRtotsAho nirAzazcApi jIvite / dahane yatsaputrAyA nizi mAtustavAnagha / tasthau suvihvalaH saMkhye prahArajanitazramaH // 74 dyUtArthe yacca yuSmAsu prAvartata suyodhanaH / atha droNasya samare tatkAlasadRzaM tadA / tatra sarvatra duSTAtmA karNo mUlamihArjuna // 60 zrutyA karNo vacaH krUraM tatazciccheda kArmukam // 75 karNAddhi manyate trAgaM nityameva suyodhanaH / tatazchinnAyudhaM tena raNe paJca mahArathAH / tato mAmapi saMrabdho nigrahItuM pracakrame // 61 sa caiva nikRtiprajJaH prAvadhIccharavRSTibhiH // 76 sthirA buddhirnarendrasya dhArtarASTrasya mAnada / yacca karNo'bravItkRSNAM sabhAyAM paruSaM vacaH / karNaH pArthAnraNe sarvAnvijeSyati na saMzayaH // 62 pramukha pANDaveyAnAM kurUNAM ca nRzaMsavat // 77 karNamAzritya kaunteya dhArtarASTreNa vigrahaH / vinaSTAH pANDavAH kRSNe zAzvataM narakaM gatAH / rocito bhavatA sAdhaM jAnatApi balaM tava // 63 patimanyaM pRthuzroNi vRNISva mitabhASiNi // 78 karNo hi bhASate nityamahaM pArthAnsamAgatAn / lekhAbhra dhRtarASTrasya dAsI bhUtvA nivezanam / - 1758 - Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 51. 79] karNaparva [ 8.51. 109 pravizArAlapakSmAkSi na santi patayastava // 79 zrUyate ninado ghorastvadvandhUnAM paraMtapa // 94 ityuktavAnadharmajJastadA paramadurmatiH / na tveva bhItAH pAJcAlAH kathaMcitsyuH praangmukhaaH| pApa: pApaM vacaH karNaH zRNvatastava bhArata // 80 na hi mRtyuM maheSvAsA gaNayanti mahArathAH / / 95 saMsya pApasya tadvAkyaM suvarNavikRtAH zarAH / yaH ekaH pANDavIM senAM zaraughaiH samaveSTayat / zmayantu zilAdhautAstvayAstA jIvitacchidaH / / 81 taM samAsAdya pAJcAlA bhISmaM naasnpraangmukhaaH||96 gAni cAnyAni duSTAtmA pApAni kRtavAMstvayi / tathA jvalantamastrAgniM guruM sarvadhanuSmatAm / tAnyadya jIvitaM cAsya zamayantu zarAstava / / 82 nirdahantaM samArohandurdharSaM droNamojasA // 97 gANDIvaprahitAnghorAnadya gAtraiH spRzazarAn / / te nityamuditA jetuM yuddhe zatrUnariMdamAH / karNaH smaratu duSTAtmA vacanaM droNabhISmayoH / / 83 na jAtvAdhirathe tAH pAJcAlAH syuH praangmukhaaH|| suvarNapuGkhA nArAcAH zatrughnA vaidyutprbhaaH| teSAmApatatAM zUraH pAJcAlAnAM tarasvinAm / tvayAstAstasya marmANi bhittvA pAsyanti zoNitam / / Adatte'sUzaraiH karNaH pataMgAnAmiyAnalaH // 99 aprAstvadbhujanirmuktA marma bhittyA zitAH zarAH / tAMstathAbhimukhAnvIrAnmitrArthe tyaktajIvitAn / adya karNa mahAvegA: preSayantu yamakSayam // 85 kSayaM nayati rAdheyaH pAJcAlAzatazo raNe // 100 bhadya hAhAkRtA dInA vissnnnnaastvcchraarditaaH| astraM hi rAmAtkarNena bhArgavAdRSisattamAt / prapatantaM rathAtkarNa pazyantu vasudhAdhipAH // 86 yadupAttaM purA ghoraM tasya rUpamudIryate // 101 adya svazoNite magnaM zayAnaM patitaM bhuvi / tApanaM sarvasainyAnAM ghorarUpaM sudAruNam / apaviddhAyudhaM karNa pazyantu suhRdo nijAH / / 87 samAvRtya mahAsenAM jvalati svena tejasA // 102 hastikakSyo mahAnasya bhallenonmathitastvayA / ete caranti saMgrAme karNacApacyutAH zarAH / prakampamAnaH patatu bhUmAvAdhiratherdhvajaH / / 88 bhramarANAmiva bAtAstApayantaH sma tAvakAn // 103 tvayA zarazataizchinnaM rathaM hemavibhUSitam / ete caranti pAJcAlA dikSu sarvAsu bhArata / hatayodhaM samutsRjya bhItaH zalyaH palAyatAm / / 89 karNAstraM samare prApya durnivAramanAtmabhiH // 104 tataH suyodhano dRSTvA hatamAdhirathiM tvayA / eSa bhImo dRDhakrodho vRtaH pArtha samantataH / nirAzo jIvite tvadya rAjye caiva dhanaMjaya // 90 sRJjayaryodhayankarNa pIDyate sma zitaiH shraiH||105 ete dravanti pAJcAlA vadhyamAnAH zitaiH shraiH| pANDavAnsRJjayAMzcaiva pAJcAlAMzcaiva bhArata / karNena bharatazreSTha pANDavAnujihIrSavaH // 91 hanyAdupekSitaH karNo rogo dehamivAtataH // 106 pAJcAlAndraupadeyAMzca dhRSTadyumnazikhaNDinau / nAnyaM tvatto'bhipazyAmi yodhaM yaudhiSThire ble| ghRSTadyumnatanUjAMzca zatAnIkaM ca nAkulim // 92 yaH samAsAdya rAdheyaM svastimAnAvrajedgRham // 107 nakulaM sahadevaM ca durmukhaM jnmejym| tamadya nizitairbANairnihatya bharatarSabha / suvarmANaM sAtyakiM ca viddhi karNavazaM gatAn // 93 yathApratijJaM pArtha tvaM kRtvA kIrtimavApna hi // 108 abhyAhatAnAM karNena pAJcAlAnAM mahAraNe / tvaM hi zakto raNe jetuM sakarNAnapi kauravAn / - 1759 - Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 51. 109 ] mahAbhArate [8. 52. 28 nAnyo yudhi yudhAM zreSTha satyametadravImi te // 109 | smaratAM tava vAkyAni zamaM prati janezvaraH // 12 etatkRtvA mahatkarma hatvA karNaM mahAratham / adyAsau saubalaH kRSNa glahaM jAnAtu vai zarAn / kRtArthaH saphalaH pArtha sukhI bhava narottama // 110 durodaraM ca gANDIvaM maNDalaM ca rathaM mama // 13 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi yo'sau raNe naraM nAnyaM pRthivyAmabhimanyate / ekapaJcAzo'dhyAyaH // 51 // tasyAdya sUtaputrasya bhUmiH pAsyati zoNitam / 52 gANDIvasRSTA dAsyanti karNasya paramAM gatim / / 14 saMjaya uvaac| adya tapsyati rAdheyaH pAJcAlIM yattadAbravIt / sa kezavasya bIbhatsuH zrutvA bhArata bhASitam / sabhAmadhye vacaH krUraM kutsayanpANDavAnprati // 15 vizokaH saMprahRSTazca kSaNena samapadyata // 1 ye vai SaNDhatilAstatra bhavitAro'dya te tilAH / tato jyAmanumRjyAzu vyAkSipadgANDivaM dhanuH / hate vaikartane kaNe sUtaputre durAtmani // 16 dadhe karNavinAzAya kezavaM cAbhyabhASata // 2 ahaM vaH pANDuputrebhyastrAsyAmIti yadabravIt / . tvayA nAthena govinda dhruva eSa jayo mama / / anRtaM tatkariSyanti mAmakA nizitAH shraaH||17 prasanno yasya me'dya tvaM bhUtabhavyabhavatprabhuH // 3 hantAhaM pANDavAnsarvAnsaputrAniti yo'bravIt / tvatsahAyo hyahaM kRSNa trIlokAnvai samAgatAn / tamadya kaNaM hantAsmi miSatAM sarvadhanvinAm // 18 prApayeyaM paraM lokaM kimu karNa mahAraNe // 4 yasya vIrye samAzvasya dhArtarASTro bRhanmanAH / pazyAmi dravatI senAM pAJcAlAnAM janArdana / avAmanyata durbuddhirnityamasmAndurAtmavAn / pazyAmi kaNaM samare vicarantamabhItavat // 5 tamadya karNa rAdheyaM hantAsmi madhusUdana // 19 bhArgavAstraM ca pazyAmi vicarantaM samantataH / adya karNe hate kRSNa dhArtarASTrAH sraajkaaH| . sRSTaM karNena vArSNeya zakreNeva mahAzanim // 6 vidravantu dizo bhItAH siMhavastA mRgA iva // 20 ayaM khalu sa saMgrAmo yatra kRSNa mayA kRtam / adya duryodhano rAjA pRthivImanvavekSatAm / kathayiSyanti bhUtAni yAvadbhamirdhariSyati // 7 hate karNe mayA saMkhye saputre sasuhRjjane // 21 adya kRSNa vikarNA me karNaM neSyanti mRtyave / adya kaNaM hataM dRSTvA dhArtarASTro'tyamarSaNaH / gANDIvamuktAH kSiNvanto mama hastapracoditAH // 8 jAnAtu mAM raNe kRSNa pravaraM sarvadhanvinAm // 22 adya rAjA dhRtarASTraH svAM buddhimavamaMsyate / adyAhamanRNaH kRSNa bhaviSyAmi dhanurbhRtAm / duryodhanamarAjyAha~ yayA rAjye'bhyaSecayat / / 9 / / krodhasya ca kurUNAM ca zarANAM gANDivasya ca // 23 adya rAjyAtsukhAccaiva zriyo rASTrAttathA purAt / adya duHkhamahaM mokSye trayodazasamArjitam / putrebhyazca mahAbAho dhRtarASTro viyokSyate // 10 hatvA karNaM raNe kRSNa zambaraM maghavAniva // 24 adya duryodhano rAjA jIvitAcca nirAzakaH / / adya karNe hate yuddhe somakAnAM mahArathAH / bhaviSyati hate karNe kRSNa satyaM bravImi te // 11 / kRtaM kAyaM ca manyantAM mitrakAryepsavo yudhi // 25 adya dRSTvA mayA karNaM zarairvizakalIkRtam / na jAne ca kathaM prItiH zaineyasyAdya mAdhava / - 1760 - Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. 38. 28 ] karNaparva [8. 53.8 aviSyati hate karNe mayi cApi jayAdhike // 26 garjanti bherIninadonmukhAni gaI hasvA raNe karNa putraM cAsya mahAratham / medhairyathA meghagaNAstapAnte // 1 prIti dAsyAmi bhImasya yamayoH sAtyakerapi // 27 mahAgajAbhrAkulamatratoyaM paSTadyumnazikhaNDibhyAM pAJcAlAnAM ca mAdhava / ____vAditranemItalazabdavacca / acAnRNyaM gamiSyAmi hatvA karNaM mahAraNe // 28 hiraNyacitrAyudhavaidyutaM ca patha pazyantu saMgrAme dhanaMjayamamarSaNam / mahArathairAvRtazabdavacca // 2 puNyantaM kauravAnsaMkhye pAtayantaM ca sUtajam / tadbhImavegaM rudhiraughavAhi pravatsakAze vakSye ca punarevAtmasaMstavam / / 29 __ khaDgAkulaM kSatriyajIvavAhi / dhanurvede matsamo nAsti loke anArtavaM krUramaniSTavarSa parAkrame vA mama ko'sti tulyH| babhUva tatsaMharaNaM prajAnAm // 3 ko vApyanyo matsamo'sti kSamAyAM rathAnsasUtAnsahayAngajAMzca tathA krodhe sadRzo'nyo na me'sti // 30 ___ sarvAnarInmRtyuvazaM shraughaiH| ahaM dhanuSmAnasurAnsurAMzca ninye hayAMzcaiva tathA sasAdIsarvANi bhUtAni ca saMgatAni / padAtisaMghAMzca tathaiva pArthaH // 4 khabAhuvIryAdgamaye parAbhavaM kRpaH zikhaNDI ca raNe sametau matpauruSaM viddhi paraH parebhyaH // 31 duryodhanaM sAtyakirabhyagacchat / zarArciSA gANDivenAhamekaH zrutazravA droNasutena sArdhaM * sarvAnkurUnbAhnikAMzcAbhipatya / yudhAmanyuzcitrasenena cApi // 5 himAtyaye kakSagato yathAgni karNasya putrastu rathI suSeNaM stathA daheyaM sagaNAnprasahya // 32 samAgataH sRJjayAMzcottamaujAH / pANau pRSatkA likhitA mamaite gAndhArarAjaM sahadevaH kSudhArtA dhanuzca savye nihitaM sabANam / ___ maharSabhaM siMha ivAbhyadhAvat // 6 pAdau ca me sarathau sadhvajau ca zatAnIko nAkuliH karNaputraM na mAdRzaM yuddhagataM jayanti // 33 yuvA yuvAnaM vRSasenaM zaraughaiH / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi samArdayatkarNasutazca vIraH dvipnycaasho'dhyaayH||52|| pAzcAleyaM zaravarSairanekaiH // 7 53 ratharSabhaH kRtavarmANamA - saMjaya uvaac| nmAdrIputro nkulshcitryodhii| teSAmanIkAni bRhavajAni pAJcAlAnAmadhipo yAjJaseniH raNe samRddhAni samAgatAni / senApatiM karNamAchetsasainyam // 8 a.bhA. 221 - 1761 - Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 53.9] mahAbhArate [8. 54.8 duHzAsano bhArata bhAratI ca mahAbhaye sArathimityuvAca saMzaptakAnAM pRtanA smRddhaa| bhImazcamUM vArayandhArtarASTrIm / bhImaM raNe zastrabhRtAM variSThaM tvaM sArathe yAhi javena vAhaitadA samArcchattamasahyavegam // 9 nayAmyetAndhArtarASTrAnyamAya // 1 karNAtmajaM tatra jaghAna zUra saMcodito bhImasenena caivaM stathAcchinaccottamaujAH prasahya / sa sArathiH putrabalaM tvadIyam / tasyottamAGgaM nipapAta bhUmau prAyAttataH sArathirupavego ninAdayadgAM ninadena khaM ca // 10 ___ yato bhImastadvalaM gantumaicchat // 2 suSeNazIrSa patitaM pRthivyAM tato'pare nAgarathAzvapattibhiH vilokya karNo'tha tadAtarUpaH / pratyudyayuH kuravastaM samantAt / . krodhAddhayAMstasya rathaM dhvajaM ca bhImasya vAhAyyamudAravegaM bANaiH sudhArairnizitairyakRntat // 11 __ samantato bANagaNairnijannuH // 3 sa tUttamaujA nizitaiH pRSatkai tataH zarAnApatato mahAtmA .. . vivyAdha khaDgena ca bhAkhareNa / ciccheda bANaistapanIyapukaiH / / pANi hayAMzcaiva kRpasya hatvA te vai nipetustapanIyapujA zikhaNDivAhaM sa tato'bhyarohat // 12 ___ dvidhA tridhA bhiimshrainikRttaaH||4 kRpaM tu dRSTvA virathaM rathastho tato rAjannAgarathAzvayUnAM naicchaccharaistADayituM shikhnnddii| - bhImAhatAnAM tava raajmdhye| taM drauNirAvArya rathaM kRpaM sma ghoro ninAdaH prababhau narendra samujjahe paGkagatAM yathA gAm // 13 vAhatAnAmiva parvatAnAm // 5 hiraNyavarmA nizitaiH pRSatkai - te vadhyamAnAzca narendramukhyA stavAtmajAnAmanilAtmajo vai / nirbhinnA vai bhImasenapravekaiH / atApayatsainyamatIva bhImaH bhImaM samantAtsamare'dhyarohakAle zucau madhyagato yathArkaH // 14 nvRkSaM zakuntA iva puSpahetoH // 6 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi tato'bhipAtaM tava sainyamadhye tripnycaasho'dhyaayH||53|| : prAduzcakre vegmivaattvegH| yathAntakAle kSapayandidhakSusaMjaya uvaac| bhUtAntakRtkAla ivAttadaNDaH // 7 atha tvidAnIM tumule vimardai tasyAtivegasya raNe'tivegaM dviSadbhireko bahubhiH smaavRtH| nAzaknuvandhArayituM tvdiiyaaH| -1762 - Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. 54. 8] karNaparva [8. 54. 22 vyAttAnanasyApatato yathaiva kSurAzca bhallAzca tathAyutAkhyAH / ___ kAlasya kAle harataH prajA vai // 8 nArAcAnAM dve sahasre tu vIra tato balaM bhArata bhAratAnAM trINyeva ca pradarANAM ca pArtha // 15 pradahyamAnaM samare mahAtman / atyAyudhaM pANDaveyAvaziSTaM bhItaM dizo'kIryata bhImanunnaM na yadvahecchakaTaM SaGgavIyam / ___ mahAnilenAbhragaNo yathaiva // 9 etadvidvanmuzca sahasrazo'pi tato dhImAnsArathimabravIdvalI gadAsibAhudraviNaM ca te'sti // 16 sa bhImasenaH punareva hRSTaH / bhIma uvaac| sUtAbhijAnIhi parAnsvakAnvA sUtAdyemaM pazya bhImapramuktaiH sthAndhvajAMzcApatataH sametAn / __saMbhindadbhiH pArthivAnAzuvegaiH / yudhyannahaM nAbhijAnAmi kiMci uprairbANairAhavaM ghorarUpaM 'mA sainyaM svaM chAdayiSye pRSakaiH // 10 ___ naSTAdityaM mRtyulokena tulyam // 17 arInvizokAbhinirIkSya sarvato adyaiva tadviditaM pArthivAnAM manastu cintA pradunoti me bhRzam / __ bhaviSyati AkumAraM ca sUta / rAjAturo nAgamadyatkirITI nimano vA samare bhImasena . bahUni duHkhAnyabhijAto'smi sUta // 11 ___ ekaH kurUnvA samare vijetA // 18 etaduHkhaM sArathe dharmarAjo sarve saMkhye kuravo niSpatantu - yanmAM hitvA yAtavAJzatrumadhye / mAM vA lokAH kIrtayanyAkumAram / nainaM jIvannApi jAnAmyajIva sarvAnekastAnahaM pAtayiSye . .nbIbhatsuM vA tanmamAdyAtiduHkham // 12 te vA sarve bhImasenaM tudantu // 19 so'haM dviSatsainyamudagrakalpaM AzAstAraH karma cApyuttamaM vA vinAzayiSye paramapratItaH / tanme devAH kevalaM saadhyntu| etAnnihatyAjimadhye sametA AyAtvihAdyArjunaH zatrughAtI nprIto bhaviSyAmi saha tvayAdya // 13 zakastUrNaM yajJa ivopahUtaH // 20 sarvAstUNIrAnmArgaNAnvAnvavekSya IkSasvaitAM bhAratI dIryamANAkiM ziSTaM syAtsAyakAnAM rathe me / mete kasmAdvidravante nrendraaH| kA vA jAtiH kiM pramANaM ca teSAM vyaktaM dhImAnsavyasAcI narAgyaH jJAtvA vyaktaM tanmamAcakSva sUta // 14 sainyaM hyetacchAdayatyAzu bANaiH // 21 vizoka uvaac| pazya dhvajAMzca dravato vizoka paNmArgaNAnAmayutAni vIra nAgAnhayAnpattisaMghAMzca sNkhye| - 1763 - Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 54. 22] mahAbhArate [8. 55.7 sthAnvizIrNAJzarazaktitADitA bhIma uvAca / npazyasvaitArathinazcaiva sUta // 22 dadAmi te grAmavarAMzcaturdaza ApUryate kauravI cApyabhIkSNaM priyAkhyAne sArathe suprsnnH| senA hyasau subhRzaM hanyamAnA / dAsIzataM cApi rathAMzca viMzati dhanaMjayasyAzanitulyavegai yadarjunaM vedayase vizoka // 29 prestA zarairbarhisuvarNavAjaiH // 23 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi ete dravanti sma rathAzvanAgAH catuHpaJcAzo'dhyAyaH // 54 // pdaatisNghaanvmrdyntH| saMmuhyamAnAH kauravAH sarva eva saMjaya uvAca / dravanti nAgA iva dAvabhItAH / zrutvA ca rathanirghoSa siMhanAdaM ca sNyuge| hAhAkRtAzcaiva raNe vizoka arjunaH prAha govindaM zIghraM codaya vAjinaH // muJcanti nAdAnvipulAngajendrAH // 24 arjunasya vacaH zrutvA govindo'rjunamabravIt / vizoka uvaac| eSa gacchAmi sukSipraM yatra bhImo vyavasthitaH // AyAntamazvairhimazaGkhavaNaiH sarve kAmAH pANDava te samRddhAH ___ kapidhvajo dRzyate hastisainye / __suvrnnmuktaamnnijaalnddhaiH| jambhaM jighAMsuM pragRhItavatraM nIlAddhanAdvidyutamuccarantIM jayAya devendramivogramanyum // 3 tathApazyaM visphuradvai dhanustat // 25 rathAzvamAtaGgapadAtisaMghA kapiyasau vIkSyate sarvato vai bANasvanairnemikhurasvanaizca / dhvajAgramAruhya dhanaMjayasya / saMnAdayanto vasudhAM dizazca divAkarAbho maNireSa divyo __ kruddhA nRsiMhA jayamabhyudIyuH // 4 vibhrAjate caiva kirITasaMsthaH // 26 teSAM ca pArthasya mahattadAsIpArzve bhImaM pANDurAbhraprakAzaM dehAsupApmakSapaNaM suyuddham / pazyemaM tvaM devadattaM sughoSam / trailokyahetorasurairyathAsIabhIzuhastasya janArdanasya devasya viSNorjayatAM varasya // 5 vigAhamAnasya camUM pareSAm // 27 tairastamuccAvacamAyudhaugharaviprabhaM vajranAbhaM kSurAntaM mekaH praciccheda kirITamAlI / pArzve sthitaM pazya janArdanasya / kSurArdhacandranizitaizca bANaiH cakraM yazo vardhayatkezavasya zirAMsi teSAM bahudhA ca bAhUn // 6 sadArcitaM yadubhiH pazya vIra // 28 / chatrANi vAlavyajanAni ketU - 1764 Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 55.7] karNaparva [8. 55. 33 nazvArathAnpattigaNAndvipAMzca / arjunaM samabhityajya dudruvu dizo bhayAt / / 19 te peturunyA bahudhA virUpA teSAM zabdo mahAnAsIdravatAM vaahiniimukhe| vAtaprabhagnAni yathA vanAni // 7 mahaughasyeva bhadraM te girimAsAdya dIryataH // 20 suvarNajAlAvatatA mahAgajAH tAM tu senAM bhRzaM viddhA drAvayitvArjunaH shraiH| savaijayantIdhvajayodhakalpitAH / prAyAdabhimukhaH pArthaH sUtAnIkAni mAriSa // 21 suvarNapu?riSubhiH samAcitA tasya zabdo mahAnAsItparAnabhimukhasya vai / zcakAzire prajvalitA yathAcalAH // 8 garuDasyeva patataH pannagArthe yathA purA // 22 vidArya nAgAMzca rathAMzca vAjinaH taM tu zabdamabhizrutya bhImaseno mahAbalaH / shrottmairvaasvvjrsNnibhaiH| babhUva paramaprItaH pArthadarzanalAlasaH // 23 drutaM yayau karNajighAMsayAM tathA zrutvaiva pArthamAyAntaM bhImasenaH pratApavAn / yathA marutvAnbalabhedane purA // 9 tyaktvA prANAnmahArAja senAM tava mamarda ha // 24 tataH sa puruSavyAghraH sUtasainyamariMdama / sa vAyuvegapratimo vAyuvegasamo jave / praviveza mahAbAhurmakaraH sAgaraM yathA // 10 vAyuvadvayacarahImo vAyuputraH pratApavAn // 25 saM dRSTvA tAvakA rAjanrathapattisamanvitAH / tenAdhamAnA rAjendra senA tava vizAM pte| gajAzvasAdivahulAH pANDavaM samupAdravan // 11 vyabhrAmyata mahArAja bhinnA nauriva saagre|| 26 sannAbhidravatAM pArthamArAvaH sumahAnabhUt / tAM tu senAM tadA bhImo darzayanpANilAghavam / sAgarasyeva mattasya yathA syAtsalilasvanaH // 12 zarairavacakatAH preSayiSyanyamakSayam // 27 te tu taM puruSavyAghraM vyAghrA iva mahArathAH / tatra bhArata bhImasya balaM dRSTvAtimAnuSam / abhyadravanta saMgrAme tyaktvA prANakRtaM bhayam // 13 vyatrasyanta raNe yodhAH kAlasyeva yugakSaye // 28 teSAmApatatAM tatra zaravarSANi muJcatAm / tathArditAnbhImabalAnbhImasenena bhArata / arjuno vyadhamatsainyaM mahAvAto ghanAniva // 14 dRSTvA duryodhano rAjA idaM vacanamabravIt // 29 te'rjunaM sahitA bhUtvA rathavaMzaiH prahAriNaH / sainikAnsa maheSvAso yodhAMzca bhrtrssbh| abhiyAya maheSvAsA vivyadhunizitaiH shraiH||15 samAdizadraNe sarvAnhata bhImamiti sma h| tato'rjunaH sahasrANi rathavAraNavAjinAm / tasminhate hataM manye sarvasainyamazeSataH // 30 preSayAmAsa vizikhairyamasya sadanaM prati // 16 pratigRhya ca tAmAjJAM tava putrasya pArthivAH / te vadhyamAnAH samare pArthacApacyutaiH shraiH| bhImaM pracchAdayAmAsuH zaravarSaiH samantataH // 31 tatra tatra sma lIyante bhaye jAte mhaarthaaH|| 17 gajAzca bahulA rAjannarAzca jygRddhinH| teSAM catuHzatAnvIrAnyatamAnAnmahArathAn / rathA hayAzca rAjendra parivarvRkodaram // 32 arjuno nizitairbANairanayadyamasAdanam // 18 sa taiH parivRtaH zUraiH zUro rAjansamantataH / te vadhyamAnAH samare nAnAliGgaiH zitaiH shraiH| zuzubhe bharatazreSTha nakSatrairiva candramAH // 33 - 1765 - Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 55. 34 ] mahAbhArate [8. 55. 62 sa rarAja tathA saMkhye darzanIyo nrottmH| preSayAmAsa nArAcAnrukmapuGkhAzilAzitAn // 48 nirvizeSaM mahArAja yathA hi vijayastathA // 34 varma mittvA tu sauvarNa bANAstasya mahAtmanaH / tatra te pArthivAH sarve zaravRSTIH samAsRjan / nyamajjanta mahArAja kaGkabarhiNavAsasaH // 49 krodharaktekSaNAH krUrA hantukAmA vRkodaram // 35 so'tividdho raNe bhImaH zaraM hemavibhUSitam / sa vidArya mahAsenAM zaraiH saMnataparvabhiH / preSayAmAsa sahasA saubalaM prati bhArata // 50 nizcakrAma raNAdbhImo matsyo jaalaadivaambhsi||36 tamAyAntaM zaraM ghoraM zakuniH zatrutApanaH / hatvA daza sahasrANi gajAnAmanivartinAm / ciccheda zatadhA rAjankRtahasto mahAbalaH // 51 nRNAM zatasahasre dve dve zate caiva bhArata // 37 tasminnipatite bhUmau bhImaH kruddho vizAM pate / paJca cAzvasahasrANi rathAnAM zatameva ca / dhanuzciccheda bhallena saubalasya hasanniva // 52 hatvA prAsyandayadbhImo nadI zoNitakardamAm // 38 tadapAsya dhanuzchinnaM saubaleyaH pratApavAn / zoNitodAM rathAvartI hastigrAhasamAkulAm / anyadAdatta vegena dhanurbhallAMzca SoDaza // 53 naramInAmazvanakrAM kezazaivalazAdvalAm // 39 taistasya tu mahArAja bhallaiH saMnataparvabhiH / saMchinnabhujanAgendrAM bahuratnApahAriNIm / caturbhiH sArathiM hyAchImaM paJcabhireva ca // 5 // UrupAhAM majjapaGkA zIrSopalasamAkulAm // 40 dhvajamekena ciccheda chatraM dvAbhyAM vizAM pte| . dhanuSkAzAM zarAvApAM gadAparighaketanAm / caturbhizcaturo vAhAnvivyAdha subalAtmajaH // 55 yodhavAtavatIM saMkhye vahantIM yamasAdanam // 41 tataH kruddho mahArAja bhImasenaH pratApavAn / kSaNena puruSavyAghraH prAvartayata nimnagAm / zakti cikSepa samare rukmadaNDAmayasmayIm / / 56 yathA vaitaraNImunA dustarAmakRtAtmabhiH // 42 sA bhImabhujanirmuktA nAgajihveva cazcalA / yato yataH pANDaveyaH pravRtto rathasattamaH / nipapAta rathe tUrNaM saubalasya mahAtmanaH // 57 tatastato'pAtayata yodhaashtshsrshH|| 43 tatastAmeva saMgRhya zaktiM kanakabhUSaNAm / evaM dRSTvA kRtaM karma bhImasenena saMyuge / bhImasenAya cikSepa kruddharUpo vizAM pate // 58 duryodhano mahArAja zakuni vAkyamabravIt // 44 sA nirbhidya bhujaM savyaM pANDavasya mahAtmanaH / jaya mAtula saMgrAme bhImasenaM mahAbalam / asmiJjite jitaM manye pANDaveyaM mahAbalam / / 45 papAta ca tato bhUmau yathA vidyunnabhacyutA // 56 athotkruSTaM mahArAja dhArtarASTraH samantataH / tataH prAyAnmahArAja saubaleyaH pratApavAn / raNAya mahate yukto bhrAtRbhiH parivAritaH // 46 na tu taM mamRSe bhImaH siMhanAdaM taravinAm // 60 sa samAsAdya saMgrAme bhImaM bhImaparAkramam / sa saMgRhya dhanuH sajyaM tvaramANo mahArathaH / vArayAmAsa taM vIro veleva makarAlayam / bhuhUrtAdiva rAjendra chAdayAmAsa sAyakaiH / sa nyavartata taM bhImo vAryamANaH zitaiH shraiH||47 saubalasya balaM saMkhye tyaktvAtmAnaM mahAbalaH // 61 zakunistasya rAjendra vAme pArzve stnaantre| | tasyAzvAMzcaturo hatvA sUtaM caiva vizAM pate / - 1766 - Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 55. 62] karNaparva [8.56. 18 bajaM ciccheda bhallena tvaramANaH parAkramI // 62 hatAzvaM rathamutsRjya tvaramANo narottamaH / dhRtarASTra uvAca / tasthau visphArayaMzcApaM krodharaktekSaNaH zvasan / tato bhanneSu sainyeSu bhImasenena sNyuge| raizca bahudhA rAjanbhImamArcchatsamantataH // 63 duryodhano'bravIki nu saubalo vApi saMjaya // 1 pratihatya tu vegena bhImasenaH pratApavAn / karNo vA jayatAM zreSTho yodhA vA mAmakA yudhi / anuzciccheda saMkruddho vivyAdha ca zitaiH zaraiH // kRpo vA kRtavarmA ca drauNirduHzAsano'pi vA // 2 so'tividdho balavatA zatruNA zatrukarzanaH / atyadbhutamidaM manye pANDaveyasya vikramam / . nipapAta tato bhUmau kiMcitprANo narAdhipa // 65 yathApratijJaM yodhAnAM rAdheyaH kRtavAnapi // 3 tatastaM vihvalaM jJAtvA putrastava vizAM pate / kurUNAmapi sarveSAM karNaH zatruniSUdanaH / apovAha rathenAjI bhImasenasya pazyataH // 66 zarma varma pratiSThA ca jIvitAzA ca saMjaya // 4 rayasthe tu naravyAghra dhArtarASTrAH parAGmukhAH / / tatprabhagnaM balaM dRSTvA kaunteyenAmitaujasA / pradudruvurdizo bhItA bhImAjAte mahAbhaye // 67 rAdheyAnAmadhirathaH karNaH kimakarodyudhi // 5 putrA vA mama durdharSA rAjAno vA mahArathAH / saubale nirjite rAjanbhImasenena dhanvinA / etanme sarvamAcakSva kuzalo hyasi saMjaya // 6 : bhayena mahatA bhagnaH putro duryodhanastava / saMjaya uvAca / apAyAjjavanairazvaiH sApekSo mAtulaM prati // 68 aparAhne mahArAja sUtaputraH pratApavAn / parAGmukhaM tu rAjAnaM dRSTvA sainyAni bhArata / jaghAna somakAnsarvAnbhImasenasya pazyataH / viprajagmuH samutsRjya dvairathAni samantataH // 69 bhImo'pyatibalaH sainyaM dhArtarASTraM vyapothayat // 7 tAndRSTvAtirathAnsarvAndhArtarASTrAnparAGmukhAn / drAvyamANaM balaM dRSTvA bhImasenena dhiimtaa| javenAbhyapatadbhImaH kirazarazatAnbahUn // 70 yantAramabravItkarNaH pAJcAlAneva mA vaha // 8 te vadhyamAnA bhImena dhArtarASTrAH parAGmukhAH / madrarAjastataH zalyaH zvetAnazvAnmahAjavAn / karNamAsAdya samare sthitA rAjansamantataH / prAhiNoccedipAJcAlAnkarUSAMzca mahAbalaH // 9 sa hi teSAM mahAvIryo dvIpo'bhUtsumahAbalaH // 71 pravizya ca sa tAM senAM zalyaH parabalArdanaH / bhinnanaukA yathA rAjandvIpamAsAdya nirvRtaaH| nyayacchatturagAnhRSTo yatra yatraicchadagraNIH // 10 bhavanti puruSavyAghra nAvikAH kAlaparyaye // 72 / taM rathaM meghasaMkAzaM vaiyAghraparivAraNam / prathA karNa samAsAdya tAvakA bharatarSabha / saMdRzya pANDupAJcAlAstrastA AsanvizAM pate // 11 samAzvastAH sthitA rAjansaMprahRSTAH parasparam / tato rathasya ninadaH prAdurAsInmahAraNe / samAjagmuzca yuddhAya mRtyuM kRtvA nivartanam // 73 / parjanyasamanirghoSaH parvatasyeva dIryataH // 12 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi tataH zarazataistIkSNaiH karNo'pyAkarNaniHsRtaiH / paJcapaJcAzo'dhyAyaH // 55 // | jaghAna pANDavabalaM zatazo'tha sahasrazaH // 13. - 1767 - Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 56. 14 ] mahAbhArate [8. 56. 41 taM tathA samare karma kurvANamatimAnuSam / tatra bhArata karNasya lAghavena mahAtmanaH / parivatrurmaheSvAsAH pANDavAnAM mahArathAH // 14 tutuSurdevatAH sarvAH siddhAzca paramarSayaH // 27 taM zikhaNDI ca bhImazca dhRSTadyumnazca pArSataH / apUjayanmaheSvAsA dhArtarASTrA narottamam / nakulaH sahadevazca draupadeyAH sasAtyakAH / karNa rathavarazreSThaM zreSThaM sarvadhanuSmatAm // 28 parivarjighAMsanto rAdheyaM zaravRSTibhiH // 15 tataH karNo mahArAja dadAha ripuvAhinIm / sAtyakistu tataH karNa viMzatyA nizitaiH shraiH| kakSamiddho yathA vahnirnidAghe jvalito mahAn // 29 atADayadraNe zUro jatrudeze narottamaH // 16 te vadhyamAnAH karNena pANDaveyAstatastataH / zikhaNDI paJcaviMzatyA dhRSTadyumnazca paJcabhiH / prAdravanta raNe bhItAH kaNaM dRSTvA mahAbalam // 30 draupadeyAzcatuHSaSTyA sahadevazca saptabhiH / tatrAkrando mahAnAsItpAJcAlAnAM mahAraNe / nakulazca zatenAjau karNaM vivyAdha sAyakaiH // 17 vadhyatAM sAyakaistIkSNaiH karNacApavaracyutaiH // 31 bhImasenastu rAdheyaM navatyA nataparvaNAm / tena zabdena vitrastA pANDavAnAM mahAcamUH / vivyAdha samare kruddho javudeze mahAbalaH // 18 / karNamekaM raNe yodhaM menire tatra zAtravAH // 32 tataH prahasyAdhirathirvikSipandhanuruttamam / tatrAdbhutaM paraM cakre rAdheyaH zatrukarzanaH / mumoca nishitaanbaannaanpiiddynsumhaablH| yadekaM pANDavAH sarve na zekurabhivIkSitum // 33 tAnpratyavidhyadrAdheyaH paJcabhiH paJcabhiH zaraiH // 19 yathaughaH parvatazreSThamAsAdyAbhipradIryate / sAtyakestu dhanuzchittvA dhvajaM ca puruSarSabhaH / / tathA tatpANDavaM sainyaM karNamAsAdya dIryate // 34 athainaM navabhirbANairAjaghAna stanAntare // 20 karNo'pi samare rAjandhidhUmo'gniriva jvalan / bhImasenastu taM kruddho vivyAdha triMzatA shraiH| dahaMstasthau mahAbAhuH pANDavAnAM mahAcamUm // 35 sArathiM ca tribhirbANairAjaghAna paraMtapaH // 21 zirAMsi ca mahArAja karNAzcaJcalakuNDalAn / virathAndraupadeyAMzca cakAra puruSarSabhaH / bAhUMzca vIro vIrANAM ciccheda laghu ceSubhiH // 36 akSNonimeSamAtreNa tadadbhutamivAbhavat // 22 hastidantAntsarUnkhaDgAndhvajAzaktIhayAngajAn / vimukhIkRtya tAnsarvAzaraiH sNntprvbhiH| rathAMzca vividhAnrAjanpatAkA vyajanAni ca // 37 pAJcAlAnahanacchUrazcedInAM ca mahArathAn // 23 akSeSAyugayoktrANi cakrANi vividhAni ca / te vadhyamAnAH samare cedimatsyA vizAM pte|| ciccheda zatadhA karNo yodhavratamanuSThitaH // 38 karNamekamabhidrutya zarasaMdhaiH samAdayan / tatra bhArata karNena nihatairgajavAjibhiH / tAJjaghAna zitairbANaiH sUtaputro mahArathaH // 24 / / agamyarUpA pRthivI mAMsazoNitakardamA // 39 etadatyadbhutaM karNe dRSTavAnasmi bhArata / viSamaM ca samaM caiva hatairazvapadAtibhiH / yadekaH samare zUrAnsUtaputraH pratApavAn // 25 . rathaizca kuJjaraizcaiva na prAjJAyata kiMcana // 40 yatamAnAnparaM zaktyAyodhayattAMzca dhanvinaH / nApi sve na pare yodhAH prAjJAyanta parasparam / pANDaveyAnmahArAja zarairvAritavAraNe // 26 ghore zarAndhakAre tu karNAne ca vijRmbhite||41 - 1768 - Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 56. 42] karNaparva [8. 57.9 patreyacApanirmuktaiH zaraiH kaanycnbhuussitaiH| karNaputrau ca rAjendra bhrAtarau satyavikramau / saMchAditA mahArAja yatamAnA mahArathAH // 42 anAzayetAM balinaH pAJcAlAnvai tatastataH / te pANDaveyAH samare karNena sma punaH punaH / tatra yuddhaM tadA hyAsItkrUraM vizasanaM mahat // 56 abhajyanta mahArAja yatamAnA mahArathAH // 43 tathaiva pANDavAH zUrA dhRSTadyumnazikhaNDinau / mRgasaMghAnyathA kruddhaH siMho drAvayate vane / draupadeyAzca saMkruddhA abhyanastAvakaM balam // 57 karNastu samare yodhAMstatra tatra mahAyazAH / evameSa kSayo vRttaH pANDavAnAM tatastataH / phAlayAmAsa tatsainyaM yathA pazugaNAnvRkaH / / 44 tAvakAnAmapi raNe bhImaM prApya mahAbalam // 58 dRSTvA tu pANDavIM senAM dhArtarASTrAH parAGmukhIm / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi abhijagmurmaheSvAsA ruvanto bhairavAnravAn // 45 SaTpaJcAzo'dhyAyaH // 56 // duryodhano hi rAjendra mudA. paramayA yutaH / 57 pAdayAmAsa saMhRSTo nAnAvAdyAni sarvazaH // 46 saMjaya uvAca / pAJcAlApi maheSvAsA bhagnA bhagnA narottamAH / / arjunastu mahArAja kRtvA sainyaM pRthagvidham / nyavartanta yathA zUrA mRtyuM kRtvA nivartanam // 47 sUtaputraM susaMrabdhaM dRSTvA caiva mahAraNe // 1 tAgnivRttAnraNe zUrAnrAdheyaH zatrutApanaH / zoNitodAM mahIM kRtvA mAMsamajAsthivAhinIm / bhanekazo mahArAja babhaJja puruSarSabhaH // 48 vAsudevamidaM vAkyamabravItpuruSarSabha // 2 tatra bhArata karNena pAJcAlA viMzatI rathAH / eSa ketU raNe kRSNa sUtaputrasya dRzyate / nihatAH sAdayaH krodhAcedayazca paraHzatAH // 49 bhImasenAdayazcaite yodhayanti mahArathAn / kRtvA zUnyAnrathopasthAnyAjipRSThAMzca bhArata / ete dravanti pAJcAlAH karNAtrastA janArdana // 3 nirmanuSyAngajaskandhAnpAdAtAMzcaiva vidrutAn // 50 eSa duryodhano rAjA zvetacchatreNa bhaasvtaa| mAditya iva madhyAhne durnirIkSyaH paraMtapaH / karNena bhagnAnpAJcAlAndrAvayanbahu zobhate // 4 kAlAntakavapuH krUraH sUtaputrazcacAra ha // 51 kRpazca kRtavarmA ca drauNizcaiva mahAbalaH / savametAnmahArAja naravAjirathadvipAn / ete rakSanti rAjAnaM sUtaputreNa rakSitAH / hatvA tasthau maheSvAsaH karNo'rigaNasUdanaH // 52 avadhyamAnAste'smAbhirghAtayiSyanti somakAn // 5 yathA bhUtagaNAnhatvA kAlastiSThenmahAbalaH / eSa zalyo rathopasthe rshmisNcaarkovidH| tathA sa somakAnhatvA tasthAveko mahArathaH // 53 sUtaputrarathaM kRSNa vAhayanbahu zobhate // 6 bannAdbhutamapazyAma pAJcAlAnAM parAkramam / tatra me buddhirutpannA vAhayAtra mahAratham / badhyamAnApi karNena nAjahU raNamUrdhani // 54 nAhatvA samare kaNaM nivartiSye kathaMcana // 7 rAjA duHzAsanazcaiva kRpaH zAradvatastathA / rAdheyo'pyanyathA pArthAnsRJjayAMzca mahArathAn / azvatthAmA kRtavarmA zakunizcApi saubalaH / niHzeSAnsamare kuryAtpazyatonau janArdana // 8 nyahananpANDavIM senAM zatazo'tha sahasrazaH // 55 / tataH prAyAdrathenAzu kezavastava vAhinIm / ma. bhA. 222 - 1769 - Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 57.9] mahAbhArate [8. 57.37 karNa prati maheSvAsaM dvairathe savyasAcinA // 9 eka evAbhiyAti tvAM pazya sAphalyamAtmanaH // 24 prayAtazca mahAbAhuH pANDavAnujJayA hriH| tvaM hi kRSNau raNe zaktaH sNsaadhyitumaahve| AzvAsayanrathenaiva pANDusainyAni sarvazaH // 10 tavaiSa bhAro rAdheya pratyudyAhi dhanaMjayam // 25 rathaghoSaH sa saMgrAme pANDaveyasya sNbbhau| tvaM kRto hyeva bhISmeNa droNadrauNikRpairapi / vAsavAzanitulyasya mahaughasyeva mAriSa // 11 savyasAcipratirathastaM nivartaya pANDavam // 26 mahatA rathaghoSeNa pANDavaH satyavikramaH / lelihAnaM yathA sarpa garjantamRSabhaM ythaa| abhyayAdaprameyAtmA vijayastava vAhinIm // 12 layasthitaM yathA vyAghra jahi karNa dhanaMjayam // 27 tamAyAntaM samIkSyaiva zvetAzvaM kRSNasArathim / ete dravanti samare dhArtarASTrA mahArathAH / madrarAjo'bravItkaNaM ketuM dRSTvA mahAtmanaH // 13 arjunasya bhayAttUrNa nirapekSA janAdhipAH // 28 ayaM sa ratha AyAti zvetAzvaH kRSNasArathiH / dravatAmatha teSAM tu yudhi nAnyo'sti mAnavaH / nighnannamitrAnsamare yaM karNa paripRcchasi // 14 bhayahA yo bhavedvIra tvAmRte sUtanandana // 29 eSa tiSThati kaunteyaH saMspRzangANDivaM dhnuH| ete tvAM kuravaH sarve dvIpamAsAdya sNyuge| taM haniSyasi cedadya tannaH zreyo bhaviSyati // 15 viSThitAH puruSavyAghra tvattaH zaraNakAGkSiNaH // 30 eSA vidIryate senA dhArtarASTrI smnttH| vaidehAmbaSThakAmbojAstathA ngnjitstvyaa| arjunasya bhayAttUrNaM nighnataH zAtravAnbahUn // 16 gAndhArAzca yayA dhRtyA jitAH saMkhye sudurjyaaH|| varjayansarvasainyAni tvarate hi dhnNjyH| tAM dhRtiM kuru rAdheya tataH pratyehi pANDavam / tvadarthamiti manye'haM yathAsyodIyate vapuH // 17 vAsudevaM ca vArSNeyaM prIyamANaM kirITinA // 32 na hyavasthApyate pArtho yuyutsuH kencitsh|| karNa uvAca / tvAmRte krodhadIpto hi pIDyamAne vRkodre|| 18 prakRtistho hi me zalya idAnIM sNmtstthaa| virathaM dharmarAjaM ca dRSTvA sudRDhavikSatam / pratibhAsi mahAbAho vibhIzcaiva dhanaMjayAt // 33 zikhaNDinaM sAtyakiM ca dhRSTadyumnaM ca pArSatam // 19 pazya bAhvorbalaM me'dya zikSitasya ca pazya me| draupadeyAnyudhAmanyumuttamaujasameva c|| eko'dya nihaniSyAmi pANDavAnAM mahAcamUm // 34 nakulaM sahadevaM ca bhrAtarau dvau samIkSya ca // 20 kRSNau ca puruSavyAghrau tacca satyaM bravImi te| sahasaikarathaH pArthastvAmabhyeti paraMtapa / nAhatvA yudhi tau vIrAvapayAsya kathaMcana // 35 krodharaktekSaNaH kruddho jighAMsuH sarvadhanvinAm // 21 svapsye vA nihatastAbhyAmasatyo hi raNe jyH| tvarito'bhipatatyasmAtyaktvA sainyaanysNshym| kRtArtho vA bhaviSyAmi hatvA tAvatha vA htH||36 tvaM karNa pratiyAhyenaM nAstyanyo hi dhanurdharaH // 22 naitAdRzo jAtu babhUva loke na taM pazyAmi loke'smiMstvatto'pyanyaM dhanurdharam / / rathottamo yAvadanuzrutaM naH / arjunaM samare kruddhaM yo velAmiva dhArayet // 23 tamIdRzaM pratiyotsyAmi pArtha na cAsya rakSAM pazyAmi pRSThato na ca paarshvtH| mahAhave pazya ca pauruSaM me // 37 - 1770 - Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 37. 38] karNaparva [8. 57. 51 rathe caratyeSa rathapravIraH yaistAJjaghAnAzu raNe nRsiMhAzIghairhayaiH kaurvraajputrH| nsa kAlakhaJjAnasurAnsametAn // 45 sa vAdya mAM neSyati kRcchrameta tathA virATasya pure sametAkarNasyAntAdetadantAH stha sarve // 38 ___ sarvAnasmAnekarathena jitvA / asvedinau rAjaputrasya hastA jahAra tadgodhanamAjimadhye vavepinau jAtakiNau bRhntau| vastrANi cAdatta mahArathebhyaH // 46 dRDhAyudhaH kRtimAnkSiprahasto tamIdRzaM vIryaguNopapannaM na pANDaveyena samo'sti yodhaH / / 39 ___ kRSNadvitIyaM varaye raNAya / gRhNAtyanekAnapi kaGkapatrA anantavIryeNa ca kezavena nekaM yathA taankssitipaanprmthy| nArAyaNenApratimena guptam // 47 te krozamAtraM nipatantyamoghAH varSAyutairyasya guNA na zakyA kastena yodho'sti samaH pRthivyAm // 40 ___ vaktuM sametairapi sarvalokaiH / atoSayatpANDaveyo hutAzaM mahAtmanaH shngkhckraasipaannekRssnndvitiiyo'tirthstrsvii| vissyorjissnnorvsudevaatmjsy| lebhe cakraM yatra kRSNo mahAtmA bhayaM me vai jAyate sAdhvasaM ca dhanurgANDIvaM pANDavaH savyasAcI // 41 / dRSTvA kRSNAvekarathe sametau // 48 zvetAzvayuktaM ca sughoSamagryaM ubhau hi zUrau kRtinau dRDhAstrI - rathaM mahAbAhuradInasattvaH / __mahArathau saMhananopapannau / maheSudhI cAkSayau divyarUpau etAdRzau phalgunavAsudevo zastrANi divyAni ca havyavAhAt // 42 ko'nyaH pratIyAnmahate nu zalya // 49 tathendraloke nijaghAna daityA etAvahaM yudhi vA pAtayiSye nasaMkhyeyAnkAlakeyAMzca sarvAn / mAM vA kRSNau nihaniSyato'dya / lebhe zahaM devadattaM sma tatra iti bruvazalyamamitrahantA ko nAma tenAbhyadhikaH pRthivyAm // 43 ___ karNo raNe megha ivonnanAda // 50 mahAdevaM toSayAmAsa caiva abhyetya putreNa tavAbhinanditaH sAkSAtsuyudvena mahAnubhAvaH / __ sametya covAca kurupravIrAn / lebhe tataH pAzupataM sughoraM kRpaM ca bhojaM ca mahAbhujAvubhau trailokyasaMhArakaraM mahAstram // 44 tathaiva gAndhAranRpaM sahAnujam / pRthakpRthaglokapAlAH sametA guroH sutaM cAvarajaM tathAtmanaH dadurghatrANyaprameyANi yasya / padAtino'tha dvipasAdino'nyAn // 51 - 1771 -- Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 57. 52] mahAbhArate [ 8. 57.65 nindhatAbhidravatAcyutArjunau tathA tu tattatsphuradAttakArmukaM zrameNa saMyojayatAzu sarvataH / tribhiH zarairyantRziraH kSureNa / yathA bhavadbhirmuzavikSatAvubhau yAMzcaturbhizcaturastribhirdhvaja sukhena hanyAmahamadya bhUmipAH // 52 dhanaMjayo drauNirathAnnyapAtayat // 59 tatheti coktvA tvaritAH sma te'rjunaM sa roSapUrNo'zanivanahATakaijighAMsavo vIratamAH samabhyayuH / ralaMkRtaM takSakabhogavarcasam / nadInadAnbhUrijalo mahArNavo subandhanaM kArmukamanyadAdade yathA tathA tAnsamare'rjuno'grasat // 53 yathA mahAhipravaraM girestathA // 60 na saMdadhAno na tathA zarottamA svamAyudhaM copavikIrya bhUtale pramuzcamAno ripubhiH pradRzyate / dhanuzca kRtvA saguNaM guNAdhikaH / dhanaMjayastasya zaraizca dAritA samAnayAnAvajitau narottamau hatAzca peturnaravAjikuJjarAH // 54 zarottamaiauNiravidhyadantikAt // 61 zarASiM gANDivacArumaNDalaM kRpazca bhojazca tathAtmajazva te / __ yugAntasUryapratimAnatejasam / tamonudaM vAridharA ivApatan / na kauravAH zekurudIkSituM jayaM kRpasya pArthaH sazaraM zarAsanaM ___ yathA raviM vyAdhitacakSuSo janAH // 55 hayAndhvajaM sArathimeva patribhiH // 62 tamabhyadhAvadvisRjazarAnkRpa zaraiH praciccheda taghAtmajasya stathaiva bhojastava cAtmajaH svayam / ___dhvajaM dhanuzca pracakarta nrdtH| jighAMsubhistAnkuzalaiH zarottamA jaghAna cAzvAnkRtavarmaNaH zubhAnmahAhave saMjavitAnprayatnataH / dhvajaM ca ciccheda tataH pratApavAn // 63 zaraiH praciccheda ca pANDavastvara savAjisUteSvasanAnsaketanA__ parAbhinadvakSasi ca tribhitribhiH // 56 ___ aghAna nAgAzvarathAMstvaraMzca sH| sa gANDivAbhyAyatapUrNamaNDala tataH prakIrNaM sumahadbalaM tava staparipUnarjunabhAskaro bbhau| __pradAritaM seturivAmbhasA ythaa| zarograrazmiH shucishukrmdhygo| tato'rjunasyAzu rathena kezava__ yathaiva sUryaH pariveSagastathA // 57 ___ zcakAra zatrUnapasavyamAturAn // 64 athAgryabANairdazabhirdhanaMjayaM tataH prayAntaM tvaritaM dhanaMjayaM parAminadroNasuto'cyutaM tribhiH / zatakratuM vRtranijanuSaM ythaa| caturbhirazvAMzcaturaH kapi tathA samanvadhAvanpunarucchritairdhvajai zaraiH sa nArAcavarairavAkirat // 58 rathaiH suyuktairapare yuyutsavaH // 65 - 1772 - Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 57. 66] karNaparva [8. 58. 19 athAbhisRtya prativAya tAnarI chinnagAtrairvikavacairviziraskaiH samantataH / ndhanaMjayasyAbhi rathaM mhaarthaaH| patitaizca patadbhizca yodhairAsItsamAvRtam // 6 zikhaNDizaineyayamAH zitaiH zarai dhanaMjayazarAbhyastaiH syandanAzvanaradvipaiH / vidArayanto vyanadansubhairavam // 66 raNabhUmirabhUdrAjanmahAvaitaraNI yathA // 7 tato'mijannuH kupitAH parasparaM ISAcakrAkSabhaGgaizca vyazvaiH sAzvezca yudhyatAm / zaraistadAJjogatibhiH sutejnaiH| sasUtairhatasUtaizca rathaiH stIrNAbhavanmahI // 8 kurupravIrAH saha sRJjayairyathA suvarNavarmasaMnAhairyodhaiH kanakabhUSaNaiH / ___ surAH purA devavarairayodhayan // 67 AsthitAH kRtavarmANo bhadrA nityamadA dvipAH / jayepsavaH svargamanAya cotsukAH kruddhAH kruddhairmahAmAtraiH preSitArjunamabhyayuH // 9 patanti nAgAzvarathAH paraMtapa / catuHzatAH zaravarSaitAH petuH kirITinA / jagaNuruccaibalavacca vivyadhuH / paryastAnIva zRGgANi sasattvAni mhaagireH||10 zaraiH sumuktairitaretaraM pRthak // 68 dhanaMjayazarAbhyastaiH stIrNA bhUrvaravAraNaiH / zarAndhakAre tu mahAtmabhiH kRte abhipede'rjunaratho ghanAnbhindannivAMzumAn // 11 mahAmRdhe yodhavaraiH parasparam / hatairgajamanuSyAzvairbhagnaizca bahudhA rathaiH / bamurdazAzA na divaM ca pArthiva vizastrapatrakavacaiyuddhazauNDairgatAsubhiH / prabhA ca sUryasya tamovRtAbhavat // 69 apaviddhAyudhairmArgaH stIrNo'bhUtphalgunena vai // 12 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi vyasphUrjayacca gANDIvaM sumahadbharavasvanam / saptapaJcAzo'dhyAyaH // 57 // ghoro vajraviniSpeSaH stanayitnorivAmbare // 13 tataH prAdIryata cmuurdhnNjyshraahtaa| ... saMjaya uvAca / mahAvAtasamAviddhA mahAnauriva sAgare // 14 rAjankurUNAM pravarairbalairbhImamabhidrutam / nAnArUpAH praharaNAH zarA gANDIvacoditAH / maantamiva kaunteyamujihIrSardhanaMjayaH // 1 alAtolkAzaniprakhyAstava sainyaM vinirdahan // 15 vimRdya sUtaputrasya senAM bhArata sAyakaiH / mahAgirau veNuvanaM nizi prajvalitaM yathA / prAhiNonmRtyulokAya paravIrAndhanaMjayaH // 2 / tathA tava mahatsainyaM prAsphuraccharapIDitam // 16 tato'syAmbaramAvRtya zarajAlAni bhAgazaH / saMpiSTadagdhavidhvastaM tava sainyaM kiriittinaa| adRzyanta tathAnye ca nighnantastava vAhinIm // 3 hataM pravihataM bANaiH sarvataH pradrutaM dizaH // 17 sa pakSisaMghAcaritamAkAzaM pUrayazaraiH / / mahAvane mRgagaNA dAvAgnigrasitA yathA / dhanaMjayo mahArAja kurUNAmantako'bhavat // 4 / kuravaH paryavartanta nirdagdhAH savyasAcinA // 18 tato bhalaiH kSurapraizca nArAcairnirmalairapi / utsRjya hi mahAbAhuM bhImasenaM tadA raNe / gAtrANi prAkSiNotpArthaH zirAMsi ca cakarta h||5 / balaM kurUNAmudvignaM sarvamAsItparAGmukham // 19 -1773 - Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 58. 20] mahAbhArate [8.59. 18 tataH kuruSu bhagneSu bIbhatsuraparAjitaH / tvaramANAMstu tAnsarvAnsasUteSvasanadhvajAn / bhImasenaM samAsAdya muhUrta so'bhyavartata // 20 jaghAna navatiM vIrAnarjuno nizitaiH zaraiH // 4 samAgamya sa bhImena matrayitvA ca phalgunaH / / te'patanta hatA bANairnAnArUpaiH kirITinA / vizalyamarujaM cAsmai kathayitvA yudhiSThiram // 21 savimAnA yathA siddhAH svargAtpuNyakSaye tathA // 5 bhImasenAbhyanujJAtastataH prAyAddhanaMjayaH / tataH sarathanAgAzvAH kuravaH kurusattama / nAdayarathaghoSeNa pRthivIM dyAM ca bhArata // 22 . nirbhayA bharatazreSThamabhyavartanta phalgunam // 6 tataH parivRto bhImairdazabhiH zatrupuMgavaiH / tadAyastamamuktAstramudIrNavaravAraNam / duHzAsanAdavarajaistava putrairdhanaMjayaH // 23 putrANAM te mahatsainyaM samarautsIddhanaMjayaH // 7 te tamabhyardayanbANairulkAbhiriva kuJjaram / zaktya'STitomaraprAsairgadAnistriMzasAyakaiH / / AtateSvasanAH krarA nRtyanta iva bhArata // 24 prAcchAdayanmaheSvAsAH kuravaH kurunandanam // 8 apasavyAMstu tAMzcakre rathena madhusUdanaH / / tAM kurUNAM pravitatAM zastravRSTiM samudyatAm / tataste prAdravazUrAH parAGmukharathe'rjune // 25 vyadhamatpANDavo bANaistamaH sUrya ivAMzubhiH // 9 teSAmApatatAM ketUnrathAMzcApAni sAyakAn / tato mlecchAH sthitairmattaistrayodazazatairgajaiH / nArAcairardhacandrazca kSipraM pArtho nyapAtayat // 26 pArzvato'bhyahananpArtha tava putrasya zAsanAt // 10 athAnyairdazabhirbhallaiH zirAMsyeSAM nyapAtayat / karNinAlIkanArAcaistomaraiH prAsazaktibhiH / . seSasaMraktanetrANi saMdaSTauSThAni bhUtale / kampanairbhiNDipAlaizca rathasthaM pArthamArdayan // 11 tAni vaktrANi vibbhuyogni tArAgaNA iva // 27 tAmastravRSTiM prahitAM dvipasthairyavanaiH smayan / tAMstu bhallairmahAvegairdazabhirdaza kauravAn / ciccheda nizitairbhallairardhacandraizca phalgunaH // 12 rukmAGgadAnrukmapuGkhairvivA prAyAdamitrahA // 28 atha tAndviradAnsarvAnnAnAliGgairmahAzaraiH / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi sapatAkAnsahArohAngirInvarjerivAbhinat // 13 assttpnycaasho'dhyaayH||58|| te hemapuGkhairiSubhirAcitA hemamAlinaH / hatAH peturmahAnAgAH sAgnijvAlA ivAdrayaH // 11 saMjaya uvaac| tato gANDIvanirghoSo mahAnAsIdvizAM pate / taM tu yAntaM mahAvegairazvaiH kapivaradhvajam / / stanatAM kUjatAM caiva manuSyagajavAjinAm // 15 yuddhAyAbhyadravanvIrAH kurUNAM navatI rathAH / kuJjarAzca hatA rAjanprAdravaMste samantataH / parivarnaravyAghrA naravyAghraM raNe'rjunam // 1 azvAzca paryadhAvanta hatArohA dizo daza // 16 kRSNaH zvetAnmahAvegAnazvAnkanakabhUSaNAn / rathA hInA mahArAja rthibhirvaajibhistthaa| . muktAjAlapraticchannAnpreSItkarNarathaM prati // 2 gandharvanagarAkArA dRzyante sma sahasrazaH // 17 tataH karNarathaM yAntamarInnantaM dhanaMjayam / / azvArohA mahArAja dhAvamAnAstatastataH / / bANavaSairabhinantaH saMzaptakarathA yayuH // 3 tatra tatraiva dRzyante patitAH pArthasAyakaiH // 18 - 1774 -- Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 59. 19] karNaparva [8. 60.1 tasminkSaNe pANDavasya bAhvorbalamadRzyata / aviSAM tu pArthasya zarasaMpAtamAhave / yatsAdino vAraNAMzca rathAMzcaiko'jayAdhi // 19 matvA nyavartankuravo jitA gANDIvadhanvanA // 34 tatakhyaGgeNa mahatA balena bharatarSabha / te hitvA samare pArthaM vadhyamAnAzca sAyakaiH / pamA parivRtaM rAjanbhImasenaH kirITinam // 20 pradudruvurdizo bhItAzcakruzuzcApi sUtajam // 35 hatAvazeSAnutsRjya tvadIyAnkaticidrathAn / abhyadravata tAnpArthaH kirazarazatAnbahUn / javenAbhyadravadrAjandhanaMjayarathaM prati / / 21 harSayanpANDavAnyodhAnbhImasenapurogamAn // 36 tatastatprAdravatsainyaM hatabhUyiSThamAturam / putrAstu te mahArAja jagmuH karNarathaM prati / dRSTvA yadarjunaM bhImo jagAma bhrAtaraM prati // 22 agAdhe majatAM teSAM dvIpaH karNo'bhavattadA // 37 hatAvaziSTAMsturagAnarjunena mahAjabAna / kuravo hi mahArAja nirviSAH pannagA iva / mImo vyadhamadabhrAnto gadApANirmahAhave // 23 karNamevopalIyanta bhayAdgANDIvadhanvanaH // 38 kAlarAtrimivAtyugrAM naranAgAzvabhojanAm / yathA sarvANi bhUtAni mRtyorbhItAni bhArata / prAkArATTapuradvAradAraNImatidAruNAm // 24 dharmamevopalIyante karmavanti hi yAni ca // 39 tato gadAM nRnAgAzveSvAzu bhImo vyavAsRjat / tathA karNa maheSvAsaM putrAstava narAdhipa / sA jaghAna bahUnazvAnazvArohAMzca mAriSa // 25 upAlIyanta saMtrAsAtpANDavasya mahAtmanaH // 40 kAMsyAyasatanutrAMstAnnarAnazvAMzca pANDavaH / tAzoNitapariklinnAnviSamasthAzarAturAn / pothayAmAsa gadayA sazabdaM te'patanhatAH // 26 mA bhaipTetyabravItkarNo hyabhito mAmiteti ca // 41 hatvA tu tadgajAnIkaM bhImaseno mahAbalaH / saMbhagnaM hi balaM dRSTvA balAtpArthena tAvakam / punaH svarathamAsthAya pRSThato'rjunamanvagAt // 27 dhanurvisphArayankarNastasthau zatrujighAMsayA / hataM parAGmukhaprAyaM nirutsAhaM paraM balam / pAzcAlAnpunarAdhAvatpazyataH savyasAcinaH // 42 vyAlambata mahArAja prAyazaH zastraveSTitam // 28 tataH kSaNena kSitipAH kSatajapratimekSaNAH / vilambamAnaM tatsainyamapragalbhamavasthitam / karNa vavadhurbANaudhairyathA meghA mahIdharam // 43 dRSTvA prAcchAdayadvANairarjunaH prANatApanaiH // 29 tataH zarasahasrANi karNamuktAni mAriSa / tataH kurUNAmabhavadArtanAdo mhaamRdhe| vyayojayanta pAJcAlAnprANaiH prANabhRtAM vara // 44 rathAzvanAgAsuharairvadhyatAmarjuneSubhiH // 30 tato raNo mahAnAsItpAJcAlAnAM vizAM pate / hAhAkRtaM bhRzaM tasthau lIyamAnaM parasparam / vadhyatAM sUtaputreNa mitrArthe'mitraghAtinAm // 45 balAtacakravatsainyaM tadAbhramata tAvakam // 31 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi AdIptaM tava tatsainyaM zaraizchinnatanucchadam / ekonaSaSTitamo'dhyAyaH // 59 // AsItsvazoNitallinnaM phullAzokavanaM yathA // 32 60 tadRSTvA kuravastatra vikrAntaM savyasAcinaH / saMjaya uvaac| nirAzAH samapadyanta sarve karNasya jIvite // 33 - tataH karNaH kuruSu pradruteSu --1775 - Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 60. 1] sndhaane [8. 60. 18 varUthinA zvetahayena rAjan / pAJcAlaputrAnvyadhamatsUtaputro maheSubhirvAta ivAbhrasaMghAn // 1 sUtaM rathAdaJjalikena pAtya jaghAna cAzvAJjanamejayasya / zatAnIkaM sutasomaM ca bhallai-- vAkiraddhanuSI cApyakRntat // 2 dhRSTadyumnaM nirbibhedAtha SaDbhi rjaghAna cAzvaM dakSiNaM tasya saMkhye / hatvA cAzvAnsAtyakaH sUtaputraH __ kaikeyaputraM nyavadhIdvizokam // 3 tamabhyadhAvannihate kumAre kaikeysenaaptispdhnvaa| zarairvibhinnaM bhRzamugravegaiH karNAtmajaM so'bhyahanatsuSeNam // 4 tasyArdhacandranibhiruccakarta prasahya bAhU ca zirazca karNaH / sa syandanAdgAmapatadgatAsuH parazvadhaiH zAla ivAvarugNaH // 5 hatAzvamaJjogatibhiH suSeNaH ___zinipravIraM nizitaiH pRSakaiH / pracchAdya nRtyanniva sautiputraH zaineyabANAbhihataH papAta // 6 putre hate krodhaparItacetAH __ karNaH zinInAmRSabhaM jighAMsuH / hato'si zaineya iti bruvansa vyavAsRjadvANamamitrasAham // 7 sa tasya ciccheda zaraM zikhaNDI tribhistribhizca pratutoda karNam / zikhaNDinaH kArmukaM sa dhvajaM ca cchittvA zarAbhyAmahanatsujAtam // 8 zikhaNDinaM SaDbhiravidhyaduno dAnto dhaarttdyumnshirshckrt| athAbhinatsutasomaM zareNa sa saMzitenAdhirathirmahAtmA // 9 athAkrande tumule vartamAne dhArTadyumne nihate tatra kRSNaH / apAJcAlyaM kriyate yAhi pArtha kaNaM jahItyabravIdrAjasiMha // 10 tataH prahasyAzu narapravIro rathaM rathenAdhirathejagAma / bhaye teSAM trANamicchansubAhu rabhyAhatAnAM rathayUthapena // 11 visphArya gANDIvamathograghoSaM jyayA samAhatya tale bhRzaM ca / bANAndhakAraM sahasaiva kRtvA jaghAna nAyAzvarathAnnarAMzca // 12 taM bhImaseno'nu yayau rathena ___ pRSThe rakSanpANDavamekavIram / tau rAjaputrau tvaritau rathAbhyAM .. karNAya yAtAvaribhirvimuktau // 13 atrAntare sumahatsUtaputra zcake yuddhaM somakAnsaMpramRdgan / rathAzvamAtaGgagaNAJjaghAna pracchAdayAmAsa dizaH zaraizca // 1.4 tamuttamaujA janamejayazca kruddhau yudhAmanyuzikhaNDinau c| karNa vineduH sahitAH pRSatkaiH saMmardamAnAH saha pArSatena // 15 te paJca pAJcAlarathAH surUpai-1276-- Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 60. 16 ] karNaparva [8. 60. 31 (kartanaM karNamabhidravantaH / stavAtmajaM jyeSThamavidhyadaSTabhiH // 23 tasmAdrathAcyAvayituM na zeku kRpo'tha bhojazca tavAtmajastathA dhairyAskRtAtmAnamivendriyANi // 16 svayaM ca karNo nizitairatADayat / teSAM dhanUMSi dhvajavAjisUtA sa taizcaturbhiyuyudhe yadUttamo stUNaM patAkAzca nikRtya bANaiH / _ digIzvarairdaityapatiyathA tathA // 24 tAnpazcabhiH sa tvahanatyUpatkaiH samAnateneSvasanena kUjatA karNastataH siMha ivonnanAda // 17 bhRshaattenaamitbaannvrssinnaa| tasyAsyatastAnabhinighnatazca babhUva durdharSataraH sa sAtyakiH jyAbANahastasya dhanuHsvanena / zarannabhomadhyagato yathA raviH / / 25 sAdridrumA syAtpRthivI vizIrNA punaH samAsAdya sthAnsudaMzitAH ityeva matvA janatA vyaSIdat // 18 zinipravIraM jugupuH paraMtapAH / sa zakracApapratimena dhanvanA sametya pAzcAlarathA mahAraNe bhRzAtatenAdhirathiH zarAnsRjan / marudgaNAH zakramivArinigrahe // 26 babhau raNe dIptamarIcimaNDalo tato'bhavadyuddhamatIva dAruNaM yathAMzumAlI pariveSavAMstathA // 19 tavAhitAnAM tava sainikaiH saha / zikhaNDinaM dvAdazabhiH parAbhina rathAzvamAtaGgavinAzanaM tathA cchitaiH zaraiH SaDbhirathottamaujasam / ___ yathA surANAmasuraiH purAbhavat // 27 tribhiyudhAmanyumavidhyadAzugai rathadvipA vAjipadAtayo'pi vA tribhitribhiH somakapArSatAtmajau // 20 bhramanti naanaavidhshstrvessttitaaH| parAjitAH paJca mahArathAstu te paraspareNAbhihatAzca caskhalu___ mahAhave sUtasutena maariss| vinedurArtA vyasavo'patanta ca // 28 nirudyamAstasthuramitramardanA tathA gate bhImamabhIstavAtmajaH yathendriyArthAtmavatA parAjitAH // 21 ___ sasAra rAjAvarajaH kirazaraiH / nimajjatastAnatha karNasAgare tamabhyadhAvattvarito vRkodaro vipannanAvo vaNijo ythaarnnve| mahAruruM siMha ivAbhipetivAn // 29 uddadhire naubhirivANavAdrathaiH tatastayoyuddhamatItamAnuSaM sukalpitaipidijAH svamAtulAn // 22 pradIvyatoH prANadurodare'bhavat / tataH zinInAmRSabhaH zitaiH zarai paraspareNAbhiniviSTaroSayo_nikRtya karNaprahitAniSUnbahUn / rudaprayoH zambarazakrayoryathA // 30 vidArya karNa nizitairayasmayai zaraiH zarIrAntakaraiH sutejanamaM, bhA. 223 - 1777 - Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 60. 31] mahAbhArate [8. 61. 11 61 - rnijanatustAvitaretaraM bhRzam / viceSTamAno bhRzavedanAtaH // 4 sakRtprabhinnAviva vAzitAntare tataH smRtvA bhImasenastarasvI mahAgajau manmathasaktacetasau // 31 sApatnakaM yatprayuktaM sutaiste / tavAtmajasyAtha vRkodarastvara rathAdavaplutya gataH sa bhUmau ndhanuH kSurAbhyAM dhvajameva cAcchinat / yatnena tasminpraNidhAya cakSuH // 5 . lalATamapyasya bibheda patriNA asiM samuddhRtya zitaM sudhAraM zirazca kAyAtprajahAra sArathaH // 32 kaNThe samAkramya ca vepamAnam / sa rAjaputro'nyadavApya kArmukaM utkRtya vakSaH patitasya bhUmAvRkodaraM dvAdazabhiH parAbhinat / vathApivacchoNitamasya koSNam / svayaM niyacchaMsturagAnajihmagaiH AsvAdya cAsvAdya ca vIkSamANaH zaraizca bhImaM punarabhyavIvRSat // 33 kruddho'tivelaM prajagAda vAkyam // 6 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi stanyasya mAturmadhusarpiSo vA SaSTitamo'dhyAyaH // 6 // mAdhvIkapAnasya ca satkRtasya / divyasya vA toyarasasya pAnAsaMjaya uvaac| tpayodadhibhyAM mathitAcca mukhyAt / tatrAkarodduSkaraM rAjaputro sarvebhya evAbhyAdheko raso'yaM ___ duHzAsanastumule yudhyamAnaH / ___ mato mamAdyAhitalohitasya // 7 ciccheda bhImasya dhanuH kSureNa evaM bruvANaM punarAdravantaSabhiH zaraiH sArathimapyavidhyat // 1 mAsvAdya valgantamatiprahRSTam / tato'bhinadbahubhiH kSiprameva ye bhImasenaM dadRzustadAnIM vareSubhirbhImasenaM mhaatmaa| bhayena te'pi vyathitA nipetuH // 8 sa vikSarannAga iva prabhinno ye cApi tatrApatitA manuSyAgadAmasmai tumule prAhiNodvai // 2 . steSAM karebhyaH patitaM ca zastram / tayAharaddaza dhanvantarANi bhayAJca saMcukruzuruccakaiste duHzAsanaM bhImasenaH prasahya / nimIlitAkSA dadRzuzca tanna // 9 tayA hataH patito vepamAno ye tatra bhImaM dadRzuH samantA___ duHzAsano gadayA vegavatyA // 3 dauHzAsanaM tadrudhiraM pibantam / hayAH sasUtAzca hatA narendra sarve palAyanta bhayAbhipannA cUrNIkRtazcAsya rathaH ptnyaa| nAyaM manuSya iti bhASamANAH // 10 vidhvastavarmAbharaNAmbarasra zRNvatAM lokavIrANAmidaM vacanamabravIt / - 1778 - Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 61. 11] karNaparva [8.62. 17 va te rudhiraM kaNThAtpibAmi puruSAdhama / bhImasenaM mahAbAhuM mArgaNaiH samavArayan // 3 hIdAnIM susaMrabdhaH punagAriti gauriti // 11 sa vAryamANo vizikhaiH samantAttairmahArathaiH / pramANakoTyAM zayanaM kAlakUTasya bhojanam / bhImaH krodhAbhiraktAkSaH kruddhaH kAla ivAbabhau // 4 zanaM cAhibhiH kaSTaM dAhaM ca jatuvezmani // 12 tAMstu bhallairmahAvegairdazabhirdazabhiH zitaiH / patena rAjyaharaNamaraNye vasatizca yaa| rukmAGgado rukmapuGkhaiH pArtho ninye yamakSayam // 5 vANi ca saMgrAmeSvasukhAni ca vezmani // 13 hateSu teSu vIreSu pradudrAva balaM tava / khAnyetAni jAnImo na sukhAni kadAcana / pazyataH sUtaputrasya pANDavasya bhayAditam // 6 dhRtarASTrasya daurAtmyAtsaputrasya sadA vayam // 14 tataH karNo mahArAja praviveza mahAraNam / ityuktvA vacanaM rAjaJjayaM prApya vRkodaraH / . dRSTvA bhImasya vikrAntamantakasya prajAsviva // 7 punarAha mahArAja smayaMstau kezavArjunau // 15 tasya tvAkArabhAvajJaH zalyaH samitizobhanaH / duHzAsane yadraNe saMzrutaM me uvAca vacanaM kaNaM prAptakAlamariMdama / tadvai sarvaM kRtamoha vIrau / mA vyathAM kuru rAdheya naitattvayyupapadyate / / 8 adyaiva dAsyAmyaparaM dvitIyaM ete dravanti rAjAno bhImasenabhayArditAH / duryodhanaM yajJapazu vizasya / duryodhanazca saMmUDho bhrAtRvyasanaduHkhitaH // 9 ziro mRditvA ca padA durAtmanaH duHzAsanasya rudhire pIyamAne mahAtmanA / * zAnti lapsye kauravANAM samakSam // 16 vyApannacetasazcaiva zokopahatamanyavaH // 10 etAvaduktvA vacanaM prahRSTo duryodhanamupAsante parivArya samantataH / nanAda coccai rudhiraagaatrH| kRpaprabhRtayaH karNa hatazeSAzca sodarAH // 11 nanarta caivAtibalo mahAtmA pANDavA labdhalakSAzca dhnNjypurogmaaH| * 'vRtraM nihatyeva sahasranetraH // 17 tvAmevAbhimukhAH zUrA yuddhAya samupAsthitAH // 12 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi sa tvaM puruSazArdUla pauruSe mahati sthitaH / ekaSaSTitamo'dhyAyaH // 61 // kSatradharma puraskRtya pratyudyAhi dhanaMjayam / / 13 bhAro hi dhArtarASTreNa tvayi sarvaH samarpitaH / saMjaya uvAca / tamuTThaha mahAbAho yathAzakti yathAbalam / zAsane tu nihate putrAstava mahArathAH / jaye syAdvipulA kIrtirbhuvaH svargaH parAjaye // 14 hAkrodhaviSA vIrAH samareSvapalAyinaH / vRSasenazca rAdheya saMkruddhastanayastava / za rAjanmahAvIryA bhImaM prAcchAdayazaraiH // 1 tvayi mohasamApanne pANDavAnabhidhAvati // 15 vacI niSaGgI pAzI daNDadhAro dhnurdhrH| etacchrutvA tu vacanaM zalyasyAmitatejasaH / pralolupaH zalaH saMdho vAtavegasuvarcasau // 2 hRdi mAnuSyakaM bhAvaM cakre yuddhAya susthiram // 16 te sametya sahitA bhraatRvysnkrshitaaH| ___ tataH kruddho vRSaseno'bhyadhAva - 1779 -: Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 62. 17 ] mahAbhArate [8. 62. 32 'dAtasthivAMsaM svarathaM hatArim / yathAzvamedhe pazavaH zamitrA // 24 ghRkodaraM kAlamivAttadaNDaM dvisAhasrA viditA yuddhazauNDA . gadAhastaM pothamAnaM tvadIyAn // 17 nAnAdezyAH subhRtAH stysNdhaaH| tamabhyadhAvannakulaH pravIro ekena zIghraM nakulena kRttAH ___ roSAdamitraM pratudanpRSatkaiH / sArepsunevottamacandanAste // 25 karNasya putra samare prahRSTaM tamApatantaM nakulaM so'bhipatya jiSNurjighAMsurmaghaveva jambham // 18 samantataH sAyakairabhyavidhyat / tato dhvajaM sphATikacitrakambu sa tudyamAno nakulaH pRSatkaiciccheda vIro nakulaH kSureNa / vivyAdha vIraM sa cukopa viddhaH // 26 karNAtmajasyeSvasanaM ca citraM taM karNaputro vidhamantamekaM bhallena jAmbUnadapaTTanaddham // 19 narAzvamAtaGgarathapravekAn / athAnyadAdAya dhanuH suzIghra krIDantamaSTAdazabhiH pRSatkaikarNAtmajaH pANDavamabhyavidhyat / vivyAdha vIraM sa cukopa viddhaH // 27 divyairmahAtrairnakulaM mahAtro tato'bhyadhAvatsamare jighAMsuH duHzAsanasyApacitiM yiyAsuH // 20 karNAtmajaM pANDusuto nRviirH| tataH kruddho nakulastaM mahAtmA tasyeSubhirvyadhamatkarNaputro zarairmaholkApratimairavidhyat / mahAraNe carma sahasratAram / / 28 divyairastrairabhyavidhyacca so'pi tasyAyasaM nizitaM tIkSNadhArakarNasya putro nakulaM kRtAstraH // 21 masiM vikozaM gurubhArasAham / karNasya putro nakulasya rAja dviSaccharIrApaharaM sughoransarvAnazvAnakSiNoduttamAtraiH / mAdhunvataH sarpamivograrUpam // 29 banAyujAnsukumArasya zubhrA kSipraM zaraiH SabhiramitrasAhanalaMkRtAJjAtarUpeNa zIghrAn // 22 zvakarta khaDgaM nizitaiH sudhAraiH / tato hatAzvAdavaruhya yAnA punazca pItairnizitaiH pRSatkaiH dAdAya carma ruciraM cASTacandram / stanAntare gADhamathAbhyavidhyat // 30 AkAzasaMkAzamasiM gRhItvA sa bhImasenasya rathaM hatAzvo poplUyamAnaH khagavaccacAra // 23 mAdrIsutaH karNasutAbhitaptaH / tato'ntarikSe nRvarAzvanAgAM Apuplave siMha ivAcalAyaM zciccheda mArgAnvicaranvicitrAn / saMprekSamANasya dhanaMjayasya // 31 te prApatannasinA gAM vizastA nakulamatha viditvA chinnabANAsanAsiM - 1780 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3. 62. 32 ] karNaparva [8. 62. 47 virathamarizarArtaM karNaputrAstrabhagnam / nparAMzca bANAsanapANayo'bhyayuH // 39 pavanadhutapatAkA hrAdino valigatAzvA athAbhavadyuddhamatIva dAruNaM varapuruSaniyattAste rathAH zIghramIyuH // 32 __punaH kurUNAM saha pANDusRJjayaiH / drupadasutavariSThAH paJca zaineyaSaSThA zarAsizaktyaSTigadAparazvadhaidrupadaduhitRputrAH paJca cAmitrasAhAH / narAzvanAgAsuharaM bhRzAkulam // 40 dviradarathanarAzvAnsUdayantastvadIyA rathAzvamAtaGgapadAtibhistataH nbhujgptinikaashairmaagnnairaattshstraaH|| 33 parasparaM viprahatApatankSitau / atha tava rathamukhyAstAnpratIyustvaranto yathA savidyutstanitA balAhakAH hRdikasutakRSau ca drauNiduryodhanau c|| samAsthitA digbhya ivogramArutaiH // 41 zakunizukavRkAzca krAthadevAvRdhau ca tataH zatAnIkahatAnmahAgajAMdviradajaladaghoSaiH syandanaiH kArmukaizca // 34 ___ stathA rathAnpattigaNAMzca tAvakAn / tava naravaravaryAstAndazaikaM ca vIrA jaghAna bhojazca hayAnathApatapravarazaravarAtryaistADayanto'bhyarundhan / __ vizastrakRttAH kRtavarmaNA dvipAH // 42 navajaladasavarNairhastibhistAnudIyu athApare drauNizarAhatA dvipAgirizikharanikAzairbhImavegaiH kuNindAH / / strayaH sasarvAyudhayodhaketavaH / sukalpitA haimavatA madotkaTA nipeturuyA vyasavaH prapAtitAraNAmikAmaiH kRtibhiH smaasthitaaH| stathA yathA vajrahatA mahAcalAH // 43 suvarNajAlAvatatA babhurgajA kuNindarAjAvarajAdanantaraH stathA yathA vai jaladAH savidyutaH // 36 stanAntare patrivarairatADayat / * kuNindaputro dazabhirmahAyasaiH tavAtmajaM tasya tavAtmajaH zaraiH kRpaM sasUtAzvamapIDayadRzam / zitaiH zarIraM vibhide dvipaM ca tam // 44 tataH zaradvatsutasAyakahataH sa nAgarAjaH saha rAjasUnunA sahaiva nAgena papAta bhUtale // 37 papAta raktaM bahu sarvataH kSaran / kuNindaputrAvarajastu tomarai zacIzavajraprahato'mbudAgame divaakraaNshuprtimairysmyaiH| yathA jalaM gairikaparvatastathA // 45 rathaM ca vikSobhya nanAda nardata kuNindaputraprahito'paradvipaH stato'sya gAndhArapatiH ziro'harat // 38 __zukaM sasUtAzvarathaM vyapothayat / tataH kuNindeSu hateSu teSvatha tato'patatkrAthazarAbhidAritaH prahRSTarUpAstava te mhaarthaaH| ___ sahezvaro vajrahato yathA giriH // 46 bhRzaM pradadhmurlavaNAmbusaMbhavA rathI dvipasthena hato'pataccharaiH - 1781 - Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 62. 47 ] mahAbhArate [8. 62.64 krAthAdhipaH parvatajena durjyH| huto'yamanAviti taM tu menire // 54 sa vAjisUteSvasanastathApata tataH kirITI paravIraghAtI dyathA mahAvAtahato mahAdrumaH // 47 hatAzvamAlokya narapravIram / vRko dvipasthaM girirAjavAsinaM tamabhyadhAvadvRSasenamAhave bhRzaM zarairdvAdazabhiH parAbhinat / sa sUtajasya pramukhe sthitaM tadA // 55 tato vRkaM sAzvarathaM mahAjavaM tamApatantaM naravIramugraM tvaraMzcaturbhizcaraNe vyapothayat // 48 ___mahAhave bANasahasradhAriNam / sa nAgarAjaH saniyantRko'pata abhyApatatkarNasuto mahAratho ___parAhato badhusuteSubhirbhRzam / yathaiva cendraM namuciH purAtane // 56 sa cApi devAvRdhasUnurarditaH tato'dbhutenaikazatena pArtha___ papAta nunnaH sahadevasUnunA // 49 __ zarairviddhA sUtaputrasya putraH / viSANapotrAparagAtraghAtinA nanAda nAdaM sumahAnubhAvo gajena hantuM zakuneH kuNindajaH / vidveva zakraM namuciH purA vai // 57 jagAma vegena bhRzArdayaMzca taM punaH sa pArthaM vRSasena upraitato'sya gAndhArapatiH ziro'harat // 50 brbaannairvidhydbhujmuulmdhye| tataH zatAnIkahatA mahAgajA tathaiva kRSNaM navabhiH samArdayahayA rathAH pattigaNAzca taavkaaH| sunazca pArtha dazabhiH zitAH // 58 suparNavAtAhatA yathA nagA tataH kirITI raNamUrdhni kopAstathA gatA gAmavazA vicUrNitAH // 51 tkRtvA vizAkhAM bhrukuTi lalATe / tato'bhyavidhyadbahubhiH zitaiH zaraiH mumoca bANAnvizikhAnmahAtmA kuNindaputro nakulAtmajaM smayan / vadhAya rAjansUtaputrasya saMkhye // 59 tato'sya kAyAnnicakata nAkuliH vivyAdha cainaM dazabhiH pRSatkai___ ziraH kSureNAmbujasaMnibhAnanam // 52 marmasvasaktaM prasabhaM kiriittii| tataH zatAnIkamavidhyadAzugai ciccheda cAsyeSvasanaM bhujau ca ___ tribhiH zitaiH karNasuto'rjunaM tribhiH / kSuraizcaturbhiH zira eva cograiH // 60 tribhizca bhImaM nakulaM ca saptabhi sa pArthabANAbhihataH papAta janArdanaM dvAdazabhizca sAyakaiH // 53 ... rathAdvibAhurvizirA dharAyAm / tadasya karmAtimanuSyakarmaNaH supuSpitaH parNadharo'tikAyo - samIkSya hRSTAH kuravo'bhyapUjayan / ___ pAteritaH zAla ivAdrizRGgAt // 61 parAkramajJAstu dhanaMjayasya te taM prekSya bANAbhihataM patantaM - 1782 - Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 62. 62] karNaparva [8. 63. 27 . 63 rathAtsutaM sUtajaH kssiprkaarii| bAhughoSAzca vIrANAM karNArjunasamAgame // 12 rathaM rathenAzu jagAma vegA tau dRSTvA puruSavyAghau rathasthau rathinAM varau / kirITinaH putravadhAbhitaptaH // 62 pragRhItamahAcApau zarazaktigadAyudhau // 13 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi varmiNau baddhanisviMzI zvetAzvau zaGkhazobhinau / dviSaSTitamo'dhyAyaH // 62 // tUNIravarasaMpannau dvAvapi sma sudarzanI // 14 raktacandanadigdhAGgau samadI vRSabhAviva / saMjaya uvAca / AzIviSasamaprakhyau yamakAlAntakopamau // 15 vRSasenaM hataM dRSTvA shokaamrsssmnvitH| indravRtrAviva kruddhau sUryAcandramasaprabhau / muktvA zokodbhavaM vAri netrAbhyAM sahasA vRssH|| 1 mahAgrahAviva krau yugAnte samupasthitau // 16 rathena karNastejasvI jagAmAbhimukho ripUn / devagauM devasamau devatulyau ca rUpataH / yuddhAyAmarSatAmrAkSaH samAhUya dhanaMjayam // 2 sametau puruSavyAghau prekSya karNadhanaMjayau // 17 tau rathau sUryasaMkAzI vaiyAghraparivAraNau / ubhau varAyudhadharAvubhau raNakRtazramau / sametau dadRzustatra dvAvivAko samAgatau // 3 ubhau ca bAhuzabdena nAdayantau nabhastalam // 18 zvetAzvau puruSAdityAvAsthitAMvarimardanau / ubhau vizrutakarmANau pauruSeNa balena ca / zubhAte mahAtmAnau candrAdityau yathA divi // 4 / ubhau ca sadRzau yuddhe zambarAmararAjayoH // 19 ko dRSTvA vismayaM jagmuH sarvabhUtAni maariss|| kArtavIryasamau yuddhe tathA dAzaratheH smau| trailokyavijaye yattAvindravairocanAviva // 5 viSNuvIryasamau vIrye tathA bhavasamau yudhi // 20 rathajyAtalanirjhadairvANazaGkharavairapi / ubhI zvetahayau rAjanrathapravaravAhinau / sau rathAvabhidhAvantau samAlokya mahIkSitAm / / 6 sArathI pravarau caiva tayorAstAM mahAbalau // 21 bajau ca dRSTvA saMsaktau vismayaH smpdyt|| tau tu dRSTvA mahArAja rAjamAnau mhaarthau| istikanyAM ca karNasya vAnaraM ca kirITinaH // 7 siddhacAraNasaMghAnAM vismayaH samapadyata // 22 tau rathau saMprasaktau ca dRSTvA bhArata pArthivAH / dhArtarASTrAstataH karNaM sabalA bharatarSabha / siMhanAdaravAMzcakruH sAdhuvAdAMzca puSkalAn // 8 parivatrurmahAtmAnaM kSipramAhavazobhinam // 23 mutvA tu dvairathaM tAbhyAM tatra yodhAH samantataH / tathaiva pANDavA hRSTA dhRssttdyumnpurogmaaH| parbAhuvalaM caiva tathA celavalaM mahat // 9 parivatrurmahAtmAnaM pArthamapratimaM yudhi // 24 AjagmuH kuravastatra vAditrAnugatAstadA / tAvakAnAM raNe karNo glaha AsIdvizAM pte| karNa praharSayantazca zaGkhAndadhmuzca puSkalAn // 10 tathaiva pANDaveyAnAM glahaH pArtho'bhavadyudhi // 25 uthaiva pANDavAH sarve harSayanto dhanaMjayam / ta eva sabhyAstatrAsanprekSakAzcAbhavansma te| sUryazaGkhaninAdena dizaH sarvA vyanAdayan // 11 tatraiSAM glahamAnAnAM dhruvau jayaparAjayau // 26 sveDitAsphoTitotkruSTaistumulaM sarvato'bhavat / / tAbhyAM dyUtaM samAyattaM vijayAyetarAya vaa| - 1783 - Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 63. 27 ] mahAbhArate [8. 63. 55 - asmAkaM pANDavAnAM ca sthitAnAM raNamUrdhani // 27 devabrahmanRparSINAM gaNAH pANDavato'bhavan / tau tu sthitau mahArAja samare yuddhazAlinau / tumburupramukhA rAjangandharvAzca yato'rjunaH // 41 anyonyaM pratisaMrabdhAvanyonyasya jayaiSiNau // 28 prAveyAH saha mauneyairgandharvApsarasAM gaNAH / tAvubhau prajihIryetAmindravRtrAvivAbhitaH / IhAmRgavyADamRgairdvipAzca sthapattibhiH // 42 bhImarUpadharAvAstAM mahAdhUmAviva grahau // 29 uhyamAnAstathA medhairvAyunA ca manISiNaH / tato'ntarikSe sAkSepA vivAdA bhrtrssbh| didRkSavaH samAjagmuH karNArjunasamAgamam // 43 mitho bhedAzca bhuutaanaamaasnkrnnaarjunaantre| devadAnavagandharvA nAgA yakSAH patatriNaH / vyAzrayanta dizo bhinnAH sarvalokAzca mAriSa // 30 maharSayo vedavidaH pitarazca svdhaabhujH|| 44 devadAnavagandharvAH pishaacorgraaksssaaH| tapo vidyAstathauSadhyo nAnArUpAmbaratviSaH / pratipakSaprahaM cakruH karNArjunasamAgame // 31 antarikSe mahArAja vinadanto'vatasthire // 45 dyaurAsItkarNato vyagrA sanakSatrA vizAM pte| brahmA brahmarSibhiH sAdhaM prajApatibhireva ca / bhUmirvizAlA pArthasya mAtA putrasya bhArata // 32 bhavenAvasthito yAnaM divyaM taM dezamabhyayAt // 46 saritaH sAgarAzcaiva girayazca narottama / dRSTvA prajApatiM devAH svayaMbhuvamupAgaman / vRkSAzcauSadhayastatra vyAzrayanta kirITinam // 33 samo'stu deva vijaya etayornarasiMhayoH // 47 asurA yAtudhAnAzca guhyakAzca paraMtapa / tadupazrutya maghavA praNipatya pitAmaham / karNataH samapadyanta khecarANi vayAMsi ca // 34 karNArjunavinAzena mA nazyatvakhilaM jagat // 48 ratnAni nidhayaH sarve vedAzcAkhyAnapaJcamAH / svayaMbho brUhi tadvAkyaM samo'stu vijayo'nayoH / sopavedopaniSadaH sarahasyAH sasaMgrahAH // 35 tattathAstu namaste'stu prasIda bhagavanmama // 49 / vAsukizcitrasenazca takSakazcopatakSakaH / brahmezAnAvatho vAkyamUcatutridazezvaram / parvatAzca tathA sarve kAdraveyAzca sAnvayAH / vijayo dhruva evAstu vijayasya mhaatmnH||50 viSavanto mahAroSA nAgAzcArjunato'bhavan // 36 manasvI balavAzUraH kRtAstrazca tapodhanaH / airAvatAH saurabheyA vaizAleyAzca bhoginaH / bibharti ca mahAtejA dhnurvedmshesstH|| 51 ete'bhavannarjunataH kSudrasarpAstu karNataH // 37 atikramecca mAhAtmyAddiSTametasya paryayAt / IhAmRgA vyADamRgA maGgalyAzca mRgdvijaaH|| atikrAnte ca lokAnAmabhAvo niyato bhavet // 5 // pArthasya vijayaM rAjansarva evAbhisaMzritAH // 38 na vidyate vyavasthAnaM kRSNayoH kruddhayoH kvacit / vasavo marutaH sAdhyA rudrA vizve'zvinau tthaa| sraSTArau hyasatazcobhau satazca puruSarSabhau // 53 agnirindrazca somazca pavanazca dizo dsh| naranArAyaNAvetau purANAvRSisattamau / dhanaMjayamupAjagmurAdityAH karNato'bhavan // 39 aniyattI niyantArAvabhItau sma paraMtapau // 54 devAstu pitRbhiH sAdhaM sagaNArjunato'bhavan / karNo lokAnayaM mukhyAnprApnotu puruSarSabhaH / yamo vaizravaNazcaiva varuNazca yto'rjunH||40 / vIro vaikartanaH zUro vijayastvastu kRSNayoH // 5 // - 1784 - Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 63. 56] karNaparva [8. 63. 82 vasUnAM ca salokatvaM marutAM vA smaapnuyaat|| prakurvAte dhvajau yuddhaM pratyaheSanhayAnhayAH // 70 sahito droNabhISmAbhyAM nAkaloke mhiiytaam||56 avidhyatpuNDarIkAkSaH zalyaM nayanasAyakaiH / ityukto devadevAbhyAM shsraaksso'brviidvcH| sa cApi puNDarIkAkSaM tathaivAbhisamaikSata // 71 Amatya sarvabhUtAni brahmezAnAnuzAsanAt / / 57 tatrAjayadvAsudevaH zalyaM nayanasAyakaiH / bhutaM bhavadbhiryatproktaM bhagavadbhayAM jagaddhitam / karNaM cApyajayadRSTyA kuntIputro dhnNjyH|| 72 tattathA nAnyathA taddhi tiSThadhvaM gtmnyvH|| 58 athAbravItsUtaputraH zalyamAbhASya sasmitam / iti zrutvendravacanaM sarvabhUtAni maariss| yadi pArtho raNe hanyAdadya mAmiha karhicit / vismitAnyabhavanarAjanpUjayAMcakrire ca tat / / 59 kimuttaraM tadA te syAtsakhe satyaM bravIhi me // 73 vyasRjaMzca sugandhIni nAnArUpANi khaattthaa| zalya uvAca / puSpavarSANi vibudhA devatUryANyavAdayan / / 60 yadi karNa raNe hanyAdadya tvAM zvetavAhanaH / viTakSavazvApratimaM dvairathaM narasiMhayoH / ubhAvekarathenAhaM hanyAM mAdhavapANDavau // 74 devadAnavagandharvAH sarva evaavtsthire| saMjaya uvAca / tyau ca tau zvetahayau yuktaketU mahAsvanau // 61 evameva tu govindamarjunaH pratyabhASata / samAgatA lokavIrAH zaGkhAndadhmuH pRthakpRthak / taM prahasyAbravItkRSNaH pArthaM paramidaM vacaH // 75 vAsudevArjunau vIrau karNazalyau ca bhArata // 62 patedivAkaraH sthAnAcchIryetAnekadhA kSitiH / sadgIrusaMtrAsakara yuddhaM smbhvttdaa| zaityamagniriyAnna tvA karNo hanyAddhanaMjayam // 76 anyonyaspardhinorvIrye zakrazambaraboriva / / 63 yadi tvevaM kathaMcitsyAllokaparyasanaM yathA / tayordhvajau vItamAlo zuzubhAte rathasthitau / hanyAM kaNaM tathA zalyaM bAhubhyAmeva saMyuge // 77 pRthagrupau samArchantau krodhaM yuddhe parasparam // 64 iti kRSNavacaH zrutvA prahasankapiketanaH / karNasyAzIviSanibhA ratnasAravatI dRddhaa| arjunaH pratyuvAcedaM kRSNamakliSTakAriNam / puraMdaradhanuHprakhyA hastikakSyA vyarAjata // 65 mamApyetAvaparyAptau karNazalyau janArdana // 78 kapizreSThastu pArthasya vyAditAsyo bhyNkrH| sapatAkAdhvajaM kaNaM sazalyarathavAjinam / mISayanneva daMSTrAbhidurnirIkSyo raviryathA // 66 sacchatrakavacaM caiva sazaktizarakArmukam // 79 yuddhAbhilASuko bhUtvA dhvajo gANDIvadhanvanaH / draSTAsyadya zaraiH karNaM raNe kRttamanekadhA / karNadhvajamupAtiSThatso'vadhIdabhinardayan / / 67 adyainaM sarathaM sAzvaM sazaktikavacAyudham / utpatya ca mahAvegaH kkssyaambhyhntkpiH| na hi me zAmyate vairaM kRSNAM yatprAhasatpurA // 80 nakhaizca dazanaizcaiva garuDaH pannagaM yathA // 68 adya draSTAsi govinda karNamunmathitaM mayA / sukiGkiNIkAbharaNA kaalpaashopmaaysii| vAraNeneva mattena puSpitaM jagatIruham // 81 abhyadravatsusaMvA nAgakakSyA mahAkapim / / 69 adya tA madhurA vAcaH zrotAsi madhusUdana / ubhayoruttame yuddhe dvairathe dyUta aahRte| adyAbhimanyujananImanRNaH sAntvayiSyasi / ma.bhA. 224 - 1785 - Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 63. 82] mahAbhArate [8.64. 14 kuntI pitRSvasAraM ca saMprahRSTo janArdana // 82 stamonudau khe prasRtA ivAMzavaH // 6 adya bASpamukhIM kRSNAM sAntvayiSyasi mAdhava / tato'stramastreNa parasparasya tau vAgbhizcAmRtakalpAbhirdharmarAja yudhiSThiram // 83 vidhUya vAtAviva pUrvapazcimau / iti zrImahAbhArate karNaparvaNi ghanAndhakAre vitate tamonudau trissssttitmo'dhyaayH|| 13 // yathoditau tadvadatIva rejtuH|| 7 64 na cAbhimantavyamiti pracoditAH saMjaya uvaac| pare tvadIyAzca tdaavtsthire| taddevanAgAsurasiddhasaMdhai mahArathau tau parivArya sarvataH / rgandharvayakSApsarasAM ca saMdhaiH / surAsurA vAsavazambarAviva // 8 brahmarSirAjarSisuparNajuSTaM mRdaGgabherIpaNavAnakasvanaibabhau viyadvismayanIyarUpam // 1 ninAdite bhArata zaGkhanisvanaiH / nAnadyamAnaM ninadairmanojhai sasiMhanAdau babhatunarottamau vAditragItastutibhizca nRttaiH / __ zazAGkasUryAviva meghasaMplave // 9 sarve'ntarikSe dadRzurmanuSyAH mahAdhanurmaNDalamadhyagAvubhau khasthAMzca tAnvismayanIyarUpAn // 2 suvarcasau baannshsrrshminau| tataH prahRSTAH kurupANDuyodhA didhakSamANau sacarAcaraM jgvaaditrptraayudhsiNhnaadaiH| yugAstasUryAviva duHsahI raNe // 10 ninAdayanto vasudhAM dizazca ubhAvajeyAvahitAntakAvubhau vanena sarve dviSato nijaH // 3 jighAMsatustau kRtinau parasparam / nAnAzvamAtaGgarathAyutAkulaM mahAhave vIravarau samIyatuvarAsizaktyRSTinipAtaduHsaham / yathendrajambhAviva karNapANDavau // 11 amIrujuSTaM hatadehasaMkulaM tato mahAstrANi mahAdhanurdharau raNAjiraM lohitaraktamAbabhau // 4 vimuzcamAnAviSubhirbhayAnakaiH / tathA pravRtte'strabhRtAM parAbhave narAzvanAgAnamitau nijaghnatuH dhanaMjayazcAdhirathizca sAyakaiH / ___ parasparaM jannaturuttameSubhiH // 12 dizazca sainyaM ca zitairajihmagaiH tato visasruH punararditAH zaraiparasparaM proNuvatuH sma daMzitau // 5 narottamAbhyAM kurupANDavAzrayAH / tatastvadIyAzca pare ca sAyakaiH sanAgapattyazvarathA dizo gatAkRte'ndhakAre vividurna kiNcn| stathA yathA siMhabhayAdvanaukasaH // 13 bhayAttu tAveva rathau samAzrayaM tatastu duryodhanabhojasaubalAH -1786 - Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 64. 14 ] karNaparva [8. 64. 28 kRpazca zAradvatasUnunA saha / mahArathAH pazca dhanaMjayAcyutau zaraiH zarIrAntakarairatADayan // 14 dhanUMSi teSAmiSudhInhayAndhvajA rathAMzca sUtAMzca dhanaMjayaH shraiH| samaM ca ciccheda parAbhinaca tA zarottamaidazabhizca sUtajam // 15 athAbhyadhAvaMstvaritAH zataM rathAH zataM ca nAgArjunamAtatAyinaH / zakAstukhArA yavanAzca sAdinaH sahaiva kAmbojavarairjighAMsavaH // 16 varAyudhAnpANigatAnkaraiH saha kSurainyakRntastvaritAH zirAMsi ca / hayAMzca nAgAMzca rathAMzca yudhyatAM dhanaMjayaH zatrugaNaM tamakSiNot // 17 khato'ntarikSe suratUryanisvanAH sasAdhuvAdA hRSitaiH samIritAH / nipeturapyuttamapuSpavRSTayaH surUpagandhAH pavaneritAH zivAH // 18 tadadbhutaM devamanuSyasAkSika samIkSya bhUtAni visiSmiyunUpa / tavAtmajaH sUtasutazca na vyathA na vismayaM jagmaturekanizcayau // 19 athAbravIdroNasutastavAtmaja karaM kareNa pratipIDya sAntvayan / prasIda duryodhana zAmya pANDavai ralaM virodhena dhigastu vigraham // 20 hato gururbrahmasamo mahAstravi ttathaiva bhISmapramukhA nrrssbhaaH| ahaM tvavadhyo mama cApi mAtulaH -1787 prazAdhi rAjyaM saha pANDavaizviram // 21 dhanaMjayaH sthAsyati vArito mayA ___ janArdano naiva virodhamicchati / yudhiSThiro bhUtahite sadA rato vRkodarastadvazagastathA yamau // 22 tvayA ca pAthaizca paraspareNa prajAH zivaM prApnuyuricchati tvayi / vrajantu zeSAH svapurANi pArthivA nivRttavairAzca bhavantu sainikAH / / 23 na cedvacaH zroSyasi me narAdhipa dhruvaM prataptAsi hato'ribhiryudhi / idaM ca dRSTaM jagatA saha tvayA ___ kRtaM yadekena kiriittmaalinaa| yathA na kuryAdvalabhinna cAntako na ca pracetA bhagavAnna yakSarAT // 24 ato'pi bhUyAMzca guNairdhanaMjayaH sa cAbhipatsyatyakhilaM vaco mama / tavAnuyAtrAM ca tathA kariSyati prasIda rAjaJjagataH zamAya vai // 25 mamApi mAnaH paramaH sadA tvayi bravImyatastvAM paramAcca sauhRdAt / nivArayiSyAmi hi karNamapyahaM yadA bhavAnsapraNayo bhaviSyati // 26 vadanti mitraM sahajaM vicakSaNA stathaiva sAnA ca dhanena cArjitam / pratApatazcopanataM caturvidhaM tadasti sarvaM svayi pANDaveSu ca // 27 nisargataste tava vIra bAndhavAH punazca sAmnA ca samApnuhi sthiram / tvayi prasanne yadi mitratAmiyu- Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 64. 28 ] mahAbhArate [8. 65. 10 dhruvaM narendrendra tathA tvamAcara // 28 sa evamuktaH suhRdA vaco hitaM vicintya niHzvasya ca durmanAbravIt / yathA bhavAnAha sakhe tathaiva ta nmamApi ca jJApayato vacaH zRNu // 29 nihatya duHzAsanamuktavAnbahu __ prasahya zArdUlavadeSa durmatiH / vRkodarastaddhRdaye mama sthitaM na tatparokSaM bhavataH kutaH zamaH // 30 / na cApi karNaM guruputra saMstavA dupArametyarhasi vaktumacyuta / zrameNa yukto mahatAdya phalguna stameSa karNaH prasabhaM haniSyati // 31 samevamuktvAbhyanunIya cAsaka ttavAtmajaH svAnanuzAsti sainikAn / samAnatAbhidravatAhitAnimA nsabANazabdAnkimu joSamAsyate // 32 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi catuHSaSTitamo'dhyAyaH // 6 // balAhakeneva yathA balAhako yadRcchayA vA giriNA giriryathA / tathA dhanuAtalaneminisvanau ____ samIyatustAviSuvarSavarSiNau // 3 pravRddhazRGgadrumavIrudoSadhI prvRddhnaanaavidhprvtauksau| yathAcalau vA galitau mahAbalau tathA mahAsnairitaretaraM nataH // 4 sa saMnipAtastu tayormahAnabhU surezavairocanayoryathA puraa| .. zarairvibhumAGganiyantRvAhanaH suduHsaho'nyaH paTuzoNitodakaH // 5 prabhUtapadmotpalamatsyakacchapau ___ mahAdau pakSigaNAnunAditau / susaMnikRSTAvaniloddhatau yathA ___ tathA rathau tau dhvajinau samIyatuH // 6 ubhau mahendrasya samAnavikramA vubhau mahendrapratimau mhaarthau| mahendravanapratimaizca sAyakai__ mahendravRtrAviva saMprajahratuH // 7 . sanAgapattyazvarathe ubhe bale vicitrvrnnaabhrnnaambrsrje| cakampatuzconnamataH sma vismayA dviyadgatAzcArjunakarNasaMyuge // 8 bhujAH savajrAGgulayaH samucchritAH sasiMhanAdA hRSitairdidRkSubhiH / yadArjunaM mattamiva dvipo dvipaM samabhyayAdAdhirathirjighAMsayA // 9. abhyakrozansomakAstatra pArthaM tvarasva yAhyarjuna vidhya karNam / - saMjaya uvaac| tau zaGkhabherIninade samRddhe ___ samIyatuH zvetahayau nraagyau| baikartanaH sUtaputro'rjunazca durmatrite tava putrasya rAjan // 1 yathA gajau haimavatau prabhinnau ___ pragRhya dantAviva vAzitArthe / tathA samAjagmaturupravegau dhanaMjayazcAdhirathizca vIrau // 2 - 1788 Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 65. 10] karNaparva [8. 65. 24 chinddhyasya mUrdhAnamalaM cireNa karNa puraskRtya vidurhi sarve zraddhAM ca rAjyAddhRtarASTrasUnoH // 10 ___ tvadanamastrairvinipAtyamAnam // 17 tathAsmAkaM bahavastatra yodhAH yayA dhRtyA nihataM tAmasAstraM karNa tadA yAhi yAhItyavocan / yuge yuge rAkSasAzcApi ghorAH / arjunaM karNa tataH sacIrAH dambhodbhavAzcAsurAzcAhaveSu punarvanaM yAntu cirAya pArthAH // 11 __ tayA dhRtyA tvaM jahi sUtaputram // 18 vataH karNaH prathamaM tatra pArthaM anena vAsya kSuraneminAdya ___ maheSubhirdazabhiH paryavidhyat / saMchinddhi mUrdhAnamareH prasahya / samarjunaH pratyavidhyacchitAgraiH mayA nisRSTena sudarzanena ___ kakSAntare dazabhiratIva kruddhaH // 12 ___ vajreNa zakro nmucerivaareH|| 19 parasparaM tau vizikhaiH sutIkSNai- .. kirAtarUpI bhagavAnyayA ca . statakSatuH sUtaputro'rjunazca / tvayA mahatyA paritoSito'bhUt / parasparasyAntarepsU vimardai tAM tvaM dhRti vIra punargRhItvA subhImamabhyAyayatuH prahRSTau // 13 sahAnubandhaM jahi sUtaputram // 20 amRSyamANazca mahAvimarde tato mahIM sAgaramekhalAM tvaM - tatrAkrudhyadbhImaseno mahAtmA / sapattanAM grAmavatI samRddhAm / athAbravItpANinA pANimAnna prayaccha rAjJe nihatArisaMghAM ___ saMdaSTauSTho nRtyati vAdayanniva / yazazca pArthAtulamApnuhi tvam // 21 kayaM nu tvAM sUtaputraH kirITi saMcodito bhImajanArdanAbhyAM . maheSubhirdazabhiravidhyadagre // 14 smRtvA tadAtmAnamavekSya sattvam / yayA dhRtyA sarvabhUtAnyajaiSI mahAtmanazcAgamane viditvA siM dadavahnaye khANDave tvam / prayojanaM kezavamityuvAca // 22 tayA dhRtyA sUtaputraM jahi tva prAduSkaromyeSa mahAstramugraM mahaM vainaM gadayA pothayiSye // 15 ___zivAya lokasya vadhAya sauteH / athAbravIdvAsudevo'pi pArthaM tanme'nujAnAtu bhavAnsurAzca * dRSTvA ratheSUnpratihanyamAnAn / brahmA bhavo brahmavidazca sarve // 23 amImadatsarvathA te'dya karNo ityUcivAnbrAhmamasahyamatraM ___ hyauravANi kimidaM kirITin // 16 prAduzcakre manasA saMvidheyam / sa vIra kiM muhyasi nAvadhIyase tato dizazca pradizazca sarvAH nadantyete kuravaH sNprhRssttaaH| ____samAvRNotsAyakai ritejaaH| - 1789 - Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 65. 24 ] mahAbhArata [ 8. 65. 38 sasarja bANAnbharatarSabho'pi karNa ca pArthaM ca niyamya vAhA___ zataMzatAnekavadAzuvegAn // 24 nkhasthA mahIsthAzca janAvatasthuH / / 31 vaikartanenApi tathAjimadhye tato dhanurlA sahasAtikRSTA sahasrazo bANagaNA visRSTAH / ___ sughoSamAcchidyata pANDavasya / . te ghoSiNaH pANDavamabhyupeyuH tasminkSaNe sUtaputrastu pArtha parjanyamuktA iva vAridhArAH // 25 ___ samAcinokSudrakANAM zatena // 32 sa bhImasenaM ca janArdanaM ca nirmuktasarpapratimaizca tIkSNakirITinaM caapymnussykrmaa| ___stailapradhautaiH khagapatravAjaiH / tribhistribhirbhImabalo nihatya SaSTayA nArAcairvAsudevaM bibheda nanAda ghoraM mahatA svareNa // 26 tadantaraM somakAH prAdravanta // 33 sa karNabANAbhihataH kirITI tato dhanuAmavadhamya zIghra bhImaM tathA prekSya janArdanaM c| zarAnastAnAdhirathevidhamya / amRSyamANaH punareva pArthaH susaMrabdhaH karNazarakSatAGgo zarAndazASTau ca samudbaI // 27 raNe pArthaH somakAnpratyagRhNAt / suSeNamekena zareNa viddhA na pakSiNaH saMpatantyantarikSa zalyaM caturbhistribhireva karNam / kSepIyasAstreNa kRte'ndhakAre // 34 tataH sumuktairdazabhirjaghAna zalyaM ca pArthoM dazabhiH pRSatkai___sabhApatiM kAJcanavarmanaddham // 28 ____bhRzaM tanutre prahasannavidhyat / sa rAjaputro vizirA vibAhu tataH karNa dvAdazabhiH sumuktaivivAjisUto vidhanurviketuH / vivA punaH saptabhirabhyavidhyat // 35 tato rathApAdapatatprabhamaH sa pArthabANAsanaveganunnaiparazvadhaiH zAla ivAbhikRttaH // 29 DhAhataH ptribhirupvegaiH| punazca karNaM tribhiraSTabhizca vibhinnagAtraH kSatajokSitAGgaH dvAbhyAM caturbhirdazabhizca viddhaa| karNo babhau rudra ivAtateSuH // 36 catuHzatAndviradAnsAyudhIyA tatatribhizca tridazAdhipopamaM nhatvA rathAnaSTazataM jaghAna / zarairbibhedAdhirathirdhanaMjayam / sahasramazvAMzca punazca sAdI zarAMstu paJca jvalitAnivoragAnaSTau sahasrANi ca pattivIrAn // 30 pravIrayAmAsa jighAMsuracyute // 37 dRSTvAjimukhyAvatha yudhyamAnau te varma bhittvA puruSottamasya didRkSavaH shuurvraavrinau| suvarNacitraM nyptnsumuktaaH| - 1790 - Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * 85. 38] karNaparva [8. 66.6 begena gAmAvivizuH suvegAH na vivyathe bhArata tatra karNaH snAtvA ca karNAbhimukhAH pratIyuH // 38 pratIpamevArjunamabhyadhAvat // 45 vAnpaJcabhallaistvaritaiH sumuktai iti zrImahAbhArate karNaparvaNi nidhA tridhaikaikmthocckrt| paJcaSaSTitamo'dhyAyaH // 65 // dhanaMjayaste nyapatanpRthivyAM mahAhayastakSakaputrapakSAH // 39 bataH prajajvAla kirITamAlI saMjaya uvAca / . krodhena kakSaM pradahannivAgniH / tato'payAtAH zarapAtamAtrasa karNamAkarNavikRSTasRSTaiH ___ mavasthitAH kuravo bhinnasenAH / zaraiH shriiraantkraivldbhiH| vidyutprakAzaM dadRzuH samantAdharmasvavidhyatsa cacAla duHkhA ddhanaMjayAstraM samudIryamANam // 1 dvairyAttu tasthAvatimAtradhairyaH // 40 tadarjunAstraM asate sma vIrAtataH zaraughaiH pradizo dizazca nviyattathAkAzamanantaghoSam / raviprabhA karNarathazca rAjan / kruddhena pArthena tadAzu sRSTaM adRzya AsItkupite dhanaMjaye vadhAya karNasya mahAvimarde // 2 tuSAranIhAravRtaM yathA nabhaH // 41 rAmAdupAttena mahAmahimnA ma cakrarakSAnatha pAdarakSA AtharvaNenArivinAzanena / npuraHsarAnpRSThagopAMzca sarvAn / tadarjunAstraM vyadhamadahantaM duryodhanenAnumatAnarinA pArthaM ca bANairnizitairnijanne // 3 nsamuccitAnsurathAnsArabhUtAn // 42 tato vimardaH sumahAnbabhUva zisAhasrAnsamare savyasAcI tasyArjunasyAdhirathezca rAjan / kurupravIrAnRSabhaH kurUNAm / anyonyamAsAdayatoH pRSatkairaNena sarvAnsarathAzvasUtA vissaannghaatairdvipyoriyograiH||4 ninAya rAjankSayamekavIraH // 43 tato ripumnaM samadhatta karNaH athApalAyanta vihAya karNa susaMzitaM sarpamukhaM jvalantam / tavAtmajAH kuravazvAvaziSTAH / raudraM zaraM saMyati supradhautaM ivAnavAkIrya zarakSatAMzca pAthArthamatyarthacirAya guptam // 5 lAlapyamAnAMstanayAnpitRRzca // 44 sadArcitaM candanacUrNazAyinaM sa sarvataH prekSya dizo vizUnyA suvarNanAlIzayanaM mahAviSam / bhayAvadIrNaiH kurubhirvihInaH / pradIptamairAvatavaMzasaMbhavaM - 1791 - Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 66.6] mahAbhArate [8. 66. 23 ziro jihIpuyudhi phalgunasya // 6 pinAkapAzAzanisAyakottamaiH / tamabravInmadrarAjo mahAtmA surottamairapyaviSayamardituM vaikartanaM prekSya hi saMhiteSum / prasahya nAgena jahAra yadvRSaH // 15 na karNa grIvAmiSureSa prApsyate taduttameSUnmathitaM viSAgninA saMlakSya saMdhatsva zaraM ziroghnam / / 7 pradIptamarciSmadabhikSiti priyam / athAbravItkrodhasaMraktanetraH papAta pArthasya kirITamuttamaM karNaH zalyaM saMdhiteSuH prasahya / divAkaro'stAdiva parvatAjvalan // 16 na saMdhatte dviH zaraM zalya karNo tataH kirITaM bahuratnamaNDitaM na mAdRzAH zAThyayuktA bhavanti // 8 ___jahAra nAgo'rjunamUrdhato balAt / tathaivamuktvA visasarja taM zaraM gireH sujAtAGkarapuSpitadrumaM balAhakaM varSaghanAbhipUjitam / mahendravajraH zikharaM yathottamam // 17 hato'si vai phalguna ityavoca mahI viyaddayauH salilAni vAyunA ttatastvarannUrjitamutsasarja // 9 yathA vibhinnAni vibhAnti bhArata / saMdhIyamAnaM bhujagaM dRSTvA karNena mAdhavaH / tathaiva zabdo bhuvaneSvabhUttadA Akramya syandanaM padbhyAM balena balinAM varaH // 10 janA vyavasyanvyathitAzca cskhluH|| avagADhe rathe bhUmau jAnubhyAmagamanhayAH / tataH samudrathya sitena vAsasA tataH zaraH so'bhyahanakirITaM tasya dhImataH / / 11 svamUrdhajAnavyathitaH sthito'rjunaH / athArjunasyottamagAtrabhUSaNaM vibhAti saMpUrNamarIcibhAsvatA dharAviyaddayosalileSu vizrutam / zirogatenodayaparvato yathA // 19 balAnasargottamayatnamanyubhiH balAhakaH karNabhujeritastato ___ zareNa mUrdhnaH sa jahAra sUtajaH // 12 ___ hutAzanArkapratimadyutirmahAn / divAkarendujvalanagrahatviSaM mahoragaH kRtavairo'rjunena suvarNamuktAmaNijAlabhUSitam / kirITamAsAdya samutpapAta // 20 puraMdarAthaM tapasA prayatnataH tamabravIdviddhi kRtAgasaM me svayaM kRtaM yadbhuvanasya sUnunA // 13 ___ kRSNAdya mAturvadhajAtavairam / mahArharUpaM dviSatAM bhayaMkara tataH kRSNaH pArthamuvAca saMkhye vibhAti cAtyarthasukhaM sugandhi tat / ____ mahoragaM kRtavairaM jahi tvam // 21 nijanuSe devaripUnsurezvaraH sa evamukto madhusUdanena svayaM dadau yatsumanAH kirITine // 14 gANDIvadhanvA ripuSUpradhanvA / harAmbupAkhaNDalavittagoptRbhiH uvAca ko nveSa mamAdya nAgaH - 1792 - Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3. 66. 22] karNaparva [8.66. 37 svayaM ya AgAdgaruDasya vaktram // 22 vibhidya karNo'bhyanadajahAsa ca // 29 kRSNa uvAca / tamasya harSa mamRSe na pANDavo bibheda marmANi tato'sya marmavit / po'sau tvayA khANDave citrabhAnu paraM zaraiH patribhirindravikrama__saMtarpayAnena dhanurdhareNa / __ stathA yathendro balamojasAhanat // 30 yadgato bANanikRttadeho tataH zarANAM navatInavArjunaH banekarUpo nihatAsya mAtA // 23 sasarja karNe'ntakadaNDasaMnibhAH / tatastu jiSNuH parihRtya zeSAM zarai zAyastatanuH pravivyathe ___zciccheda SabhirnizitaiH sudhAraiH / tathA yathA vajravidArito'calaH // 31 jAgaM viyattiryagivotpatantaM maNipravekottamavajrahATakaisa chinnagAtro nipapAta bhUmau // 24 ralaMkRtaM cAsya varAGgabhUSaNam / tasminmuhUrte dazabhiH pRSakaiH prasiddhamurtyAM nipapAta patribhizilAzitairbahiNavAjitaizca / rdhanaMjayenottamakuNDale'pi ca // 32 vevyAdha karNaH puruSapravIraM mahAdhanaM zilpivaraiH prayatnataH dhanaMjaya tiryagavekSamANam // 25 kRtaM yadasyottamavarma bhAsvaram / to'rjuno dvAdazabhirvimuktai sudIrghakAlena tadasya pANDavaH rAkarNamuktairnizitaiH samarpya / kSaNena bANairbahudhA vyazAtayat // 33 nArAcamAzIviSatulyavega sa taM vivarmANamathottameSubhiH mAkarNapUrNAyatamutsasarja // 26 zaraizcaturbhiH kupitaH parAbhinat / sa citravarmeSuvaro vidArya sa vivyathe'tyarthamariprahArito prANAnnirasyanniva sAdhu muktaH / yathAturaH pittakaphAnilavraNaiH // 34 karNasya pItvA rudhiraM viveza mahAdhanurmaNDalaniHsRtaiH zitaiH vasuMdharAM zoNitavAjadigdhaH // 27 __kriyAprayatnAhitairbalena ca / tato vRSo bANanipAtakopito tatakSa karNa bahubhiH zarottamaimahorago daNDavighaTTito yathA / bibheda marmasvapi cArjunastvaran // 35 tathAzukArI vyasRjaccharottamA dRDhAhataH patribhirupavegaiH mahAviSaH sarpa ivottamaM viSam // 28 pArthena karNo vividhaiH zitAtraiH / janArdanaM dvAdazabhiH parAbhina babhau girigairikadhAturaktaH .. navairnavatyA ca zaraistathArjunam / kSaranprapAtairiva raktamambhaH // 36 zareNa ghoreNa punazca pANDavaM sAzvaM tu karNaM sarathaM kirITI bA. 225 - 1793 - Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 66. 37 ] mahAbhArate [8. 66. 58 samAcinodbhArata vatsadantaiH / vicAlyamAno'rjunazastrapAtaiH / pracchAdayAmAsa dizazca bANaiH marmAbhighAtAcchalitaH kriyAsu sarvaprayatnAttapanIyapukhaiH // 37 punaH punardharmamagarhadAjau // 44 sa vatsadantaiH pRthupInavakSAH tataH zarairbhImatairairavidhyatribhirAhave / ___ samAcitaH smAdhirathirvibhAti / haste karNastadA pArthamabhyavidhyacca saptabhiH // 45 supuSpitAzokapalAzazAlmali tato'rjunaH saptadaza tigmatejAnajihmagAn / ryathAcalaH spandanacandanAyutaH // 38 indrAzanisamAnghorAnasRjatpAvakopamAn // 46 zaraiH zarIre bahudhA samarpitai nirbhidya te bhImavegA nyapatanpRthivItale / vibhAti karNaH samare vizAM pate / kampitAtmA tathA karNaH zaktyA ceSTAmadarzayat // 4 mahIruhairAcitasAnukandaro balenAtha sa saMstabhya brahmAstraM samudairayat / yathA mahendraH zubhakarNikAravAn // 39 aindrAstramarjunazcApi tadRSTvAbhinyamatrayat // 48 sa bANasaMghAndhanuSA vyavAsRja gANDIvaM jyAM ca bANAMzca anumacya dhnNjyH| vibhAti karNaH zarajAlarazmivAn / asRjaccharavarSANi varSANIva puraMdaraH / / 49 salohito raktagabhastimaNDalo tatastejomayA bANA rathAtpArthasya niHsRtAH / divAkaro'stAbhimukho yathA tathA // 40 prAdurAsanmahAvIryAH karNasya rathamantikAt // 5 bAhvantarAdAdhirathevimuktA tAnkarNastvagrato'bhyastAnmoghAMzcakre mahArathaH / ___ bANAnmahAhIniva dIpyamAnAn / tato'bravIdvRSNivIrastasminnastre vinAzite // 51 vyadhvaMsayannarjunabAhumuktAH visRjAstraM paraM pArtha rAdheyo grasate zarAn / . zarAH samAsAdya dizaH zitAyAH // 41 brahmAstramarjunazcApi saMmatryAtha prayojayat // 52 tatazcakramapatattasya bhUmau chAdayitvA tato bANaiH karNaM prabhrAmya cArjunaH / ___sa vihvalaH samare sUtaputraH / tasya karNaH zaraiH kruddhazciccheda jyAM sutejnaiH||5 ghUrNe rathe brAhmaNasyAbhizApA tato jyAmavadhAyAnyAmanumRjya ca pANDavaH / ___ drAmAdupAtte'pratibhAti cAsne // 42 zarairavAkiratkaNaM dIpyamAnaiH sahasrazaH // 54 amRSyamANo vyasanAni tAni tasya jyAcchedanaM karNo jyAvadhAnaM ca sNyuge| hastau vidhunvansa vigarhamANaH / nAnvabudhyata zIghratvAttadadbhutamivAbhavat // 55 dharmapradhAnAnabhipAti dharma aprairastrANi rAdheyaH pratyahansavyasAcinaH / ityabruvandharmavidaH sadaiva / cakre cAbhyadhikaM pArthAtsvavIrya pratidarzayan // 5 mamApi nimno'dya na pAti bhaktA tataH kRSNo'rjunaM dRSTvA karNAstreNAbhipIDitam / nmanye na nityaM paripAti dharmaH // 43 abhyasyetyabravItpArthamAtiSThAstramanuttamam // 57 evaM bruvanpraskhalitAzvasUto tato'nyamagnisadRzaM zaraM sarpaviSopamam / - 1794 - Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 66. 58 ] karNaparva [8. 67. 14 azmasAramayaM divyamanumanya dhanaMjayaH // 58 yadA sabhAyAM kaunteyamanakSajJaM yudhiSThiram / raudramastraM samAdAya kSeptukAmaH kirITavAn / akSajJaH zakunirjetA tadA dharmaH ka te gataH // 3 tato'prasanmahI cakraM rAdheyasya mahAmRdhe // 59 yadA rajasvalAM kRSNAM duHzAsanavaze sthitAm / prastacakrastu rAdheyaH kopAdazrUNyavartayat / sabhAyAM prAhasaH karNa ka te dharmastadA gataH // 4 so'bravIdarjunaM cApi muhUrta kSama pANDava // 60 rAjyalubdhaH punaH karNa samAhvayasi pANDavam / madhye cakramavagrastaM dRSTvA devAdidaM mama / gAndhArarAjamAzritya ka te dharmastadA gataH // 5 pArtha kApuruSAcIrNamabhisaMdhiM vivarjaya // 61 evamukte tu rAdheye vAsudevena pANDavam / prakIrNakeze vimukhe brAhmaNe ca kRtAJjalI / manyurabhyAvizattIvraH smRtvA tattaddhanaMjayam // 6 zaraNAgate nyastazastre tathA vyasanage'rjana // 62 tasya krodhena sarvebhyaH srotobhyastejaso'rciSaH / abANe bhraSTakavace bhraSTabhagnAyudhe tathA / prAdurAsanmahArAja tadadbhutamivAbhavat // 7 na zUrAH praharantyAjau na rAjJe paarthivaastthaa| taM samIkSya tataH karNo brahmAstreNa dhanaMjayam / tvaM ca zUro'si kaunteya tasmAtkSama muhUrtakam // 63 abhyvrsspunrytnmkrodrthsrjne| yAvaccakramidaM bhUmeruddharAmi dhanaMjaya / tadanamastreNAvArya prajahArAsya pANDavaH // 8 na mAM rathastho bhUmiSThamasaja hantumarhasi / tato'nyadatraM kaunteyo dayitaM jAtavedasaH / na vAsudevAttvatto vA pANDaveya bibhemyaham // 64 mumoca karNamuddizya tatprajajvAla vai bhRzam // 9 tvaM hi kSatriyadAyAdo mahAkulavivardhanaH / vAruNena tataH karNaH zamayAmAsa pAvakam / smRtvA dharmopadezaM tvaM muhUrta kSama pANDava // 65 jImUtaizca dizaH sarvAzcakre timiradurdinAH // 10 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi pANDaveyastvasaMbhrAnto vAyavyAstreNa vIryavAn / . SaTSaSTitamo'dhyAyaH // 66 // apovAha tadAbhrANi rAdheyasya prapazyataH // 11 taM hastikakSyApravaraM ca bANaiH suvarNamuktAmaNivamRSTam / saMjaya uvaac| kAlaprayatnottamazilpiyatnaiH athAbravIdvAsudevo rathastho kRtaM surUpaM vitamaskamuccaiH // 12 rAdheya diSTyA smarasIha dharmam / UrjaskaraM tava sainyasya nityaprAyeNa nIcA vyasaneSu manA ___ mamitravitrAsanamIDyarUpam / - nidanti daivaM kukRtaM na tattat // 1 vikhyAtamAdityasamasya loke yadraupadImekavastrAM sabhAyA tviSA samaM pAvakabhAnucandraiH // 13 mAnAyya tvaM caiva suyodhanazca / tataH kSureNAdhiratheH kirITI duHzAsanaH zakuniH saubalazca suvarNapukhena zitena yattaH / . na te karNa pratyabhAttatra dharmaH // 2 / zriyA jvalantaM dhvajamunmamAtha - 1795 - Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 67. 14] mahAbhArate [8. 67. 29 mahArathasyAdhirathermahAtmA // 14 ayaM zaro me vijayAvaho'stu / yazazca dharmazca jayazca mAriSa jighAMsurarkendusamaprabhAvaH - priyANi sarvANi ca tena ketunA / karNa samApti nayatAM yamAya // 22 tadA kurUNAM hRdayAni cApata teneSuvaryeNa kirITamAlI - nbabhUva hAheti ca nisvano mahAn // 15 prahRSTarUpo vijayAvahena / atha tvarankarNavadhAya pANDavo jighAMsurarkendusamaprabheNa mahendravajrAnaladaNDasaMnibham / cakre viSaktaM ripumAtatAyI // 23 Adatta pArtho'JjalikaM niSaGgA tadudyatAdityasamAnavarcasaM tsahasrarazmeriva razmimuttamam // 16 zarannabhomadhyagabhAskaropamam / marmacchidaM zoNitamAMsadigdhaM varAGgamuAmapataccamUpate-. vaizvAnarArkapratimaM mahArham / divAkaro'stAdiva raktamaNDalaH // 24 narAzvanAgAsuharaM vyaratna tadasya dehI satataM sukhoditaM SaDvAjamaJjogatimugravegam // 17 svruupmtyrthmudaarkrmnnH| . sahasranetrAzanitulyatejasaM pareNa kRcchreNa zarIramatyajasamAnakravyAdamivAtiduHsaham / dgRhaM mahIva sasaGgamIzvaraH // 25 pinAkanArAyaNacakrasaMnibhaM zarairvibhunaM vyasu tadvivarmaNaH . bhayaMkaraM prANabhRtAM vinAzanam // 18 papAta karNasya zarIramucchritam / yuktvA mahAtreNa pareNa matravi sravadvaNaM gairikatoyavisravaM dvikRSya gANDIvamuvAca sasvanam / gireryathA vanahataM zirastathA // 26 ayaM mahAsro'pratimo dhRtaH zaraH dehAttu karNasya nipAtitasya zarIrabhiccAsuharazca durhRdaH // 19 tejo dIptaM khaM vigAhyAcireNa / tapo'sti taptaM guravazca toSitA tadadbhutaM sarvamanuSyayodhAH ___ mayA yadiSTaM suhRdAM tathA zrutam / pazyanti rAjanihate sma karNe // 27 anena satyena nihantvayaM zaraH taM somakAH prekSya hataM zayAnaM sudaMzitaH karNamariM mamAjitaH // 20 prItA nAdaM saha sainyairakurvan / ityUcivAMstaM sa mumoca bANaM tUryANi cAjaghnuratIva hRSTA dhanaMjayaH karNavadhAya ghoram / __vAsAMsi caivAdudhuvurbhujAMzca / kRtyAmatharvAGgirasImivogrAM balAnvitAzcApyapare hyanRtyadIptAmasahyAM yudhi mRtyunApi // 21 nanyonyamAzliSya nadanta UcuH / / 28 bruvankirITI tamatiprahRSTo dRSTvA tu karNa bhuvi niSTanantaM - 1796 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8.67. 29 ] karNaparva [8. 68.7 68 hataM rathAtsAyakenAvabhinnam / mahAnilenAgnimivApaviddhaM saMjaya uvAca / yajJAvasAne zayane nizAnte // 29 zarairAcitasarvAGgaH zoNitaughapariplutaH / zalyastu karNArjunayorvimarde vibhAti dehaH karNasya svarazmibhirivAMzumAn // 30 balAni dRSTvA mRditAni bANaiH / duryodhanaM yAntamavekSamANo pratApya senAmAmitrI dIptaiH zaragabhastibhiH / balinArjunakAlena nIto'staM karNabhAskaraH // 31 ___ saMdarzayadbhArata yuddhabhUmim // 1 nipAtitasyandanavAjinAgaM astaM gacchanyathAdityaH prabhAmAdAya gacchati / ___ dRSTvA balaM taddhatasUtaputram / evaM jIvitamAdAya karNasyeSurjagAma ha // 32 duryodhano'zrupratipUrNanetro aparAhe parAhvasya sUtaputrasya maariss| ___ muhurmuhurtyazvasadArtarUpaH // 2 chinnamaJjalikenAjI sotsedhamapatacchiraH // 33 karNaM tu zUraM patitaM pRthivyAM uparyupari sainyAnAM tasya zatrostadaJjasA / __ zarAcitaM zoNitadigdhagAtram / / ziraH karNasya sotsedhamiSuH so'pAharadrutam // 34 yadRcchayA sUryamivAvanisthaM - saMjaya uvAca / didRkSavaH saMparivArya tasthuH // 3 prahRSTavitrastaviSaNNavismRtAkarNa tu zUraM patitaM pRthivyAM ___ stathApare zokagatA ivAbhavan / zarAcitaM zoNitadigdhagAtram / / pare tvadIyAzca paraspareNa dRSTvA zayAnaM bhuvi madrarAja yathA yathaiSAM prakRtistathAbhavan // 4 zchinnadhvajenApayayau rathena // 35 praviddhavarmAbharaNAmbarAyudhaM karNe hate kuravaH prAdravanta dhanaMjayenAbhihataM hataujasam / . bhayArditA gADhaviddhAzca sNkhye| nizamya karNaM kuravaH pradudruvuavekSamANA muhurarjunasya ItarSabhA gAva ivAkulAkulAH // 5 dhvajaM mahAntaM vapuSA jvalantam // 36 kRtvA vimardai bhRzamarjunena sahasranetrapratimAnakarmaNaH ___ karNaM hataM kesariNeva nAgam / sahasrapatrapratimAnanaM zubham / dRSTvA zayAnaM bhuvi madrarAjo sahasrarazmirdinasaMkSaye yathA bhIto'pasarpatsarathaH suzIghram // 6 tathApatattasya ziro vasuMdharAm // 37 . madrAdhipazcApi vimUDhacetAiti zrImahAbhArate karNaparvaNi - stUrNaM rathenApahRtadhvajena / . saptapaSTitamo'dhyAyaH // 17 // // duryodhanasyAntikametya zIghraM -1797 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 68.7] mahAbhArate [8. 68.21 - saMbhASya duHkhArtamuvAca vAkyam // 7 sakRtpraviddhaiH zaraviddhamarmabhiH / vizIrNanAgAzvarathapravIraM tairvihvaladbhizca gatAsubhizca balaM tvadIyaM yamarASTrakalpam / pradhvastayatrAyudhavarmayodhaiH // 15 anyonyamAsAdya hataM mahadbhi vanApavidvairiva cAcalendranarAzvanAgairgirikUTakalpaiH // 8 vibhinnpaassaannmRgdrumaussdhaiH| naitAdRzaM bhArata yuddhamAsI praviddhaghaNTAGkuzatomaradhvajaiH dyathAdya karNArjunayorbabhUva / sahemamAlai rudhiraughasaMplutaiH // 16 prastau hi karNena sametya kRSNA zarAvabhinnaiH patitaizca vAjibhiH ___ vanye ca sarve tava zatravo ye // 9 __ zvasadbhiranyaiH kSatajaM vmdbhiH| daivaM tu yattatsvavazaM pravRttaM dInaiH stanadbhiH parivRttanetrai- ... tatpANDavAnpAti hinasti cAsmAn / mahI dazadbhiH kRpaNaM nadadbhiH // 17 tavArthasiddhyarthakarA hi sarve tathApaviddhairgajavAjiyodhaiprasahya vIrA nihatA dviSadbhiH // 10 mandAsubhizcaiva gatAsubhizca / kuberavaivasvatavAsavAnAM narAzvanAgaizca rathaizca marditaitulyaprabhAvAmbupatezca viiraaH| mahI mahAvaitaraNIva duIzA // 18 vIryeNa zauryeNa balena caiva gajainikRttAparahastagAtraitaistaizca yuktA vipulairguNaudhaiH // 11 rudvepamAnaiH patitaiH pRthivyAm / avadhyakalpA nihatA narendrA yazasvibhirnAgarathAzvayodhibhiH stavArthakAmA yudhi paannddveyaiH| padAtibhizcAbhimukhehataiH praiH| tanmA zuco bhArata diSTameta vizIrNavarmAbharaNAmbarAyudhai___ paryAyasiddhirna sadAsti siddhiH // 12 - vRtA nizAntairiva pAvakairmahI // 19 etadvaco madrapaternizamya zaraprahArAbhihatairmahAbalai___cApanItaM manasA nirIkSya / ravekSyamANaiH patitaiH shsrshH| duryodhano dInamanA visaMjJaH pranaSTasaMjJaiH punarucchrasadbhipunaH punaya'zvasadArtarUpaH // 13 mahI babhUvAnugatairivAgnibhiH / taM dhyAnamUkaM kRpaNaM bhRzArta divazyutairbhUratidIptimadbhi___ mArtAyanirdInamuvAca vAkyam / __naktaM grahaiauramaleva dIptaiH // 20 pazyedamugraM naravAjinAgai zarAstu karNArjunabAhumuktA ___ rAyodhanaM vIrahataiH prapannam // 14 vidArya naagaashvmnussydehaan| mahIdharAbhaiH patitairmahAgajaiH prANAnnirasyAzu mahImatIyu- 1798 - Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 88. 21] karNaparva [8. 68. 36 mahoragA vAsamivAbhito'traiH // 21 hatairmanuSyAzvagajaizca saMkhye zarAvabhinnaizca rathaibabhUva / dhanaMjayasyAdhirathezca mArge gajairagamyA vasudhAtidurgA // 22 sthairvareSUnmathitaizca yodhaiH saMsyUtasUtAzvavarAyudhadhvajaiH / vizIrNazasvairvinikRttabandhurai nikRttacakrAkSayugatriveNubhiH // 23 vimuktayatrairnihatairayasmayai htaanussnggairvinissnggbndhuraiH| prabhamanIDaimaNihemamaNDitaiH stRtA mahI dyauriva zAradairghanaiH // 24 vikRSyamANairjavanairalaMkRtai hatezvarairAjirathaiH suklpitaiH| manuSyamAtaGgarathAzvarAzibhi drutaM vrajanto bahudhA vicUrNitAH // 25 sahemapaTTAH parighAH parazvadhAH kaDaGgarAyomusalAni paTTizAH / petuzca khaDgA vimalA vikozA gadAzca jAmbUnadapaTTabaddhAH // 26 cApAni rukmAGgadabhUSaNAni zarAzca kArtasvaracitrapuGkhAH / RSTyazca pItA vimalA vikozAH * prAsAH sakhagAH kanakAvabhAsAH // 27 chatrANi vAlavyajanAni zaGkhAH srajazva pusspottmhemcitraaH| kuthAH patAkAmbaraveSTitAzca kirITamAlA mukuTAzca zubhrAH // 28 prakIrNakA viprakIrNAH kuthAzca - 1799 pradhAnamuktAtaralAzca haaraaH| ApIDakeyUravarAGgadAni praiveyaniSkAH sasuvarNasUtrAH // 29 maNyuttamA vajrasuvarNamuktA ratnAni coccAvacamaGgalAni / gAtrANi cAtyantasukhocitAni __ zirAMsi cendupratimAnanAni // 30 dehAMzca bhogAMzca paricchadAMzca tyaktvA manojJAni sukhAni cApi / svadharmaniSThAM mahatImavApya __vyAptAMzca lokAnyazasA samIyuH // 31 ityevamuktvA virarAma zalyo duryodhanaH zokaparItacetAH / hA karNa hA karNa iti bruvANa Arto visaMjJo bhRzamazrunetraH // 32 taM droNaputrapramukhA narendrAH sarve samAzvAsya saha prayAnti / nirIkSamANA muhurarjunasya dhvajaM mahAntaM yazasA jvalantam // 33 narAzvamAtaGgazarIrajena raktena siktA rudhireNa bhUmiH / raktAmbarasraktapanIyayogA nArI prakAzA iva sarvagamyA // 34 pracchannarUpA rudhireNa rAja naudre muhUrte'tivirAjamAnAH / naivAvatasthuH kuravaH samIkSya pravrAjitA devalokAzca sarve // 35 vadhena karNasya suduHkhitAste ___ hA karNa hA karNa iti bruvANAH / drutaM prayAtAH zibirANi rAja- Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 68. 36] mahAbhArate [8. 68.58 ndivAkaraM raktamavekSamANAH // 36 hate sma karNe sarito na sravanti gANDIvamuktaistu suvapaddhaiH jagAma cAstaM kaluSo divAkaraH / zitaiH zaraiH zoNitadigdhavAjaiH / prahazca tiryagjvalitArkavarNo zaraizcitAGgo bhuvi bhAti karNo yamasya putro'bhyudiyAya rAjan // 47 hato'pi sansUrya ivAMzumAlI // 37 nabhaH paphAlAtha nanAda corvI karNasya dehaM rudhirAvasiktaM vavuzva vAtAH paruSAtivelam / . - bhaktAnukampI bhagavAnvivasvAn / dizaH sadhUmAzca bhRzaM prajajvaluspRSTvA krailohitrktruupH mahArNavAzcakSubhire ca sasvanAH // 48 siSNAsurabhyeti paraM samudram // 38 sakAnanAH sAdricayAzcakampuH itIva saMcintya surarSisaMghAH - pravivyathurbhUtagaNAzca mAriSa / saMprasthitA yAnti yathAniketam / bRhaspatI rohiNI saMprapIDya saMcintayitvA ca janA visa babhUva candrArkasamAnavarNaH // 49 yathAsukhaM khaM ca mahItalaM ca // 39 hate karNe na dizo viprajajutadbhutaM prANabhRtAM bhayaMkara ___ stamovRtA dyaurvicacAla bhUmiH / nizamya yuddhaM kuruvIramukhyayoH / papAta colkA jvalanaprakAzA dhanaMjayasyAdhirathezca vismitAH nizAcarAzcApyabhavanprahRSTAH // 50 prazaMsamAnAH prayayustadA jnaaH|| 40 zaziprakAzAnanamarjuno yadA zaraiH saMkRttavarmANaM vIraM vizasane hatam / kSureNa karNasya ziro nyapAtayat / gatAsumapi rAdheyaM naiva lakSmILamuzcata // 41 athAntarikSe divi ceha cAsakanAnAbharaNavAnarAjanmRSTajAmbUnadAGgadaH / dvabhUva hAheti janasya nisvanaH // 51 hato vaikartanaH zete pAdapo'GkuravAniva // 42 sa devagandharvamanuSyapUjitaM kanakottamasaMkAzaH pradIpta iva pAvakaH / nihatya karNa ripumAhave'rjunaH / saputraH puruSavyAghraH saMzAntaH paarthtejsaa| rarAja pArthaH parameNa tejasA pratApya pANDavAnarAjanpAJcAlAMzcAstratejasA // 43 __vRtraM nihatyeva sahasralocanaH // 52 dadAnItyeva yo'vocanna nAstItyarthito'rthibhiH / tato rathenAmbuvRndanAdinAH sadbhiH sadA satpuruSaH sa hato dvairathe vRSaH // 44 shrnnbhomdhygbhaaskrtvissaa| yasya brAhmaNasAtsarvamAtmArthaM na mahAtmanaH / patAkinA bhImaninAdaketunA nAdeyaM brAhmaNeSvAsIdyasya svamapi jIvitam // 45 himendushngkhsphttikaavbhaasinaa| sadA nRNAM priyo dAtA priyadAno divaM gataH / suvarNamuktAmaNivajravidrumaiAdAya tava putrANAM jayAzAM zarma varma ca // 46 / ralaMkRtenApratimAnaraMhasA // 53 -1800 - Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OM 68. 54 ] karNaparva [8. 69.8 assttssssttitmo'dhyaayH|| 68 // narottamau pANDavakezimardanA tamo nihatyAbhyuditau yathAmalo vudaahitaavgnidivaakropmau| zazAGkasUryAviva razmimAlinau // 61 raNAjire vItabhayau virejatuH vihAya tAnbANagaNAnathAgatau samAnayAnAviva viSNuvAsavau // 54 suhRddhRtaavprtimaanvikrmau| tato dhanAtalaneminisvanaiH sukhaM praviSTau zibiraM svamIzvarau prasahya kRtvA ca ripUnhataprabhAn / sadasyahUtAviva vAsavAcyutau / / 62 saMsAdhayitvaiva kurUzaraughaiH sadevagandharvamanuSyacAraNaikapidhvajaH pakSivaradhvajazca / maharSibhiryakSamahoragairapi / prasahya zaGkhau dhamatuH sughoSI jayAbhivRddhyA parayAbhipUjitau manAsyarINAmavasAdayantau // 55 nihatya kaNaM paramAhave tadA // 63 suvarNajAlAvatatau mahAsvanau iti zrImahAbhArate karNaparvaNi himAvadAtau parigRhya pANibhiH / cucumbatuH zaGkhavarau nRNAM varau varAnanAbhyAM yugapaJca dadhmatuH // 56 janyasya nirdhepo devadattasya cobhayoH / saMjaya uvaac| vivImantarikSaM ca dyAmapazcApyapUrayat / / 57 tathA nipAtite karNe tava sainye ca vidrute / tau zaGkhazabdena ninAdayantI AzliSya pArtha dAzArho harSAdvacanamabravIt // 1 vanAni zailAnsarito dizazca / hato balabhidA vRtrastvayA karNo dhanaMjaya / vitrAsayantau tava putrasenAM vadhaM vai karNavRtrAbhyAM kathayiSyanti mAnavAH // 2 .' 'yudhiSThiraM nandayataH sma vIrau // 58 vajriNA nihato vRtraH saMyuge bhUritejasA / tataH prayAtAH kuravo javena tvayA tu nihataH karNo dhanuSA nizitaiH shraiH|| 3 - zrutvaiva zaGkhasvanamIryamANam / - tamimaM vikramaM loke prathitaM te yazovaham / "vihAya madrAdhipatiM pati ca nivedayAvaH kaunteya dharmarAjAya dhImate // 4 . duryodhanaM bhArata bhAratAnAm // 59 vadhaM karNasya saMgrAme dIrghakAlacikIrSitam / mahAhave taM bahu zobhamAnaM nivedya dharmarAjasya tvamAnRNyaM gamiSyasi // 5 ___ dhanaMjayaM bhUtagaNAH smetaaH| tathetyukte kezavastu pArthena yadupuMgavaH / tadAnvamodanta janArdanaM ca paryavartayadavyagro rathaM rathavarasya tam // 6 . prabhAkarAvabhyuditau yathaiva // 60 dhRSTadyumnaM yudhAmanyuM mAdrIputrau vRkodaram / samAcitau karNazaraiH paraMtapA yuyudhAnaM ca govinda idaM vacanamabravIt // 7 vubhau vyabhAtAM samare'cyutArjunau / parAnabhimukhA yattAstiSThadhvaM bhadramastu vaH / [.mA. 226 - 1801 - Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 69. 8] mahAbhArate [8. 69. 37 yAvadAvedyate rAjJe hataH karNo'rjunena vai // 8 kathAmetAM mahAbAho divyAmakathayatprabhuH // 23 sa taiH zUrairanujJAto yayau rAjanivezanam / tava kRSNa prabhAveNa gANDIvena dhanaMjayaH / pArthamAdAya govindo dadarza ca yudhiSThiram // 9 jayatyabhimukhAzatrUnna cAsIdvimukhaH kvcit||24 zayAnaM rAjazArdUlaM kAJcane zayanottame / jayazcaiva dhruvo'smAkaM na tvasmAkaM parAjayaH / agRhItAM ca caraNau muditau pArthivasya tau // 10 yadA tvaM yudhi pArthasya sArathyamupajagmivAn // 25 tayoH praharSamAlakSya prahArAMzcAtimAnuSAn / evamuktvA mahArAja taM rathaM hemabhUSitam / rAdheyaM nihataM matvA samuttasthau yudhiSThiraH // 11 dantavarNairhayairyuktaM kAlavAlairmahArathaH // 26 tato'smai tadyathAvRttaM vAsudevaH priyaMvadaH / AsthAya puruSavyAghraH svabalenAbhisaMvRtaH / kathayAmAsa karNasya nidhanaM yadunandanaH // 12 kRSNArjunAbhyAM vIrAbhyAmanumanya tataH priyam // 25 ISadutsmayamAnastu kRSNo rAjAnamabravIt / Agato bahuvRttAntaM draSTumAyodhanaM tdaa| yudhiSThiraM hatAmitraM kRtAJjalirathAcyutaH // 13 AbhASamANastau vIrAvabhau mAdhavaphalgunau // 28 diSTyA gANDIvadhanvA ca pANDavazca vRkodaraH / sa dadarza raNe karNaM zayAnaM puruSarSabham / tvaM cApi kuzalI rAjanmAdrIputrau ca pANDavau // 14 gANDIvamuktairvizikhaiH sarvataH zakalIkRtam // 29 muktA vIrakSayAdasmAtsaMgrAmAllomaharSaNAt / / saputraM nihataM dRSTvA karNa rAjA yudhisstthirH| kSipramuttarakAlAni kuru kAryANi pArthiva // 15 prazazaMsa naravyAghrAvubhau mAdhavapANDavau // 30 hato vaikartanaH krUraH sUtaputro mahAbalaH / adya rAjAsmi govinda pRthivyAM bhrAtRbhiH saha / diSTyA jayasi rAjendra diSTayA vardhasi paannddv||16 tvayA nAthena vIreNa viduSA paripAlitaH // 31 yaH sa dyUtajitAM kRSNAM prAhasatpuruSAdhamaH / / hataM dRSTvA naravyAghraM rAdheyamabhimAninam / tasyAdya sUtaputrasya bhUmiH pibati zoNitam // 17 nirAzo'dya durAtmAsau dhArtarASTro bhvissyti| zete'sau zaradIrNAGgaH zatruste kurupuMgava / jIvitAccApi rAjyAca hate karNe mahArathe // 32 taM pazya puruSavyAghra vibhinnaM bahudhA zaraiH // 18 tvatprasAdAdvayaM caiva kRtArthAH puruSarSabha / yudhiSThirastu dAzArha prahRSTaH pratyapUjayat / tvaM ca gANDIvadhanvA ca vijayI yadunandana / diSTayA diSTayeti rAjendra prItyA cedamuvAca h||19 diSTayA jayasi govinda diSTyA karNo nipaatitH|| naitaccitraM mahAbAho tvayi devakinandana / evaM sa bahuzo hRSTaH prazazaMsa janArdanam / tvayA sArathinA pArtho yatkuryAdadya pauruSam // 20 arjunaM cApi rAjendra dharmarAjo yudhiSThiraH // 34 pragRhya ca kuruzreSThaH sAGgadaM dakSiNaM bhujam / tato bhImaprabhRtibhiH sarvaizca bhrAtRbhivRtam / uvAca dharmabhRtpArtha ubhau tau kezavArjunau // 21 / vardhayanti sma rAjAnaM harSayuktA mahArathAH // 35 naranArAyaNau devau kathitau nAradena h| nakulaH sahadevazca pANDavazca vRkodaraH / dharmasaMsthApane yuktau purANau puruSottamau // 22 sAtyakizca mahArAja vRSNInAM pravaro rathaH // 36 asakRccApi medhAvI kRSNadvaipAyano mama / dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca pANDupAzcAlasRJjayAH / - 1802 - Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 69.37] karNaparva [8. 69. 43 pUjayanti sma kaunteyaM nihate sUtanandane // 37 te vardhayitvA nRpatiM pANDuputraM yudhiSThiram / jitakAzino labdhalakSA yuddhazauNDAH prhaarinnH||38 stuvantaH stavayuktAbhirvAgbhiH kRSNau paraMtapau / jagmuH svazibirAyaiva mudA yuktA mahArathAH // 39 evameSa kSayo vRttaH sumahAllomaharSaNaH / tava durmatrite rAjannatItaM kiM nu zocasi // 40 vaizaMpAyana uvaac| zrutvA tadapriyaM rAjandhRtarASTro mahIpatiH / papAta bhUmau nizceSTaH kauravyaH paramArtivAn / tathA satyavratA devI gAndhArI dharmadarzinI // 41 taM pratyagRhAdviduro nRpatiM saMjayastathA / paryAzvAsayatazcaivaM tAvubhAveva bhUmipam // 42 tathaivotthApayAmAsurgAndhArI rAjayoSitaH / tAbhyAmAzvAsito rAjA tuussnniimaasiidvicetnH||43 iti zrImahAbhArate karNaparvaNi ekonspttitmo'dhyaayH|| 69 // // samAptaM karNaparva // - 1803 - Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zalyaparva tato duryodhano rAjA hatabandhU raNAjirAt / janamejaya uvAca / apasRtya hRdaM ghoraM viveza ripujAdbhayAt // 11 athAparAhne tasyAhnaH parivArya mahArathaiH / evaM nipAtite karNe samare savyasAcinA / hRdAdAhUya yogena bhImasenena pAtitaH // 12 alpAvaziSTAH kuravaH kimakurvata vai dvija // 1 / tasminhate maheSvAse hataziSTAstrayo rathAH / udIryamANaM ca balaM dRSTvA rAjA suyodhanaH / saMrabhAnnizi rAjendra jannuH pAJcAlasainikAn // 1 pANDavaiH prAptakAlaM ca kiM prApadyata kauravaH // 2 tataH pUrvAhnasamaye zivirAdetya sNjyH| etadicchAmyahaM zrotuM tadAcakSva dvijottama / praviveza purIM dIno duHkhazokasamanvitaH // 14 na hi tRpyAmi pUSAM zRNvAnazcaritaM mahat // 3 pravizya ca puraM tUrNaM bhujAvucchritya duHkhitH| vaizaMpAyana uvAca / vepamAnastato rAjJaH praviveza nivezanam // 15 tataH karNe hate rAjandhArtarASTraH suyodhnH| ruroda ca naravyAghra hA rAjaniti duHkhitaH / bhRzaM zokArNave magno nirAzaH sarvato'bhavat // 4 aho bata vivignAH sma nidhanena mhaatmnH||1 hA karNa hA karNa iti zocamAnaH punaH punaH / aho subalavAnkAlo gatizca paramA tathA / kRcchrAtsvazibiraM prAyAddhatazeSairnRpaiH saha // 5 zakratulyabalAH sarve yatrAvadhyanta pArthivAH // 17 sa samAzvAsyamAno'pi hetubhiH zAstranizcitaiH / dRSTvaiva ca puro rAjaJjanaH sarvaH sa saMjayam / rAjabhi labhaccharma sUtaputravadhaM smaran // 6 praruroda bhRzodvigno hA rAjaniti sasvaram // 18 sa daivaM balavanmatvA bhavitavyaM ca pArthivaH / AkumAraM naravyAghra tatpuraM vai samantataH / saMgrAme nizcayaM kRtvA punayuddhAya niryayau // 7 ArtanAdaM mahaccakre zrutvA vinihataM nRpam // 19 zalyaM senApatiM kRtvA vidhivadrAjapuMgavaH / dhAvatazcApyapazyacca tatra trInpuruSarSabhAn / raNAya niryayau rAjA hatazeSairnRpaiH saha // 8 naSTacittAnivonmattAJzokena bhRzapIDitAn // 2 tataH sutumulaM yuddhaM kurupANDavasenayoH / tathA sa vihvalaH sUtaH pravizya nRpatikSayam / babhUva bharatazreSTha devAsuraraNopamam // 9 dadarza nRpatizreSThaM prajJAcakSuSamIzvaram // 21 tataH zalyo mahArAja kRtvA kadanamAhave / dRSTvA cAsInamanaghaM samantAtparivAritam / pANDusainyasya madhyAhne dharmarAjena pAtitaH // 10 / snuSAbhirbharatazreSTha gAndhAryA vidureNa ca // 22 -1804 Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 1. 23 ] zalyaparva [9. 1. 49 vAnyaizca suhRdbhizca jJAtibhizca hitaissibhiH|| kAlena nihataM sarvaM jagadvai bharatarSabha / tameva cArthaM dhyAyantaM karNasya nidhanaM prati // 23 duryodhanaM vai purataH kRtvA vairasya bhArata // 36 rakhanevAbravIdvAkyaM rAjAnaM janamejaya / etacchrutvA vacaH krUraM dhRtarASTro janezvaraH / jAtihRSTamanAH sUto bASpasaMdigdhayA girA // 24 nipapAta mahArAja gatasattvo mahItale // 37 iMjayo'haM. naravyAghra namaste bhrtrssbh| tasminnipatite bhUmau viduro'pi mahAyazAH / drAdhipo hataH zalyaH zakuniH saubalastathA / nipapAta mahArAja rAjavyasanakarzitaH // 38 malUkaH puruSavyAghra kaitavyo dRDhavikramaH // 25 gAndhArI ca nRpazreSTha sarvAzca kuruyoSitaH / saMzaptakA hatAH sarve kAmbojAzca zakaiH saha / / patitAH sahasA bhUmau zrutvA krUraM vacazca tAH // 39 mlecchAzca pArvatIyAzca yavanAzca nipAtitAH // 26 niHsaMjJaM patitaM bhUmau tadAsIdrAjamaNDalam / prAcyA hatA mahArAja dAkSiNAtyAzca sarvazaH / pralApayuktA mahatI kathA nyastA paTe yathA // 40 udIcyA nihatAH sarve pratIcyAzca narAdhipa / kRcchreNa tu tato rAjA dhRtarASTro mahIpatiH / rAjAno rAjaputrAzca sarvato nihatA nRpa / / 27 zanairalabhata prANAnputravyasanakarzitaH // 41 duryodhano hato rAjanyathoktaM pANDavena c| labdhvA tu sa nRpaH saMjJAM vepamAnaH suduHkhitH| manasaktho mahArAja zete pAMsuSu rUSitaH / / 28 udIkSya ca dizaH sarvAH kSattAraM vAkyamabravIt // pRSTadyumno hato rAjazikhaNDI cAparAjitaH / vidvankSattarmahAprAjJa tvaM gtirbhrtrssbh| uttamaujA yudhAmanyustathA rAjanprabhadrakAH // 29 mamAnAthasya subhRzaM putrIMnasya sarvazaH / pAJcAlAzca naravyAghrAzcedayazca niSUditAH / evamuktvA tato bhUyo visaMjJo nipapAta ha // 43 tava putrA hatAH sarve draupadeyAzca bhArata / taM tathA patitaM dRSTvA bAndhavA ye'sya kecana / varNaputro hataH zUro vRSaseno mahAbalaH // 30 zItaiste siSicustoyairvivyajurvyajanairapi // 44 garA vinihatAH sarve gajAzca vinipAtitAH / sa tu dIrpaNa kAlena pratyAzvasto mahIpatiH / thinazca naravyAghra hayAzca nihatA yudhi / / 31 tUSNIM dadhyau mahIpAlaH putravyasanakarzitaH / ciccheSaM ca zibiraM tAvakAnAM kRtaM vibho| niHzvasaJjimaga iva kumbhakSipto vizAM pate // 45 gaNDavAnAM ca zUrANAM samAsAdya parasparam // 32 saMjayo'pyarudattatra dRSTvA rAjAnamAturam / prayaH strIzeSamabhavajjagatkAlena mohitam / tathA sarvAH striyazcaiva gAndhArI ca yazasvinI // 46 sApta pANDavataH zeSA dhArtarASTrAstathA trayaH // 33 tato dIrpaNa kAlena viduraM vAkyamabravIt / / caiva bhrAtaraH paJca vAsudevo'tha sAtyakiH / dhRtarASTro naravyAghro muhyamAno muhurmuhuH // 47 pazca kRtavarmA ca drauNizca jayatAM varaH // 34 gacchantu yoSitaH sarvA gAndhArI ca yazasvinI / vApyete mahArAja rathino nRpasattama / tatheme suhRdaH sarve bhrazyate me mano bhRzam // 48 pakSauhiNInAM sarvAsAM sametAnAM janezvara / evamuktastataH kSattA tAH striyo bharatarSabha / te zeSA mahArAja sarve'nye nidhanaM gatAH // 35 / visarjayAmAsa zanairvepamAnaH punaH punH|| 49 - 1805 - Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 1. 50] mahAbhArate [9. 2. 25 nizcakramustataH sarvAstAH striyo bharatarSabha / sA kRpA sA ca te prItiH sA ca rAjansumAnitA / suhRdazca tataH sarve dRSTvA rAjAnamAturam // 50 kathaM vinihataH pArthaiH saMyugeSvaparAjitaH // 11. tato narapatiM tatra labdhasaMjJaM paraMtapa / kathaM tvaM pRthivIpAlAnmuktvA tAta samAgatAn / avekSya saMjayo dIno rodamAnaM bhRzAturam // 51 zeSe vinihato bhUmau prAkRtaH kunRpo yathA // 12 prAJjaliniHzvasantaM ca taM narendraM muhurmuhuH / ko nu mAmutthitaM kAlye tAta tAteti vakSyati / samAzvAsayata kSattA vacasA madhureNa ha // 52 mahArAjeti satataM lokanAtheti cAsakRt // 13 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi pariSvajya ca mAM kaNThe snehenAklinnalocanaH / prthmo'dhyaayH||1|| anuzAdhIti kauravya tatsAdhu vada me vacaH // 14 nanu nAmAhamazrauSaM vacanaM tava putraka / vaizaMpAyana uvAca / bhUyasI mama pRthvIyaM yathA pArthasya no tthaa||15 visRSTAsvatha nArISu dhRtarASTro'mbikAsutaH / bhagadattaH kRpaH zalya Avantyo'tha jayadrathaH / vilalApa mahArAja duHkhAhuHkhataraM gataH // 1 bhUrizravAH somadatto mahArAjo'tha bAhikaH // 16 sadhUmamiva niHzvasya karau dhunvanpunaH punaH / azvatthAmA ca bhojazca mAgadhazca mahAbalaH / vicintya ca mahArAja tato vacanamabravIt // 2 bRhadbalazca kAzIzaH zakunizcApi saubalaH // 17 . aho bata mahadduHkhaM yadahaM pANDavAraNe / mlecchAzca bahusAhasrAH zakAzca yavanaiH saha / kSemiNazcAvyayAMzcaiva tvattaH sUta zRNomi vai // 3 sudakSiNazca kAmbojastrigartAdhipatistathA // 18 vanasAramayaM nUnaM hRdayaM sudRDhaM mama / bhISmaH pitAmahazcaiva bhAradvAjo'tha gautamaH / yacchrutvA nihatAnputrAndIyate na sahasradhA // 4 zrutAyuzcAcyutAyuzca zatAyuzcApi vIryavAn // 19 cintayitvA vacasteSAM bAlakrIDAM ca saMjaya / jalasaMdho'thAyazRGgI rAkSasazcApyalAyudhaH / adya zrutvA hatAnputrAnbhRzaM me dIryate manaH // 5 alaMbuso mahAbAhuH subAhuzca mahArathaH // 20 andhatvAdyadi teSAM tu na me rUpanidarzanam / ete cAnye ca bahavo rAjAno rAjasattama / putrasnehakRtA prItirnityameteSu dhAritA // 6 madarthamadyatAH sarve prANAMstyaktvA raNe prbho|| 21 bAlabhAvamatikrAntAnyauvanasthAMzca tAnaham / yeSAM madhye sthito yuddhe bhrAtRbhiH parivAritaH / madhyaprAptAMstathA zrutvA hRSTa AsaM tathAnagha // 7 yodhayiSyAmyahaM pArthAnpAJcAlAMzcaiva sarvazaH // 22 tAnadya nihatAzrutvA hRtaizvaryAnhataujasaH / cedIMzca nRpazArdUla draupadeyAMzca sNyuge| na labhe vai kvacicchAnti putrAdhibhirabhiplutaH // 8 . sAtyakiM kuntibhojaM ca rAkSasaM ca ghttotkcm||23 eohi putra rAjendra mamAnAthasya sAMpratam / eko'pyeSAM mahArAja samarthaH saMnivAraNe / tvayA hIno mahAbAho kA nu yAsyAmyahaM gtim||9 / samare pANDaveyAnAM saMkruddho hyabhidhAvatAm / gatirbhUtvA mahArAja jJAtInAM suhRdAM tthaa|| kiM punaH sahitA vIrAH kRtavairAzca pANDavaiH // 24 andhaM vRddhaM ca mAM vIra vihAya ka nu gacchasi // 10 atha vA sarva evaite pANDavasyAnuyAyibhiH / - 1806 - Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 2. 25]] zalyaparva [9. 2. 54 yotsyanti saha rAjendra haniSyanti ca tAnmRdhe // 25 / putrAzca me vinihatAH pautrAzcaiva mahAbalAH / karNatveko mayA sArdhaM nihaniSyati pANDavAn / / vayasyA bhrAtarazcaiva kimanyadbhAgadheyataH / / 40 tato nRpatayo vIrAH sthAsyanti mama zAsane // 26 bhAgadheyasamAyukto dhruvamutpadyate naraH / yazca teSAM praNetA vai vAsudevo mahAbalaH / / yazca bhAgyasamAyuktaH sa zubhaM prApnuyAnnaraH / / 41 na sa saMnahyate rAjaniti mAmabravIdvacaH // 27 ahaM viyuktaH svairbhAgyaiH putraizcaiveha saMjaya / tasyAhaM vadataH sUta bahuzo mama sNnidhau| kathamadya bhaviSyAmi vRddhaH zatruvazaM gataH // 42 yuktito hyanupazyAmi nihatAnpANDavAnmRdhe / / 28 / nAnyadatra paraM manye vanavAsAite prabho / teSAM madhye sthitA yatra hanyante mama putrkaaH| so'haM vanaM gamiSyAmi nirbandhurjAtisaMkSaye // 43 vyAyacchamAnAH samare kimanyadbhAgadheyataH // 29 / na hi me'nyadbhaveccheyo vanAbhyupagamAdRte / mISmazca nihato yatra lokanAthaH pratApavAn / imAmavasthAM prAptasya lUnapakSasya saMjaya // 44 zikhaNDinaM samAsAdya mRgendra iva jambukam / / 30 duryodhano hato yatra zalyazca nihato yudhi / droNazca brAhmaNo yatra sarvazastrAstrapAragaH / duHzAsano vizastazca vikarNazca mahAbalaH // 45 nihataH pANDavaiH saMkhye kimanyadbhAgadheyataH // 31 / / kathaM hi bhImasenasya zroSye'haM zabdamuttamam / bhUrizravA hato yatra somadattazca saMyuge / ekena samare yena hataM putrazataM mama / / 46 bAhrIkazca mahArAja kimanyadbhAgadheyataH / / 32 asakRdvadatastasya duryodhanavadhena ca / sudakSiNo hato yatra jalasaMdhazca kauravaH / duHkhazokAbhisaMtapto na zroSye paruSA giraH // 47 zrutAyuzcAcyutAyuzca kimanyadbhAgadheyataH // 33 evaM sa zokasaMtaptaH pArthivo hatabAndhavaH / bRhadbalo hato yatra mAgadhazca mahAbalaH / muhurmuhurmuhyamAnaH putrAdhibhirabhiplutaH // 48 Avanyo nihato yatra trigartazca janAdhipaH / vilapya suciraM kAlaM dhRtarASTro'mbikAsutaH / saMzaptakAzca bahavaH kimanyadbhAgadheyataH // 34 dIrghamuSNaM ca niHzvasya cintayitvA parAbhavam // 49 alaMbusastathA rAjanarAkSasazcApyalAyudhaH / duHkhena mahatA rAjA saMtapto bharatarSabha / AryazRGgazca nihataH kimanyadbhAgadheyataH // 35 punargAvalgaNiM sUtaM paryapRcchadyathAtatham // 50 nArAyaNA hatA yatra gopAlA yuddhadurmadAH / bhISmadroNau hatau zrutvA sUtaputraM ca pAtitam / mlecchAzca bahusAhasrAH kimanyadbhAgadheyataH // 36 senApati praNetAraM kimakurvata mAmakAH // 51 zakuniH saubalo yatra kaitavyazca mahAbalaH / / yaM yaM senApraNetAraM yudhi kurvanti mAmakAH / nihataH sabalo vIraH kimanyadbhAgadheyataH // 37 acireNeva kAlena taM taM nimnanti pANDavAH // 52 rAjAno rAjaputrAzca zUrAH parighabAhavaH / raNamUrdhni hato bhISmaH pazyatAM vaH kiriittinaa| nihatA bahavo yatra kimanyadbhAgadheyataH // 38 evameva hato droNaH sarveSAmeva pazyatAm / / 53 nAnAdezasamAvRttAH kSatriyA yatra saMjaya / evameva hataH karNaH satapatraH pratApavAna / nihatAH samare sarve kimanyadbhAgadheyataH // 39 / sarAjakAnAM sarveSAM pazyatAM vaH kirITinA // 54 - 1807 - Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 2. 55 ] mahAbhArate [9. 3. 17 pUrvamevAhamukto vai vidureNa mahAtmanA / vimukhe tava putre tu zokopahatacetasi / duryodhanAparAdhena prajeyaM vinaziSyati // 55 bhRzodvimeSu sainyeSu dRSTvA pArthasya vikramam // 3 kecinna samyakpazyanti mUDhAH samyaktathApare / dhyAyamAneSu sainyeSu duHkhaM prApteSu bhArata / tadidaM mama mUDhasya tathAbhUtaM vacaH sma ha // 56 balAnAM madhyamAnAnAM zrutvA ninadamuttamam // 4 yadabravInme dharmAtmA viduro dIrghadarzivAn / abhijJAnaM narendrANAM vikRtaM prekSya sNyuge| tattathA samanuprAptaM vacanaM satyavAdinaH // 57 patitAnrathanIDAMzca rathAMzcApi mahAtmanAm / / 5 daivopahatacittena yanmayApakRtaM purA / raNe vinihatAnnAgAndRSTvA pattIMzca maariss| anayasya phalaM tasya brUhi gAvalgaNe punH|| 58 AyodhanaM cAtighoraM rudrasyAkrIDasaMnibham // 6 . ko vA mukhamanIkAnAmAsItkarNe nipAtite / aprakhyAtiM gatAnAM tu rAjJAM zatasahasrazaH / arjunaM vAsudevaM ca ko vA pratyudyayau rthii|| 59 kRpAviSTaH kRpo rAjanvayaHzIlasamanvitaH // 7 ke'rakSandakSiNaM cakraM madrarAjasya saMyuge / abravIttatra tejasvI so'bhisRtya janAdhipam / vAmaM ca yo kAmasya ke vA vIrasya pRSThataH // 60 duryodhanaM manyuvazAdvacanaM vacanakSamaH / / 8 kathaM ca vaH sametAnAM madrarAjo mahAbalaH / duryodhana nibodhedaM yattvA vakSyAmi kaurava / nihataH pANDavaiH saMkhye putro vA mama saMjaya // 61 zrutvA kuru mahArAja yadi te rocate'nagha // 9 brUhi sarvaM yathAtattvaM bharatAnAM mahAkSayam / na yuddhadharmAcchreyAnvai panthA rAjendra vidyate / yathA ca nihataH saMkhye putro duryodhano mm||62 yaM samAzritya yudhyante kSatriyAH kSatriyarSabha // 1 // pAJcAlAzca yathA sarve nihatAH sapadAnugAH / / putro bhrAtA pitA caiva svasreyo maatulstthaa| dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca draupadyAH paJca caatmjaaH||63 saMbandhibAndhavAzcaiva yodhyA vai kSatrajIvinA // 1 / pANDavAzca yathA muktAstathobhI sAtvatau yudhi / vadhe caiva paro dharmastathAdharmaH palAyane / kRpazca kRtavarmA ca bhAradvAjasya cAtmajaH // 64 te sma ghorAM samApannA jIvikA jIvitArthinaH // 1 // yadyathA yAdRzaM caiva yuddhaM vRttaM ca sAMpratam / tatra tvAM prativakSyAmi kiMcideva hitaM vacaH / akhilaM zrotumicchAmi kuzalo hyasi saMjaya // 65 hate bhISme ca droNe ca karNe caiva mahArathe // 15 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi jayadrathe ca nihate tava bhrAtRSu cAnagha / dvitiiyo'dhyaayH||2|| lakSmaNe tava putre ca kiM zeSaM paryupAsmahe // 14 yeSu bhAraM samAsajya rAjye matimakurmahi / saMjaya uvAca / te saMtyajya tanUryAtAH zUrA brahmavidAM gatim // 10 zRNu rAjannavahito yathA vRtto mahAnkSayaH / vayaM tviha vinAbhUtA guNavadbhirmahArathaiH / kurUNAM pANDavAnAM ca samAsAdya parasparam // 1 kRpaNaM vartayiSyAma pAtayitvA nRpAnbahUn // 16 nihate sUtaputre tu pANDavena mahAtmanA / sarvairapi ca jIvadbhirbIbhatsuraparAjitaH / vidruteSu ca sainyeSu samAnIteSu cAsakRt // 2 kRSNanetro mahAbAhurdevairapi durAsadaH // 17 - 1808 - Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 3. 18] zalyaparva [9. 3. 46 indrakArmukavajrAbhamindraketumivocchritam / sarvAnvikramya miSato lokAMzcAkramya mUrdhani / vAnaraM ketumAsAdya saMcacAla mahAcamUH // 18 jayadratho hato rAjanki nu zeSamupAsmahe // 32 siMhanAdena bhImasya pAzcajanyasvanena ca / ko veha sa pumAnasti yo vijeSyati pANDavam / gANDIvasya ca nirghoSAtsaMhRSyanti manAMsi nH||19 tasya cAstrANi divyAni vividhAni mhaatmnH| carantIva mahAvidyunmuSNantI nayanaprabhAm / gANDIvasya ca nirghoSo vIryANi harate hi nH|| 33 alAtamiva cAviddhaM gANDIvaM samadRzyata // 20 naSTacandrA yathA rAtriH seneyaM hatanAyakA / jAmbUnadavicitraM ca dhUyamAnaM mahaddhanuH / nAgabhagnadrumA zuSkA nadIvAkulatAM gatA // 34 razyate dikSu sarvAsu vidyudabhraghaneSviva // 21 dhvajinyAM hatanetrAyAM yatheSTaM zvetavAhanaH / uhyamAnazca kRSNena vAyuneva balAhakaH / cariSyati mahAbAhuH kakSe'gniriva saMjvalan // 35 tAvakaM tadbalaM rAjannarjuno'sravidAM varaH / / sAtyakezcaiva yo vego bhImasenasya cobhayoH / gahanaM zizire kakSaM dadAhAgniriyotthitaH // 22 dArayeta girInsarvAJzoSayeta ca sAgarAn // 36 gAhamAnamanIkAni mahendrasadRzaprabham / uvAca vAkyaM yadbhImaH sabhAmadhye vizAM pate / dhanaMjayamapazyAma caturdantamiva dvipam / / 23 kRtaM tatsakalaM tena bhUyazcaiva kariSyati // 37 vikSobhayantaM senAM te trAsayantaM ca pArthivAn / pramukhasthe tadA karNe balaM pANDavarakSitam / dhanaMjayamapazyAma nalinImiva kuJjaram // 24 durAsadaM tathA guptaM gUDhaM gANDIvadhanvanA // 38 trAsayantaM tathA yodhAndhanurghoSeNa pANDavam / yuSmAbhistAni cIrNAni yAnyasAdhUni sAdhuSu / bhUya enamapazyAma siMhaM mRgagaNA iva // 25 akAraNakRtAnyeva teSAM vaH phalamAgatam // 39 sarvalokamaheSvAsau vRSabhau sarvadhanvinAm / Atmano'rthe tvayA loko yatnataH sarva AhRtaH / Amuktakavacau kRSNau lokamadhye virejatuH // 26 sa te saMzayitastAta AtmA ca bharatarSabha // 40 adya saptadazAhAni vartamAnasya bhArata / rakSa duryodhanAtmAnamAtmA sarvasya bhAjanam / saMgrAmasyAtighorasya vadhyatAM cAbhito yudhi // 27 bhinne hi bhAjane tAta dizo gacchati tdgtm||41 vAyuneva vidhUtAni tavAnIkAni sarvazaH / hIyamAnena vai saMdhiH paryeSTavyaH samena ca / zaradambhodajAlAni vyazIryanta samantataH // 28 vigraho vardhamAnena nItireSA bRhaspateH 42 tAM nAvamiva paryastA bhrAntavAtAM mahArNave / te vayaM pANDuputrebhyo hInAH svabalazaktitaH / taba senA mahArAja savyasAcI vyakampayat // 29 atra te pANDavaiH sArdhaM saMdhiM manye kSamaM prabho // 43 ka nu te sUtaputro'bhUtka nu droNaH shaanugH|| na jAnIte hi yaH zreyaH zreyasazcAvamanyate / ahaM ka ca ka cAtmA te hArdikyazca tathA ka nu / sa kSipraM bhrazyate rAjyAnna ca zreyo'nuvindati // 44 duHzAsanazca bhrAtA te bhrAtRbhiH sahitaH ka nu||30 praNipatya hi rAjAnaM rAjyaM yadi labhemahi / bANagocarasaMprAptaM prekSya caiva jayadratham / zreyaH syAnna tu mauDhyena rAjangantuM parAbhavam // 45 saMbandhinaste bhrAtR'zca sahAyAnmAtulAMstathA // 31 / vaicitravIryavacanAtkRpAzIlo yudhiSThiraH / ma. bhA. 220 - 1809 - Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 3. 46 ] mahAbhArate [9. 4. 22 viniyuJjIta rAjye tvAM govindavacanena ca // 46 pralabdhazca hRSIkezastacca karma virodhitam / yadyAddhi hRSIkezo rAjAnamaparAjitam / sa ca me vacanaM brahmankathamevAbhimasyate // 8 arjunaM bhImasenaM ca sarvaM kuryurasaMzayam // 47 vilalApa hi yatkRSNA sabhAmadhye smeyussii| nAtikramiSyate kRSNo vacanaM kauravasya ha / na tanmarSayate kRSNo na rAjyaharaNaM tathA // 9 dhRtarASTrasya manye'haM nApi kRSNasya pANDavaH // 48 ekaprANAvubhau kRSNAvanyonyaM prati saMhatau / etatkSamamahaM manye tava pArthairavigraham / purA yacchrutamevAsIdadya pazyAmi tatprabho // 10 na tvA bravImi kArpaNyAnna praannprirkssnnaat|| khasrIyaM ca hataM zrutvA duHkhaM svapiti kezavaH / pathyaM rAjanbravImi tvAM tatparAsuH smariSyasi // 49 kRtAgaso vayaM tasya sa madarthaM kathaM kSamet // 11 iti vRddho vilapyaitatkRpaH zAradvato vacaH / / abhimanyorvinAzena na zarma labhate'rjunaH / dIrghamuSNaM ca niHzvasya zuzoca ca mumoha ca // 50 sa kathaM maddhite yatnaM prakariSyati yAcitaH // 12 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi madhyamaH pANDavastIkSNo bhImaseno mhaablH| tRtIyo'dhyAyaH // 3 // pratijJAtaM ca tenograM sa bhajyeta na saMnamet / / 13 ubhau tau baddhanistriMzAvubhau cAbaddhakaGkaTau / saMjaya uvAca / kRtavairAvubhau vIrau yamAvapi yamopamau // 14 evamuktastato rAjA gautamena yshsvinaa| dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca kRtavairau mayA saha / niHzvasya dIrghamuSNaM ca tUSNImAsIdvizAM pate // 1 tau kathaM maddhite yatnaM prakuryAtAM dvijottama // 15 tato muhUrtaM sa dhyAtvA dhArtarASTro mahAmanAH / duHzAsanena yatkRSNA ekavastrA rajasvalA / kRpaM zAradvataM vAkyamityuvAca paraMtapaH // 2 parikliSTA sabhAmadhye sarvalokasya pazyataH // 16 yatkicitsuhRdA vAcyaM tatsarvaM zrAvito hyaham / tathA vivasanAM dInAM smarantyadyApi pANDavAH / kRtaM ca bhavatA sarva prANAnsaMtyajya yudhyatA // 3 na nivArayituM zakyAH saMgrAmAtte paraMtapAH // 10 gAhamAnamanIkAni yudhyamAnaM mahArathaiH / yadA ca draupadI kRSNA madvinAzAya duHkhitaa| pANDavairatitejobhirlokastvAmanudRSTavAn // 4 ugraM tepe tapaH kRSNA bhartRNAmarthasiddhaye / suhRdA yadidaM vAcyaM bhavatA zrAvito hyaham / sthaNDile nityadA zete yAvadvairasya yAtanA // 18 na mAM prINAti tatsarvaM mumUrSoriva bheSajam // 5 nikSipya mAnaM dapaM ca vAsudevasahodarA / hetukAraNasaMyuktaM hitaM vacanamuttamam / kRSNAyAH preSyavadbhUtvA zuzrUSAM kurute sadA // 19 ucyamAnaM mahAbAho na me viprAya rocate // 6 / iti sarva samunnaddhaM na nirvAti kathaMcana / rAjyAdvinikRto'smAbhiH kathaM so'smAsu vizvaset / abhimanyorvinAzena sa saMdheyaH kathaM mayA // 20 akSayUte ca nRpatirjito'smAbhirmahAdhanaH / kathaM ca nAma bhuktvemAM pRthivIM sAgarAmbarAm / sa kathaM mama vAkyAni zraddadhyAdbhUya eva tu // 7 pANDavAnAM prasAdena bhuJjIyAM rAjyamalpakam // 21 tathA dautyena saMprAptaH kRSNaH pArthahite rtH| / uparyupari rAjJAM vai jvalito.bhAskaro ythaa| - 1810 - Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 4. 22 ] zalyaparva [9. 4. 50 yudhiSThiraM kathaM pazcAdanuyAsyAmi dAsavat // 22 / api taiH saMgataM mAgaM vayamapyAruhemahi // 37 kayaM bhuktvA svayaM bhogAndattvA dAyAMzca puSkalAn / pitAmahena vRddhena tathAcAryeNa dhiimtaa| kRpaNaM vartayiSyAmi kRpaNaiH saha jIvikAm // 23 jayadrathena karNena tathA duHzAsanena ca // 38 nAbhyasUyAmi te vAkyamuktaM snigdhaM hitaM tvyaa| ghaTamAnA madarthe'sminhatAH zUrA janAdhipAH / na tu saMdhimahaM manye prAptakAlaM kathaMcana // 24 zerate lohitAktAGgAH pRthivyAM zaravikSatAH // 39 sunItamanupazyAmi suyuddhena paraMtapa / uttamAstravidaH zUrA yathoktakratuyAjinaH / nAyaM klIbayituM kAlaH saMyoddhaM kAla eva naH // 25 tyaktvA prANAnyathAnyAyamindrasadmasu dhisstthitaaH||40 iSTaM me bahubhiryajJairdattA vipreSu dkssinnaaH| . taistvayaM racitaH panthA durgamo hi punarbhavet / prAptAH kramazrutA vedAH zatrUNAM mUrdhni ca sthitam / / saMpatadbhirmahAvegairito yAdbhizca sadgatim // 41 / mRtyA me subhRtAstAta dInazcAbhyuddhRto janaH / ye madarthe hatAH zUrAsteSAM kRtamanusmaran / yAtAni pararASTrANi svarASTramanupAlitam // 27 RNaM tatpratimuzcAno na rAjye mana Adadhe // 42 muktAzca vividhA bhogAstrivargaH sevito myaa| pAtayitvA vayasyAMzca bhrAtRnatha pitAmahAn / pitRRNAM gatamAnRNyaM kSatradharmasya cobhayoH // 28 jIvitaM yadi rakSeyaM loko mAM garhayevam // 43 na dhruvaM sukhamastIha kuto rAjyaM kuto yazaH / / kIdRzaM ca bhavedrAjyaM mama hInasya bandhubhiH / raha kIrtirvidhAtavyA sA ca yuddhena nAnyathA // 29 sakhibhizca suhRdbhizca praNipatya ca pANDavam // 44 gRhe yatkSatriyasyApi nidhanaM tadvigarhitam / so'hametAdRzaM kRtvA jagato'sya parAbhavam / adharmaH sumahAneSa yacchayyAmaraNaM gRhe // 30 suyuddhena tataH svargaM prApsyAmi na tadanyathA // 45 araNye yo vimuJceta saMgrAme vA tanuM naraH / evaM duryodhanenoktaM sarve saMpUjya tadvacaH / tUnAhRtya mahato mahimAnaM sa gacchati // 31 sAdhu sAdhviti rAjAnaM kSatriyAH sNbbhaapire||46 kRpaNaM vilapannA" jarayAbhipariplutaH / parAjayamazocantaH kRtacittAzca vikrame / niyate rudatAM madhye jJAtInAM na sa pUruSaH / / 32 sarve sunizcitA yo mudgramanaso'bhavan // 47 yaktvA tu vividhAnbhogAnprAptAnAM paramAM gatim / tato vAhAnsamAzvAsya sarve yuddhAbhinandinaH / apIdAnIM suyuddhena gaccheyaM satsalokatAm // 33 Une dviyojane gatvA pratyatiSThanta kauravAH // 48 zUrANAmAryavRttAnAM saMgrAmeSvanivartinAm / AkAze vidrume puNye prasthe himavataH shubhe| dhImatAM satyasaMdhAnAM sarveSAM RtuyAjinAm // 34 aruNAM sarasvatIM prApya papuH sasnuzca tajjalam // 49 zastrAvabhRthamAptAnAM dhruvaM vAsastriviSTape / tava putrAH kRtotsAhAH paryavartanta te tataH / mudA nUnaM prapazyanti zubhrA hyapsarasAM gaNAH // 35 paryavasthApya cAtmAnamanyonyena punastadA / pazyanti nUnaM pitaraH pUjitAJzakrasaMsadi / sarve rAjannyavartanta kSatriyAH kAlacoditAH // 50 apsarobhiH parivRtAnmodamAnAMstriviSTape // 36 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi nthAnamamarairyAtaM zuraizcaivAnivartibhiH / cturtho'dhyaayH||4|| - 1811 - Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 5. 1] mahAbhArate [9. 5.26 ArAdhya tryambakaM yatnAdratairuprairmahAtapAH / saMjaya uvaac| ayonijAyAmutpanno droNenAyonijena yaH // 15 atha haimavate prasthe sthitvA yuddhAbhinandinaH / tamapratimakarmANaM rUpenAsadRzaM bhuvi / sarva eva mahArAja yodhAstatra samAgatAH // 1 pAragaM sarvavidyAnAM guNArNavamaninditam / zalyazca citrasenazca zakunizca mahArathaH / tamabhyetyAtmajastubhyamazvatthAmAnamabravIt // 16 azvatthAmA kRpazcaiva kRtavarmA ca sAtvataH // 2 yaM puraskRtya sahitA yudhi jeSyAma pANDavAn / suSeNo'riSTasenazca dhRtasenazca vIryavAn / guruputro'dya sarveSAmasmAkaM paramA gatiH / jayatsenazca rAjAnaste rAtrimuSitAstataH // 3 bhavAMstasmAnniyogAtte ko'stu senApatirmama // 15 raNe karNe hate vIre trAsitA jitakAzibhiH / drauNiruvAca / nAlabhazarma te putrA himavantamRte girim // 4 / / ayaM kulena vIryena tejasA yazasA shriyaa| te'bruvansahitAstatra rAjAnaM sainysNnidhau| sarvairguNaiH samuditaH zalyo no'stu cmuuptiH||18 kRtayatnA raNe rAjansaMpUjya vidhivattadA // 5 bhAgineyAnnijAMstyaktvA kRtjnyo'smaanupaagtH| kRtvA senApraNetAraM parAMstvaM yoddhamarhasi / mahAseno mahAbAhurmahAsena ivAparaH // 19 yenAbhiguptAH saMgrAme jayemAsuhRdo vayam // 6 enaM senApatiM kRtvA nRpatiM nRpasattama / tato duryodhanaH sthitvA rathe rathavarottamam / zakyaH prAptuM jayo'smAbhirdevaiH skndmivaajitm|| sarvayuddhavibhAgajJamantakapratimaM yudhi // 7 tathokte droNaputreNa sarva eva narAdhipAH / svaGgaM pracchannazirasaM kambugrIvaM priyaMvadam / parivArya sthitAH zalyaM jayazabdAMzca ckrire| vyAkozapadmAbhimukhaM vyAghrAsyaM merugauravam // 8 yuddhAya ca matiM cakrurAvezaM ca paraM yayuH // 21 sthANovRSasya sadRzaM skandhanetragatisvaraiH / / tato duryodhanaH zalyaM bhUmau sthitvA rathe sthitam / puSTazliSTAyatabhujaM suvistIrNaghanorasam // 9 uvAca prAJjalirbhUtvA rAmabhISmasamaM raNe // 22 jave bale ca sadRzamaruNAnujavAtayoH / ayaM sa kAlaH saMprApto mitrANAM mitravatsala / Adityasya tviSA tulyaM buddhyA cozanasA smm|| yatra mitramamitraM vA parIkSante budhA janAH // 23 kAntirUpamukhaizvaryaitribhizcandramasopamam / sa bhavAnastu naH zUraH praNetA vAhinImukhe / kAzcanopalasaMghAtaiH sadRzaM zliSTasaMdhikam // 11 raNaM ca yAte bhavati pANDavA mandacetasaH / suvRttorukaTIjaGgha supAdaM svaGgulInakham / bhaviSyanti sahAmAtyAH pAzcAlAzca nirudymaaH||24 smRtvA smRtvaiva ca guNAndhAtrA ytnaadvinirmitm||12 zalya uvAca / sarvalakSaNasaMpannaM nipuNaM zrutisAgaram / yattu mAM manyase rAjankururAja karomi tat / . jetAraM tarasArINAmajeyaM zatrubhirbalAt // 13 tvatpriyArthaM hi me sarva prANA rAjyaM dhanAni ca // 25 dazAGgaM yazcatuSpAdamidhvastraM veda tattvataH / duryodhana uvAca / sAGgAMzca caturo vedAnsamyagAkhyAnapazcamAn // 14 / senApatyena varaye tvAmahaM mAtulAtulam / - 1812 - Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 5. 26 ] zalyaparva [9. 6. 23 so'smAnpAhi yudhAM zreSTha skando devaanivaahve||26 / evaM saMstUyamAnastu madrANAmadhipo balI / abhiSicyasva rAjendra devAnAmiva paavkiH| harSa prApa tadA vIro durApamakRtAtmabhiH // 10 jahi zatrUraNe vIra mahendro dAnavAniva // 27 zalya uvAca / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi adyaivAhaM raNe sarvAnpAJcAlAnsaha pANDavaiH / paJcamo'dhyAyaH // 5 // nihaniSyAmi rAjendra svarga yAsyAmi vA htH||11 adya pazyantu mAM lokA vicarantamabhItavat / saMjaya uvAca / adya pANDusutAH sarve vAsudevaH sasAtyakiH // 12 etacchrutvA vaco rAjJo madrarAjaH pratApavAn / pAJcAlAzcedayazcaiva draupadeyAzca sarvazaH / duryodhanaM tadA rAjanvAkyametaduvAca ha // 1. dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca sarve cApi prbhdrkaaH||13 duryodhana mahAbAho zRNu vAkyavidAM vara / vikramaM mama pazyantu dhanuSazca mahadbalam / yAvetau manyase kRSNau rathasthau rathinAM varau / lAghavaM cAstravIryaM ca bhujayozca balaM yudhi // 14 na me tulyAvubhAvetau bAhuvIrye kathaMcana // 2 adya pazyantu me pArthAH siddhAzca saha cAraNaiH / udyatAM pRthivIM sarvAM sasurAsuramAnavAm / yAdRzaM me balaM bAhvoH saMpadasreSu yA ca me // 15 yodhayeyaM raNamukhe saMkruddhaH kimu pANDavAn / adya me vikramaM dRSTvA pANDavAnAM mahArathAH / vijedhye ca raNe pArthAnsomakAMzca samAgatAn // 3 pratIkAraparA bhUtvA ceSTantAM vividhAH kriyaaH||16 ahaM senApraNetA te bhaviSyAmi na saMzayaH / adya sainyAni pANDUnAM drAvayiSye samantataH / taM ca vyUhaM vidhAsyAmi na tariSyanti yaM pre| droNabhISmAvati vibho sUtaputraM ca saMyuge / iti satyaM bravImyeSa duryodhana na saMzayaH // 4 vicariSye raNe yudhyanpriyArthaM tava kaurava // 17 evamuktastato rAjA madrAdhipatimaJjasA / saMjaya uvAca / abhyaSizcata senAyA madhye bharatasattama / abhiSikte tadA zalye tava sainyeSu mAnada / vidhinA zAstradRSTena hRSTarUpo vizAM pate // 5 na karNavyasanaM kiMcinmenire tatra bhArata // 18 abhiSikte tatastasminsihanAdo mahAnabhUt / hRSTAH sumanasazcaiva babhUvustatra sainikaaH| taba sainyeSvavAdyanta vAditrANi ca bhArata // 6 menire nihatAnpArthAnmadrarAjavazaM gatAn // 19 dRSTAzcAsaMstadA yodhA madrakAzca mahArathAH / praharSa prApya senA tu tAvakI bhrtrssbh| tuSTuvuzcaiva rAjAnaM zalyamAhavazobhinam // 7 tAM rAtriM sukhinI suptA svasthacitteva sAbhavat // 20 jaya rAjaMzciraM jIva jahi zatrUnsamAgatAn / sainyasya tava taM zabdaM zrutvA rAjA yudhiSThiraH / tava bAhubalaM prApya dhArtarASTrA mahAbalAH / vArSNeyamabravIdvAkyaM sarvakSatrasya zRNvataH // 21 nikhilAM pRthivIM sarvAM prazAsantu hatadviSaH // 8 madrarAjaH kRtaH zalyo dhArtarASTreNa mAdhava / tvaM hi zakto raNe jetuM sasurAsuramAnavAn / senApatirmaheSvAsaH sarvasainyeSu pUjitaH // 22 martyadharmANa iha tu kimu somakasRJjayAn // 9 / etacchrutvA yathAbhUtaM kuru mAdhava yatkSamam / - 1813 - Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 6. 23] mahAbhArate [9.7.8 bhavAnnetA ca goptA ca vidhatsva yadanantaram / / 23 tadarzaya raNe sarva jahi cainaM mahAratham // 3. tamabravInmahArAja vAsudevo janAdhipam / / etAvaduktvA vacanaM kezavaH paravIrahA / AtyanimahaM jAne yathAtattvena bhArata // 24 jagAma zibiraM sAyaM pUjyamAno'tha pANDavaiH // 38 vIryavAMzca mahAtejA mahAtmA ca vizeSataH / kezave tu tadA yAte dharmarAjo yudhiSThiraH / kRtI ca citrayodhI ca saMyukto lAghavena ca // 25 | visRjya sarvAnbhrAtUMzca pAzcAlAnatha somakAn / yAdRgbhISmastathA droNo yAdRkkarNazca sNyuge| suSvApa rajanI tAM tu vizalya iva kuJjaraH // 39 tAdRzastadviziSTo vA madrarAjo mato mama // 26 te ca sarve maheSvAsAH pAJcAlAH paannddvaastthaa| yudhyamAnasya tasyAjau cintayanneva bhArata / karNasma nidhane hRSTAH suSupustAM nizAM tadA // 40 yoddhAraM nAdhigacchAmi tulyarUpaM janAdhipa // 27 gatajvaraM maheSvAsaM tIrNapAraM mahAratham / zikhaNDyarjunabhImAnAM sAtvatasya ca bhArata / babhUva pANDaveyAnAM sainyaM pramuditaM nizi / dhRSTadyamnasya ca tathA balenAbhyadhiko raNe // 28 satapatrasya nidhane jayaM labdhvA ca mAriSa // 41 madrarAjo mahArAja siMhadviradavikramaH / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi vicariSyatyabhIH kAle kAlaH kruddhaH prajAsviva // 29 SaSTho'dhyAyaH // 6 // tasyAdya na prapazyAmi prtiyoddhaarmaahve| tvAmRte puruSavyAghra zArdUlasamavikramam // 30 saMjaya uvAca / sadevaloke kRtsne'sminnAnyastvattaH pumAnbhavet / vyatItAyAM rajanyAM tu rAjA duryodhanastadA / madrarAjaM raNe kruddhaM yo hanyAtkurunandana / abravIttAvakAnsarvAnsaMnahyantAM mahArathAH // 1 ahanyahani yudhyantaM kSobhayantaM balaM tava / / 31 rAjJastu matamAjJAya samanahyata sA camUH / tasmAjahi raNe zalyaM maghavAniva zambaram / ayojayanrathAMstUrNaM paryadhAvaMstathApare / 2 atipazcAdasau vIro dhArtarASTreNa satkRtaH // 32 akalpyanta ca mAtaGgAH samanahyanta pttyH| . tavaiva hi jayo nUnaM hate madrezvare yudhi / hayAnAstaraNopetAMzcakruranye sahasrazaH // 3 tasminhate hataM sarvaM dhArtarASTrabalaM mahat // 33 vAditrANAM ca ninadaH prAdurAsIdvizAM pate / etacchrutvA mahArAja vacanaM mama sAMpratam / bodhanArthaM hi yodhAnAM sainyAnAM cApyudIryatAm // 4 pratyudyAhi raNe pArtha madrarAjaM mahAbalam / tato balAni sarvANi senAziSTAni bhArata / jahi cainaM mahAbAho vAsavo namuciM yathA // 34 saMnaddhAnyeva dadRzurmRtyuM kRtvA nivartanam // 5 na caivAtra dayA kAryA mAtulo'yaM mameti vai / zalyaM senApati kRtvA madrarAjaM mhaarthaaH| kSatradharma puraskRtya jahi madrajanezvaram // 35 pravibhajya balaM sarvamanIkeSu vyavasthitAH // 6 bhISmadroNArNavaM tIrkhA karNapAtAlasaMbhavam / tataH sarve samAgamya putreNa tava sainikAH / mA nimajjasva sagaNaH zalyamAsAdya goSpadam // 36 / kRpazca kRtavarmA ca drauNiH zalyo'tha saubalaH // . yacca te tapaso vIryaM yacca kSAtraM balaM tava / anye ca pArthivAH zeSAH samayaM cakrire tadA / - 1814 - Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9.7.8] zalyaparva [9. 7. 36 na na ekena yoddhavyaM kathaMcidapi pANDavaiH / / 8 rathapravaramAsthAya saindhavAzvaM mahArathaH / yo hyekaH pANDavairyudhyedyo vA yudhyantamutsRjet / tasya sItA mahArAja rathasthAzobhayadratham // 21 sa paJcabhirbhavedyuktaH pAtakaiH sopapAtakaiH / / sa tena saMvRto vIro rthenaamitrkrshnH| anyonyaM parirakSadbhiryoddhavyaM sahitaizca naH // 9 tasthau zUro mahArAja putrANAM te bhayapraNut // 22 evaM te samayaM kRtvA sarve tatra mahArathAH / prayANe madrarAjo'bhUnmukhaM vyUhasya daMzitaH / madrarAjaM puraskRtya tUrNamabhyadravanparAn // 10 madrakaiH sahito vIraiH karNaputraizca durjayaiH / / 23 tathaiva pANDavA rAjanvyUhya sainyaM mahAraNe / savye'bhUtkRtavarmA ca trigataiH parivAritaH / abhyayuH kauravAnsarvAnyotsyamAnAH smnttH||11 gautamo dakSiNe pArzva zakaizca yavanaiH saha // 24 udbalaM bharatazreSTha kSubdhArNavasamasvanam / . azvatthAmA pRSThato'bhUtkAmbojaiH parivAritaH / samudbhUtArNavAkAramuddhRtarathakuJjaram // 12 duryodhano'bhavanmadhye rakSitaH kurupuMgavaiH / / 25 dhRtarASTra uvAca / hayAnIkena mahatA saubalazcApi saMvRtaH / droNasya bhISmasya ca vai rAdheyasya ca me shrutm| prayayau sarvasainyena kaitavyazca mahArathaH // 26 pAtanaM zaMsa me bhUyaH zalyasyAtha sutasya me // 13 pANDavAzca maheSvAsA vyUhya sainymriNdmaaH| kathaM raNe hataH zalyo dharmarAjena saMjaya / tridhA bhUtvA mahArAja tava sainyamupAdravan // 27 mImena ca mahAbAhuH putro duryodhano mama // 14 dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca sAtyakizca mahArathaH / saMjaya uvAca / zalyasya vAhinIM tUrNamabhidudruvurAhave / / 28 ayaM manuSyadehAnAM rathanAgAzvasaMkSayam / tato yudhiSThiro rAjA svenAnIkena saMvRtaH / zRNu rAjasthiro bhUtvA saMgrAmaM zaMsato mama // 15 zalyamevAbhidudrAva jighAMsubharatarSabha / / 29 pAzA balavatI rAjanputrANAM te'bhavattadA / hArdikyaM tu maheSvAsamarjunaH zatrupUgahA / hate bhISme ca droNe ca sUtaputre ca pAtite / saMzaptakagaNAMzcaiva vegato'bhividudruve // 30 zalyaH pArthAnraNe sarvAnihaniSyati mAriSa // 16 gautamaM bhImaseno vai somakAzca mahArathAH / tAmAzAM hRdaye kRtvA samAzvAsya ca bhArata / abhyadravanta rAjendra jighAMsantaH parAnyudhi // 31 madrarAjaM ca samare samAzritya mahAratham / mAdrIputrau tu zakunimulUkaM ca mhaarthau| nAthavantamathAtmAnamamanyata sutastava // 17 sasainyau sahasenau tAvupatasthaturAhave / / 32 yadA karNe hate pArthAH siMhanAdaM pracakrire / tathaivAyutazo yodhAstAvakAH pANDavAraNe / tadA rAjandhArtarASTrAnAviveza mahadbhayam // 18 abhyadravanta saMkruddhA vividhAyudhapANayaH // 33 tAnsamAzvAsya tu tadA madrarAjaH pratApavAn / dhRtarASTra uvAca / jyUhya vyUha mahArAja sarvatobhadramRddhimat // 19 hate bhISme maheSvAse droNe karNe mahArathe / pratyudyAto raNe pArthAnmadrarAjaH pratApavAn / kuruSvalpAvaziSTeSu pANDaveSu ca saMyuge // 34 vidhunvankArmukaM citraM bhAraghnaM vegavastaram / / 20 / susaMrabdheSu pArtheSu parAkrAnteSu saMjaya / - 1815 - Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 7. 35] mahAbhArate [9. 8. 18 mAmakAnAM pareSAM ca kiM ziSTamabhavadbalam // 35 azrUyata yathA kAle jaladAnAM nabhastale // 3 saMjaya uvaac| nAgairabhyAhatAH kecitsarathA rathino'patan / yathA vayaM pare rAjanyuddhAya samavasthitAH / vyadravanta raNe vIrA drAvyamANA madotkaTaiH // 4 yAvaccAsIdbalaM ziSTaM saMgrAme tannibodha me // 36 hayaughAnpAdarakSAMzca rathinastatra zikSitAH / ekAdaza sahasrANi rathAnAM bharatarSabha / zaraiH saMpreSayAmAsuH paralokAya bhArata // 5 . daza dantisahasrANi sapta caiva zatAni ca // 37 sAdinaH zikSitA rAjanparivArya mahArathAn / pUrNe zatasahasra dve hayAnAM bharatarSabha / vicaranto raNe'bhyananprAsazaktyaSTibhistathA // 6 narakoTyastathA tisro balametattavAbhavat // 38 dhanvinaH puruSAH kecitsaMnivArya mahArathAn / rathAnAM SaTsahasrANi SaTsahasrAzca kuJjarAH / ekaM bahava AsAdya preSayeyuryamakSayam // 7 daza cAzvasahasrANi pattikoTI ca bhArata // 39 | nAgaM rathavarAMzcAnye parivArya mahArathAH / . etadbalaM paannddvaanaambhvcchessmaahve| sottarAyudhinaM jaghnurdravamANA mahAravam // 8 eta eva samAjagmuryuddhAya bharatarSabha / / 40 tathA ca rathinaM kruddhaM vikirantaM zarAnbahUn / evaM vibhajya rAjendra madrarAjamate sthitAH / nAgA jannurmahArAja parivArya samantataH // 9 pANDavAnpratyudIyAma jayagRddhAH pramanyavaH // 41 nAgo nAgamabhidrutya rathI ca rathinaM rnne| tathaiva pANDavAH zUrAH samare jitakAzinaH / zaktitomaranArAcairnijannustatra tatra ha // 10 . upayAtA naravyAghrAH pAJcAlAzca yazasvinaH // 42 pAdAtAnavamRdganto rathavAraNavAjinaH / evamete balaughena parasparavadhaiSiNaH / / raNamadhye vyadRzyanta kurvanto mahadAkulam // 11 upayAtA naravyAghrAH pUrvAM saMdhyAM prati prabho // 43 hayAzca paryadhAvanta caamrairupshobhitaaH| tataH pravavRte yuddhaM ghorarUpaM bhayAnakam / haMsA himavataH prasthe pibanta iva medinIm // 12 tAvakAnAM pareSAM ca nighnatAmitaretaram // 44 teSAM tu vAjinAM bhUmiH khuraizcitrA vizAM pate / azobhata yathA nArI karajakSatavikSatA // 13 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi vAjinAM khurazabdena rathanemisvanena ca / sptmo'dhyaayH||7|| pattInAM cApi zabdena nAgAnAM bRMhitena ca // 14 vAditrANAM ca ghoSeNa zaGkhAnAM nisvanena c| . saMjaya uvAca / abhavannAditA bhUmirnirghAtairiva bhArata // 15 tataH pravavRte yuddhaM kurUNAM bhayavardhanam / dhanuSAM kUjamAnAnAM nisviMzAnAM ca dIpyatAm / sRJjayaiH saha rAjendra ghoraM devAsuropamam // 1 kavacAnAM prabhAbhizca na prAjJAyata kiMcana / / 16 narA rathA gajaughAzca sAdinazca sahasrazaH / bahavo bAhavazchinnA nAgarAjakaropamAH / vAjinazca parAkrAntAH samAjagmuH parasparam // 2- udveSTante viveSTante vegaM kurvanti dAruNam // 17 nAgAnAM bhImarUpANAM dravatAM nisvano mahAn / | zirasAM ca mahArAja patatAM vsudhaatle| - 1816 - Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. 8. 18] zalyaparva [9. 8.46 vyutAnAmiva tAlebhyaH phalAnAM zrUyate svanaH // 18 terurvAhananaubhiste zUrAH parighabAhavaH // 33 zirobhiH patitaiAti rudhirAvasuMdharA / / vartamAne tathA yuddha nirmayadi vizAM pate / tapanIyanibhaiH kAle nalinairiva bhArata // 19 caturaGgakSaye ghore pUrvaM devAsuropame // 34 vRttanayanaistaistu gatasattvaiH suvikSataiH / akrozanbAndhavAnanye tatra tatra paraMtapa / jyabhrAjata mahArAja puNDarIkairivAvRtA // 20 krozadbhirbAndhavaizvAnye bhayArtA na nivartire // 35 bAhubhizcandanAdigdhaiH sakeyUrairmahAdhanaiH / nirmaryAde tathA yuddhe vartamAne bhayAnake / patitai ti rAjendra mahI zakradhvajairiva // 21 arjuno bhImasenazca mohayAMcakratuH parAn // 36 arubhizca narendrANAM vinikRttairmhaahve| sA vadhyamAnA mahatI senA tava janAdhipa / hastihastopamairanyaiH saMvRtaM tadraNAGgaNam // 22 .. amuhyattatra tatraiva yoSinmadavazAdiva // 37 kabandhazatasaMkIrNaM chatracAmarazobhitam / mohayitvA ca tAM senAM bhImasenadhanaMjayau / senAvanaM tacchuzubhe vanaM puSpAcitaM yathA // 23 dadhmaturvArijau tatra siMhanAdaM ca nedatuH // 38 tatra yodhA mahArAja vicaranto hyabhItavat / zrutvaiva tu mahAzabdaM dhRSTadyumnazikhaNDinau / dRzyante rudhirAktAGgAH puSpitA iva kiNshukaaH||24 dharmarAjaM puraskRtya madrarAjamabhidrutau // 39 mAtaGgAzcApyadRzyanta zaratomarapIDitAH / tatrAzcaryamapazyAma ghorarUpaM vizAM pate / patantastatra tatraiva chinnAbhrasadRzA raNe // 25 zalyena saMgatAH zUrA yayudhyanta bhAgazaH // 40 majAnIkaM mahArAja vadhyamAnaM mahAtmabhiH / mAdrIputrau sarabhasau kRtAstrau yuddhadurmadau / vyadIryata dizaH sarvA vAtanunnA ghanA iva // 26 abhyayAtAM tvarAyuktau jigISantau balaM tava // 41 se gajA ghanasaMkAzAH petururtyAM samantataH / tato nyavartata balaM tAvakaM bharatarSabha / vanarugNA iva babhuH parvatA yugasaMkSaye // 27 zaraiH praNunnaM bahudhA pANDavairjitakAzibhiH // 42 hayAnAM sAdibhiH sArdhaM patitAnAM mahItale / vadhyamAnA camUH sA tu putrANAM prekSatAM tava / rAzayaH saMpradRzyante girimAtrAstatastataH // 28 bheje dizo mahArAja praNunnA dRDhadhanvibhiH / saMjajJe raNabhUmau tu paralokavahA nadI / hAhAkAro mahAJjajJe yodhAnAM tava bhArata // 43 zoNitodA rathAvartA dhvajavRkSAsthizarkarA // 29 tiSTha tiSTheti vAgAsIdvAvitAnAM mahAtmanAm / bhujanakA dhanuHsrotA hastizailA hayopalA / kSatriyANAM tadAnyonyaM saMyuge jayamicchatAm / medomajjAkardaminI chatrahaMsA gadoDupA / / 30 Adravanneva bhagnAste pANDavaistava sainikAH // 44 kavacoSNIpasaMchannA ptaakaarucirdrumaa| tyaktvA yuddhe priyAnputrAnbhrAtRnatha pitAmahAn / cakracakrAvalIjuSTA triveNUdaNDakAvRtA // 31 mAtulAnbhAgineyAMzca tathA saMbandhibAndhavAn // 45 zUrANAM harSajananI bhIrUNAM bhayavardhinI / hayAndvipAMstvarayanto yodhA jagmuH samantataH / prAvartata nadI raudrA kurusRJjayasaMkulA // 32 AtmatrANakRtotsAhAstAvakA bharatarSabha // 46 tAM nadI pitRlokAya vahantImatibhairavAm / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi aSTamo'dhyAyaH // 8 // ma.bhA. 228 -1817 - Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9.9.1] mahAbhArate [9. 9. 28 tathA dhvajaM sArathiM ca tribhistribhirpaatyt||11 saMjaya uvaac| sa zatrubhujanirmuktairlalATasthaistribhiH shraiH| tatprabhagnaM balaM dRSTvA madrarAjaH pratApavAn / nakulaH zuzubhe rAjastrizRGga iva parvataH // 15 uvAca sArathi tUMrNaM codayAzvAnmahAjavAn // 1 sa chinnadhanvA virathaH khaDgamAdAya carma ca / . eSa tiSThati vai rAjA pANDuputro yudhisstthirH|| rathAdavAtaradvIraH zailAgrAdiva kesarI // 16 chatreNa dhriyamANena pANDureNa virAjatA // 2 padbhadhAmApatatastasya zaravRSTimavAsRjat / atra mAM prApaya kSipraM pazya me sArathe balam / / nakulo'pyagrasattAM vai carmaNA laghuvikramaH // 17 na samarthA hi me pArthAH sthAtumadya puro yudhi // 3 citrasenarathaM prApya citrayodhI jitazramaH / evamuktastataH prAyAnmadrarAjasya saarthiH| Aruroha mahAbAhuH sarvasainyasya pazyataH // 18 yatra rAjA satyasaMdho dharmarAjo yudhiSThiraH // 4 sakuNDalaM samukuTaM sunasaM svAyatekSaNam / ApatantaM ca sahasA pANDavAnAM mahadalam / citrasenaziraH kAyAdapAharata pANDavaH / dadhArako raNe zalyo velevodvRttamarNavam // 5 sa papAta rathopasthAdivAkarasamaprabhaH // 19 pANDavAnAM balaughastu zalyamAsAdya mAriSa / citrasenaM vizastaM tu dRSTayA tatra mahArathAH / vyatiSThata tadA yuddhe sindhorvega ivAcalam // 6 sAdhuvAdasvanAMzcakruH siMhanAdAMzca puSkalAn // 20 madrarAjaM tu samare dRSTvA yuddhAya viSTitam / vizastaM bhrAtaraM dRSTvA karNaputrau mhaarthau| kuravaH saMnyavartanta mRtyuM kRtvA nivartanam / / 7 suSeNaH satyasenazca muJcantau nizitAzarAn // 21 teSu rAjannivRtteSu vyUDhAnIkeSu bhAgazaH / tato'bhyadhAvatAM tUrNaM pANDavaM rathinAM varam / prAvartata mahAraudraH saMgrAmaH zoNitodakaH / jighAMsantau yathA nAgaM vyAghrau rAjanmahAvane // 22 samAIccitrasenena nakulo yuddhadurmadaH // 8 tAvabhyadhAvatAM tIkSNo dvAvapyenaM mahAratham / tau parasparamAsAdya citrakArmukadhAriNau / zaraughAnsamyagasyantau .jImUtau salilaM yathA // 23 meghAviva yathodvRttau dakSiNottaravarSiNau // 9 sa zaraiH sarvato viddhaH prahRSTa iva pANDavaH / zaratoyaiH siSicatustau parasparamAhave / anyatkArmukamAdAya rathamAruhya vIryavAn / nAntaraM tatra pazyAmi pANDavasyetarasya vaa|| 10 atiSThata raNe vIraH kruddharUpa ivAntakaH // 24 ubhau kRtAsrau balinau rathacaryAvizAradau / tasya tau bhrAtarau rAjazaraiH saMnataparvabhiH / parasparavadhe yattau chidrAnveSaNatatparau // 11 rathaM vizakalIkartuM samArabdhau vizAM pate // 25 citrasenastu bhallena pItena nizitena ca / tataH prahasya nakulazcaturbhizcaturo raNe / nakulasya mahArAja muSTideze'cchinaddhanuH // 12 jaghAna nizitaistIkSNaiH satyasenasya vAjinaH // 26 athainaM chinnadhanvAnaM rukmapuGkhaH zilAzitaiH / tataH saMdhAya nArAcaM rukmapuGkha zilAzitam / tribhiH zarairasaMbhrAnto lalATe vai samarpayat / / 13 / dhanuzciccheda rAjendra satyasenasya pANDavaH // 27 hayAMzcAsya zaraistIkSNaiH preSayAmAsa mRtyave / athAnyaM rathamAsthAya dhanurAdAya cAparam / - 1818 Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19. 9. 28 ] zalyaparva [9.9. 57 satyasenaH suSeNazca pANDavaM paryadhAvatAm // 28 tAvubhau zaravarSAbhyAM samAsAdya parasparam / avidhyattAvasaMbhrAntau mAdrIputraH pratApavAn / parasparavadhe yatnaM cakratuH sumahArathau // 43 dvAbhyAM dvAbhyAM mahArAja zarAbhyAM raNamUrdhani // 29 / suSeNastu tataH kruddhaH pANDavaM vizikhaitribhiH / suSeNastu tataH kruddhaH pANDavasya mahaddhanuH / sutasomaM ca viMzatyA bAhvorurasi cArpayat // 44 ciccheda prahasanyuddhe kSurapreNa mahArathaH // 30 tataH kruddho mahArAja nakulaH prviirhaa| athAnyaddhanurAdAya nakulaH krodhamUrchitaH / zaraistasya dizaH sarvAzchAdayAmAsa vIryavAn // 45 suSeNaM pazcabhirvidyA dhvajamekena cicchide / / 31 / tato gRhItvA tIkSNAgramardhacandraM sutejanam / satyasenasya ca dhanurhastAvApaM ca mAriSa / / sa vegayuktaM cikSepa karNaputrasya saMyuge // 46 ciccheda tarasA yuddhe tata uccukruzurjanAH // 32 tasya tena ziraH kAyAjahAra nRpasattama / athAnyaddhanurAdAya vegannaM bhArasAdhanam / pazyatAM sarvasainyAnAM tadadbhutamivAbhavat // 47 zaraiH saMchAdayAmAsa samantAtpANDunandanam // 33 sa hataH prApatadrAjannakulena mahAtmanA / saMnivArya tu tAnbANAnnakulaH paravIrahA / nadIvegAdivArugNastIrajaH pAdapo mahAn // 48 satyasenaM suSeNaM ca dvAbhyAM dvAbhyAmavidhyata // 34 karNaputravadhaM dRSTvA nakulasya ca vikramam / tAvenaM pratyavidhyetAM pRthakpRthagajihmagaiH / pradudrAva bhayAtsenA tAvakI bharatarSabha // 49 sArathiM cAsya rAjendra zarairvivyadhatuH zitaiH // 35 tAM tu senA mahArAja madrarAjaH pratApavAn / satyaseno ratheSAM tu nakulasya dhanustathA / apAlayadraNe zUraH senApatirariMdamaH // 50 / pRthakzarAbhyAM ciccheda kRtahastaH pratApavAn // 36 vibhIstasthau mahArAja vyavasthApya ca vAhinIm / sa sthe'tirathastiSThanrathazaktiM parAmRzat / siMhanAdaM bhRzaM kRtvA dhanuHzabdaM ca dAruNam / / 51 varNadaNDAmakuNThAyAM tailadhautA sunirmalAm // 37 tAvakAH samare rAjarakSitA dRDhadhanvanA / lelihAnAmiva vibho nAgakanyA mahAviSAm / pratyudyayurarAtIMste samantAdvigatavyathAH // 52 samudyamya ca cikSepa satyasenasya saMyuge // 38 madrarAjaM maheSvAsaM parivArya samantataH / sA tasya hRdayaM saMkhye bibheda zatadhA nRp| sthitA rAjanmahAsenA yodbhukAmAH samantataH // 53 sa papAta rathAdbhUmau gatasattvo'lpacetanaH // 39 sAtyakirbhImasenazca mAdrIputrau ca pANDavau / bhrAtaraM nihataM dRSTvA suSeNaH krodhmuurchitH|| yudhiSThiraM puraskRtya hrIniSedhamariMdamam // 54 . abhyavarSaccharaistUrNa padAtiM pANDunandanam // 40 parivArya raNe vIrAH siMhanAdaM prckrire| nakulaM virathaM dRSTvA draupadeyo mahAbalaH / bANazabdaravAMzcogrAnkSveDAMzca vividhAndadhuH // 55 sutasomo'bhidudrAva parIpsanpitaraM raNe // 41 tathaiva tAvakAH sarve mdraadhiptimnyjsaa| to'dhiruhya nakulaH sutasomasya taM ratham / parivArya susaMrabdhAH punaryudvamarocayan // 56 zuzubhe bharatazreSTho giristha iva kesarI / tataH pravavRte yuddhaM bhIrUNAM bhayavardhanam / so'nyatkArmukamAdAya suSeNaM samayodhayat // 42 / tAvakAnAM pareSAM ca mRtyuM kRtvA nivartanam // 57 - 1819 - Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 9. 58 ] mahAbhArate. [9. 10. 19 yathA devAsuraM yuddhaM pUrvamAsIdvizAM pate / saMgrAme ghorarUpe tu yamarASTravivardhane // 5 abhItAnAM tathA rAjanyamarASTravivardhanam // 58 pANDavAstAvakaM sainyaM vyadhamannizitaiH zaraiH / tataH kapidhvajo rAjanhatvA saMzaptakAraNe / tathaiva tAvakA yodhA jannuH pANDavasainikAn // 6 abhyadravata tAM senAM kauravI pANDunandanaH // 59 tasmiMstathA vartamAne yuddhe bhIrubhayAvahe / tathaiva pANDavAH zeSA dhRSTadyumnapurogamAH / pUrvAhne caiva saMprApte bhAskarodayanaM prati // 7 abhyadhAvanta tAM senAM visRjantaH shitaashraan||60 labdhalakSAH pare rAjarakSitAzca mahAtmanA / pANDavairavakIrNAnAM saMmohaH samajAyata / ayodhayaMstava balaM mRtyuM kRtvA nivartanam // 8 na ca jajhuranIkAni dizo vA pradizastathA // 61 balibhiH pANDavaidRptailabdhalakSaiH prahAribhiH / ApUryamANA nizitaiH zaraiH paannddvcoditaiH|| kauravyasIdatpRtanA mRgIvAgnisamAkulA // 9 hatapravIrA vidhvastA kIryamANA samantataH / tAM dRSTvA sIdatI senAM paGke gAmiva durbalAm / kauravyavadhyata camUH pANDuputrairmahArathaiH // 62 / / ujjihIrSastadA zalyaH prAyAtpANDucamaM prati // 10 tathaiva pANDavI senA zarai rAjansamantataH / madrarAjastu saMkruddho gRhItvA dhanuruttamam / raNe'hanyata putraiste zatazo'tha sahasrazaH / / 63 abhyadravata saMgrAmeM pANDavAnAtatAyinaH // 11 te sene bhRzasaMtapte vadhyamAne parasparam / pANDavAzca mahArAja samare jitakAzinaH / vyAkule samapadyetAM varSAsu saritAviva // 64 madrarAjaM samAsAdya vivyadhunizitaiH zaraiH // 12 Aviveza tatastIvra tAvakAnAM mahadbhayam / tataH zarazataistIkSNairmadrarAjo mahAbalaH / pANDavAnAM ca rAjendra tathAbhUte mahAhave // 65 ardayAmAsa tAM senAM dharmarAjasya pazyataH // 15 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi prAdurAsaMstato rAjannAnArUpANyanekazaH / navamo'dhyAyaH // 9 // cacAla zabdaM kurvANA mahI cApi saparvatA // 14 sadaNDazUlA dIptAyAH zIryamANAH samantataH / saMjaya uvAca / ulkA bhUmi divaH peturAhatya ravimaNDalam // 15 tasminvilulite sainye vadhyamAne parasparam / mRgAzca mahiSAzcApi pakSiNazca vizAM pate / dravamANeSu yodheSu ninadatsu ca dantiSu // 1 apasavyaM tadA cakruH senAM te bahuzo nRpa // 16 kUjatAM stanatAM caiva padAtInAM mahAhave / tatastadyuddhamatyugramabhavatsaMghacAriNAm / vidruteSu mahArAja hayeSu bahudhA tadA // 2 tathA sarvANyanIkAni saMnipatya janAdhipa / prakSaye dAruNe jAte saMhAre sarvadehinAm / abhyayuH kauravA rAjanpANDavAnAmanIkinIm // 15 nAnAzastrasamAvApe vytissktrthdvipe||3 zalyastu zaravarSeNa varSanniva sahasradRk / harSaNe yuddhazauNDAnAM bhIrUNAM bhayavardhane / abhyavarSadadInAtmA kuntIputraM yudhiSThiram // 18 gAhamAneSu yodheSu parasparavadhaiSiSu // 4 bhImasenaM zaraizcApi rukmaputraiH zilAzitaiH / prANAdAne mahAghore vartamAne durodare / draupadeyAMstathA sarvAnmAdrIputrau ca pANDavau // 19 - 1820 - Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ He. 10. 20] zalyaparva [9. 10. 47 paSTadyumnaM ca zaineyaM zikhaNDinamathApi ca / bANavarSeNa mahatA kruddharUpamavArayat // 33 ekaikaM dazabhirbANairvivyAdha ca mahAbalaH / dhRSTadyumnaM kRpaH kruddho bANavarairapIDayat / sakho'sRjadvANavarSa dharmAnte maghavAniva // 20 draupadeyAMzca zakuniryamau ca drauNirabhyayAt // 34 tataH prabhadrakA rAjansomakAzca sahasrazaH / duryodhano yudhAM zreSThAvAhave kezavArjunau / patitAH pAtyamAnAzca dRzyante zalyasAyakaiH // 21 samabhyayAdupratejAH zaraizcAbhyahanadbalI // 35 bhramarANAmiva vAtAH zalabhAnAmiva vrjaaH| evaM dvaMdvazatAnyAsaMstvadIyAnAM paraiH saha / gAdinya iva meghebhyaH zalyasya nyapataJzarAH // 22 ghorarUpANi citrANi tatra tatra vizAM pate // 36 dviradAsturagAzcArtAH pattayo rthinstthaa| RzyavarNAJjaghAnAzvAnbhojo bhImasya saMyuge / zalyasya bANairyapatanbabhramurvyanadaMstathA // 23 so'vatIrya rathopasthAddhatAzvaH pANDunandanaH / AviSTa iva madrezo manyunA pauruSeNa ca / kAlo daNDamivodyamya gadApANirayudhyata // 37 prAcchAdayadarInsaMkhye kAlasRSTa ivaantkH| pramukha sahadevasya jaghAnAzvAMzca madrarAT / vinardamAno madrezo meghahrAdo mahAbalaH // 24 tataH zalyasya tanayaM sahadevo'sinAvadhIt // 38 sA vadhyamAnA zalyena paannddvaanaamniikinii| gautamaH punarAcAryo dhRSTadyumnamayodhayat / ajAtazatru kaunteyamabhyadhAvadyudhiSThiram // 25 asaMbhrAntamasaMbhrAnto yatnavAnyatnavattaram // 39 tAM samarpya tataH saMkhye laghuhastaH zitaiH zaraiH / draupadeyAMstathA vIrAnekaikaM dazabhiH zaraiH / zaravarSeNa mahatA yudhiSThiramapIDayat // 26 avidhyadAcAryasuto nAtikruddhaH smayanniva // 40 tamApatantaM pattyazvaiH kruddho rAjA yudhisstthirH| zalyo'pi rAjansaMkruddho nighnansomakapANDavAn / avArayaccharaistIkSNairmattaM dvipamivAGkazaiH // 27 punareva zitairbANairyudhiSThiramapIDayat // 41 tasya zalyaH zaraM ghoraM mumocAzIviSopamam / / tasya bhImo raNe kruddhaH saMdaSTadazanacchadaH / so'bhyavidhyanmahAtmAnaM vegenAbhyapataJca gAm // 28 vinAzAyAbhisaMdhAya gadAmAdatta vIryavAn // 42 tato vRkodaraH kruddhaH zalyaM vivyAdha saptabhiH / yamadaNDapratIkAzAM kAlarAtrimivodyatAm / paJcabhiH sahadevastu nakulo dazabhiH zaraiH // 29 gajavAjimanuSyANAM prANAntakaraNImapi // 43 draupadeyAzca zatrughnaM zUramArtAyaniM shraiH| hemapaTTaparikSiptAmulkAM prajvalitAmiva / abhyavarSanmahAbhAgaM meghA iva mahIdharam // 30 zaikyAM vyAlImivAtyugrAM vjrklpaamysmyiim||44 tato dRSTvA tudyamAnaM zalyaM pArthaiH samantataH / candanAgurupaGkAktAM pramadAmIpsitAmiva / kRtavarmA kRpazcaiva saMkruddhAvabhyadhAvatAm / / 31 vasAmedosRgAdigdhAM jihvAM vaivasvatImiva // 45 ulUkazca patatrI ca zakunizcApi saubalaH / paTughaNTAravazatAM vAsavImazanImiva / mayamAnazca zanakairazvatthAmA mahArathaH / nirmuktAzIviSAkArAM pRktAM gajamadairapi // 46 va putrAzca kAtsnyena jugupuH zalyamAhave // 32 trAsanI ripusainyAnAM svasainyapariharSiNIm / bhImasenaM tribhirviddhA kRtavarmA zilImukhaiH / / manuSyaloke vikhyAtAM girizRGgavidAriNIm // 4 // - 1821 - Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 10. 48 ] mahAbhArate [9. 11. 19 yayA kailAsabhavane mahezvarasakhaM balI / siMhanAdazca saMjajJe zUrANAM harSavardhanaH // 4 . AhvayAmAsa kaunteyaH saMkruddhamalakAdhipam // 48 prekSantaH sarvatastau hi yodhA yodhmhaadvipau| yayA mAyAvino dRptAnsubahUndhanadAlaye / tAvakAzca pare caiva sAdhu sAdhvityathAbruvan // 5 jaghAna guhyakAnkruddho mandArArthe mahAbalaH / na hi madrAdhipAdanyo rAmAdvA yadunandanAt / / nivAryamANo bahubhirdopadyAH priyamAsthitaH // 49 soDhumutsahate vegaM bhImasenasya saMyuge // 6 tAM vajramaNiratnaughAmaSTAbhiM vanagauravAm / tathA madrAdhipasyApi gadAvegaM mahAtmanaH / samudyamya mahAbAhuH zalyamabhyadravadraNe // 50 soDhumutsahate nAnyo yodho yudhi vRkodarAt // 7 gadayA yuddhakuzalastayA dAruNanAdayA / tau vRSAviva nardantau maNDalAni viceratuH / pothayAmAsa zalyasya caturo'zvAnmahAjavAn / / 51 Avaligatau gadAhastau madrarAjavRkodarau // 8 tataH zalyo raNe kruddhaH pIne vakSasi tomaram / maNDalAvartamArgeSu gadAviharaNeSu ca / nicakhAna nadanvIro varma bhittvA ca so'bhygaat|| nirvizeSamabhUdyuddhaM tayoH puruSasiMyoH // 9 vRkodarastvasaMbhrAtastamevoddhRtya tomaram / taptahemamayaiH zubhairbabhUva bhayavardhanI / yantAraM madrarAjasya nirbibheda tato hRdi // 53 agnijvAlairivAviddhA paTTaiH zalyasya sA gadA // 10 sa bhinnavarmA rudhiraM vamanvitrastamAnasaH / tathaiva carato mArgAnmaNDaleSu mhaatmnH| / papAtAbhimukho dIno madrarAjaratvapAkramat // 54 vidyudabhrapratIkAzA bhImasya zuzubhe gadA // 11 kRtapratikRtaM dRSTvA zalyo vismitamAnasaH / tADitA madrarAjena bhImasya gadayA gadA / gadAmAzritya dhIrAtmA pratyamitramavaikSata / / 55 dIpyamAneva vai rAjansasRje pAvakArciSaH // 12 tataH sumanasaH pArthA bhImasenamapUjayan / tathA bhImena zalyasya tADitA gadayA gadA / tadRSTvA karma saMgrAme ghoramakliSTakarmaNaH / / 56 aGgAravarSaM mumuce tadadbhutamivAbhavat // 13 : / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi dantairiva mahAnAMgau zRGgairiva maharSabhau / dshmo'dhyaayH|| 10 // totrairiva tadAnyonyaM gaMdAgrAbhyAM nijaghnatuH // 14 tau gadAnihatairgAtraiH kSaNena rudhirokSitau / saMjaya uvAca / prekSaNIyatarAvAstAM puSpitAviva kiMzukau // 15 patitaM prekSya yantAraM zalyaH sarvAyasIM gadAm / gadayA madrarAjena savyadakSiNamAhataH / AdAya tarasA rAjaMstasthau giririvAcalaH // 1 bhImaseno mahAbAhurna cacAlAcalo yathA // 16 taM dIptamiva kAlAgniM pAzahastamivAntakam / tathA bhImagadAvegaistADyamAno muhurmuhuH / sazRGgamiva kailAsaM savajramiva vAsavam // 2 zalyo na vivyathe rAjandantinevAhato giriH // 1 // sazUlamiva haryakSaM vane mattamiva dvipam / zuzruve dikSu sarvAsu tayoH puruSasiMhayoH / javenAbhyapatadbhImaH pragRhya mahatIM gadAm // 3 | gadAnipAtasaMhAdo vajrayoriva nisvanaH // 18 tataH zaGkhapraNAdazca tUryANAM ca shsrshH| | nivRtya tu mahAvIroM samucchritagadAvubhau / - 1822 - Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 11. 19] zalyaparva [8. 11. 49 punarantaramArgasthI maNDalAni viceratuH // 19 ayodhayandharmarAjaM madrarAjapuraskRtAH // 34 athAbhyetya padAnyaSTau saMnipAto'bhavattayoH / bhAradvAjasya hantAraM bhUrivIryaparAkramam / pradhamya lohadaNDAbhyAmatimAnuSakarmaNoH // 20 duryodhano mahArAja dhRSTadyumnamayodhayat // 35 prArthayAnau tadAnyo'nyaM maNDalAni viceratuH / trisAhasrA rathA rAjaMstava putreNa coditAH / kriyAvizeSaM kRtinau darzayAmAsatustadA // 21 ayodhayanta vijayaM droNaputrapuraskRtAH // 36 (bathodyamya gade ghore sazRGgAviva parvatau / vijaye dhRtasaMkalpAH samabhityaktajIvitAH / sAvAjaghnaturanyonyaM yathA bhUmicale'calau // 22 prAvizaMstAvakA rAjanhaMsA iva mahatsaraH // 37 tau parasparavegAcca gadAbhyAM ca bhRzAhatau / tato yuddhamabhUdvoraM parasparavadhaiSiNAm / yugapatpetaturvIrAvubhAvindradhvajAviva // 23 . anyonyavadhasaMyuktamanyonyaprItivardhanam // 38 ubhayoH senayorvIrAstadA hAhAkRto'bhavan / / tasminpravRtte saMgrAme rAjanvIravarakSaye / sRzaM marmaNyabhihatAvubhAvAstAM suvihvalau // 24 anileneritaM ghoramuttasthau pArthivaM rajaH / / 39 tataH sagadamAropya madrANAmRSabhaM rathe / zravaNAnnAmadheyAnAM pANDavAnAM ca kIrtanAt / apovAha kRpaH zalyaM tUrNamAyodhanAdapi // 25 parasparaM vijAnImo ye cAyudhyannabhItavat // 40 zrIbavadvihvalatvAttu nimessaatpunrutthitH| tadrajaH puruSavyAghra zoNitena prazAmitam / bhImaseno gadApANiH samAhvayata madrapam // 26 dizazca vimalA jajastasminrajasi zAmite // 41 tatastu tAvakAH zUrA nAnAzastrasamAyutAH / tathA pravRtte saMgrAme ghorarUpe bhayAnake / nAnAvAditrazabdena pANDusenAmayodhayan // 27 tAvakAnAM pareSAM ca nAsItkazcitparAGmukhaH // 42 mujAvucchritya zastraM ca zabdena mahatA tataH / brahmalokaparA bhUtvA prArthayanto jayaM yudhi| abhyadravanmahArAja duryodhanapurogamAH // 28 suyuddhena parAkrAntA narAH svargamabhIpsavaH // 43 tadanIkamabhiprekSya tataste pANDunandanAH / bhartRpiNDavimokSArthaM bhartRkAryavinizcitAH / prayayuH siMhanAdena duryodhanavadhepsayA // 29 svargasaMsaktamanaso yodhA yuyudhire tadA // 44 veSAmApatatAM tUNaM putraste bharatarSabha / nAnArUpANi zastrANi visRjanto mahArathAH / gasena cekitAnaM vai vivyAdha hRdaye bhRzam // 30 anyonyamabhigarjantaH praharantaH parasparam // 45 u papAta rathopasthe tava putreNa tADitaH / hata vidhyata gRhNIta praharadhvaM nikRntata / dhiraughapariklinnaH pravizya vipulaM tamaH // 31 iti sma vAcaH zrUyante tava teSAM ca vai bale // 46 rekitAnaM hataM dRSTvA pANDavAnAM mhaarthaaH| tataH zalyo mahArAja dharmarAja yudhiSThiram / -saktamabhyavarSanta zaravarSANi bhAgazaH // 32 / vivyAdha nizitairbANairhantukAmo mahAratham // 47 tAvakAnAmanIkeSu pANDavA jitakAzinaH / tasya pArtho mahArAja nArAcAnyai caturdaza / vyacaranta mahArAja prekSaNIyAH samantataH // 33 marmANyuddizya marmajJo nicakhAna hasanniva // 48 kRpazca kRtavarmA ca saubalazca mahAbalaH / taM vArya pANDavaM bAgairhantukAmo mhaayshaaH| .. - 1823 - Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 11. 49 ] mahAbhArate [9. 12. 11 vivyAdha samare kruddho bahubhiH kaGkapatribhiH // 49 / babhUva hRtavikrAnto jambho vRtrahaNA yathA // 63 atha bhUyo mahArAja zareNa ntprvnnaa| iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi yudhiSThiraM samAjanne sarvasainyasya pazyataH // 50 ekAdazo'dhyAyaH // 11 // dharmarAjo'pi saMkruddho madrarAjaM mhaayshaaH| vivyAdha nizitairbANaiH kaGkabarhiNavAjitaiH // 51 saMjaya uvaac| candrasenaM ca saptatyA sUtaM ca navabhiH zaraiH / pIDite dharmarAje tu madrarAjena maariss| drumasenaM catuHSaSTyA nijaghAna mahArathaH // 52 sAtyakirbhImasenazca mAdrIputrau ca pANDavau / cakrarakSe hate zalyaH pANDavena mahAtmanA / parivArya rathaiH zalyaM pIDayAmAsurAhave // 1 .. nijaghAna tato rAjaMzcedInvai paJcaviMzatim / / 53 tamekaM bahubhidRSTvA pIDyamAnaM mahArathaiH / sAdhuvAdo mahAJjajJe siddhAzcAsanpraharSitAH / sAtyakiM paJcaviMzatyA bhImasenaM ca paJcabhiH / AzcaryamityabhASanta munayazcApi saMgatAH // 2 mAdrIputrau zatenAjau vivyAdha nizitaiH zaraiH // 54 bhImaseno raNe zalyaM zalyabhUtaM parAkrame / evaM vicaratastasya saMgrAme rAjasattama / ekena viddhA bANena punarvivyAdha saptabhiH / / 3 saMpreSayacchitAnpArthaH zarAnAzIviSopamAn // 55 sAtyakizca zatenainaM dhrmputrpriipsyaa| dhvajAgraM cAsya samare kuntIputro yudhiSThiraH / madrezvaramavAkIrya siMhanAdamathAnadat // 4 : pramukhe vartamAnasya bhallenApaharadrathAt / / 56 nakulaH paJcabhizcainaM sahadevazca saptabhiH / pANDuputreNa vai tasya ketuM chinnaM mahAtmanA / vidyA taM tu tatastUrNaM punarvivyAdha saptabhiH // 5 nipatantamapazyAma girizRGgamivAhatam / / 57 sa tu zUro raNe yattaH pIDitastairmahArathaiH / dhvajaM nipatitaM dRSTvA pANDavaM ca vyavasthitam / vikRSya kArmukaM ghoraM vegannaM bhArasAdhanam / / 6 saMkruddho madrarAjo'bhUccharavarSaM mumoca ha // 58 sAtyakiM paJcaviMzatyA zalyo vivyAdha mAriSa / zalyaH sAyakavarSeNa parjanya iva vRSTimAn / bhImasenaM trisaptatyA nakulaM saptabhistathA // 7 abhyavarSadameyAtmA kSatriyaM kSatriyarSabhaH // 59 tataH savizikhaM cApaM sahadevasya dhanvinaH / sAtyaki bhImasenaM ca mAdrIputrau ca pANDavau / chittvA bhallena samare vivyAdhainaM trisaptabhiH // 8 ekaikaM paJcabhirviddhA yudhiSThiramapIDayat // 60 sahadevastu samare mAtulaM bhUrivarcasam / sajyamanyaddhanuH kRtvA paJcabhiH samatADayat / tato bANamayaM jAlaM vitataM pANDavorasi / / zarairAzIviSAkArairvvalajvalanasaMnibhaiH // 9 apazyAma mahArAja meghajAlamivodgatam // 61 sArathiM cAsya samare zareNAnataparvaNA / tasya zalyo raNe kruddho bAgaH saMnataparvabhiH / vivyAdha bhRzasaMkruddhastaM ca bhUyastribhiH shraiH|| 1 dizaH pracchAdayAmAsa pradizazca mahArathaH // 62 bhImasenastrisaptatyA sAtyakirnavabhiH shraiH| tato yudhiSThiro rAjA bANajAlena pIDitaH / dharmarAjastathA SaSTyA gAtre zalyaM samarpayat // 15 - 1824 - Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 12. 12 ] zalyaparva [9. 12. 40 tataH zalyo mahArAja nirviddhastairmahArathaiH / tataH zalyo mahArAja sarvAMstAndazabhiH shraiH| susrAva rudhiraM gAtraigairikaM parvato yathA // 12 vivyAdha subhRzaM kruddhastotrairiva mahAdvipAn // 26 tAMzca sarvAnmaheSvAsAnpazcabhiH paJcabhiH shraiH| te vAryamANAH samare madrarAjJA mhaarthaaH| vivyAdha tarasA rAjaMstadadbhutamivAbhavat // 13 na zekuH pramukhe sthAtuM tasya zatruniSUdanAH // 27 tato'pareNa bhallena dharmaputrasya mAriSa / tato duryodhano rAjA dRSTvA zalyasya vikramam / dhanuzciccheda samare sajyaM sa sumahArathaH // 14 nihatAnpANDavAnmene pAJcAlAnatha sRJjayAn // 28 athAnyaddhanurAdAya dharmaputro mhaarthH| tato rAjanmahAbAhurbhImasenaH pratApavAn / sAzvasUtadhvajarathaM zalyaM prAcchAdayaccharaiH // 15 saMtyajya manasA prANAnmadrAdhipamayodhayat // 29 sa cchAdyamAnaH samare dharmaputrasya sAyakaiH / nakulaH sahadevazca sAtyakizca mahArathaH / yudhiSThiramathAvidhyadazabhirnizitaiH zaraiH // 16 / parivArya tadA zalyaM samantAdvyakirazaraiH // 30 sAtyakistu tataH kruddho dharmaputre shraadite| , sa caturbhirmaheSvAsaiH pANDavAnAM mahArathaiH / madrANAmadhipaM zUraM zaraughaiH samavArayat // 17 vRtastAnyodhayAmAsa madrarAjaH pratApavAn / / 31 sa sAtyakaH praciccheda.kSurapreNa mahaddhanuH / tasya dharmasuto rAjankSurapreNa mhaahve| bhImasenamukhAMstAMzca tribhitribhiratADayat // 18 cakrarakSaM jaghAnAzu madrarAjasya pArthiva // 32 tasya kruddho mahArAja sAtyakiH satyavikramaH / tasmiMstu nihate zUre cakrarakSe mhaarthe| tomaraM preSayAmAsa svarNadaNDaM mahAdhanam // 19 madrarAjo'tibalavAnsainikAnAstRNoccharaiH // 33 bhImaseno'tha nArAcaM jvalantamiva pannagam / samAcchannAMstatastAMstu rAjanvIkSya sa sainikAn / nakulaH samare zaktiM sahadevo gadAM zubhAm / cintayAmAsa samare dharmarAjo yudhiSThiraH // 34 dharmarAjaH zataghnIM tu jighAMsuH zalyamAhave // 20 kathaM nu na bhavetsatyaM tanmAdhavavaco mahat / tAbApatata evAzu pazcAnAM vai bhujacyutAn / na hi kruddho raNe rAjA kSapayeta balaM mama // 35 sAtyakiprahitaM zalyo bhallaizciccheda tomaram // 21 tataH sarathanAgAzvAH pANDavAH pANDupUrvaja / mImena prahitaM cApi zaraM kanakabhUSaNam / madrezvaraM samAseduH pIDayantaH samantataH // 36 dvidhA ciccheda samare kRtahastaH pratApavAn // 22 nAnAzastraughabahulAM zastravRSTiM samutthitAm / nakulapreSitAM zaktiM hemadaNDAM bhayAvahAm / vyadhamatsamare rAjanmahAbhrANIva mArutaH // 37 gadAM ca sahadevena zaraughaiH samavArayat // 23 tataH kanakapuGkhAM tAM zalyakSiptAM viyadgatAm / zarAbhyAM ca zataghnIM tAM rAjJazciccheda bhaart| zaravRSTimapazyAma zalabhAnAmivAtatim // 38 pazyatAM pANDuputrANAM siMhanAdaM nanAda c|| te zarA madrarAjena preSitA raNamUrdhani / nAmRSyattaM tu zaineyaH zatrovijayamAhave // 24 saMpatantaH sma dRzyante zalabhAnAM vrajA iva // 39 athAnyaddhanurAdAya sAtyakiH krodhmuurchitH| madrarAjadhanurmuktaiH zaraiH kanakabhUSaNaiH / dvAbhyAM madrezvaraM viddhA sArathiM ca tribhiH shraiH||25 / nirantaramivAkAzaM saMbabhUva janAdhipa // 40 . ma. bhA. 229 - 1825 - Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 12. 41] mahAbhArate [9. 13. 22 na pANDavAnAM nAsmAkaM tatra kazcidvyadRzyata / naitAdRzaM dRSTapUrva rAjannaiva ca naH zrutam / bANAndhakAre mahati kRte tatra mahAbhaye // 41 yAdRzaM tatra pArthasya tAvakAH saMpracakrire // 8 madrarAjena balinA lAghavAccharavRSTibhiH / sa rathaH sarvato bhAti citrapukhaiH zitaiH zaraiH / loDyamAnaM tathA dRSTvA pANDavAnAM balArNavam / ulkAzataiH saMpradIptaM vimAnamiva bhUtale // 9 vismayaM paramaM jagmurdevagandharvadAnavAH // 42 tato'rjuno mahArAja zaraiH saMnataparvabhiH / sa tu tAnsarvato yattAzaraiH saMpIDya mAriSa / avAkirattAM pRtanAM megho vRSTyA. yathAcalam // 10 dharmarAjamavacchAdya siMhavadvathanadanmuhuH // 43 te vadhyamAnAH samare pArthanAmAGkitaiH zaraiH / te channAH samare tena pANDavAnAM mhaarthaaH| pArthabhUtamamanyanta prekSamANAstathAvidham // 11 na zekustaM tadA yuddhe pratyudyAtuM mahAratham // 44 tato'dbhutazarajvAlo dhanuHzabdAnilo mahAn / dharmarAjapurogAstu bhImasenamukhA rathAH / senendhanaM dadAhAzu tAvakaM pArthapAvakaH / / 12 na jahuH samare zUraM zalyamAhavazobhinam // 45 cakrANAM patatAM caiva yugAnAM ca dharAtale / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi tUNIrANAM patAkAnAM dhvajAnAM ca rathaiH saha // 13 dvaadsho'dhyaayH||12|| ISANAmanukarSANAM triveNUnAM ca bhArata / akSANAmatha yoktrANAM pratodAnAM ca sarvazaH // 14 saMjaya uvaac| zirasAM patatAM caiva kuNDaloSNISadhAriNAm / arjuno drauNinA viddho yuddhe bhubhiraaysaiH| bhujAnAM ca mahArAja skandhAnAM ca smnttH|| 15 tasya cAnucaraiH zUraitrigartAnAM mahArathaiH / chatrANAM vyajanaiH sArdhaM mukuTAnAM ca rAzayaH / drauNiM vivyAdha samare tribhireva zilImukhaiH // 1 samadRzyanta pArthasya rathamArgeSu bhArata // 16 / tathetarAnmaheSvAsAndvAbhyAM dvAbhyAM dhanaMjayaH / agamyarUpA pRthivI mAMsazoNitakardamA / bhUyazcaiva mahAbAhuH zaravarSairavAkirat // 2 babhUva bharatazreSTha rudrasyAkrIDanaM yathA / zarakaNTakitAste tu tAvakA bharatarSabha / bhIrUNAM trAsajananI zUrANAM harSavardhanI // 17 na jahuH samare pArthaM vadhyamAnAH zitaiH zaraiH // 3 / hatvA tu samare pArthaH sahasre dve paraMtapa / te'rjunaM rathavaMzena droNaputrapurogamAH / rathAnAM savarUthAnAM vidhUmo'gniriva jvalan // 18 ayodhayanta samare parivArya mahArathAH // 4 yathA hi bhagavAnagnirjagaddagdhvA carAcaram / taistu kSiptAH zarA rAjankArtasvaravibhUSitAH / vidhUmo dRzyate rAjaMstathA pArtho mahArathaH // 19 arjunasya rathopasthaM pUrayAmAsuraJjasA // 5 drauNistu samare dRSTvA pANDavasya parAkramam / tathA kRSNau maheSvAsau vRSabhau sarvadhanvinAm / rathenAtipatAkena pANDavaM pratyavArayat // 20 zarairvIkSya vitunnAGgo prahRSTau yuddhadurmadau // 6 tAvubhau puruSavyAghrau zvetAzvau dhanvinAM vrau| kUbaraM rathacakrANi ISA yokatrANi caabhibho| samIyatustadA tUrNaM parasparavadhaiSiNau // 21 yugaM caivAnukarSaM ca zarabhUtamabhUttadA // 7 tayorAsInmahArAja bANavarSa sudAruNam / - 1826 - Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 13. 22] zalyaparva [9. 14.3 jImUtAnAM yathA vRSTistapAnte bharatarSabha // 22 / jvalanAzIviSanibhaiH zaraizcainamavAkirat // 36 anyonyaspardhinau tau tu zaraiH saMnataparvabhiH / surathaM tu tataH kruddhamApatantaM mahAratham / tatakSaturmadhe'nyonyaM zRGgAbhyAM vRSabhAviva // 23 cukopa samare drauNirdaNDAhata ivoragaH // 37 tayoryuddhaM mahArAja ciraM samamivAbhavat / trizikhAM bhRkuTIM kRtvA sRkkiNI parilelihan / astrANAM saMgamazcaiva ghorastatrAbhavanmahAn // 24 udvIkSya surathaM roSAddhanAmavamRjya ca / sato'rjunaM dvAdazabhI rukmapukhaiH sutejnaiH|| mumoca tIkSNaM nArAcaM yamadaNDasamadyutim // 38 vAsudevaM ca dazabhidrauNirvivyAdha bhArata // 25 sa tasya hRdayaM bhittvA pravivezAtivegataH / tataH prahasya bIbhatsurvyAkSipadgANDivaM dhnuH| zakrAzanirivotsRSTA vidArya dharaNItalam // 39 mAnayitvA muhUrtaM ca guruputraM mahAhave // 26 . tatastaM patitaM bhUmau nArAcena samAhatam / vyazvasUtarathaM cakre savyasAcI mahArathaH / vatreNeva yathA zRGgaM parvatasya mahAdhanam // 40 mUdupUrva tatazcainaM tribhirvivyAdha sAyakaiH / / 27 tasmiMstu nihate vIre droNaputraH pratApavAn / hatAzve tu rathe tiSThandroNaputrastvayasmayam / Aruroha rathaM tUrNaM tameva rathinAM varaH // 41 musalaM pANDuputrAya cikSepa parighopamam / / 28 tataH sajjo mahArAja drauNirAhavadurmadaH / tamApatantaM sahasA hemapaTTavibhUSitam / arjunaM yodhayAmAsa saMzaptakavRto raNe // 42 ciccheda saptadhA vIraH pArthaH zatrunibarhaNaH // 29 tatra yuddhaM mahaccAsIdarjunasya paraiH sh| sacchinnaM musalaM dRSTvA drauNiH paramakopanaH / madhyaMdinagate sUrye yamarASTravivardhanam // 43 Adade parighaM ghoraM nagendrazikharopamam / tatrAzcaryamapazyAma dRSTvA teSAM parAkramam / cikSepa caiva pArthAya drauNiyuddhavizAradaH // 30 / yadeko yugapadvIrAnsamayodhayadarjunaH // 44 ghamantakamiva kruddhaM parighaM prekSya pANDavaH / vimardastu mahAnAsIdarjunasya paraiH saha / arjunastvarito janne paJcabhiH sAyakottamaiH // 31 zatakratoryathA pUrva mahatyA daityasenayA // 45 sa cchinnaH patito bhUmau paarthbaannairmhaahve|| iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi pArayanpRthivIndrANAM manaH zabdena bhArata // 32 / tryodsho'dhyaayH||13|| tato'paraitribhirvANaidrANiM vivyAdha pANDavaH / so'tividdho balavatA pArthena sumahAbalaH / na saMbhrAntastadA drauNiH pauruSe sve vyvsthitH||33 saMjaya uvaac| sudharmA tu tato rAjanbhAradvAjaM mahAratham / duryodhano mahArAja dhRSTadyumnazca pArSataH / avAkiraccharabAtaiH sarvakSatrasya pazyataH // 34 cakratuH sumahAddhaM zarazaktisamAkulam // 1 tatastu suratho'pyAjo pAJcAlAnAM mahArathaH / tayorAsanmahArAja zaradhArAH sahasrazaH / rathena meghaghoSeNa drauNimevAbhyadhAvata / / 35 ambudAnAM yathA kAle jaladhArAH samantataH // 2 vikarSanvai dhanuH zreSThaM sarvabhArasahaM dRDham / rAjA tu pArSataM viddhA zaraiH paJcabhirAyasaiH / = 1827 - Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 14. 3] mahAbhArata [9. 14. 31 droNahantAramugreSuH punarvivyAdha saptabhiH // 3 yudhiSThiraM tribhirviddhavA bhImasenaM ca saptabhiH / dhRSTadyumnastu samare balavAnhaDhavikramaH / sAtyakiM ca zatenAjau sahadevaM tribhiH zaraiH // 18 saptatyA vizikhAnAM vai duryodhanamapIDayat // 4 tatastu sazaraM cApaM nakulasya mahAtmanaH / pIDitaM prekSya rAjAnaM sodaryA bharatarSabha / madrezvaraH kSurapreNa tadA ciccheda mAriSa / mahatyA senayA sArdhaM parivatruH sma pArSatam // 5 tadazIryata vicchinnaM dhanuH zalyasya sAyakaiH // 19 sa taiH parivRtaH zUraiH sarvato'tirathairbhRzam / athAnyaddhanurAdAya mAdrIputro mahArathaH / / vyacaratsamare rAjandarzayanhastalAghavam // 6 madrarAjarathaM tUrNaM pUrayAmAsa patribhiH // 20 zikhaNDI kRtavarmANaM gautamaM ca mahAratham / yudhiSThirastu madrezaM sahadevazca mAriSa / prabhadrakaiH samAyukto yodhayAmAsa dhanvinau // 7 dazabhirdazabhirbANairurasyenamavidhyatAm // 21 tatrApi sumahadyuddhaM ghorarUpaM vizAM pate / bhImasenastataH SaSTyA sAtyakirnavabhiH zaraiH / prANAnsaMtyajatAM yuddhe prANadyUtAbhidevane // 8 / madrarAjamabhidrutya janatuH kaGkapatribhiH // 22 zalyastu zaravarSANi vimuJcansarvatodizam / madrarAjastataH kruddhaH sAtyakiM navabhiH zaraiH / pANDavAnpIDayAmAsa sasAtyakivRkodarAn // 9 vivyAdha bhUyaH saptatyA zarANAM nataparvaNAm // 2 // tathobhau ca yamau yuddhe yamatulyaparAkramau / athAsya sazaraM cApaM muSTau ciccheda mAriSa / yodhayAmAsa rAjendra vIryeNa ca balena ca // 10 hayAMzca caturaH saMkhye preSayAmAsa mRtyave // 24 zalyasAyakanunnAnAM pANDavAnAM mahAmRdhe / virathaM sAtyakiM kRtvA madrarAjo mahAbalaH / trAtAraM nAdhyagacchanta kecittatra mahArathAH // 11 vizikhAnAM zatenainamAjaghAna samantataH // 25 tatastu nakulaH zUro dharmarAje prpiiddite| mAdrIputrau tu saMrabdhau bhImasenaM ca pANDavam / abhidudrAva vegena mAtulaM mAdrinandanaH // 12 yudhiSThiraM ca kauravya vivyAdha dazabhiH zaraiH // 26 saMchAdya samare zalyaM nakulaH paravIrahA / tatrAdbhutamapazyAma madrarAjasya pauruSam / vivyAdha cainaM dazabhiH smayamAnaH stanAntare // 13 yadenaM sahitAH pArthA nAbhyavartanta saMyuge // 27 sarvapArazavairbANaiH karmAraparimArjitaiH / athAnyaM rathamAsthAya sAtyakiH satyavikramaH / svarNapuGaH zilAdhautairdhanuryantrapracoditaiH // 14 pIDitAnpANDavAndRSTvA madrarAjavazaM gatAn / zalyastu pIDitastena svasrIyeNa mahAtmanA / abhidudrAva vegena madrANAmadhipaM balI // 28 nakulaM pIDayAmAsa patribhirnataparvabhiH // 15 ApatantaM rathaM tasya zalyaH samitizobhanaH / tato yudhiSThiro rAjA bhImaseno'tha sAtyakiH / pratyudyayau rathenaiva matto mattamiva dvipam // 29 sahadevazca mAdreyo madrarAjamupAdravan // 16 sa saMnipAtastumulo babhUvAdbhutadarzanaH / tAnApatata evAzu pUrayAnAnrathasvanaiH / sAtyakezcaiva zUrasya madrANAmadhipasya ca / dizazca pradizazcaiva kampayAnAMzca medinIm / / yAdRzo vai purA vRttaH zambarAmararAjayoH // 30 pratijagrAha samare senApatiramitrajit // 17 sAtyakiH prekSya samare madrarAjaM vyavasthitam / - 1828 - Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 14. 31] zalyaparva [9. 15. 17 - vivyAdha dazabhirbANaistiSTha tiSThati cAbravIt // 31 / nivAryamANA bhImena pazyatoH kRSNapArthayoH // 3 madrarAjastu subhRzaM viddhastena mahAtmanA / tato dhanaMjayaH kruddhaH kRpaM saha padAnugaiH / sAtyakiM prativivyAdha citrapuH zitaiH zaraiH // 32 avAkiraccharaugheNa kRtavarmANameva ca // 4 tataH pArthA maheSvAsAH sAtvatAbhisRtaM nRpam / zakuni sahadevastu sahasainyamavArayat / abhyadravanrathaistUrNaM mAtulaM vadhakAmyayA // 33 nakulaH pArzvataH sthitvA madrarAjamavaikSata // 5 tata AsItparAmardastumulaH zoNitodakaH / draupadeyA narendrAMzca bhUyiSThaM samavArayan / zUrANAM yudhyamAnAnAM siMhAnAmiva nardatAm // 34 / droNaputraM ca pAJcAlyaH zikhaNDI samavArayat // 6 teSAmAsInmahArAja vyatikSepaH parasparam / . bhImasenastu rAjAnaM gadApANiravArayat / siMhAnAmAmiSepsUnAM kUjatAmiva saMyuge // 35 zalyaM tu saha sainyena kuntIputro yudhisstthirH|| teSAM bANasahasraughairAkIrNA vasudhAbhavat / tataH samabhavadyuddhaM saMsaktaM tatra tatra ha / antarikSaM ca sahasA bANabhUtamabhUttadA // 36 tAvakAnAM pareSAM ca saMgrAmeSvanivartinAm // 8 zarAndhakAra bahudhA kRtaM tatra samantataH / tatra pazyAmahe karma zalyasyAtimahadraNe / abhracchAyeva saMjajJe zarairmuktairmahAtmabhiH // 37 yadekaH sarvasainyAni pANDavAnAmayudhyata // 9 tatra rAjazarairmuktairnirmuktairiva pannagaiH / vyadRzyata tadA zalyo yudhiSThirasamIpataH / svarNapuGaH prakAzadbhirvyarocanta dizastathA // 38 raNe candramaso'bhyAze zanaizcara iva grahaH // 10 tatrAdbhutaM paraM cakre zalyaH zatrunibarhaNaH / pIDayitvA tu rAjAnaM zarairAzIviSopamaiH / yadekaH samare zUro yodhayAmAsa vai bahUn // 39 abhyadhAvatpunarbhImaM zaravarSairavAkirat // 11 madrarAjabhujotsRSTaiH kaGkabarhiNavAjitaiH / tasya tallAghavaM dRSTvA tathaiva ca kRtAnatAm / saMpatadbhiH zaraioraivAkIryata medinI // 40 apUjayannanIkAni pareSAM tAvakAni ca // 12 tatra zalyarathaM rAjanvicarantaM mahAhave / pIDyamAnAstu zalyena pANDavA bhRzavikSatAH / apazyAma yathA pUrva zakrasyAsurasaMkSaye // 41 prAdravanta raNaM hitvA krozamAne yudhiSThire // 13 - iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi vadhyamAneSvanIkeSu madrarAjena pANDavaH / caturdazo'dhyAyaH // 14 // amarSavazamApanno dharmarAjo yudhiSThiraH / tataH pauruSamAsthAya madrarAjamapIDayat // 14 saMjaya uvAca / jayo vAstu vadho veti kRtabuddhirmahArathaH / tataH sainyAstava vibho madrarAjapuraskRtAH / samAhUyAbravItsarvAnbhrAnkRSNaM ca mAdhavam // 15 punarabhyadravanpArthAnvegena mahatA raNe // 1 bhISmo droNazca karNazca ye cAnye pRthivIkSitaH / pIDitAstAvakAH sarve pradhAvanto raNotkaTAH / kauravArthe parAkrAntAH saMgrAme nidhanaM gatAH // 16 kSaNenaiva ca pArthAMste bahutvAtsamaloDayan // 2 yathAbhAgaM yathotsAhaM bhavantaH kRtapauruSAH / te vadhyamAnAH kurubhiH pANDavA naavtsthire|| bhAgo'vaziSTa eko'yaM mama zalyo mahArathaH // 17 - 1829 - Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. 15. 18 ] mahAbhArate [9. 15. 47 so'hamadya yudhA jetumAzaMse madrakezvaram / tathaiva kururAjo'pi pragRhya ruciraM dhanuH / tatra yanmAnasaM mahyaM tatsarvaM nigadAmi vaH // 18 droNopadezAnvividhAndarzayAno mahAmanAH // 33 cakrarakSAvimau zUrau mama mAdravatIsutau / vavarSa zaravarSANi citraM laghu ca suSTu ca / ajeyau vAsavenApi samare vIrasaMmatau // 19 na cAsya vivaraM kazciddadarza carato raNe // 34 sAdhvimau mAtulaM yuddhe ksstrdhrmpurskRtau| tAvubhau vividhairbANaistatakSAte parasparam / madarthaM pratiyudhyetAM mAnAhI satyasaMgarau // 20 zArdUlAvAmiSaprepsU parAkrAntAvivAhave // 35 mAM vA zalyo raNe hantA taM vAhaM bhadramastu vaH / bhImastu tava putreNa raNazauNDena saMgataH / iti satyAmimAM vANI lokavIrA nibodhata // 21 pAJcAlyaH sAtyakizcaiva mAdrIputrau ca pANDavau / yotsye'haM mAtulenAdya kSatradharmeNa pArthivAH / zakunipramukhAnvIrAnpratyagRhNansamantataH // 36 svayaM samabhisaMdhAya vijayAyetarAya vA // 22 tadAsIttumulaM yuddhaM punareva jayaiSiNAm / . tasya me'bhyadhikaM zastraM sarvopakaraNAni ca / / tAvakAnAM pareSAM ca rAjandurmatrite tava // 37 saMyuJjantu raNe kSipraM shaastrvdrthyojkaaH|| 23 duryodhanastu bhImasya shrennaantprvnnaa| zaineyo dakSiNaM cakraM dhRSTadyumnastathottaram / / cicchedAdizya saMgrAme dhvajaM hemavibhUSitam // 38 pRSThagopo bhavatvadya mama pArtho dhanaMjayaH // 24 sakiGkiNIkajAlena mahatA cArudarzanaH / puraHsaro mamAdyAstu bhImaH zastrabhRtAM varaH / papAta ruciraH siMho bhImasenasya nAnadan // 39 evamabhyadhikaH zalyAdbhaviSyAmi mahAmRdhe // 25 punazcAsya dhanuzcitraM gajarAjakaropamam / evamuktAstathA cakruH sarve rAjJaH priyaissinnH|| kSureNa zitadhAreNa pracakarta narAdhipaH // 40 tataH praharSaH sainyAnAM punarAsIttadA nRpa // 26 sa cchinnadhanvA tejasvI rathazaktyA sutaM tava / pAJcAlAnAM somakAnAM matsyAnAM ca vizeSataH / bibhedorasi vikramya sa rathopastha Avizat // 41 pratijJAM tAM ca saMgrAme dharmarAjasya pUrayan // 27 tasminmohamanuprApte punareva vRkodaraH / / tataH zaGkhAMzca bherIzca zatazazcaiva puSkarAn / yantureva ziraH kAyAtkSurapreNAharattadA // 42 avAdayanta pAJcAlAH siMhanAdAMzca nedire // 28 hatasUtA hayAstasya rathamAdAya bhArata / te'bhyadhAvanta saMrabdhA madrarAjaM tarasvinaH / vyaMdravanta dizo rAjanhAhAkArastadAbhavat // 43 mahatA harSajenAtha nAdena kurupuMgavAH // 29 tamabhyadhAvatrANArthaM droNaputro mahArathaH / hAdena gajaghaNTAnAM zaGkhAnAM ninadena ca / kRpazca kRtavarmA ca putraM te'bhiparIpsavaH // 44 sUryazabdena mahatA nAdayantazca medinIm // 30 tasminvilulite sainye trastAstasya padAnugAH / tAnpratyagRhNAtputraste madrarAjazca vIryavAn / gANDIvadhanvA visphArya dhanustAnahanaccharaiH // 45 mahAmeghAniva bahUzailAvastodayAvubhau // 31 yudhiSThirastu madrezamabhyadhAvadamarSitaH / zalyastu samaraznAdhI dharmarAjamariMdamam / svayaM saMcodayannazvAndantavarNAnmanojavAn // 46 vavarSa zaravarSeNa varSeNa maghavAniva // 32 tatrAdbhutamapazyAma kuntIputre yudhiSThire / -1830 Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 15. 47 ] zalyaparva [9. 16.7 purA bhUtvA mRdurdAnto yattadA dAruNo'bhavat // 47 athAsya nijaghAnAzvAMzcaturo nataparvabhiH / vevRtAkSazca kaunteyo vepamAnazca manyunA / dvAbhyAmatha zitAgrAbhyAmubhau ca pArNisArathI // 63 ceccheda yodhAnnizitaiH zaraiH zatasahasrazaH // 48 tato'sya dIpyamAnena pItena nizitena ca / yo yA pratyudyayau senAM tAM tAM jyeSThaH sa pANDavaH / pramukhe vartamAnasya bhallenApAharaddhajam / rairapAtayadrAjangirInvarivottamaiH / / 49 tataH prabhagnaM tatsainyaM dauryodhanamariMdama // 64 zAzvasUtadhvajarathAnrathinaH pAtayanbahUn / tato madrAdhipaM drauNirabhyadhAvattathAkRtam / AkrIDadeko balavAnpavanastoyadAniva // 50 Aropya cainaM svarathaM tvaramANaH pradudruve // 65 pAzvArohAMzca turagAnpattIMzcaiva shsrshH| muhUrtamiva tau gatvA nardamAne yudhiSThire / vyapothayata saMgrAme kruddho rudraH pazUniva // 51 sthitvA tato madrapatiranyaM syandanamAsthitaH // 66 zUnyamAyodhanaM kRtvA zaravarSeH samantataH / vidhivatkalpitaM zubhraM mahAmbudaninAdinam / abhyadravata madrezaM tiSTha zalyeti cAbravIt // 52 sajjayatropakaraNaM dviSatAM lomaharSaNam // 67 tasya taccaritaM dRSTvA saMgrAme bhImakarmaNaH / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi citresustAvakAH sarve zalyastvenaM samabhyayAt // 53 paJcadazo'dhyAyaH // 15 // utastau tu susaMrabdhau pradhmApya salilodbhavau / tamAhUya tadAnyonyaM bhartsayantau samIyatuH // 54 saMjaya uvAca / zalyastu zaravarSeNa yudhiSThiramavAkirat / athAnyaddhanurAdAya balavadvegavattaram / madrarAjaM ca kaunteyaH zaravarSairavAkirat // 55 yudhiSThiraM madrapatirvidyA siMha ivAnadat // 1 vyadRzyetAM tadA rAjankaGkapatribhirAhave / tataH sa zaravarSeNa parjanya iva vRSTimAn / udbhinnarudhirau zUrau madrarAjayudhiSThirau // 56 abhyavarSadameyAtmA kSatriyAnkSatriyarSabhaH // 2 puSpitAviva rejAte vane zalmalikiMzuko / sAtyakiM dazabhirviddhA bhImasenaM tribhiH zaraiH / dIpyamAnau mahAtmAnau prANayoyuddhadurmadau // 57 / / sahadevaM tribhirviddhA yudhiSThiramapIDayat // 3 dRSTvA sarvANi sainyAni nAdhyavasyaMstayorjayam / / tAMstAnanyAnmaheSvAsAnsAzvAnsarathakuJjarAn / hatvA madrAdhipaM pArtho bhokSyate'dya vasuMdharAm // 58 kuJjarAnkuJjarArohAnazvAnazvaprayAyinaH / zalyo vA pANDavaM hatvA dadyAduryodhanAya gAm / rathAMzca rathibhiH sAdhaM jaghAna rathinAM varaH // 4 itIva nizcayo nAbhUdyodhAnAM tatra bhArata / / 59 bAhUMzciccheda ca tathA sAyudhAnketanAni ca / pradakSiNamabhUtsarvaM dharmarAjasya yudhyataH // 60 cakAra ca mahIM yodhaiH stIrNAM vedI kuzairiva // 5 tataH zarazataM zalyo mumocAzu yudhiSThire / tathA tamarisainyAni ghnantaM mRtyumivAntakam / dhanuzcAsya zitAgreNa bANena nirakRntata // 61 parivarbhRzaM kruddhAH pANDupAJcAlasomakAH // 6 so'nyatkArmukamAdAya zalyaM zarazataitribhiH / ___ taM bhImasenazca zinezca naptA avidhyatkArmukaM cAsya kSureNa nirakRntata // 62 / mAdrayAzca putrau purussprviirau| - 1831 - Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 16.7] mahAbhArate [9. 16. 22 na samAgataM bhImabalena rAjJA tau ceraturvyAghrazizuprakAzau paryApuranyonyamathAhvayantaH // 7 __mahAvaneSvAmiSagRddhinAviva / tatastu zUrAH samare narendra viSANinau nAgavarAvivobhI madrezvaraM prApya yudhAM variSTham / tatakSatuH saMyugajAtadau // 15 AvArya cainaM samare nRvIrA tatastu madrAdhipatirmahAtmA __januH zaraiH patribhirupavegaiH // 8 yudhiSThiraM bhImabalaM prsaa| saMrakSito bhImasenena rAjA vivyAdha vIraM hRdaye'tivegaM mAdrIsutAbhyAmatha mAdhavena / zareNa sUryAgnisamaprabheNa // 16 . madrAdhipaM patribhirupavegaiH tato'tividdho'tha yudhiSThiro'pi stanAntare dharmasuto nijaghne // 9 susaMprayuktana zareNa rAjan / tato raNe tAvakAnAM rathaughAH jaghAna madrAdhipatiM mahAtmA __ samIkSya madrAdhipatiM zarArtam / ___ mudaM ca lebhe RSabhaH kurUNAm // 17 paryAvatruH pravarAH sarvazazca tato muhUrtAdiva pArthivendro ___ duryodhanasyAnumate samantAt // 10 labdhvA saMjJAM krodhasaMraktanetraH / tato drutaM madrajanAdhipo raNe zatena pArtha tvarito jaghAna yudhiSThiraM saptabhirabhyavidhyat / ___ sahasranetrapratimaprabhAvaH / / 18 taM cApi pArtho navabhiH pRSakai tvaraMstato dharmasuto mahAtmA vivyAdha rAjaMstumule mahAtmA // 11 zalyasya kruddho navabhiH pRSatkaiH / / AkarNapUrNAyatasaMprayuktaiH bhittvA jhurastapanIyaM ca varma zaraistadA saMyati tailadhautaiH / jaghAna SanistvaparaiH pRSatkaiH // 19 anyonyamAcchAdayatAM mahArathau tatastu madrAdhipatiH prahRSTo madrAdhipazcApi yudhiSThirazca // 12 dhanurvikRSya vyasRjatpRSatkAn / tatastu tUrNaM samare mahArathau dvAbhyAM kSurAbhyAM ca tathaiva raajnyprsprsyaantrmiikssmaannau| __zciccheda cApaM kurupuMgavasya // 20 zarairbhRzaM vivyadhaturnRpottamau navaM tato'nyatsamare pragRhya ____ mahAbalau zatrubhirapradhRSyau // 13 rAjA dhanurghorataraM mhaatmaa| tayordhanAtalanisvano mahA zalyaM tu viddhA nizitaiH samantAnmahendravajrAzanitulyanisvanaH / ___ dyathA mahendro namuciM zitAgraiH // 21 parasparaM bANagaNairmahAtmanaH tatastu zalyo navabhiH pRSatkaipravarSatormadrapapANDuvIrayoH // 14 bhImasya rAjJazca yudhiSThirasya / - 1832 - Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 18. 22] zalyaparva [9. 18.37 nikRtya rokme paTuvarmaNI tayo taM cApi rAjAnamathotpatantaM vidArayAmAsa bhujau mahAtmA // 22 kruddhaM yathaivAntakamApatantam / tato'pareNa jvalitArkatejasA dhRSTadyumno draupadeyAH zikhaNDI kSureNa rAjJo dhnurunmmaath| zinezca naptA sahasA parIyuH // 30 kRpazca tasyaiva jaghAna sUtaM athAsya carmApratimaM nyakRntaSabhiH zaraiH so'bhimukhaM papAta // 23 dbhImo mahAtmA dazabhiH pRSatkaiH / madrAdhipazcApi yudhiSThirasya khaDgaM ca bhallairnicakarta muSTau zaraizcaturbhirnijaghAna vaahaan| . nadanprahRSTastava sainyamadhye // 31 vAhAMzca hatvA vyakaronmahAtmA tatkarma bhImasya samIkSya hRSTAyodhakSayaM dharmasutasya rAjJaH // 24 ste pANDavAnAM pravarA rathaughAH / tathA kRte rAjani bhImaseno. nAdaM ca cakrurbhRzamutsmayantaH * madrAdhipasyAzu tato mhaatmaa| ___ zaGkhAMzca dadhmuH zazisaMnikAzAn / / 32 chittvA dhanurvegavatA zareNa tenAtha zabdena vibhISaNena dvAbhyAmavidhyatsubhRzaM narendram // 25 ___tavAbhitaptaM balamaprahRSTam / athApareNAsya jahAra yantuH svedAbhibhUtaM rudhirokSitAGgaM ____ kAyAcchiraH saMnahanIyamadhyAt / visaMjJakalpaM ca tathA viSaNNam // 33 jaghAna cAzvAMzcaturaH sa zIghra sa madrarAjaH sahasAvakIrNo tathA bhRzaM kupito bhImasenaH // 26 bhImAgragaiH pANDavayodhamukhyaiH / tamagraNIH sarvadhanurdharANA yudhiSThirasyAbhimukhaM javena mekaM carantaM samare'tivegam / siMho yathA mRgahetoH prayAtaH // 34 bhImaH zatena vyakiraccharANAM sa dharmarAjo nihatAzvasUtaM mAdrIputraH sahadevastathaiva // 27 krodhena dIptajvalanaprakAzam / taiH sAyakairmohitaM vIkSya zalyaM dRSTvA tu madrAdhipatiM sa tUrNaM bhImaH zarairasya cakarta varma / __ samabhyadhAvattamariM balena // 35 'sa bhImasenena nikRttavarmA govindavAkyaM tvaritaM vicintya madrAdhipazcarma sahasratAram // 28 dadhe matiM zalyavinAzanAya / pragRhya khaDgaM ca rathAnmahAtmA sa dharmarAjo nihatAzvasUte praskandya kuntIsutamabhyadhAvat / rathe tiSTha-zaktimevAbhikAGkana // 36 chittvA ratheSAM nakulasya so'tha taccApi zalyasya nizamya karma yudhiSThiraM bhImabalo'bhyadhAvat // 29 / mahAtmano bhAgamathAvaziSTam / .bhA. 230 - 1833 - Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3. 16. 37] mahAbhArate [9. 16.52 smRtvA manaH zalyavadhe yatAtmA ... ghaNTApatAkAmaNivatrabhAja yathoktamindrAvarajasya ckre|| 37 vaiDUryacitrAM tapanIyadaNDAm / sa dharmarAjo maNihemadaNDAM tvaSTrA prayatnAnniyamena kluptAM jagrAha zakti kanakaprakAzAm / ___ brahmadviSAmantakarImamoghAm // 45 netre ca dIpte sahasA vivRtya balaprayatnAdadhirUDhavegAM __madrAdhipaM kruddhamanA niraikSat // 38 __ matraizca ghorairbhimtryitvaa| . nirIkSito vai naradeva rAjJA sasarja mArgeNa ca tAM pareNa pUtAtmanA nirdRtklmssenn| vadhAya madrAdhipatestadAnIm // 46 abhUnna yadbhasmasAnmadrarAja hato'syasAvityabhigarjamAno __ stadadbhutaM me pratibhAti rAjan // 39 ___ rudro'ntakAyAntakaraM yatheSum / .. tatastu zaktiM ruciropadaNDAM prasArya bAhuM sudRDhaM supANiM ___ maNipravAlojjvalitAM pradIptAm / ___ krodhena nRtyanniva dharmarAjaH // 47 cikSepa vegAtsubhRzaM mahAtmA tAM sarvazaktyA prahitAM sa zaktiM madrAdhipAya pravaraH kurUNAm // 40 __ yudhiSThireNAprativAryavIryAm / dIptAmathainAM mahatA balena pratigrahAyAbhinanada zalyaH savisphuliGgAM sahasA patantIm / samyagghutAmagnirivAjyadhArAm // 48 prekSanta sarve kuravaH sametA sA tasya marmANi vidArya zubhrayathA yugAnte mahatImivolkAm // 41 muro vizAlaM ca tathaiva varma / tAM kAlarAtrImiva pAzahastAM viveza gAM toyamivAprasaktA .. yamasya dhAtrImiva cograrUpAm / yazo vizAlaM nRpaterdahantI // 49 sabrahmadaNDapratimAmamoghAM nAsAkSikarNAsyaviniHsRtena sasarja yatto yudhi dharmarAjaH // 42 prasyandatA ca vraNasaMbhavena / gandhasragagryAsanapAnabhojana saMsiktagAtro rudhireNa so'bhUrabhyarcitAM pANDusutaiH prayatnAt / krauJco yathA skandahato mahAdriH // 50 saMvartakAgnipratimAM jvalantI prasArya bAhU sa rathAdgato gAM __ kRtyAmatharvAGgirasImivogrAm // 43 ___ saMchinnavarmA kurunndnen| IzAnahetoH pratinirmitAM tAM mahendravAhapratimo mahAtmA tvaSTrA ripUNAmasudehabhakSAm / vAhataM zRGgamivAcalasya // 51 bhUmyantarikSAdijalAzayAni bAhU prasAryAbhimukho dharmarAjasya madrarAT / prasahya bhUtAni nihantumIzAm // 44 / tato nipatito bhUmAvindradhvaja ivocchritaH // 52 - 1834 - Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 16. 53] zalyaparva [8. 16. 81 % 3D %3 sa tathA bhinnasarvAGgo rudhireNa samukSitaH / vitresuH pANDavabhayAdrajodhvastAstathA bhRzam // 66 pratyudgata iva premNA bhUmyA sa narapuMgavaH // 53 tAMstathA bhajyatanastAnkauravAnbharatarSabha / priyayA kAntayA kAntaH patamAna ivorasi / / zinernatA kiranbANairabhyavartata sAtyakiH // 67 . ciraM bhuktvA vasumatI priyAM kAntAmiva prabhuH / tamAyAntaM maheSvAsamaprasahyaM durAsadam / sarvairaGgaiH samAzliSya prasupta iva so'bhavat // 54 / hArdikyastvarito rAjanpratyagRhAdabhItavat // 68 dharmya dharmAtmanA yuddhe nihato dhrmsuununaa| tau sametau mahAtmAnau vaarssnneyaavpraajitau|| samyagghuta iva sviSTaH prazAnto'gnirivAdhvare // 55 hArdikyaH sAtyakizcaiva siMhAviva madotkaTau // 69 zaktyA vibhinnahRdayaM vipraviddhAyudhadhvajam / iSubhirvimalAbhAsaizchAdayantau parasparam / saMzAntamapi madrezaM lakSmInaiva vyamuJcata // 56 arcibhiriva sUryasya divAkarasamaprabhau // 70 . tato yudhiSThirazcApamAdAyendradhanuSprabham / cApamArgabalodbhUtAnmArgaNAnvRSNisiMhayoH / vyadhamahiSataH saMkhye khagarADiva pannagAn / AkAze samapazyAma pataMgAniva zIghragAn // 71 dehAsUnizitairbhallai ripUNAM nAzayankSaNAt // 57 sAtyaki dazabhirviddhA hayAMzcAsya tribhiH zaraiH / tataH pArthasya bANaugherAvRtAH sainikAstava / cApamekena ciccheda hArdikyo nataparvaNA // 72 nimIlitAkSAH kSiNvanto bhRshmnyonymrditaaH| tannikRttaM dhanuH zreSThamapAsya zinipuMgavaH / saMnyastakavacA dehairvipatrAyudhajIvitAH // 58 anyadAdatta vegena vegavattaramAyudham // 73 tataH zalye nipatite madrarAjAnujo yuvA / tadAdAya dhanuH zreSThaM variSThaH sarvadhanvinAm / bhrAtuH sarvairguNaistulyo rathI pANDavamabhyayAt // 59 hArdikyaM dazabhirbANaiH pratyavidhyatstanAntare // 74 vivyAdha ca narazreSTho nArAcaiba bhistvaran / tato rathaM yugeSAM ca chittvA bhallaiH susaMyataiH / hatasyApacitiM bhrAtuzcikIrSuyuddhadurmadaH // 60 azvAMstasyAvadhIttUrNamubhau ca pANisArathI // 75 taM vivyAdhAzugaiH paDbhirdharmarAjastvaranniva / madrarAje hate rAjanvirathe kRtavarmaNi / kArmukaM cAsya ciccheda kSurAbhyAM dhvajameva ca // 61 duryodhanabalaM sarvaM punarAsItparAGmukham // 76 tato'sya dIpyamAnena sudRDhena zitena ca / tatpare nAvabudhyanta sainyena rajasA vRte / pramukhe vartamAnasya bhallenApAharacchiraH // 62 balaM tu hatabhUyiSThaM tattadAsItparAGmukham // 77 sakuNDalaM taddadRze patamAnaM ziro rathAt / tato muhUrtAtte'pazyanrajo bhomaM samutthitam / puNyakSayamiva prApya patantaM svargavAsinam // 63 vividhaiH zoNitasrAvaiH prazAntaM puruSarSabha // 78 tasyApakRSTazIrSaM taccharIraM patitaM rathAt / tato duryodhano dRSTvA bhagnaM svabalamantikAt / rudhireNAvasiktAGgaM dRSTvA sainyamabhajyata // 64 javenApatataH pArthAnekaH sarvAnavArayat // 79 vicitrakavace tasminhate madranRpAnuje / pANDavAnsarathAndRSTvA dhRSTadyumna ca pArSatam / hAhAkAraM vikurvANAH kuravo vipradudruvuH // 65 | AnataM ca durAdharSa zitairbANairavAkirat / 80 zalyAnujaM hataM dRSTvA taavkaartyktjiivitaaH| taM pare nAbhyavartanta mA mRtyumivAgatam / / - 1835 -- Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 16. 81] mahAbhArate [9. 17. 18 athAnyaM rathamAsthAya hArdikyo'pi nyavartata // 81 / te tu zUrA mahArAja kRtacittAH sma yodhane / sato yudhiSThiro rAjA tvaramANo mahArathaH / dhanuHzabdaM mahatkRtvA sahAyudhyanta pANDavaiH // 4 caturbhinijaghAnAzvAnpatribhiH kRtavarmaNaH / zrutvA tu nihataM zalyaM dharmaputraM ca pIDitam / vivyAdha gautamaM cApi SaDbhirbhallaiH sutejnaiH|| 82 madrarAjapriye yuktairmadrakANAM mahArathaiH // 5 azvatthAmA tato rAjJA hatAzvaM virathIkRtam / AjagAma tataH pArtho gANDIvaM vikSipandhanuH / samapovAha hArdikyaM svarathena yudhiSThirAt // 83 pUrayanrathaghoSeNa dizaH sarvA mahArathaH // 6 tataH zAradvato'STAbhiH pratyavidhyadhudhiSThiram / tato'rjunazca bhImazca mAdrIputrau ca pANDavau / vivyAdha cAzvAnnizitaistasyASTAbhiH zilImukhaiH // sAtyakizca naravyAghro draupadeyAzca sarvazaH // 7 evametanmahArAja yuddhazeSamavartata / dhRSTadyamnaH zikhaNDI ca pAzcAlAH saha somakaiH / tava durmatrite rAjansahaputrasya bhArata // 85 yudhiSThiraM parIpsantaH samantAtparyavArayan // 8 - tasminmaheSvAsavare vizaste te samantAtparivRtAH pANDavaiH puruSarSabhAH / saMgrAmamadhye kurupuMgavena / kSobhayanti sma tAM senAM makarAH sAgaraM yathA // 9 pArthAH sametAH paramaprahRSTAH purovAtena gaGgeva kSobhyamAnA mahAnadI / zaGkhAnpradadhmurhatamIkSya zalyam // 86 akSobhyata tadA rAjanpANDUnAM dhvajinI punaH // 10 yudhiSThiraM ca prazazaMsurAjau praskandha senAM mahatIM tyaktAtmAno mahArathAH / ___purA surA vRtravadhe yathendram / vRkSAniva mahAvAtAH kampayanti sma tAvakAH // 11 - cakruzca nAnAvidhavAdyazabdA bahavazcakruzustatra ka sa rAjA yudhiSThiraH / nninAdayanto vasudhAM samantAt / / 87 bhrAtaro vAsya te zUrA dRzyante neha kecana // 12 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi pAJcAlAnAM mahAvIryAH zikhaNDI ca mahArathaH / SoDazo'dhyAyaH // 16 // dhRSTadyumno'tha zaineyo draupadeyAzca sarvazaH // 13 // samAptaM zalyavadhaparva // evaM tAnvAdinaH zUrAndraupadeyA mahArathAH / abhyananyuyudhAnazca madrarAjapadAnugAn // 14 saMjaya uvAca / cakrairvimathitaiH kecitkecicchinnairmahAdhvajaiH / zalye tu nihate rAjanmadrarAjapadAnugAH / pratyadRzyanta samare tAvakA nihatAH paraiH // 15 rathAH saptazatA vIrA niryayurmahato balAt // 1 Alokya pANDavAnyuddhe yodhA rAjansamantataH / duryodhanastu dviradamAruhyAcalasaMnibham / vAryamANA yayurvegAttava putreNa bhArata // 16 chatreNa dhriyamANena vIjyamAnazca caamraiH| duryodhanastu tAnvIrAnvArayAmAsa saantvyn| : na gantavyaM na gantavyamiti madrAnavArayat // 2 na cAsya zAsanaM kazcittatra cakre mahArathaH // 15 duryodhanena te vIrA vAryamANAH punaH punaH / / tato gAndhArarAjasya putraH shkunirbrviit| yudhiSThiraM jighAMsantaH pANDUnAM prAvizanbalam // 3 / duryodhanaM mahArAja vacanaM vacanakSamaH // 18 / - 1836 - Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 17. 19 ] zalyaparva [9. 18.4 ke naH saMprekSamANAnAM madrANAM hanyate balam / vaataaymaanaisturgairyugaasktaisturNgmaiH| na yuktametatsamare tvayi tiSThati bhArata // 19 adRzyanta mahArAja yodhAstatra raNAjire // 32 pahitairnAma yoddhavyamityeSa samayaH kRtaH / bhagnacakrArathAnkecidavahaMsturagA raNe / atha kasmAtparAneva nato marSayase nRpa // 20 rathA kecidAdAya dizo daza vibabhramuH / duryodhana uvAca / tatra tatra ca dRzyante yoktraiH zliSTAH sma vAjinaH // rathinaH patamAnAzca vyadRzyanta narottama / AryamANA mayA pUrva naite cakrurvaco mama / ite hi nihatAH sarve praskannAH pANDavAhinIm // 21 | gaganAtpracyutAH siddhAH puNyAnAmiva saMkSaye // 34 nihateSu ca zUreSu madrarAjAnugeSu ca / zakuniruvAca / asmAnApatatazcApi dRSTvA pArthA mahArathAH // 35 bhartuH zAsanaM vIrA raNe kurvantyamarSitAH / abhyavartanta vegena jayagRdhrAH prahAriNaH / pralaM krorbu tathaiteSAM nAyaM kAla upekSitum // 22 | bANazabdaravAnkRtvA vimizrAzaGkhanisvanaiH // 36 rAmaH sarve'tra saMbhUya savAjirathakuJjarAH / asmAMstu punarAsAdya labdhalakSAH prahAriNaH / ritrAtuM maheSvAsAnmadrarAjapadAnugAn // 23 zarAsanAni dhunvAnAH siMhanAdAnpracukruzuH // 37 bhanyonyaM parirakSAmo yatnena mahatA nRpa / tato hatamabhiprekSya madrarAjabalaM mahat / evaM sarve'nusaMcintya prayayuryatra sainikAH // 24 madrarAjaM ca samare dRSTvA zUraM nipAtitam / saMjaya uvAca / duryodhanabalaM sarvaM punarAsItparAGmukham // 38 . svamuktastato rAjA balena mahatA vRtH| vadhyamAnaM mahArAja pANDavairjitakAzibhiH / tyayau siMhanAdena kampayanvai vasuMdharAm // 25 dizo bheje'tha saMbhrAntaM trAsitaM dRddhdhnvibhiH||39 ita vidhyata gRhNIta praharadhvaM nikRntata / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi tyAsIttumulaH zabdastava sainyasya bhArata // 26 saptadazo'dhyAyaH // 17 // maNDavAstu raNe dRSTvA madrarAjapadAnugAn / pahitAnabhyavartanta gulmamAsthAya madhyamam // 27 saMjaya uvAca / he muhUrtAdraNe vIrA hastAhastaM vizAM pate / pAtite yudhi durdharSe madrarAje mahArathe / nihatAH pratyadRzyanta madrarAjapadAnugAH // 28 tAvakAstava putrAzca prAyazo vimukhAbhavan // 1 tato naH saMprayAtAnAM hatAmitrAstarasvinaH / vaNijo nAvi bhinnAyAM yathAgAdhe'plave'rNave / dRSTAH kilakilAzabdamakurvansahitAH pare // 29 apAre pAramicchanto hate zUre mahAtmani // 2 athotthitAni ruNDAni samadRzyanta sarvazaH / madrarAje mahArAja vitrastAH zaravikSatAH / papAta mahatI colkA madhyenAdityamaNDalam // 30 anAthA nAthamicchanto mRgAH siMhArditA iva // 3 sthairbhagnairyugAkSaizca nihataizca mhaarthaiH| vRSA yathA bhanazRGgAH zIrNadantA gajA iva / azvairnipatitaizcaiva saMchannAbhUdvasuMdharA // 31 madhyAhne pratyapAyAma nirjitA dharmasUnunA // 4 - 1837 - sajaya Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 18.5] mahAbhArata [9. 18. 32 na saMdhAtumanIkAni na ca raajnpraakrme| adyArjunadhanurghoSaM ghoraM jAnAtu saMyuge // 18 AsIdbuddhirhate zalye tava yodhasya kasyacit // 5 / astrANAM ca balaM sarba bAhvozca blmaahve| bhISme droNe ca nihate sUtaputre ca bhArata / adya jJAsyati bhImasya balaM ghoraM mahAtmanaH // 19 yahuHkhaM tava yodhAnAM bhayaM cAsIdvizAM pate / hate duryodhane yuddhe zakreNevAsure mye| tadbhayaM sa ca naH zoko bhUya evAbhyavartata // 6 yatkRtaM bhImasenena duHzAsanavadhe tadA / nirAzAzca jaye tasminhate zalye mahArathe / nAnyaH kartAsti loke tahate bhImaM mahAbalam // 20 hatapravIrA vidhvastA vikRttAzca zitaiH zaraiH / jAnItAmadya jyeSThasya pANDavasya parAkramam / madrarAje hate rAjanyodhAste prAdravanbhayAt // 7 madrarAjaM hataM zrutvA devairapi suduHsaham // 21 azvAnanye gajAnanye rathAnanye mahArathAH / adya jJAsyati saMgrAme mAdrIputrau mahAbalau / Aruhya javasaMpannAH pAdAtAH prAdavanbhayAta // 8 nihate saubale zUre gAndhAreSu ca sarvazaH // 22 dvisAhasrAzca mAtaGgA girirUpAH prahAriNaH / kathaM teSAM jayo na syAdyeSAM yoddhA dhanaMjayaH / saMprAdravanhate zalye aGkuzAGguSThacoditAH / / 9 / sAtyakirbhImasenazca dhRSTadyumnazca pArSataH / / 23 te raNAdbharatazreSTha tAvakAH praadrvndishH|| draupadyAstanayAH paJca mAdrIputrau ca paannddvau| dhAvantazcApyadRzyanta zvasamAnAH zarAturAH / / 10 zikhaNDI ca maheSvAso rAjA caiva yudhiSThiraH // 24 tAnprabhagnAndrutAndRSTvA hatotsAhAnparAjitAn / yeSAM ca jagatAM nAtho nAthaH kRSNo janArdanaH / abhyadravanta pAzcAlAH pANDavAzca jayaiSiNaH // 11 kathaM teSAM jayo na syAyeSAM dharmo vyapAzrayaH // 25 bANazabdaravazvApi siMhanAdazca puSkalaH / / bhISmaM droNaM ca karNa ca madrarAjAnameva c|| zaGkhazabdazca zUrANAM dAruNaH samapadyata // 12 tathAnyAnnapatInvIrAjzatazo'tha sahasrazaH // 26 dRSTvA tu kauravaM sainyaM bhayatrastaM pravidrutam / ko'nyaH zakto raNe jetumRte pArthaM yudhiSThiram / anyonyaM samabhASanta pAzcAlAH pANDavaiH saha // 13 yasya nAtho hRSIkezaH sadA dharmayazonidhiH // 27 adya rAjA satyadhRtirjitAmitro yudhiSThiraH / ityevaM vadamAnAste harSeNa mahatA yutAH / adya duryodhano hIno dIptayA nRpatizriyA // 14 prabhagnAMstAvakAnrAjansRJjayAH pRSThato'nvayuH 28. adya zrutvA hataM putraM dhRtarASTro jneshvrH| dhanaMjayo rathAnIkamabhyavartata vIryavAn / niHsaMjJaH patito bhUmau kilbiSaM pratipadyatAm // 15 mAdrIputrau ca zakuni sAtyakizca mahArathaH // 29 adya jAnAtu kaunteyaM samarthaM sarvadhanvinAm / / tAnprekSya dravataH sarvAnbhImasenabhayArditAn / adyAtmAnaM ca durmedhA garhayiSyati pApakRt / duryodhanastadA sUtamabravIdutsmayanniva // 30 adya kSatturvacaH satyaM smaratAM bruvato hitam // 16 na mAtikramate pArtho dhanuSpANimavasthitam / / adyaprabhRti pArthAMzca preSyabhUta upAcaran / jaghane sarvasainyAnAM mamAzvAnpratipAdaya // 31 vijAnAtu nRyo duHkhaM yatprAptaM paannddunndnaiH|| 17 | jaghane yudhyamAnaM hi kaunteyo mAM dhnNjyH| adya kRSNasya mAhAtmyaM jAnAtu sa mhiiptiH| / notsahetAbhyatikrAntuM velAmiva mahodadhiH // 32 - 1838 - Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 18. 33 ] zalyaparva [9. 18. 61 pazya sainyaM mahatsUta pANDavaiH samabhidrutam / ekaviMzatisAhasrAnpadAtInavapothayat // 47 sainyareNuM samudbhUtaM pazyasvainaM samantataH // 33 hatvA tatpuruSAnIkaM bhImaH satyaparAkramaH / siMhanAdAMzca bahuzaH zRNu ghorAnbhayAnakAn / dhRSTadyumnaM puraskRtya nacirAtpratyadRzyata / / 48 tasmAdyAhi zanaiH sUta jaghanaM paripAlaya // 34 pAdAtA nihatA bhUmau zizyire rudhirokSitAH / mayi sthite ca samare niruddheSu ca pANDuSu / saMbhagnA iva vAtena karNikArAH supuSpitAH // 49 punarAvartate tUrNaM mAmakaM balamojasA // 35 nAnApuSpasrajopetA nAnAkuNDaladhAriNaH / tacchrutvA tava putrasya zUrAgyasadRzaM vacaH / nAnAjAtyA hatAstatra nAnAdezasamAgatAH // 50 sArathihemasaMchannAzanairazvAnacodayat // 36 . patAkAdhvajasaMchannaM padAtInAM mahadbalam / gajAzvarathibhihIMnAstyaktAtmAnaH padAtayaH / nikRttaM vibabhau tatra ghorarUpaM bhayAnakam // 51 ekaviMzatisAhasrAH saMyugAyAvatasthire // 37 yudhiSThirapurogAstu sarvasainyamahArathAH / nAnAdezasamudbhUtA nAnArajitavAsasaH / abhyadhAvanmahAtmAnaM putraM duryodhanaM tava // 52 avasthitAstadA yodhAH prArthayanto mahadyazaH // 38 te sarve tAvakAndRSTvA maheSvAsAnparAGmukhAn / teSAmApatatAM tatra saMhRSTAnAM parasparam / nAbhyavartanta te putraM veleva makarAlayam // 53 saMmardaH sumahAJjajJe ghorarUpo bhayAnakaH // 39 tadadbhutamapazyAma tava putrasya pauruSam / bhImasenaM tadA rAjandhRSTadyumnaM ca pArSatam / yadekaM sahitAH pArthA na zekurativartitum // 54 balena caturaGgeNa nAnAdezyA nyavArayan // 40 nAtidUrApayAtaM tu kRtabuddhi palAyane / bhImamevAbhyavartanta raNe'nye tu padAtayaH / duryodhanaH svakaM sainyamabravIzavikSatam // 55 prakSveDyAraphoTya saMhRSTA vIralokaM yiyaasvH||41 / na taM dezaM prapazyAmi pRthivyAM parvateSu vA / bhAsAdya bhImasenaM tu saMrabdhA yuddhadurmadAH / yatra yAtAnna vo hanyuH pANDavAH kiM sRtena vH||56 dhArtarASTrA vinedurhi nAnyAM cAkathayankathAm / alpaM ca balameteSAM kRSNau ca bhRzavikSatau / parivArya raNe bhImaM nijannuste samantataH // 42 yadi sarve'tra tiSThAmo dhruvo no vijayo bhvet||57 psa vadhyamAnaH samare pdaatignnsNvRtH| viprayAtAMstu vo bhinnAnpANDavAH kRtakilbiSAn / na cacAla rathopasthe mainAka iva parvataH // 43 anusRtya haniSyanti zreyo naH samare sthitam // 58 te tu kruddhA mahArAja pANDavasya mahAratham / zRNudhvaM kSatriyAH sarve yAvantaH stha samAgatAH / niprahItuM pracakrurhi yodhAMzcAnyAnavArayan 44 yadA zUraM ca bhIraM ca mArayatyantakaH sadA / akrudhyata raNe bhImastaistadA paryavasthitaiH / ko nu mUDho na yudhyeta puruSaH kSatriyabruvaH // 59 so'vatIrya rathAttUNaM padAtiH samavasthitaH // 45 zreyo no bhImasenasya kruddhasya pramukhe sthitam / jAtarUpaparicchannAM pragRhya mahatIM gadAm / sukhaH sAMgrAmiko mRtyuH kSatradharmeNa yudhyatAm / pravadhIttAvakAnyodhAndaNDapANirivAntakaH // 46 jitveha sukhamApnoti hataH pretya mahatphalam // 60 thAzvadvipahInAMstu tAnbhImo gayA blii| na yuddhadharmAcchreyAnvai panthAH svargasya kaurvaaH| - 1839 - Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 18. 61] mahAbhArate [9. 19. 18 saMjaya uvAca / acireNa jitAllokAnhato yuddhe samabhute // 61 yathA purA vajradharasya daityAH // 5 zrutvA tu vacanaM tasya pUjayitvA ca pArthivAH / te pANDavAH somakAH sRJjayAzca punarevAnvavartanta pANDavAnAtatAyinaH // 62 tameva nAgaM dadRzuH samantAt / tAnApatata evAza vyUDhAnIkAH prahAriNaH / sahasrazo vai vicarantamekaM pratyudyayustadA pArthA jayagRdhrAH prahAriNaH // 63 yathA mahendrasya gaja samIpe // 6 dhanaMjayo rathenAjAvabhyavartata vIryavAn / saMdrAvyamANaM tu balaM pareSAM vizrutaM triSu lokeSu gANDIvaM vikssipndhnuH|| 64 parItakalpaM vibabhau samantAt / mAdrIputrau ca zakuni sAtyakizca mahAbalaH / naivAvatasthe samare bhRzaM bhayAjavenAbhyapatanhRSTA yato vai tAvakaM balam // 65 dvimardamAnaM tu parasparaM tadA // 7 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi tataH prabhannA sahasA mahAcamUH aSTAdazo'dhyAyaH // 18 // sA pANDavI tena narAdhipena / dizazcatasraH sahasA pradhAvitA gajendravegaM tamapArayantI // 8 saMnivRtte balaughe tu zAlvo mlecchagaNAdhipaH / dRSTvA ca tAM vegavatA prabhagnAM abhyavartata saMkruddhaH pANDUnAM sumahadbalam // 1 sarve tvadIyA yudhi yodhamukhyAH / AsthAya sumahAnAgaM prabhinnaM parvatopamam / apUjayaMstatra narAdhipaM taM dRptamairAvataprakhyamamitragaNamardanam // 2 dadhmuzca zaGkhAzazisaMnikAzAn // 9 yo'sau mahAbhadrakulaprasUtaH zrutvA ninAdaM tvatha kauravANAM supUjito dhArtarASTreNa nityam / harSAdvimuktaM saha shngkhshbdaiH| sukalpitaH zAstravinizcayajJaiH senApatiH pANDavasRJjayAnAM ___ sadopavAhyaH samareSu rAjan // 3 . pAzcAlaputro na mamarSa roSAt // 10 tamAsthito rAjavaro babhUva tatastu taM vai dviradaM mahAtmA ___ yathodayasthaH savitA kSapAnte / pratyudyayau tvaramANo jayAya / sa tena nAgapravareNa rAja jambho yathA zakrasamAgame vai nabhyudyayau pANDusutAnsamantAt / nAgendramairAvaNamindravAhyam // 11 zitaiH pRSakairvidadAra cApi tamApatantaM sahasA tu dRSTvA mahendravajrapratimaiH sughoraiH // 4 pAzcAlarAja yudhi rAjasiMhaH / tataH zarAnvai sRjato mahAraNe taM vai dvipaM preSayAmAsa tUrNa yodhAMzca rAjannayato yamAya / vadhAya rAjandrupadAtmajasya // 12 nAsyAntaraM dadRzuH sve pare vA sa taM dvipaM sahasAbhyApatanta- 1840 - Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 19. 13] zalyaparva [9. 20. 1 mavidhyadarkapratimaiH pRsskaiH| pradudruvustatra tatastu sarve // 20 karmAradhautairnizitairvaladbhi tatkarma zAlvasya samIkSya sarve rAcamukhyaitribhirupavegaiH // 13 pAzcAlamatsyA nRpa sRJjayAzca / tato'parAnpazca zitAnmahAtmA hAhAkArairnAdayantaH sma yuddhe nArAcamukhyAnvisasarja kumbhe| dvipaM samantAdrurudhunarAgryAH // 21 sa taistu viddhaH paramadvipo raNe pAzcAlarAjastvaritastu zUro tadA parAvRtya bhRzaM pradudruve // 14 gadAM pragRhyAcalazRGgakalpAm / taM nAgarAjaM sahasA praNunnaM asaMbhramaM bhArata zatrughAtI vidrAvyamANaM ca nigRhya zAlvaH / . javena vIro'nusasAra nAgam // 22 totrAGkuzaiH preSayAmAsaM tUrNaM tato'tha nAgaM dharaNIdharAbhaM .. pAJcAlarAjasya rathaM pradizya // 15 madaM sravantaM jaladaprakAzam / dRSTvApatantaM sahasA tu nAgaM gadAM samAvidhya bhRzaM jaghAna dhRSTadyumnaH svarathAcchIghrameva / pAJcAlarAjasya sutastarasvI // 23 gadA pragRhyAzu javena vIro sa bhinnakumbhaH sahasA vinadya bhUmiM prapanno bhayavihvalAGgaH // 16 mukhAtprabhUtaM kSatajaM vimuJcan / sa taM rathaM hemavibhUSitAGgaM papAta nAgo dharaNIdharAbhaH sAvaM sasUtaM sahasA vimRdy| kSitiprakampAJcalito yathAdriH // 24 utkSipya hastena tadA mahAdvipo nipAtyamAne tu tadA gajendre vipothayAmAsa vasuMdharAtale // 17 hAhAkRte tava putrasya sainye / pAzcAlarAjasya sutaM sa dRSTvA sa zAlvarAjasya zinipravIro tadArditaM nAgavareNa tena / ___ jahAra bhallena ziraH zitena // 25 tamabhyadhAvatsahasA javena hRtottamAGgo yudhi sAtvatena bhImaH zikhaNDI ca zinezca naptA // 18 papAta bhUmau saha nAgarAjJA / zaraizca vegaM sahasA nigRhya yathAdrizRGgaM sumahatpraNunnaM tasyAbhito'bhyApatato gajasya / vatreNa devAdhipacoditena // 26 sa saMgRhIto rathibhirgajo vai iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi __ cacAla tairvAryamANazca saMkhye // 19 ekonaviMzo'dhyAyaH // 19 // tataH pRSatkAnpravavarSa rAjA ___ sUryo yathA razmijAlaM samantAt / saMjaya uvAca / tenAzugairvadhyamAnA rathaughAH / tasmiMstu nihate zUre zAlve samitizobhane / ma. bhA. 231 - 1841 - Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 20. 1] mahAbhArate [9. 20. 30 tavAbhajyadalaM vegAdvAteneva mahAdrumaH // 1 aSTAbhiH kRtavarmANamavidhyatparameSubhiH // 16 tatprabhagnaM balaM dRSTvA kRtavarmA mahArathaH / tataH pUrNAyatotsRSTaiH kRtavarmA shilaashitaiH| dadhAra samare zUraH zatrusainyaM mahAbalaH // 2 sAtyakiM tribhirAhatya dhanurekena cicchide // 17 saMnivRttAstu te zUrA dRSTvA sAtvatamAhave / nikRttaM taddhanuHzreSThamapAsya zinipuMgavaH / zailopamaM sthitaM rAjankIryamANaM zaraiyudhi // 3 anyadAdatta vegena zaineyaH sazaraM dhanuH // 18 tataH pravavRte yuddhaM kurUNAM pANDavaiH saha / tadAdAya dhanuHzreSThaM variSThaH sarvadhanvinAm / nivRttAnAM mahArAja mRtyuM kRtvA nivartanam // 4 Aropya ca mahAvIryo mahAbuddhirmahAbalaH // 19 tatrAzcaryamabhUyuddhaM sAtvatasya paraiH saha / amRSyamANo dhanuSazchedanaM kRtavarmaNA / yadeko vArayAmAsa pANDusenAM durAsadAm // 5 kupito'tirathaH zIghraM kRtavarmANamabhyayAt // 20 teSAmanyonyasuhRdAM kRte karmaNi dusskre| tataH sunizitairbANairdazabhiH zinipuMgavaH / / siMhanAdaH prahRSTAnAM divaHspRksumahAnabhUt // 6 jaghAna sUtamazvAMzca dhvajaM ca kRtavarmaNaH // 21 tena zabdena vitrastAnpAJcAlAnbharatarSabha / tato rAjanmaheSvAsaH kRtavarmA mahArathaH / zinernaptA mahAbAhuranvapadyata sAtyakiH // 7 hatAzvasUtaM saMprekSya rathaM hemapariSkRtam // 22 sa samAsAdya rAjAnaM kSemadhUrtiM mahAbalam / roSeNa mahatAviSTaH zUlamudyamya mAriSa / saptabhirnizitairbANairanayadyamasAdanam // 8 cikSepa bhujavegena jighAMsuH zinipuMgavam // 23 tamAyAntaM mahAbAhuM pravapantaM zitAzarAn / tacchUlaM sAtvato hyAjau nirbhidya nizitaiH zaraiH / javenAbhyapataddhImAnhArdikyaH zinipuMgavam // 9 cUrNitaM pAtayAmAsa mohayanniva mAdhavam / tau siMhAviva nardantau dhanvinau rathinAM vrau| tato'pareNa bhallena hRdyenaM samatADayat // 24 anyonyamabhyadhAvetAM zastrapravaradhAriNau // 10 sa yuddhe yuyudhAnena hatAzvo hatasArathiH / pANDavAH saha pAJcAlairyodhAzcAnye nRpottamAH / kRtavarmA kRtAstreNa dharaNImanvapadyata / / 25 prekSakAH samapadyanta tayoH puruSasiMhayoH // 11 tasminsAtyakinA vIre dvairathe virathIkRte / nArAcairvatsadantaizca vRssnnyndhkmhaarthau| samapadyata sarveSAM sainyAnAM sumahadbhayam // 26 abhijaghnaturanyonyaM prahRSTAviva kuJjarau // 12 putrasya tava cAtyarthaM viSAdaH samapadyata / carantau vividhAnmArgAnhArdikyazinipuMgavau / hatasUte hatAzve ca virathe kRtavarmaNi / / 27 muhurantardadhAte to bANavRSTyA parasparam // 13 / / hatAzvaM ca samAlakSya hatasUtamariMdamam / cApavegabalodbhUtAnmArgaNAnvRSNisiMhayoH / abhyadhAvatkRpo rAjaJjighAMsuH zinipuMgavam // 28 AkAze samapazyAma pataMgAniva zIghragAn / / 14 / tamAropya rathopasthe miSatAM sarvadhanvinAm / tamekaM satyakarmANamAsAdya hRdikAtmajaH / apovAha mahAbAhustUrNamAyodhanAdapi // 29 avidhyannizitairbANaizcaturbhizcaturo hayAn // 15 / zaineye'dhiSThite rAjavirathe sa dIrghabAhuH saMkruddhastotrAdita iva dvipH| duryodhanabalaM sarvaM punarAsItparAGmukham // 30 - 1842 - Ni / Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 20. 31] zalyaparva [9. 21. 20 tatpare nAvabudhyanta sainyena rajasAvRte / tatrAdbhutamapazyAma tava putrasya vikramam / tAvakAH pradrutA rAjanduryodhanamRte nRpam // 31 yadekaM sahitAH pArthA nAtyavartanta bhArata // 8 duryodhanastu saMprekSya bhagnaM svabalamantikAt / yudhiSThiraM zatenAjI vivyAdha bharatarSabha / javenAbhyapatattarNa sarvAMzcaiko nyvaaryt|| 32 bhImasenaM ca saptatyA sahadevaM ca saptabhiH // 9 pANDUMzca sarvAnsaMkruddho dhRSTadyumnaM ca pArSatam / nakulaM ca catuHSaSTyA dhRSTadyumnaM ca paJcabhiH / zikhaNDinaM draupadeyAnpAJcAlAnAM ca ye gaNAH // 33 saptabhirdopadeyAMzca tribhirvivyAdha sAtyakim / kekayAnsomakAMzcaiva pAJcAlAMzcaiva mAriSa / dhanuzciccheda bhallena sahadevasya mAriSa // 10 asaMbhramaM durAdharSaH zitairabhairavArayat // 34 tadapAsya dhanuzchinnaM mAdrIputraH pratApavAn / atiSThadAhave yattaH putrastava mahAbalaH / abhyadhAvata rAjAnaM pragRhyAnyanmahaddhanuH / yathA yajJe mahAnagnirmatrapUtaH prakAzayan // 35 tato duryodhanaM saMkhye vivyAdha dazabhiH shraiH||11 taM pare nAbhyavartanta mA mRtyumivAhave / nakulazca tato vIro rAjAnaM navabhiH zaraiH / athAnyaM rathamAsthAya hArdikyaH samapadyata // 36 ghorarUpairmaheSvAso vivyAdha ca nanAda ca // 12 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi sAtyakizcApi rAjAnaM zareNAnataparvaNA / viMzo'dhyAyaH // 20 // draupadeyAtrisaptatyA dharmarAjazca saptabhiH / azItyA bhImasenazca zarai rAjAnamArdayat // 13 saMjaya uvAca / samantAtkIryamANastu bANasaMdhairmahAtmabhiH / putrastu te mahArAja rathastho rathinAM vrH|| na cacAla mahArAja sarvasainyasya pazyataH // 14 durutsaho babhau yuddhe yathA rudraH pratApavAn // 1 lAghavaM sauSThavaM cApi vIryaM caiva mahAtmanaH / tasya bANasahasrestu pracchannA hyabhavanmahI / ati sarvANi bhUtAni dadRzuH sarvamAnavAH // 15 parAMzca siSice bANairdhArAbhiriva parvatAn // 2 dhArtarASTrAstu rAjendra yAtvA tu svalpamantaram / na ca so'sti pumAnkazcitpANDavAnAM mahAhave / apazyamAnA rAjAnaM paryavartanta daMzitAH // 16 hayo gajo ratho vApi yo'sya bANairavikSataH // 3 teSAmApatatAM ghorastumulaH samajAyata / yaM yaM hi samare yodhaM prapazyAmi vizAM pate / kSubdhasya hi samudrasya prAvRddhAle yathA nizi // 17 sa sa bANaizcito'bhUdvai putreNa tava bhArata // 4 samAsAdya raNe te tu rAjAnamaparAjitam / yathA sainyena rajasA samudbhUtena vAhinI / pratyudyayurmaheSvAsAH pANDavAnAtatAyinaH // 18 pratyadRzyata saMchannA tathA bANairmahAtmanaH // 5 bhImasenaM raNe kruddhaM droNaputro nyavArayat / bANabhUtAmapazyAma pRthivIM pRthivIpate / tato bANairmahArAja pramuktaiH sarvatodizam / duryodhanena prakRtAM kSiprahastena dhanvinA // 6 nAjJAyanta raNe vIrA na dizaH pradizastathA // 19 teSu yodhasahasreSu tAvakeSu pareSu ca / tAvubhau krUrakarmANAvubhau bhArata duHsahau / eko duryodhano hyAsItpumAniti matirmama // 7 / ghorarUpamayudhyetAM kRtapratikRtaiSiNau / - 1843 - Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 21. 20] mahAbhArate [9. 22.1 trAsayantau jagatsarvaM jyAkSepavihatatvacau // 20 sa ca tAnpratisaMrabdhaH pratyayodhayadAhave // 34 zakunistu raNe vIro yudhiSThiramapIDayat / evaM citramabhUdyuddhaM tasya taiH saha bhArata / tasyAzvAMzcaturo hatvA subalasya suto vibhuH / utthAyotthAya hi yathA dehinaamindriyairvibho||35 nAdaM cakAra balavAnsarvasainyAni kampayan // 21 narAzcaiva naraiH sAdhaM dantino dntibhistthaa| . etasminnantare vIraM rAjAnamaparAjitam / hayA hayaiH samAsaktA rathino rathibhistathA / apovAha rathenAjau sahadevaH pratApavAn // 22 saMkulaM cAbhavadbhUyo ghorarUpaM vizAM pate // 36 athAnyaM rathamAsthAya dharmarAjo yudhiSThiraH / idaM citramidaM ghoramidaM raudramiti prbho| zakuni navabhirvidyA punarvivyAdha paJcabhiH / yuddhAnyAsanmahArAja ghorANi ca bahUni ca // 37. nanAda ca mahAnAdaM pravaraH sarvadhanvinAm // 23 te samAsAdya samare parasparamariMdamAH / tadyuddhamabhavaccitraM ghorarUpaM ca mAriSa / vivyadhuzcaiva jannuzca samAsAdya mahAhave // 38 IkSitRprItijananaM siddhacAraNasevitam // 24 teSAM zastrasamudbhUtaM rajastItramadRzyata / ulUkastu maheSvAsaM nakulaM yuddhadurmadam / pravAtenoddhataM rAjandhAvadbhizcAzvasAdibhiH // 39 abhyadravadameyAtmA zaravarSeH samantataH // 25 rathanemisamudbhUtaM niHzvAsaizcApi dantinAm / tathaiva nakulaH zUraH saubalasya sutaM raNe / rajaH saMdhyAbhrakapilaM divAkarapathaM yayau // 40 zaravarSeNa mahatA samantAtparyavArayat // 26 rajasA tena saMpRkte bhAskare nissprbhiikRte| : tau tatra samare vIrau kulaputrau mahArathau / saMchAditAbhavadbhUmiste ca zUrA mahArathAH // 41 yodhayantAvapazyetAM parasparakRtAgasau // 27 muhUrtAdiva saMvRttaM nIrajaskaM samantataH / tathaiva kRtavarmA tu zaineyaM zatrutApanam / vIrazoNitasiktAyAM bhUmau bharatasattama / yodhayanzuzubhe rAjanbalaM zakra ivAhave // 28 upAzAmyattatastIvra tadrajo ghoradarzanam // 42 duryodhano dhanuzchittvA dhRSTadyumnasya saMyuge / tato'pazyaM mahArAja dvaMdvayuddhAni bhArata / athainaM chinnadhanvAnaM vivyAdha nizitaiH zaraiH // 29 yathAprAgyaM yathAjyeSThaM madhyAhne vai sudAruNe / dhRSTadyumno'pi samare pragRhya paramAyudham / varmaNAM tatra rAjendra vyadRzyantojvalAH prbhaaH||43 rAjAnaM yodhayAmAsa pazyatAM sarvadhanvinAm // 30 zabdaH sutumulaH saMkhye zarANAM patatAmabhUt / tayoryuddhaM mahaccAsItsaMgrAme bharatarSabha / mahAveNuvanasyeva dahyamAnasya sarvataH // 44 prabhinnayoryathA saktaM mattayorvarahastinoH // 31 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi gautamastu raNe kruddho draupadeyAnmahAbalAn / ekaviMzo'dhyAyaH // 21 // vivyAdha bahubhiH zUraH zaraiH saMnataparvabhiH // 32 tasya tairabhavadyuddhamindriyairiva dehinaH / saMjaya uvaac| ghorarUpamasaMvArya nirmaryAdamatIva ca // 33 vartamAne tathA yuddhe ghorarUpe bhayAnake / te ca taM pIDayAmAsurindriyANIva baalishm| / abhajyata balaM tatra tava putrasya pANDavaiH // 1 - 1844 - 22 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 22. 2] zalyaparva [9. 22. 30 tAMstu yatnena mahatA saMnivArya mahArathAn / vadhyamAneSu yodheSu tAvakeSvitareSu ca // 16 putraste yodhayAmAsa pANDavAnAmanIkinIm // 2 ninadatsu ca yodheSu zaGkhavaryaizca pUritaiH / nivRttAH sahasA yodhAstava putrapriyaiSiNaH / | utkRSTaiH siMhanAdaizca garjitena ca dhanvinAm // 1. saMnivRtteSu teSvevaM yuddhamAsItsudAruNam // 3 atipravRddhe yuddhe ca chidyamAneSu marmasu / tAvakAnAM pareSAM ca devAsuraraNopamam / dhAvamAneSu yodheSu jayagRddhiSu mAriSa // 18 pareSAM tava sainye ca naasiitkshcitpraangmukhH||4 saMhAre sarvato jAte pRthivyAM zokasaMbhave / anumAnena yudhyante saMjJAbhizca parasparam / babInAmuttamastrINAM sImantoddharaNe tathA // 19 teSAM kSayo mahAnAsIdyudhyatAmitaretaram / / 5 / nirmaryAde tathA yuddhe vartamAne sudAruNe / , tato yudhiSThiro rAjA krodhena mahatA yutH| . prAdurAsanvinAzAya tadotpAtAH sudAruNAH / jigISamANaH saMgrAme dhArtarASTrAnsarAjakAn // 6 cacAla zabdaM kurvANA saparvatavanA mahI // 20 tribhiH zAradvataM vidyA rukmapukhaiH zilAzitaiH / sadaNDAH solmukA rAjazIryamANAH samantataH / caturbhirnijaghAnAzvAnkalyANAnkRtavarmaNaH // 7 ulkAH peturdivo bhUmAvAhatya ravimaNDalam // 21 azvatthAmA tu hArdikyamapovAha yazasvinam / viSvagvAtAH prAdurAsannIcaiH zarkaravarSiNaH / atha zAradvato'STAbhiH pratyavidhyadhudhiSThiram / / 8 azrUNi mumucurnAgA vepathuzcAspRzabhRzam // 22 tato duryodhano rAjA rathAnsaptazatAnraNe / etAnghorAnanAdRtya samutpAtAnsudAruNAn / preSayadyatra rAjAsau dharmaputro yudhiSThiraH // 9 punayuddhAya saMmaya kSatriyAstasthuravyathAH / te rathA rathibhiyuktA mnomaarutrNhsH| ramaNIye kurukSetre puNye svargaM yiyAsavaH // 23 abhyadravanta saMgrAme kaunteyasya rathaM prati // 10 tato gAndhArarAjasya putraH zakunirapravIt / te samantAnmahArAja parivArya yudhiSThiram / yudhyadhvamagrato yAvatpRSThato hanmi pANDavAn // 24 adRzyaM sAyakaizcakrurmeghA iva divAkaram // 11 tato naH saMprayAtAnAM madrayodhAstarasvinaH / nAmRSyanta susaMrabdhAH zikhaNDipramukhA rathAH / hRSTAH kilakilAzabdamakurvantApare tathA // 25 sthairagryajavaiyuktaiH kiGkiNIjAlasaMvRtaiH / asmAMstu punarAsAdya labdhalakSA durAsadAH / AjagmurabhirakSantaH kuntIputraM yudhiSThiram // 12 zarAsanAni dhunvantaH zaravarSairavAkiran // 26 tataH pravavRte raudraH saMgrAmaH zoNitodakaH / tato hataM paraistatra madrarAjabalaM tdaa| pANDavAnAM kurUNAM ca yamarASTravivardhanaH // 13 duryodhanabalaM dRSTvA punarAsItparAGmukham / / 27 rathAnsaptazatAnhatvA kurUNAmAtatAyinAm / gAndhArarAjastu punarvAkyamAha tato balI / pANDavAH saha pAzcAlaiH punarevAbhyavArayan // 14 nivartadhvamadharmajJA yudhyadhvaM kiM sRtena vaH // 28 tatra yuddhaM mahaccAsIttava putrasya paannddvaiH| anIkaM dazasAhasramazvAnAM bharatarSabha / na ca nastAdRzaM dRSTaM naiva cApi parizrutam // 15 AsIdgAndhArarAjasya vimalaprAsayodhinAm // 29 vartamAne tathA yuddhe nirmaryAde samantataH / balena tena vikramya vartamAne jnkssye| - 1845 - Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 22. 30] mahAbhArate [9. 22. 58 pRSTataH pANDavAnIkamabhyannanizitaiH zaraiH // 30 zalabhAnAmivAkAze tadA bharatasattama // 45 tadabhramiva vAtena kSipyamANaM samantataH / / rudhirokSitasarvAGgA vipraviddhairniyantRbhiH / abhajyata mahArAja pANDUnAM sumahadbalam // 31 hayAH paripatanti sma zatazo'tha sahasrazaH // 46 tato yudhiSThiraH prekSya bhagnaM svabalamantikAt / anyonyaparipiSTAzca samAsAdya parasparam / abhyacodayadavyagraH sahadevaM mahAbalam // 32 avikSatAH sma dRzyante vamanto rudhiraM mukhaiH // 40 asau subalaputro no jaghanaM pIDya daMzitaH / / tato'bhavattamo ghoraM sainyena rajasA vRte / senAM nisUdayatyeSa pazya pANDava durmatim // 33 tAnapAkramato'drAkSaM tasmAddezAdariMdamAn / gaccha tvaM draupadeyAzca zakuni saubalaM jahi / azvAnarAjanmanuSyAMzca rajasA saMvRte sati // 48 rathAnIkamahaM rakSye pAJcAlasahito'nagha // 34 / bhUmau nipatitAzcAnye vamanto rudhiraM bahu / gacchantu kuJjarAH sarve vAjinazca saha tvayA / / kezAkezisamAlagnA na zekuzceSTituM janAH // 49 pAdAtAzca trisAhasrAH zakuni saubalaM jahi // 35 / anyonyamazvapRSThebhyo vikarSanto mahAbalAH / tato gajAH sptshtaashcaappaannibhiraasthitaaH| mallA iva samAsAdya nijaritaretaram / paJca cAzvasahasrANi sahadevazca vIryavAn // 36 azvaizca vyapakRSyanta bahavo'tra gatAsavaH // 50 pAdAtAzca trisAhasrA draupadeyAzca sarvazaH / bhUmau nipatitAzcAnye bahavo vijayaiSiNaH / raNe hyabhyadravaMste tu zakuni yuddhadurmadam // 37 tatra tatra vyadRzyanta puruSAH zUramAninaH // 51 tatastu saubalo rAjannabhyatikramya pANDavAn / rktokssitaishchinnbhujairpkRssttshiroruhaiH| jaghAna pRSThataH senAM jayagRdhraH pratApavAn // 38 vyadRzyata mahI kIrNA zatazo'tha sahasrazaH // 52 azvArohAstu saMrabdhAH pANDavAnAM taravinAm / dUraM na zakyaM tatrAsIdgantumazvena kenacit / prAvizansaubalAnIkamabhyatikramya tAnrathAn // 39 sAzvArohairhatairazvairAvRte vasudhAtale // 53 te tatra sAdinaH zUrAH saubalasya mahadvalam / rudhirokSitasaMnAhairAttazastrairudAyudhaiH / gajamadhye'vatiSThantaH zaravarSairavAkiran // 40 nAnApraharaNairaiH parasparavadhaiSibhiH / tadudyatagadAprAsamakApuruSasevitam / susaMnikRSTaiH saMgrAme hatabhUyiSThalainikaiH // 54 prAvartata mahAddhaM rAjandurmatrite tava / / 41 sa muhUrtaM tato yuvA saubalo'tha vizAM pate / upAramanta jyAzabdAH prekSakA rathino'bhavana / SaTsaharhayaiH ziSTerapAyAcchakunistataH // 55 na hi sveSAM pareSAM vA vizeSaH pratyadRzyata // 42 tathaiva pANDavAnIkaM rudhireNa samukSitam / zUrabAhuvisRSTAnAM zaktInAM bharatarSabha / SaTsahasrairhayaiH ziSTairapAyAcchrAntavAhanam // 56 jyotiSAmiva saMpAtamapazyankurupANDavAH // 43 azvArohAstu paanndduunaambruvnrudhirokssitaaH|| RSTibhirvimalAbhizca tatra tatra vizAM pate / susaMnikRSTAH saMgrAme bhUyiSThaM tyaktajIvitAH // 57 saMpatantIbhirAkAzamAvRtaM bahvazobhata // 44 neha zakyaM rathairyoddhaM kuta eva mahAgajaiH / prAsAnAM patatAM rAjarUpamAsItsamantataH / rathAneva rathA yAntu kuJjarAH kuJjarAnapi // 58 - 1846 - Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 22. 59 ] zalyaparva [9. 22. 88 patiyAto hi zakuniH svamanIkamavasthitaH / / januH parAnsvakAMzcaiva prAptAnprAptAnanantarAn // 73 na punaH saubalo rAjA yuddhamabhyAgamiSyati // 59 bahavazca gataprANAH kSatriyA jayagRddhinaH / satastu draupadeyAzca te ca mattA mahAdvipAH / bhUmAvabhyapatanrAjazaravRSTibhirAvRtAH // 74 prayayuryatra pAzcAlyo dhRSTadyumno mahArathaH // 60 vRkagRdhrazRgAlAnAM tumule modane'hani / sahadevo'pi kauravya rajomeghe smutthite| AsIdvalakSayo ghorastava putrasya pazyataH // 75 ekAkI prayayau tatra yatra rAjA yudhiSThiraH // 61 narAzvakAyasaMchannA bhUmirAsIdvizAM pate / tatasteSu prayAteSu zakuniH saubalaH punaH / rudhirodakacitrA ca bhIrUNAM bhayavardhinI // 76 pArzvato'bhyahanatkruddho dhRSTadyumnasya vAhinIm // 62 asibhiH paTTizaiH zUlaistakSamANAH punaH punaH / tatpunastumulaM yuddhaM prANAMstyaktvAbhyavartata / tAvakAH pANDavAzcaiva nAbhyavartanta bhArata // 77 tAvakAnAM pareSAM ca parasparavadhaiSiNAm // 63 / / praharanto yathAzakti yAvatprANasya dhAraNam / te hyanyonyamavekSanta tasminvIrasamAgame / yodhAH paripatanti sma vamanto rudhiraM vraNaiH / / 78 yodhAH paryapatanarAjazatazo'tha sahasrazaH // 64 ziro gRhItvA kezeSu kabandhaH samadRzyata / asibhizchidyamAnAnAM zirasAM, lokasaMkSaye / udyamya nizitaM khaGgaM rudhireNa samukSitam // 79 prAdurAsInmahAzabdastAlAnAM patatAmiva // 65 athotthiteSu bahuSu kabandheSu janAdhipa / vimuktAnAM zarIrANAM bhinnAnAM patatAM bhuvi / tathA rudhiragandhena yodhAH kazmalamAvizan // 80 sAyudhAnAM ca bAhUnAmUrUNAM ca vizAM pate / mandIbhUte tataH zabde pANDavAnAM mahadbalam / AsItkaTakaTAzabdaH sumahAllomaharSaNaH // 66 alpAvaziSTaisturagairabhyavartata saubalaH / / 81 nighnanto nizitaiH zastrairdhAtRRnputrAnsakhInapi / tato'bhyadhAvaMstvaritAH pANDavA jayagRddhinaH / yodhAH paripatanti sma yathAmiSakRte khagAH 67 padAtayazca nAgAzca sAdinazcodyatAyudhAH // 82 anyonyaM pratisaMrabdhAH samAsAdya parasparam / koSTakIkRtya cApyenaM parikSipya ca sarvazaH / ahaM pUrvamahaM pUrvamiti nyannansahasrazaH // 68 zastrairnAnAvidhairjayuddhapAraM titIrSavaH // 83 saMghAtairAsanabhraSTairazvArohairgatAsubhiH / tvadIyAstAMstu saMprekSya sarvataH samabhidrutAn / hayAH paripatanti sma zatazo'tha sahasrazaH // 69 sAzvapattidviparathAH pANDavAnabhidudruvuH / / 84 sphuratAM pratipiSTAnAmazvAnAM zIghrasAriNAm / kecitpadAtayaH padbhirmuSTibhizca parasparam / stanatAM ca manuSyANAM saMnaddhAnAM vizAM pate / / 70 nijaghnuH samare zUrAH kSINazastrAstato'patan // 85 zaktyaSTiprAsazabdazca tumulaH samajAyata / rathebhyo rathinaH peturdvipebhyo hastisAdinaH / bhindatAM paramarmANi rAjandurmatrite tava / / 71 vimAnebhya iva bhraSTAH siddhAH puNyakSayAdyathA // 86 zramAbhibhUtAH saMrabdhAH zrAntavAhAH pipAsitAH / evamanyonyamAyastA yodhA jannurmahAmRdhe / vikSatAzca zitaiH zastrairabhyavartanta tAvakAH // 72 pitRnbhrAtRRnvayasyAMzca putrAnapi tathApare // 87 mattA rudhiragandhena bahavo'tra vicetasaH / evamAsIdamaryAdaM yuddhaM bharatasattama / - 1847 - Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 22. 88 ] mahAbhArate [9. 23. 27 prAsAsibANakalile vartamAne sudAruNe // 88 zarAsanAni dhunvAnAH siMhanAdaM pracakrire // 12 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi tato jyAtalanirghoSaH punarAsIdvizAM pte| dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // prAdurAsIccharANAM ca sumuktAnAM sudAruNaH // 13 23 tAnsamIpagatAndRSTvA jvenodytkaamukaan| . saMjaya uvAca / uvAca devakIputraM kuntIputro dhanaMjayaH // 14 tasmizabde mRdau jAte pANDavairnihate bale / codayAzvAnasaMbhrAntaH pravizaitadvalArNavam / azvaiH saptazataiH ziSTairupAvartata saubalaH // 1 antamadya gamiSyAmi zatrUNAM nizitaiH shraiH|| 15 sa yAtvA vAhinIM tUrNamabravIttvarayanyudhi / aSTAdaza dinAnyadya yuddhasyAsya jnaardn| . yudhyadhvamiti saMhRSTAH punaH punarariMdamaH / vartamAnasya mahataH samAsAdya parasparam // 16 apRcchatkSatriyAMstatra ka nu rAjA mahArathaH // 2 anantakalpA dhvajinI bhUtvA hyeSAM mahAtmanAm / zakunestu vacaH zrutvA ta UcurbharatarSabha / kSayamadya gatA yuddhe pazya daivaM yathAvidham // 17 asau tiSThati kauravyo raNamadhye mahArathaH // 3 samudrakalpaM tu balaM dhArtarASTrasya mAdhava / yatratatsumahacchatraM pUrNacandrasamaprabham / asmAnAsAdya saMjAtaM goSpadopamamacyuta // 18 yatraite satalatrANA rathAstiSThanti daMzitAH // 4 hate bhISme ca saMdadhyAcchivaM syAdiha maadhv| yatraiSa zabdastumulaH parjanyaninadopamaH / na ca tatkRtavAnmUDho dhArtarASTraH subAlizaH // 19 tatra gaccha drutaM rAjaMstato drakSyasi kauravam // 5 uktaM bhISmeNa yadvAkyaM hitaM pathyaM ca mAdhava / evamuktastu taiH zUraiH zakuniH saubalastadA / taccApi nAsau kRtavAnvItabuddhiH suyodhanaH / / 20 prayayau tatra yatrAsau putrastava narAdhipa / tasmiMstu patite bhISme pracyute pRthivItale / sarvataH saMvRto vIraiH samareSvanivartibhiH // 6 na jAne kAraNaM kiM nu yena yuddhamavartata // 21 tato duryodhanaM dRSTvA rathAnIke vyavasthitam / mUDhAMstu sarvathA manye dhArtarASTrAnsubAlizAn / sarathAMstAvakAnsarvAnharSayazakunistataH / / 7 patite zaMtanoH putre ye'kArpaH saMyugaM punaH // 22 duryodhanamidaM vAkyaM hRSTarUpo vizAM pate / anantaraM ca nihate droNe brahmavidAM vre| kRtakAryamivAtmAnaM manyamAno'bravInnRpam // 8 rAdheye ca vikaNe ca naivAzAmyata vaizasam // 23 jahi rAjarathAnIkamazvAH sarve jitA mayA / alpAvaziSTe sainye'sminsUtaputre ca pAtite / nAtyaktvA jIvitaM saMkhye zakyo jetuM yudhisstthirH||9 / saputre vai naravyAghra naivAzAmyata vaizasam // 24 hate tasminrathAnIke paannddvenaabhipaalite| zrutAyuSi hate zUre jalasaMdhe ca paurave / gajAnetAnhaniSyAmaH padAtIMzcetarAMstathA // 10 zrutAyudhe ca nRpatau naivAzAmyata vaizasam // 25 zrutvA tu vacanaM tasya tAvakA jygRddhinH| bhUrizravasi zalye ca zAlve caiva janArdana / javenAbhyapatanhRSTAH pANDavAnAmanIkinIm // 11 / AvantyeSu ca vIreSu naivAzAmyata vaizasam / / 26 sarve vivRtatUNIrAH prgRhiitshraasnaaH| jayadrathe ca nihate rAkSase cApyalAyudhe / - 1848 - Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 23. 27] zalyaparva [9. 23. 55 bAhike somadatte ca naivAzAmyata vaizasam // 27 avAmanyata durbuddhirbhuvaM nAzamukhe sthitaH // 41 bhagadatte hate zUre kAmboje ca sudakSiNe / uktaM hi bahubhiH siddhairjAtamAtre suyodhane / duHzAsane ca nihate naivAzAmyata vaizasam // 28 enaM prApya durAtmAnaM kSayaM kSatraM gamiSyati // 42 dRSTvA ca nihatAzUrAnpRthaGmANDalikAnRpAn / tadidaM vacanaM teSAM niruktaM vai janArdana / balinazca raNe kRSNa naivAzAmyata vaizasam // 29 kSayaM yAtA hi rAjAno duryodhanakRte bhRzam // 43 akSauhiNIpatIndRSTvA bhImasenena pAtitAn / so'dya sarvAnraNe yodhAnnihaniSyAmi mAdhava / mohAdvA yadi vA lobhAnnaivAzAmyata vaizasam // 30 kSatriyeSu hateSvAzu zUnye ca zibire kRte // 44 ko nu rAjakule jAtaH kauraveyo vizeSataH / vadhAya cAtmano'smAbhiH saMyugaM rocayiSyati / nirarthakaM mahadvairaM kuryAdanyaH suyodhanAt // 3.1 tadantaM hi bhavedvairamanumAnena mAdhava // 45 guNato'bhyadhikaM jJAtvA balataH zauryato'pi vaa| evaM pazyAmi vArSNeya cintayanprajJayA svayA / amUDhaH ko nu yudhyeta jAnanprAjJo hitAhitam // 32 vidurasya ca vAkyena ceSTayA ca durAtmanaH // 46 yanna tasya mano hyAsIttvayoktasya hitaM vacaH / / saMyAhi bhAratI vIra yAvaddhanmi zitaiH zaraiH / prazame pANDavaiH sAdhaM so'nyasya shRnnuyaatkthm||33 duryodhanaM durAtmAnaM vAhinIM cAsya saMyuge // 47 yena zAMtanavo bhISmo droNo vidura eva c| kSemamadya kariSyAmi dharmarAjasya mAdhava / pratyAkhyAtAH zamasyArthe kiM nu tasyAdya bheSajam // 34 hatvaitadurbalaM sainyaM dhArtarASTrasya pazyataH // 48 mauyAdyena pitA vRddhaH pratyAkhyAto janArdana / saMjaya uvaac| tathA mAtA hitaM vAkyaM bhASamANA hitaissinnii| abhIzuhasto dAzArhastathoktaH savyasAcinA / pratyAkhyAtA hyasatkRtya sa kasmai rocyedvcH||35 / tadbalaughamamitrANAmabhItaH prAvizadraNe // 49 phulAntakaraNo vyaktaM jAta eSa janArdana / zarAsanavaraM ghoraM zaktikaNTakasaMvRtam / tathAsya dRzyate ceSTA nItizcaiva vizAM pate / gadAparighapanthAnaM rathanAgamahAdrumam // 50 naiSa dAsyati no rAjyamiti me matiracyuta / / 36 hayapattilatAkIrNaM gAhamAno mahAyazAH / ukto'haM bahuzastAta vidureNa mahAtmanA / vyacarattatra govindo rathenAtipatAkinA // 51 na jIvandAsyate bhAgaM dhArtarASTraH kathaMcana // 37 te hayAH pANDurA rAjanvahanto'rjunamAhave / yAvatprANA dhamiSyanti dhArtarASTrasya mAnada / dikSu sarvAsvadRzyanta dAzArheNa pracoditAH // 52 tAvadyuSmAsvapApeSu pracariSyati pAtakam // 38 tataH prAyAdrathenAjau savyasAcI paraMtapaH / na sa yukto'nyathA jetumRte yuddhena mAdhava / kirazarazatAMstIkSNAnvAridhArA ivAmbudaH // 53 ityabravItsadA mAM hi viduraH satyadarzanaH // 39 prAdurAsInmahAzabdaH zarANAM nataparvaNAm / tatsarvamadya jAnAmi vyavasAyaM durAtmanaH / iSubhizchAdyamAnAnAM samare savyasAcinA // 54 yaduktaM vacanaM tena vidureNa mahAtmanA // 40 asajjantastanutreSu zaraughAH prApatanbhuvi / yo hi zrutvA vacaH pathyaM jAmadagyAdyathAtatham / indrAzanisamasparzA gANDIvapreSitAH zarAH // 55 ma. bhA. 232 - 1849 - Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 23. 56] mahAbhArate [9. 24. 14 24 narAnnAgAnsamAhatya hayAMzcApi vizAM pate / apatanta raNe bANAH pataMgA iva ghoSiNaH // 56 saMjaya uvAca / AsItsarvamavacchannaM gANDIvapreSitaiH shraiH| asyatAM yatamAnAnAM zUrANAmanivartinAm / na prAjJAyanta samare dizo vA pradizo'pi vA // 57 / saMkalpamakaronmoghaM gANDIvena dhanaMjayaH // 1 sarvamAsIjagatpUrNa pArthanAmAGkitaiH shraiH| indrAzanisamasparzAnaviSahyAnmahaujasaH / rukmapuGkhastailadhautaiH karmAraparimArjitaiH // 58 / visRjandRzyate bANAndhArA muJcannivAmbudaH // 2 te dahyamAnAH pArthena pAvakeneva kunyjraaH|| tatsainyaM bharatazreSTha vadhyamAnaM kirITinA / samAsIdanta kauravyA vadhyamAnAH zitaiH zaraiH // 59 / saMpradudrAva saMgrAmAttava putrasya pazyataH // 3 zaracApadharaH pArthaH prajvalanniva bhArata / hatadhuryA rathAH keciddhatasUtAstathApare / dadAha samare yodhAnkakSamagniriva jvalan // 60 bhannAkSayugacakreSAH kecidAsanvizAM pate // 4 yathA vanAnte vanapairvisRSTaH anyeSAM sAyakAH kSINAstathAnye zarapIDitAH / ___ kakSaM dahetkRSNagatiH sghossH| akSatA yugapatkecitprAdravanbhayapIDitAH // 5 bhUridrumaM zuSkalatAvitAnaM kecitputrAnupAdAya hatabhUyiSThavAhanAH / bhRzaM samRddho jvalanaH pratApI // 61 vicukruzuH pitRRnanye sahAyAnapare punaH // 6 evaM sa nArAcagaNapratApI bAndhavAMzca naravyAghra bhrAtRnsaMbandhinastathA / shraarciruccaavctigmtejaaH| dudruvuH kecidutsRjya tatra tatra vizAM pate // 7 dadAha sarvAM tava putrasenA bahavo'tra bhRzaM viddhA muhyamAnA mahArathAH / mamRSyamANastarasA tarasvI // 62 niSTanantaH sma dRzyante pArthabANahatA narAH // 8 tasyeSavaH prANaharAH sumuktA tAnanye rathamAropya samAzvAsya muhUrtakam / nAsajanvai varmasu rukmapuGkhAH / vizrAntAzca vitRSNAzca punayuddhAya jagmire // 9 na ca dvitIyaM pramumoca bANaM tAnapAsya gatAH kecitpunareva yuyutsavaH / nare haye vA paramadvipe vA // 63 kurvantastava putrasya zAsanaM yuddhadurmadAH // 10 anekarUpAkRtibhirhi bANai pAnIyamapare pItvA paryAzvAsya ca vAhanam / mhaarthaaniikmnuprvishy| varmANi ca samAropya kecidbharatasattama // 11 sa eva ekastava putrasenAM samAzvAsyApare bhrAtRnnikSipya zibire'pi ca / jaghAna daityAniva vajrapANiH // 64 putrAnanye pitRRnanye punayuddhamarocayan // 12 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi sajjayitvA rathAnkecidyathAmukhyaM vizAM pte| Aplutya pANDavAnIkaM punayuddhamarocayan // 13 trayoviMzo'dhyAyaH // 23 // te zUrAH kiGkiNIjAlaiH samAcchannA bbhaasire| trailokyavijaye yuktA ythaa-daiteydaanvaaH|| 14 - 1850 - Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 24. 15] zalyaparva [9. 24. 41 Agamya sahasA kecidrathaiH svarNavibhUSitaiH / tamudyatagadaM dRSTvA pANDavAnAM mahAratham / pANDavAnAmanIkeSu dhRSTadyumnamayodhayan // 15 vitresustAvakAH sainyAH zakRnmUtraM prasuvuH / dhRSTadyumno'pi pAzcAlyaH zikhaNDI ca mahArathaH / AvignaM ca balaM sarva gadAhaste vRkodare // 29 nAkulizca zatAnIko sthAnIkamayodhayan // 16 gadayA bhImasenena bhinnakumbhArajasvalAn / pAJcAlyastu tataH kruddhaH sainyena mahatA vRtaH / dhAvamAnAnapazyAma kuJjarAnparvatopamAna // 30 abhyadravatsusaMrabdhastAvakAnhantumudyataH // 17 pradhAvya kuJjarAste tu bhImasenagadAhatAH / tatastvApatatastasya tava putro jnaadhip| peturArtasvaraM kRtvA chinnapakSA ivAdrayaH // 31 vANasaMghAnanekAnvai preSayAmAsa bhArata // 18 tAnbhinnakumbhAnsubahUndravamANAnitastataH / dhRSTadyumnastato rAjaMstava putreNa dhanvinA / patamAnAMzca saMprekSya vitresustava sainikAH // 32 nArAcairbahubhiH kSipraM bAhvorurasi cArpitaH / / 19 yudhiSThiro'pi saMkruddho mAdrIputrau ca pANDavau / so'tividdho maheSvAsastotrAdita iva dvipaH / gRdhrapakSaiH zitairbANairjana. gajayodhinaH // 33 : tasyAzvAMzcaturo bANaiH preSayAmAsa mRtyave / dhRSTadyumnastu samare parAjitya narAdhipam / / sArathezcAsya bhallena ziraH kAyAdapAharat // 20 apakrAnte tava sute hayapRSThaM samAzrite // 34 tato duryodhano rAjA pRSThamAruhya vAjinaH / dRSTvA ca pANDavAnsarvAnkuJjaraiH parivAritAn / apAkrAmaddhataratho nAtidUramariMdamaH // 21 dhRSTadyumno mahArAja saha sarvaiH prabhadrakaiH / dRSTvA tu hatavikrAntaM svamanIkaM mahAbalaH / putraH pAJcAlarAjasya jighAMsuH kunyjraanyyau|| 35 tava putro mahArAja prayayau yatra saubalaH / / 22 adRSTvA tu rathAnIke duryodhanamariMdamam / rAto ratheSu bhanneSu trisAhasrA mahAdvipAH / / azvatthAmA kRpazcaiva kRtavarmA ca sAtvataH / pANDavAnrathinaH paJca samantAtparyavArayan // 23 apRcchankSatriyAMstatra ka nu duryodhano gataH // 36 te vRtAH samare paJca gajAnIkena bhArata / apazyamAnA rAjAnaM vartamAne janakSaye / azobhanta naravyAghrA grahA vyAptA ghanairiva // 24 manvAnA nihataM tatra tava putraM mahArathAH / tato'rjuno mahArAja labdhalakSo mahAbhujaH / viSaNNavadanA bhUtvA paryapRcchanta te sutam / / 37 viniryayo rathenaiva zvetAzvaH kRSNasArathiH // 25 AhuH keciddhate sUte prayAto yatra saubalaH / taiH samantAtparivRtaH kuJjaraiH parvatopamaiH / apare tvabruvaMstatra kSatriyA bhRzavikSatAH // 38 / nArAcairvimalaistIkSNergajAnIkamapothayat // 26 duryodhanena kiM kAryaM drakSyadhvaM yadi jIvati / tatraikabANanihatAnapazyAma mahAgajAn / yudhyadhvaM sahitAH sarve kiM vo rAjA krissyti||39 patitAnpAtyamAnAMzca vibhinnAnsavyasAcinA // 27 te kSatriyAH kSatairgAtrairhatabhUyiSThavAhanAH / mImasenastu tAndRSTvA nAgAnmattagajopamaH / zaraiH saMpIDyamAnAzca nAtivyaktamivAbruvan // 40 kareNa gRhya mahatIM gdaambhyptdblii| idaM sarvaM balaM hanmo yena sma parivAritAH / avaplutya rathAttarNa daNDapANirivAntakaH // 28 ete sarve gajAnhatvA upayAnti sma paannddvaaH|| 41 - 1851 - Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 24. 42] mahAbhArate [9. 25. 10 zrutvA tu vacanaM teSAmazvatthAmA mahAbalaH / apazyanto rathAnIke duryodhanamariMdamam / hitvA pAzcAlarAjasya tadanIkaM durutsaham // 42 rAjAnaM mRgayAmAsustava putraM mahAratham // 55 kRpazca kRtavarmA ca prayayuryatra saubalaH / parityajya ca pAzcAlaM prayAtA yatra saubalaH / rathAnIkaM parityajya zUrAH sudRDhadhanvinaH // 43 rAjJo'darzanasaMvignA vartamAne janakSaye // 56 tatasteSu prayAteSu dhRSTadyumnapurogamAH / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi AyayuH pANDavA rAjanvinighnantaH sma taavkaan||44 cturviNsho'dhyaayH||24|| dRSTvA tu tAnApatataH saMprahRSTAnmahArathAn / parAkrAntAMstato vIrAnnirAzAjIvite tadA / saMjaya uvAca / vivarNamukhabhUyiSThamabhavattAvakaM balam // 45 gajAnIke hate tasminpANDuputreNa bhArata / parikSINAyudhAndRSTvA tAnahaM parivAritAn / vadhyamAne bale caiva bhImasenena saMyuge // 1 rAjanbalena dvyaGgena tyaktvA jiivitmaatmnH|| 46 carantaM ca tathA dRSTvA bhImasenamariMdamam / AtmanApaJcamo'yudhyaM pAJcAlasya balena ha / daNDahastaM yathA kruddhamantakaM prANahAriNam // 2 tasmindeze vyavasthApya yatra zAradvataH sthitaH // 47 sametya samare rAjanhatazeSAH sutAstava / saMprayuddhA vayaM paJca kirITizarapIDitAH / adRzyamAne kauravye putre duryodhane tava / dhRSTadyumnaM mahAnIkaM tatra no'bhUdraNo mahAn / sodaryAH sahitA bhUtvA bhImasenamupAdravan // 3 jitAstena vayaM sarve vyapayAma raNAttataH // 48 durmarSaNo mahArAja jaitro bhUribalo raviH / athApazyaM sAtyakiM tamupAyAntaM mahAratham / ityete sahitA bhUtvA tava putrAH samantataH / rathaizcatuHzatairvIro mAM cAbhyadravadAhave // 49 bhImasenamabhidrutya rurudhuH sarvatodizam // 4 dhRSTadyumnAdahaM muktaH kathaMcicchrAntavAhanaH / tato bhImo mahArAja svarathaM punarAsthitaH / patito mAdhavAnIkaM duSkRtI narakaM yathA / mumoca nizitAnbANAnputrANAM tava marmasu // 5 tatra yuddhamabhUdboraM muhUrtamatidAruNam // 50 te kIryamANA bhImena putrAstava mahAraNe / sAtyakistu mahAbAhurmama hatvA paricchadam / bhImasenamapAsedhanpravaNAdiva kuJjaram // 6 jIvagrAhamagRhNAnmAM mUrchitaM patitaM bhuvi // 51 tataH kruddho raNe bhImaH ziro durmarSaNasya ha / tato muhUrtAdiva tadgajAnIkamavadhyata / kSurapreNa pramathyAzu pAtayAmAsa bhUtale // 7 gadayA bhImasenena nArAcairarjunena ca // 52 tato'pareNa bhallena sarvAvaraNabhedinA / pratipiSTairmahAnAgaiH samantAtparvatopamaiH / zrutAntamavadhIdbhImastava putraM mahArathaH // 8 nAtiprasiddheva gatiH pANDavAnAmajAyata // 53 jayatsenaM tato viddhA nArAcena hasanniva / rathamArgAstatazcakre bhImaseno mahAbalaH / pAtayAmAsa kauravyaM rathopasthAdariMdamaH / pANDavAnAM mahArAja vyapakarSanmahAgajAn // 54 sa papAta rathAdrAjanbhUmau tUrNaM mamAra ca // 9 azvatthAmA kRpazcaiva kRtavarmA ca saatvtH| zrutarvA tu tato bhImaM kruddho vivyAdha mAriSa / - 1852 - Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 25. 10] zalyaparva [9. 25. 37 zatena gRdhravAjAnAM zarANAM nataparvaNAm // 10 bhImaH saMcukSubhe kruddhaH parvaNIva mahodadhiH // 24 tataH kruddho raNe bhImo jaitraM bhUribalaM ravim / tato bhImo ruSAviSTaH putrasya tava mAriSa / zrInetAMtribhirAnachadviSAgnipratimaiH shraiH|| 11 sArathiM caturazcAzvAnbANairninye yamakSayam // 25 te hatA nyapatanbhUmau syandanebhyo mahArathAH / virathaM taM samAlakSya vizikhairlomavAhibhiH / vasante puSpazabalA nikRttA iva kiMzukAH // 12 avAkiradameyAtmA darzayanpANilAghavam // 26 tato'pareNa tIkSNena nArAcena paraMtapaH / zrutarvA viratho rAjannAdade khaDgacarmaNI / durvimocanamAhatya preSayAmAsa mRtyave // 13 athAsyAdadataH khaDgaM zatacandraM ca bhAnumat / sa hataH prApatadbhUmau svarathAdrathinAM varaH / kSurapreNa ziraH kAyAtpAtayAmAsa pANDavaH // 27 girestu kUTajo bhagno mAruteneva pAdapaH // 14 chinnottamAGgasya tataH kSurapreNa mahAtmanaH / duSpradharSaM tatazcaiva sujAtaM ca sutau tava / papAta kAyaH sa rathAdvasudhAmanunAdayan / / 28 ekaikaM nyavadhItsaMkhye dvAbhyAM dvAbhyAM camUmukhe / tasminnipatite vIre tAvakA bhayamohitAH / tau zilImukhaviddhAGgau petatU rathasattamau // 15 tato yatantamaparamabhivIkSya sutaM tava / abhyadravanta saMgrAme bhImasenaM yuyutsavaH // 29 bhallena yudhi vivyAdha bhImo durviSahaM rnne| tAnApatata evAzu hatazeSAdvalArNavAt / sa papAta hato vAhAtpazyatAM sarvadhanvinAm // 16 daMzitaH pratijagrAha bhImasenaH pratApavAn / dRSTvA tu nihatAnbhrAtRnhUnekena saMyuge / te tu taM vai samAsAdya parivatruH samantataH / / 30 amarSavazamApannaH zrutarvA bhImamabhyayAt // 17 tatastu saMvato bhImastAvakairnizitaiH zaraiH / vikSipansumahaccApaM kArtasvaravibhUSitam / pIDayAmAsa tAnsansihasrAkSa ivAsurAn // 31 vesRjansAyakAMzcaiva viSAgnipratimAnbahUn // 18 tataH paJcazatAnhatvA savasthAnmahArathAn / tu rAjandhanuzchittvA pANDavasya mahAmRdhe / jaghAna kuJjarAnIkaM punaH saptazataM yudhi // 32 pathainaM chinnadhanvAnaM viMzatyA samavAkirat // 19 hatvA daza sahasrANi pattInAM parameSubhiH / to'nyaddhanurAdAya bhImaseno mahArathaH / vAjinAM ca zatAnyaSTau pANDavaH sma virAjate // 33 vAkirattava sutaM tiSTha tiSTheti cAbravIt // 20 bhImasenastu kaunteyo hatvA yuddhe sutAMstava / mahadAsIttayoyuddhaM citrarUpaM bhayAnakam / mene kRtArthamAtmAnaM saphalaM janma ca prabho // 34 yAdRzaM samare pUrvaM jambhavAsavayorabhUt // 21 taM tathA yudhyamAnaM ca vinighnantaM ca tAvakAn / tayostatra zarairmuktairyamadaNDanibhaiH zubhaiH / samAcchannA dharA sarvA khaM ca sarvA dishstthaa||22 | IkSituM notsahante sma tava sainyAni bhArata // 35 tataH zrutarvA saMkruddho dhanurAyamya sAyakaiH / vidrAvya tu kurUnsarvAMstAMzca hatvA padAnugAn / bhImasenaM raNe rAjanbAhvorurasi cArpayat // 23 / dobhyA zabdaM tatazcakre trAsayAno mahAdvipAn // 36 so'tividdho mahArAja tava putreNa dhanvinA / / hatabhUyiSThayodhA tu tava senA vizAM pate / - 1853 - Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 25. 37] mahAbhArate [9. 26. 26 kiMciccheSA mahArAja kRpaNA samapadyata // 37 dhRtarASTrasutAH sarve hatA bhImena mAnada / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi yAvetAvAsthitau kRSNa tAvadya na bhaviSyataH // 13 paJcaviMzo'dhyAyaH // 25 // hato bhISmo hato droNaH karNo vaikartano hataH / madrarAjo hataH zalyo hataH kRSNa jayadrathaH // 14 saMjaya uvaac| hayAH paJcazatAH ziSTAH zakuneH saubalasya ca / duryodhano mahArAja sudarzazcApi te sutH| rathAnAM tu zate ziSTe dve eva tu janArdana / hatazeSau tadA saMkhye vAjimadhye vyavasthitau // 1 dantinAM ca zataM sAyaM trisAhasrAH padAtayaH // 15 tato duryodhanaM dRSTvA vAjimadhye vyavasthitam / azvatthAmA kRpazcaiva trigartAdhipatistathA / uvAca devakIputraH kuntIputraM dhanaMjayam // 2 ulUkaH zakunizcaiva kRtavarmA ca sAtvataH // 16 zatravo hatabhUyiSThA jJAtayaH paripAlitAH / etadvalamabhUccheSaM dhArtarASTrasya mAdhava / . ' gRhItvA saMjayaM cAso nivRttaH zinipuMgavaH // 3 mokSo na nUnaM kAlAddhi vidyate bhuvi kasyacit // 17 parizrAntazca nakulaH sahadevazca bhArata / tathA vinihate sainye pazya duryodhanaM sthitam / yodhayitvA raNe pApAndhArtarASTrapadAnugAn // 4 adyAhnA hi mahArAjo hatAmitro bhaviSyati // 18 suyodhanamabhityajya traya ete vyavasthitAH / na hi me mokSyate kazcitpareSAmiti cintaye / kRpazca kRtavarmA ca drauNizcaiva mahArathaH // 5 ye tvadya samaraM kRSNa na hAsyanti raNotkaTAH / asau tiSThati pAJcAlyaH zriyA paramayA yutaH / tAndai sarvAnhaniSyAmi yadyapi syuramAnuSAH // 19 duryodhanabalaM hatvA saha sarvaiH prabhadrakaiH // 6 adya yuddhe susaMkrudvo dIrgha rAjJaH prajAgaram / asau duryodhanaH pArtha vAjimadhye vyavasthitaH / apaneSyAmi gAndhAraM pAtayitvA zitaiH shraiH||20 chatreNa dhriyamANena prekSamANo muharmuhaH // 7 nikRtyA vai durAcAro yAni ratnAni saubalaH / prativyUhya balaM sarvaM raNamadhye vyavasthitaH / sabhAyAmaharayUte punastAnyAharAmyaham // 21 enaM hatvA zitairbANaiH kRtakRtyo bhaviSyasi // 8 adya tA api vetsyanti sarvA nAgapura striyaH / gajAnIkaM hataM dRSTvA tvAM ca prAptamariMdama / zrutvA patIMzca putrAMzca pANDavairnihatAnyudhi // 22 yAvanna vidravantyete tAvajahi suyodhanam // 9 samAptamadya vai karma sarvaM kRSNa bhaviSyati / yAtu kazcittu pAJcAlyaM kSipramAgamyatAmiti / adya duryodhano dIptAM zriyaM prANAMzca tyakSyati // 23 parizrAntabalastAta naiSa mucyeta kilbiSI // 10 nApayAti bhayAtkRSNa saMgrAmAdyadi cenmama / tava hatvA balaM sarva saMgrAme dhRtarASTrajaH / nihataM viddhi vArSNeya dhArtarASTra subAlizam // 24 jitAnpANDusutAnmatvA rUpaM dhArayate mahat // 11 mama hyetadazaktaM vai vAjivRndamariMdama / nihataM svabalaM dRSTvA pIDitaM cApi pANDavaiH / soDhuM jyAtalanirghoSa yAhi yAvannihanmyaham // 25 dhruvameSyati saMgrAme vadhAyaivAtmano nRpaH // 12 / evamuktastu dAzAhaiH pANDavena yazasvinA / evamuktaH phalgunastu kRSNaM vacanamabravIt / / acodayaddhayAnrAjanduryodhanavalaM prati // 26 - 1854 - Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 26. 27 ] zalyaparva [9. 26. 54 tadanIkamabhiprekSya trayaH sajjA mhaarthaaH|| tamarjunaH pRSatkAnAM zatena bharatarSabha / bhImaseno'rjunazcaiva sahadevazca mAriSa / pUrayitvA tato vAhAnnyahanattasya dhanvinaH // 41 prayayuH siMhanAdena duryodhanajighAMsayA // 27 tataH zaraM samAdAya yamadaNDopamaM zitam / tAnprekSya sahitAnsaJjivenodyatakAckAn / / suzarmANaM samuddizya cikSepAzu hasanniva // 42 saubalo'bhyadravayuddhe pANDavAnAtatAyinaH // 28 sa zaraH preSitastena krodhIptena dhanvinA / sudarzanastava suto bhImasenaM samabhyayAt / suzarmANaM samAsAdya vibheda hRdayaM raNe // 43 suzarmA zakunizcaiva yuyudhAte kirITinA / sa gatAsumahArAja papAta dharaNItale / sahadevaM tava suto hayapRSTagato'bhyayAt // 29 nandayanpANDavAnsarvAnvyathayaMzcApi tAvakAn // 44 tato hyayatnataH kSipraM tava putro janAdhipa / . suzarmANaM raNe hatvA putrAnasya mahArathAn / prAsena sahadevasya zirasi prAharazam / / 30 sapta cASTau ca triMzacca sAyakairanayarakSayam // 45 sopAvizadrathopasthe tava putreNa tADitaH / / tato'sya nizitairbANaiH sarvAnhatvA padAnugAn / rudhirAplutasarvAGga AzIviSa iva zvasan // 31 abhyagAdbhAratI senAM hatazeSAM mahArathaH // 46 pratilabhya tataH saMjJAM sahadevo vizAM pate / duryodhanaM zarairatIkSNaiH saMkruddhaH samavAkirat // 32 bhImastu samare kruddhaH putraM tava janAdhipa / pArtho'pi yudhi vikramya kuntIputro dhanaMjayaH / sudarzanamadRzyaM taM zaraizcake hasanniva // 47 zUrANAmazvapRSThebhyaH zirAMsi nicakata ha // 33 tato'sya prahasankruddhaH ziraH kAyAdapAharat / tadanIkaM tadA pArtho vyadhamadbahubhiH zaraiH / kSurapreNa sutIkSNena sa hataH prApatadbhuvi // 48 pAtayitvA hayAnsarvAstrigartAnAM rathAnyayau // 34 tasmiMstu nihate vIre tatastasya padAnugAH / tataste sahitA bhUtvA trigartAnAM mahArathAH / parivatrU raNe bhImaM kiranto vishikhaashitaan|| 49 arjunaM. vAsudevaM ca zaravarSairavAkiran // 35 tatastu nizitairbANaistadanIkaM vRkodaraH / satyakarmANamAkSipya kSurapreNa mahAyazAH / indrAzanisamasparzIH samantAtparyavAkirat / tato'sya syandanasyeSAM cicchide paannddunndnH||36 tataH kSaNena tadbhImo nyahanadbharatarSabha // 50 zilAzitena ca vibho kSurapreNa mahAyazAH / teSu tUtsAdyamAneSu senAdhyakSA mahAbalAH / zirazciccheda prahasaMstaptakuNDalabhUSaNam / / 37 bhImasenaM samAsAdya tato'yudhyanta bhArata / satyeSumatha cAdatta yodhAnAM miSatAM tataH / tAMstu sarvAzaraiorairaivAkirata pANDavaH // 51 yathA siMho vane rAjanmRgaM paribubhukSitaH / 38 tathaiva tAvakA rAjanpANDaveyAnmahArathAn / taM nihatya tataH pArthaH suzarmANaM tribhiH shraiH|| zaravarSeNa mahatA samantAtparyavArayan // 52 viddhA tAnahanatsarvAnrathAnrukmavibhUSitAn // 39 vyAkulaM tadabhUtsarvaM pANDavAnAM paraiH saha / tatastu pratvaranpArtho dIrghakAlaM susaMbhRtam / tAvakAnAM ca samare pANDaveyairyuyutsatAm // 53 muJcankrodhaviSaM tIkSNaM prasthalAdhipatiM prati // 40 tatra yodhAstadA petuH prsprsmaahtaaH| .. - 1855 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 26. 54 ] mahAbhArate [9. 27. 25 27 ubhayoH senayo rAjansaMzocantaH sma baandhvaan||54 / bhujaizchinnairmahArAja nAgarAjakaropamaiH / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi sAGgadaiH satanuzca sAsiprAsaparazvadhaiH // 12 ssddviNsho'dhyaayH|| 26 // kabandhairutthitaizchinnairnRtyadbhizcAparairyudhi / kravyAdagaNasaMkIrNA ghorAbhUtpRthivI vibho // 13 saMjaya uvAca / alpAvaziSTe sainye tu kauraveyAnmahAhave / tasminpravRtte saMgrAme naravAjigajakSaye / prahRSTAH pANDavA bhUtvA ninyire yamasAdanam // 14 zakuniH saubalo rAjansahadevaM samabhyayAt // 1 etasminnantare zUraH saubaleyaH pratApavAn / tato'syApatatastUrNaM sahadevaH pratApavAn / prAsena sahadevasya zirasi prAharabhRzam / zaraughAnpreSayAmAsa pataMgAniva zIghragAn / sa vihvalo mahArAja rathopastha upAvizat // 15 ulUkazca raNe bhImaM vivyAdha dazabhiH zaraiH // 2 sahadevaM tathA dRSTvA bhImasenaH pratApavAn / zakunistu mahArAja bhImaM viddhA tribhiH zaraiH / sarvasenyAni saMkruddho vArayAmAsa bhArata // 16 . sAyakAnAM navatyA vai sahadevamavAkirat // 3 nirbibheda ca nArAcaiH zatazo'tha sahasrazaH / te zUrAH samare rAjansamAsAdya parasparam / vinirbhidyAkaroccaiva siMhanAdamariMdama // 17 vivyadhunizitairbANaiH kaGkabarhiNavAjitaH / tena zabdena vitrastAH sarve sahayavAraNAH / / svarNapuGaH zilAdhautairA karNAtprahitaH zaraiH // 4 prADhavansahasA bhItAH zakunezca pdaanugaaH||18 teSAM cApabhujotsRSTA zaravRSTirvizAM pate / prabhagnAnatha tAndRSTvA rAjA duryodhano'bravIt / AcchAdayadizaH sarvA dhArAbhiriva toyadaH // 5 nivartadhvamadharmajJA yudhyadhvaM kiM sRtena vaH // 19 tataH kruddho raNe bhImaH sahadevazca bhArata / iha kIrtiM samAdhAya pretya lokaansmshnute||| ceratuH kadanaM saMkhye kurvantau sumahAbalau // 6 prANAJjahAti yo vIro yudhi pRSThamadarzayan // 20 tAbhyAM zarazataizchannaM tadbalaM tava bhArata / evamuktAstu te rAjJA saubalasya padAnugAH / andhakAramivAkAzamabhavattatra tatra ha // 7 pANDavAnabhyavartanta mRtyuM kRtvA nivartanam // 21 azvairviparidhAvadbhiH zaracchannairvizAM pate / dravadbhistatra rAjendra kRtaH zabdo'tidAruNaH / tatra tatra kRto mArgo vikarSadbhirhatAnbahUn // 8 kSubdhasAgarasaMkAzaH kSubhitaH sarvato'bhavat // 22 nihatAnAM hayAnAM ca sahaiva hayayodhibhiH / tAMstadApatato dRSTvA saubalasya padAnugAn / varmabhirvinikRttaizca prAsaizchinnaizca mAriSa / pratyudyayumahArAja pANDavA vijaye vRtAH // 23 saMchannA pRthivI jajJe kusumaiH zabalA iva // 9 pratyAzvasya ca durdharSaH sahadevo vizAM pate / yodhAstatra mahArAja samAsAdya parasparam / zakuni dazabhirvidyA hayAMzcAsya tribhiH shraiH| vyacaranta raNe kruddhA vinighnantaH parasparam / / 10 dhanuzciccheda ca zaraiH saubalasya hasanniva // 24 udvRttanayanai ropaatsNdssttausstthputtairmukhaiH| athAnyaddhanurAdAya zakuniyuddhadurmadaH / sakuNDalairmahI channA pdmkinyjlksNnibhaiH|| 11 vivyAdha nakulaM SaSTyA bhImasenaM ca saptabhiH // 25 -1856 - Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 27. 26 ] zalyaparva [9. 27.54 ulUko'pi mahArAja bhImaM vivyAdha saptabhiH / dudruvustAvakAH sarve bhaye jAte sasaubalAH // 40 sahadevaM ca saptatyA parIpsanpitaraM raNe // 26 athotkruSTaM mahaddhyAsItpANDavairjitakAzibhiH / taM bhImasenaH samare vivyAdha nizitaiH zaraiH / dhArtarASTrAstataH sarve prAyazo vimukhAbhavan // 41 zakuniM ca catuHSaSTyA pArzvasthAMzca tribhitribhiH // 27 tAnvai vimanaso dRSTvA mAdrIputraH pratApavAn / te hanyamAnA bhImena nArAcaistailapAyitaiH / zarairanekasAhasrairvArayAmAsa saMyuge // 42 sahadevaM raNe kruddhAzchAdayazaravRSTibhiH / tato gAndhArakaiguptaM pRSTairazvairjaye dhRtam / parvataM vAridhArAbhiH savidyuta ivAmbudAH // 28 AsasAda raNe yAntaM sahadevo'tha saubalam // 43 tato'syApatataH zUraH sahadevaH pratApavAn / . khamaMzamavaziSTaM sa saMsmRtya zakuni nRpa / ulUkasya mahArAja bhallenApAharacchiraH / / 29 rathena kAJcanAGgena sahadevaH samabhyayAt / sa jagAma rathAdbhUmi sahadevena paatitH| adhijyaM balavatkRtvA vyAkSipansumahaddhanuH // 44 rudhirAplutasarvAGgo nandayanpANDavAnyudhi // 30 sa saubalamabhidrutya gRdhrapatraiH zilAzitaiH / putraM tu nihataM dRSTvA zakunistatra bhArata / bhRzamabhyahanatkruddhastotrairiva mahAdvipam // 45 sAzrukaNTho viniHzvasya kSatturvAkyamanusmaran // 31 uvAca cainaM medhAvI nigRhya smArayanniva / cintayitvA muhUrtaM sa bASpapUrNakSaNaH zvasan / kSatradharme sthito bhUtvA yudhyasva puruSo bhava // 46 sahadevaM samAsAdya tribhirvivyAdha sAyakaiH // 32 yattadA hRSyase mUDha glahannakSaiH sabhAtale / tAnapAsya zarAnmuktAJzarasaMdhaiH pratApavAn / phalamadya prapadyasva karmaNastasya durmate // 47 sahadevo mahArAja dhanuzciccheda saMyuge // 33 nihastAste durAtmAno ye'smAnavahasanpurA / chinne dhanuSi rAjendra zakuniH saublstdaa| duryodhanaH kulAGgAraH ziSTastvaM tasya mAtulaH // 48 pragRhya vipulaM khaDgaM sahadevAya prAhiNot / / 34 adya te vihaniSyAmi kSureNonmathitaM shirH| tamApatantaM sahasA ghorarUpaM vizAM pate / vRkSAtphalamivoddhRtya laguDena pramAthinA // 49 dvidhA ciccheda samare saubalasya hasanniva // 35 evamuktvA mahArAja sahadevo mahAbalaH / asi dRSTvA dvidhA chinnaM pragRhya mahatIM gadAm / saMkruddho narazArdUlo vegenAbhijagAma ha // 50 prAhiNotsahadevAya sA moghA nyapatadbhuvi // 36 abhigamya tu durdharSaH sahadevo yudhAM patiH / tataH zaktiM mahAghorAM kAlarAtrimivodyatAm / / vikRSya balavaccApaM krodhena prahasanniva // 51 preSayAmAsa saMkruddhaH pANDavaM prati saubalaH // 37 zakuni dazabhirvidyA caturbhizcAsya vAjinaH / tAmApatantI sahasA zaraiH kAJcanabhUSaNaiH / chatraM dhvajaM dhanuzcAsya chittvA siMha ivAnadat // 52 vidhA ciccheda samare sahadevo hasanniva // 38 chinnadhvajadhanuzchatraH sahadevena saubalaH / sA papAta tridhA chinnA bhUmau knkbhuussnnaa| tato viddhazca bahubhiH sarvamarmasu sAyakaiH // 53 zIryamANA yathA dIptA gaganAdvai zatadA // 39 / tato bhUyo mahArAja sahadevaH pratApavAn / zakti vinihatAM dRSTvA saubalaM ca bhayAditam / zakuneH preSayAmAsa zaravRSTiM durAsadAm // 54 - 1857 - ma.bhA. 233 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 27. 55] mahAbhArate [9. 28. 19 28 tatastu kruddhaH subalasya putro zaGkhAnpradadhmuH samare prahRSTAH mAdrIsutaM sahadevaM vimrde| sakezavAH sainikAnharSayantaH // 62 prAsena jAmbUnadabhUSaNena taM cApi sarve pratipUjayanto jighAMsureko'bhipapAta zIghram // 55 __hRSTA bruvANAH shdevmaajau| mAdrIsutastasya samudyataM taM diSTyA hato naikRtiko durAtmA prAsaM suvRttau ca bhujau rnnaagre| sahAtmajo vIra raNe tvayeti // 63 bhallaitribhiryugapatsaMcakarta iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi nanAda coccaistarasAjimadhye // 56 saptaviMzo'dhyAyaH // 27 // tasyAzukArI susamAhitena suvarNapukhena dRddhaaysen| saMjaya uvAca / bhallena sarvAvaraNAtigena tataH kruddhA mahArAja saubalasya padAnugAH / ziraH zarIrAtpramamAtha bhUyaH // 57 tyaktvA jIvitamAkrande pANDavAnparyavArayan // 1 zareNa kArtasvarabhUSitena tAnarjunaH pratyagRhNAtsahadevajaye dhRtH| divAkarAbhena susaMzitena / bhImasenazca tejasvI kruddhAzIviSadarzanaH // 2 hRtottamAGgo yudhi pANDavena zaktyaSTiprAsahastAnAM sahadevaM jighAMsatAm / papAta bhUmau subalasya putraH // 58 saMkalpamakaronmoghaM gANDIvena dhanaMjayaH / / 3 sa tacchiro vegavatA zareNa pragRhItAyudhAnbAhUnyodhAnAmabhidhAvatAm / suvarNapukhena zilAzitena / bhallaizciccheda bIbhatsuH zirAMsyapi hayAnapi // 4 prAverayatkupitaH pANDuputro te hatAH pratyapadyanta vasudhAM vigatAsavaH / yattatkurUNAmanayasya mUlam // 59 tvaritA lokavIreNa prahatAH savyasAcinA // 5 hRtottamAGgaM zakuni samIkSya tato duryodhano rAjA dRSTvA svabalasaMkSayam / bhUmau zayAnaM rudhirAgAtram / hatazeSAnsamAnIya Rddho rathazatAnvibho // 6 yodhAstvadIyA bhayanaSTasattvA kuJjarAMzca hayAMzcaiva pAdAtAMzca paraMtapa / dizaH prajagmuH prgRhiitshstraaH|| 60 uvAca sahitAnsandhiArtarASTra idaM vacaH // 7 vipradrutAH zuSkamukhA visaMjJA samAsAdya raNe sarvAnpANDavAnsasuhRdgaNAn / gANDIvaghoSeNa samAhatAzca / pAzcAlyaM cApi sabalaM hatvA zIghraM nivartata // 8 bhayArditA bhagnarathAzvanAgAH tasya te zirasA gRhya vacanaM yuddhadurmadAH / padAtayazcaiva sadhArtarASTrAH // 61 pratyudyayU raNe pArthAMstava putrasya zAsanAt // 9 tato rathAcchakuni pAtayitvA tAnabhyApatataH zIghraM hatazeSAnmahAraNe / mudAnvitA bhArata paannddveyaaH| zarairAzIviSAkAraiH pANDavAH samavAkiran // 10 - 1858 - Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 28. 11] zalyaparva [9. 28.38 tatsainyaM bharatazreSTha muhUrtena mahAtmabhiH / nApazyatsamare kaMcitsahAyaM rathinAM varaH // 23 avadhyata raNaM prApya trAtAraM naabhyvindt| nardamAnAnparAMzcaiva svabalasya ca saMkSayam / pratiSThamAnaM tu bhayAnnAvatiSThata daMzitam // 11 hataM svahayamutsRjya prAGmukhaH prAdravadbhayAt // 24 azvairviparidhAvadbhiH sainyena rajasA vRte / ekAdazacamUbhartA putro duryodhanastava / na prAjJAyanta samare dizazca pradizastathA // 12 gadAmAdAya tejasvI padAtiH prasthito hradam // 25 vatastu pANDavAnIkAnniHsRtya bahavo janAH / nAtidUraM tato gatvA padbhayAmeva narAdhipaH / abhyannaMstAvakAnyuddhe muhUrtAdiva bhArata / sasmAra vacanaM kSatturdharmazIlasya dhImataH // 26 uto niHzeSamabhavattatsainyaM tava bhArata // 13 idaM nUnaM mahAprAjJo viduro dRSTavAnpurA / akSauhiNyaH sametAstu tava putrasya bhaart| . mahadvaizasamasmAkaM kSatriyANAM ca saMyuge // 27 ekAdaza hatA yuddhe tAH prabho pANDusRJjayaiH / / 14 evaM vicintayAnastu pravivikSuhradaM nRpaH / neSu rAjasahasreSu tAvakeSu mahAtmasu / duHkhasaMtaptahRdayo dRSTvA rAjanbalakSayam // 28 rako duryodhano rAjannadRzyata bhRzaM kSataH // 15 pANDavAzca mahArAja dhRSTadyumnapurogamAH / to vIkSya dizaH sarvA dRSTvA zUnyAM ca medinIm / abhyadhAvanta saMkruddhAstava rAjanbalaM prati // 29 hInaH sarvayodhaizca pANDavAnvIkSya saMyuge // 16 zaktyaSTiprAsahastAnAM balAnAmabhigarjatAm / ditAnsarvasiddhArthAnnardamAnAnsamantataH / saMkalpamakaronmoghaM gANDIvena dhanaMjayaH // 30 NazabdaravAMzcaiva zrutvA teSAM mahAtmanAm // 17 tAnhatvA nizitairbANaiH sAmAtyAnsaha bandhubhiH / yodhano mahArAja kazmalenAbhisaMvRtaH / rathe zvetahaye tiSThannarjuno bahvazobhata // 31 payAne manazcakre vihInabalavAhanaH / / 18 | subalasya hate putre savAjirathakuJjare / dhRtarASTra uvAca / mahAvanamiva chinnamabhavattAvakaM balam // 32 . hate mAmake sainye niHzeSe zibire kRte / anekazatasAhasre bale duryodhanasya ha / NDavAnAM balaM sUta kiM nu zeSamabhUttadA / nAnyo mahAratho rAjaJjIvamAno vyadRzyata // 33 tanme pRcchato brUhi kuzalo hyasi saMjaya // 19 droNaputrAdRte vIrAttathaiva kRtavarmaNaH / ca duryodhano mandaH kRtavAMstanayo mama / kRpAcca gautamAdrAjanpArthivAcca tavAtmajAt / / 34 lakSayaM tathA dRSTvA sa ekaH pRthivIpatiH // 20 dhRSTadyumnastu mAM dRSTvA hasansAtyakimabravIt / saMjaya uvAca / kimanena gRhItena nAnenArtho'sti jIvatA // 35 thAnAM dve sahasre tu sapta nAgazatAni c| dhRSTadyumnavacaH zrutvA zinernaptA mahArathaH / zva cAzvasahasrANi pattInAM ca zataM zatAH // 21 udyamya nizitaM khaDgaM hantuM mAmudyatastadA // 36 taccheSamabhUdrAjanpANDavAnAM mahadbalam / tamAgamya mahAprAjJaH kRSNadvaipAyano'bravIt / rigRhya hi yayuddhe dhRSTadyumno vyavasthitaH // 22 mucyatAM saMjayo jIvanna hantavyaH kathaMcana // 37 kAkI bharatazreSTha tato duryodhano nRpaH / dvaipAyanavacaH zrutvA zinenaptA kRtAJjaliH / - 1859 - Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 28. 38 ] mahAbhArate [9. 28.67 tato mAmanavInmuktvA svasti saMjaya sAdhaya // 38 apazyaM sahitAnekastaM dezaM samupeyuSaH // 53 anujJAtastvahaM tena nyastavarmA nirAyudhaH / kRpaM zAradvataM vIraM drauNiM ca rathinAM varam / . prAtiSThaM yena nagaraM sAyAhne rudhirokSitaH // 39 bhojaM ca kRtavarmANaM sahitAzaravikSatAn // 54 krozamAtramapakrAntaM gadApANimavasthitam / te sarve mAmabhiprekSya tUrNamazvAnacodayan / ekaM duryodhanaM rAjannapazyaM bhRzavikSatam // 40 upayAya ca mAmUcurdiSTyA jIvasi saMjaya // 55 sa tu mAmazrupUrNAkSo nAzaknodabhivIkSitum / apRcchaMzcaiva mAM sarve putraM tava janAdhipam / upapraikSata mAM dRSTvA tadA dInamavasthitam // 41 kaJciduryodhano rAjA sa no jIvati saMjaya / / 56 taM cAhamapi zocantaM dRSTvaikAkinamAhave / AkhyAtavAnahaM tebhyastadA kuzalinaM nRpam / muhUrta nAzakaM vaktuM kiMciduHkhapariplutaH // 42 taccaiva sarvamAcakSaM yanmAM duryodhano'bravIt / tato'smai tadahaM sarvamuktavAngrahaNaM tdaa| hradaM caivAhamAcaSTa yaM praviSToM narAdhipaH / / 57 dvaipAyanaprasAdAcca jIvato mokSamAhave // 43 azvatthAmA tu tadrAjannizamya vacanaM mama / muhUrtamiva ca dhyAtvA pratilabhya ca cetanAm / taM hRdaM vipulaM prekSya karuNaM paryadevayat // 58 bhrAtR'zca sarvasainyAni paryapRcchata mAM tataH // 44 aho dhiGa sa jAnAti jIvato'smAnnarAdhipaH / tasmai tadahamAcakSaM sarvaM pratyakSadarzivAn / paryAptA hi vayaM tena saha yodhayituM parAn // 59 bhrAtR'zca nihatAnsarvAnsainyaM ca vinipaatitm||45 te tu tatra ciraM kAlaM vilapya ca mahArathAH / trayaH kila rathAH ziSTAstAvakAnAM nraadhip| prAdravarathinAM zreSThA dRSTvA pANDusutAraNe // 60 iti prasthAnakAle mAM kRSNadvaipAyano'bravIt // 46 te tu mAM rathamAropya kRpasya supariSkRtam / sa dIrghamiva niHzvasya viprekSya ca punaH punaH / senAnivezamAjagmuItazeSAstrayo rathAH // 61 / aMse mAM pANinA spRSTvA putraste paryabhASata // 47 tatra gulmAH paritrastAH sUrye cAstamite sati / tvadanyo neha saMgrAme kazcijjIvati saMjaya / / sarve vicukruzuH zrutvA putrANAM tava saMkSayam / / 62 dvitIyaM neha pazyAmi sasahAyAzca paannddvaaH||48 tato vRddhA mahArAja yoSitAM rakSiNo nraaH| yAH saMjaya rAjAnaM prajJAcakSuSamIzvaram / . rAjadArAnupAdAya prayayunagaraM prati // 63 duryodhanastava sutaH praviSTo hradamityuta // 49 tatra vikrozatInAM ca rudatInAM ca sarvazaH / suhRdbhistAdRzaiInaH putrairdhAtRbhireva ca / prAdurAsInmahAzabdaH zrutvA tadvalasaMkSayam // 64 pANDavaizca hRte rAjye ko nu jIvati mAdRzaH // 50 tatastA yoSito rAjankrandantyo vai muhurmuhuH / AcakSethAH sarvamidaM mAM ca muktaM mahAhavAt / kurarya iva zabdena nAdayantyo mahItalam // 65 asmiMstoyahade suptaM jIvantaM bhRzavikSatam // 51 AjaghnuH karajaizcApi pANibhizca zirAMsyuta / evamuktvA mahArAja prAvizattaM hRdaM nRpH| luluvuzca tadA kezAnkrozantyastatra tatra ha // 66 astambhayata toyaM ca mAyayA manujAdhipaH // 52 hAhAkAravinAdinyo vinighnantya urAMsi ca / tasminhradaM praviSTe tu trIrathAruzrAntavAhanAn / / krozantyastatra ruruduH krandamAnA vizAM pate // 67 - 1860 - Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 28. 68 ] zalyaparva [9. 28. 92 tato duryodhanAmAtyAH sAzrukaNThA bhRshaaturaaH| asaMbhAvitavAMzcApi rAjadArAnpuraM prati // 81 rAjadArAnupAdAya prayayunagaraM prati // 68 taizcaiva sahitaH kSipramastaM gacchati bhaaskre| vetrajarjharahastAzca dvArAdhyakSA vizAM pte| praviSTo hAstinapuraM bASpakaNTho'zrulocanaH // 82 zayanIyAni zubhrANi spardhyAstaraNavanti ca / apazyata mahAprAjJaM viduraM sAzrulocanam / samAdAya yayustUrNaM nagaraM dArarakSiNaH // 69 rAjJaH samIpAnniSkrAntaM zokopahatacetasam // 83 AsthAyAzvatarIyuktAnsyandanAnapare janAH / tamabravItsatyadhRtiH praNataM tvagrataH sthitam / / svAnsvAndArAnupAdAya prayayunagaraM prati // 70 asminkurukSaye vRtte diSTyA tvaM putra jiivsi|| 84 adRSTapUrvA yA nAryo bhAskareNApi vezmasu / vinA rAjJaH pravezAdvai kimasi tvamihAgataH / dahazustA mahArAja janA yAntIH puraM prati // 71 etanme kAraNaM sarvaM vistareNa nivedaya // 85 tAH striyo bharatazreSTha saukumAryasamanvitAH / yuyutsuruvAca / prayayunagaraM tUrNaM hatasvajanabAndhavAH // 72 nihate zakunau tAta sjnyaatisutbaandhve| thA gopAlAvipAlebhyo dravanto nagaraM prati / hatazeSaparIvAro rAjA duryodhanastataH / yayurmanuSyAH saMbhrAntA bhImasenabhayArditAH // 73 svakaM sa hayamutsRjya prAGmukhaH prAdravadbhayAt // 86 api caiSAM bhayaM tIvra pArthebhyo'bhUtsudAruNam / apakrAnte tu nRpatau skandhAvAranivezanAt / prekSamANAstadAnyonyamAdhAvannagaraM prati // 74 bhayavyAkulitaM sarvaM prAdravannagaraM prati // 87 tasmiMstadA vartamAne vidrave bhRshdaarunne| tato rAjJaH kalatrANi bhrAtRNAM cAsya sarvazaH / puyutsuH zokasaMmUDhaH prAptakAlamacintayat / / 75 vAhaneSu samAropya ruyadhyakSAH prAdravanbhayAt // 88 jeto duryodhanaH saMkhye pANDavairbhImavikramaiH / tato'haM samanujJApya rAjAnaM sahakezavam / kAdazacamUbhartA bhrAtarazcAsya sUditAH / praviSTo hAstinapuraM rakSalokAddhi vAcyatAm // 89 tAzca kuravaH sarve bhISmadroNapuraHsarAH / / 76 etacchrutvA tu vacanaM vaizyAputreNa bhASitam / mahameko vimuktastu bhAgyayogAdyadRcchayA / prAptakAlamiti jJAtvA viduraH sarvadharmavit / vedvattAni ca sarvANi zibirANi samantataH // 77 apUjayadameyAtmA yuyutsuM vAkyakovidam // 90 duryodhanasya sacivA ye kecidavazeSitAH / prAptakAlamidaM sarvaM bhavato bharatakSaye / jidArAnupAdAya vyadhAvannagaraM prati // 78 adya tvamiha vizrAntaH zvo'bhigantA yudhisstthirm||91 AptakAlamahaM manye pravezaM taiH shaabhibho| etAvaduktvA vacanaM viduraH sarvadharmavit / (dhiSThiramanujJApya bhImasenaM tathaiva ca // 79 yuyutsuM samanujJApya praviveza nRpakSayam / tamarthaM mahAbAhurubhayoH sa nyavedayat / yuyutsurapi tAM rAtriM svagRhe nyavasattadA // 92 sya prIto'bhavadrAjA nityaM krunnveditaa| iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi riSvajya mahAbAhurvaizyAputraM vyasarjayat // 80 aSTAviMzo'dhyAyaH // 28 // taH sa rathamAsthAya drutamazvAnacodayat / // samAptaM hRdprveshprv|| - 1861 - Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 29. 1] mahAbhArate [9.29.27 duryodhana uvAca / dhRtarASTra uvaac| diSTayA pazyAmi vo muktAnIdRzAtpuruSakSayAt / hateSu sarvasainyeSu pANDuputrai raNAjire / pANDukauravasaMmardAnjIvamAnAnnararSabhAna // 14 mama sainyAvaziSTAste kimakurvata saMjaya // 1 vijeSyAmo vayaM sarve vizrAntA vigtklmaaH| kRtavarmA kRpazcaiva droNaputrazca vIryavAn / bhavantazca parizrAntA vayaM ca bhRzavikSatAH / duryodhanazca mandAtmA rAjA kimakarottadA // 2 udIrNaM ca balaM teSAM tena yuddhaM na rocaye // 15 saMjaya uvAca / na tvetadadbhutaM vIrA yadvo mahadidaM mnH| saMprAdravatsu dAreSu kSatriyANAM mahAtmanAm / asmAsu ca parA bhaktirna tu kAlaH parAkrame // 16 vidrute zibire zUnye bhRzodvignAstrayo rathAH // 3 vizramyaikAM nizAmadya bhavadbhiH sahito raNe / nizamya pANDuputrANAM tadA vijayinAM svanam / pratiyotsyAmyahaM zatrUzvo na me'syatra sNshyH||15 vidrutaM zibiraM dRSTvA sAyAhne raajgRddhinH| saMjaya uvAca / sthAnaM nArocayaMstatra tataste hradamabhyayuH // 4 evamukto'bravIdrauNI rAjAnaM yuddhadurmadam / yudhiSThiro'pi dharmAtmA bhrAtRbhiH sahito raNe / uttiSTha rAjanbhadraM te vijeSyAmo raNe parAn // 18 hRSTaH paryapatadrAjanduryodhanavadhepsayA // 5 iSTApUrtena dAnena satyena ca japena ca / mArgamANAstu saMkruddhAstava putraM jayaiSiNaH / zape rAjanyathA hyadya nihaniSyAmi somakAn // 19 yatnato'nveSamANAstu naivApazyaJjanAdhipam // 6 mA sma yajJakRtAM prItiM prApnuyAM sajjanocitAm / sa hi tIvraNa vegena gadApANirapAkramat / yadImA rajanI vyuSTAM na nihanmi parAnraNe // 20 taM hradaM prAvizaccApi viSTabhyApaH svamAyayA // 7 nAhatvA sarvapAJcAlAnvimokSye kavacaM vibho|' yadA tu pANDavAH sarve suparizrAntavAhanAH / iti satyaM bravImyetattanme zRNu janAdhipa / 21 tataH svazibiraM prApya vyatiSThansahasainikAH // 8 teSu saMbhASamANeSu vyAdhAstaM dezamAyayuH / tataH kRpazca drauNizca kRtavarmA ca sAtvataH / mAMsabhAraparizrAntAH pAnIyAthaM yahacchayA // 22 saMniviSTeSu pArtheSu prayAtAstaM hRdaM zanaiH // 9 te hi nityaM mahArAja bhImasenasya lubdhakAH / te taM hRdaM samAsAdya yatra zete janAdhipaH / mAMsabhArAnupAja bhaktyA paramayA vibho // 23 abhyabhASanta durdharSaM rAjAnaM suptamambhasi // 10 te tatra viSThitAsteSAM sarvaM tadvacanaM rahaH / rAjannuttiSTha yudhyasva sahAsmAbhiyudhiSThiram / duryodhanavacazcaiva zuzruvuH saMgatA mithaH // 24 jitvA vA pRthivIM bhuna hato vA svargamApnuhi // 11 te'pi sarve maheSvAsA ayuddhArthini kaurave / teSAmapi balaM sarvaM hataM duryodhana tvyaa| nirbandhaM paramaM cakrustadA vai yuddhakAGgiNaH // 25 pratirabdhAzca bhUyiSThaM ye ziSTAstatra sainikAH // 12 / tAMstathA samudIkSyAtha kauravANAM mahArathAn / na te vegaM vipahituM zaktAstava vizAM pate / ayuddhamanasaM caiva rAjAnaM sthitamambhasi // 26 asmAbhirabhiguptasya tasmAduttiSTha bhArata // 13 / teSAM zrutvA ca saMvAdaM rAjJazra salile sataH / -1862 - Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 29. 27 ] zalyaparva [9. 29. 56 vyAdhAbhyajAnanarAjendra salilasthaM suyodhanam // 27 dharmarAjAya tatsarvamAcacakSe paraMtapaH / / 42 te pUrva pANDuputreNa pRSTA hyAsansutaM tava / asau duryodhano rAjanvijJAto mama lubdhakaiH / yadRcchopagatAstatra rAjAnaM parimArgitAH // 28 saMstabhya salilaM zete yasyArthe paritapyase // 43 tataste pANDuputrasya smRtvA tadbhASitaM tadA / tadvaco bhImasenasya priyaM zrutvA vizAM pate / anyonyamabruvarAjanmRgavyAdhAH zanairidam // 29 ajAtazatruH kaunteyo hRSTo'bhUtsaha sodraiH|| 44 duryodhanaM khyApayAmo dhanaM dAsyati pANDavaH / / taM ca zrutvA maheSvAsaM praviSTaM salilahradam / suvyaktamiti naH khyAto hade duryodhano nRpH|| 30 kSiprameva tato'gacchatpuraskRtya janArdanam / / 45 tasmAdgacchAmahe sarve yatra rAjA yudhisstthirH| . tataH kilakilAzabdaH prAdurAsIdvizAM pate / AkhyAtuM salile suptaM duryodhanamamarSaNam // 31 pANDavAnAM prahRSTAnAM pAJcAlAnAM ca srvshH||46 dhRtarASTrAtmajaM tasmai bhImasenAya dhImate / / siMhanAdAMstatazcakruH kSveDAMzca bharatarSabha / zayAnaM salile sarve kathayAmo dhanu te // 32 tvaritAH kSatriyA rAjajagmudvaipAyanaM hradam // 47 sa no dAsyati suprIto dhanAni bahulAnyuta / jJAtaH pApo dhArtarASTro dRSTazcetyasakRdraNe / kiM no mAMsena zuSkeNa parikliSTena zoSiNA / / 33 prAkrozansomakAstatra hRSTarUpAH samantataH // 48 evamuktvA tato vyAdhAH saMprahRSTA dhanArthinaH / teSAmAzu prayAtAnAM sthAnAM tatra veginAm / mAMsabhArAnupAdAya prayayuH zibiraM prati / / 34 babhUva tumulaH zabdo divaspRkpRthivIpate // 49 pANDavAzca mahArAja labdhalakSAH prahAriNaH / duryodhanaM parIpsantastatra tatra yudhiSThiram / apazyamAnAH samare duryodhanamavasthitam / / 35 anvayustvaritAste vai rAjAnaM zrAntavAhanAH // 50 nikRtestasya pApasya te pAraM gamanepsavaH / arjuno bhImasenazca mAdrIputrau ca pANDavau / cArAnsaMpreSayAmAsuH samantAttadraNAjiram // 36 dhRSTadyumnazca pAzcAlyaH zikhaNDI caapraajitH||51 Agamya tu tataH sarve naSTaM duryodhanaM nRpam / uttamaujA yudhAmanyuH sAtyakizvAparAjitaH / nyavedayanta sahitA dharmarAjasya sainikAH // 37 pAJcAlAnAM ca ye ziSTA draupadeyAzca bhArata / teSAM tadvacanaM zrutvA cArANAM bharatarSabha / hayAzca sarve nAgAzca zatazazca padAtayaH // 52 cintAmabhyagamattInAM nizazvAsa ca pArthivaH // 38 / tataH prApto mahArAja dharmaputro yudhiSThiraH / atha sthitAnAM pANDUnAM dInAnAM bharatarSabha / dvaipAyanahadaM khyAtaM yatra duryodhano'bhavat // 53 tasmAddezAdapakramya tvaritA lubdhakA vibho // 39 zItAmalajalaM hRdyaM dvitIyamiva sAgaram / AjagmuH zibiraM hRSTA dRSTvA duryodhanaM nRpam / mAyayA salilaM stabhya yatrAbhUtte sutaH sthitaH // 54 dhAryamANAH praviSTAzca bhImasenasya pazyataH // 40 atyadbhutena vidhinA daivayogena bhArata / te tu pANDavamAsAdya bhImasenaM mahAbalam / salilAntargataH zete durdarzaH ksycitprbho| tasmai tatsarvamAcakhyuryadvRttaM yacca vai zrutam / / 41 mAnuSasya manuSyendra gadAhasto janAdhipaH / / 55 tato vRkodaro rAjandattvA teSAM dhanaM bahu / tato duryodhano rAjA salilAntargato vasan / - 1863 - Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 29. 56] mahAbhArate [9. 30. 15 zuzruve tumulaM zabdaM jaladopamaniHsvanam // 56 pazyemA dhArtarASTreNa mAyAmapsu prayojitAm / yudhiSThirastu rAjendra hRdaM taM saha sodraiH| viSTabhya salilaM zete nAsya mAnuSato bhayam // 3 AjagAma mahArAja tava putravadhAya vai // 57 daivI mAyAmimAM kRtvA salilAntargato hyayam / mahatA zaGkhanAdena rathanemisvanena ca / nikRtyA nikRtiprajJo na me jIvandhimokSyate // 4 uddhanvaMzca mahAreNu kampayaMzcApi medinIm // 58 yadyasya samare sAhyaM kurute vajrabhRtsvayam / yaudhiSThirasya sainyasya zrutvA zabdaM mahArathAH / tathApyenaM hataM yuddhe loko drakSyati mAdhava // 5 kRtavarmA kRpo drauNI rAjAnamidamabruvan // 59 zrIvAsudeva uvAca / ime hyAyAnti saMhRSTAH pANDavA jitakAzinaH / mAyAvina imAM mAyAM mAyayA jahi bhArata / apayAsyAmahe tAvadanujAnAtu no bhavAn // 60 mAyAvI mAyayA vadhyaH satyametadyudhiSThira // 6 duryodhanastu tacchrutvA teSAM tatra yazasvinAm / / kriyAbhyupAyairbahulairmAyAmapsu prayojya ha / tathetyuktvA hradaM taM vai mAyayAstambhayatprabho // 61 jahi tvaM bharatazreSTha pApAtmAnaM suyodhanam / / 7 te tvanujJApya rAjAnaM bhRzaM zokaparAyaNAH / kriyAbhyupAyairindreNa nihatA daityadAnavAH / jagmurdUraM mahArAja kRpaprabhRtayo rathAH // 62 kriyAbhyupAyairbahubhirbalirbaddho mahAtmanA // 8 te gatvA dUramadhvAnaM nyagrodhaM prekSya mAriSa / kriyAbhyupAyaiH pUrvaM hi hiraNyAkSo mahAsuraH / nyavizanta bhRzaM zrAntAzcintayanto nRpaM prati // 63 hiraNyakazipuzcaiva kriyayaiva niSUditau / viSTabhya salilaM supto dhArtarASTro mahAbalaH / vRtrazca nihato rAjankriyayaiva na saMzayaH // 9 pANDavAzcApi saMprAptAstaM dezaM yuddhamIpsavaH // 64 tathA paulastyatanayo rAvaNo nAma raaksssH| kathaM nu yuddhaM bhavitA kathaM rAjA bhaviSyati / rAmeNa nihato rAjansAnubandhaH sahAnugaH / kathaM nu pANDavA rAjanpratipatsyanti kauravam // 65 kriyayA yogamAsthAya tathA tvamapi vikrama // 10 ityevaM cintayantaste rathebhyo'zvAnvimucya ha / kriyAbhyupAyairnihato mayA rAjanpurAtane / tatrAsAMcakrire rAjankRpaprabhRtayo rathAH // 66 tArakazca mahAdaityo vipracittizca vIryavAn // 11 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi vAtApirilvalazcaiva trizirAzca tathA vibho| ekonatriMzo'dhyAyaH // 29 // sundopasundAvasurau kriyayaiva niSUditau // 12 kriyAbhyupAyairindreNa tridivaM bhujyate vibho / saMjaya uvaac| kriyA balavatI rAjannAnyatkiMcidyudhiSThira // 13 tatasteSvapayAteSu ratheSu triSu pANDavAH / daityAzca dAnavAzcaiva rAkSasAH pArthivAstathA / taM hRdaM pratyapadyanta yatra duryodhano'bhavat // 1 kriyAbhyupAyairnihatAH kriyAM tasmAtsamAcara // 14 AsAdya ca kuruzreSTha tadA dvaipAyanaDhdam / saMjaya uvaac| stambhitaM dhArtarASTreNa dRSTvA taM salilAzayam / ityukto vAsudevena pANDavaH saMzitavrataH / vAsudevamidaM vAkyamabravItkurunandanaH // 2 jalasthaM taM mahArAja tava putraM mahAbalam / - 1864 - Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 30. 15] zalyaparva [9. 30. 43 abhyabhASata kaunteyaH prahasanniva bhArata // 15 / / kathaM hi tvadvidho mohAdrocayeta palAyanam // 30 suyodhana kimartho'yamArambho'psu kRtstvyaa| kka te tatpauruSaM yAtaM ka ca mAnaH suyodhn| sarva kSatraM ghAtayitvA svakulaM ca vizAM pate // 16 ka ca vikrAntatA yAtA ka ca visphUrjitaM mahat // 31 jalAzayaM praviSTo'dya vaanychnyjiivitmaatmnH| ka te kRtAstratA yAtA kiM ca zeSe jalAzaye / uttiSTha rAjanyudhyasva sahAsmAbhiH suyodhana // 17 / sa tvamuttiSTha yudhyasva kSatradharmeNa bhArata // 32 sa ca darpo narazreSTha sa ca mAnaH ka te gataH / / | asmAnvA tvaM parAjitya prazAdhi pRthivImimAm / yastvaM saMstabhya salilaM bhIto raajnvyvsthitH||18 atha vA nihato'smAbhirbhUmau svapsyasi bhArata // 33 sarve tvAM zUra ityeva janA jalpanti sNsdi| eSa te prathamo dharmaH sRSTo dhAtrA mahAtmanA / vyartha tadbhavato manye zaurya salilazAyinaH // 19 taM kuruSva yathAtathyaM rAjA bhava mahAratha // 34 uttiSTha rAjanyudhyasva kSatriyo'si kulodbhavaH / duryodhana uvAca / kauraveyo vizeSeNa kule janma ca saMsmara / 20 naitaccitraM mahArAja yadbhIH prANinamAvizet / sa kathaM kaurave vaMze prazaMsaJjanma cAtmanaH / na ca prANabhayAdbhIto vyapayAto'smi bhArata // 35 yuddhAdbhItastatastoyaM pravizya pratitiSThasi // 21 arathazcAniSaGgI ca nihataH pANisArathiH / ayuddhamavyavasthAnaM naiSa dharmaH sanAtanaH / ekazcApyagaNaH saMkhye pratyAzvAsamarocayam // 36 anAryajuSTamasvayaM raNe rAjanpalAyanam // 22 na prANahetorna bhayAnna viSAdAdvizAM pate / kathaM pAramagatvA hi yuddhe tvaM vai jijIviSuH / idamambhaH praviSTo'smi zramAttvidamanuSThitam // 37 imAnnipatitAndRSTvA putrAnbhrAtRndhidvaMstathA / / 23 tvaM cAzvasihi kaunteya ye cApyanugatAstava / saMbandhino vayasyAMzca maatulaanbaandhvaaNstthaa| ahamutthAya vaH sarvAnpratiyotsyAmi saMyuge // 38 ghAtayitvA kathaM tAta hRde tiSThasi sAMpratam // 24 yudhiSThira uvAca / zUramAnI na zUrastvaM mithyA vadasi bhArata / zUro'hamiti durbuddhe sarvalokasya zRNvataH // 25 AzvastA eva sarve sma ciraM tvAM mRgayAmahe / na hi zUrAH palAyante zatrUndRSTvA kathaMcana / tadidAnI samuttiSTha yudhyasveha suyodhana // 39 behi vA tvaM yayA dhRtyA zUra tyajasi saMgaram // 26 hatvA vA samare pArthAnsphItaM rAjyamavApnuhi / sa tvamuttiSTha yudhyasva vinIya bhymaatmnH|| nihato vA raNe'smAbhirvIralokamavApsyasi // 40 ghAtayitvA sarvasainyaM bhrAtUMzcaiva suyodhana // 27 duryodhana uvAca / nedAnIM jIvite buddhiH kAryA dharmacikIrSayA / / | yadarthaM rAjyamicchAmi kurUNAM kurunandana / kSatradharmamapAzritya tvadvirdhana suyodhana / / 28 ta imai nihatAH sarve bhrAtarI mai janazvara // 41 yattatkarNamupAzritya zakuniM cApi saubalam / / kSINaratnAM ca pRthivIM hatakSatriyapuMgavAm / amartya iva saMmohAttvamAtmAnaM na buddhavAn // 29 / nAbhyutsahAmyahaM bhoktuM vidhavAmiva yoSitam // 42 tatpApaM sumahatkRtvA pratiyudhyasva bhArata / | adyApi tvahamAzaMse tvAM vijetuM yudhiSThira / ma. bhA. 234 - 1865 Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 30. 43] mahAbhArate [9. 31.1 bhaktvA pAJcAlapANDUnAmutsAhaM bharatarSabha // 43 / na tvamadya mahIM dAtumIzaH kauravanandana / na tvidAnImahaM manye kArya yuddhena karhicit / AcchettuM vA balAdrAjansa kathaM dAtumicchasi / droNe karNe ca saMzAnte nihate ca pitAmahe // 44 mAM tu nirjitya saMgrAme pAlayemAM vasuMdharAm // 58 astvidAnImiyaM rAjankevalA pRthivI tava / sUcyapreNApi yadbhUmerapi dhrIyeta bhArata / asahAyo hi ko rAjA raajymicchetprshaasitum||45 tanmAtramapi no mahyaM na dadAti purA bhavAn // 59 suhRdastAdRzAnhitvA putrAnbhrAtRnpitRRnapi / sa kathaM pRthivImetAM pradadAsi vizAM pate / bhavadbhizca hRte rAjye ko nu jIveta mAdRzaH // 46 sUcyagraM nAtyajaH pUrva sa kathaM tyajasi kSitim // 60 ahaM vanaM gamiSyAmi hyajinaiH prativAsitaH / evamaizvaryamAsAdya prazAsya pRthivImimAm / ratirhi nAsti me rAjye hatapakSasya bhArata // 47 ko hi mUDho vyavasyeta zatrotuM vasuMdharAm // 61 hatabAndhavabhUyiSThA hatAzvA hatakuJjarA / tvaM tu kevalamaukhyeNa vimUDho nAvabudhyase / eSA te pRthivI rAjanbhunAM vigatajvaraH // 48 pRthivIM dAtukAmo'pi jIvitenAdya mokSyase // 62 vanameva gamiSyAmi vasAno mRgacarmaNI / asmAnvA tvaM parAjitya prazAdhi pRthivImimAm / na hi me nirjitasyAsti jIvite'dya spRhA vibho||49 atha vA nihato'smAbhija lokAnanuttamAn // 63 gaccha tvaM bhuGkSa rAjendra pRthivIM nihatezvarAm / / AvayorjIvato rAjanmayi ca tvayi ca dhruvam / hatayodhAM naSTaratnAM kSINavaprAM yathAsukham // 50 saMzayaH sarvabhUtAnAM vijaye no bhaviSyati // 64 yudhiSThira uvAca / jIvitaM tava duSprajJa mayi saMprati vartate / AprilApAnmA tAta salilasthaH prabhASathAH / jIvayeyaM tvahaM kAmaM na tu tvaM jIvituM kSamaH // 65 naitanmanasi me rAjanvAzitaM zakuneriva // 51 dahane hi kRto yatnastvayAsmAsu vizeSataH / yadi cApi samarthaH syAstvaM dAnAya suyodhana / AzIviSairviSaizcApi jale cApi pravezanaiH / nAhamiccheyamavani tvayA dattAM prazAsitum // 52 tvayA vinikRtA rAjanarAjyasya haraNena ca // 66 adharmeNa na gRhNIyAM tvayA dattAM mahImimAm / / etasmAtkAraNAtpApa jIvitaM te na vidyate / na hi dharmaH smRto rAjankSatriyasya pratigrahaH // 53 uttiSThottiSTha yudhyasva tatte zreyo bhaviSyati // 67 tvayA dattA na ceccheyaM pRthivImakhilAmaham / __saMjaya uvAca / tvAM tu yuddhe vinirjitya bhoktAsmi vsudhaamimaam||54 evaM tu vividhA vAco jayayuktAH punaH punaH / anIzvarazca pRthivIM kathaM tvaM dAtumicchasi / kIrtayanti sma te vIrAstatra tatra janAdhipa // 68 tvayeyaM pRthivI rAjanki na dattA tadaiva hi // 55 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi dharmato yAcamAnAnAM zamArthaM ca kulasya naH / triMzo'dhyAyaH // 30 // vArSNeyaM prathamaM rAjanpratyAkhyAya mahAbalam // 56 kimidAnIM dadAsi tvaM ko hi te cittavibhramaH / dhRtarASTra uvAca / abhiyuktastu ko rAjA dAtumiccheddhi medinIm // 57 / evaM saMtaya'mAnastu mama putro mahIpatiH / - 1866 - Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 31. 1] zalyaparva [9. 31. 29 prakRtyA manyumAnvIraH kathamAsItparaMtapaH // 1 ahamutthAya vaH sarvAnpratiyotsyAmi sNyuge| na hi saMtarjanA tena zrutapUrvA kadAcana / anvaMzAbhyAgatAnsarvAnRtUnsaMvatsaro yathA // 16 rAjabhAvena mAnyazca sarvalokasya so'bhavat // 2 adya vaH sarathAnsAzvAnazastro viratho'pi san / iyaM ca pRthivI sarvA samlecchATavikA bhRzam / nakSatrANIva sarvANi savitA rAtrisaMkSaye / prasAdAdbhiyate yasya pratyakSaM tava saMjaya // 3 tejasA nAzayiSyAmi sthirIbhavata pANDavAH // 17 sa tathA taya'mAnastu paanndduputrairvishesstH| adyAnRNyaM gamiSyAmi kSatriyANAM yazasvinAm / vihInazca svakai tyairnirjane cAvRto bhRzam // 4. bAhrIkadroNabhISmANAM karNasya ca mahAtmanaH // 18 mutvA sa kaTukA vAco jayayuktAH punaH punH| jayadrathasya zUrasya bhagadattasya cobhayoH / kimabravItpANDaveyAMstanmamAcakSva saMjaya // 5 madrarAjasya zalyasya bhUrizravasa eva ca // 19 saMjaya uvAca / putrANAM bharatazreSTha zakuneH saubalasya ca / haya'mAnastadA raajnndksthstvaatmjH| mitrANAM suhRdAM caiva bAndhavAnAM tathaiva ca // 20 yudhiSThireNa rAjendra bhrAtRbhiH sahitena ha // 6 AnRNyamadya gacchAmi hatvA tvAM bhrAtRbhiH saha / zrutvA sa kaTukA vAco viSamastho janAdhipaH / etAvaduktvA vacanaM virarAma janAdhipaH // 21 dIrghamuSNaM ca niHzvasya salilasthaH punaH punaH // 7 yudhiSThira uvAca / salilAntargato rAjA dhunvanhastau punaH punaH / diSTyA tvamapi jAnI kSatradharma suyodhana / manazcakAra yuddhAya rAjAnaM cAbhyabhASata // 8 diSTayA te vartate buddhiryuddhAyaiva mahAbhuja // 22 yUyaM sasuhRdaH pArthAH sarve sarathavAhanAH / diSTayA zUro'si kauravya diSTyA jAnAsi saMgaram / ahamekaH pariyUno viratho hatavAhanaH // 9 yastvameko hi naH sarvAnsaMyuge yoddhumicchasi // 23 pAttazastrai rathagatairbahubhiH parivAritaH / eka ekena saMgamya yatte saMmatamAyudham / kathamekaH padAtiH sannazastro yoddhmutshe||10 tattvamAdAya yudhyasva prekSakAste vayaM sthitAH // 24 ekaikena tu mAM yUyaM yodhayadhvaM yudhisstthir| ayamiSTaM ca te kAmaM vIra bhUyo dadAmyaham / noko bahubhirinAyyaM yodhayituM yudhi // 11 / hatvaikaM bhavato rAjyaM hato vA svargamApnuhi // 25 vizeSato vikavacaH zrAntazcApaH samAzritaH / duryodhana uvAca / suzaM vikSatagAtrazca zrAntavAhanasainikaH // 12 ekazcedyo mAkrande varo'dya mama dIyate / na me tvatto bhayaM rAjanna ca pArthAdvRkodarAt / AyudhAnAmiyaM cApi vRtA tvatsaMmate gadA / / 26 phalgunAdvAsudevAdvA pAzcAlebhyo'tha vA punaH // 13 bhrAtRNAM bhavatAmekaH zakyaM mAM yo'bhimanyate / yamAbhyAM yuyudhAnAhA ye cAnye tava sainikaaH| padAtirgadayA saMkhye sa yudhyatu mayA saha // 27 ekaH sarvAnahaM kruddho na tAnyoddhamihotsahe // 14 vRttAni rathayuddhAni vicitrANi pade pade / dharmamUlA satAM kIrtimanuSyANAM janAdhipa / idamekaM gadAyuddhaM bhavatvadyAdbhutaM mahat // 28 dharma caiveha kIrtiM ca pAlayanprabravImyaham // 15 / annAnAmapi paryAyaM kartumicchanti mAnavAH / - 1867 - Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 31. 29 ] mahAbhArate [9. 31. 54 yuddhAnAmapi paryAyo bhavatvanumate tava // 29 uddhRtya nayane kruddho didhakSuriva pANDavAn / / 42 gadayA tvAM mahAbAho vijeSyAmi sahAnujam / trizikhAM bhRkuTIM kRtvA saMdaSTadazanacchadaH / pAJcAlAnsRJjayAMzcaiva ye cAnye tava sainikaaH||30 pratyuvAca tatastAnvai pANDavAnsahakezavAn // 43 yudhiSThira uvAca / avahAsasya vo'syAdya prativaktAsmi pANDavAH / uttiSThottiSTha gAndhAre mAM yodhaya suyodhana / gamiSyatha hatAH sadyaH sapAzcAlA yamakSayam // 44 eka ekena saMgamya saMyuge gadayA balI // 31 utthitastu jalAttasmAtputro duryodhanastava / puruSo bhava gAndhAre yudhyasva susamAhitaH / atiSThata gadApANI rudhireNa samukSitaH / / 45 adya te jIvitaM nAsti yadyapi tvaM manojavaH // 32 tasya zoNitadigdhasya salilena samukSitam / - saMjaya uvAca / zarIraM sma tadA bhAti sravanniva mahIdharaH // 46 etatsa narazArdUlo nAmRSyata tavAtmajaH / tamudyatagadaM vIraM menire tatra pANDavAH / salilAntargataH zvabhre mahAnAga iva zvasan // 33 vaivasvatamiva kruddhaM kiMkarodyatapANinam // 47 tathAsau vAkpratodena tudyamAnaH punaH punaH / sa meghaninado harSAnnadanniva ca govRSaH / vAcaM na mamRSe dhImAnuttamAzvaH kazAmiva // 34 AjuhAva tataH pArthAngadayA yudhi vIryavAn // 48 saMkSobhya salilaM vegAddAmAdAya vIryavAn / duryodhana uvAca / adrisAramayIM gurvI kAJcanAGgadabhUSaNAm / ekaikena ca mAM yUyamAsIdata yudhiSThira / antarjalAtsamuttasthau nAgendra iva niHzvasan // 35 na hyeko bahubhiAyyo vIra yodhayituM yudhi // 49 sa bhittvA stambhitaM toyaM skandhe kRtvAyasIM gadAm / nyastavarmA vizeSeNa zrAntazcApsu priplutH| udatiSThata putraste prataparazmimAniva // 36 bhRzaM vikSatagAtrazca hatavAhanasainikaH // 50 tataH zaikyAyasIM gurvI jAtarUpapariSkRtAm / gadAM parAmRzaddhImAndhArtarASTro mahAbalaH // 37 yudhiSThira uvAca / gadAhastaM tu taM dRSTvA sazRGgamiva parvatam / nAbhUdiyaM tava prajJA kathamevaM suyodhana / prajAnAmiva saMkruddhaM zUlapANimavasthitam / yadAbhimanyuM bahavo jannuyudhi mahArathAH / / 51 sagado bhArato bhAti pratapanbhAskaro yathA // 38 Amuzca kavacaM vIra mUrdhajAnyamayasva ca / tamuttIrNaM mahAbAhuM gadAhastamariMdamam / yaccAnyadapi te nAsti tadapyAdatsva bhArata / menire sarvabhUtAni daNDahastamivAntakam // 39 imamekaM ca te kAmaM vIra bhUyo dadAmyaham // 52 vajrahastaM yathA zakraM zUlahastaM yathA haram / pazvAnAM pANDaveyAnAM yena yo mihecchasi / dadRzuH sarvapAJcAlAH putraM tava janAdhipa // 40 taM hatvA vai bhavAnarAjA hato vA svargamApnuhi / tamuttIrNa tu saMprekSya samahRSyanta sarvazaH / Rte ca jIvitAdvIra yuddhe kiM kurma te priyam / / 53 pAJcAlAH pANDaveyAzca te'nyonyasya tlaandduH||41 saMjaya uvaac| avahAsaM tu taM matvA putro duryodhanastava / | tatastava suto rAjanvarma jagrAhaM kAJcanam / - 1868 - Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 31. 54 ] zalyaparva [9. 32. 20 vicitraM ca zirastrANaM jAmbUnadapariSkRtam // 54 tadidaM dyUtamArabdhaM punareva yathA purA / so'vabaddhazirastrANaH zubhakAzcanavarmabhRt / viSamaM zakunezcaiva tava caiva vizAM pate // 7 rAja rAjanputraste kAJcanaH zailarADiva // 55 balI bhImaH samarthazca kRtI rAjA suyodhanaH / saMnaddhaH sa gadI rAjansajjaH saMgrAmamUrdhani / balavAnvA kRtI veti kRtI rAjanviziSyate // 8 abravItpANDavAnsarvAnputro duryodhanastava // 56 so'yaM rAjaMstvayA zatruH same pathi nivezitaH / bhAtRRNAM bhavatAmeko yudhyatAM gadayA mayA / nyastazcAtmA suviSame kRcchramApAditA vayam // 9 sahadevena vA yotsye bhImena nakulena vA / / 57 . | ko nu sarvAnvinirjitya zatrUnekena vairiNA / atha vA phalgunenAdya tvayA vA bharatarSabha / paNitvA caikapANena rocayedevamAhavam // 10 yotsye'haM saMgaraM prApya vijeSye ca raNAjire // 58 na hi pazyAmi taM loke gadAhastaM narottamam / ahamadya gamiSyAmi vairasyAntaM sudurgamam / yudhyehuryodhanaM saMkhye kRtitvAddhi vizeSayet // 11 gadayA puruSavyAghra hemapaTTavinadvayA // 59 phalgunaM vA bhavantaM vA mAdrIputrAvathApi vaa| gadAyuddhe na me kazcitsadRzo'stIti cintaya / na samarthAnahaM manye gadAhastasya saMyuge // 12 gadayA vo haniSyAmi sarvAneva samAgatAn / sa kathaM vadase zatru yudhyasva gadayeti ha / gRhAtu sa gadA yo vai yudhyate'dya mayA saha // 60 ekaM ca no nihatyAjau bhava rAjeti bhArata // 13 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi vRkodaraM samAsAdya saMzayo vijaye hi naH / ektriNsho'dhyaayH||31|| nyAyato yudhyamAnAnAM kRtI hyeSa mahAbalaH // 14 rUra bhIma uvAca / saMjaya uvAca / madhusUdana mA kArSIviSAdaM yadunandana / evaM duryodhane rAjangarjamAne muhurmuhuH / adya pAraM gamiSyAmi vairasya bhRzadurgamam // 15 yudhiSThirasya saMkruddho vAsudevo'bravIdidam // 1 ahaM suyodhanaM saMkhye haniSyAmi na sNshyH| yadi nAma hyayaM yuddhe varayettvAM yudhiSThira / vijayo vai dhruvaM kRSNa dharmarAjasya dRzyate // 16 arjunaM nakulaM vApi sahadevamathApi vA // 2 adhyardhena guNeneyaM gadA gurutarI mama / kimidaM sAhasaM rAjaMstvayA vyAhRtamIdRzam / na tathA dhArtarASTrasya mA kArSIdhiva vyathAm // 17 ekameva nihatyAjau bhava rAjA kuruSviti // 3 sAmarAnapi lokAMstrInnAnAzastradharAnyudhi / etena hi kRtA yogyA varSANIha trayodaza / yodhayeyaM raNe hRSTaH kimutAdya suyodhanam // 18 Ayase puruSe rAjanbhImasenajighAMsayA // 4 saMjaya uvAca / kathaM nAma bhavetkAryamasmAbhirbharatarSabha / tathA saMbhASamANaM tu vAsudevo vRkodaram / sAhasaM kRtavAMstvaM tu hyanukrozAnnapottama // 5 hRSTaH saMpUjayAmAsa vacanaM cedamabravIt // 19 nAnyamasyAnupazyAmi prtiyoddhaarmaahve| tvAmAzritya mahAbAho dharmarAjo yudhisstthirH| Rte vRkodarAtpArthAtsa ca nAtikRtazramaH // 6 nihatAriH svakAM dIptAM zriyaM prApto na sNshyH||20 - 1869 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 32. 21] mahAbhArate [9. 32. 50 tvayA vinihatAH sarve dhRtarASTrasutA rnne| tamudyatagadaM dRSTvA kailAsamiva zRGgiNam / rAjAno rAjaputrAzca nAgAzca vinipAtitAH // 21 | bhImasenastadA rAjanduryodhanamathAbravIt // 36 kaliGgA mAgadhAH prAcyA gAndhArAH kurvstthaa| rAjJApi dhRtarASTreNa tvayA cAsmAsu yatkRtam / tvAmAsAdya mahAyuddhe nihatAH pANDunandana / / 22 smara taduSkRtaM karma yadvRttaM vAraNAvate // 37 hatvA duryodhanaM cApi prayaccho: sasAgarAm / draupadI ca parikliSTA sabhAmadhye rajasvalA / dharmarAjAya kaunteya yathA viSNuH zacIpateH // 23 dyUte yadvijito rAjA zakunebuddhinizcayAt // 38 tvAM ca prApya raNe pApo dhArtarASTro vinazyati / yAni cAnyAni duSTAtmanpApAni kRtavAnasi / tvamasya sakthinI bhaktvA pratijJA pArayiSyasi // anAgaHsu ca pArtheSu tasya pazya mahatphalam // 39 yatnena tu sadA pArtha yoddhavyo dhRtraassttrjH| tvatkRte nihataH zete zaratalpe mahAyazAH / kRtI ca balavAMzcaiva yuddhazauNDazca nityadA // 25 gAGgeyo bharatazreSThaH sarveSAM naH pitAmahaH // 40 tatastu sAtyakI rAjanpUjayAmAsa pANDavam / hato droNazca karNazca hataH zalyaH pratApavAn / vividhAbhizca taM vAgbhiH pUjayAmAsa mAdhavaH // 26 vairasya cAdikartAsau zakuninihato yudhi // 41 pAJcAlAH pANDaveyAzca dharmarAjapurogamAH / / bhrAtaraste hatAH zUrAH putrAzca sahasainikAH / tadvaco bhImasenasya sarva evAbhyapUjayan / / 27 rAjAnazca hatAH zUrAH samareSvanivartinaH // 42 tato bhImabalo bhImo yudhiSThiramathAbravIt / ete cAnye ca nihatA bahavaH kSatriyarSabhAH / saJjayaiH saha tiSThantaM tapantamiva bhAskaram // 28 prAtikAmI tathA pApo draupadyAH klezakRddhataH // 43 ahametena saMgamya saMyuge yoddhmutshe| avaziSTastvamevaikaH kulaghno'dhamapUruSaH / na hi zakto raNe jetuM mAmeSa puruSAdhamaH // 29 tvAmapyadya haniSyAmi gadayA nAtra saMzayaH // 44 adya krodhaM vimokSyAmi nihitaM hRdaye bhRzam / adya te'haM raNe dapaM sarvaM nAzayitA nRpa / suyodhane dhArtarASTre khANDave'gnimivArjunaH // 30 rAjyAzAM vipulAM rAjanpANDaveSu ca duSkRtam // 45 zalyamadyoddhariSyAmi tava pANDava hRcchayam / duryodhana uvaac| nihatya gadayA pApamadya rAjansukhI bhava // 31 kiM katthitena bahudhA yudhyaskhAdya mayA saha / adya kIrtimayIM mAlAM pratimokSye tavAnagha / adya te'haM vineSyAmi yuddhazraddhAM vRkodara // 46 prANAzriyaM ca rAjyaM ca mokSyate'dya suyodhnH||32 kiM na pazyasi mAM pApa gadAyuddhe vyavasthitam / rAjA ca dhRtarASTro'dya zrutvA putraM mayA hatam / himavacchikharAkArAM pragRhya mahatIM gadAm // 47 smariSyatyazubhaM karma yattacchakunibuddhijam // 33 gadinaM ko'dya mAM pApa jetumutsahate ripuH / ityuktvA bharatazreSTho gadAmudyamya vIryavAn / nyAyato yudhyamAnasya deveSvapi puraMdaraH // 48 udatiSThata yuddhAya zakro vRtramivAhvayan / / 34 mA vRthA garja kaunteya zAradAbhramivAjalam / tamekAkinamAsAdya dhArtarASTra mahAbalam / / darzayasva balaM yuddhe yAvattatte'dya vidyate // 49 niyUthamiva mAtaGgaM samahRSyanta pANDavAH // 35 / tasya tadvacanaM zrutvA pAJcAlAH sahasRJjayAH / - 1870 - Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 32. 50] zalyaparva [9. 34. 4 sarve saMpUjayAmAsustadvaco vijigISavaH // 50 evamUcurmahAtmAnaM rauhiNeyaM narAdhipAH // 10 taM mattamiva mAtaGgaM talazabdena mAnavAH / / / pariSvajya tadA rAmaH pANDavAnsRJjayAnapi / bhUyaH saMharSayAmAsU rAjanduryodhanaM nRpam // 51 apRcchatkuzalaM sarvAnpANDavAMzcAmitaujasaH / hanti kuJjarAstatra hayA hepanti cAsakRt / tathaiva te samAsAdya papracchustamanAmayam // 11 zastrANi saMpradIpyante pANDavAnAM jayaiSiNAm // 52 pratyabhyarcya halI sarvAnkSatriyAMzca mahAmanAH / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi kRtvA kuzalasaMyuktAM saMvidaM ca yathAvayaH // 12 dvAtriMzo'dhyAyaH // 32 // janArdanaM sAtyakiM ca premNA sa pariSasvaje / mUrdhni caitAvupAghrAya kuzalaM paryapRcchata // 13 saMjaya uvAca / tau cainaM vidhivadrAjanpUjayAmAsaturgurum / tasminyuddhe mahArAja saMpravRtte sudaarunne| brahmANamiva devezamindropendrau mudA yutau // 14 upaviSTeSu sarveSu pANDaveSu mahAtmasu // 1 tato'bravIddharmasuto rauhiNeyamariMdamam / tatastAladhvajo rAmastayoryuddha upasthite / idaM bhrAtrormahAyuddhaM pazya rAmeti bhArata // 15 zrutvA tacchiSyayo rAjannAjagAma halAyudhaH // 2 / teSAM madhye mahAbAhuH zrImAnkezavapUrvajaH / taM dRSTvA paramaprItAH pUjayitvA narAdhipAH / nyavizatparamaprItaH pUjyamAno mahArathaiH / / 16 ziSyayoH kauzalaM yuddhe pazya rAmeti cAbruvan // 3 sa babhau rAjamadhyastho nIlavAsAH sitaprabhaH / abravIJca tadA rAmo dRSTvA kRSNaM ca pANDavam / divIva nakSatragaNaiH parikIrNo nizAkaraH // 17 duryodhanaM ca kauravyaM gadApANimavasthitam // 4 tatastayoH saMnipAtastumulo lomaharSaNaH / catvAriMzadahAnyadya dve ca me niHsRtasya vai / AsIdantakaro rAjanvairasya tava putrayoH // 18 puSyeNa saMprayAto'smi zravaNe punarAgataH / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi ziSyayorve gadAyuddhaM draSTukAmo'smi mAdhava / / 5 trystriNsho'dhyaayH||33|| tato yudhiSThiro rAjA pariSvajya halAyudham / khAgataM kuzalaM cAsmai paryapRcchayathAtatham // 6 janamejaya uvaac| kRSNau cApi maheSvAsAvabhivAdya halAyudham / pUrvameva yadA rAmastasminyuddha upasthite / sasvajAte pariprItau priyamANau yazasvinau // 7 Amaya kezavaM yAto vRSNibhiH sahitaH prabhuH // 1 mAdrIputrau tathA zUrau draupadyAH paJca cAtmajAH / sAhAyyaM dhArtarASTrasya na ca kartAsmi kezava / abhivAdya sthitA rAjanarauhiNeyaM mahAbalam // 8 na caiva pANDuputrANAM gamiSyAmi yathAgatam // 2 bhImaseno'tha balavAnputrastava janAdhipa / evamuktvA tadA rAmo yAtaH zatrunibarhaNaH / tathaiva codhatagadau pUjayAmAsaturbalam // 9 tasya cAgamanaM bhUyo brahmazaMsitumarhasi // 3 khAgatena ca te tatra pratipUjya punaH punaH / AkhyAhi me vistarataH kathaM rAma upasthitaH / pazya yuddhaM mahAbAho iti te rAmamabruvan / kathaM ca dRSTavAnyuddhaM kuzalo hyasi sattama // 4 . . - 1871 - 34 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 34. 5] mahAbhArate [9. 34. 29 vaizaMpAyana uvAca / pratisrotaH sarasvatyA gacchadhvaM zIghragAminaH / upaplavye niviSTeSu pANDaveSu mahAtmasu / RtvijazcAnayadhvaM vai zatazazca dvijarSabhAn // 17 preSito dhRtarASTrasya samIpaM madhusUdanaH / evaM saMdizya tu preSyAnbaladevo mahAbalaH / zamaM prati mahAbAho hitArthaM sarvadehinAm // 5 tIrthayAtrAM yayau rAjankurUNAM vaizase tadA / sa gatvA hAstinapuraM dhRtarASTraM sametya ca / sarasvatI pratisrotaH samudrAdabhijagmivAn // 18 uktavAnvacanaM tathyaM hitaM caiva vishesstH|| Rtvigbhizca suhRdbhizca tathAnyairdvijasattamaiH / na ca tatkRtavAnrAjA yathAkhyAtaM hi te purA // 6 rathairgajaistathAzvaizva preSyaizca bharatarSabha / anavApya zamaM tatra kRSNaH puruSasattamaH / gokharoSTraprayu taizca yAnaizca bahubhirvRtaH // 19 Agacchata mahAbAhurupaplavyaM janAdhipa // 7 zrAntAnAM klAntavapuSAM zizUnAM vipulAyuSAm / tataH pratyAgataH kRSNo dhaartraassttrvisrjitH| tAni yAnAni dezeSu pratIkSyante sma bhArata / akriyAyAM naravyAghra pANDavAnidamabravIt / / 8 bubhukSitAnAmarthAya klRptamannaM samantataH / 20 na kurvanti vaco mahyaM kuravaH kaalcoditaaH| yo yo yatra dvijo bhoktuM kAmaM kAmayate tdaa| nirgacchadhvaM pANDaveyAH puSyeNa sahitA mayA // 9 tasya tasya tu tatraivamupajastadA nRpa / / 21 tato vibhajyamAneSu baleSu balinAM vrH| tatra sthitA narA rAjanarauhiNeyasya zAsanAt / provAca bhrAtaraM kRSNaM rohiNeyo mahAmanAH // 10 bhakSyapeyasya kurvanti rAzIMstatra samantataH // 22 teSAmapi mahAbAho sAhAyyaM madhusUdana / vAsAMsi ca mahA Ni paryAstaraNAni c| kriyatAmiti tatkRSgo nAsya cakre vacastadA // 11 pUjArthaM tatra kluptAni viprANAM sukhmicchtaam||23 tato manyuparItAtmA jagAma yadunandanaH / yatra yaH svapate vipraH kSatriyo vApi bhArata / tIrthayAtrAM haladharaH sarasvatyAM mahAyazAH / tatra tatra tu tasyaiva sarvaM klRptama dRzyata // 24 maitre nakSatrayoge sma sahitaH sarvayAdavaiH // 12 yathAsukhaM janaH sarvastiSThate yAti vA tadA / AzrayAmAsa bhojastu duryodhanamariMdamaH / yAtukAmasya yAnAni pAnAni tRSitasya ca // 25 yuyudhAnena sahito vAsudevastu pANDavAn // 13 bubhukSitasya cAnnAni svAdUni bharatarSabha / rauhiNeye gate zUre puSyeNa madhusUdanaH / upaja nairAstatra vastrANyAbharaNAni ca // 26 pANDaveyAnpuraskRtya yayAvabhimukhaH kurUn / / 14 sa panthAH prababhau rAjansarvasyaiva sukhAvahaH / gacchanneva pathisthastu rAmaH preSyAnuvAca h| svargopamastadA vIra narANAM tatra gacchatAm // 27 saMbhArAMstIrthayAtrAyAM sarvopakaraNAni ca / nityapramuditopetaH svAdubhakSaH zubhAnvitaH / AnayadhvaM dvArakAyA agnInvai yAjakAMstathA // 15 vipaNyApaNapaNyAnAM nAnAjanazatairvRtaH / suvarNa rajataM caiva dhenUrvAsAMsi vAjinaH / nAnAdrumalatopeto nAnAratnavibhUSitaH // 28 kuJjarAMzca rathAMzcaiva kharoSTraM vAhanAni ca / tato mahAtmA niyame sthitAtmA kSipramAnIyatAM sarvaM tIrthahetoH paricchadam / / 16 / puNyeSu tIrthaSu vasUni rAjan / - 1872 - Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. 34. 29 ] zalyaparva [9. 34. 50 dadau dvijebhyaH kratudakSiNAzca janamejaya uvAca / yadupravIro halabhRtpratItaH // 29 kimarthaM bhagavAnsomo yakSmaNA samagRhyata / dogdhrIzca dhenUzca sahasrazo vai kathaM ca tIrthapravare tasmiMzcandro nyamajjata // 38 suvAsasaH kAJcanabaddhazRGgIH / kathamAplutya tasmiMstu punarApyAyitaH zazI / hayAMzca nAnAvidhadezajAtA etanme sarvamAcakSva vistareNa mahAmune // 39 nyAnAni dAsIzca tathA dvijebhyaH // 30 vaizaMpAyana uvAca / ratnAni muktAmaNividrumaM ca dakSasya tanayA yAstAH prAdurAsanvizAM pate / zRGgIsuvarNa rajataM ca zubhram / sa saptaviMzatiM kanyA dakSaH somAya vai dadau // 40 ayasmayaM tAmramayaM ca bhANDaM nakSatrayoganiratAH saMkhyAnArthaM ca bhArata / - dadau dvijAtiyavareSu. rAmaH // 31 palyo vai tasya rAjendra somasya zubhalakSaNAH // 41 evaM sa vittaM pradadau mahAtmA tAstu sarvA vizAlAkSyo rUpeNApratimA bhuvi / sarasvatItIrthavareSu bhUri / atyaricyata tAsAM tu rohiNI rUpasaMpadA // 42 yayau krameNApratimaprabhAva tatastasyAM sa bhagavAnprItiM cakre nizAkaraH / stataH kurukSetramudAravRttaH // 32 sAsya hRdyA babhUvAtha tasmAttAM bubhuje sdaa|| 43 . janamejaya uvaac| purA hi somo rAjendra rohiNyAmavasacciram / arasvatAnAM tIrthAnAM guNotpatti vadasva me / tato'sya kupitAnyAsannakSatrANi mahAtmanaH // 44 laM ca dvipadAM zreSTha karmanivRttimeva ca // 33 tA gatvA pitaraM prAhuH prajApatimatandritAH / svAkramaM ca bhagavastIrthAnAmanupUrvazaH / somo vasati nAsmAsu rohiNI bhajate sadA // 45 chanbrahmavidAM zreSTha paraM kautUhalaM hi me // 34 / tA vayaM sahitAH sarvAstvatsakAze prajezvara / vaizaMpAyana uvAca / vatsyAmo niyatAhArAstapazcaraNatatparAH // 46 jIrthAnAM vistaraM rAjanguNotpattiM ca sarvazaH / zrutvA tAsAM tu vacanaM dakSaH somamathAbravIt / yocyamAnAM zRNu vai puNyA rAjendra kRtsnshH||35 samaM vartasva bhAryAsu mA tvAdharmo mahAnspRzet // 47 pUrva mahArAja yadupravIra tAzca sarvAbravIddakSo gacchadhvaM somamantikAt / RtviksuhRdvipragaNaizca sArdham / samaM vatsyati sarvAsu candramA mama zAsanAt // 48 puNyaM prabhAsaM samupAjagAma visRSTAstAstadA jagmuH zItAMzubhavanaM tadA / -- yatroDurADyakSmaNA klizyamAnaH // 36 tathApi somo bhagavAnpunareva mahIpate / vimuktazApaH punarApya tejaH rohiNI nivasatyeva prIyamANo muhurmuhuH // 49 sarvaM jagadbhAsayate narendra / tatastAH sahitAH sarvA bhUyaH pitaramabruvan / evaM tu tIrthapravaraM pRthivyAM tava zuzrUSaNe yuktA vatsyAmo hi tavAzrame / prabhAsanAttasya tataH prabhAsaH // 37 / somo vasati nAsmAsu nAkarodvacanaM tava // 50 a. bhA. 235 - 1873 - Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 34. 51] mahAbhArate [9. 34.79 tAsAM tadvacanaM zrutvA dakSaH somamathAbravIt / evamuktastadA cintya prAha vAkyaM prajApatiH / samaM vartasva bhAryAsu mA tvAM zapsye virocn||51 naitacchakyaM mama vaco vyAvartayitumanyathA / anAdRtya tu tadvAkyaM dakSasya bhagavAJzazI / hetunA tu mahAbhAgA nivartiSyati kencit||66 rohiNyA sArdhamavasattatastAH kupitAH punaH // 52 samaM vartatu sarvAsu zazI bhAryAsu nityazaH / gatvA ca pitaraM prAhuH praNamya zirasA tdaa|| sarasvatyA vare tIrthe unmajjazazalakSaNaH / somo vasati nAsmAsu tasmAnnaH zaraNaM bhava // 53 | punarvardhiSyate devAstadvai satyaM vaco mama // 67 rohiNyAmeva bhagavansadA vasati cndrmaaH| mAsAdhaM ca kSayaM somo nityameva gamiSyati / tasmAnnastrAhi sarvA vai yathA naH soma aavishet||54 mAsAdhaM ca sadA vRddhi satyametadvaco mama // 68 tacchrutvA bhagavAnkruddho yakSmANaM pRthivIpate / sarasvatIM tataH somo jagAma RSizAsanAt / sasarja roSAtsomAya sa coDupatimAvizat // 55 prabhAsaM paramaM tIrthaM sarasvatyA jagAma ha // 69 sa yakSmaNAbhibhUtAtmAkSIyatAharahaH zazI / amAvAsyAM mahAtejAstatronmajanmahAdyutiH / yatnaM cApyakarodrAjanmokSArthaM tasya yakSmaNaH // 56 lokAnprabhAsayAmAsa zItAMzutvamavApa ca // 70 iSTveSTibhirmahArAja vividhAbhirnizAkaraH / devAzca sarve rAjendra prabhAsaM prApya puSkalam / na cAmucyata zApAdvai kSayaM caivAbhyagacchata // 57 somena sahitA bhUtvA dakSasya pramukhe'bhavan // 71 kSIyamANe tataH some oSadhyo na prjjnyire|| tataH prajApatiH sarvA visasarjAtha devatAH / nirAsvAdarasAH sarvA hatavIryAzca sarvazaH // 58 somaM ca bhagavAnprIto bhUyo vacanamabravIt / / 72 oSadhInAM kSaye jAte prANinAmapi saMkSayaH / mAvasaMsthAH striyaH putra mA ca viprAnkadAcana / kRzAzcAsanprajAH sarvAH kSIyamANe nizAkare // 59 gaccha yuktaH sadA bhUtvA kuru vai zAsanaM mama // 73 tato devAH samAgamya sommuucurmhiipte| sa visRSTo mahArAja jagAmAtha svamAlayam / kimidaM bhavato rUpamIdRzaM na prakAzate // 60 prajAzca muditA bhUtvA bhojane ca yathA purA // 74 kAraNaM brUhi naH sarvaM yenedaM te mahadbhayam / etatte sarvamAkhyAtaM yathA zapto nizAkaraH / zrutvA tu vacanaM tvatto vidhAsyAmastato vayam // 61 prabhAsaM ca yathA tIrtha tIrthAnAM pravaraM hyabhUt // 75 evamuktaH pratyuvAca sarvAMstAJzazalakSaNaH / amAvAsyAM mahArAja nityazaH zazalakSaNaH / zApaM ca kAraNaM caiva yakSmANaM ca tathAtmanaH // 62 snAtvA hyApyAyate zrImAnprabhAse tIrtha uttame // 76 devAstasya vacaH zrutvA gatvA dakSamathAbruvan / atazcainaM prajAnanti prabhAsamiti bhUmipa / prasIda bhagavansome zApazcaiSa nivartyatAm // 63 prabhAM hi paramAM lebhe tasminnanmajya candramAH // 77 asau hi candramAH kSINaH kiMciccheSo hi lakSyate / tatastu cmsodbhedmcyutstvgmlii| kSayAccaivAsya deveza prajAzcApi gatAH kSayam // 64 camasodbheda ityevaM yaM janAH kathayantyuta // 78 vIrudoSadhayazcaiva bIjAni vividhAni ca / tatra dattvA ca dAnAni viziSTAni halAyudhaH / tathA vayaM lokaguro prasAdaM kartumarhasi // 65 / uSitvA rajanImekAM snAtvA ca vidhivattadA // 79 - 1874 - Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 34. 80] zalyaparva [9. 35. 25 35 udapAnamathAgacchattvarAvAnkezavAprajaH / jagAma bhagavAnsthAnamanurUpamivAtmanaH // 10 AyaM svastyayanaM caiva tatrAvApya mahatphalam / / 80 rAjAnastasya ye pUrve yAjyA hyAsanmahAtmanaH / snigdhatvAdoSadhInAM ca bhUmezca janamejaya / te sarve svargate tasmiMstasya putrAnapUjayan // 11 jAnanti siddhA rAjendra naSTAmapi sarasvatIm // 81 teSAM tu karmaNA rAjaMstathaivAdhyayanena ca / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi tritaH sa zreSThatAM prApa yathaivAsya pitA tathA // 12 - catustriMzo'dhyAyaH // 34 // taM sma sarve mahAbhAgA munayaH puNyalakSaNAH / apUjayanmahAbhAgaM tathA vidvattayaiva tu // 13 kadAciddhi tato rAjanbhrAtarAvekatadvitau / vaizaMpAyana uvAca / yajJArtha cakratuzcittaM dhanArthaM ca vizeSataH // 14 tasmAnnadIgataM cApi udapAnaM yazasvinaH / / tayozcintA samabhavatritaM gRhya paraMtapa / tritasya ca mahArAja jagAmAtha halAyudhaH // 1 yAjyAnsarvAnupAdAya pratigRhya pazUstataH / / 15 tatra dattvA bahu dravyaM pUjayitvA tathA dvijAn / somaM pAsyAmahe hRSTAH prApya yajJaM mahAphalam / upaspRzya ca tatraiva prahRSTo musalAyudhaH / / 2 cakruzcaiva mahArAja bhrAtarastraya eva ha // 16 tatra dharmaparo hyAsItritaH sa sumahAtapAH / tathA tu te parikramya yAjyAnsarvAnpazUnprati / kUpe ca vasatA tena somaH pIto mahAtmanA // 3 yAjayitvA tato yAjyAllabdhvA ca subahUnpazUn // 17 tatra cainaM samutsRjya bhrAtarau jagmaturgrahAn / yAjyena karmaNA tena pratigRhya vidhAnataH / tatasto vai zazApAtha trito braahmnnsttmH||4 prAcI dizaM mahAtmAna Ajagmuste maharSayaH // 18 __janamejaya uvAca / tritasteSAM mahArAja purastAdyAti hRSTavat / udapAnaM kathaM brahmankathaM ca sumahAtapAH / ekatazca dvitazcaiva pRSThataH kAlayanpazUn // 19 patitaH kiM ca saMtyakto bhrAtRbhyAM dvijasattamaH // 5 tayozcintA samabhavadRSTvA pazugaNaM mahat / kUpe kathaM ca hitvainaM bhrAtarau jgmturgrhaan| kathaM na syurimA gAva AvAbhyAM vai vinA tritm||20 etadAcakSva me brahmanyadi zrAvyaM hi manyase / 6 tAvanyonyaM samAbhASya ekatazca dvitazca ha / vaizaMpAyana uvAca / yadUcaturmithaH pApau tannibodha janezvara // 21 AsanpUrvayuge rAjanmunayo bhrAtarastrayaH / trito yajJeSu kuzalastrito vedeSu niSThitaH / ekatazca dvitazcaiva tritazcAdityasaMnibhAH // 7 anyAstrito bahutarA gAvaH samupalapsyate // 22 sarve prajApatisamAH prajAvantastathaiva ca / tadAvAM sahitau bhUtvA gAH prakAlya vrjaavhe| brahmalokajitaH sarve tapasA brahmavAdinaH // 8 trito'pi gacchatAM kAmamAvAbhyAM vai vinAkRtaH // teSAM tu tapasA prIto niyamena damena ca / teSAmAgacchatAM rAtrau pathisthAne vRko'bhavat / abhavadgautamo nityaM pitA dharmarataH sadA // 9 tathA kUpo'vidUre'bhUtsarasvatyAstaTe mahAn // 24 sa tu dIrpaNa kAlena teSAM prItimavApya ca / atha trito vRkaM dRSTvA pathi tiSThantamagrataH / - 1875 - Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 35. 25 ] mahAbhArate [9. 35.53 tadbhayAdapasarpanvai tasminkUpe papAta ha / prayayustatra yatrAsau tritayajJaH pravartate // 39 agAdhe sumahAghore sarvabhUtabhayaMkare // 25 te tatra gatvA vibudhAstaM kUpaM yatra sa tritaH / tritastato mahAbhAgaH kUpasthI munisattamaH / dadRzustaM mahAtmAnaM dIkSitaM yajJakarmasu // 40 ArtanAdaM tatazcakre tau tu zuzruvaturmunI // 26 / dRSTvA cainaM mahAtmAnaM zriyA paramayA yutam / taM jJAtvA patitaM kUpe bhrAtarAvekatadvitau / UcuzcAtha mahAbhAgaM prAptA bhAgArthino vayam // 41 vRkatrAsAcca lobhAca samutsRjya prajagmatuH / / 27 athAbravIdRSirdevAnpazyadhvaM mAM divaukasaH / bhrAtRbhyAM pazulubdhAbhyAmutsRSTaH sa mhaatpaaH| asminpratibhaye kUpe nimagnaM naSTacetasam // 42 udapAne mahArAja nirjale pAMsusaMvRte / / 28 tatastrito mahArAja bhAgAMsteSAM yathAvidhi / trita AtmAnamAlakSya kUpe vIruttRNAvRte / matrayuktAnsamadadAtte ca prItAstadAbhavan // 43 nimagnaM bharatazreSTha pApakRnnarake yathA // 29 tato yathAvidhi prAptAnbhAgAnprApya divaukasaH / buddhyA hyagaNayatprAjJo mRtyorbhIto hyasomapaH / prItAtmAno dadustasmai varAnyAnmanasecchati // 44 somaH kathaM nu pAtavya ihasthena mayA bhavet // 30 / sa tu vane varaM devAMstrAtumarhatha mAmitaH / sa evamanusaMcintya tasminkrape mahAtapAH / / yazcehopaspRzetkUpe sa somapagatiM labhet // 45 dadarza vIrudhaM tatra lambamAnAM yadRcchayA // 31 tatra cormimatI rAjannutpapAta sarasvatI / pAMsugraste tataH kUpe vicintya salilaM muniH|| tayotkSiptastritastasthau pUjayaMtridivaukasaH // 46 agnInsaMkalpayAmAsa hotre cAtmAnameva ca // 32 / tatheti coktvA vibudhA jagmU rAjanyathAgatam / tatastAM vIrudhaM somaM saMkalpya sumhaatpaaH| tritazcApyagamatprItaH svameva nilayaM tadA / / 47 Rco yajUMSi sAmAni manasA cintynmuniH|| kruddhaH sa tu samAsAdya tAvRSI bhrAtarau tadA / prAvANaH zarkarAH kRtvA pracakre'bhiSavaM nRpa // 33 uvAca paruSaM vAkyaM zazApa ca mahAtapAH // 48 AjyaM ca salilaM cakre bhAgAMzca tridivauksaam| pazulubdhau yuvAM yasmAnmAmutsRjya pradhAvitau / somasyAbhiSavaM kRtvA cakAra tumulaM dhvanim // 34 tasmAdrUpeNa teSAM vai daMSTriNAmabhitazcarau // 49 sa cAvizadivaM rAjansvaraH zaikSatritasya vai / bhavitArau mayA zaptau pApenAnena karmaNA / samavApa ca taM yajJaM yathoktaM brahmavAdibhiH // 35 / / prasavazcaiva yuvayorgolAkaeNlakSavAnarAH // 50 vartamAne tathA yajJe tritasya sumahAtmanaH / ityukte tu tadA tena kSaNAdeva vizAM pate / AvignaM tridivaM sarva kAraNaM ca na budhyate // 36 tathAbhUtAvadRzyetAM vacanAtsatyavAdinaH // 51 tataH sutumulaM zabdaM zuzrAvAtha bRhaspatiH / tatrApyamitavikrAntaH spRSTvA toyaM halAyudhaH / zrutvA caivAbravIddevAnsarvAndevapurohitaH // 37 dattvA ca vividhAndAyAnpUjayitvA ca vai dvijaan|| tritasya vartate yajJastatra gacchAmahe surAH / udapAnaM ca taM dRSTvA prazasya ca punaH punaH / sa hi kruddhaH sRjedanyAndevAnapi mahAtapAH // 38 nadIgatamadInAtmA prApto vinazanaM tadA // 53 tacchrutvA vacanaM tasya sahitAH srvdevtaaH| iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi paJcatriMzo'dhyAyaH // 35 // -1876 Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 36. 1] zalyaparva [9. 36. 28 36 yatra gargeNa vRddhena tapasA bhaavitaatmnaa| vaizaMpAyana uvaac| kAlajJAnagatizcaiva jyotiSAM ca vyatikramaH // 15 tato vinazanaM rAjannAjagAma halAyudhaH / utpAtA dAruNAzcaiva zubhAzca janamejaya / zUdrAmIrAnprati dveSAdyatra naSTA sarasvatI // 1 sarasvatyAH zubhe tIrthe vihitA vai mahAtmanA / yasmAtsA bharatazreSTha dveSAnnaSTA sarasvatI / tasya nAmnA ca tattIthaM gargasrota iti smRtam // 16 tasmAttadRSayo nityaM prAhurvinazaneti ha // 2 tatra garga mahAbhAgamRSayaH suvratA nRpa / taccApyupaspRzya balaH sarasvatyAM mahAbalaH / upAsAMcakrire nityaM kAlajJAnaM prati prbho|| 17 subhUmikaM tato'gacchatsarasvatyAstaTe vare // 3 . tatra gatvA mahArAja balaH zvetAnulepanaH / tatra cApsarasaH zubhrA nityakAlamatandritAH / vidhivaddhi dhanaM dattvA munInAM bhaavitaatmnaam||18 krIDAbhirvimalAbhizca krIDanti vimalAnanAH // 4 uccAvacAMstathA bhakSyAndvijebhyo vipradAya saH / tatra devAH sagandharvA mAsi mAsi jneshvr|| nIlavAsAstato'gacchacchaGghatIrthaM mahAyazAH // 19 abhigacchanti tattIrthaM puNyaM brAhmaNasevitam // 5 tatrApazyanmahAzaGkha mahAmerumivocchritam / tatrAdRzyanta gandharvAstathaivApsarasAM gaNAH / zvetaparvatasaMkAzamRSisaMdhairniSevitam / sametya sahitA rAjanyathAprAptaM yathAsukham // 6 sarasvatyAstaTe jAtaM nagaM tAladhvajo balI // 20 tatra modanti devAzca pitarazca savIrudhaH / yakSA vidyAdharAzcaiva rAkSasAzvAmitaujasaH / puNyaiH puSpaiH sadA divyaiH kIryamANAH punaH punH||7 pizAcAzvAmitabalA yatra siddhAH sahasrazaH // 21 AkrIDabhUmiH sA rAjastAsAmapsarasAM shubhaa| te sarve hyazanaM tyaktvA phalaM tasya vanaspateH / subhUmiketi vikhyAtA sarasvatyAstaTe vare // 8 vrataizca niyamaizcaiva kAle kAle sma bhuJjate // 22 tatra snAtvA ca dattvA ca vasu vipreSu mAdhavaH / / prAptaizca niyamaistaistairvicarantaH pRthakpRthak / zrutvA gItaM ca tadivyaM vAditrANAM ca niHsvnm||9 adRzyamAnA manujairvyacaranpuruSarSabha // 23 chAyAzca vipulA dRSTvA devagandharvarakSasAm / evaM khyAto narapate loke'sminsa vanaspatiH / gandharvANAM tatastIrthamAgacchadrohiNIsutaH // 10 tatra tIrthaM sarasvatyAH pAvanaM lokavizrutam // 24 vizvAvasumukhAstatra gandharvAstapasAnvitAH / tasmiMzca yaduzArdUlo dattvA tIrthe yazasvinAm / vRttavAditragItaM ca kurvanti sumanoramam // 11 tAmrAyasAni bhANDAni vastrANi vividhAni ca // 25 tatra dattvA haladharo viprebhyo vividhaM vasu / pUjayitvA dvijAMzcaiva pUjitazca tapodhanaiH / ajAvikaM gokharoSTraM suvarNa rajataM tathA // 12 puNyaM dvaitavanaM rAjannAjagAma halAyudhaH // 26 bhojayitvA dvijAnkAmaiH saMtarghya ca mahAdhanaiH / tatra gatvA munIndRSTvA nAnAveSadharAnbalaH / prayayau sahito vipraiH stUyamAnazca mAdhavaH // 13 Aplutya salile cApi pUjayAmAsa vai dvijaan||27 tasmAdgandharvatIrthAcca mhaabaahurriNdmH| tathaiva dattvA viprebhyaH paribhogAnsupuSkalAn / gargasroto mahAtIrthamAjagAmaikakuNDalI // 14 / / tataH prAyAdbalo rAjandakSiNena sarasvatIm // 28 - 1877 - Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 36. 29 ] mahAbhArate [9. 36.55 gatvA caiva mahAbAhurnAtidUraM mahAyazAH / RSINAM bahulatvAttu sarasvatyA vizAM pate / dharmAtmA nAgadhanvAnaM tIrthamAgamadacyutaH // 29 tIrthAni nagarAyante kUle vai dakSiNe tadA // 41 yatra pannagarAjasya vAsukeH saMnivezanam / samantapaJcakaM yAvattAvatte dvijasattamAH / mahAyutermahArAja bahumiH pannagairvRtam / tIrthalobhAgnaravyAghra nadyAstIraM samAzritAH // 42 yatrAsannRSayaH siddhAH sahasrANi caturdaza // 30 juhvatAM tatra teSAM tu munInAM bhAvitAtmanAm / yatra devAH samAgamya vAsukiM pannagottamam / svAdhyAyenApi mahatA babhUvuH pUritA dizaH // 43 sarvapannagarAjAnamabhyaSizcanyathAvidhi / agnihotraistatasteSAM hUyamAnairmahAtmanAm / pannagebhyo bhayaM tatra vidyate na sma kaurava // 31 azobhata sariccheSThA dIpyamAnaiH samantataH // 44 tatrApi vidhivadattvA viprebhyo ratnasaMcayAn / / vAlakhilyA mahArAja aimakaTAzca taapsaaH| prAyAtprAcI dizaM rAjandIpyamAnaH svatejasA / / 32 dantolUkhalinazcAnye saMprakSAlAstathApare // 45 Aplutya bahuzo hRSTasteSu tIrtheSu lAgalI / vAyubhakSA jalAhArAH parNabhakSAzca tApasAH / dattvA vasu dvijAtibhyo jagAmAti tapasvinaH // 33 | nAnAniyamayuktAzca tathA sthaNDilazAyinaH // 46 tatrasthAnRSisaMghAMstAnabhivAdya halAyudhaH / Asanvai munayastatra sarasvatyAH samIpataH / tato rAmo'gamattIrthamRSibhiH sevitaM mahat // 34 zobhayantaH saraccheSThAM gaGgAmiva divaukasaH // 40 yatra bhUyo nivavRte prAGmukhA vai sarasvatI / tataH pazcAtsamApeturRSayaH satrayAjinaH / RSINAM naimiSeyANAmavekSArtha mahAtmanAm // 35 te'vakAzaM na dadRzuH kurukSetre mahAvratAH // 48 nivRttAM tAM saricchreSThAM tatra dRSTvA tu lAgalI / tato yajJopavItaiste tattIrtha nirmimAya vai / babhUva vismito rAjanbalaH zvetAnulepanaH // 36 juhuvuzcAgnihotrANi cakruzca vividhAH kriyAH // 49 janamejaya uvAca / tatastamRSisaMghAtaM nirAzaM cintayAnvitam / kasmAtsarasvatI brahmannivRttA prAGmukhI tataH / darzayAmAsa rAjendra teSAmarthe sarasvatI // 50 vyAkhyAtumetadicchAmi sarvamadhvaryusattama // 37 tataH kuJjAnbahUnkRtvA saMnivRttA saridvarA / kasmiMzca kAraNe tatra vismito yadunandanaH / / RSINAM puNyatapasAM kAruNyAjanamejaya // 51 vinivRttA sariccheSThA kathametadvijottama // 38 tato nivRtya rAjendra teSAmarthe sarasvatI / vaizaMpAyana uvAca / bhUyaH pratIcyabhimukhI susrAva saritAM varA // 52 pUrva kRtayuge rAjannaimiSeyAstapasvinaH / amoghA gamanaM kRtvA teSAM bhUyo vrajAmyaham / vartamAne subahule satre dvAdazavArSike / ityadbhutaM mahaccakre tato rAjanmahAnadI // 53 RSayo bahavo rAjaMstatra saMpratipedire // 39 evaM sa kuJjo rAjendra naimiSeya iti smRtaH / uSitvA ca mahAbhAgAstasminsatre yathAvidhi / kurukSetre kuruzreSTha kuruSva mahatIH kriyAH // 54 nivRtte naimiSeye vai satre dvAdazavArSike / tatra kuJjAnbahUndRSTvA saMnivRttAM ca tAM nadIm / AjagmurRSayastatra bahavastIrthakAraNAt // 40 babhUva vismayastatra rAmasyAtha mahAtmanaH // 55 - 1878 - Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 36. 56] zalyaparva [9. 37. 17 upaspRzya tu tatrApi vidhivadyadunandanaH / sarasvatI oghavatI suveNurvimalodakA // 4 dattvA dAyAndvijAtibhyo bhANDAni vividhAni ca / pitAmahasya mahato vartamAne mahItale / bhakSyaM peyaM ca vividhaM brAhmaNAnpratyapAdayat / / 56 vitate yajJavATe vai sameteSu dvijAtiSu / / 5 tataH prAyAdbalo rAjanpUjyamAno dvijAtibhiH / puNyAhaghoSairvimalairvedAnAM ninadaistathA / sarasvatItIrthavaraM nAnAdvijagaNAyutam / / 57 deveSu caiva vyagreSu tasminyajJavidhau tadA // 6 padaremudakAzmayaplakSAzvatthavibhItakaiH / tatra caiva mahArAja dIkSite prapitAmahe / panasaizca palAzaizca karIraiH pIlubhistathA // 58 yajatastatra satreNa sarvakAmasamRddhinA // 7 sarasvatItIraruherbandhanaiH syandanaistathA / manasA cintitA hyA dharmArthakuzalaistadA / parUSakavanaizcaiva bilvairAnAtakaistathA // 59 upatiSThanti rAjendra dvijAtIMstatra tatra ha // 8 atimuktakaSaNDaizca pArijAtaizca zobhitam / jaguzca tatra gandharvA nnRtushcaapsrognnaaH| kadalIvanabhUyiSThamiSTaM kAntaM manoramam // 60 vAditrANi ca divyAni vAdayAmAsuraJjasA // 9 vAyvambuphalaparNAdairdantolUkhalikairapi / tasya yajJasya saMpattyA tutuSurdevatA api / tathAzmakuTTairvAnesunibhirbahubhirvRtam // 61 / / vismayaM paramaM jagmuH kimu mAnuSayonayaH // 10 svAdhyAyaghoSasaMghuSTaM mRgayUthazatAkulam / vartamAne tathA yajJe puSkarasthe pitAmahe / ahiMdharmaparamainubhiratyantasevitam // 62 abruvannaSayo rAjannAyaM yajJo mahAphalaH / saptasArasvataM tIrthamAjagAma halAyudhaH / na dRzyate sariccheSThA yasmAdiha sarasvatI // 11 yatra maGkaNakaH siddhastapastepe mahAmuniH // 63 tacchrutvA bhagavAnprItaH sasmArAtha sarasvatIm / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi pitAmahena yajatA AhUtA puSkareSu vai / SatriMzo'dhyAyaH // 36 // suprabhA nAma rAjendra nAmnA tatra sarasvatI // 12 tAM dRSTvA munayastuSTA vegayuktAM sarasvatIm / pitAmahaM mAnayantI RtuM te bahu menire // 13 janamejaya uvaac| evameSA saricchreSThA puSkareSu sarasvatI / saptasArasvataM kasmAtkazca maGkaNako muniH / pitAmahArthaM saMbhUtA tuSTyarthaM ca manISiNAm // 14 kathaM siddhazca bhagavAnkazcAsya niyamo'bhavat / / 1 naimiSe munayo rAjansamAgamya samAsate / kasya vaMze samutpannaH kiM cAdhItaM dvijottama / tatra citrAH kathA hyAsanvedaM prati janezvara // 15 etadicchAmyahaM zrotuM vidhivahijasattama // 2 tatra te munayo hyAsannAnAsvAdhyAyavedinaH / vaizaMpAyana uvAca te samAgamya munayaH sasmarudhaiM sarasvatIm // 16 rAjansapta sarasvatyo yAbhiAptamidaM jagat / sA tu dhyAtA mahArAja RSibhiH satrayAjibhiH / pAhUtA balavadbhirhi tatra tatra sarasvatI // 3 samAgatAnAM rAjendra sahAyArtha mahAtmanAm / suprabhA kAzcanAkSI ca vizAlA mAnasahadA / AjagAma mahAbhAgA tatra puNyA sarasvatI // 17 - 1879 - Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 37. 18] mahAbhArate [9. 37. 42 naimiSe kAJcanAkSI tu munInAM satrayAjinAm / tadretaH sa tu jagrAha kalaze vai mhaatpaaH| AgatA saritAM zreSThA tatra bhArata pUjitA // 18 saptadhA pravibhAgaM tu kalazasthaM jagAma h| gayasya yajamAnasya gayeSveva mahAkratum / tavarSayaH sapta jAtA jajJire marutAM gaNAH // 31 AhUtA saritAM zreSThA gayayajJe sarasvatI // 19 vAyuvego vAyubalo vAyuhA vAyumaNDalaH / vizAlAM tu gayeSvAhurRSayaH saMzitavratAH / vAyujvAlo vAyuretA vAyucakrazca vIryavAn / saritsA himavatpArdhAtprasUtA zIghragAminI // 20 evamete samutpannA marutAM janayiSNavaH // 32 auddAlakestathA yajJe yajatastatra bhArata / idamanyacca rAjendra zRNvAzcaryataraM bhuvi / samete sarvataH sphIte munInAM maNDale tadA // 21 maharSezcaritaM yAdRktriSu lokeSu vizrutam // 33 uttare kosalAbhAge puNye rAjanmahAtmanaH / purA maGkaNakaH siddhaH kuzAgreNeti naH zrutam / auddAlakena yajatA pUrva dhyAtA sarasvatI // 22 / kSataH kila kare rAjastasya zAkaraso'sravat / AjagAma saricchreSThA taM dezamRSikAraNAt / sa vai zAkarasaM dRSTvA harSAviSTaH pranRttavAn // 34 pUjyamAnA munigaNairvalkalAjinasaMvRtaiH / tatastasminpranRtte vai sthAvaraM jaGgamaM ca yat / manohradeti vikhyAtA sA hi tairmanasA hRtA // 23 pranRttamubhayaM vIra tejasA tasya mohitam // 35 suveNurRSabhadvIpe puNye rAjarSisevite / brahmAdibhiH surai rAjannRSibhizca tapodhanaiH / kurozca yajamAnasya kurukSetre mahAtmanaH / vijJapto vai mahAdeva RSerarthe nraadhip| . AjagAma mahAbhAgA saricchreSThA sarasvatI // 24 nAyaM nRtyedyathA deva tathA tvaM kartumarhasi // 36 oghavatyapi rAjendra vasiSThena mahAtmanA / tato devo muni dRSTvA harSA viSTamatIva ha / samAhUtA kurukSetre divyatoyA sarasvatI // 25 / surANAM hitakAmArthaM mahAdevo'bhyabhASata // 37 dakSeNa yajatA cApi gaGgAdvAre sarasvatI / bho bho brAhmaNa dharmajJa kimarthaM narinati vai / vimalodA bhagavatI brahmaNA yajatA punH| harSasthAnaM kimarthaM vai tavedaM munisattama / / samAhUtA yayau tatra puNye haimavate girau // 26 tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama / / 38 ekIbhUtAstatastAstu tasmiMstIrthe samAgatAH / . RSiruvAca / saptasArasvataM tIrthaM tatastatprathitaM bhuvi // 27 kiM na pazyasi me brahmankarAcchAkarasaM srutam / iti sapta sarasvatyo nAmataH parikIrtitAH / yaM dRSTvA vai pranRtto'haM harSeNa mahatA vibho // 39 saptasArasvataM caiva tIrthaM puNyaM tathA smRtam // 28 taM prahasyAbravIddevo muniM rAgeNa mohitam / zRNu maGkaNakasyApi kaumArabrahmacAriNaH / ahaM na vismayaM vipra gacchAmIti prapazya mAm // 40 ApagAmavagADhasya rAjanprakrIDitaM mahat / / 29 / evamuktvA munizreSThaM mahAdevena dhiimtaa| dRSTvA yadRcchayA tatra striyamambhasi bhaart| amulyapreNa rAjendra svAGguSThastADito'bhavat // 41 snAyantIM rucirApAGgI digvAsasamaninditAm / tato bhasma kSatAdrAjannirgataM himasaMnibham / sarasvatyAM mahArAja caskande vIryamambhasi // 30 / tadRSTvA vIDito rAjansa muniH pAdayorgataH // 42 - 1880 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 37. 43] zalyaparva [9. 38. 16 RSiruvAca / tata auzanasaM tIrthamAjagAma halAyudhaH / nAnyaM devAdahaM manye rudrAtparataraM mahat / kapAlamocanaM nAma yatra mukto mahAmuniH // 4 surAsurasya jagato gatistvamasi zUladhRk // 43 mahatA zirasA rAjanprastajaGgho mahodaraH / tvayA sRSTamidaM vizvaM vadantIha manISiNaH / rAkSasasya mahArAja rAmakSiptasya vai purA // 5 tvAmeva sarva vizati punareva yugakSaye // 44 tatra pUrva tapastaptaM kAvyena sumahAtmanA / devairapi na zakyastvaM parijJAtuM kuto myaa| yatrAsya nItirakhilA prAdurbhUtA mahAtmanaH / tvayi sarve sma dRzyante surA brahmAdayo'nagha // 45 tatrasthazcintayAmAsa daityadAnavavigraham // 6 sarvastvamasi devAnAM kartA kArayitA ca ha / tatprApya ca balo rAjastIrthapravaramuttamam / tvatprasAdAtsurAH sarve modantIhAkutobhayAH // 46 vidhivaddhi dadau vittaM brAhmaNAnAM mahAtmanAm // 7 evaM stutvA mahAdevaM sa RSiH praNato'bravIt / janamejaya uvAca / bhagavaMstvatprasAdAdvai tapo me na kSarediti // 47 kapAlamocanaM brahmankathaM yatra mahAmuniH / tato devaH prItamanAstamRSi punarabravIt / muktaH kathaM cAsya ziro lagnaM kena ca hetunA // 8 tapaste vardhatAM vipra matprasAdAtsahasradhA / vaizaMpAyana uvAca / Azrame ceha vatsyAmi tvayA sArdhamahaM sadA // 48 saptasArasvate cAsminyo mAmarciSyate naraH / purA vai daNDakAraNye rAghaveNa mhaatmnaa| ta tasya durlabhaM kiMcidbhaviteha paratra ca / vasatA rAjazArdUla rAkSasAstatra hiMsitAH // 9 sArasvataM ca lokaM te gamiSyanti na saMzayaH // 49 janasthAne zirazchinnaM rAkSasasya durAtmanaH / etanmaGkaNakasyApi caritaM bhUritejasaH / kSureNa zitadhAreNa tatpapAta mahAvane // 10 sa hi putraH sajanyAyAmutpanno mAtarizvanA // 50 mahodarasya tallagnaM jaGghAyAM vai ydRcchyaa| vane vicarato rAjannasthi bhittvAsphurattadA // 11 * iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi sa tena lagnena tadA dvijAtirna zazAka ha / saptatriMzo'dhyAyaH // 37 // abhigantuM mahAprAjJastIrthAnyAyatanAni ca // 12 sa pUtinA visravatA vedanA" mahAmuniH / vaizaMpAyana uvAca / jagAma sarvatIrthAni pRthivyAmiti naH zrutam // 13 uSitvA tatra rAmastu sNpuujyaashrmvaasinH| sa gatvA saritaH sarvAH samudrAMzca mahAtapAH / tathA maGkaNake prItiM zubhAM cakre halAyudhaH // 1 kathayAmAsa tatsarvamRSINAM bhAvitAtmanAm // 14 dattvA dAnaM dvijAtibhyo rajanI tAmupoSya c| AplutaH sarvatIrtheSu na ca mokSamavAptavAn / pUjito munisaMghaizca prAtarutthAya lAgalI // 2 sa tu zuzrAva viprendro munInAM vacanaM mahat // 15 anujJApya munInsarvAnspRSTvA toyaM ca bhaart| sarasvatyAstIrthavaraM khyAtamauzanasaM tadA / prayayau tvarito rAmastIrthahetormahAbalaH // 3 / sarvapApaprazamanaM siddhakSetramanuttamam // 16 ma. bhA. 236 - 1881 - 38 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 38. 17 ] mahAbhArate [9. 39.9 sa tu gatvA tatastatra tIrthamauzanasaM dvijaH / sasarja yatra bhagavAllokAlokapitAmahaH / tata auzanase tIrthe tasyopaspRzatastadA / yatrASTiSeNaH kauravya brAhmaNyaM saMzitavrataH / tacchirazcaraNaM muktvA papAtAntarjale tadA // 17 tapasA mahatA rAjanprAptavAnRSisattamaH // 31 tataH sa virujo rAjapUtAtmA viitklmssH| sindhudvIpazca rAjarSirdevApizca mahAtapAH / AjagAmAzramaM prItaH kRtakRtyo mahodaraH // 18 / brAhmaNyaM labdhavAnyatra vizvAmitro mahAmuniH / so'tha gatvAzramaM puNyaM vipramukto mahAtapAH / / mahAtapasvI bhagavAnumatejA mahAtapAH // 32 / kathayAmAsa tatsarvamRSINAM bhAvitAtmanAm // 19 tatrAjagAma balavAnbalabhadraH pratApavAn // 33 . te zrutvA vacanaM tasya tatastIrthasya mAnada / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi kapAlamocanamiti nAma cakruH samAgatAH // 20 asstttriNsho'dhyaayH||38|| tatra dattvA bahUndAyAnviprAnsaMpUjya mAdhavaH / jagAma vRSNipravaro ruSaGgorAzramaM tadA // 21 yatra taptaM tapo ghoramArTiSeNena bhArata / janamejaya uvAca / brAhmaNyaM labdhavAMstatra vizvAmitro mahAmuniH // 22 kathamArTiSeNo bhagavAnvipulaM taptavAstapaH / tato haladharaH zrImAnbrAhmaNaiH parivAritaH / sindhudvIpaH kathaM cApi brAhmaNyaM labdhavAMstadA // 1 jagAma yatra rAjendra ruSagustanumatyajat // 23 devApizca kathaM brahmanvizvAmitrazca sttm|| ruSaGgAhmaNo vRddhastaponityazca bhArata / tanmamAcakSva bhagavanparaM kautUhalaM hi me // 2 dehanyAse kRtamanA vicintya bahudhA bahu // 24 vaizaMpAyana uvAca / tataH sarvAnupAdAya tanayAnvai mahAtapAH / purA kRtayuge rAjannASTiSeNo dvijottamaH / ruSaGgurabravIttatra nayadhvaM mA pRthUdakam / / 25 / vasangurukule nityaM nityamadhyayane rataH // 3 vijJAyAtItavayasaM ruSaGgu te tapodhanAH / tasya rAjangurukule vasato nityameva ha / taM vai tIrthamupAninyuH sarasvatyAstapodhanam // 26 samAptiM nAgamadvidyA nApi vedA vizAM pate // 4 sa taiH putraistadA dhImAnAnIto vai sarasvatIm / sa nirviNNastato rAjastaparatepe mahAtapAH / puNyAM tIrthazatopetAM viprasaMdhairniSevitAm // 27 tato vai tapasA tena prApya vedAnanuttamAn // 5 sa tatra vidhinA rAjannAplutaH sumhaatpaaH| sa vidvAnvedayuktazca siddhazcApyaSisattamaH / jJAtvA tIrthaguNAMzcaiva prAhedamRSisattamaH / tatra tIrthe varAnprAdAtrIneva sumahAtapAH // 6 . suprItaH puruSavyAghra sarvAnputrAnupAsataH // 28 asmistIrthe mahAnadyA adyaprabhRti mAnavaH / sarasvatyuttare tIre yastyajedAtmanastanum / Apluto vAjimedhasya phalaM prApnoti puSkalam // 7 pRthUdake japyaparo nainaM zvomaraNaM tapet // 29 adyaprabhRti naivAtra bhayaM vyAlAdbhaviSyati / tatrAplutya sa dharmAtmA upaspRzya halAyudhaH / api cAlpena yatnena phalaM prApsyati pussklm||8 dattvA caiva bahUndAyAnviprANAM vipravatsalaH // 30 / evamuktvA mahAtejA jagAma tridivaM muniH / - 1882 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 39. 9] zalyaparva [9. 40. 4 evaM siddhaH sa bhagavAnASTiSeNaH pratApavAn // 9 jalAhAro vAyubhakSaH parNAhArazca so'bhavat / tasminneva tadA tIrthe sindhudvIpaH pratApavAn / tathA sthaNDilazAyI ca ye cAnye niyamAH pRthk||24 devApizca mahArAja brAhmaNyaM prApaturmahat // 10 asakRttasya devAstu vratavighnaM pracakrire / tathA ca kauzikastAta taponityo jitendriyaH / na cAsya niyamAdbuddhirapayAti mahAtmanaH // 25 tapasA vai sutaptena brAhmaNatvamavAptavAn // 11 tataH pareNa yatnena taptvA bahuvidhaM tapaH / gAdhirnAma mahAnAsItkSatriyaH prathito bhuvi / tejasA bhAskarAkAro gAdhijaH samapadyata // 26 tasya putro'bhavadrAjanvizvAmitraH pratApavAn // 12 tapasA tu tathA yuktaM vizvAmitraM pitAmahaH / sa rAjA kauzikastAta mahAyogyabhavatkila / amanyata mahAtejA varado varamasya tat // 27 sa putramabhiSicyAtha vizvAmitraM mahAtapAH // 13 sa tu vane varaM rAjansyAmahaM brAhmaNastviti / inyAse manazcakre tamUcuH praNatAH prajAH / tatheti cAbravIdbrahmA sarvalokapitAmahaH / / 28 na gantavyaM mahAprAjJa trAhi caasmaanmhaabhyaat||14 / sa labdhvA tapasogreNa brAhmaNatvaM mahAyazAH / evamuktaH pratyuvAca tato gAdhiH prjaastdaa| vicacAra mahIM kRtsnAM kRtakAmaH suropamaH // 29 vizvasya jagato goptA bhaviSyati suto mama // 15 tasmiMstIrthavare rAmaH pradAya vividhaM vasu / ityuktvA tu tato gAdhivizvAmitraM nivezya c| / payasvinIstathA dhenUryAnAni zayanAni ca // 30 jagAma tridivaM raajnvishvaamitro'bhvnnRpH| tathA vastrANyalaMkAraM bhakSyaM peyaM ca zobhanam / na ca zaknoti pRthivIM yatnavAnapi rakSitum / / 16 adadAnmudito rAjanpUjayitvA dvijottamAn / / 31 khataH zuzrAva rAjA sa rAkSasebhyo mahAbhayam / / yayau rAjaMstato rAmo bakasyAzramamantikAt / niryayau nagarAcApi caturaGgabalAnvitaH // 17 / yatra tepe tapastIvra dAlbhyo baka iti zrutiH // 32 sa gatvA dUramadhvAnaM vasiSThAzramamabhyayAt / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi tasya te sainikA rAjaMzcakrustatrAnayAnbahUn // 18 ekonctvaariNsho'dhyaayH||39|| tatastu bhagavAnvipro vasiSTho''zramamabhyayAt / dadRze ca tataH sarvaM bhajyamAnaM mahAvanam // 19 vaizaMpAyana uvaac| tasya kruddho mahArAja vasiSTho munisattamaH / brahmayonibhirAkIrNaM jagAma yadunandanaH / khajasva zabarAnghorAniti svAM gAmuvAca ha // 20 yatra dAlbhyo bako rAjanpazvarthaM sumahAtapAH / tathoktA sAsRjaddhenuH puruSAndhoradarzanAn / juhAva dhRtarASTrasya rASTraM vaicitravIryaNaH // 1 te ca tadbalamAsAdya babhaJjaH sarvatodizam // 21 tapasA ghorarUpeNa karzayandehamAtmanaH / tadRSTvA vidrutaM sainyaM vizvAmitrastu gaadhijH| krodhena mahatAviSTo dharmAtmA vai pratApavAn // 2 tapaH paraM manyamAnastapasyeva mano dadhe // 22 purA hi naimiSeyANAM satre dvAdazavArSike / so'smistIrthavare rAjansarasvatyAH samAhitaH / vRtte vizvajito'nte vai pAJcAlAnRSayo'gaman // 3 niyamaizvopavAsaizca karzayandehamAtmanaH // 23 / tatrezvaramayAcanta dakSiNArthaM manISiNaH / - 1883 - Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 40. 4] mahAbhArate [9. 40. 32 balAnvitAnvatsatarAnniAdhInekaviMzatim // 4 tena te hUyamAnasya rASTrasyAsya kSayo mahAn / tAnabravIdvako vRddho vibhajadhvaM pazuniti / tasyaitattapasaH karma yena te hyanayo mahAn / pazUnetAnahaM tyaktvA bhikSiSye rAjasattamam // 5 apAM kuJja sarasvatyAstaM prasAdaya pArthiva // 19 evamuktvA tato rAjannRSInsarvAnpratApavAn / sarasvatIM tato gatvA sa rAjA bakamabravIt / jagAma dhRtarASTrasya bhavanaM brAhmaNottamaH // 6 nipatya zirasA bhUmau prAJjalirbharatarSabha // 20 sa samIpagato bhUtvA dhRtarASTraM janezvaram / / prasAdaye tvA bhagavannaparAdhaM kSamasva me| ayAcata pazUndAlbhyaH sa cainaM ruSito'bravIt // 7 mama dInasya lubdhasya mauryeNa hatacetasaH / yadRcchayA mRtA dRSTvA gAstadA nRpasattama / tvaM gatistvaM ca me nAthaH prasAdaM kartumarhasi // 21 etAnpazUnnaya kSipraM brahmabandho yadIcchasi // 8 taM tathA vilapantaM tu shokophtcetsm| RSistvatha vacaH zrutvA cintayAmAsa dharmavit / dRSTvA tasya kRpA jajJe rASTraM tacca vyamocayat // 22 aho bata nRzaMsaM vai vAkyamukto'smi saMsadi // 9 RSiH prasannastasyAbhUtsaMrambhaM ca vihAya sH| cintayitvA muhUrtaM ca roSAviSTo dvijottamaH / mokSArthaM tasya rASTrasya juhAva punarAhutim // 23 mati cakre vinAzAya dhRtarASTrasya bhUpateH // 10 mokSayitvA tato rASTra pratigRhya pazUnbahUn / sa utkRtya mRtAnAM vai mAMsAni dvijasattamaH / hRSTAtmA naimiSAraNyaM jagAma punareva ha // 24 juhAva dhRtarASTrasya rASTra narapateH purA // 11 dhRtarASTro'pi dharmAtmA svasthacetA mahAmanAH / avakIrNe sarasvatyAstIrthe prajvAlya pAvakam / svameva nagaraM rAjA pratipede maharddhimat // 25 bako dAlbhyo mahArAja niyamaM paramAsthitaH / tatra tIrthe mahArAja bRhaspatirudAradhIH / sa taireva juhAvAsya rASTra mAMsairmahAtapAH // 12 asurANAmabhAvAya bhAvAya ca divaukasAm // 26 tasmiMstu vidhivatsatre saMpravRtte sudaarunne| mAMsairapi juhAveSTimakSIyanta tato'surAH / akSIyata tato rASTraM dhRtarASTrasya pArthiva // 13 / daivatairapi saMbhagnA jitakAzibhirAhave // 27 chidyamAnaM yathAnantaM vanaM parazunA vibho| tatrApi vidhivaddattvA brAhmaNebhyo mahAyazAH / babhUvApahataM taccApyavakIrNamacetanam // 14 vAjinaH kuJjarAMzcaiva rathAMzcAzvatarIyutAn // 28 dRSTvA tadavakIrNaM tu rASTraM sa manujAdhipaH / ratnAni ca mahArhANi dhanaM dhAnyaM ca puSkalam / babhUva durmanA rAjaMzcintayAmAsa ca prabhuH // 15 yayau tIrthaM mahAbAhuryAyAtaM pRthivIpate // 29 mokSArthamakarodyatnaM brAhmaNaiH sahitaH purA / yatra yajJe yayAtestu mahArAja sarasvatI / athAsau pArthivaH khinnaste ca viprAstadA nRpa // 16 sarpiH payazca susrAva nAhuSasya mahAtmanaH / / 30 yadA cApi na zaknoti rASTraM mocayituM nRp| tatreSTvA puruSavyAghro yayAtiH pRthivIpatiH / atha vaiprAznikAMstatra papraccha janamejaya // 17 AkrAmadUcaM mudito lebhe lokAMzca puSkalAn // 31 tato vaiprAznikAH prAhuH pazuviprakRtastvayA / / yayAteryajamAnasya yatra rAjansarasvatI / mAMsairabhijuhotIti tava rASTra munirbakaH // 18 / prasRtA pradadau kAmAnbrAhmaNAnAM mahAtmanAm // 32 - 1884 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 40. 33] zalyaparva [9. 41. 22 yatra yatra hi yo vipro yAnyAnkAmAnabhIpsati / vizvAmitravasiSThau tAvahanyahani bhArata / tatra tatra sariccheSThA sasarja subahUnrasAn // 33 spardhA tapaHkRtAM tIvrAM cakratustau tapodhanau // 9 tatra devAH sagandharvAH prItA yajJasya sNpdaa| tatrApyadhikasaMtApo vizvAmitro mahAmuniH / vismitA mAnuSAzcAsandRSTvA tAM yajJasaMpadam // 34 dRSTvA tejo vasiSThasya cintAmabhijagAma ha / tatastAlaketurmahAdharmasetu tasya buddhiriyaM hyAsIddharmanityasya bhArata // 10 mahAtmA kRtAtmA mahAdAnanityaH / iyaM sarasvatI tUrNaM matsamIpaM tapodhanam / vasiSThApavAhaM mahAbhImavegaM AnayiSyati vegena vasiSThaM japatAM varam / dhRtAtmA jitAtmA samabhyAjagAma / / 35 ihAgataM dvijazreSThaM haniSyAmi na saMzayaH // 11 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi evaM nizcitya bhagavAnvizvAmitro mahAmuniH / ctvaariNsho'dhyaayH|| 40 // sasmAra saritAM zreSThAM krodhasaMraktalocanaH // 12 41 sA dhyAtA muninA tena vyAkulatvaM jagAma ha / jajJe cainaM mahAvIryaM mahAkopaM ca bhAminI // 13 __ janamejaya uvAca / tataH enaM vepamAnA vivarNA prAJjalistadA / vasiSThasyApavAho vai bhImavegaH kathaM nu saH / upatasthe munivaraM vizvAmitraM sarasvatI // 14 kimarthaM ca saricchreSThA tamRSi pratyavAhayat // 1 hatavIrA yathA nArI sAbhavaduHkhitA bhRzam / kena cAsyAbhavadvairaM kAraNaM kiM ca ttprbho| hi kiM karavANIti provAca munisattamam // 15 zaMsa pRSTo mahAprAjJa na hi tRpyAmi kathyatAm // 2 tAmuvAca muniH kruddho vasiSThaM zIghramAnaya / vaizaMpAyana uvAca / yAvadenaM nihanmyadya tacchrutvA vyathitA nadI // 16 vizvAmitrasya caivarServasiSThasya ca bhArata / sAJjaliM tu tataH kRtvA punnddriiknibhekssnnaa| suzaM vairamabhUdrAjastapaHspardhAkRtaM mahat // 3 vivyathe suvirUDheva latA vAyusamIritA // 17 Azramo vai vasiSThasya sthANutIrthe'bhavanmahAn / tathAgatAM tu tAM dRSTvA vepamAnAM kRtAJjalim / pUrvataH pazcimazcAsIdvizvAmitrasya dhImataH // 4 vizvAmitro'bravItkruddho vasiSThaM zIghramAnaya // 18 yatra sthANurmahArAja taptavAnsumahattapaH / tato bhItA sariccheSThA cintayAmAsa bhArata / yatrAsya karma tadboraM pravadanti manISiNaH // 5 ubhayoH zApayorbhItA kathametadbhaviSyati // 19 yatreSTvA bhagavAnsthANuH pUjayitvA sarasvatIm / sAbhigamya vasiSThaM tu imamarthamacodayat / sthApayAmAsa tattIrtha sthANutIrthamiti prabho // 6 yaduktA saritAM zreSThA vizvAmitreNa dhImatA // 20 tatra sarve surAH skndmbhyssinycnnraadhip| ubhayoH zApayorbhItA vepamAnA punaH punaH / senApatyena mahatA surArivinibarhaNam // 7 cintayitvA mahAzApamRSivitrAsitA bhRzam // 21 tasminsarasvatItIrthe vizvAmitro mahAmuniH / tAM kRzAM ca vivarNAM ca dRSTvA cintAsamanvitAm / pasiSThaM cAlayAmAsa tapasogreNa tacchRNu // 8 uvAca rAjandharmAtmA vasiSTho dvipadAM varaH // 22 - 1885 Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 41. 23] mahAbhArate [9. 42.90 vAhyAtmAnaM sariccheSThe vaha mAM zIghragAminI / / zoNitaM vaha kalyANi rakSogrAmaNisaMmatam // 36 vizvAmitraH zapeddhi tvAM mA kRthAstvaM vicAraNAm // | tataH sarasvatI zaptA vizvAmitreNa dhImatA / tasya tadvacanaM zrutvA kRpAzIlasya sA sarit / avahacchoNitonmizraM toyaM saMvatsaraM tadA // 37 cintayAmAsa kauravya kiM kRtaM sukRtaM bhavet // 24 atharSayazca devAzca gndhrvaapsrsstthaa| tasyAzcintA samutpannA vasiSTho mayyatIva hi| sarasvatI tathA dRSTvA babhUvurbhRzaduHkhitAH // 38 kRtavAnhi dayAM nityaM tasya kArya hitaM mayA // 25 evaM vasiSThApavAho loke khyAto janAdhipa / atha kUle svake rAjaJjapantamRSisattamam / Agacchacca punarmAga svameva saritAM varA // 39 juhvAnaM kauzikaM prekSya sarasvatyabhyacintayat // 26 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi idamantaramityeva tataH sA saritAM varA / ekacatvAriMzo'dhyAyaH // 41 // kUlApahAramakarotsvena vegena sA sarit // 27 tena kUlApahAreNa maitrAvaruNirauhyata / vaizaMpAyana uvaac| uhyamAnazca tuSTAva tadA rAjansarasvatIm // 28 sA zaptA tena kruddhena vizvAmitreNa dhImatA / pitAmahasya sarasaH pravRttAsi sarasvati / tasmiMstIrthavare zubhre zoNitaM samupAvahat // 1 vyAptaM cedaM jagatsarvaM tavaivAmbhobhiruttamaiH // 29 athAjagmustato rAjanarAkSasAstatra bhArata / tvamevAkAzagA devi megheSUtsRjase payaH / / tatra te zoNitaM sarve pibantaH sukhamAsate // 2 sarvAzcApastvameveti tvatto vayamadhImahe / / 30 tRptAzca subhRzaM tena sukhitA vigatajvarAH / puSTidyutistathA kIrtiH siddhirvRddhirumA tthaa| nRtyantazca hasantazca yathA svargajitastathA // 3 tvameva bANI svAhA tvaM tvayyAyattamidaM jagat / kasyacittvatha kAlasya RSayaH satapodhanAH / tvameva sarvabhUteSu vasasIha caturvidhA / 31 tIrthayAtrAM samAjagmuH sarasvatyAM mahIpate // 4 evaM sarasvatI rAjastUyamAnA maharSiNA / teSu sarveSu tIrtheSu Aplutya munipuMgavAH / vegenovAha taM vipraM vizvAmitrAzramaM prati / prApya prItiM parAM cApi tapolubdhA vizAradAH / nyavedayata cAbhIkSNaM vizvAmitrAya taM munim // 32 prayayurhi tato rAjanyena tIrthaM hi tattathA // 5 tamAnItaM sarasvatyA dRSTvA kopasamanvitaH / athAgamya mahAbhAgAstattIrthaM dAruNaM tadA / athAnveSatpraharaNaM vasiSThAntakaraM tadA // 33 / / dRSTvA toyaM sarasvatyAH zoNitena pariplutam / taM tu kruddhamabhiprekSya brhmhtyaabhyaanndii| pIyamAnaM ca rakSobhirbahubhirnRpasattama // 6 apovAha vasiSThaM tu prAcI dishmtndritaa| tAndRSTvA rAkSasAnrAjanmunayaH saMzitavratAH / ubhayoH kurvatI vAkyaM vaJcayitvA tu gaadhijm||34 | paritrANe sarasvatyAH paraM yatnaM pracakrire // 7 tato'pavAhitaM dRSTvA vasiSThamRSisattamam / te tu sarve mahAbhAgAH samAgamya mahAvratAH / abravIdatha saMkruddho vizvAmitro hyamarSaNaH // 35 / AhUya saritAM zreSThAmidaM vacanamabruvan // 8 yasmAnmA tvaM saricchreSThe vaJcayitvA punrgtaa| | kAraNaM brUhi kalyANi kimarthaM le hrado hyayam / - 1886 - Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 42.9] zalyaparva [9. 42. 35 evamAkulatAM yAtaH zrutvA pAsyAmahe vayam // 9 / rAkSasAnnamasau bhuGkte yo bhuGkte hyannamIdRzam // 22 tataH sA sarvamAcaSTa yathAvRttaM prveptii| zodhayitvA tatastIrthamRSayaste tapodhanAH / duHkhitAmatha tAM dRSTvA ta Ucuvai tapodhanAH // 10 mokSArthaM rAkSasAnAM ca nadIM tAM pratyacodayan // 23 kAraNaM zrutamasmAbhiH zApazcaiva zruto'naghe / maharSINAM mataM jJAtvA tataH sA saritAM vraa|| kariSyanti tu yatprAptaM sarva eva tapodhanAH 11 aruNAmAnayAmAsa svAM tanuM puruSarSabha // 24 evamuktvA sariccheSThAmUcuste'tha parasparam / / tasyAM te rAkSasAH snAtvA tanUstyaktvA divaM gtaaH| vimocayAmahe sarve zApAdetAM sarasvatIm // 12 aruNAyAM mahArAja brahmahatyApahA hi sA // 25 teSAM tu vacanAdeva prakRtisthA srsvtii| . etamarthamabhijJAya devarAjaH zatakratuH / prasannasalilA jajJe yathA pUrvaM tathaiva hi / tasmiMstIrthavare snAtvA vimuktaH pApmanA kila // 26 vimuktA ca saricchreSThA vibabhau sA yathA puraa||13 janamejaya uvaac| dRSTvA toyaM sarasvatyA munibhistaistathA kRtam / kRtAJjalIstato rAjanarAkSasAH kSudhayArditAH / kimarthaM bhagavAJzako brahmahatyAmavAptavAn / kathamasmiMzca tIrthe vai AplutyAkalmaSo'bhavat // 27 UcustAnvai munInsarvAnkRpAyuktAnpunaH punaH // 14 vayaM hi kSudhitAzcaiva dharmAddhInAzca zAzvatAt / vaizaMpAyana uvAca / na ca naH kAmakAro'yaM yadvayaM pApakAriNaH // 15 / zRNuSvaitadupAkhyAnaM yathAvRttaM janezvara / yuSmAkaM cAprasAdena duSkRtena ca karmaNA / yathA bibheda samayaM namucervAsavaH purA // 28 pakSo'yaM vardhate'smAkaM yataH sma brahmarAkSasAH // 16 namucirvAsavAdbhItaH sUryarazmi samAvizat / evaM hi vaizyazUdrANAM kSatriyANAM tathaiva c| tenendraH sakhyamakarotsamayaM cedamabravIt // 29 ye brAhmaNAnpradviSanti te bhavantIha rAkSasAH // 17 nATTaiNa tvA na zuSkeNa na rAtrau nApi vAhani / AcAryamRtvijaM caiva guruM vRddhajanaM tathA / vadhiSyAmyasurazreSTha sakhe satyena te zape // 30 prANino ye'vamanyante te bhavantIha rAkSasAH / evaM sa kRtvA samayaM sRSTvA nIhAramIzvaraH / yoSitAM caiva pApAnAM yonidoSeNa vardhate // 18 cicchedAsya ziro rAjannapAM phenena vAsavaH // 31 tatkurudhvamihAsmAkaM kAruNyaM dvijasattamAH / tacchiro namucezchinnaM pRSThataH zakramanvayAt / zaktA bhavantaH sarveSAM lokAnAmapi tAraNe // 19 he mitrahanpApa iti bruvANaM zakramantikAt / / 32 teSAM te munayaH zrutvA tuSTuvustAM mahAnadIm / evaM sa zirasA tena codyamAnaH punaH punaH / / mokSArtha rakSasAM tepAmUcuH prayatamAnasAH // 20 pitAmahAya saMtapta etamarthaM nyavedayat / / 33 . kSutakITAvapannaM ca yaccocchiSTAzitaM bhavet / / tamabravIllokagururaruNAyAM yathAvidhi / kezAvapannamAdhUtamArugNamapi yadbhavet / iSTvopaspRza devendra brahmahatyApahA hi sA // 34 zvabhiH saMspRSTamannaM ca bhAgo'sau rakSasAmiha // 21 / ityuktaH sa sarasvatyAH kuJje vai janamejaya / tasmAjjJAtvA sadA vidvAnetAnyannAni vrjyet| iSTvA yathAvadalabhidaruNAyAmupAspRzat // 35 - 1887 - Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 42. 36 ] mahAbhArate [9. 43. 18 sa muktaH pApmanA tena brahmahatyAkRtena ha / vaizaMpAyana uvAca / jagAma saMhRSTamanAstridivaM tridazezvaraH // 36 kuruvaMzasya sadRzamidaM kautUhalaM tava / zirastaJcApi namucestatraivAplutya bhArata / harSamutpAdayatyetadvaco me janamejaya / / 4 lokAnkAmadughAnprAptamakSayAnrAjasattama // 37 hanta te kathayiSyAmi zRNvAnasya janAdhipa / tatrApyupaspRzya balo mahAtmA abhiSekaM kumArasya prabhAvaM ca mahAtmanaH // 5 dattvA ca dAnAni pRthgvidhaani| tejo mAhezvaraM skannamagnau prapatitaM purA / avApya dharma paramAryakarmA tatsarvabhakSo bhagavAnnAzakaddagdhumakSayam // 6 jagAma somasya mahatsa tIrtham // 38 tenAsIdati tejasvI dIptimAnhavyavAhanaH / yatrAyajadrAjasUyena somaH na caiva dhArayAmAsa garbha tejomayaM tadA // 7 sAkSAtpurA vidhivtpaarthivendr| sa gaGgAmabhisaMgamya niyogAdbrahmaNaH prabhuH / atriImAnvipramukhyo babhUva garbhamAhitavAndivyaM bhAskaropamatejasam // 8 hotA yasminkratumukhye mahAtmA // 39 atha gaGgApi taM garbhamasahantI vidhAraNe / yasyAnte'bhUtsumahAndAnavAnAM utsasarja girau ramye himavatyamarArcite // 9 daiteyAnAM rAkSasAnAM ca devaiH / sa tatra vavRdhe lokAnAvRtya jvalanAtmajaH / sa saMgrAmastArakAkhyaH sutIvro dadRzurkhalanAkAraM taM garbhamatha kRttikAH // 10 yatra skandastArakAkhyaM jaghAna // 40 zarastambe mahAtmAnamanalAtmajamIzvaram / senApatyaM labdhavAndevatAnAM mamAyamiti tAH sarvAH putraarthinyo'bhickrmuH||11 mahAseno yatra daityaantkrtaa| tAsAM viditvA bhAvaM taM mAtRNAM bhagavAnprabhuH / sAkSAccAtra nyavasatkArtikeyaH prasnutAnAM payaH SaDbhirvadanairapibattadA // 12 sadA kumAro yatra sa plakSarAjaH // 41 taM prabhAvaM samAlakSya tasya bAlasya kRttikAH / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi paraM vismayamApannA devyo divyavapurdharAH // 13 dvicatvAriMzo'dhyAyaH // 42 // yatrotsRSTaH sa bhagavAngaGgayA girimUrdhani / sa zailaH kAzcanaH sarvaH saMbabhau kurusattama // 15 janamejaya uvAca / vardhatA caiva garbheNa pRthivI tena raJjitA / sarasvatyAH prabhAvo'yamuktaste dvijasattama / atazca sarve saMvRttA girayaH kAzcanAkarAH // 15 kumArasyAbhiSekaM tu brahmanvyAkhyAtumarhasi / / 1 kumArazca mahAvIryaH kArtikeya iti smRtaH / yasminkAle ca deze ca yathA ca vadatAM vara / gAGgeyaH pUrvamabhavanmahAyogabalAnvitaH // 16 yazcAbhiSikto bhagavAnvidhinA yena ca prabhuH // 2 | va vIryaNa ca smnvitH| skando yathA ca daityAnAmakarotkadanaM mahat / | vavRdhe'tIva rAjendra candravatpriyadarzanaH // 17 tathA me sarvamAcakSva paraM kautUhalaM hi me // 3 / sa tasminkAzcane divye zarastambe zriyA vRtaH / - 1888 - Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 48. 18] zalyaparva [9. 43. 47 stUyamAnastadA zete gandharvaimunibhistathA // 18 sa tu bAlo'pi bhagavAnmahAyogabalAnvitaH / tathainamanvanRtyanta devakanyAH sahasrazaH / abhyAjagAma devezaM zUlahastaM pinAkinam // 33 divyavAdinRttajJAH stuvantyazcArudarzanAH // 19 tamAtrajantamAlakSya zivasyAsInmanogatam / anvAste ca nadI devaM gaGgA vai saritAM vraa| yugapacchailaputryAzca gaGgAyAH pAvakasya ca // 34 dadhAra pRthivI cainaM bibhratI rUpamuttamam / / 20 kiM nu pUrvamayaM bAlo gauravAdabhyupaiSyati / bAtakarmAdikAstasya kriyAzcake bRhaspatiH / api mAmiti sarveSAM teSAmAsInmanogatam / / 35 vedazcainaM catumUrtirupatasthe kRtAJjaliH / / 21 teSAmetamabhiprAyaM caturNAmupalakSya sH| dhanurvedazcatuSpAdaH zastragrAmaH sasaMgrahaH / yugapadyogamAsthAya sasarja vividhAstanUH / / 36 tanainaM samupAtiSThatsAkSAdvANI ca kevalA // 22 tato'bhavaJcaturmUrtiH kSaNena bhagavAnprabhuH / sa dadarza mahAvIryaM devadevamumApatim / skandaH zAkho vizAkhazca naigameSazca pRSThataH // 37 zailaputryA sahAsInaM bhUtasaMghazatairvRtam / / 23 evaM sa kRtvA hyAtmAnaM caturdhA bhagavAnprabhuH / nikAyA bhUtasaMghAnAM paramAdbhutadarzanAH / yato rudrastataH skando jagAmAdbhutadarzanaH / / 38 vekRtA vikRtAkArA vikRtAbharaNadhvajAH // 24 | vizAkhastu yayo yena devI girivraatmjaa| prisiMhakSavadanA viDAlamakarAnanAH / zAkho yayau ca bhagavAnvAyumUrtivibhAvasum / dezamukhAzcAnye gajoSTravadanAstathA / / 25 naigameSo'gamadgaGgAM kumAraH pAvakaprabhaH // 39 kavadanAH kecidgRdhragomAyudarzanAH / / sarve bhAsvaradehAste catvAraH samarUpiNaH / kauzcapArAvatanibhairvadanai rAvairapi / / 26 tAnsamabhyayuravyagrAstadadbhutamivAbhavat / / 40 zvAvicchalyakagodhAnAM kharaiDakagavAM tathA / hAhAkAro mahAnAsIdevadAnavarakSasAm / sadRzAni vapUMSyanye tatra tatra vyadhArayan / / 27 tadRSTvA mahadAzcaryamadbhutaM lomaharSaNam // 41 kecicchailAmbuprakhyAzcakAlAtagadAyudhAH / tato rudrazca devI ca pAvakazca pitAmaham / kecidaJjanapuJjAbhAH kecicchetAcalaprabhAH // 28 gaGgayA sahitAH sarve praNipeturjagatpatim // 42 sApta mAtRgaNAzcaiva samAjagmurvizAM pate / praNipatya tataste tu vidhivadrAjapuMgava / sAdhyA vizve'tha maruto vasavaH pitarastathA // 29 idamUcurvaco rAjankArtikeyapriyepsayA // 43 rudrAdityAstathA siddhA bhujagA dAnavAH khagAH / asya bAlasya bhagavannAdhipatyaM ythepsitm| brahmA svayaMbhUrbhagavAnsaputraH saha viSNunA / / 30 asmatpriyArthaM deveza sadRzaM dAtumarhasi // 44 zakastathAbhyayAdraSTuM kumAravaramacyutam / tataH sa bhagavAndhImAnsarvalokapitAmahaH / nAradapramukhAzcApi devagandharvasattamAH / / 31 manasA cintayAmAsa kimayaM labhatAmiti / / 45 devarSayazca siddhAzca bRhaspatipurogamAH / aizvaryANi hi sarvANi devagandharvarakSasAm / Rbhavo nAma varadA devAnAmapi devatAH / bhUtayakSavihaMgAnAM pannagAnAM ca sarvazaH / / 46 te'pi tatra samAjagmuryAmA dhAmAzca sarvazaH // 32 / pUrvamevAdidezAsau nikAyeSu mahAtmanAm / - 1889 - Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 43. 47] mahAbhArate [9. 44. 20 samarthaM ca tamaizvarye mahAmatiramanyata // 47 / / bhRgubhizvAGgirobhizca yatibhizca mahAtmabhiH / tato muhUrtaM sa dhyAtvA devAnAM zreyasi sthitaH / sarvairvidyAdharaiH puNyairyogasiddhaistathA vRtaH // 8 senApatyaM dadau tasmai sarvabhUteSu bhArata // 48 pitAmahaH pulastyazca pulahazca mahAtapAH / sarvadevanikAyAnAM ye rAjAnaH prishrutaaH| aGgirAH kazyapo'trizca marIci/gureva ca // 9 tAnsarvAnvyAdidezAsmai sarvabhUtapitAmahaH // 49 RturharaH pracetAzca manurdakSastathaiva ca / tataH kumAramAdAya devA brahmapurogamAH / Rtavazva grahAzcaiva jyotIMSi ca vizAM pate // 10 abhiSekArthamAjagmuH zailendra sahitAstataH // 50 mUrtimatyazca sarito vedAzcaiva sanAtanAH / puNyAM haimavatI devIM saricchreSThAM sarasvatIm / samudrAzca hRdAzcaiva tIrthAni vividhAni ca / samantapaJcake yA vai triSu lokeSu vizrutA // 51 pRthivI dyaurdizazcaiva pAdapAzca janAdhipa // 11 tatra tIre sarasvatyAH puNye sarvaguNAnvite / aditirdevamAtA ca hrIH zrIH svAhA sarasvatI / niSedurdevagandharvAH sarve saMpUrNamAnasAH // 52 umA zacI sinIvAlI tathA cAnumatiH kuhuuH| iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi rAkA ca dhiSaNA caiva patnyazcAnyA divaukasAm // 12 tricatvAriMzo'dhyAyaH // 43 // himavAMzcaiva vindhyazca meruzcAnekazRGgavAn / airAvataH sAnucaraH kalAH kASThAstathaiva ca / . . vaizaMpAyana uvAca / mAsArdhamAsA RtavastathA rAjyahanI nRpa // 13 tato'bhiSekasaMbhArAnsarvAnsaMbhRtya zAstrataH / uccaiHzravA hayazreSTho nAgarAjazca vAmanaH / bRhaspatiH samiddhe'gnau juhAvAjyaM yathAvidhi // 1 aruNo garuDazcaiva vRkSAzcauSadhibhiH saha // 14 tato himavatA datte maNipravarazobhite / dharmazca bhagavAndevaH samAjagmurhi saMgatAH / divyaratnAcite divye niSaNNaH paramAsane // 2 kAlo yamazca mRtyuzca yamasyAnucarAzca ye // 15 sarvamaGgalasaMbhArairvidhimatrapuraskRtam / bahulatvAcca noktA ye vividhA devatAgaNAH / AbhiSecanika dravyaM gRhItvA devatAgaNAH // 3 te kumArAbhiSekArthaM samAjagmustatastataH // 16 indrAviSNU mahAvIyau sUryAcandramasau tthaa| jagRhuste tadA rAjansarva eva divaukasaH / dhAtA caiva vidhAtA ca tathA caivAnilAnalau // 4 AbhiSecanikaM bhANDaM maGgalAni ca sarvazaH // 17 pUSNA bhagenAryamNA ca aMzena ca vivasvatA / divyasaMbhArasaMyuktaiH kalazaiH kaashcnairnRp| rudrazca sahito dhImAnmitreNa varuNena ca // 5 sarasvatIbhiH puNyAbhirdivyatoyAbhireva tu // 18 rudrairvasubhirAdityairazvibhyAM ca vRtaH prabhuH / abhyaSizcankumAraM vai saMprahRSTA divaukasaH / vizvedevairmarudbhizca sAdhyaizca pitRbhiH saha // 6 senApati mahAtmAnamasurANAM bhayAvaham // 19 gandharvairapsarobhizca ykssraakssspnngaiH| purA yathA mahArAja varuNaM vai jalezvaram / devarSibhirasaMkhyeyaistathA brahmarSibhirvaraiH // 7 tathAbhyaSizcadbhagavAnbrahmA lokapitAmahaH / vaikhAnasairvAlakhilyairvAyvAhArairmarIcipaiH / | kazyapazca mahAtejA ye cAnye nAnukIrtitAH // 20 - 1890 - Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 44. 21] zalyaparva [9. 44. 48 smai brahmA dadau prIto balino vAtaraMhasaH / skandAya dadatuH prItAvazvinau bharatarSabha // 34 kAmavIryadharAnsiddhAnmahApAriSadAnprabhuH // 21 kundanaM kusumaM caiva kumudaM ca mahAyazAH / nandiSeNaM lohitAkSaM ghaNTAkarNaM ca saMmatam / / DambarADambarau caiva dadau dhAtA mahAtmane // 35 caturthamasyAnucaraM khyAtaM kumudamAlinam // 22 vakrAnuvakrau balinau meSavaktrau balotkaTau / tataH sthANuM mahAvegaM mahApAriSadaM kratum / / dadau tvaSTA mahAmAyau skandAyAnucarau vrau||36 mAyAzatadharaM kAmaM kAmavIryabalAnvitam / suvrataM satyasaMdhaM ca dadau mitro mahAtmane / dadau skandAya rAjendra surArivinibarhaNam / / 23 / / kumArAya mahAtmAnau tapovidyAdharau prabhuH // 37 sa hi devAsure yuddhe daityAnAM bhImakarmaNAm / . sudarzanIyau varadau triSu lokeSu vizrutau / jaghAna dobhyAM saMkruddhaH prayutAni caturdaza // 24 suprabhaM ca mahAtmAnaM zubhakarmANameva ca / tathA devA dadustasmai senAM nairRtasaMkulAm / ' kArtikeyAya saMprAdAdvidhAtA lokavizrutau // 38 devazatrukSayakarImajayyAM vizvarUpiNIm // 25 / pAlitakaM kAlikaM ca mahAmAyAvinAvubhau / jayazabdaM tatazcakrurdevAH sarve savAsavAH / pUSA ca pArSadau prAdAtkArtikeyAya bhArata // 39 gandharvayakSarakSAMsi munayaH pitarastathA // 26 balaM cAtibalaM caiva mahAvaktrau mahAbalau / yamaH prAdAdanucarau yamakAlopamAvubhau / pradadau kArtikeyAya vAyurbharatasattama // 40 unmAthaM ca pramAthaM ca mahAvI? mahAyutI // 27 ghasaM cAtighasaM caiva timivaktrau mhaablau| subhrAjo bhAskarazcaiva yau tau suuryaanuyaayinau|| pradadau kArtikeyAya varuNaH satyasaMgaraH // 41 tau sUryaH kArtikeyAya dadau prItaH pratApavAn // 28 suvarcasaM mahAtmAnaM tathaivApyativarcasam / kailAsazRGgasaMkAzau shvetmaalyaanulepnau| himavAnpradadau rAjanhutAzanasutAya vai // 42 somo'pyanucarau prAdAnmaNi sumaNimeva ca // 29 kAJcanaM ca mahAtmAnaM meghamAlinameva ca / jvAlAjiddhaM tathA jyotirAtmajAya hutAzanaH / dadAvanucarau meruragniputrAya bhArata // 43 dadAvanucaro zUrau parasainyapramAthinau // 30 sthiraM cAtisthiraM caiva merurevAparau dadau / parighaM ca vaTaM caiva bhImaM ca sumahAbalam / mahAtmane'gniputrAya mahAbalaparAkramau // 44 dahatiM dahanaM caiva pracaNDau vIryasaMmatau / ucchritaM cAtizRGgaM ca mhaapaassaannyodhinau| aMzo'pyanucarAnpaJca dadau skandAya dhImate // 31 pradadAvagniputrAya vindhyaH pAriSadAvubhau // 45 utkrozaM paGkajaM caiva vajradaNDadharAvubhau / saMgrahaM vigrahaM caiva samudro'pi gdaadhrau| dadAvanalaputrAya vAsavaH paravIrahA / pradadAvagniputrAya mahApAriSadAvubhau // 46 tau hi zatrUnmahendrasya janatuH samare bahUn // 32 / unmAdaM puSpadantaM ca zaGkakarNaM tathaiva c| cakraM vikramakaM caiva saMkramaM ca mahAbalam / pradadAvagniputrAya pArvatI zubhadarzanA // 47 skandAya trInanucarAndadau viSNurmahAyazAH // 33 / jayaM mahAjayaM caiva nAgau jvalanasUnave / vardhanaM nandanaM caiva sarvavidyAvizAradau / pradadau puruSavyAghra vAsukiH pannagezvaraH // 48 - 1891 - Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 44. 49 ] mahAbhArate [9. 44. 78 evaM sAdhyAzca rudrAzca vasavaH pitarastathA / kAlakaNThaH prabhAsazca tathA kumbhANDako'paraH / sAgarAH saritazcaiva girayazca mahAbalAH // 49 kAlakAkSaH sitazcaiva bhUtalonmathanastathA / / 64 daduH senAgaNAdhyakSAzUlapaTTizadhAriNaH / yajJavAhaH pravAhazca devayAjI ca somapaH / divyapaharaNopetAnnAnAveSavibhUSitAn // 50 sajAlazca mahAtejAH RthakrAthau ca bhArata // 65 zRNu nAmAni cAnyeSAM ye'nye skandasya sainikAH / tuhanazca tuhAnazca citradevazca vIryavAn / vividhAyudhasaMpannAzcitrAbharaNavarmiNaH // 51 madhuraH suprasAdazca kirITI ca mahAbalaH // 66 zaGkukarNo nikumbhazca padmaH kumuda eva ca / vasano madhuvarNazca kalazodara eva ca / ananto dvAdazabhujastathA kRSNopakRSNakau // 52 dhamanto manmathakaraH sUcIvaktrazca vIryavAn // 67 droNazravAH kapiskandhaH kAJcanAkSo jalaMdhamaH / zvetavaktraH suvaktrazca cArukktrazca pANDuraH / akSasaMtarjano rAjankunadIkastamobhrakRt // 53 daNDabAhuH subAhuzca rajaH kokilakastathA / / 68 ekAkSo dvAdazAkSazca tathaivaikajaTaH prabhuH / acalaH kanakAkSazca bAlAnAmayikaH prabhuH / sahasrabAhurvikaTo vyAghrAkSaH kSitikampanaH // 54 saMcArakaH kokanado gRdhravaktrazca jambukaH / / 62 puNyanAmA sunAmA ca suvaktraH priyadarzanaH / lohAzavaktro jaTharaH kumbhavaktrazca kuNDakaH / parizrutaH kokanadaH priyamAlyAnulepanaH / / 55 madgugrIvazca kRSNaujA haMsavaktrazca candrabhAH // 70 ajodaro gajazirAH skandhAkSaH zatalocanaH / pANikUrmA ca zambUkaH paJcavaktrazca zikSakaH / jvAlAjihvaH karAlazca sitakezo jaTI hariH // 56 cASavaktrazca jambUkaH zAkavaktrazca kuNDakaH // 71 caturdaSTro'STajihvazca meghanAdaH pRthuzravAH / yogayuktA mahAtmAnaH satataM brAhmaNapriyAH / vidyudakSo dhanurvaktro jaTharo mArutAzanaH / / 57 paitAmahA mahAtmAno mahApAriSadAzca ha / udarAkSo jhaSAkSazca vajranAbho vasuprabhaH / yauvanasthAzca bAlAzca vRddhAzca janamejaya // 72 samudravego rAjendra zailakampI tathaiva ca // 58 sahasrazaH pAriSadAH kumAramupatasthire / putrameSaH pravAhazca tathA nandopanandako / vaktrairnAnAvidhairye tu zRNu tAJjanamejaya // 73 dhUmraH zvetaH kaliGgazca siddhArtho varadastathA // 59 kUrmakukkuTavaktrAzca zazolUkamukhAstathA / priyakazcaiva nandazca gonandazca pratApavAn / kharoSTravadanAzcaiva varAhavadanAstathA // 74 Anandazca pramodazca svastiko dhruvakastathA // 60 manuSyameSavaktrAzca sRgAlavadanAstathA / kSemavApaH sujAtazca siddhayAtrazca bhArata / bhImA makaravaktrAzca ziMzumAramukhAstathA // 75 govrajaH kanakApIDo mahApAriSadezvaraH // 61 mArjArazazavaktrAzca dIrghavaktrAzca bhArata / gAyano hasanazcaiva bANaH khaDgazca vIryavAn / nakulolUkavaktrAzca zvavaktrAzca tathApare // 76 vaitAlI cAtitAlI ca tathA katikavAtikau // 62 AkhubabhrukavaktrAzca mayUravadanAstathA / haMsajaH paGkadigdhAGgaH samudronmAdanazca h| matsyameSAnanAzcAnye ajAvimahiSAnanAH // 77 raNotkaTaH prahAsazca zvetazIrSazca nandakaH // 63 / RkSazArdUlavaktrAzca dvIpisiMhAnanAstathA / -1892 Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 44. 78 ] zalyaparva [9. 44. 107 mImA gajAnanAzcaiva tathA nakramukhAH pare // 78 kubjAzca dIrghajaGghAzca hastikarNazirodharAH // 93 garuDAnanAH khaDgamukhA vRkakAkamukhAstathA / hastinAsAH kUrmanAsA vRkanAsAstathApare / gokharoSTramukhAzcAnye vRSadaMzamukhAstathA // 79 dIrghoSThA dIrgha jihvAzca vikarAlA hyadhomukhAH // 94 mahAjaTharapAdAGgAstArakAkSAzca bhArata / mahAdaMSTrA hrasvadaMSTrAzcaturdaSTrAstathApare / pArAvatamukhAzcAnye tathA vRSamukhAH pare // 80 vAraNendranibhAzcAnye bhImA rAjansahasrazaH // 95 kokilAvadanAzcAnye zyenatittirikAnanAH / / suvibhaktazarIrAzca dIptimantaH svalaMkRtAH / kalAsamukhAzcaiva virajombaradhAriNaH // 81 piGgAkSAH zaGkukarNAzca vakranAsAzca bhArata // 96 vyAlavaktrAH zUlamukhAzcaNDavaktrAH zatAnanAH / pRthudaMSTrA mahAdaMSTrAH sthUlauSThA harimUrdhajAH / AzIviSAzcIradharA gonAsAvaraNAstathA / / 82 nAnApAdauSThadaMSTrAzca nAnAhastazirodharAH / sthUlodarAH kRzAGgAzca sthUlAGgAzca kRzodarAH / / nAnAvarmabhirAcchannA nAnAbhASAzca bhArata // 97 haskhagrIvA mahAkarNA nAnAvyAlavibhUSitAH // 83 kuzalA dezabhASAsu jalpanto'nyonyamIzvarAH / gajendracarmavasanAstathA kRSNAjinAmbarAH / / hRSTAH paripatanti sma mahApAriSadAstathA // 98 skandhemukhA mahArAja tathA yudaratomukhAH // 84 dIrghagrIvA dIrghanakhA dIrghapAdazirobhujAH / pRSThemukhA hanumukhAstathA jaGghAmukhA api / piGgAkSA nIlakaNThAzca lambakarNAzca bhArata // 99 pArthAnanAzca bahavo nAnAdezamukhAstathA / / 85 vRkodaranibhAzcaiva kecidaJjanasaMnibhAH / tathA kITapataMgAnAM sadRzAsyA gaNezvarAH / / zvetAGgA lohitagrIvAH piGgAkSAzca tathApare / nAnAvyAlamukhAzcAnye bahubAhuzirodharAH // 86 kalmASA bahavo rAjazcitravarNAzca bhArata // 100 nAnAvRkSabhujAH kecitkaTizIrSAstathApare / cAmarApIDakanibhAH zvetalohitarAjayaH / bhujaMgabhogavadanA nAnAgulmanivAsinaH // 87 nAnAvarNAH savarNAzca mayUrasadRzaprabhAH // 101 cIrasaMvRtagAtrAzca tathA phalakavAsasaH / punaH praharaNAnyeSAM kIrtyamAnAni me zRNu / nAnAveSadharAzcaiva carmavAsasa eva ca // 88 zeSaiH kRtaM pAriSadairAyudhAnAM parigraham / / 102 uSNISiNo mukuTinaH kambugrIvAH suvarcasaH / pAzodyatakarAH kecidvyAditAsyAH kharAnanAH / kirITinaH paJcazikhAstathA kaThinamUrdhajAH // 89 pRthvakSA nIlakaNThAzca tathA parighabAhavaH // 103 trizikhA dvizikhAzcaiva tathA saptazikhAH pare / zataghnIcakrahastAzca tathA musalapANayaH / zikhaNDino mukuTino muNDAzca jaTilAstathA // 90 zUlAsihastAzca tathA mahAkAyA mahAbalAH // 104 citramAlyadharAH kecitkecidromAnanAstathA / gadAbhuzuNDihastAzca tathA tomarapANayaH / divyamAlyAmbaradharAH satataM priya vigrahAH // 91 asimudgarahastAzca daNDahastAzca bhArata // 105 kRSNA nirmAsavaktrAzca dIrghapRSThA nirUdarAH / AyudhairvividhaiorairmahAtmAno mahAjavAH / sthUlapRSThA hrasvapRSThAH pralambodaramehanAH / / 92 mahAbalA mahAvegA mahApAriSadAstathA // 106 mahAbhujA hrasvabhujA hrasvagAtrAzca vaamnaaH| abhiSekaM kumArasya dRSTvA hRSTA raNapriyAH / - 1893 - Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 44. 107] mahAbhArate [9. 45. 24 ghaNTAjAlapinaddhAGgA nanRtuste mahaujasaH / / 107 / nRtyapriyA ca rAjendra zatolUkhalamekhalA // 10 ete cAnye ca bahavo mahApAriSadA nRpa / zataghaNTA zatAnandA bhaganandA ca bhAminI / upatasthumahAtmAnaM kArtikeyaM yazasvinam // 108 vapuSmatI candrazItA bhadrakAlI ca bhArata // 11 divyAzcApyAntarikSAzca pArthivAzcAnilopamAH / saMkArikA niSkuTikA bhramA catvaravAsinI / vyAdiSTA daivataiH zUrAH skandasyAnucarAbhavan / / 109 sumaGgalA svastimatI vRddhikAmA jayapriyA // 12 tAdRzAnAM sahasrANi prayutAnyarbudAni ca / dhanadA suprasAdA ca bhavadA ca jalezvarI / abhiSiktaM mahAtmAnaM parivAryopatasthire / / 110 eDI bheDI sameDI ca vetAlajananI tthaa| iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi kaNDUtiH kAlikA caiva devamitrA ca bhArata // 15 catuzcatvAriMzo'dhyAyaH // 44 // lambasI ketakI caiva citrasenA tathA blaa|' kukkuTikA zaGkhanikA tathA jarjarikA nRpa // 14 vaizaMpAyana uvAca / kuNDArikA kokalikA kaNDarA ca shtodrii| zRNu mAtRgaNAnrAjankumArAnucarAnimAn / utkrAthinI jareNA ca mahAvegA ca kaGkaNA // 15 kIrtyamAnAnmayA vIra sapatnagaNasUdanAn // 1 manojavA kaNTakinI praghasA pUtanA tathA / yazasvinInAM mAtRNAM zRNu nAmAni bhArata / khazayA curyuTirvAmA krozanAtha taDitprabhA // 16 yAbhirvyAptAstrayo lokAH kalyANIbhizcarAcarAH // 2 maNDodarI ca tuNDA ca koTarA meghavAsinI / prabhAvatI vizAlAkSI palitA gonasI tathA / subhagA lambinI lambA vasucUDA vikatthanI // 17 zrImatI bahalA caiva tathaiva bahaputrikA // 3 UrdhvaveNIdharA caiva piGgAkSI lohamekhalA / apsujAtA ca gopAlI bRhadambAlikA tathA / pRthuvaktrA madhurikA madhukumbhA tathaiva ca // 18. jayAvatI mAlatikA dhruvaratnA bhayaMkarI // 4 pakSAlikA manthanikA jraayurjrjraannaa| vasudAmA sudAmA ca vizokA nandinI tthaa| khyAtA dahadahAM caiva tathA dhamadhamA nRpa // 19 ekacUDA mahAcUDA cakranemizca bhArata // 5 khaNDakhaNDA ca rAjendra pUSaNA maNikuNDalA / uttejanI jayatsenA kamalAkSyatha zobhanA / amocA caiva kauravya tathA lambapayodharA // 20 zatrujayA tathA caiva krodhanA zalabhI kharI // 6 veNuvINAdharA caiva piGgAkSI lohamekhalA / mAdhavI zubhavaktrA ca tIrthanemizca bhArata / zazolUkamukhI kRSNA kharajaGghA mahAjavA // 21 gItapriyA ca kalyANI kadrulA cAmitAzanA // 7 zizumAramukhI zvetA lohitAkSI vibhISaNA / meghasvanA bhogavatI subhrUzca kanakAvatI / jaTAlikA kAmacarI dIrghajihvA balotkaTA // 22 alAtAkSI vIryavatI vidyujihvA ca bhArata // 8 kAleDikA vAmanikA mukuTA caiva bhArata / padmAvatI sunakSatrA kandarA bhuyojnaa| lohitAkSI mahAkAyA haripiNDI ca bhUmipa // 23 saMtAnikA ca kauravya kamalA ca mahAbalA // 9 / ekAkSarA sukusumA kRSNakarNI ca bhArata / sudAmA bahudAmA ca suprabhA ca yshsvinii| kSurakI catuSkarNI karNaprAvaraNA tathA // 24 - 1894 - Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 45. 25] zalyaparva [9. 45. 52 catuSpathaniketA ca gokarNI mahiSAnanA / nAnAbharaNadhAriNyo nAnAmAlyAmbarAstathA / kharakarNI mahAkarNI bherIsvanamahAsvanA // 25 nAnAvicitraveSAzca nAnAbhASAstathaiva ca // 39 zajakumbhasvanA caiva bhaGgadA ca mahAbalA / ete cAnye ca bahavo gaNAH zatrubhayaMkarAH / gaNA ca sugaNA caiva tathAbhItyatha kAmadA // 26 anujagmurmahAtmAnaM tridazendrasya saMmate // 40 catuSpatharatA caiva bhUtitIrthAnyagocarA / tataH zaktyastramadadadbhagavAnpAkazAsanaH / pazudA vittadA caiva sukhadA ca mahAyazAH / guhAya rAjazArdUla vinAzAya suradviSAm // 41 payodA gomahiSadA suviSANA ca bhArata / / 27 mahAsvanAM mahAghaNTAM dyotamAnAM sitaprabhAm / pratiSThA supratiSThA ca rocamAnA surocnaa| taruNAdityavarNAM ca patAkAM bharatarSabha // 42 gokarNI ca sukarNI ca sasirA stherikA tthaa| dadau pazupatistasmai sarvabhUtamahAcamUm / ekacakrA megharavA meghamAlA virocanA / / 28 ugrAM nAnApraharaNAM tapovIryabalAnvitAm // 43 etAzcAnyAzca bahavo mAtaro bharatarSabha / viSNurdadau vaijayantI mAlAM balavivardhinIm / kArtikeyAnuyAyinyo nAnArUpAH sahasrazaH // 29 / umA dadau cArajasI vAsasI sUryasaprabhe // 44 dIrghanakhyo dIrghadantyo dIrghatuNDyazca bhArata / gaGgA kamaNDaluM divyamamRtodbhavamuttamam / saralA madhurAzcaiva yauvanasthAH svlNkRtaaH| dadau prItyA kumArAya daNDaM caiva bRhaspatiH // 45 mAhAtmyena ca saMyuktAH kaamruupdhraastthaa| garuDo dayitaM putraM mayUraM citrabarhiNam / nirmAsagAcyaH zvetAzca tathA kaashcnsNnibhaaH||31 | aruNastAmracUDaM ca pradadau caraNAyudham // 46 kRSNameghanibhAzcAnyA dhUmrAzca bharatarSabha / pAzaM tu varuNo rAjA balavIryasamanvitam / aruNAbhA mahAbhAgA dIghakezyaH sitaambraaH|| 32 kRSNAjinaM tathA brahmA brahmaNyAya dadau prabhuH / UrdhvaveNIdharAzcaiva piGgAkSyo lambamekhalAH / samareSu jayaM caiva pradadau lokabhAvanaH // 47 lambodaryo lambakarNAstathA lambapayodharAH // 33 senApatyamanuprApya skando devagaNasya ha / tAmrAkSyastAmravarNAzca haryakSyazca tathAparAH / zuzubhe jvalito'rciSmAndvitIya iva pAvakaH / varadAH kAmacAriNyo nityapramuditAstathA // 34 tataH pAriSadaizcaiva mAtRbhizca samanvitaH // 48 yAmyo raudrayastathA saumyAH kauberyo'tha mahAbalAH / sA senA nairRtI bhImA sghnnttocchritketnaa| vAruNyo'tha ca mAhendrayastathAgneyyaH paraMtapa // 35 sabherIzaGkhamurajA sAyudhA sapatAkinI / vAyavyazcAtha kaumAryo brAyazca bhrtrssbh| zAradI dyaurivAbhAti jyotibhirupazobhitA // 49 rUpeNApsarasAM tulyA jave vAyusamAstathA // 36 tato devanikAyAste bhUtasenAgaNAstathA / parapuSTopamA vAkye tathA dhanadopamAH / vAdayAmAsuravyagrA bherIzaGkhAMzca puSkalAn / / 50 zakravIryopamAzcaiva dIptyA vahnisamAstathA // 37 paTahAJjharjharAMzcaiva kRkaMcAngoviSANikAn / vRkssctvrvaasinyshctusspthniketnaaH| ADambarAngomukhAMzca DiNDimAMzca mahAsvanAn // 51 guhAzmazAnavAsinyaH zailaprasravaNAlayAH // 38 / tuSTuvuste kumAraM ca sarve devAH savAsavAH / - 1895 - Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 45. 52] mahAbhArate [9. 45.79 jaguzca devagandharvA nanRtuzcApsarogaNAH // 52 tripAdaM cAyutazatairja ghAna dazabhirvRtam // 65 tataH prIto mahAsenastridazebhyo varaM dadau / hRdodaraM nikharvaizca vRtaM dazabhirIzvaraH / ripUnhantAsmi samare ye vo vadhacikIrSavaH // 53 jaghAnAnucaraiH sArdhaM vividhAyudhapANibhiH // 66 pratigRhya varaM devAstasmAdvibudhasattamAt / tatrAkurvanta vipulaM nAdaM vadhyatsu zatruSu / prItAtmAno mahAtmAno menire nihatAnripUna // 54 kumArAnucarA rAjanpUrayanto dizo daza // 67 sarveSAM bhUtasaMghAnAM harSAnnAdaH samutthitaH / / zaktyatrasya tu rAjendra tato'cibhiH samantataH / apUrayata lokAMstrInvare datte mahAtmanA // 55 dagdhAH sahasrazo daityA nAdaiH skandasya cApare // 68 sa niryayau mahAseno mahatyA senayA vRtaH / patAkayAvadhUtAzca hatAH kecitsuradviSaH / vadhAya yudhi daityAnAM rakSArthaM ca divaukasAm // 56 kecidaNTAravatrastA nipeturvasudhAtale / vyavasAyo jayo dharmaH siddhilakSmIdhRtiH smRtiH / kecitpraharaNaizchinnA vinipeturgatAsavaH / / 69 mahAsenasya sainyAnAmagre jagmunarAdhipa / / 57 evaM suradviSo'nekAnbalavAnAtatAyinaH / sa tayA bhImayA devaH zUlamudgarahastayA / jaghAna samare vIraH kArtikeyo mahAbalaH // 70 gdaamuslnaaraacshktitomrhstyaa| bANo nAmAtha daiteyo baleH putro mahAbalaH / dRptasiMhaninAdinyA vinaya prayayau guhaH // 58 krauJca parvatamAsAdya devasaMghAnabAdhata // 71 taM dRSTvA sarvadaiteyA rAkSasA dAnavAstathA / tamabhyayAnmahAsenaH surazatrumudAradhIH / . vyadravanta dizaH sarvA bhayodvignAH samantataH / sa kArtikeyasya bhayAtkrauJcaM zaraNameyivAn // 72 abhyadravanta devAstAnvividhAyudhapANayaH / / 59 tataH krauJcaM mahAmanyuH krauJcanAdaninAditam / dRSTvA ca sa tataH kruddhaH skandastejobalAnvitaH / zaktyA bibheda bhagavAnkArtikeyo'gnidattayA // 73 zaktyatraM bhagavAnbhImaM punaH punaravAsRjat / sazAlaskandhasaralaM trastavAnaravAraNam / AdadhaJcAtmanastejo haviSeddha ivAnalaH // 60 pulinatrastavihagaM viniSpatitapannagam // 74 abhyasyamAne zaktyastre skndenaamittejsaa| golAGgularbhasaMghezca dravadbhiranunAditam / ulkAjvAlA mahArAja papAta vasudhAtale // 61 kuraGgagatiniSimuddhAntasRmarAcitam / / 75 saMhAdayantazca tathA nirghAtAzcApatankSitau / viniSpatadbhiH zarabhaiH siMhaizca sahasA drutaiH / yathAntakAlasamaye sughorAH syustathA nRpa / / 62 zocyAmapi dazAM prApto rarAjaiva sa parvataH // 76 kSiptA hyekA tathA zaktiH sughoraanlsuununaa| vidyAdharAH samutpetustasya zRGganivAsinaH / tataH koTyo viniSpetuH zaktInAM bharatarSabha / / 63 kiMnarAzca samudvignAH zaktipAtaravoddhatAH / / 77 sa zaktyastreNa saMgrAme jaghAna bhagavAnprabhuH / tato daityA viniSpetuH zatazo'tha sahasrazaH / daityendraM tArakaM nAma mahAbalaparAkramam / pradIptAtparvatazreSThAdvicitrAbharaNasrajaH / / 78 vRtaM daityAyu ciribalibhidazabhirnRpa / / 64 tAnnijannuratikramya kumArAnucarA mRdhe / mahiSaM cASTabhiH pauvRtaM saMkhye nijannivAn / bibheda zaktyA koyaM ca pAvakiH paravIrahA // 79 - 1896 - Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19. 45. 80] zalyaparva [9. 46. 11 bahudhA caikadhA caiva kRtvAtmAnaM mhaatmnaa| hRSTaH prItamanAzcaiva hyabhavanmAdhavottamaH // 94 zaktiH kSiptA raNe tasya pANimeti punaH punaH // 80 etatte sarvamAkhyAtaM yanmAM tvaM paripRcchasi / evaMprabhAvo bhagavAnato bhUyazca pAvakiH / yathAbhiSikto bhagavAnskando devaiH smaagtaiH|| 95 azvastena vinirbhinno daityAzca zatazo htaaH|| 81 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi tataH sa bhagavAndevo nihatya vibudhadviSaH / paJcacatvAriMzo'dhyAyaH // 15 // sabhAjyamAno vibudhaiH paraM harSamavApa ha // 82 tato dundubhayo rAjanneduH zaGkhAzca bhArata / janamajeya uvAca / mumucurdevayoSAzca puSpavarSamanuttamam // 83 / atyadbhutamidaM brahmazrutavAnasmi tattvataH / divyagandhamupAdAya vavau puNyazca mArutaH / abhiSekaM kumArasya vistareNa yathAvidhi // 1 gandharvAstuSTuvuzcainaM yajvAnazca maharSayaH / / 84 yacchrutvA pUtamAtmAnaM vijAnAmi tapodhana / kecidenaM vyavasyanti pitAmahasutaM prabhum / prahRSTAni ca romANi prasannaM ca mano mama // 2 sanatkumAraM sarveSAM brahmayoni tamagrajam // 85 abhiSekaM kumArasya daityAnAM ca vadhaM tathA / kecinmahezvarataM kecitputraM vibhAvasoH / zrutvA me paramA prItirbhUyaH kautUhalaM hi me // 3 umAyAH kRttikAnAM ca gaGgAyAzca vadantyuta // 86 apAM patiH kathaM hyasminnabhiSiktaH suraasuraiH| ekadhA ca dvidhA caiva caturdhA ca mahAbalam / tanme behi mahAprAjJa kuzalo hyasi sattama // 4 coginAmIzvaraM devaM zatazo'tha sahasrazaH // 87 vaizaMpAyana uvAca / etatte kathitaM rAjankArtikeyAbhiSecanam / zRNu rAjannidaM citraM pUrvakalpe yathAtatham / zRNu caiva sarasvatyAstIrthavaMzasya puNyatAm // 88 AdI kRtayuge tasminvartamAne yathAvidhi / babhUva tIrthapravaraM hateSu surazatruSu / varuNaM devatAH sarvAH sametyedamathAbruvan // 5 kumAreNa mahArAja triviSTapamivAparam / / 89 yathAsmAnsurarAT zakro bhayebhyaH pAti sarvadA / aizvaryANi ca tatrastho dadAvIzaH pRthakpRthak / tathA tvamapi sarvAsAM saritAM vai patirbhava // 6 tadA nairRtamukhyebhyastrailokye pAvakAtmajaH // 90 vAsazca te sadA deva sAgare mkraalye| evaM sa bhagavAMstasmiMstIrthe daityakulAntakaH / samudro'yaM tava vaze bhaviSyati nadIpatiH // 7 abhiSikto mahArAja devasenApatiH suraiH // 91 somena sArdhaM ca tava hAnivRddhI bhvissytH| aujasaM nAma tattIrthaM yatra pUrvamapAM patiH / evamastviti tAndevAnvaruNo vAkyamabravIt // 8 abhiSiktaH suragaNairvaruNo bharatarSabha / 92 samAgamya tataH sarve varuNaM sAgarAlayam / tasmistIrthavare snAtvA skandaM cAbhyarcya lAgalI / apAM patiM pracakrurhi vidhidRSTena karmaNA // 9 brAhmaNebhyo dadau rukmaM vAsAMsyAbharaNAni ca // 93 | abhiSicya tato devA varuNaM yAdasAM patim / uSitvA rajanI tatra mAdhavaH prviirhaa| jagmuH svAnyeva sthAnAni pUjayitvA jalezvaram // 10 pUjya tIrthavaraM tacca spRSTvA toyaM ca laaglii| abhiSiktastato devairvaruNo'pi mahAyazAH / ma. bhA. 238 - 1897 - Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 46. 11] mahAbhArate [9. 47.5 saritaH sAgarAMzcaiva nadAMzcaiva sarAMsi ca / tatrasthameva taM rAjandhanAni nidhayastathA / pAlayAmAsa vidhinA yathA devAzatakratuH // 11 upatasthurnarazreSTha tattIrthaM lAgalI tataH / tatastatrApyupaspRzya dattvA ca vividhaM vasu / gatvA snAtvA ca vidhivadbrAhmaNebhyo dhanaM ddau||23 agnitIrthaM mahAprAjJaH sa jagAma pralambahA / dadRze tatra tatsthAnaM kaubere kAnanottame / naSTo na dRzyate yatra zabhIgarbhe hutAzanaH // 12 purA yatra tapastaptaM vipulaM sumahAtmanA / / 24 lokAlokavinAze ca prAdurbhUte tadAnagha / / yatra rAjJA kubereNa varA labdhAzca puSkalAH / upatasthumahAtmAnaM sarvalokapitAmaham // 13 dhanAdhipatyaM sakhyaM ca rudreNAmitatejasA // 25 agniH pranaSTo bhagavAnkAraNaM ca na vidmahe / suratvaM lokapAlatvaM putraM ca nalakUbaram / sarvalokakSayo mA bhUsaMpAdayatu no'nalam // 14 yatra lebhe mahAbAho dhanAdhipatiraJjasA // 26 janamejaya uvAca / abhiSiktazca tatraiva samAgamya marudgaNaiH / / kimarthaM bhagavAnagniH pranaSTo lokabhAvanaH / vAhanaM cAsya taddattaM haMsayuktaM manoramam / vijJAtazca kathaM devaistanmamAcakSva tattvataH // 15 vimAnaM puSpakaM divyaM nairRtaizvaryameva ca // 27 vaizaMpAyana uvaac| tatrAplutya balo rAjandattvA dAyAMzca puSkalAn / bhRgoH zApAbhRzaM bhIto jAtavedAH pratApavAn / jagAma tvarito rAmastIrthaM zvetAnulepanaH // 28 zamIgarbhamathAsAdya nanAza bhagavAMstataH // 16 niSevitaM sarvasattvairnAmnA badarapAcanam / pranaSTe tu tadA vahnau devAH sarve svaasvaaH|| nAnatukavanopetaM sadApuSpaphalaM zubham // 29 anveSanta tadA naSTaM jvalanaM bhRzaduHkhitAH // 17 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi tato'gnitIrthamAsAdya zamIgarbhasthameva hi / ssttctvaariNsho'dhyaayH|| 46 // dadRzurbalanaM tatra vasamAnaM yathAvidhi // 18 devAH sarve naravyAghra bRhaspatipurogamAH / vaizaMpAyana uvAca / jvalanaM taM samAsAdya prItAbhUvansavAsavAH / tatastIrthavaraM rAmo yayau badarapAcanam / punaryathAgataM jagmuH sarvabhakSazca so'bhavat // 19 tapasvisiddhacaritaM yatra kanyA dhRtavratA // 1 bhRgoH zApAnmahIpAla yaduktaM brahmavAdinA / bharadvAjasya duhitA rUpeNApratimA bhuvi / tatrApyAplutya matimAnbrahmayoni jagAma ha // 20 sucAvatI nAma vibho kumArI brhmcaarinnii|| 2 sasarja bhagavAnyatra sarvalokapitAmahaH / tapazcacAra sAtyugraM niyamairbahubhirnRpa / tatrAplutya tato brahmA saha devaiH prabhuH puraa| bhartA me devarAjaH syAditi nizcitya bhAminI // 3 sasarja cAnnAni tathA devatAnAM yathAvidhi // 21 samAstasyA vyatikrAntA bahvayaH kurukulodvaha / tatra snAtvA ca dattvA ca vasUni vividhAni c|| carantyA niyamAMstAMstAntrIbhistIvrAnsuduzvarAn / / 4 kauberaM prayayau tIthaM tatra taptvA mahattapaH / / tasyAstu tena vRttena tapasA ca vizAM pate / dhanAdhipatyaM saMprApto rAjannailabilaH prabhuH // 22 / bhaktyA ca bhagavAnprItaH parayA pAkazAsanaH // 5 - 1898 - Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 47.6] zalyaparva [9. 47. 34 bhAjagAmAzramaM tasyAstridazAdhipatiH prabhuH / tasyAH pacantyAH sumahAnkAlo'gAtpuruSarSabha / AsthAya rUpaM viprarvasiSThasya mahAtmanaH // 6 na ca sma tAnyapacyanta dinaM ca kssymbhygaat||20 sA taM dRSTvopratapasaM vasiSThaM tapatAM varam / hutAzanena dagdhazca yastasyAH kASThasaMcayaH / AcArairmunibhiISTaiH pUjayAmAsa bhArata // 7 akASThamagniM sA dRSTvA svazarIramathAdahat // 21 uvAca niyamajJA ca kalyANI sA priyaMvadA / pAdau prakSipya sA pUrva pAvake cArudarzanA / bhagavanmunizArdUla kimAjJApayasi prabho // 8 dagdhau dagdhau punaH pAdAvupAvartayatAnaghA / / 22 sarvamadya yathAzakti tava dAsyAmi suvrata / caraNau dahyamAnau ca nAcintayadaninditA / zakrabhaktyA tu te pANiM na dAsyAmi kathaMcana // 9 duHkhaM kamalapatrAkSI maharSeH priyakAmyayA // 23 vrataizca niyamaizcaiva tapasA ca tapodhana / atha tatkarma dRSTvAsyAH prItastribhuvanezvaraH / zakrastoSayitavyo vai mayA tribhuvanezvaraH // 10 tataH saMdarzayAmAsa kanyAyai rUpamAtmanaH // 24 ityukto bhagavAndevaH smayanniva nirIkSya tAm / uvAca ca surazreSThastAM kanyAM sudRDhavratAm / uvAca niyamajJAM tAM sAntvayanniva bhArata // 11 prIto'smi te zubhe bhaktyA tapasA niyamena ca // 25 ugraM tapazcarasi vai viditA me'si suvrate / tasmAdyo'bhimataH kAmaH sa te saMpatsyate zubhe / yadarthamayamArambhastava kalyANi hRdgataH // 12 dehaM tyaktvA mahAbhAge tridive mayi vatsyasi // 26 taJca sarvaM yathAbhUtaM bhaviSyati varAnane / idaM ca te tIrthavaraM sthiraM loke bhaviSyati / tapasA labhyate sarvaM sarvaM tapasi tiSThati // 13 sarvapApApahaM subhra nAmnA badarapAcanam / yAni sthAnAni divyAni vibudhAnAM zubhAnane / vikhyAtaM triSu lokeSu brahmarSibhirabhiplutam // 27 tapasA tAni prApyAni tapomUlaM mahatsukham / / 14 asminkhalu mahAbhAge zubhe tIrthavare purA / iha kRtvA tapo ghoraM dehaM saMnyasya mAnavAH / tyaktvA saptarSayo jagmuhimavantamarundhatIm // 28 devatvaM yAnti kalyANi zRNu cedaM vaco mama / / 15 tataste vai mahAbhAgA gatvA tatra susaMzitAH / pacasvaitAni subhage badarANi zubhavate / vRttyarthaM phalamUlAni samAhartuM yayuH kila // 29 pacetyuktvA sa bhagavAJjagAma balasUdanaH // 16 . teSAM vRttyarthinAM tatra vasatAM himavadvane / Amacya tAM tu kalyANI tato japyaM jajApa saH / anAvRSTiranuprAptA tadA dvAdazavArSikI // 30 avidUre tatastasmAdAzramAttIrtha uttame / te kRtvA cAzramaM tatra nyavasanta tapasvinaH / indratIrtha mahArAja triSu lokeSu vizrute // 17 arundhatyapi kalyANI taponityAbhavattadA // 31 tasyA jijJAsanArthaM sa bhagavAnpAkazAsanaH / arundhatI tato dRSTvA tIvra niyamamAsthitAm / badarANAmapacanaM cakAra vibudhAdhipaH // 18 athAgamatrinayanaH suprIto varadastadA // 32 tataH sA prayatA rAjanvAgyatA vigatalamA / brAmaM rUpaM tataH kRtvA mahAdevo mahAyazAH / tatparA zucisaMvItA pAvake samadhiyat / tAmabhyetyAbravIddevo bhikSAmicchAmyahaM zubhe // 33 apacadrAjazArdUla badarANi mahAvratA // 19 pratyuvAcaH tataH sA taM brAhmaNaM cArudarzanA / - 1899 - Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 47. 34 ] mahAbhArate [9. 47.61 kSINo'nnasaMcayo vipra badarANIha bhakSaya / / vizeSo hi tvayA bhadre vrate hyasminsamarpitaH / tato'bravInmahAdevaH pacasvaitAni suvrate // 34 tathA cedaM dadAmyadya niyamena sutoSitaH // 48 ityuktA sApacattAni brAhmaNapriyakAmyayA / vizeSaM tava kalyANi prayacchAmi varaM vre| adhizritya samiddhe'gnau badarANi yazasvinI // 35 arundhatyA varastasyA yo datto vai mahAtmanA // 49 divyA manoramAH puNyAH kathAH zuzrAva sA tadA / tasya cAhaM prasAdena tava kalyANi tejasA / atItA sA tvanAvRSTi?rA dvAdazavArSikI // 36 pravakSyAmyaparaM bhUyo varamatra yathAvidhi // 50 anaznantyAH pacantyAzca zRNvantyAzca kathAH zubhAH / yastvekA rajanI tIrthe vatsyate susmaahitH| ahaHsamaH sa tasyAstu kAlo'tItaH sudaarunnH||37 sa snAtvA prApsyate lokAndehanyAsAJca durlabhAn // tataste munayaH prAptAH phalAnyAdAya parvatAt / / ityuktvA bhagavAndevaH sahasrAkSaH pratApavAn / tataH sa bhagavAnprItaH provAcArundhatIM tadA // 38 srucAvatIM tataH puNyAM jagAma tridivaM punaH / / 52 upasarpasva dharmajJe yathApUrvamimAnuSIn / gate vajradhare rAjaMstatra varSa papAta ha / prIto'smi tava dharmajJe tapasA niyamena ca // 39 puSpANAM bharatazreSTha divyAnAM divygndhinaam|| 53 tataH saMdarzayAmAsa svarUpaM bhagavAnharaH / nedurdundubhayazcApi samantAtsumahAsvanAH / tato'bravIttadA tebhyastasyAstacaritaM mahat // 40 mArutazca vavau yuktyA puNyagandho vizAM pate // 54 bhavadbhirhimavatpRSThe yattapaH samupArjitam / utsRjya tu zubhaM dehaM jagAmendrasya bhAryatAm / asyAzca yattapo viprA na samaM tanmataM mama // 41 tapasogreNa sA labdhvA tena reme sahAcyuta / / 55 anayA hi tapasvinyA tapastaptaM suduzcaram / janamejaya uvAca / anaznantyA pacantyA ca samA dvAdaza pAritAH // 42 kA tasyA bhagavanmAtA ka saMvRddhA ca shobhnaa| tataH provAca bhagavAMstAmevArundhatI punaH / zrotumicchAmyahaM brahmanparaM kautUhalaM hi me // 56 varaM vRSNISva kalyANi yatte'bhilaSitaM hRdi // 43 vaizaMpAyana uvAca / sAbravItpRthutAmrAkSI devaM saptarSisaMsadi / bhAradvAjasya viprarSeH skannaM reto mahAtmanaH / bhagavAnyadi me prItastIrtha syAdidamuttamam / dRSTvApsarasamAyAntIM ghRtAcI pRthulocanAm // 57 siddhadevarSidayitaM nAmnA badarapAcanam // 44 sa tu jagrAha tadretaH kareNa japatAM varaH / tathAsmindevadeveza trirAtramuSitaH shuciH| tadAvapatparNapuTe tatra sA saMbhavacchubhA // 58 prApnuyAdupavAsena phalaM dvAdazavArSikam / tasyAstu jAtakarmAdi kRtvA sarvaM tapodhanaH / evamastviti tAM coktvA haro yAtastadA divm|| 45 nAma cAsyAH sa kRtavAnbhAradvAjo mhaamuniH|| 59 RSayo vismayaM jagmustAM dRSTvA cApyarundhatIm / sucAvatIti dharmAtmA tadarSigaNasaMsadi / azrAntAM cAvivarNAM ca kSutpipAsAsahAM stiim||46 sa ca tAmAzrame nyasya jagAma himavadvanam // 60 evaM siddhiH parA prAptA arundhatyA vishuddhyaa| tatrApyupaspRzya mahAnubhAvo yathA tvayA mahAbhAge madarthaM saMzitavrate // 47 / vasUni dattvA ca mahAdvijebhyaH / - 1900 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ I. 4. 611 zalpaparva 19.49.1 jagAma tIrtha susamAhitAtmA tatra nirjitya saMgrAme mAnuSAndaivatAMstathA / zakrasya vRSNipravarastadAnIm / / 61 varaM kratuM samAjaDhe varuNaH paravIrahA // 12 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi tasminkratuvare vRtte saMgrAmaH samajAyata / saptacatvAriMzo'dhyAyaH // 7 // devAnAM dAnavAnAM ca trailokyasya kSayAvahaH // 13 rAjasUye RtuzreSThe nivRtte janamejaya / vaizaMpAyana uvAca / jAyate sumahAghoraH saMgrAmaH kSatriyAnprati // 14 indratIrthaM tato gatvA yadUnAM pravaro blii| sIrAyudhastadA rAmastasmiMstIrthavare tadA / viprebhyo dhanaratnAni dadau snAtvA yathAvidhi // 1 tatra snAtvA ca dattvA ca dvijebhyo vasu maadhvH||15 tatra hyamararAjo'sAvIje Rtuzatena ha / vanamAlI tato hRSTaH stUyamAno dvijAtibhiH / bRhaspatezca devezaH pradadau vipulaM dhanam // 2 tasmAdAdityatIrthaM ca jagAma kamalekSaNaH // 16 nirargalAnsajArUthyAnsarvAnvividhadakSiNAn / yatreSTvA bhagavAjhyotirbhAskaro rAjasattama / AjahAra kratUMstatra yathoktAnvedapAragaiH // 3 jyotiSAmAdhipatyaM ca prabhAvaM cAbhyapadyata // 17 tAnkratUnbharatazreSTha zatakRtvo mahAdyutiH / tasyA nadyAstu tIre vai sarve devAH savAsavAH / pUrayAmAsa vidhivattataH khyAtaH zatakratuH // 4 vizvedevAH samaruto gandharvApsarasazca ha // 18 tasya nAmnA ca tattIrthaM zivaM puNyaM sanAtanam / dvaipAyanaH zukazcaiva kRSNazca madhusUdanaH / indratIrthamiti khyAtaM sarvapApapramocanam // 5 yakSAzca rAkSasAzcaiva pizAcAzca vizAM pate / / 19 upaspRzya ca tatrApi vidhivanmusalAyudhaH / ete cAnye ca bahavo yogasiddhAH sahasrazaH / brAhmaNAnpUjayitvA ca pAnAcchAdanabhojanaiH / tasmiMstIrthe sarasvatyAH zive puNye paraMtapa // 20 zubhaM tIrthavaraM tasmAdrAmatIthaM jagAma ha // 6 tatra hatvA purA viSNurasurau marukaiTabhau / yatra rAmo mahAbhAgo bhArgavaH sumhaatpaaH| Apluto bharatazreSTha tIrthapravara uttame // 21 asakRtpRthivIM sarvAM hatakSatriyapuMgavAm // 7 dvaipAyanazca dharmAtmA tatraivAplutya bhArata / upAdhyAyaM puraskRtya kazyapaM munisattamam / saMprAptaH paramaM yogaM siddhiM ca paramAM gataH // 22 ayajadvAjapeyena so'zvamedhazatena ca / asito devalazcaiva tasminneva mahAtapAH / pradadau dakSiNArthaM ca pRthivIM vai sasAgarAm // 8 paramaM yogamAsthAya RSiryogamavAptavAn // 23 rAmo dattvA dhanaM tatra dvijebhyo janamejaya / / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi uparapRzya yathAnyAyaM pUjayitvA tathA dvijAn // 9 assttctvaariNsho'dhaayH||18|| puNye tIrthe zubhe deze vasu dattvA zubhAnanaH / munIMzcaivAbhivAdyAtha yamunAtIrthamAgamat / / 10 vaizaMpAyana uvAca yatrAnayAmAsa tadA rAjasUyaM mahIpate / tasminneva tu dharmAtmA vasati sma tapodhanaH / putro'ditermahAbhAgo varuNo vai sitaprabhaH // 11 / gArhasthyaM dharmamAsthAya asito devalaH purA // 1 - 1901 - Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 49. 2] mahAbhArate [9. 49. 30 dharmanityaH zucirdAnto nyastadaNDo mhaatpaaH| ityevaM cintayAmAsa maharSirasitastadA / karmaNA manasA vAcA samaH sarveSu jantuSu // 2 snAtvA samudre vidhivacchucirjapyaM jajApa ha // 17 akrodhano mahArAja tulyanindApriyApriyaH / kRtajapyAhnikaH zrImAnAzramaM ca jagAma h| kAzcane loSTake caiva samadarzI mahAtapAH // 3 kalazaM jalapUrNa vai gRhItvA janamejaya // 18 / devatAH pUjayannityamatithIMzca dvijaiH saha / tataH sa pravizanneva svamAzramapadaM muniH| brahmacaryarato nityaM sadA dharmaparAyaNaH // 4 AsInamAzrame tatra jaigISavyamapazyata // 19 tato'bhyetya mahArAja yogamAsthAya bhikssukH| na vyAharati caivainaM jaigISavyaH kathaMcana / jaigISavyo muni/mAMstasmiMstIrthe samAhitaH / / 5 kASThabhUto''zramapade vasati sma mahAtapAH // 20 devalasyAzrame rAjannyavasatsa mhaadyutiH| taM dRSTvA cAplutaM toye sAgare sAgaropamam / yoganityo mahArAja siddhiM prApto mahAtapAH // 6 praviSTamAzramaM cApi pUrvameva dadarza saH // 21 taM tatra vasamAnaM tu jaigISavyaM mahAmunim / asito devalo rAjaMzcintayAmAsa buddhimAn / devalo darzayanneva naivAyuJjata dharmataH // 7 dRSTaH prabhAvaM tapaso jaigISavyasya yogajam // 22 evaM tayormahArAja dIrghakAlo vyatikramat / / cintayAmAsa rAjendra tadA sa munisttmH| jaigISavyaM muni caiva na dadarzAtha devalaH // 8 mayA dRSTaH samudre ca Azrame ca kathaM tvayam // 23 AhArakAle matimAnparivrAD janamejaya / evaM vigaNayanneva sa munimatrapAragaH / upAtiSThata dharmajJo bhaikSakAle sa devalam // 9 utpapAtAzramAttasmAdantarikSaM vizAM pate / sa dRSTvA bhikSurUpeNa prAptaM tatra mahAmunim / jijJAsArthaM tadA bhikSo gISavyasya devalaH // 24 gauravaM paramaM cakre prItiM ca vipulAM tathA // 10 so'ntarikSacarAnsiddhAnsamapazyatsamAhitAn / . devalastu yathAzakti pUjayAmAsa bhArata / jaigISavyaM ca taiH siddhaiH pUjyamAnamapazyata // 25 RSidRSTena vidhinA samA bahvayaH smaahitH||11 tato'sitaH susaMrabdho vyavasAyI dRddhvrtH| . kadAcittasya nRpate devalasya mahAtmanaH / apazyadvai divaM yAntaM jaigISavyaM sa devalaH // 2 // cintA sumahatI jAtA muniM dRSTvA mahAdyutim / / 12 tasmAcca pitRlokaM taM vrajantaM so'nvapazyata / samAstu samatikrAntA bahvayaH pUjayato mama / / pitRlokAcca taM yAntaM yAmyaM lokamapazyata // 27 na cAyamalaso bhikSurabhyabhASata kiMcana / / 13 tasmAdapi samutpatya somalokamabhiSTutam / evaM vigaNayanneva sa jagAma mahodadhim / vrajantamanvapazyatsa jaigISavyaM mahAmunim // 28 antarikSacaraH zrImAnkalazaM gRhya devalaH // 14 lokAnsamutpatantaM ca zubhAnekAntayAjinAm / gacchanneva sa dharmAtmA samudraM saritAM patim / tato'gnihotriNAM lokAMstebhyazcApyutpapAta h||21 jaigISavyaM tato'pazyadgataM prAgeva bhArata // 15 darza ca paurNamAsaM ca ye yajanti tpodhnaaH| . tataH savismayazcintAM jagAmAthAsitaH prbhuH| tebhyaH sa dadRze dhImAlokebhyaH pazuyAjinAm / kathaM bhikSurayaM prAptaH samudre snAta eva ca // 16 / vrajantaM lokamamalamapazyaddevapUjitam // 30 . - 1902 - Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 49. 31] zalyaparva [9. 49. 59 cAturmAsyairbahuvidhairyajante ye tapodhanAH / siddhA uucuH| teSAM sthAnaM tathA yAntaM tathAgniSTomayAjinAm // 31 zRNu devala bhUtArthaM zaMsatAM no dRDhavrata / agniSTutena ca tathA ye yajanti tapodhanAH / jaigISavyo gato lokaM zAzvataM brahmaNo'vyayam // 46 tatsthAnamanusaMprAptamanvapazyata devalaH // 32 sa zrutvA vacanaM teSAM siddhAnAM brahmasatriNAm / vAjapeyaM kratuvaraM tathA bahusuvarNakam / asito devalastUrNamutpapAta papAta ca // 47 Aharanti mahAprAjJAsteSAM lokeSvapazyata // 33 / tataH siddhAsta Ucurhi devalaM punareva h| yajante puNDarIkeNa rAjasUyena caiva ye| na devala gatistatra tava gantuM tapodhana / teSAM lokeSvapazyacca jaigISavyaM sa devalaH / / 34 brahmaNaH sadanaM vipra jaigISavyo yadAptavAn / / 48 azvamedhaM RtuvaraM naramedhaM tathaiva c| . teSAM tadvacanaM zrutvA siddhAnAM devalaH punaH / Aharanti narazreSThAsteSAM lokeSvapazyata // 35 AnupUryeNa lokAMstAnsarvAnavatatAra ha // 49 sarvamedhaM ca duSprApaM tathA sautrAmaNiM ca ye / svamAzramapadaM puNyamAjagAma pataMgavat / teSAM lokeSvapazyacca jaigISavyaM sa devalaH // 36 pravizanneva cApazyajjaigISavyaM sa devalaH // 50 dvAdazAhaizca satrairye yajante vividhairnRpa / tato buddhyA vyagaNayaddevalo dhrmyuktyaa| teSAM lokeSvapazyacca jaigISavyaM sa devalaH // 37 dRSTvA prabhAvaM tapaso jaigISavyasya yogajam // 51 mitrAvaruNayorlokAnAdityAnAM tathaiva ca / tato'bravInmahAtmAnaM jaigISavyaM sa devalaH / salokatAmanuprAptamapazyata tato'sitaH // 38 vinayAvanato rAjannupasarpya mahAmunim / rudrANAM ca vasUnAM ca sthAnaM yacca bRhspteH| mokSadharma samAsthAtumiccheyaM bhagavannaham // 52 tAni sarvANyatItaM ca samapazyattato'sitaH // 39 tasya tadvacanaM zrutvA upadezaM cakAra saH / Aruhya ca gavAM lokaM prayAntaM brahmasatriNAm / / vidhiM ca yogasya paraM kAryAkAryaM ca shaastrtH||53 lokAnapazyadgacchantaM jaigISavyaM tato'sitaH // 40 saMnyAsakRtabuddhiM taM tato dRSTvA mahAtapAH / trIlokAnaparAnvipramutpatantaM svtejsaa| sarvAzcAsya kriyAzcakre vidhidRSTena karmaNA // 54 pativratAnAM lokAMzca vrajantaM so'nvapazyata // 41 saMnyAsakRtabuddhiM taM bhUtAni pitRbhiH saha / tato munivaraM bhUyo jaigISavyamathAsitaH / tato dRSTvA praruruduH ko'smAnsaMvibhajiSyati // 55 nAnvapazyata yogasthamantarhitamariMdama // 42 devalastu vacaH zrutvA bhUtAnAM karuNaM tthaa| so'cintayanmahAbhAgo jaigISavyasya devalaH / dizo daza vyAharatAM mokSaM tyaktuM mano dadhe // 56 prabhAva suvratatvaM ca siddhi yogasya cAtulAm // 43 tatastu phalamUlAni pavitrANi ca bhArata / asito'pRcchata tadA siddhAllokeSu sattamAn / puSpANyoSadhayazcaiva rorUyante sahasrazaH // 57 prayataH prAJjalirbhUtvA dhIrastAnbrahmasatriNaH // 44 punarno devalaH kSudro nUnaM chetsyati durmatiH / jaigISavyaM na pazyAmi taM zaMsata mahaujasam / abhayaM sarvabhUtebhyo yo dattvA nAvabudhyate // 58 etadicchAmyahaM zrotuM paraM kautUhalaM hi me // 45 / tato bhUyo vyagaNayatsvabuddhyA munisattamaH / - 1903 - Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 49. 59] mahAbhArate [9. 50. 19 mokSe gArhasthyadharme vA kiM nu zreyaskaraM bhavet / / 59 / dadhIca iti vikhyAto brahmacArI jitendriyH|| 5 iti nizcitya manasA devalo rAjasattama / tasyAtitapasaH zakro bibheti satataM vibho| tyaktvA gArhasthyadharma sa mokSadharmamarocayat // 60 na sa lobhayituM zakyaH phalairbahuvidhairapi // 6 evamAdIni saMcintya devalo nizcayAttataH / pralobhanAtha tasyAtha prAhiNotpAkazAsanaH / prAptavAnparamAM siddhiM paraM yogaM ca bhArata // 61 divyAmapsarasaM puNyAM darzanIyAmalambusAm // 7 tato devAH samAgamya bRhaspatipurogamAH / tasya tarpayato devAnsarasvatyAM mahAtmanaH / / jaigISavyaM tapazcAsya prazaMsanti tapasvinaH // 62 samIpato mahArAja sopAtiSThata bhAminI // 8 athAbravIdRSivaro devAn nAradastadA / tAM divyavapuSaM dRSTvA tasya vitAtmanaH / jaigISavye tapo nAsti vismApayati yo'sitm||63 retaH skannaM sarasvatyAM tatsA jagrAha nimnagA // 9 tamevaMvAdinaM dhIraM pratyUcuste divaukasaH / kukSau cApyadadhadRSTvA tadretaH puruSarSabha / . maivamityeva zaMsanto jaigISavyaM mahAmunim // 64 sA dadhAra ca taM garbha putrahetormahAnadI // 10 tatrApyupaspRzya tato mahAtmA suSuve cApi samaye putraM sA saritAM varA / dattvA ca vittaM halabhRhijebhyaH / jagAma putramAdAya tamRSi prati ca prabho // 11 avApya dharma paramAryakarmA RSisaMsadi taM dRSTvA sA nadI munisattamam / jagAma somasya mahatsa tIrtham // 65 tataH provAca rAjendra dadatI putramasya tam / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi brahmarSe tava putro'yaM tvadbhaktyA dhArito mayA // 12 ekonapaJcAzo'dhyAyaH // 49 // dRSTvA te'psarasaM reto yatskannaM prAgalambusAm / tatkukSiNA vai brahmarSe tvadbhaktyA dhRtavatyaham // 13 vaizaMpAyana uvAca / na vinAzamidaM gacchettvatteja iti nizcayAt / yatrejivAnuDupatI rAjasUyena bhArata / pratigRhNIya putraM svaM mayA dattamaninditam // 14 tasminvRtte mahAnAsItsaMgrAmastArakAmayaH // 1 ityuktaH pratijagrAha prItiM cAvApa uttamAm / tatrApyupaspRzya balo dattvA dAnAni cAtmavAn / maJavaccopajighrattaM mUni premNA dvijottamaH // 15 sArasvatasya dharmAtmA munestIthaM jagAma ha // 2 pariSvajya ciraM kAlaM tadA bharatasattama / yatra dvAdazavArSikyAmanAvRSTyAM dvijottamAn / sarasvatyai varaM prAdAstrIyamANo mahAmuniH // 16 : vedAnadhyApayAmAsa purA sArasvato muniH // 3 vizve devAH sapitaro gandharvApsarasAM gaNAH / janamejaya uvAca / tRptiM yAsyanti subhage taya'mANAstavAmbhasA // 15 kathaM dvAdazavArSikyAmanAvRSTyAM tapodhanaH / ityuktvA sa tu tuSTAva vacobhirvai mahAnadIm / vedAnadhyApayAmAsa purA sArasvato muniH // 4 prItaH paramahRSTAtmA yathAvacchRNu pArthiva // 18 vaizaMpAyana uvaac| prasRtAsi mahAbhAge saraso brahmaNaH purA / AsItpUrva mahArAja munirdhImAnmahAtapAH / jAnanti tvAM saricchreSThe munayaH sNshitvrtaaH||19 - 1904 - Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 50. 20] zalyaparva [9. 50. 47 ama priyakarI cApi satataM priyadarzane / bhRzaM krodhavisRSTena brahmatejobhavena ca / tasmAtsArasvataH putro mahAMste varavarNini / 20 daityadAnavavIrANAM jaghAna navatInava // 33 tavaiva nAmnA prathitaH putraste lokabhAvanaH / atha kAle vyatikrAnte mahatyatibhayaMkare / sArasvata iti khyAto bhaviSyati mahAtapAH / / 21 anAvRSTiranuprAptA rAjandvAdazavArSikI // 34 eSa dvAdazavArSikyAmanAvRSTyAM dvijarSabhAn / tasyAM dvAdazavArSikyAmanAvRSTyAM maharSayaH / sArasvato mahAbhAge vedAnadhyApayiSyati // 22 vRttyarthaM prAdravanrAjankSudhArtAH sarvatodizam // 35 puNyAbhyazca sariyastvaM sadA puNyatamA shubhe| digbhyastAnpradrutAndRSTvA muniH sArasvatastadA / bhaviSyasi mahAbhAge matprasAdAtsarasvati // 23 / gamanAya matiM cakre taM provAca sarasvatI // 36 evaM sA saMstutA tena varaM labdhvA mhaandii| . na gantavyamitaH putra tavAhAramaha sadA / putramAdAya muditA jagAma bharatarSabha // 24 dAsyAmi matsyapravarAnuSyatAmiha bhArata // 37 etasminneva kAle tu virodhe devadAnavaiH / ityuktastarpayAmAsa sa pitRndevatAstathA / zakraH praharaNAnveSI lokAMstrInvicacAra ha // 25 AhAramakaronnityaM prANAnvedAMzca dhArayan // 38 copalebhe bhagavAJzakraH praharaNaM tadA / atha tasyAmatItAyAmanAvRSTayAM maharSayaH / dvai teSAM bhavedyogyaM vadhAya vibudhadviSAm // 26 anyonyaM paripapracchuH punaH svAdhyAyakAraNAt // 39 khato'bravItsurAJzako na me zakyA mahAsurAH / teSAM kSudhAparItAnAM naSTA vedA vidhAvatAm / prate'sthibhirdadhIcasya nihantuM tridazadviSaH // 27 sarveSAmeva rAjendra na kazcitpratibhAnavAn // 40 tasmAdgatvA RSizreSTho yAcyatAM sursttmaaH| atha kazcidRSisteSAM sArasvatamupeyivAn / / dadhIcAsthIni dehIti tairvadhiSyAmahe ripUna // 28 kurvANaM saMzitAtmAnaM svAdhyAyamRSisattamam // 41 sa devairyA cito'sthIni yatnAdRSivarastadA / sa gatvAcaSTa tebhyazca sArasvatamatiprabham / prANatyAgaM kuruSveti cakAraivAvicArayan / svAdhyAyamamaraprakhyaM kurvANaM vijane jane // 42 sa lokAnakSayAnprApto devapriyakarastadA // 29 tataH sarve samAjagmustatra rAjanmaharSayaH / tasyAsthibhiratho zakraH saMprahRSTamanAstadA / sArasvataM munizreSThamidamUcuH samAgatAH // 43 kArayAmAsa divyAni nAnApraharaNAnyuta / asmAnadhyApayasveti tAnuvAca tato muniH| SatrANi cakrANi gadA gurudaNDAMzca puSkalAn // 30 . ziSyatvamupagacchadhvaM vidhivadbho mametyuta // 44 sa hi tIvreNa tapasA saMbhRtaH prmrssinnaa| tato'bravIdRSigaNo bAlastvamasi putraka / prajApatisutenAtha bhRguNA lokabhAvanaH // 31 sa tAnAha na me dharmo nazyediti punarmunIn // 45 atikAyaH sa tejasvI lokasAravinirmitaH / yo hyadharmeNa vibrayAgRhNIyAdvApyadharmataH / jajJe zailaguruH prAMzumahimnA prathitaH prabhuH / mriyatAM tAvubhau kSipraM syAtAM vA vairiNAvubhau // 46 nityamudvijate cAsya tejasA pAkazAsanaH // 32 na hAyanairna palitairna vittena na bandhubhiH / tena vajreNa bhagavAnmatrayuktena bhArata / | RSayazcakrire dharma yo'nUcAnaH sa no mahAn // 47 . bhA. 239 - 1905 - Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 50. 48 ] mahAbhArate [9. 51. 21 etacchrutvA vacastasya munayaste vidhAnataH / AtmanaH sadRzaM sA tu bhartAraM nAnvapazyata // 7 tasmAdvedAnanuprApya punardharma pracakrire // 48 tataH sA tapasogreNa pIDayitvAtmanastanum / SaSTirmunisahasrANi ziSyatvaM prtipedire| pitRdevArcanaratA babhUva vijane vane // 8 sArasvatasya viprarvedasvAdhyAyakAraNAt / / 49 sAtmAnaM manyamAnApi kRtakRtyaM zramAnvitA / muSTiM muSTiM tataH sarve darbhANAM te'bhyupAharan / vArddhakena ca rAjendra tapasA caiva karzitA // 9 tasyAsanArthaM viprarServAlasyApi vaze sthitAH // 50 sA nAzakadyadA gantuM padAtpadamapi svayam / tatrApi dattvA vasu rauhiNeyo cakAra gamane buddhiM paralokAya vai tadA // 10 mahAbalaH kezavapUrvajo'tha / moktukAmAM tu tAM dRSTvA zarIraM nArado'bravIt / jagAma tIrthaM muditaH krameNa asaMskRtAyAH kanyAyAH kuto lokaastvaanghe||11 khyAtaM mahadvRddhakanyA sma yatra // 51 evaM hi zrutamasmAbhirdevaloke mhaavrte|' iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi tapaH paramakaM prAptaM na tu lokAstvayA jitAH // 12 paJcAzo'dhyAyaH // 5 // tannAradavacaH zrutvA sAbravIdRSisaMsadi / tapaso'dhaM prayacchAmi pANigrAhasya sttmaaH||13 ityukte cAsyA jagrAha pANiM gAlavasaMbhavaH / janamejaya uvAca / RSiH prAkzRGgavAnnAma samayaM cedamabravIt // 14 kathaM kumArI bhagavaMstapoyuktA hyabhUtpurA / samayena tavAdyAhaM pANiM prakSyAmi zobhane / kimarthaM ca tapastepe ko vAsyA niyamo'bhavat // 1 yadyekarAtraM vastavyaM tvayA saha mayeti ha // 15 suduSkaramidaM brahmastvattaH zrutamanuttamam / / tatheti sA pratizrutya tasmai pANiM dadau tadA / AkhyAhi tattvamakhilaM yathA tapasi sA sthitA // 2 cakre ca pANigrahaNaM tasyodvAhaM ca gAlaviH // 16 vaizaMpAyana uvAca / sA rAtrAvabhavadrAjastaruNI devvrnninii| RSirAsInmahAvIryaH kuNirgAryo mahAyazAH / divyAbharaNavatrA ca divyanaganulepanA / / 17 sa taptvA vipulaM rAjaMstapo vai tapatAM varaH / tAM dRSTvA gAlaviH prIto diipyntiimivaatmnaa| mAnasIM sa sutAM sudhaM samutpAditavAnvibhuH // 3 uvAsa ca kSapAmekAM prabhAte sAbravIcca tam / / 18 tAM ca dRSTvA bhRzaM prItaH kuNirgAryo mahAyazAH / yastvayA samayo vipra kRto me tapatAM vara / jagAma tridivaM rAjansaMtyajyeha kalevaram // 4 tenoSitAsmi bhadraM te svasti te'stu vrjaamyhm||19 subhraH sA hyatha kalyANI puNDarIkanibhekSaNA / sAnujJAtAbravIdbhUyo yo'smistIrthe samAhitaH / mahatA tapasogreNa kRtvAzramamaninditA // 5 vatsyate rajanImekAM tarpayitvA divaukasaH // 20 upavAsaiH pUjayantI pitRRndevAMzca sA purA / catvAriMzatamaSTau ca dve cASTau samyagAcaret / tasyAstu tapasogreNa mahAnkAlo'tyagAnRpa // 6 yo brahmacaryaM varSANi phalaM tasya labheta saH / sA pitrA dIyamAnApi bharne naicchdninditaa|| evamuktvA tataH sAdhvI dehaM tyaktvA divaM gtaa||21 - 1906 - Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19. 51. 22] zalyaparva [9. 52. 18 viSirapyabhavadInastasyA rUpaM vicintayan / abhyetya zakrastridivAtparyapRcchata kAraNam // 4 samayena tapo'dhaM ca kRcchrAtpratigRhItavAn // 22 / kimidaM vartate rAjanprayatnena pareNa ca / rAdhayitvA tadAtmAnaM tasyAH sa gatimanvayAt / / rAjarSe kimabhipretaM yeneyaM kRSyate kSitiH // 5 duHkhito bharatazreSTha tasyA rUpabalAtkRtaH / kururuvAca / etatte vRddhakanyAyA vyAkhyAtaM caritaM mahat // 23 iha ye puruSAH kSetre mariSyanti zatakrato / vanasthazcApi zuzrAva hataM zalyaM halAyudhaH / te gamiSyanti sukRtAllokAnpApavivarjitAn // 6 patrApi dattvA dAnAni dvijAtibhyaH paraMtapa / avahasya tataH zakro jagAma tridivaM prabhuH / pazoca zalyaM saMgrAme nihataM pANDavaistadA / / 24 . rAjarSirapyanirviNNaH karSatyeva vasuMdharAm / / 7 samantapaJcakadvArAttato niSkramya mAdhavaH / AgamyAgamya caivainaM bhUyo bhUyo'vahasya ca / praccharSigaNAnrAmaH kurukSetrasya yatphalam / / 25 zatakraturanirviNNaM pRSTvA pRSTvA jagAma ha // 8 se pRSTA yadusiMhena kurukSetraphalaM vibho| . yadA tu tapasogreNa cakarSa vasudhAM nRpaH / tamAcakhyurmahAtmAnastasmai sarvaM yathAtatham / / 26 tataH zakro'bravIddevAnrAjarSeryaccikIrSitam // 9 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi tacchrutvA cAbruvandevAH sahasrAkSamidaM vacaH / ekpnycaasho'dhyaayH||51|| vareNa cchandyatAM zakra rAjarSirya di zakyate // 10 yadi hyatra pramItA vai svarga gacchanti mAnavAH / asmAnaniSTvA kratubhirbhAgo no na bhaviSyati // 11 RSaya UcuH / Agamya ca tataH zakrastadA rAjarSimabravIt / prajApateruttaravedirucyate alaM khedena bhavataH kriyatAM vacanaM mama // 12 sanAtanA rAma samantapazvakam / mAnavA ye nirAhArA dehaM tyakSyantyatandritAH / samIjire yatra purA divaukaso yudhi vA nihatAH samyagapi tiryaggatA nRpa // 13 reNa satreNa mahAvarapradAH // 1 te svargabhAjo rAjendra bhavantviti mahAmate / purA ca rAjarSivareNa dhImatA tathAstviti tato rAjA kuruH zakramuvAca ha // 14 __ bahUni varSANyamitena tejasA / tatastamabhyanujJApya prahRSTenAntarAtmanA / prakRSTametatkuruNA mahAtmanA jagAma tridivaM bhUyaH kSipraM balaniSUdanaH // 15 tataH kurukSetramitIha paprathe // 2 evametadyaduzreSTha kRSTaM rAjarSiNA purA / rAma uvAca / zakreNa cApyanujJAtaM puNyaM prANAnvimuJcatAm // 16 kimarthaM kuruNA kRSTaM kSetrametanmahAtmanA / api cAtra svayaM zakro jagau gAthAM surAdhipaH / etadicchAmyahaM zrotuM kathyamAnaM tapodhanAH // 3 kurukSetre nibaddhAM vai tAM zRNuSva halAyudha // 17 RSaya UcuH / pAMsavo'pi kurukSetrAdvAyunA samudIritAH / purA kila kuruM rAma kRSantaM satatotthitam / api duSkRtakarmANaM nayanti paramAM gatim / / 18 - 1907 - Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 52. 19 ] mahAbhArate [9. 53. 20 surarSabhA brAhmaNasattamAzca sA tu prApya paraM yogaM gatA svargamanuttamam / tathA nRgAdyA naradevamukhyAH / bhuktvAzrame'zvamedhasya phalaM phalavatAM shubhaa| iSTvA mahAhaiH RtubhirnRsiMha gatA svarga mahAbhAgA pUjitA niyatAtmabhiH // 8 saMnyasya dehAnsugatiM prapannAH // 19 abhigamyAzramaM puNyaM dRSTvA ca yadupuMgavaH / tarantukArantukayoryadantaraM RSIMstAnabhivAdyAtha pArzve himavato'cyutaH / rAmahadAnAM ca macakrukasya / skandhAvArANi sarvANi nivAruruhe'calam // 9 etatkurukSetrasamantapaJcakaM nAtidUraM tato gatvA nagaM tAladhvajo balI / prajApateruttaravedirucyate // 20 puNyaM tIrthavaraM dRSTvA vismayaM paramaM gataH // 10 zivaM mahatpuNyamidaM divaukasAM prabhavaM ca sarasvatyAH plakSaprasravaNaM balaH / susaMmataM svargaguNaiH samanvitam / saMprAptaH kArapacanaM tIrthapravaramuttamam // .11 atazca sarve'pi vasuMdharAdhipA halAyudhastatra cApi dattvA dAnaM mahAbalaH / hatA gamiSyanti mahAtmanAM gatim // 21 AplutaH salile zIte tasmAccApi jagAma ha / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi AzramaM paramaprIto mitrasya varuNasya ca // 12 / dvipnycaasho'dhyaayH||52|| indro'gniryamA caiva yatra prAkprItimApnuvan / 53 taM dezaM kArapacanAdyamunAyAM jagAma h|| 13 vaizaMpAyana uvAca / snAtvA tatrApi dharmAtmA parAM tuSTimavApya ca / kurukSetraM tato dRSTvA dattvA dAyAMzca sAtvataH / RSibhizcaiva siddhaizca sahito vai mahAbalaH / AzramaM sumahaddivyamagamajanamejaya // 1 upaviSTaH kathAH zubhrAH zuzrAva yadupuMgavaH // 14 . madhUkAmravanopetaM plakSanyagrodhasaMkulam / tathA tu tiSThatAM teSAM nArado bhagavAnRSiH / ciribilvayutaM puNyaM panasArjunasaMkulam // 2 AjagAmAtha teM dezaM yatra rAmo vyavasthitaH // 15 taM dRSTvA yAdavazreSThaH pravaraM puNyalakSaNam / jaTAmaNDalasaMvItaH svarNacIrI mahAtapAH / papraccha tAnRSInsankisyAzramavarastvayam // 3 hemadaNDadharo rAjankamaNDaludharastathA // 16 te tu sarve mahAtmAnamUcU rAjanhalAyudham / / kacchapI sukhazabdAM tAM gRhya vINAM manoramAm / zRNu vistarato rAma yasyAyaM pUrvamAzramaH // 4 nRtye gIte ca kuzalo devabrAhmaNapUjitaH // 17 atra viSNuH purA devastaptavAMstapa uttamam / prakartA kalahAnAM ca nityaM ca kalahapriyaH / atrAsya vidhivadyajJAH sarve vRttAH sanAtanAH // 5 taM dezamagamadyatra zrImAnrAmo vyavasthitaH // 18 atraiva brAhmaNI siddhA kaumaarbrhmcaarinnii| pratyutthAya tu te sarve pUjayitvA yatavratam / yogayuktA divaM yAtA tapaHsiddhA tapasvinI // 6 devarSi paryapRcchanta yathAvRttaM kurUnprati // 19 babhUva zrImatI rAjazANDilyasya mahAtmanaH / tato'syAkathayadrAjannAradaH sarvadharmavit / sutA dhRtavratA sAdhvI niyatA brahmacAriNI // 7 sarvameva yathAvRttamatItaM kurusaMkSayam // 20 - 1908 - Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 53. 21] zalyaparva [9. 54.5 tato'bravIdrauhiNeyo nAradaM dInayA giraa| viprANAM saMnidhau zlokamagAyadidamacyutaH // 33 kimavasthaM tu tatkSatraM ye ca tatrAbhavannapAH // 21 sarasvatIvAsasamA kuto ratiH bhutametanmayA pUrva sarvameva tapodhana / ___ sarasvatIvAsasamAH kuto guNAH / vistarazravaNe jAtaM kautUhalamatIva me // 22 sarasvatIM prApya divaM gatA janAH nArada uvAca / sadA smariSyanti nadIM sarasvatIm // 34 pUrvameva hato bhISmo droNaH sindhuptistthaa|| sarasvatI sarvanadIpu puNyA hato vaikartanaH karNaH putrAzcAsya mahArathAH // 23 sarasvatI lokasukhAvahA sadA / bhUrizravA rauhiNeya madrarAjazca vIryavAn / sarasvatIM prApya janAH suduSkRtAH ete cAnye ca bahavastatra tatra mahAbalAH / / 24 sadA na zocanti paratra ceha ca // 35 priyAnprANAnparityajya priyArtha kauravasya vai| tato muhurmuhuH prItyA prekSamANaH sarasvatIm / rAjAno rAjaputrAzca samareSvanivartinaH / / 25 hayairyuktaM rathaM zubhramAtiSThata paraMtapaH // 36 bahatAMstu mahAbAho zRNu me tatra mAdhava / sa zIghragAminA tena rathena yadupuMgavaH / dhArtarASTrabale zeSAH kRpo bhojazca viiryvaan| didRkSurabhisaMprAptaH ziSyayuddhamupasthitam / / 37 azvatthAmA ca vikrAnto bhagnasainyA dizo gtaaH||26 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi duryodhano hate sainye pradruteSu kRpAdiSu / tripaJcAzo'dhyAyaH // 53 // idaM dvaipAyanaM nAma viveza bhRzaduHkhitaH / 27 // samAptaM tIrthayAtrAparva // zayAnaM dhArtarASTraM tu stambhite salile tadA / pANDavAH saha kRSNena vAgbhirugrAbhirAdayan / / 28 sa tudyamAno balavAnvAgmI rAma samantataH / vaizaMpAyana uvAca / utthitaH prAgnadAdvIraH pragRhya mahatIM gadAm // 29 evaM tadabhavAddhaM tumulaM janamejaya / sa cApyupagato yuddhaM bhImena saha sAMpratam / yatra duHkhAnvito rAjA dhRtarASTro'bravIdidam // 1 bhaviSyati ca tatsadyastayo rAma sudAruNam // 30 rAmaM saMnihitaM dRSTvA gadAyuddha upasthite / yadi kautUhalaM te'sti vraja mAdhava mA ciram / mama putraH kathaM bhImaM pratyayudhyata saMjaya // 2 pazya yuddhaM mahAghoraM ziSyayoryadi manyase // 31 saMjaya uvAca / vaizaMpAyana uvAca / rAmasAMnidhyamAsAdya putro duryodhanastava / nAradasya vacaH zrutvA tAnabhyarcya dvijarSabhAn / / yuddhakAmo mahAbAhuH samadRSyata vIryavAn // 3 sarvAnvisarjayAmAsa ye tenAbhyAgatAH saha / dRSTvA lAGgalinaM rAjA pratyutthAya ca bhArata / gamyatAM dvArakAM ceti so'nvshaanuyaayinH||32 prItyA paramayA yukto yudhiSThiramathAbravIt // 4 so'vatIryAcalazreSThAtplakSaprasravaNAcchubhAt / / samantapaJcakaM kSipramilo yAma vizAM pate / tataH prItamanA rAmaH zrutvA tIrthaphalaM mahat / prathitottaravedI sA devaloke prajApateH // 5 - 1909 - Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 54.6] mahAbhArata [9. 54. 35 tasminmahApuNyatame trailokyasya sanAtane / bhImasenamabhiprekSya gajo gajamivAhvayat // 20 saMgrAme nidhanaM prApya dhruvaM svargo bhaviSyati // 6 | adrisAramayI bhImastathaivAdAya vIryavAn / tathetyuktvA mahArAja kuntIputro yudhiSThiraH / AhvayAmAsa nRpati siMhaH siMhaM yathA vane // 21 samantapaJcakaM vIraH prAyAdabhimukhaH prabhuH / / 7 tAvudyatagadApANI duryodhnvRkodrau| tato duryodhano rAjA pragRhya mahatIM gadAm / saMyuge sma prakAzete girI sazikharAviva // 22 pajhyAmamarSA yutimAnagacchatpANDavaiH saha // 8 tAvubhAvabhisaMkruddhAvubhau bhiimpraakrmau| . tathA yAntaM gadAhastaM varmaNA cApi daMzitam / ubhau ziSyau gadAyuddhe rauhiNeyasya dhImataH // 23 antarikSagatA devAH sAdhu sAdhvityapUjayan / ubhau sadRzakarmANau yamavAsavayoriva / vAtikAzca narA ye'tra dRSTvA te harSamAgatAH // 9 tathA sadRzakarmANau varuNasya mahAbalau // 24 sa pANDavaiH parivRtaH kururAjastavAtmajaH / vAsudevasya rAmasya tathA vaizravaNasya ca / mattasyeva gajendrasya gatimAsthAya so'vrajat / / 10 sadRzau tau mahArAja madhukaiTabhayoyudhi // 25 tataH zaGkhaninAdena bherINAM ca mahAsvanaiH / ubhau sadRzakarmANau raNe sundopasundayoH / siMhanAdaizca zUrANAM dizaH sarvAH prapUritAH // 11 tathaiva kAlasya samau mRtyozcaiva paraMtapau // 26 pratIcyabhimukhaM dezaM yathoddiSTaM sutena te / anyonyamabhidhAvantau mattAviva mhaadvipau| gatvA ca taiH parikSiptaM samantAtsarvatodizam // 12 vAzitAsaMgame dRptau zaradIva madotkaTau // 27 dakSiNena sarasvatyAH svayanaM tIrthamuttamam / mattAviva jigISantau mAtaGgau bhrtrssbhii| tasmindeze tvaniriNe tatra yuddhamarocayan // 13 ubhI krodhaviSaM dIptaM vamantAvuragAviva // 28 tato bhImo mahAkoTiM gadAM gRhyAtha varmabhRt / anyonyamabhisaMrabdhau prekssmaannaavriNdmau| bibhradrUpaM mahArAja sadRzaM hi garutmataH // 14 ubhau bharatazArdUlo vikrameNa samanvitA // 29 avabaddhazirastrANaH saMkhye kAJcanavarmabhRt / siMhAviva durAdharSoM gadAyuddhe paraMtapau / rarAja rAjanputraste kAJcanaH zailarADiva // 15 nakhadaMSTrAyudhau vIrau vyAghrAviva durutsahau // 30 varmabhyAM saMvRtau vIrau bhImaduryodhanAvubhau / prajAsaMharaNe kSubdhau samudrAviva dustarau / saMyuge ca prakAzete saMrabdhAviva kuJjarau // 16 lohitAGgAviva kruddhau pratapantau mahArathau // 31 raNamaNDalamadhyasthau bhrAtaro to nararSabhau / razmimantau mahAtmAnau dIptimantau mahAbalau / azobhetAM mahArAja candrasUryA vivoditau // 17 dadRzAte kuruzreSThI kAlasUryA vivoditau // 32 tAvanyonyaM nirIkSetAM kruddhAviva mhaadvipau|| vyAghrAviva susaMrabdhau garjantAviva toyadau / dahantau locanai rAjanparasparavadhaiSiNau // 18 / / jahaSAte mahAbAhU siMhau kesariNAviva / / 33 saMprahRSTamanA rAjangadAmAdAya kauravaH / gajAviva susaMrabdhau jvalitAviva pAvako / sRkkiNI saMlihanarAjankrodharaktekSaNaH zvasan // 19 / dadRzustau mahAtmAnau sazRGgAviva parvatau // 34 tato duryodhano rAjA gadAmAdAya viiryvaan| / roSAtprasphuramANoSThI nirIkSanto parasparam / - 1910 - Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 54. 35] zalyaparva [9. 55. 18 tau sametau mahAtmAnau gadAhastau narottamau // 35 gadAmudyamya yo yAti kimanyadbhAgadheyataH // 4 bhI paramasaMhRSTAvubhau prmsNmtau| | aho duHkhaM mahatprAptaM putreNa mama saMjaya / / sadazvAviva heSantau bRhantAviva kuJjarau // 36 / / evamuktvA sa duHkhArto virarAma janAdhipaH // 5 vRSabhAviva garjantau duryodhnvRkodrau| saMjaya uvAca / daityAviva balonmattau rejatustau narottamau // 37 sa meghaninado harSAdvinadanniva govRSaH / tato duryodhano rAjannidamAha yudhiSThiram / AjuhAva tataH pArthaM yuddhAya yudhi vIryavAn // 6 saJjayaiH saha tiSThantaM tapantamiva bhAskaram // 38 bhImamAhvayamAne tu kururAje mahAtmani / idaM vyavasitaM yuddhaM mama bhImasya cobhayoH / prAdurAsansughorANi rUpANi vividhAnyuta // 7 upopaviSTAH pazyadhvaM vimadaM nRpasattamAH // 39 vavurvAtAH sanirghAtAH pAMsuvarSaM papAta ca / tataH samupaviSTaM tatsumahadrAjamaNDalam / babhUvuzca dizaH sarvAstimireNa samAvRtAH / / 8 virAjamAnaM dadRze divIvAdityamaNDalam // 40 mahAsvanAH sanirghAtAstumulA lomaharSaNAH / teSAM madhye mahAbAhuH zrImAnkezavapUrvajaH / .. petustatholkAH zatazaH sphoTayantyo nabhastalam // 9 upaviSTo mahArAja pUjyamAnaH samantataH // 41 rAhuzcAgrasadAdityamaparvaNi vizAM pate / zuzubhe rAjamadhyastho nIlavAsAH sitaprabhaH / cakampe ca mahAkampaM pRthivI savanadrumA // 10 kSatrairiva saMpUrNA vRtA nizi nizAkaraH / / 42 rUjhAzca vAtAH prakcuciH zaravAda / tathA tu mahArAja gadAhastau duraasdau| girINAM zikharANyeva nyapatanta mahItale // 11 nyonyaM vAgbhirugrAbhistakSamANau vyavasthitau // 43 mRgA bahuvidhAkArAH saMpatanti dizo daza / apriyANi tato'nyonyamuktvA tau kurupuNgvau| dIptAH zivAzcApyanadanghorarUpAH sudaarunnaaH|| 12 udIkSantau sthitau vIrau vRtrazakrAvivAhave // 44 nirghAtAzca mahAghorA babhUvurle maharSaNAH / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi dIptAyAM dizi rAjendra mRgAzcAzubhavAdinaH // 13 catuSpaJcAzo'dhyAyaH // 54 // udapAnagatAzcApo vyavardhanta samantataH / azarIrA mahAnAdAH zrUyante sma tadA nRpa // 14 vaizaMpAyana uvaac| evamAdIni dRSTvAtha nimittAni vRkodaraH / tato vAgyuddhamabhavattumulaM janamejaya / uvAca bhrAtaraM jyeSThaM dharmarAja yudhiSThiram // 15 yatra duHkhAnvito rAjA dhRtarASTro'bravIdidam / / 1 naiSa zakto raNe jetuM mandAtmA mAM suyodhanaH / dhigastu khalu mAnuSyaM yasya niSTheyamIdRzI / adya krodhaM vimokSyAmi nigUDhaM hRdaye ciram / ekAdazacamUbhartA yatra putro mamAbhibhUH // 2 suyodhane kauravendre khANDave pAvako yathA // 16 AjJApya sarvAnnRpatInbhuktvA cemAM vasuMdharAm / zalyamadyoddhariSyAmi tava pANDava hRcchayam / gadAmAdAya vegena padAtiH prasthito raNam // 3 / nihatya gadayA pApamimaM kurukulAdhamam / / 17 bhUtvA hi jagato nAtho hyanAtha iva me sutH| adya kIrtimayIM mAlAM pratimokSyAmyahaM tvayi / -1911 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 55. 18] mahAbhArate [9. 56.1 hatvemaM pApakarmANaM gadayA raNamUrdhani // 18 prAtikAmI tathA pApo draupadyAH klezakRddhataH / adyAsya zatadhA dehaM bhinadmi gdyaanyaa| bhrAtaraste hatAH sarve zUrA vikrAntayodhinaH // 33 nAyaM praveSTA nagaraM punarvAraNasAhvayam // 19 ete cAnye ca bahavo nihatAstvatkRte nRpaaH| . sarpotsargasya zayane viSadAnasya bhojane / tvAmadya nihaniSyAmi gadayA nAtra saMzayaH // 34 pramANakoTyAM pAtasya dAhasya jatuvezmani / 20 ityevamuccai rAjendra bhASamANaM vRkodaram / sabhAyAmavahAsasya sarvasvaharaNasya ca / uvAca vItabhI rAjanputraste satyavikramaH // 35 varSamajJAtavAsasya vanavAsasya cAnagha / 21 kiM katthitena bahudhA yudhyasva tvaM vRkodara / adyAntameSAM duHkhAnAM gantA bharatasattama / adya te'haM vineSyAmi yuddhazraddhAM kulAdhama // 36 ekAhrA vinihatyemaM bhaviSyAmyAtmano'nRNaH // 22 naiva duryodhanaH kSudra kenacittvadvidhena vai / adyAyurdhArtarASTrasya durmaterakRtAtmanaH / zakyastrAsayituM vAcA yathAnyaH prAkRto naraH // 37 samAptaM bharatazreSTha mAtApitrozca darzanam // 23 cirakAlepsitaM diSTyA hRdayasthamidaM mama / adyAyaM kururAjasya zaMtanoH kulapAMsanaH / tvayA saha gadAyuddhaM tridazairupapAditam // 38 prANAzriyaM ca rAjyaM ca tyaktvA zeSyati bhuutle||24 kiM vAcA bahunoktena katthitena ca durmate / rAjA ca dhRtarASTro'dya zrutvA putraM mayA hatam / vANI saMpadyatAmeSA karmaNA mA ciraM kRthAH // 39 smariSyatyazubhaM karma yattacchakunibuddhijam // 25 tasya tadvacanaM zrutvA sarva evAbhyapUjayan / . ityuktvA rAjazArdUla gadAmAdAya vIryavAn / rAjAnaH somakAzcaiva ye tatrAsansamAgatAH // 40 avAtiSThata yuddhAya zakro vRtramivAhvayan // 26 tataH saMpUjitaH sarvaiH saMprahRSTatanUruhaH / tamudyatagadaM dRSTvA kailAsamiva zRGgiNam / bhUyo dhIraM manazcakre yuddhAya kurunandanaH // 41 bhImasenaH punaH do duryodhanamuvAca ha // 27 taM mattamiva mAtaGgaM talatAlainarAdhipAH / rAjJazca dhRtarASTrasya tathA tvamapi cAtmanaH / bhUyaH saMharSayAMcakruduryodhanamamarSaNam // 42 smara taduSkRtaM karma yadvRttaM vAraNAvate // 28 taM mahAtmA mahAtmAnaM gadAmudyamya pANDavaH / draupadI ca parikliSTA sabhAyAM ydrjsvlaa| abhidudrAva vegena dhArtarASTraM vRkodaraH // 43 dyUte ca vazcito rAjA yattvayA saubalena ca // 29 / bRMhanti kuJjarAstatra hayA heSanti cAsakRt / vane duHkhaM ca yatprAptamasmAbhistvatkRtaM mahat / / zastrANi cApyadIpyanta pANDavAnAM jayaiSiNAm // virATanagare caiva yonyantaragatairiva / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi tatsarvaM yAtayAmyadya diSTyA dRSTo'si durmate // 30 paJcapaJcAzo'dhyAyaH // 55 // tvatkRte'sau hataH zete zaratalpe pratApavAn / gAGgeyo rathinAM zreSTho nihato yAjJaseninA // 31 saMjaya uvaac| hato droNazca karNazca tathA zalyaH pratApavAn / tato duryodhano dRSTvA bhImasenaM tathAgatam / vairAgnerAdikartA ca zakuniH saubalo hataH / / 32 / pratyudyayAvadInAtmA vegena mahatA nadan // 1 - 1912 - Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 56. 2] zalyaparva [9. 56. 31 samApetaturAnadya zRGgiNau vRSabhAviva / acaradbhImasenastu mArgAnbahuvidhAMstathA / mahAnirghAtaghoSazca saMprahArastayorabhUt / / 2 maNDalAni vicitrANi sthAnAni vividhAni ca // 17 abhavaJca tayoyuddhaM tumulaM lomaharSaNam / gomUtrikANi citrANi gatapratyAgatAni ca / jigISatoyudhAnyonyamindraprahrAdayoriva // 3 parimokSaM prahArANAM varjanaM paridhAvanam // 18 rudhirokSitasarvAGgau gadAhastau manasvinau / abhidravaNamAkSepamavasthAnaM savigraham / dadRzAte mahAtmAnau puSpitAviva kiMzukau // 4 parAvartanasaMvartamavaplutamathAplutam / tathA tasminmahAyuddhe vartamAne sudaarunne| upanyastamapanyastaM gadAyuddhavizAradau // 19 khadyotasaMdhairiva khaM darzanIyaM vyarocata / 5 evaM tau vicarantau tu nyannatAM vai parasparam / tathA tasminvartamAne saMkule tumule bhRzam / . vazcayantau punazcaiva ceratuH kurusattamau // 20 ubhAvapi parizrAntau yudhyamAnAvariMdamau // 6 vikrIDantau subalinau maNDalAni praceratuH / to muhUrta samAzvasya punareva prNtpauN| gadAhastau tatastau tu maNDalAvasthitau balI // 21 abhyahArayatAM tatra saMpragRhya gade zubhe // 7 dakSiNaM maNDalaM rAjandhArtarASTro'bhyavartata / sau tu dRSTvA mahAvI? samAzvastau nararSabho / savyaM tu maNDalaM tatra bhImaseno'bhyavartata // 22 balinI vAraNau yadvadvAzitArthe madotkaTau // 8 tathA tu caratastasya bhImasya raNamUrdhani / apAravIyau saMprekSya pragRhItagadAvubhau / duryodhano mahArAja pArzvadeze'bhyatADayat // 23 vismayaM paramaM jagmurdevagandharvadAnavAH / / 9 Ahatastu tadA bhImastava putreNa bhArata / pragRhItagadau dRSTvA duryodhanavRkodarau / Avidhyata gadA gurvI prahAraM tamacintayan // 24 saMzayaH sarvabhUtAnAM vijaye samapadyata // 10 indrAzanisamAM ghorAM yamadaNDamivodyatAm / samAgamya tato bhUyo bhrAtarau balinAM varau / dadRzuste mahArAja bhImasenasya tAM gadAm // 25 anyonyasyAntaraprepsU pracakrAte'ntaraM prati // 11 AvidhyantaM gadAM dRSTvA bhImasenaM tavAtmajaH / / yamadaNDopamA gurvImindrAzanimivodyatAm / samudyamya gadAM ghorAM pratyavidhyadariMdamaH // 26 dadRzuH prekSakA rAjanraudrI vizasanI gadAm // 12 gadAmArutavegena tava putrasya bhArata / Avidhyato gadAM tasya bhImasenasya saMyuge / zabda AsItsutumulastejazca samajAyata // 27 zabdaH sutumulo ghoro muhUrtaM samapadyata // 13 sa caranvividhAnmArgAnmaNDalAni ca bhAgazaH / AvidhyantamabhiprekSya dhArtarASTro'tha pANDavam / samazobhata tejasvI bhUyo bhImAtsuyodhanaH / / 28 gadAmalaghuvegAM tAM vismitaH saMbabhUva ha // 14 AviddhA sarvavegena bhImena mahatI gadA / caraMzca vividhAnmArgAnmaNDalAni ca bhArata / sadhUmaM sArciSaM cAgniM mumocogrA mahAsvanA // 29 azobhata tadA vIro bhUya eva vRkodaraH // 15 AdhUtAM bhImasenena gadAM dRSTvA suyodhanaH / tau parasparamAsAdya yattAvanyonyarakSaNe / adrisAramayIM gurvImAvidhyanbahvazobhata // 30 mArjArAviva bhakSArthe tatakSAte muhurmuhuH // 16 gadAmArutavegaM hi dRSTvA tasya mahAtmanaH / ma.bhA. 240 - 1913 - Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 56. 31] mahAbhArate [9. 56. 60 bhayaM viveza pANDUnvai sarvAneva sasomakAn // 31 gadAnipAtaM prajJAya bhImasenamavazcayat // 46 tau darzayantau samare yuddhakrIDAM samantataH / vaJcayitvA tathA bhImaM gadayA kurusattamaH / gadAbhyAM sahasAnyonyamAjaghnaturariMdamau // 32 tADayAmAsa saMkruddho vakSodeze mahAbalaH // 47 tau parasparamAsAdya daMSTrAbhyAM dviradau yathA / gadayAbhihato bhImo muhyamAno mhaarnne| . azobhetAM mahArAja zoNitena pariplutau / / 33 nAbhyamanyata kartavyaM putreNAbhyAhatastava // 48 evaM tadabhavadyuddhaM ghorarUpamasaMvRtam / / tasmiMstathA vartamAne rAjansomakapANDavAH / parivRtte'hani krUraM vRtravAsavayoriva / / 34 bhRzopahatasaMkalpA nahRSTamanaso'bhavan // 49 dRSTvA vyavasthitaM bhImaM tava putro mahAbalaH / sa tu tena prahAreNa mAtaGga iva roSitaH / caraMzcitratarAnmArgAnkaunteyamabhidudruve // 35 hastivaddhastisaMkAzamabhidudrAva te sutam // 50 tasya bhImo mahAvegAM jAmbUnadapariSkRtAm / tatastu rabhaso bhImo gadayA tanayaM taya / abhikruddhasya kruddhastu tADayAmAsa tAM gadAm // 36 abhidudrAva vegena siMho vanagajaM yathA / / 51 savisphuliGgo ni dastayostatrAbhighAtajaH / upasRtya tu rAjAnaM gadAmokSavizAradaH / prAdurAsInmahArAja sRSTayorvajrayoriva // 37 Avidhyata gadAM rAjansamuddizya sutaM tava // 52 vegavatyA tayA tatra bhImasenapramuktayA / atADayadbhImasenaH pArzve duryodhanaM tadA / nipatanyA mahArAja pRthivI samakampata // 38 sa vihvalaH prahAreNa jAnubhyAmagamanmahIm / / 53 tAM nAmRSyata kauravyo gadAM pratihatAM raNe / tasmiMstu bharatazreSTha jAnubhyAmavanI gate / matto dvipa iva kruddhaH pratikuJjaradarzanAt / / 39 udatiSThattato nAdaH sRJjayAnAM jagatpate // 54 sa savyaM maNDalaM rAjannubhrAmya kRtanizcayaH / teSAM tu ninadaM zrutvA sRJjayAnAM nararSabhaH / Ajanne mUrdhni kaunteyaM gadayA bhImavegayA // 40 amarSAdbharatazreSTha putraste samakupyata // 55 tayA tvabhihato bhImaH putreNa tava pANDavaH / utthAya tu mahAbAhuH kruddho nAga iva zvasan / nAkampata mahArAja tadadbhutamivAbhavat // 41 didhakSanniva netrAbhyAM bhImasenamavaikSata || 56 AzcaryaM cApi tadrAjansarvasainyAnyapUjayan / tataH sa bharatazreSTho gadApANirabhidravat / yadgadAbhihato bhImo nAkampata padAtpadam // 42 pramathiSyanniva ziro bhImasenasya saMyuge // 57 tato gurutarAM dIptAM gadAM hemapariSkRtAm / / sa mahAtmA mahAtmAnaM bhImaM bhImaparAkramaH / duryodhanAya vyasRjadbhImo bhImaparAkramaH // 43 atADayacchaGkhadeze sa cacAlAcalopamaH // 58 taM prahAramasaMbhrAnto lAghavena mahAbalaH / sa bhUyaH zuzubhe pArthastADito gadayA rnne| moghaM duryodhanazcakre tatrAbhUdvismayo mahAn // 44 udbhinnarudhiro rAjanprabhinna iva kuJjaraH // 59 sA tu moghA gadA rAjanpatantI bhImacoditA / __tato gadAM vIrahaNImayasmayIM . cAlayAmAsa pRthivIM mahAnirghAtanisvanA // 45 ___pragRhya vajrAzanitulyanisvanAm / AsthAya kauzikAnmArgAnutpatansa punaH punH| atADayacchatrumamitrakarzamo -1914- . Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 56. 60] zalyaparva [9. 57. 12 balena vikramya dhanaMjayAgrajaH // 60 sa bhImasenAbhihatastavAtmajaH saMjaya uvAca / papAta saMkampitadehabandhanaH / samudIrNaM tato dRSTvA saMgrAmaM kurumukhyayoH / supuSpito mArutavegatADito athAbravIdarjunastu vAsudevaM yazasvinam // 1 mahAvane sAla ivAvapUrNitaH // 61 anayoriyoyuddhe ko jyAyAnbhavato mataH / tataH praNedurjahaSuzca pANDavAH kasya vA ko guNo bhUyAnetadvada janArdana // 2 samIkSya putraM patitaM kSitau tava / tataH sutaste pratilabhya cetanA vAsudeva uvAca / samutpapAta dvirado yathA hRdAt // 62 upadezo'nayostulyo bhImastu balavattaraH / sa pArthivo nityamamarSitastadA / kRtayatnatarastveSa dhArtarASTro vRkodarAt // 3 mahArathaH zikSitavatparibhraman / bhImasenastu dharmeNa yudhyamAno na jeSyati / atADayatpANDavamagrataH sthitaM anyAyena tu yudhyanvai hanyAdeSa suyodhanam // 4 sa vihvalAGgo jagatImupAspRzat // 63 mAyayA nirjitA devairasurA iti naH zrutam / . sa siMhanAdAnvinanAda kauravo virocanazca zakreNa mAyayA nirjitaH sakhe / . nipAtya bhUmau yudhi bhImamojasA / mAyayA cAkSipattejo vRtrasya balasUdanaH // 5 bibheda caivAzanitulyatejasA pratijJAtaM tu bhImena dyUtakAle dhanaMjaya / gadAnipAtena zarIrarakSaNam // 64 UrU bhetsyAmi te saMkhye gadayeti suyodhanam // 6 tato'ntarikSe ninado mahAnabhU so'yaM pratijJAM tAM cApi pArayitvArikarzanaH / __ divaukasAmapsarasAM ca neduSAm / mAyAvinaM ca rAjAnaM mAyayaiva nikRntatu // 7 papAta coccairamarapraveritaM yadyeSa balamAsthAya nyAyena prahariSyati / / vicitrapuSpotkaravarSamuttamam // 65 viSamasthastato rAjA bhaviSyati yudhiSThiraH // 8 tataH parAnAvizaduttamaM bhayaM punareva ca vakSyAmi pANDavedaM nibodha me| - samIkSya bhUmau patitaM narottamam / dharmarAjAparAdhena bhayaM naH punarAgatam // 9 ahIyamAnaM ca balena kauravaM kRtvA hi sumahatkarma hatvA bhISmamukhAnkurUn / .. nizamya bhedaM ca dRDhasya varmaNaH // 66 jayaH prApto yazazcAgyaM vairaM ca pratiyAtitam / tato muhUrtA dupalabhya cetanA tadevaM vijayaH prAptaH punaH saMzayitaH kRtH|| 10 pramRjya vaktraM rudhirAImAtmanaH / abuddhireSA mahatI dharmarAjasya pANDava / dhRtiM samAlambya vivRttalocano yadekavijaye yuddhaM paNitaM kRtamIdRzam / balena saMstabhya vRkodaraH sthitaH / / 67 / suyodhanaH kRtI vIra ekAyanagatastathA // 11 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi SaTpaJcAzo'dhyAyaH // 56 // | api cozanasA gItaH zrUyate'yaM purAtanaH / - 1915 - Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 57. 12] mahAbhArate [ 9. 57. 42 zlokastattvArthasahitastanme nigadataH zRNu / / 12 ubhAvapi parizrAntau yudhyamAnAvariMdamau / / 27 punarAvartamAnAnAM bhagnAnAM jIvitaiSiNAm / / tau muhUrta samAzvasya punareva paraMtapo / bhetavyamarizeSANAmekAyanagatA hi te // 13 abhyahArayatAM kruddhau pragRhya mahatI gade // 28 suyodhanamimaM bhagnaM hatasainyaM hRdaM gatam / tayoH samabhavadyuddhaM ghorarUpamasaMvRtam / parAjitaM vanaprepsuM nirAzaM rAjyalambhane // 14 gadAnipAtai rAjendra takSatovai parasparam / / 29 ko nveSa saMyuge prAjJaH punadvaMdve samAhvayet / vyAyAmapradrutau tau tu vRSabhAkSau tarasvinau / api vo nirjitaM rAjyaM na hareta suyodhanaH // 15 anyonyaM jaghnaturvIrau paGkasthau mahiSAviva // 30 yastrayodazavarSANi gadayA kRtanizramaH / jarjarIkRtasarvAGgau rudhireNAmisaMplutau / caratyUcaM ca tiryakca bhImasenajighAMsayA // 16 dadRzAte himavati puSpitAviva kiMzukau // 31 evaM cenna mahAbAhuranyAyena haniSyati / duryodhanena pArthastu vivare saMpradarzite / eSa vaH kauravo rAjA dhArtarASTro bhaviSyati // 17 ISadutsmayamAnastu sahasA prasasAra ha / / 32 dhanaMjayastu zrutvaitatkezavasya mahAtmanaH / tamabhyAzagataM prAjJo raNe prekSya vRkodaraH / prekSato bhImasenasya hastenorumatADayat // 18 avAkSipadgadAM tasmai vegena mahatA balI // 33 gRhya saMjJAM tato bhImo gadayA vyacaradraNe / avakSepaM tu taM dRSTvA putrastava vizAM pate / maNDalAni vicitrANi yamakAnItarANi ca // 19 apAsarpattataH sthAnAtsA moghA nyapatadbhuvi // 34 dakSiNaM maNDalaM savyaM gomUtrakamathApi ca / mokSayitvA prahAraM taM sutastava sa saMbhramAt / vyacaratpANDavo rAjannara saMmohayanniva / / 20 bhImasenaM ca gadayA prAharatkurusattamaH // 35 tathaiva tava putropi gadAmArgavizAradaH / tasya viSyandamAnena rudhireNAmitaujasaH / vyacarallaghu citraM ca bhImasenajighAMsayA // 21 prahAragurupAtAcca mUrchava samajAyata // 36 Adhunvantau gade ghore candanAgarurUSite / duryodhanastaM na veda pIDitaM pANDavaM raNe / vairasyAntaM parIpsantau raNe kruddhAvivAntakau // 22 dhArayAmAsa bhImo'pi zarIramatipIDitam / / 37 anyonyaM tau jighAMsantau pravIrau purussrssbhau| amanyata sthitaM hyenaM prhrissyntmaahve| yuyudhAte garutmantau yathA nAgAmiSaiSiNau // 23 ato na prAharattasmai punareva tavAtmajaH // 38 maNDalAni vicitrANi caratopabhImayoH / tato muhUrtamAzvasya duryodhanamavasthitam / gadAsaMpAtajAstatra prajanuH pAvakArciSaH // 24 vegenAbhyadravadrAjanbhImasenaH pratApavAn // 39 samaM praharatostatra zUrayorbalinormadhe / tamApatantaM saMprekSya saMrabdhamamitaujasam / kSubdhayorvAyunA rAjandvayoriva samudrayoH // 25 moghamasya prahAraM taM cikIrSabharatarSabha // 40 tayoH praharatostulyaM mattakuJjarayoriva / avasthAne matiM kRtvA putrastava mahAmanAH / gadAnirghAtasaMhAdaH prahArANAmajAyata // 26 iyeSotpatituM rAjazchalayiSyanvRkodaram / / 41 tasmiMstadA saMprahAre dAruNe saMkule bhRzam / / abudhyadbhImasenastadrAjJastasya cikIrSitam / - 1916 - Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 57. 42] zalyaparva [9. 58.9 athAsya samabhidrutya samutkramya ca siMhavat // 42 dRSTvA tAnadbhutotpAtAnpAJcAlAH pANDavaiH saha / satyA vazcayato rAjanpunarevotpatiSyataH / AvignamanasaH sarve babhUvurbharatarSabha // 57 UrubhyAM prAhiNodrAjangadAM vegena pANDavaH // 43 yayurdevA yathAkAmaM gandharvApsarasastathA / sA vananiSpeSasamA prahitA bhImakarmaNA / kathayanto'dbhutaM yuddhaM sutayostava bhArata // 58 arU duryodhanasyAtha babhaJja priyadarzanau // 44 tathaiva siddhA rAjendra tathA vAtikacAraNAH / sa papAta naravyAghro vasudhAmanunAdayan / narasiMhI prazaMsanto viprajagmuryathAgatam // 59 bhagnoruImasenena putrastava mahIpate // 45 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi bavurvAtAH sanirghAtAH pAMsuvarSaM papAta ca / saptapaJcAzo'dhyAyaH // 57 // cacAla pRthivI cApi savRkSakSupaparvatA // 46 tasminnipatite vIre patyau sarvamahIkSitAm / saMjaya uvaac| mahAsvanA punardIptA sanirghAtA bhayaMkarI / taM pAtitaM tato dRSTvA mahAzAlamivodgatam / papAta colkA mahatI patite pRthivIpatau // 47 prahRSTamanasaH sarve babhUvustatra pANDavAH // 1 tathA zoNitavarSa ca pAMsuvarSaM ca bhArata / unmattamiva mAtaGgaM siMhena vinipAtitam / vavarSa maghavAMstatra tava putre nipAtite // 48 dadRzurdRSTaromANaH sarve te cApi somakAH // 2 yakSANAM rAkSasAnAM ca pizAcAnAM tathaiva ca / tato duryodhanaM hatvA bhImasenaH pratApavAn / antarikSe mahAnAdaH zrUyate bharatarSabha // 49 patitaM kauravendraM tamupagamyedamabravIt // 3 tena zabdena ghoreNa mRgANAmatha pakSiNAm / gauauriti purA manda draupadImekavAsasam / jajJe ghoratamaH zabdo bahUnAM sarvatodizam // 50 yatsabhAyAM hasannasmAMstadA vasasi durmate / ye tatra vAjinaH zeSA gajAzca manujaiH saha / tasyAvahAsasya phalamadya tvaM samavApnuhi // 4 mumucuste mahAnAdaM tava putre nipAtite // 51 evamuktvA sa vAmena padA maulimupAspRzat / bherIzaGkhamRdaGgAnAmabhavacca vano mahAn / zirazca rAjasiMhasya pAdena samaloDayat // 5 antarbhUmigatazcaiva tava putre nipAtite // 52 tathaiva krodhasaMrakto bhImaH parabalArdanaH / bahupAdairbahubhujaiH kbndhai|rdrshnaiH| punarevAbravIdvAkyaM yattacchRNu narAdhipa // 6 nRtyadbhirbhayadaiAptA dizastatrAbhavannRpa // 53 ye'smAnpuro'panRtyanta punargauriti gauriti / dhvajavanto'stravantazca zastravantastathaiva ca / tAnvayaM pratinRtyAmaH punargauriti gauriti // 7 prAkampanta tato rAjaMstava putre nipAtite // 54 nAsmAkaM nikRtirvahni kSayUtaM na vaJcanA / hRdAH kUpAzca rudhiramuDhemurnRpasattama / svabAhubalamAzritya prabAdhAmo vayaM ripUna // 8 nadyazca sumahAvegAH pratisrotovahAbhavan // 55 so'vApya vairasya parasya pAraM pulliGgA iva nAryastu strIliGgAH puruSAbhavan / / vRkodaraH prAha zanaiH prahasya / duryodhane tadA rAjanpatite tanaye tava // 56 yudhidhiraM kezavasRJjayAMzca - 1917 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 58. 9] mahAbhArate [9. 59.8 dhanaMjayaM mAdravatIsutau ca // 9 prAptavAnasi yallobhAnmadAdvAlyAcca bhArata // 20 rajasvalAM draupadImAnayanye ghAtayitvA vayasyAMzca bhrAtRnatha pitRRstathA / ye cApyakurvanta sadasyavastrAm / putrAnpautrAMstathAcAstito'si nidhanaM gataH // 21 tAnpazyadhvaM pANDavairdhArtarASTrA tavAparAdhAdasmAbhirdhAtaraste mahArathAH / raNe hatAMstapasA yAjJasenyAH // 10 nihatA jJAtayazcAnye diSTaM manye duratyayam // 22 ye naH purA paNDatilAnavoca snuSAzca prasnuSAzcaiva dhRtarASTrasya vihvlaaH| ___ nkrUrA rAjJo dhRtarASTrasya putrAH / garhayiSyanti no nUnaM vidhavAH zokakarzitAH // 23 te no hatAH sagaNAH sAnubandhAH evamuktvA suduHkhArto nizazvAsa sa pArthivaH / kAmaM svarga narakaM vA vrajAmaH // 11 vilalApa ciraM cApi dharmaputro yudhiSThiraH // 24 punazca rAjJaH patitasya bhUmau iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi sa tAM gadAM skandhagatAM nirIkSya / __ assttpnycaasho'dhyaayH|| 58 // vAmena pAdena ziraH pramRdya duryodhanaM naikRtiketyavocat // 12 dhRtarASTra uvAca / hRSTena rAjankurupArthivasya adharmeNa hataM dRSTvA rAjAnaM mAdhavottamaH / kSudrAtmanA bhImasenena pAdam / kimabravIttadA sUta baladevo mahAbalaH // 1 . dRSTvA kRtaM mUrdhani nAbhyananda gadAyuddhavizeSajJo gadAyuddhavizAradaH / ndharmAtmAnaH somakAnAM prabarhAH // 13 / kRtavAnrauhiNeyo yattanmamAcakSva saMjaya // 2 tava putraM tathA hatvA katthamAnaM vRkodaram / nRtyamAnaM ca bahuzo dharmarAjo'bravIdidam // 14 saMjaya uvAca / mA ziro'sya padA mardIrmA dharmaste'tyagAnmahAn / zirasyabhihataM dRSTvA bhImasenena te sutam / rAjA jJAtihatazcAyaM naitannyAyyaM tavAnagha // 15 rAmaH praharatAM zreSThacakrodha balavadbalI // 3 vidhvasto'yaM hatAmAtyo hatabhrAtA hataprajaH / tato madhye narendrANAmUrdhvabAhurhalAyudhaH / utsannapiNDo bhrAtA ca naitannyAyyaM kRtaM tvyaa||.16 kurvannArtasvaraM ghoraM dhigdhigbhImetyuvAca ha // 4 dhArmiko bhImaseno'sAvityAhustvAM purA janAH / aho dhigyadadho nAbheH prahRtaM zuddhavikrame / sa kasmAdbhImasena tvaM rAjAnamadhitiSThasi // 17 naitadRSTaM gadAyuddhe kRtavAnyadvRkodaraH // 5 dRSTvA duryodhanaM rAjA kuntIputrastathAgatam / / adho nAbhyA na hantavyamiti zAstrasya nizcayaH / netrAbhyAmazrupUrNAbhyAmidaM vacanamabravIt // 18 ayaM tvazAstravinmUDhaH svacchandAtsaMpravartate // 6 nUnametadbalavatA dhAtrAdiSTaM mahAtmanA / tamya tattadbhuvANasya roSaH samabhavanmahAn / yadvayaM tvAM jighAMsAmastvaM cAsmAnkurusattama // 19 tato lAGgalamudyamya bhImamabhyadravadbalI // 7 Atmano hyaparAdhena mahadvyasanamIdRzam / / tasyordhvabAhoH sadRzaM rUpamAsInmahAtmanaH / -1918 - Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 59.8] zalyaparva [9. 59.34 bahudhAtuvicitrasya zvetasyeva mahAgireH // 8 prAptaM kaliyugaM viddhi pratijJAM pANDavasya ca / tamutpatantaM jagrAha kezavo vinyaantH|| AnRNyaM yAtu vairasya pratijJAyAzca pANDavaH / / 21 bAhubhyAM pInavRttAbhyAM prayatnAdbalavadbalI // 9 saMjaya uvAca / / sitAsitau yaduvarau zuzubhAte'dhikaM tataH / / dharmacchalamapi zrutvA kezavAtsa vizAM pate / nabhogatau yathA rAjaMzcandrasUryo dinakSaye // 10 naiva prItamanA rAmo. vacanaM prAha saMsadi // 22 uvAca cainaM saMrabdhaM zamayanniva kezavaH / / hatvAdharmeNa rAjAnaM dharmAtmAnaM suyodhanam / aatmvRddhirmitrvRddhirmitrmitrodystthaa| jihmayodhIti loke'sminkhyAti yAsyati paannddvH|| viparItaM dviSatsvetatpar3idhA vRddhirAtmanaH // 11 duryodhano'pi dharmAtmA gatiM yAsyati zAzvatIm / Atmanyapi ca mitreSu viparItaM yadA bhavet / . RjuyodhI hato rAjA dhArtarASTro narAdhipaH // 24 tadA vidyAnmanojyAnimAzu zAntikaro bhavet / / 12 / yuddhadIkSAM pravizyAjau raNayajJaM vitatya ca / / asmAkaM sahajaM mitraM pANDavAH zuddhapauruSAH / hutvAtmAnamamitrAgnau prApa cAvabhRthaM yazaH // 25 khakAH pitRSvasuH putrAste parairnikRtA bhRzam // 13 ityuktvA rathamAsthAya rauhiNeyaH pratApavAn / pratijJApAraNaM dharmaH kSatriyasyeti vettha h| zvetAbhrazikharAkAraH prayayau dvArakAM prati / / 26 suyodhanasya gadayA bhatAsmyUrU mahAhave / pAzcAlAzca savArSNeyAH pANDavAzca vizAM pate / iti pUrva pratijJAtaM bhImena hi sabhAtale // 14 rAme dvAravatI yAte nAtipramanaso'bhavan / 27 maitreyeNAbhizaptazca pUrvameva mhrssinnaa| tato yudhiSThiraM dInaM cintAparamadhomukham / UrU bhetsyati te bhImo gadayeti paraMtapa / zokopahatasaMkalpaM vAsudevo'bravIdidam / / 28 ato doSaM na pazyAmi mA krudhastvaM pralambahan // 15 dharmarAja kimarthaM tvamadharmamanumanyase / yaunairhArdaizca saMbandhaiH saMbaddhAH smeha pANDavaiH / / hatabandhoryadetasya patitasya vicetasaH // 29 teSAM vRddhyAbhivRddhioM mA krudhaH puruSarSabha // 16 duryodhanasya bhImena mRdyamAnaM ziraH padA / rAma uvAca / upaprekSasi kasmAttvaM dharmajJaH sannarAdhipa // 30 dharmaH sucaritaH sadbhiH saha dvAbhyAM niyacchati / yudhiSThira uvAca / arthazcAtyarthalubdhasya kAmazcAtiprasaGginaH // 17 na mamaitatpriyaM kRSNa yadrAjAnaM vRkodaraH / dharmArtho dharmakAmau ca kAmArtho cApyapIDayan / padA mUrdhyaspRzatkrodhAnna ca hRSye kulakSaye // 31 dharmArthakAmAnyo'bhyeti so'tyantaM sukhamaznute // 18 nikRtyA nikRtA nityaM dhRtarASTrasutairvayam / tadidaM vyAkulaM sarvaM kRtaM dharmasya pIDanAt / bahUni paruSANyuktvA vanaM prasthApitAH sma ha / / 32 bhImasenena govinda kAmaM tvaM tu yathAttha mAm // 19 bhImasenasya tahuHkhamatIva hRdi vartate / vAsudeva uvaac| iti saMcintya vArSNeya mayaitatsamupekSitam // 33 bharoSaNo hi dharmAtmA satataM dharmavatsalaH / tasmAddhatvAkRtaprajJaM lubdhaM kAmavazAnugam / bhavAnprakhyAyate loke tasmAtsaMzAmya mA krudhaH // 20 / labhatAM pANDavaH kAmaM dharme'dharme'pi vA kRte // 34 -1919 - Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 59. 35] mahAbhArate [9. 60. 18 saMjaya uvaac| saMjaya uvAca / ityukte dharmarAjena vAsudevo'bravIdidam / hataM duryodhanaM dRSTvA bhImasenena sNyuge| kAmamastvevamiti vai kRcchrAdyadukulodvahaH // 35 siMheneva mahArAja mattaM vanagajaM vane // 2 . ityukto vAsudevena bhImapriyahitaiSiNA / prahRSTamanasastatra kRSNena saha pANDavAH / anvamodata tatsarvaM yadbhImena kRtaM yudhi // 36 pAzcAlAH sRJjayAzcaiva nihate kurunandane // 3 bhImaseno'pi hatvAjau tava putramamarSaNaH / AvidhyannuttarIyANi siMhanAdAMzca nedire / abhivAdyAgrataH sthitvA saMprahRSTaH kRtAJjaliH // 37 naitAnharSasamAviSTAniyaM sehe vasuMdharA // 4 provAca sumahAtejA dharmarAja yudhiSThiram / dhanUMSyanye vyAkSipanta jyAzcApyanye tathAkSipan / harSAdutphullanayano jitakAzI vizAM pate / / 38 dadhmuranye mahAzaGkhAnanye jaghnuzca dundubhIH // 5 tavAdya pRthivI rAjankSemA nihatakaNTakA / cikrIDuzca tathaivAnye jahasuzca tavAhitAH / abruvaMzvAsakRdvIrA bhImasenamidaM vacaH // 6 tAM prazAdhi mahArAja svadharmamanupAlayan // 39 yastu kartAsya vairasya nikRtyA nikRtipriyaH / / duSkaraM bhavatA karma raNe'dya sumahatkRtam / kauravendra raNe hatvA gadayAtikRtazramam // 7 so'yaM vinihataH zete pRthivyAM pRthivIpate // 40 indreNeva hi vRtrasya vadhaM prmsNyuge| duHzAsanaprabhRtayaH sarve te cogravAdinaH / tvayA kRtamamanyanta zatrorvadhamimaM janAH // 8 rAdheyaH zakunizcApi nihatAstava zatravaH / / 41 carantaM vividhAnmArgAnmaNDalAni ca sarvazaH / seyaM ratnasamAkIrNA mahI savanaparvatA / duryodhanamimaM zUraM ko'nyo hanyAdvRkodarAt // 9 upAvRttA mahArAja tvAmadya nihatadviSam // 42 vairasya ca gataH pAraM tvamihAnyaiH sudurgamam / yudhiSThira uvAca / azakyametadanyena saMpAdayitumIdRzam // 10 gataM varasya nidhanaM hato rAjA suyodhanaH / kuJjareNeva mattena vIra saMgrAmamUrdhani / kRSNasya matamAsthAya vijiteyaM vasuMdharA / / 43 duryodhanaziro diSTyA pAdena mRditaM tvayA // 11 diSTyA gatastvamAnRNyaM mAtuH kopasya cobhayoH / siMhena mahiSasyeva kRtvA saMgaramadbhutam / diSTyA jayasi durdharSa diSTyA shtrurnipaatitH||44 duHzAsanasya rudhiraM diSTayA pItaM tvayAnagha / 12 ye viprakurvanrAjAnaM dharmAtmAnaM yudhiSThiram / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi mUrdhni teSAM kRtaH pAdo diSTyA te svena karmaNA // 13 ekonssssttitmo'dhyaayH|| 59 // amitrANAmadhiSThAnAdvadhAduryodhanasya ca / bhIma diSTayA pRthivyAM te prathitaM sumahadyazaH // 14 dhRtarASTra uvaac| evaM nUnaM hate vRtre zakraM nandanti bandinaH / hataM duryodhanaM dRSTvA bhImasenena saMyuge / tathA tvAM nihatAmitraM vayaM nandAma bhArata // 15 pANDavAH sRJjayAzcaiva kimakurvata saMjaya // 1 - duryodhanavadhe yAni romANi hRSitAni naH / - 1920 - 60 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9.60. 16 ] zalyaparva [9. 60. 44 adyApi na vihRSyanti tAni tadviddhi bhArata / azvatthAmnaH sanAmAnaM hatvA nAgaM sudurmate / ityabruvanbhImasenaM vAtikAstatra saMgatAH // 16 AcAryo nyAsitaH zastraM kiM tanna viditaM mm||31 tAnhRSTAnpuruSavyAghrAnpAJcAlAnpANDavaiH saha / sa cAnena nRzaMsena dhRSTadyumnena vIryavAn / bruvataH sadRzaM tatra provAca madhusUdanaH // 17 pAtyamAnastvayA dRSTo na cainaM tvamavArayaH // 32 nanyAyyaM nihataH zatrubhUyo hantuM janAdhipAH / vadhArthaM pANDuputrasya yAcitAM zaktimeva ca / asakRdvAgbhirugrAbhirnihato hyeSa mandadhIH // 18 ghaTotkace vyaMsayathAH kastvattaH pApakRttamaH // 33 vaiSa hataH pApo yadaiva nirapatrapaH / chinnabAhuH prAyagatastathA bhUrizravA balI / lubdhaH pApasahAyazca suhRdAM zAsanAtigaH // 19 tvayA nisRSTena hataH zaineyena durAsmanA // 34 bahuzo viduradroNakRpagAGgeyasRJjayaiH / kurvANazcottamaM karma karNaH paarthjigiissyaa| pANDubhyaH procyamAno'pi pitryamaMzaM na dattavAn // vyasanenAzvasenasya pannagendrasutasya vai // 35 naiSa yogyo'dya mitraM vA zatrurvA puruSAdhamaH / punazca patite cakre vyasanAtaH parAjitaH / kimanenAtinunnena vAgbhiH kASThasadharmaNA // 21 pAtitaH samare karNazcakravyagro'graNInRNAm // 36 ratheSvArohata kSipraM gacchAmo vasudhAdhipAH / yadi mAM cApi karNaM ca bhISmadroNau ca sNyuge| diSTayA hato'yaM pApAtmA saamaatyjnyaatibaandhvH||22 RjunA pratiyudhyethA na te syAdvijayo dhruvam // 37 iti zrutvA tvadhikSepaM kRSNAhuryodhano nRpaH / tvayA punaranAryeNa jihmamArgeNa paarthivaaH| amarSavazamApanna udatiSThadvizAM pate // 23 svadharmamanutiSThanto vayaM cAnye ca ghAtitAH // 38 sphigdezenopaviSTaH sa dobhyAM viSTabhya medinIm / dRSTiM bhrUsaMkaTAM kRtvA vAsudeve nyapAtayat // 24 vAsudeva uvaac| ardhonnatazarIrasya rUpamAsInnRpasya tat / hatastvamasi gAndhAre sabhrAtRsutabAndhavaH / kruddhasyAzIviSasyeva cchinnapucchasya bhArata // 25 sagaNaH sasuhRccaiva pApamArgamanuSThitaH // 39 prANAntakaraNI ghorAM vedanAmavicintayan / tavaiva duSkRtairvIrau bhISmadroNau nipaatitau| duryodhano vAsudevaM vAgbhirugrAbhirArdayat // 26 karNazca nihataH saMkhye tava zIlAnuvartakaH // 40 kaMsadAsasya dAyAda na te lajjAstyanena vai / yAcyamAno mayA mUDha pitryamaMzaM na ditsasi / adharmeNa gadAyuddhe yadahaM vinipAtitaH / / 27 / pANDavebhyaH svarAjyAdhu lobhAcchakuninizcayAt // UrU bhindhIti bhImasya smRti mithyA prycchtaa| viSaM te bhImasenAya dattaM sarve ca pANDavAH / kiM na vijJAtametanme yadarjunamavocathAH // 28 pradIpitA jatugRhe mAtrA saha sudurmate // 42 ghAtayitvA mahIpAlAnRjuyudvAnsahasrazaH / sabhAyAM yAjJasenI ca kRSTA dyUte rajasvalA / jilairupAyairbahubhirna te lajjA na te ghRNA // 29 tadaiva tAvaduSTAtmanvadhyastvaM nirapatrapaH // 43 ahanyahani zUrANAM kurvANaH kadanaM mahat / / anakSajJaM ca dharmajJaM saubalenAkSavedinA / zikhaNDinaM puraskRtya ghAtitaste pitAmahaH // 30 nikRtyA yatparAjaiSIstasmAdasi hato raNe // 44 ma. bhA. 241 - 1921 - Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 60. 45 ] mahAbhArate [9. 61.5 jayadrathena pApena yatkRSNA klezitA vane / anyathA pANDaveyAnAM nAbhaviSyajjayaH kacit // 58 yAteSu mRgayAM teSu tRNabindorathAzrame // 45 te hi sarve mahAtmAnazcatvAro'tirathA bhuvi / abhimanyuzca yadbAla eko bahubhirAhave / na zakyA dharmato hantuM lokapAlairapi svayam // 59 tvadoSainihataH pApa tasmAdasi hato raNe // 46 tathaivAyaM gadApANirdhArtarASTro gtklmH| . duryodhana uvAca / na zakyo dharmato hantuM kAlenApIha daNDinA // 60 adhItaM vidhivaddattaM bhUH prazAstA ssaagraa| na ca vo hRdi kartavyaM yadayaM ghAtito nRpH| mUrdhni sthitamamitrANAM ko nu svantataro mayA // 47 mithyAvadhyAstathopAyairbahavaH zatravo'dhikAH // 61 yadiSTaM kSatrabandhUnAM svadharmamanupazyatAm / pUrvairanugato mArgo devairasuraghAtibhiH / / tadidaM nidhanaM prAptaM ko nu svantataro mayA // 48 sadbhizcAnugataH panthAH sa sarvairanugamyate // 62 devArhA mAnuSA bhogAH prAptA asulabhA nRpaiH / kRtakRtyAH sma sAyAhne nivAsaM rocayAmahe / aizvarya cottamaM prAptaM ko nu svantataro mayA // 49 sAzvanAgarathAH sarve vizramAmo narAdhipAH // 63 sasuhRtsAnubandhazca svargaM gntaahmcyut| vAsudevavacaH zrutvA tadAnIM pANDavaiH saha / yUyaM vihatasaMkalpAH zocanto vartayiSyatha // 50 pAzcAlA bhRzasaMhRSTA vineduH siMhasaMghavat // 64 tataH prAdhmApayazaGkhAnpAJcajanyaM ca mAdhavaH / . saMjaya uvAca / hRSTA duryodhanaM dRSTvA nihataM puruSarSabhAH // 65 asya vAkyasya nidhane kururAjasya bhaart| iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi apatatsumahadvarSa puSpANAM puNyagandhinAm // 51 SaSTitamo'dhyAyaH // 6 // avAdayanta gandharvA jaguzcApsarasAM gaNAH / siddhAzca mumucurvAcaH sAdhu sAdhviti bhArata // 52 vavau ca surabhirvAyuH puNyagandho mRduH sukhaH / saMjaya uvaac| vyarAjatAmalaM caiva nabho vaiDUryasaMnibham // 53 tataste prayayuH sarve nivAsAya mahIkSitaH / atyadbhutAni te dRSTvA vAsudevapurogamAH / zaGkhAnpradhmApayanto vai hRSTAH parighabAhavaH // 1 duryodhanasya pUjAM ca dRSTvA vrIDAmupAgaman // 54 pANDavAngacchatazcApi zibiraM no vizAM pte| hatAMzcAdharmataH zrutvA zokArtAH zuzucurhi te| maheSvAso'nvagAtpazcAyuyutsuH sAtyakistathA // 2 bhISmaM droNaM tathA karNa bhUrizravasameva ca / / 55 dhRSTadyumnaH zikhaNDI ca draupadeyAzca sarvazaH / tAMstu cintAparAndRSTvA paannddvaandiincetsH| sarve cAnye maheSvAsA yayuH svazibirANyuta // 3 provAcedaM vacaH kRSNo meghadundubhinisvanaH // 56 - tataste prAvizanpArthA hatatviTvaM hatezvaram / naiSa zakyo'tizIghrAstraste ca sarve mhaarthaaH| | duryodhanasya zibiraM raGgavadvisRte jane // 4 Rjuyuddhena vikrAntA hantuM yuSmAbhirAhave // 57 gatotsavaM puramiva hRtanAgamiva hradam / upAyA vihitA hyete mayA tsmaannraadhipaaH| strIvarSavarabhUyiSThaM vRddhAmAtyairadhiSThitam // 5 - 1922 - Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. 61. 6 ] zalyaparva [9. 61. 32 traitaanpryupaatisstthnduryodhnpurHsraaH| saMjaya uvAca / kRtAJjalipuTA rAjankASAyamalinAmbarAH // 6 ISadutsmayamAnazca bhagavAnkezavo'rihA / zibiraM samanuprApya kururAjasya pANDavAH / pariSvajya ca rAjAnaM yudhiSThiramabhASata // 20 avaterumahArAja rathebhyo rathasattamAH // 7 diSTayA jayasi kaunteya diSTayA te zatravo jitAH / khato gANDIvadhanvAnamabhyabhASata kezavaH / diSTayA gANDIvadhanvA ca bhImasenazca paannddvH||21 sthitaH priyahite nityamatIva bharatarSabha // 8 tvaM cApi kuzalI rAjanmAdrIputrau ca pANDavau / avaropaya gANDIvamakSayyau ca mhessudhii| muktA vIrakSayAdasmAtsaMgrAmAnnihatadviSaH / athAhamavarokSyAmi pazcAdbharatasattama // 9 kSipramuttarakAlAni kuru kAryANi bhArata // 22 vayaM caivAvaroha tvametacchreyastavAnagha / upayAtamupaplavyaM saha gaannddiivdhnvnaa| saJcAkarottathA vIraH pANDuputro dhanaMjayaH // 10 AnIya madhuparka mAM yatpurA tvamavocathAH // 23 atha pazcAttataH kRSNo razmInutsRjya vaajinaam| eSa bhrAtA sakhA caiva tava kRSNa dhanaMjayaH / avArohata medhAvI rathAdgANDIvadhanvanaH // 11 rakSitavyo mahAbAho sarvAsvApatsviti prbho| prathAvatIrNe bhUtAnAmIzvare sumahAtmani / tava caivaM bruvANasya tathetyevAhamabruvam // 24 pirantardadhe divyo dhvajo gANDIvadhanvanaH // 12 sa savyasAcI guptaste vijayI ca narezvara / / jadagdho droNakarNAbhyAM divyairstrairmhaarthH| bhrAtRbhiH saha rAjendra zUraH satyaparAkramaH / pratha dIpto'gninA hyAzu prajajvAla mahIpate // 13 mukto vIrakSayAdasmAtsaMgrAmAllomaharSaNAt // 25 topAsaGgaH sarazmizca sAzvaH sayugabandhuraH / evamuktastu kRSNena dharmarAjo yudhiSThiraH / smIbhUto'patadbhUmau ratho gANDIvadhanvanaH // 14 hRSTaromA mahArAja pratyuvAca janArdanam // 26 | tathA bhasmabhUtaM tu dRSTvA pANDusutAH prbho| pramuktaM droNakarNAbhyAM brahmAstramarimardana / bhavanvismitA rAjannarjunazcedamabravIt // 15 kastvadanyaH sahetsAkSAdapi vatrI puraMdaraH // 27 tAJjaliH sapraNayaM praNipatyAbhivAdya ca / bhavatastu prasAdena saMgrAme bahavo jitAH / govinda kasmAdbhagavaratho dagdho'yamagninA // 16 | mahAraNagataH pArtho yacca nAsItparAGmakhaH // 28 kemetanmahadAzcaryamabhavadyadunandana / tathaiva ca mahAbAho paryAyairbahubhirmayA / nme brUhi mahAbAho zrotavyaM yadi manyase // 17 karmaNAmanusaMtAnaM tejasazca gatiH zubhA // 29 upaplavye maharSi kRSNadvaipAyano'bravIt / vAsudeva uvAca / yato dharmastataH kRSNo yataH kRSNastato jyH||30 astrairbahuvidhairdagdhaH pUrvamevAyamarjuna / ityevamukte te vIrAH zibiraM tava bhArata / madadhiSThitatvAtsamare na vizIrNaH paraMtapa // 18 pravizya pratyapadyanta kozaratnarddhisaMcayAn // 31 idAnIM tu vizIrNo'yaM dagdho brhmaastrtejsaa| rajataM jAtarUpaM ca maNInatha ca mauktikAn / mayA vimuktaH kaunteya tvayyadya kRtakarmaNi // 19 / bhUSaNAnyatha mukhyAni kambalAnyajinAni ca / - 1923 - Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 61. 32] mahAbhArate 19.62. 18 dAsIdAsamasaMkhyeyaM rAjyopakaraNAni ca // 32 kiM nu tatkAraNaM brahmanyena kRSNo gataH punaH // 4 te prApya dhanamakSayyaM tvadIyaM bhrtrssbh| na caitatkAraNaM brahmannarUpaM vai pratibhAti me| udakrozanmaheSvAsA narendra vijitArayaH // 33 yatrAgamadameyAtmA svayameva janArdanaH // 5 te tu vIrAH samAzvasya vAhanAnyavamucya c| tattvato vai samAcakSva sarvamadhvaryusattama / atiSThanta muhuH sarve pANDavAH sAtyakistathA // 34 yaccAtra kAraNaM brahmankAryasyAsya vinizcaye // 6 athAbravInmahArAja vAsudevo mahAyazAH / vaizaMpAyana uvAca / asmAbhirmaGgalArthAya vastavyaM zibirAdahiH // 35 tathetyuktvA ca te sarve pANDavAH saatykistthaa| tvadyukto'yamanuprazno yanmAM pRcchasi pArthiva / . vAsudevena sahitA maGgalArthaM yayurbahiH // 36 tatte'haM saMpravakSyAmi yathAvadbharatarSabha // 7 te samAsAdya saritaM puNyAmoghavatIM nRpa / / hataM duryodhanaM dRSTvA bhImasenena saMyuge / nyavasannatha tAM rAtriM pANDavA hatazatravaH // 37 vyutkramya samayaM rAjandhArtarASTraM mahAbalam // 8 tataH saMpreSayAmAsuryAvaM nAgasAhvayam / anyAyena hataM dRSTvA gadAyuddhena bhArata / sa ca prAyAjavenAzu vAsudevaH pratApavAn / yudhiSThiraM mahArAja mahadbhayamathAvizat // 9 dArukaM rathamAropya yena rAjAmbikAsutaH // 38 cintayAno mahAbhAgAM gAndhArI tapasAnvitAm / tamUcuH saMprayAsyantaM sainyasugrIvavAhanam / ghoreNa tapasA yuktAM trailokyamapi sA dahet // 10 pratyAzvAsaya gAndhArI hataputrAM yazasvinIm // 39 tasya cintayamAnasya buddhiH samabhavattadA / sa prAyAtpANDavairuktastatpuraM sAtvatAM varaH / gAndhAryAH krodhadIptAyAH pUrva prazamanaM bhavet // 11 AsasAdayiSuH kSipraM gAndhArI nihatAtmajAm // 40 sA hi putravadhaM zrutvA kRtamasmAmirIdRzam / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi mAnasenAgninA kruddhA bhasmasAnnaH kariSyati // 12 ekaSaSTitamo'dhyAyaH // 61 // kathaM duHkhamidaM tIvra gAndhArI prasahiSyati / zrutvA vinihataM putraM chalenAjihmayodhinam // 13 evaM vicintya bahudhA bhayazokasamanvitaH / janamejaya uvaac| vAsudevamidaM vAkyaM dharmarAjo'bhyabhASata / 14 kimarthaM rAjazArdUlo dharmarAjo yudhiSThiraH / tava prasAdAgovinda rAjyaM nihatakaNTakam / gAndhAryAH preSayAmAsa vAsudevaM paraMtapam // 1 aprApyaM manasApIha prAptamasmAbhiracyuta // 15 yadA pUrvaM gataH kRSNaH zamArthaM kaurvaanprti| pratyakSaM me mahAbAho saMgrAme lomaharSaNe / na ca taM labdhavAnkAmaM tato yuddhamabhUdidam // 2 / vimardaH sumahAnprAptastvayA yAdavanandana // 16 nihateSu tu yodheSu hate duryodhane tthaa| tvayA devAsure yuddhe vadhArthamamaradviSAm / pRthivyAM pANDaveyasya niHsapatne kRte yudhi // 3 / yathA sAhyaM purA dattaM hatAzca vibudhadviSaH // 17 vidrute zibire zUnye prApte yazasi cottame / sAhyaM tathA mahAbAho dattamasmAkamacyuta / - 1924 - Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 62. 18 ] zalyaparva [9. 62. 47 sArathyena ca vArSNeya bhavatA yaddhRtA vayam // 18 / vidito dhRtarASTrasya so'vatIrya rathottamAt // 33 yadi na tvaM bhavennAthaH phalgunasya mahAraNe / abhyagacchadadInAtmA dhRtarASTranivezanam / kathaM zakyo raNe jetuM bhavedeSa balArNavaH // 19 pUrva cAbhigataM tatra so'pazyadRSisattamam // 34 gadAprahArA vipulAH paridhaizcApi tADanam / / pAdau prapIDya kRSNasya rAjJazcApi janArdanaH / zaktimirbhiNDipAlaizca tomaraiH saparazvadhaiH // 20 / abhyavAdayadavyagro gAndhArI cApi kezavaH // 35 vAcazca paruSAH prAptAstvayA hysmddhitaissinnaa| tatastu yAdavazreSTho dhRtarASTramadhokSajaH / tAzca te saphalAH sarvA hate duryodhane'cyuta // 21 pANimAlambya rAjJaH sa sasvaraM praruroda ha // 36 gAndhAryA hi mahAbAho krodhaM budhyasya mAdhava / sa muhUrtamivotsRjya bASpaM zokasamudbhavam / sA hi nityaM mahAbhAgA tapasogreNa karzitA // 22 prakSAlya vAriNA netre Acamya ca yathAvidhi / putrapautravadhaM zrutvA dhruvaM naH saMpradhakSyati / uvAca prazritaM vAkyaM dhRtarASTramariMdamaH // 37 tasyAH prasAdanaM vIra prAptakAlaM mataM mama // 23 na te'styaviditaM kiMcidbhUtabhavyasya bhArata / kazca tAM krodhadIptAkSI putravyasanakarzitAm / kAlasya ca yathA vRttaM tatte suviditaM prabho // 38 dIkSituM puruSaH zaktastvAmRte. puruSottama // 24 yadidaM pANDavaiH sarvaistava cittAnurodhibhiH / patra me gamanaM prAptaM rocate tava mAdhava / kathaM kulakSayo na syAttathA kSatrasya bhArata // 39 gAndhAryAH krodhadIptAyAH prazamArthamariMdama // 25 bhrAtRbhiH samayaM kRtvA kSAntavAndharmavatsalaH / tvaM hi kartA vikartA ca lokAnAM prbhvaapyyH| dyUtacchalajitaiH zaktairvanavAso'bhyupAgataH // 40 hetukAraNasaMyuktairvAkyaiH kAlasamIritaiH // 26 ajJAtavAsacaryA ca nAnAvezasamAvRtaiH / kSiprameva mahAprAjJa gAndhArI zamayiSyasi / anye ca bahavaH klezAstvazaktairiva nityadA // 41 pitAmahazca bhagavAnkRSNastatra bhaviSyati // 27 mayA ca svayamAgamya yuddhakAla upasthite / sarvathA te mahAbAho gAndhAryAH krodhanAzanam / sarvalokasya sAMnidhye grAmAMstvaM paJca yaacitH||42 phartavyaM sAtvatazreSTha pANDavAnAM hitaiSiNA // 28 tvayA kAlopasRSTena lobhato nApavarjitAH / dharmarAjasya vacanaM zrutvA yadukulodvahaH / tavAparAdhAnnapate sarva kSatraM kSayaM gatam // 43 mAmaya dArukaM prAha rathaH sajo vidhiiytaam||29 bhISmeNa somadattena bAhnikena kRpeNa c| kezavasya vacaH zrutvA tvaramANo'tha dArukaH / droNena ca saputreNa vidureNa ca dhImatA / nyavedayadrathaM sajjaM kezavAya mahAtmane // 30 yAcitastvaM zamaM nityaM na ca tatkRtavAnasi // 44 taM rathaM yAdavazreSThaH samAruhya paraMtapaH / / kAlopahatacitto hi sarvo muhyati bhArata / jagAma hAstinapuraM tvaritaH kezavo vibhuH / / 31 yathA mUDho bhavAnpUrvamasminnarthe samudyate // 45 tataH prAyAnmahArAja mAdhavo bhagavAnrathI / kimanyatkAlayogAddhi diSTameva parAyaNam / nAgAsAhvayamAsAdya praviveza ca vIryavAn // 32 / mA ca doSaM mahArAja pANDaveSu nivezaya // 46 pravizya nagaraM vIro rathaghoSeNa nAdayan / / alpo'pyatikramo nAsti pANDavAnAM mahAtmanAm / - 1925 Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 62. 47 ] mahAbhArate [9. 62.73 dharmato nyAyatazcaiva snehatazca paraMtapa // 47 evametanmahAbAho yathA vadasi kezava / / 61 etatsarvaM tu vijJAya AtmadoSakRtaM phalam / AdhibhirdahyamAnAyA matiH saMcalitA mama / asUyAM pANDuputreSu na bhavAnkartumarhati / / 48 sA me vyavasthitA zrutvA tava vAkyaM janArdana // 62 kulaM vaMzazca piNDazca yacca putrakRtaM phalam / rAjJastvandhasya vRddhasya hataputrasya kezava / gAndhAryAstava caivAdya pANDaveSu pratiSThitam / / 49 tvaM gatiH saha tairvIraiH pANDavairdvipadAM vara // 63 etatsarvamanudhyAtvA Atmanazca vyatikramam / etAvaduktvA vacanaM mukhaM pracchAdya vaassaa| zivena pANDavAndhyAhi namaste bharatarSabha // 50 putrazokAbhisaMtaptA gAndhArI praruroda ha // 64 jAnAsi ca mahAbAho dharmarAjasya yA tvayi / tata enAM mahAbAhuH kezavaH zokakarzitAm / bhaktirbharatazArdUla snehazcApi svabhAvataH // 51 hetukAraNasaMyuktairvAkyairAzvAsayatprabhuH // 65 etacca kadanaM kRtvA zatrUNAmapakAriNAm / samAzvAsya ca gAndhArI dhRtarASTraM ca mAdhavaH / dahyate sma divArAnaM na ca zarmAdhigacchati // 52 drauNeH saMkalpitaM bhAvamanvabudhyata kezavaH // 66 tvAM caiva narazArdula gAndhArI ca yazasvinIm / tatastvarita utthAya pAdau mULa praNamya ca / sa zocanbharatazreSTha na zAntimadhigacchati / / 53 dvaipAyanasya rAjendra tataH kauravamabravIt // 67 hriyA ca parayAviSTo bhavantaM nAdhigacchati / / ApRcche tvAM kuruzreSTha mA ca zoke manaH kRthAH / putrazokAbhisaMtaptaM buddhivyAkulitendriyam / / 54 drauNeH pApo'styabhiprAyastenAsmi sahasotthitaH / evamuktvA mahArAja dhRtarASTraM yadUttamaH / pANDavAnAM vadhe rAtrau buddhistena pradarzitA // 68 uvAca paramaM vAkyaM gAndhArI zokakarzitAm / / 55 etacchrutvA tu vacanaM gAndhAryA sahito'bravIt / saubaleyi nibodha tvaM yattvAM vakSyAmi suvrate / dhRtarASTro mahAbAhuH kezavaM kezisUdanam // 69 tvatsamA nAsti loke'sminnadya sImantinI shubhe|| zIghraM gaccha mahAbAho pANDavAnparipAlaya / jAnAmi ca yathA rAjJi sabhAyAM mama sNnidhau| bhUyastvayA sameSyAmi kSiprameva janArdana / dharmArthasahitaM vAkyamubhayoH pakSayorhitam / prAyAttatastu tvarito dArukeNa sahAcyutaH // 70 uktavatyasi kalyANi na ca te tanayaiH zrutam // 57 | vAsudeve gate rAjandhRtarASTra janezvaram / duryodhanastvayA cokto jayArthI paruSaM vcH|| AzvAsayadameyAtmA vyAso lokanamaskRtaH // 7 // zRNu mUDha vaco mahyaM yato dharmastato jayaH // 58 | vAsudevo'pi dharmAtmA kRtakRtyo jagAma ha / tadidaM samanuprAptaM tava vAkyaM nRpaatmje| / zibiraM hAstinapurAdikSuH pANDavAnnRpa / / 72 evaM viditvA kalyANi mA sma zoke manaH kRthaaH|| Agamya zibiraM rAtrau so'bhyagacchata pANDavAn / pANDavAnAM vinAzAya mA te buddhiH kadAcana // 59 / tacca tebhyaH samAkhyAya sahitastaiH smaavisht||73 zaktA cAsi mahAbhAge pRthivIM sacarAcarAm / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi dviSaSTitamo'dhyAyaH // 62 // cakSuSA krodhIptena nirdagdhuM tapaso balAt // 60 vAsudevavacaH zrutvA gAndhArI vAkyamabravIt / - 1926 - Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 63. 1] zalyaparva [9. 63. 28 63 ko vA samayabhettAraM budhaH saMmantumarhati // 13 adharmeNa jayaM labdhvA ko nu hRSyeta paNDitaH / dhRtarASTra uvaac| yathA saMhRSyate pApaH pANDuputro vRkodaraH // 14 adhiSThitaH padA mUrdhni bhagnasaktho mahIM gataH / kiM nu citramatastvadya bhanasakthasya yanmama / zauTIramAnI putro me kAnyabhASata saMjaya // 1 kruddhena bhImasenena pAdena mRditaM ziraH // 15 atyartha kopano rAjA jAtavairazca pANDuSu / pratapantaM zriyA juSTaM vartamAnaM ca bandhuSu / vyasanaM paramaM prAptaH kimAha paramAhave // 2 evaM kuryAnnaro yo hi sa vai saMjaya pUjitaH // 16 saMjaya uvAca / abhijJA kSatradharmasya mama mAtA pitA ca me / zRNu rAjanpravakSyAmi yathAvRttaM nraadhip| . tau hi saMjaya duHkhArtI vijJApyau vacanAnmama // 17 rAjJA yaduktaM bhagnena tasminvyasana Agate // 3 iSTaM bhRtyA bhRtAH samyagbhUH prazAstA sasAgarA / bhanasaktho nRpo rAjanpAMsunA so'vaguNThitaH / mUrdhni sthitamamitrANAM jIvatAmeva saMjaya // 18 yamayanmUrdhajAMstatra vIkSya caiva dizo daza // 4 dattA dAyA yathAzakti mitrANAM ca priyaM kRtam / kezAnniyamya yatnena niHzvasannurago ythaa| amitrA bAdhitAH sarve ko nu svantataro mayA // 19 saMrambhAzruparItAbhyAM netrAbhyAmabhivIkSya mAm // 5 yAtAni pararASTrANi nRpA bhuktAzca dAsavat / bAhU dharaNyAM niSpiSya muhurmatta iva dvipaH / priyebhyaH prakRtaM sAdhu ko nu svantataro mayA // 20 prakIrNAnmUrdhajAndhunvandantairdantAnupaspRzan / mAnitA bAndhavAH sarve mAnyaH saMpUjito janaH / garhayanpANDavaM jyeSThaM niHzvasyedamathAbravIt // 6 tritayaM sevitaM sarvaM ko nu svantataro mayA // 21 bhISme zAMtanave nAthe karNe cAstrabhRtAM vare / AjJaptaM nRpamukhyeSu mAnaH prAptaH sudurlabhaH / gautame zakunau cApi droNe cAstrabhRtAM vare // 7 AjAneyaistathA yAtaM ko nu svantataro mayA // 22 azvatthAni tathA zalye zUre ca kRtavarmaNi / adhItaM vidhivadattaM prAptamAyurnirAmayam / imAmavasthAM prApto'smi kAlo hi durtikrmH|| 8 svadharmeNa jitA lokAH ko nu svantataro mayA // 23 ekAdazacamUbhartA so'hametAM dazAM gataH / diSTayA nAhaM jitaH saMkhye parAnpreSyavadAzritaH / kAlaM prApya mahAbAho na kazcidativartate // 9 diSTayA me vipulA lakSmImate tvanyaM gatA vibho||24 AkhyAtavyaM madIyAnAM ye'smiJjIvanti saMgare / yadiSTaM kSatrabandhUnAM svadharmamanutiSThatAm / yathAhaM bhImasenena vyutkramya samayaM hataH // 10 nidhanaM tanmayA prAptaM ko nu svantataro mayA // 25 bahUni sunRzaMsAni kRtAni khalu pANDavaiH / diSTayA nAhaM parAvRtto vairAtprAkRtavajjitaH / bhUrizravasi karNe ca bhISme droNe ca zrImati // 11 | diSTayA na vimati kAMcidbhajitvA tu parAjitaH // 26 idaM cAkIrtijaM karma nRzaMsaiH pANDavaiH kRtam / suptaM vAtha pramattaM vA yathA hanyAdviSeNa vA / yena te satsu nirvedaM gamiSyantIti me matiH // 12 / evaM vyutkrAntadharmeNa vyutkramya samayaM hataH // 27 kA prItiH sattvayuktasya kRtvopadhikRtaM jayam / azvatthAmA mahAbhAgaH kRtavarmA ca saatvtH| - 1927 - Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 63. 28 ] mahAbhArate [9. 64. 11 kRpaH zAradvatazcaiva vaktavyA vacanAnmama // 28 dhyAtvA ca suciraM kAlaM jagmurArtA yathAgatam // 43 adharmeNa pravRttAnAM pANDavAnAmanekazaH / iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi vizvAsaM samayanAnAM na yUyaM gantumarhatha // 29 trissssttitmo'dhyaayH|| 6 // vAtikAMzcAbravIdrAjA putraste satyavikramaH / adharmAdbhImasenena nihato'haM yathA raNe // 30 so'haM droNaM svargagataM zalyakarNAvubhau tathA / saMjaya uvAca / vRSasenaM mahAvIryaM zakuni cApi saubalam // 31 / vAtikAnAM sakAzAttu zrutvA duryodhanaM hatam / jalasaMdhaM mahAvIryaM bhagadattaM ca pArthivam / hataziSTAstato rAjankauravANAM mahArathAH // 1 saumadattiM maheSvAsaM saindhavaM ca jayadratham // 32 vinirbhinnAH zitairvANairgadAtomarazaktibhiH / duHzAsanapurogAMzca bhrAtRnAtmasamAMstathA / azvatthAmA kRpazcaiva kRtavarmA ca sAtvataH / dauHzAsaniM ca vikrAntaM lakSmaNaM cAtmajAvubhau // 33 tvaritA javanairazvarAyodhanamupAgaman // 2 etAMzcAnyAMzca subahUnmadIyAMzca sahasrazaH / tatrApazyanmahAtmAnaM dhArtarASTra nipAtitam / pRSThato'nugamiSyAmi sArthahIna ivAdhvagaH // 34 prabhagnaM vAyuvegena mahAzAlaM yathA vane // 3 kathaM bhrAtRnhatAJzrutvA bhartAraM ca svasA mm| bhUmau viveSTamAnaM taM rudhireNa samukSitam / . -rorUyamANA duHkhArtA duHzalA sA bhaviSyati // 35 mahAgajamivAraNye vyAdhena vinipAtitam // 4 snuSAbhiH prasnuSAbhizca vRddho rAjA pitA mm| vivartamAnaM bahuzo rudhiraughapariplutam / gAndhArIsahitaH krozankAM gatiM pratipatsyate // 36 yadRcchayA nipatitaM cakramAdityagocaram // 5 nUnaM lakSmaNamAtApi hataputrA hatezvarA / mahAvAtasamutthena saMzuSkamiva sAgaram / vinAzaM yAsyati kSipraM kalyANI pRthulocanA // 37 pUrNacandramiva vyomni tuSArAvRtamaNDalam // 6 yadi jAnAti cArvAkaH paritrAvAgvizAradaH / reNudhvastaM dIrghabhujaM. mAtaGgasamavikramam / / kariSyati mahAbhAgo dhruvaM so'pacitiM mama // 38 / vRtaM bhUtagaNairaiH kravyAdaizca samantataH / samantapaJcake puNye triSu lokeSu vizrute / yathA dhanaM lipsamAnai tyairnRpatisattamam // 7 ahaM nidhanamAsAdya lokAnprApsyAmi zAzvatAn // 39 bhRkuTIkRtavaktrAntaM krodhAdudvRttacakSuSam / tato janasahasrANi bASpapUrNAni mAriSa / sAmarSa taM naravyAghraM vyAghraM nipatitaM yathA // 8 pralApaM nRpateH zrutvA vidravanti dizo daza // 40 te tu dRSTvA maheSvAsA bhUtale patitaM nRpam / sasAgaravanA ghorA pRthivI scraacraa| mohamabhyAgamansarve kRpaprabhRtayo rathAH // 9 cacAlAtha sanirhAdA dizazcaivAvilAbhavan // 41 avatIrya rathebhyastu prAdravanarAjasaMnidhau / te droNaputramAsAdya yathAvRttaM nyavedayan / duryodhanaM ca saMprekSya sarve bhUmAvupAvizan // 10 vyavahAraM gadAyuddhe pArthivasya ca ghAtanam // 42 tato drauNirmahArAja bASpapUrNekSaNaH zvasan / tadAkhyAya tataH sarve droNaputrasya bhArata / uvAca bharatazreSThaM sarvalokezvarezvaram / / 11 - 1928 - Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 64. 12 ] zalyaparva [9. 64. 39 na nUnaM vidyate'sahyaM mAnuSye kiMcideva hi / mA bhavanto'nutapyantAM sauhRdAnnidhanena me / yatra tvaM puruSavyAghra zeSe pAMsuSu rUSitaH / / 12 yadi vedAH pramANaM vo jitA lokA myaakssyaaH||27 bhUtvA hi nRpatiH pUrvaM samAjJApya ca medinIm / manyamAnaH prabhAvaM ca kRSNasyAmitatejasaH / kathameko'dya rAjendra tiSThase nirjane vane // 13 tena na cyAvitazcAhaM kSatradharmAtsvanuSThitAt // 28 duHzAsanaM na pazyAmi nApi karNa mahAratham / sa mayA samanuprApto nAsmi zocyaH kathaMcana / nApi tAnsuhRdaH sarvAnkimidaM bharatarSabha // 14 kRtaM bhavadbhiH sadRzamanurUpamivAtmanaH / duHkhaM nUnaM kRtAntasya gatiM jJAtuM kathaMcana / yatitaM vijaye nityaM daivaM tu duratikramam // 29 lokAnAM ca bhavAnyatra zeSe pAMsuSu rUSitaH // 15 etAvaduktvA vacanaM bASpavyAkulalocanaH / eSa mUrdhAvasiktAnAmagre gatvA paraMtapaH / . tUSNIM babhUva rAjendra rujAsau vihvalo bhRzam // 30 prataNaM grasate pAMsuM pazya kAlasya paryayam // 16 tathA tu dRSTvA rAjAnaM bASpazokasamanvitam / ka te tadamalaM chatraM vyajanaM ka ca pArthiva / drauNiH krodhena jajvAla yathA vahnirjagatkSaye // 31 sA ca te mahatI senA ka gatA pArthivottama // 17 sa tu krodhasamAviSTaH pANau pANiM nipIDya ca / durvijJeyA gatirnUnaM kAryANAM kAraNAntare / | bASpavihvala yA vAcA rAjAnamidamabravIt // 32 yadvai lokagururbhUtvA bhavAnetAM dazAM gataH / / 18 pitA me nihataH kSudraH sunRzaMsena karmaNA / adhruvA sarvamatryeSu dhruvaM zrIrupalakSyate / na tathA tena tapyAmi yathA rAjaMstvayAdya vai // 33 bhavato vyasanaM dRSTvA zakravispardhino bhRzam // 19 zRNu cedaM vaco mahyaM satyena vadataH prabho / tasya tadvacanaM zrutvA duHkhitasya vizeSataH / / iSTApUrtena dAnena dharmeNa sukRtena ca // 34 uvAca rAjanputraste prAptakAlamidaM vacaH // 20 adyAhaM sarvapAJcAlAnvAsudevasya pazyataH / vimRjya netre pANibhyAM zokajaM bASpamutsRjan / sarvopAyairhi neSyAmi pretarAjanivezanam / kRpAdInsa tadA vIrAnsarvAneva narAdhipaH // 21 anujJAM tu mahArAja bhavAnme dAtumarhati // 35 IdRzo martyadharmo'yaM dhAtrA nirdiSTa ucyate / iti zrutvA tu vacanaM droNaputrasya kauravaH / vinAzaH sarvabhUtAnAM kAlaparyAyakAritaH // 22 manasaH prItijananaM kRpaM vacanamabravIt / so'yaM mAM samanuprAptaH pratyakSaM bhavatAM hi yaH / AcArya zIghraM kalazaM jalapUrNa samAnaya // 36 pRthivIM pAlayitvAhametAM niSThAmupAgataH // 23 sa tadvacanamAjJAya rAjJo brAhmaNasattamaH / diSTyA nAhaM parAvRtto yuddhe kasyAMcidApadi / kalazaM pUrNamAdAya rAjJo'ntikamupAgamat // 37 diSTayAhaM nihataH pApaizchalenaiva vizeSataH // 24 tamabravInmahArAja putrastava vizAM pate / utsAhazca kRto nityaM mayA diSTyA yuyutstaa| mamAjJayA dvijazreSTha droNaputro'bhiSicyatAm / diSTayA cAsmi hato yuddhe nihatajJAtibAndhavaH // 25 senApatyena bhadraM te mama cedicchasi priym|| 38 diSTyA ca vo'haM pazyAmi muktaansmaajnkssyaat| rAjJo niyogAdyoddhavyaM brAhmaNena vizeSataH / khastiyuktAMzca kalyAMzca tanme priyamanuttamam / / 26 / vartatA kSatradharmeNa hyevaM dharmavido viduH // 39 ma.bhA. 242 - 1929 - Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9. 64. 40 ] mahAbhArate [9. 64. 43 rAjJastu vacanaM zrutvA kRpaH zAradvatastataH / drauNi rAjJo niyogena senApatye'bhyaSecayat // 40 so'bhiSikto mahArAja pariSvajya nRpottamam / / prayayau siMhanAdena dizaH sarvA vinAdayan // 41 duryodhano'pi rAjendra zoNitaughapariplutaH / tAM nizAM pratipede'tha sarvabhUtabhayAvahAm // 42 apakramya tu te tUrNaM tasmAdAyodhanAnnRpa / zokasaMvinamanasazcintAdhyAnaparAbhavan // 43 iti zrImahAbhArate zalyaparvaNi catuHSaSTitamo'dhyAyaH // 6 // // samAptaM gadAyuddhaparva // // samAptaM zalyaparva // - 1980 Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sauptikaparva kathaM hi vRddhamithunaM hataputraM bhaviSyati / na hyahaM pANDaveyasya viSaye vastumutsahe // 11 saMjaya uvAca / kathaM rAjJaH pitA bhUtvA svayaM rAjA ca saMjaya / tataste sahitA vIrAH prayAtA dakSiNAmukhAH / preSyabhUtaH pravarteyaM pANDaveyasya zAsanAt // 12 upAstamayavelAyAM zibirAbhyAzamAgatAH // 1 AjJApya pRthivIM sAM sthitvA mUrdhni ca saMjaya / vimucya vAhAMstvaritA bhItAH samabhavaMstadA / kathamadya bhaviSyAmi preSyabhUto durantakRt // 13 gahanaM dezamAsAdya pracchannA nyavizanta te // 2 kathaM bhImasya vAkyAni zrotuM zakSyAmi saMjaya / senAnivezamabhito nAtidUramavasthitAH / yena putrazataM pUrNamekena nihataM mama // 14 nikRttA nizitaiH zastraiH smntaatksstviksstaaH||3 kRtaM satyaM vacastasya vidurasya mahAtmanaH / dIrghamuSNaM ca niHzvasya pANDavAnanvacintayan / akurvatA vacastena mama putreNa saMjaya // 15 zrutvA ca ninadaM ghoraM pANDavAnAM jayaiSiNAm // 4 adharmeNa hate tAta putre duryodhane mama / anusArabhayAdbhItAH prAGmukhAH prAdravanpunaH / kRtavarmA kRpo drauNiH kimakurvata saMjaya // 16 te muhUrta tato gatvA zrAntavAhAH pipAsitAH // 5 saMjaya uvAca / nAmRSyanta maheSvAsAH krodhAmarSavazaM gatAH / gatvA tu tAvakA rAjannAtidUramavasthitAH / rAjJo vadhena saMtaptA muhUrtaM samavasthitAH // 6 apazyanta vanaM ghoraM nAnAdrumalatAkulam // 17 dhRtarASTra uvAca / te muhUrtaM tu vizramya labdhatoyaihayottamaiH / azraddheyamidaM karma kRtaM bhImena saMjaya / sUryAstamayavelAyAmAseduH sumahadvanam // 18 yatsa nAgAyutaprANaH putro mama nipAtitaH / / 7 nAnAmRgagaNairjuSTaM nAnApakSisamAkulam / avadhyaH sarvabhUtAnAM vajrasaMhanano yuvA / nAnAdrumalatAcchannaM nAnAvyAlaniSevitam // 19 pANDavaiH samare putro nihato mama saMjaya // 8 nAnAtoyasamAkIrNaM taDAgairupazobhitam / na diSTamabhyatikrAntuM zakyaM gAvalgaNe naraiH / padminIzatasaMchannaM nIlotpalasamAyutam // 20 yatsametya raNe pAthaiH putro mama nipAtitaH // 9 pravizya tadvanaM ghoraM vIkSamANAH samantataH / adrisAramayaM nUnaM hRdayaM mama saMjaya / / zAkhAsahasrasaMchannaM nyagrodhaM dadRzuMstataH / / 21 hataM putrazataM zrutvA yanna dIrNaM sahasradhA // 10 upetya tu tadA rAjannyagrodhaM te mahArathAH / - 1931 - Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 1. 22] mahAbhArate [10. 1. 50 % 3D % 3D% 3D1 C 3D.LE+ dadRzurdvipadAM zreSThAH zreSTaM taM vai vanaspatim / / 22 mahAsvanaM mahAkAyaM haryakSaM babhrupiGgalam / te'vatIrya rathebhyastu vipramucya ca vAjinaH / sudIrghaghoNAnakharaM suparNamiva veginam / / 37 upaspRzya yathAnyAyaM saMdhyAmanvAsata prbho||23 so'tha zabdaM mRdaM kRtvA lIyamAna ivANDajaH / tato'staM parvatazreSThamanuprApte divAkare / nyagrodhasya tataH zAkhAM prArthayAmAsa bhArata // 38 sarvasya jagato dhAtrI zarvarI samapadyata // 24 saMnipatya tu zAkhAyAM nyagrodhasya vihaMgamaH / grahanakSatratArAbhiH prakIrNAbhiralaMkRtam / suptAJjaghAna subahUnvAyasAnvAyasAntakaH // 39 nabho'zukamivAbhAti prekSaNIyaM samantataH // 25 keSAMcidacchinatpakSAzirAMsi ca cakata ha / ISaccApi pravalganti ye sattvA rAtricAriNaH / caraNAMzcaiva keSAMcidvabhaJja caraNAyudhaH / / 40 divAcarAzca ye sattvAste nidrAvazamAgatAH // 26 kSaNenAhansa balavAnye'sya dRSTipathe sthitAH / rAtriMcarANAM sattvAnAM ninAdo'bhUtsudAruNaH / / teSAM zarIrAvayavaiH zarIraizca vizAM pate / .. kravyAdAzca pramuditA ghorA prAptA ca zarvarI // 27 nyagrodhamaNDalaM sarva saMchannaM sarvato'bhavat // 41 tasminrAtrimukhe ghore duHkhazokasamanvitAH / tAMstu hatyA tataH kAkAnkauziko mudito'bhavat / kRtavarmA kRpo drauNirupopavivizuH samam // 28 pratikRtya yathAkAmaM zatrUNAM zatrusUdanaH // 42 tatropaviSTAH zocanto nyagrodhasya samantataH / tadRSTvA sopadhaM karma kauzikena kRtaM nizi / tamevArthamatikrAntaM kurupANDavayoH kSayam // 29 tadbhAvakRtasaMkalpo drauNireko vyacintayat / / 43 nidrayA ca parItAGgA niSedurdharaNItale / upadezaH kRto'nena pakSiNA mama saMyuge / zrameNa sudRDhaM yuktA vikSatA vividhaiH shraiH||30 zatrUNAM kSapaNe yuktaH prAptakAlazca me mataH // 44 tato nidrAvazaM prAptau kRpabhojau mahArathau / nAdya zakyA mayA hantuM pANDavA jitakAzinaH / sukhocitAvaduHkhAhI niSaNNau dhrnniitle| balavantaH kRtotsAhA labdhalakSAH prahAriNaH / tau tu suptau mahArAja zramazokasamanvitau // 31 rAjJaH sakAze teSAM ca pratijJAto vadho mayA // 45 krodhAmarSamazaM prApto droNaputrastu bhArata / pataMgAnisamAM vRttimAsthAyAtmavinAzinIm / naiva sma sa jagAmAtha nidrAM sarpa iva zvasana // 32 nyAyato yudhyamAnasya prANatyAgo na saMzayaH / na lebhe sa tu nidrAM vai dahyamAno'timanyunA / chadmanA tu bhavetsiddhiH zatrUNAM ca kSayo mahAn // 46 vIkSAMcakre mahAbAhustadvanaM ghoradarzanam // 33 tatra saMzayitAdAdyo'rtho niHsaMzayo bhavet / vIkSamANo vanoddezaM nAnAsattvairniSevitam / taM janA bahu manyante ye'rthazAstravizAradAH // 47 apazyata mahAbAhunyagrodhaM vAyasAyutam // 34 yaccApyatra bhavedvAcyaM garhitaM lokaninditam / tatra kAkasahasrANi tAM nizAM paryaNAmayan / kartavyaM tanmanuSyeNa kSatradharmeNa vartatA // 48 sukhaM svapantaH kauravya pRthakpRthagapAzrayAH // 35 ninditAni ca sarvANi kutsitAni pade pade / supteSu teSu kAkeSu vistabdheSu samantataH / sopadhAni kRtAnyeva pANDavairakRtAtmabhiH // 49 so'pazyatsahasAyAntamulUkaM ghoradarzanam // 36 / asminnarthe purA gItau zrUyete dharmacintakaiH / - 1932 - Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 1. 50 ] sauptikaparva | 10. 2. 12 lokau nyAyamavekSadbhistattvArtha tattvadarzibhiH // 50 / yathA hasyedazI niSThA kRte kArye'pi duSkare / / 65 parizrAnte vidIrNe ca bhuJjAne cApi shtrubhiH|| bhavatostu yadi prajJA na mohAdapacIyate / prasthAne ca praveze ca prahartavyaM riporbalam // 51 / vyApanne'sminmahatyarthe yannaH zreyastaducyatAm / / 66 nidrAmirdharAtre ca tathA naSTapraNAyakam / iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi minnayodhaM balaM yacca dvidhA yuktaM ca yadbhavet // 52 prthmo'dhyaayH||1|| ityevaM nizcayaM cakre suptAnAM yudhi mAraNe / pANDUnAM saha pAzcAlaioNaputraH pratApavAn // 53 kRpa uvAca / sa rAM matimAsthAya vinizcitya muhurmuhuH / / zrutaM te vacanaM sarvaM hetuyuktaM mayA vibho / suptau prAbodhayattau tu mAtulaM bhojameva ca // 54 mamApi tu vacaH kiMcicchRNuSvAdya mahAbhuja // 1 nottaraM pratipede ca tatra yuktaM TThiyA vRtH| AbaddhA mAnuSAH sarve nibandhAH karmaNordvayoH / sa muhUrtamiva dhyAtvA bASpavihvalamabravIt / / 55 daive puruSakAre ca paraM tAbhyAM na vidyate // 2 ito duryodhano rAjA ekavIro mahAbalaH / na hi devena sidhyanti karmANyekena sattama / yasyArthe vairamasmAbhirAsaktaM pANDavaiH saha // 56 na cApi karmaNekena dvAbhyAM siddhistu yogataH // 3 ekAkI bahubhiH kSudairAhave zuddhavikramaH / tAbhyAmubhAbhyAM sarvArthA nibaddhA hyadhamottamAH / pAtito bhImasenena ekAdazacamUpatiH // 57 pravRttAzcaiva dRzyante nivRttAzcaiva sarvazaH // 4 vRkodareNa kSudreNa sunRzaMsamidaM kRtam / parjanyaH parvate varSankiM nu sAdhayate phalam / mUrdhAbhiSiktasya ziraH pAdena parimRdgatA / / 58 kRSTa kSetre tathAvarSanki nu sAdhayate phalam // 5 vinardanti sma pAJcAlAH kSveDanti ca hasanti ca / utthAnaM cApyadevasya hyanutthAnasya daivatam / dhamanti zaGkhAJzatazo hRSTA nanti ca dundubhIn // 59 vyarthaM bhavati sarvatra pUrva kastatra nizcayaH // 6 pAdivaghoSastumulo vimizraH zaGkhanisvanaiH / pravRSTe ca yathA deve samyakkSetre ca karSite / anilenerito ghoro dizaH pUrayatIva hi // 60 bIjaM mahAguNaM bhUyAttathA siddhirhi mAnuSI // 7 azvAnAM heSamANAnAM gajAnAM caiva buMhatAm / tayordaivaM vinizcitya svavazenaiva vartate / siMhanAdazca zUrANAM zrUyate sumahAnayam // 61 prAjJAH puruSakAraM tu ghaTante dAkSyamAsthitAH // 8 dizaM prAcI samAzritya hRSTAnAM garjatAM bhRzam / tAbhyAM sarve hi kAryArthA manuSyANAM nararSabha / tyanemisvanAzcaiva zrUyante lomaharSaNAH / / 62 viceSTantazca dRzyante nivRttAzca tathaiva hi // 9 pANDavairdhArtarASTrANAM yadidaM kadanaM kRtam / kRtaH puruSakAraH sanso'pi daivena sidhyati / bayameva trayaH ziSTAstasminmahati vaizase // 63 tathAsya karmaNaH karturabhinirvartate phalam // 10 kecinnAgazataprANAH kecitsarvAstrakovidAH / utthAnaM tu manuSyANAM dakSANAM daivavarjitam / nihatAH pANDaveyaiH sma manye kAlasya paryayam // 64 aphalaM dRzyate loke samyagapyupapAditam // 11 khametena bhAvyaM hi nUnaM kAryeNa tattvataH / | tatrAlasA manuSyANAM ye bhavantyamanasvinaH / - 1933 - Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 2. 12] mahAbhArate [ 10. 3.6 utthAnaM te vigarhanti prAjJAnAM tanna rocate // 12 / pUrvamapyatiduHzIlo na dainyaM kartumarhati / prAyazo hi kRtaM karma aphalaM dRzyate bhuvi / tapatyarthe vipanne hi mitrANAmakRtaM vacaH // 27 akRtvA ca punarduHkhaM karma dRzyenmahAphalam // 13 anvAvartAmahi vayaM yattu taM pApapUruSam / ceSTAmakurvallabhate yadi kiMcidyadRcchayA / asmAnapyanayastasmAtprApto'yaM dAruNo mahAn // 21 yo vA na labhate kRtvA durdazau tAvubhAvapi // 14 anena tu mamAdyApi vysnenoptaapitaa| zaknoti jIvituM dakSo nAlasaH sukhamedhate / buddhizcintayataH kiMcitsvaM zreyo nAvabudhyate // 2 dRzyante jIvaloke'smindakSAH prAyo hitaissinnH||15 muhyatA tu manuSyeNa praSTavyAH suhRdo budhaaH| yadi dakSaH samArambhAtkarmaNAM nAznute phalam / te ca pRSTA yathA brayustatkartavyaM tathA bhavet // 3 // nAsya vAcyaM bhavetkicittattvaM caapydhigcchti||16 te vayaM dhRtarASTraM ca gAndhArI ca sametya h| akRtvA karma yo loke phalaM vindati vissttitH| / upapRcchAmahe gatvA viduraM ca mahAmatim // 31 sa tu vaktavyatAM yAti dveSyo bhavati prAyazaH / / 17 te pRSTAzca vadeyuryacchreyo naH samanantaram / evametadanAdRtya vartate yastvato'nyathA / tadasmAbhiH punaH kAryamiti me naiSThikI mtiH||3|| sa karotyAtmano'narthAnnaiSa buddhimatAM nyH|| 18 anArambhAttu kAryANAM nArthaH saMpadyate kvacit / hInaM puruSakAreNa yadA daivena vA punaH / kRte puruSakAre ca yeSAM kArya na sidhyati / kAraNAbhyAmathaitAbhyAmutthAnamaphalaM bhavet / daivenopahatAste tu nAtra kAryA vicAraNA // 33 hInaM puruSakAreNa karma tviha na sidhyati // 19 ___ iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi daivatebhyo namaskRtya yastvarthAnsamyagIhate / dvitIyo'dhyAyaH // 2 // dakSo dAkSiNyasaMpanno na sa moghaM vihanyate // 20 samyagIhA punariyaM yo vRddhAnupasevate / saMjaya uvAca / ApRcchati ca yacchreyaH karoti ca hitaM vacaH // 21 kRpasya vacanaM zrutvA dharmArthasahitaM zubham / utthAyotthAya hi sadA praSTavyA vRddhsNmtaaH| azvatthAmA mahArAja duHkhazokasamanvitaH // 1 te'sya yoge paraM mUlaM tanmUlA siddhirucyate // 22 dahyamAnastu zokena pradIptenAgninA yathA / vRddhAnAM vacanaM zrutvA yo hyutthAnaM prayojayet / / raM manastataH kRtvA tAvubhau pratyabhASata // 2 utthAnasya phalaM samyaktadA sa labhate'cirAta // 23 puruSe puruSe buddhiH sA sA bhavati shobhnaa| . rAgAtkrodhAdbhayAllobhAdyo'rthAnIheta mAnavaH / tuSyanti ca pRthaksarve prajJayA te svayA svayA // anIzazcAvamAnI ca sa zIghraM bhrazyate zriyaH // 24 sarvo hi manyate loka AtmAnaM buddhimattaram / so'yaM duryodhanenArtho lubdhenaadiirghdrshinaa| | sarvasyAtmA bahumataH sarvAtmAnaM prazaMsati // 4 asamarthya samArabdho mUDhatvAdavicintitaH // 25 / sarvasya hi svakA prajJA sAdhuvAde prtisstthitaa| hitabuddhInanAdRtya saMmatryAsAdhubhiH saha / parabuddhiM ca nindanti svAM prazaMsanti cAsakRt // vAryamANo'karodvairaM pANDavairguNavattaraiH // 26 / kAraNAntarayogena yoge yeSAM samA matiH / - 1934 3 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 3. 6] sauptikaparva [10. 3. 35 te'nyonyena ca tuSyanti bahu manyanti caaskRt||6 / mandabhAgyatayAsmyetaM kSatradharmamanuSThitaH // 21 tasyaiva tu manuSyasya sA sA buddhistadA tdaa| kSatradharma viditvAhaM yadi brAhmaNyasaMzritam / phAlayogaviparyAsaM prApyAnyonyaM vipadyate // 7 prakuryAM sumahatkarma na me tatsAdhu saMmatam // 22 acintyatvAddhi cittAnAM manuSyANAM vizeSataH / dhArayitvA dhanurdivyaM divyAnyastrANi cAhave / cittavaikalyamAsAdya sA sA buddhiH prajAyate // 8 / pitaraM nihataM dRSTvA kiM nu vakSyAmi saMsadi // 23 sthA hi vaidyaH kuzalo jJAtvA vyAdhi yathAvidhi / so'hamadya yathAkAmaM kSatradharmamupAsya tam / meSajaM kurute yogAtprazamArthamihAbhibho // 9 gantAsmi padavIM rAjJaH pituzcApi mahAdyuteH // 24 evaM kAryasya yogArtha buddhiM kurvanti mAnavAH / adya svapsyanti pAJcAlA vizvastA jitakAzinaH / nayA hi svayA yuktAstAM ca nindanti maanvaaH||10 vimuktayugyakavacA harSeNa ca samanvitAH / dhanyayA yauvane mo buddhyA bhavati mohitaH / / vayaM jitA matAzcaiSAM zrAntA vyAyamanena ca // 25 madhye'nyayA jarAyAM tu so'nyAM rocayate mtim||11 teSAM nizi prasuptAnAM svasthAnAM zibire svake / vyasanaM vA punarghoraM samRddhiM vApi tAdRzIm / avaskandaM kariSyAmi zivirasyAdya duSkaram // 26 aSApya puruSo bhoja kurute buddhivaikRtam // 12 / tAnavaskandha zibire pretabhUtAnvicetasaH / ekasminneva puruSe sA sA buddhistadA tadA / sUdayiSyAmi vikramya maghavAniva dAnavAn // 27 bhavatyanityaprajJatvAtsA tasyaiva na rocate // 13 adya tAnsahitAnsarvAndhRSTadyumnapurogamAn / nizcitya tu yathAprajJaM yAM matiM sAdhu pazyati / sUdayiSyAmi vikramya kakSaM dIpta ivAnalaH / tasyAM prakurute bhAvaM sA tasyodyogakArikA / 14 / nihatya caiva pAzcAlAzAnti labdhAsmi sattama // 28 sarvo hi puruSo bhoja sAdhvetaditi nizcitaH / pAzcAleSu cariSyAmi sUdayannadya saMyuge / kartumArabhate prIto maraNAdiSu karmasu // 15 pinAkapANiH saMkruddhaH svayaM rudraH pazuSviva // 29 sarve hi yuktiM vijJAya prajJAM cApi svakAM narAH / adyAhaM sarvapAzcAlAnnihatya ca nikRtya ca / ceSTante vividhAzceSTA hitamityeva jAnate // 16 ardayiSyAmi saMkruddho raNe pANDusutAMstathA // 30 upajAtA vyasanajA yeyamadya matirmama / adyAhaM sarvapAzcAlaiH kRtvA bhUmiM zarIriNIm / guvayostAM pravakSyAmi mama zokavinAzinIm // 17 prahRtyaikaikazastebhyo bhaviSyAmyanRNaH pituH // 31 prajApatiH prajAH sRSTvA karma tAsu vidhAya c| duryodhanasya karNasya bhISmasaindhavayorapi / vaNe varNe samAdhatta ekaikaM guNavattaram // 18 gamayiSyAmi pAJcAlAnpadavImadya durgamAm // 32 prAhmaNe damamavyagraM kSatriye teja uttamam / adya pAJcAlarAjasya dhRSTadyumnasya vai nizi / dAkSyaM vaizye ca zUdre ca sarvavarNAnukUlatAm // 19 virAtre pramathiSyAmi pazoriva ziro balAt // 33 adAnto brAhmaNo'sAdhunistejAH kSatriyo'dhamaH / / adya pAJcAlapANDUnAM zayitAnAtmajAnnizi / adakSo nindyate vaizyaH zUdrazca pratikUlavAn // 20 khagena nizitenAjau pramathiSyAmi gautama // 34 so'smi jAtaH kule zreSThe brAhmaNAnAM supUjite / adya pAzcAlasenAM tAM nihatya nizi sauptike / - 1935 - Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 3. 35 ] mahAbhArate [ 10. 4. 27 kRtakRtyaH sukhI caiva bhaviSyAmi mahAmate // 35 rathinaM tvarayA yAntaM rathAvAsthAya daMzitau // 12 iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi sa gatvA zibiraM teSAM nAma vizrAvya caahve| - tRtIyo'dhyAyaH // 3 // tataH kartAsi zatrUNAM yudhyatAM kadanaM mahat // 13 kRtvA ca kadanaM teSAM prabhAte vimale'hani / kRpa uvAca / viharasva yathA zakraH sUdayitvA mahAsurAn // 14 diSTyA te pratikartavye matirjAteyamacyuta / tvaM hi zakto raNe jetuM pAJcAlAnAM varUthinIm / na tvA vArayituM zakto vajrapANirapi svayam // 1 daityasenAmiva kruddhaH sarvadAnavasUdanaH // 15 anuyAsyAvahe tvAM tu prabhAte sahitAvubhau / mayA tvAM sahitaM saMkhye guptaM ca kRtavarmaNA / adya rAtrau vizramasva vimuktakavacadhvajaH // 2 na saheta vibhuH sAkSAdvajrapANirapi svayam // 1 // ahaM tvAmanuyAsyAmi kRtavarmA ca saatvtH|| na cAhaM samare tAta kRtavarmA tathaiva ca / parAnabhimukhaM yAntaM rathAvAsthAya daMzitau // 3 / anirjitya raNe pANDUnvyapayAsyAva karhi cit // 1 // AvAbhyAM sahitaH zatrUzvo'si hantA samAgame / hatvA ca samare kSudrAnpAJcAlAnpANDubhiH saha / vikramya rathinAM zreSTha pAJcAlAnsapadAnugAn // 4 nivartiSyAmahe sarve hatA vA svargagA vayam // 16 zaktastvamasi vikrAntuM vizramasva nishaamimaam|| sarvopAyaiH sahAyAste prabhAte vayameva hi / ciraM te jAgratastAta svapa tAvannizAmimAm / / 5 satyametanmahAbAho prabravImi tavAnagha // 19 vizrAntazca vinidrazca svasthacittazca mAnada / evamuktastato drauNirmAtulena hitaM vacaH / sametya samare zatrUnvadhiSyasi na saMzayaH // 6 abravInmAtulaM rAjankrodhAduhRtya locane / 20 na hi tvA rathinAM zreSTha pragRhItavarAyudham / Aturasya kuto nidrA narasyAmarSitasya ca / jetumutsahate kazcidapi deveSu pAvakiH // 7 arthAMzcintayatazcApi kAmayAnasya vA punaH // 21 kRpeNa sahitaM yAntaM yuktaM ca kRtavarmaNA / tadidaM samanuprAptaM pazya me'dya catuSTayam / ko drauNiM yudhi saMrabdhaM yodhayedapi devarAT // 8 yasya bhAgazcaturtho me svapnamahAya nAzayet // 22 te vayaM parivizrAntA vinidrA vigatajvarAH / kiM nAma duHkhaM loke'sminpiturvadhamanusmaran / prabhAtAyAM rajanyAM vai nihaniSyAma zAtravAn // 9 hRdayaM nirdahanme'dya rAtryahAni na zAmyati // 21 tava hyatrANi divyAni mama caiva na saMzayaH / / yathA ca nihataH pApaiH pitA mama vishesstH| sAtvato'pi maheSvAso nityaM yuddheSu kovidH||10 pratyakSamapi te sarva tanme marmANi kRntati // 24 te vayaM sahitAstAta sarvAzatrUnsamAgatAn / kathaM hi mAdRzo loke muhUrtamapi jIvati / / prasahya samare hatvA prItiM prApsyAma puSkalAm / / droNo hateti yadvAcaH pAJcAlAnAM zRNomyaham // 25 vizramasva tvamavyagraH svapa cemAM nizAM sukham / / 11 dhRSTadyumnamahatvAjau nAhaM jiivitumutshe| ahaM ca kRtavarmA ca prayAntaM tvAM narottama / sa me pitRvadhAdvadhyaH pAJcAlA ye ca saMgatAH // 26 anuyAsyAva sahitau dhanvinau paratApinau / vilApo bhagnasakthasya yastu rAjJo mayA zrutaH / - 1936 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 4. 27 ] sauptikaparva [10. 5. 20 sa punarhRdayaM kasya krUrasyApi na nirdahet / / 27 tathaiva suhRdA zakyo nazakyastvavasIdati // 6 kasya hyakaruNasyApi netrAbhyAmazru nAnAjet / tathaiva suhRdaM prAzaM kurvANaM karma pApakam / nRpaterbhagnasakthasya zrutvA tAhagvacaH punH|| 28 prAjJAH saMpratiSedhante yathAzakti punaH punaH // 7 yazcAyaM mitrapakSo me mayi jIvati nirjitaH / sa kalyANe matiM kRtvA niyamyAtmAnamAtmanA / zokaM me vardhayatyeSa vArivega ivArNavam / kuru me vacanaM tAta yena pazcAnna tapyase // 8 ekAgramanaso me'dya kuto nidrA kutaH sukham / / 29 / na vadhaH pUjyate loke suptAnAmiha dharmataH / vAsudevArjunAbhyAM hi tAnahaM parirakSitAn / tathaiva nyastazastrANAM vimuktarathavAjinAm // 9 aviSahyatamAnmanye mahendreNApi mAtula / / 30 ye ca brUyustavAsmIti ye ca syuH zaraNAgatAH / na cAsmi zakyaH sNyntumsmaatkaaryaatkthNcn| . . vimuktamUrdhajA ye ca ye cApi hatavAhanAH / / 10 na taM pazyAmi loke'sminyo mAM kAryAnnivartayet / adya svapsyanti pAJcAlA vimuktakavacA vibho / iti me nizcitA buddhireSA sAdhumatA ca me // 31 vizvastA rajanI sarve pretA iva vicetasaH // 11 pAtikaiH kathyamAnastu mitrANAM me parAbhavaH / / yasteSAM tadavasthAnAM druhyeta puruSo'nRjuH / / pANDavAnAM ca vijayo hRdayaM dahatIva me // 32 vyaktaM sa narake majjedagAdhe vipule'plave // 12 ahaM tu kadanaM kRtvA zatrUNAmadya sauptike| sarvAstraviduSAM loke zreSThastvamasi vizrutaH / to vizramitA caiva svaptA ca vigatajvaraH // 33 na ca te jAtu loke'sminsusUkSmamapi kilbiSam / / ' iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi tvaM punaH sUryasaMkAzaH zvobhUta udite ravau / . caturtho'dhyAyaH // 4 // prakAze sarvabhUtAnAM vijetA yudhi zAtravAn // 14 asaMbhAvitarUpaM hi tvayi karma vigarhitam / kRpa uvAca / zukle raktamiva nyastaM bhavediti matirmama // 15 zraSurapi durmedhAH puruSo'niyatendriyaH / __ azvatthAmovAca / nAlaM vedayituM kRtsnau dharmArthAviti me matiH // 1 / evametadyathAttha tvamanuzAsmIha mAtula / tathaiva tAvanmedhAvI vinayaM yo na zikSati / taistu pUrvamayaM setuH zatadhA vidalIkRtaH // 16 na ca kiMcana jAnAti so'pi dhrmaarthnishcym||2 pratyakSaM bhUmipAlAnAM bhavatAM cApi sNnidhau| zuzrUSustveva medhAvI puruSo niyatendriyaH / nyastazastro mama pitA dhRSTadyumnena pAtitaH // 17 jAnIyAdAgamAnsarvAngrAhyaM ca na virodhayet / / 3 / karNazca patite cakre rathasya rathinAM varaH / aneyastvavamAnI yo durAtmA pApapUruSaH / uttame vyasane sanno hato gANDIvadhanvanA // 18 diSTamutsRjya kalyANaM karoti bahupApakam // 4 tathA zAMtanavo bhISmo nyastazastro nirAyudhaH / nAthavantaM tu suhRdaH pratiSedhanti pAtakAt / zikhaNDinaM puraskRtya hato gANDIvadhanvanA / / 19 nivartate tu lakSmIvAnnAlakSmIvAnnivartate / / 5 / bhUrizravA maheSvAsastathA prAyagato rnne| pathA hyuccAvacairvAkyaiH kSiptacitto niyamyate / krozatAM bhUmipAlAnAM yuyudhAnena pAtitaH // 20 ma. bhA. 243 - 1937 - Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 5. 21] mahAbhArate [10. 6.9 duryodhanazca bhImena sametya gadayA mRdhe / samAsthAya pratIkSetAM rathavayauM paraMtapau // 35 pazyatAM bhUmipAlAnAmadharmeNa nipAtitaH / / 21 / / ityuktvA rathamAsthAya prAyAdabhimukhaH parAn / ekAkI bahubhistatra parivArya mahArathaiH / tamanvagAtkRpo rAjankRtavarmA ca saatvtH|| 36 adharmeNa naravyAghro bhImasenena pAtitaH // 22 / te prayAtA vyarocanta parAnabhimukhAstrayaH / vilApo bhagnasakthasya yo me rAjJaH parizrutaH / hUyamAnA yathA yajJe samiddhA havyavAhanAH // 30 vArttikAnAM kathayatAM sa me marmANi kRntati // 23 / yayuzca zibiraM teSAM saMprasuptajanaM vibho / evamadhArmikAH pApAH pAJcAlA bhinnsetvH| dvAradezaM tu saMprApya drauNistasthau rathottame / / 38 tAnevaM bhinnamaryAdAnki bhavAnna vigarhati // 24 iti mahAbhArate sauptikaparvaNi pitRhantRnahaM hatvA pAJcAlAnnizi sauptike / paJcamo'dhyAyaH // 5 // kAma kITaH pataMgo vA janma prApya bhavAmi vai||25 tvare cAhamanenAdya yadidaM me cikiirssitm| dhRtarASTra uvaac| tasya me tvaramANasya kuto nidrA kutaH sukham / / 26 dvAradeze tato drauNimavasthitamavekSya tau| na sa jAtaH pumAlaloke kazcinna ca bhaviSyati / yo me vyAvartayedetAM vadhe teSAM kRtAM matim / / 27 akurvatAM bhojakRpau ki saMjaya badasva me // 1 saMjaya uvaac| -saMjaya uvAca / evamuktvA mahArAja droNaputraH pratApavAn / kRtavarmANamAmaya kRpaM ca sa mahAratham / ekAnte yojayitvAzvAnprAyAdabhimukhaH parAn // 28 drauNirmanyuparItAtmA zibiradvAramAsadat // 2 tamabrUtAM mahAtmAnau bhojazAradvatAvubhau / tatra bhUtaM mahAkAyaM candrArkasadRzadyutim / kimayaM syandano yuktaH kiM ca kArya cikIrSitam // 29 so'pazyadvAramAvRtya tiSThantaM lomaharSaNam // 3 ekasAtha prayAtau svastvayA saha nararSabha / vasAnaM carma vaiyAghra mahArudhiravisravam / samaduHkhasukhau caiva nAvAM zaGkitumarhasi // 30 / kRSNAjinottarAsaGgaM nAgayajJopavItinam // 4 azvatthAmA tu saMkruddhaH piturvadhamanusmaran / bAhubhiH svAyataiH pInairnAnApraharaNodyataiH / tAbhyAM tathyaM tadAcakhyau yadasyAtmacikIrSitam // 31 baddhAGgadamahAsarpa jvAlAmAlAkulAnanam // 5 hatvA zatasahasrANi yodhAnAM nizitaiH shraiH| daMSTrAkarAlavadanaM vyAditAsyaM bhayAvaham / nyastazastro mama pitA dhRSTadyumnena pAtitaH // 32 nayanAnAM sahasraizca vicitrairabhibhUSitam // 6 taM tathaiva haniSyAmi nyastavarmANamadya vai / naiva tasya vapuH zakyaM pravaktuM veSa eva vA / putraM pAzcAlarAjasya pApaM pApena karmaNA // 33 / / sarvathA tu tadAlakSya sphuTeyurapi parvatAH // 7 kathaM ca nihataH pApaH pAJcAlaH pshuvnmyaa| tasyAsyAnnAsikAbhyAM ca zravaNAbhyAM ca sarvazaH / zastrAhavajitAM lokAnprApnuyAditi me matiH // 34 tebhyazcAkSisahasrebhyaH prAdurAsanmahArciSaH // 8 kSipraM saMnaddhakavacau sakhagAvAttakArmukau / tathA tejomarIcibhyaH zaGkhacakragadAdharAH / - 1938 - Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 6.9] sauptikaparva [10.7.2 prAdurAsanhaSIkezAH zatazo'tha sahasrazaH // 9 yadudyamya mahatkRtyaM bhayAdapi nivartate // 24 tadatyadbhutamAlokya bhUtaM lokabhayaMkaram / azakyaM caiva kaH kartuM zaktaH zaktibalAdiha / drauNiravyathito divyairastravaSairavAkirat // 10 na hi daivAdgarIyo vai mAnuSaM karma kathyate // 25 drauNimuktAzarAMstAMstu tadbhUtaM mahadagrasat / / mAnuSaM kurvataH karma yadi daivAnna sidhyati / udadheriva vAryoghAnpAvako vaDavAmukhaH // 11 sa pathaH pracyuto dhAdvipadaM pratipadyate // 26 azvatthAmA tu saMprekSya tAzaraughAnirarthakAn / pratighAtaM hyavijJAtaM pravadanti manISiNaH / / rathazaktiM mumocAsmai dIptAmagnizikhAmiva // 12 yadArabhya kriyAM kAMcidbhayAdiha nivartate // 27' sA tadAhatya dIptAyA rathazaktirazIyata / . tadidaM duSpraNItena bhayaM mAM samupasthitam / yugAnte sUryamAhatya maholkeva divazyutA / / 13 na hi droNasutaH saMkhye nivarteta kathaMcana // 28 atha hematsaraM divyaM khaDgamAkAzavarcasam / idaM ca sumahadbhUtaM daivadaNDamivodyatam / kozAtsamudbabardAzu bilAdIptamivoragam // 14 / na caitadabhijAnAmi cintayannapi sarvathA // 29 tataH khaDgavaraM dhImAnbhUtAya prAhiNottadA / dhruvaM yeyamadharme me pravRttA kaluSA matiH / sa tadAsAdya bhUtaM vai vilayaM tUlavadyayau // 15 tasyAH phalamidaM ghoraM pratighAtAya dRzyate // 30 tataH sa kupito drauNirindraketunibhAM gadAm / tadidaM daivavihitaM mama saMkhye nivartanam / jvalantIM prAhiNottasmai bhUtaM tAmapi cAgrasat // 16 / nAnyatra daivAdudyantumiha zakyaM kathaMcana // 31 tataH sarvAyudhAbhAve vIkSamANastatastataH / so'hamadya mahAdevaM prapadye zaraNaM prabhum / apazyatkRtamAkAzamanAkAzaM janArdanaiH // 17 daivadaNDamimaM ghoraM sa hi me nAzayiSyati // 32 tadadbhutatamaM dRSTvA droNaputro nirAyudhaH / kapardinaM prapadyAtha devadevamumApatim / abravIdabhisaMtaptaH kRpavAkyamanusmaran // 18 kapAlamAlinaM rudraM bhaganetraharaM haram // 33 bruvatAmapriyaM pathyaM suhRdAM na zRNoti yaH / sa hi devo'tyagAddevAMstapasA vikrameNa ca / sa zocatyApadaM prApya yathAhamativartya tau // 19 tasmAccharaNamabhyeSye girizaM zUlapANinam / / 34 zAstradRSTAnavadhyAnyaH samatItya jighaaNsti| iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi sa pathaH pracyuto dhAkupathaM pratipadyate // 20 SaSTho'dhyAyaH // 6 // gobrAhmaNanRpastrISu sakhyurmAturgurostathA / vRddhabAlajaDAndheSu suptabhItotthiteSu ca // 21 saMjaya uvAca / mattonmattapramatteSu na zastrANyupadhArayet / sa evaM cintayitvA tu droNaputro vizAM pate / ityevaM gurubhiH pUrvamupadiSTaM nRNAM sadA // 22 avatIrya rathopasthAddadhyau saMprayataH sthitaH / / 1 so'hamutkramya panthAnaM zAstradRSTaM sanAtanam / drauNiruvAca / amArgeNaivamArabhya ghorAmApadamAgataH / / 23 ugraM sthANuM zivaM rudraM zarvamIzAnamIzvaram / tAM cApadaM ghoratarAM pravadanti manISiNaH / | girizaM varadaM devaM bhavaM bhAvanamavyayam // 2 - 1939 - Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 7.3] mahAbhArate [ 10. 7. 32 zitikaNThamajaM zakraM kathaM RtuharaM haram / dArvAghATamukhAzcaiva cASavaktrAzca bhArata / vizvarUpaM virUpAkSaM bahurUpamumApatim // 3 kUrmanakramukhAzcaiva zizumAramukhAstathA // 18 zmazAnavAsinaM dRptaM mahAgaNapatiM prabhum / mahAmakaravaktrAzca timivaktrAstathaiva ca / khaTTAGgadhAriNaM muNDaM jaTilaM brahmacAriNam // 4 harivaktrAH krauJcamukhAH kapotebhamukhAstathA // 19 manasApyasucintyena dusskrennaalpcetsaa|| pArAvatamukhAzcaiva madguvaktrAstathaiva ca / / so'hamAtmopahAreNa yakSye tripuraghAtinam // 5 pANikarNAH sahasrAkSAstathaiva ca zatodarAH // 20 stutaM stutyaM stUyamAnamamoghaM carmavAsasam / nirmAsAH kokavaktrAzca zyenavaktrAzca bhArata / vilohitaM nIlakaNThamapRktaM durnivAraNam / / 6 tathaivAziraso rAjannRkSavaktrAzca bhISaNAH // 21 zukraM vizvasRjaM brahma brahmacAriNameva ca / pradIptanetrajihvAzca jvAlAvaktrAstathaiva c| vratavantaM taponityamanantaM tapatAM gatim / / 7 meSavaktrAstathaivAnye tathA chAgamukhA nRp.|| 22 bahurUpaM gaNAdhyakSaM tryakSaM pAriSadapriyam / zaGkhAbhAH zaGkhavaktrAzca zaGkhakarNAstathaiva c| gaNAdhyakSekSitamukhaM gaurIhRdayavallabham // 8 zaGkhamAlAparikarAH zaGkhadhvanisamasvanAH // 23 kumArapitaraM piGgaM govRSottamavAhanam / jaTAdharAH paJcazikhAstathA muNDAH kRzodarAH / tanuvAsasamatyugramumAbhUSaNatatparam // 9 caturdaSTrAzcaturjihvAH zaGkukarNAH kirITinaH / / 24 paraM parebhyaH paramaM paraM yasmAnna vidyate / maulIdharAzca rAjendra tathAkuJcitamUrdhajAH / iSvastrottamabhartAraM digantaM caiva dakSiNam // 10 uSNISiNo mukuTinazcAruvaktrAH khalaMkRtAH // 25 hiraNyakavacaM devaM candramaulivibhUSitam / padmotpalApIDadharAstathA kumudadhAriNaH / prapadye zaraNaM devaM parameNa samAdhinA // 11 mAhAtmyena ca saMyuktAH zatazo'tha sahasrazaH // 26 imAM cApyApadaM ghorAM tarAmyadya sudustarAm / zataghnIcakrahastAzca tathA musalapANayaH / sarvabhUtopahAreNa yakSye'haM zucinA zucim // 12 bhuzuNDIpAzahastAzca gadAhastAzca bhArata // 27 iti tasya vyavasitaM jJAtvA tyAgAtmakaM manaH / / pRSTheSu baddheSudhayazcitrabANA raNotkaTAH / purastAtkAJcanI vediH prAdurAsInmahAtmanaH // 13 sadhvajAH sapatAkAzca saghaNTAH sprshvdhaaH|| 28 tasyAM vedyAM tadA rAjaMzcitrabhAnurajAyata / mahApAzodyatakarAstathA laguDapANayaH / dyAM dizo vidizaH khaM ca jvaalaabhirbhipuuryn||14 sthUNAhastAH khagahastAH socchritakirITinaH / dIptAsyanayanAzcAtra naikapAdazirobhujAH / mahAsarpAGgadadharAzcitrAbharaNadhAriNaH / / 29 dvipazailapratIkAzAH prAdurAsanmahAnanAH // 15 rajodhvastAH paGkadigdhAH sarve zuklAmbarasrajaH / zvavarAhoSTrarUpAzca hayagomAyugomukhAH / nIlAGgAH kamalAGgAzca muNDavaktrAstathaiva ca // 30 RkSamArivadanA vyAghradvIpimukhAstathA // 16 bherIzaGkhamRdaGgAste jharjharAnakagomukhAn / kAkavaktrAH plavamukhAH zukavaktrAstathaiva c|| avAdayanpAriSadAH prahRSTAH kanakaprabhAH // 31 mahAjagaravaktrAzca haMsavaktrAH sitaprabhAH // 17 / gAyamAnAstathaivAnye nRtyamAnAstathApare / - 1940 - Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 7. 32] sauptikaparva [10. 7. 61 jayantaH plavantazca valgantazca mahAbalAH // 32 bhAvanto javanAzcaNDAH pavanodbhUtamUrdhajAH / mattA iva mahAnAgA vinadanto muhurmuhuH 33 mumImA ghorarUpAzca zUlapaTTizapANayaH / nAnAvirAgavasanAzcitramAlyAnulepanAH / / 34 ratnacitrAGgadadharAH samudyatakarAstathA / intAro dviSatAM zUrAH prasahyAsahyavikramAH // 35 / pAtAro'sRgvasAdyAnAM maaNsaatrkRtbhojnaaH| cUDAlAH karNikAlAzca prakRzAH piTharodarAH // 36 atihakhAtidIrghAzca prabalAzcAtibhairavAH / vikaTAH kAlalamboSThA bRhacchephAsthipiNDikAH // 37 mahArhanAnAmukuTA muNDAzca jaTilAH pre| sArkendugrahanakSatrAM dyAM kuryurye mahItale // 38 chatsaheraMzca ye hantuM bhUtagrAmaM caturvidham / ye ca vItabhayA nityaM harasya bhrukuTIbhaTAH // 39 kAmakArakarAH siddhAstrailokyasyezvarezvarAH / nityAnandapramuditA vAgIzA vItamatsarAH // 40 prApyASTaguNamaizvaryaM ye na yAnti ca vismayam / yeSAM vismayate nityaM bhagavAnkarmabhirharaH // 41 manovAkarmabhirbhaktairnityamArAdhitazca yaiH| manovAkarmabhirbhaktAnpAti putrAnivaurasAn / / 42 pibanto'sRgvasAstvanye kruddhA brahmadviSAM sadA / caturviMzAtmakaM somaM ye pibanti ca nityadA // 43 zrutena brahmacaryeNa tapasA ca damena ca / ye samArAdhya zUlAGkaM bhavasAyujyamAgatAH // 44 yerAtmabhUtairbhagavAnpArvatyA ca mahezvaraH / saha bhUtagaNAnbhuGkte bhUtabhavyabhavatprabhuH // 45 naanaavicitrhsitkssvedditotkrussttgrjitaiH| saMnAdayantaste vizvamazvatthAmAnamabhyayuH / / 46 saMstuvanto mahAdevaM bhAH kurvANAH suvrcsH| vivardhayiSavo drauNermahimAnaM mahAtmanaH // 47 jijJAsamAnAstattejaH sauptikaM ca didRkSavaH / bhImograparighAlAtazUlapaTTizapANayaH / ghorarUpAH samAjagmurbhUtasaMghAH samantataH // 48 janayeyurbhayaM ye sma trailokyasyApi darzanAt / tAnprekSamANo'pi vyathAM na cakAra mahAbalaH // 49 atha drauNirdhanuSpANivaddhagodhAGgulitravAn / svayamevAtmanAtmAnamupahAramupAharat // 50 dhanUMSi samidhastatra pavitrANi zitAH zarAH / havirAtmavatazcAtmA tasminbhArata karmaNi // 51 tataH saumyena mantreNa droNaputraH pratApavAn / upahAraM mahAmanyurathAtmAnamupAharat // 52 taM rudraM rodrakarmANaM raudraiH karmabhiracyutam / abhiSTutya mahAtmAnamityuvAca kRtAJjaliH // 53 imamAtmAnamadyAhaM jAtamAGgirase kule / agnau juhomi bhagavanpratigRhNISva mAM balim // 54 bhavadbhaktyA mahAdeva parameNa samAdhinA / asyAmApadi vizvAtmannupAkurmi tavAgrataH / / 55 tvayi sarvANi bhUtAni sarvabhUteSu cAsi vai / guNAnAM hi pradhAnAnAmekatvaM tvayi tiSThati // 56 sarvabhUtAzaya vibho havirbhUtamupasthitam / pratigRhANa mAM deva yadyazakyAH pare mayA // 57 ityuktvA drauNirAsthAya tAM vedI dIptapAvakAm / saMtyaktAtmA samAruhya kRSNavartmanyupAvizat // 58 tamUrdhvabAhuM nizceSTaM dRSTvA havirupasthitam / abravIdbhagavAnsAkSAnmahAdevo hasanniva // 59 satyazaucArjavatyAgaistapasA niyamena ca / kSAntyA bhaktyA ca dhRtyA ca buddhyA ca vacasA tathA / yathAvadahamArAddhaH kRSNenAkliSTakarmaNA / tasmAdiSTatamaH kRSNAdanyo mama na vidyate // 61 - 1941 Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 7. 62] mahAbhArate [10. 8.21 kurvatA tasya saMmAnaM tvAM ca jijJAsatA myaa| ahaM pravekSye zibiraM cariSyAmi ca kAlavat / pAzcAlAH sahasA guptA mAyAzca bahuzaH kRtaaH||62 yathA na kazcidapi me jIvanmucyeta mAnavaH // 8 kRtastasyaiSa saMmAnaH pAJcAlArakSatA myaa| ityuktvA prAvizadroNiH pArthAnAM zibiraM mahat / abhibhUtAstu kAlena naiSAmadyAsti jIvitam // 63 advAreNAbhyavaskandha vihAya bhayamAtmanaH // 9 evamuktvA maheSvAsaM bhagavAnAtmanastanum / sa pravizya mahAbAhuruddezajJazca tasya ha / Aviveza dadau cAsmai vimalaM khaDgamuttamam // 64 dhRSTadyumnasya nilayaM zanakairabhyupAgamat // 10 athAviSTo bhagavatA bhUyo jajbAla tejasA / te tu kRtvA mahatkarma zrAntAzca balavadraNe / varmavAMzcAbhavayuddhe devasRSTena tejasA // 65 prasuptA vai suvizvastA svasainyaparivAritAH // 11 tamadRzyAni bhUtAni rakSAMsi ca samAdravan / atha pravizya tadvezma dhRSTadyumnasya bhArata / abhitaH zatruziviraM yAntaM sAkSAdivezvaram / / 66 pAJcAlyaM zayane drauNirapazyatsuptamantikAt // 12 iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi kSaumAvadAte mahati spardhyAstaraNasaMvRte / sptmo'dhyaayH|| 7 // mAlyapravarasaMyukte dhUpaizcUNaizca vAsite // 13 taM zayAnaM mahAtmAnaM visrabdhamakutobhayam / prAbodhayata pAdena zayanasthaM mahIpate // 14 dhRtarASTra uvAca / sa buddhA caraNasparzamutthAya raNadurmadaH / tathA prayAte zibiraM droNaputre mahArathe / abhyajAnadameyAtmA droNaputraM mahAratham // 15 kaccitkRpazca bhojazca bhayA? na nyavartatAm // 1 tamutpatantaM zayanAdazvatthAmA mahAbalaH / kaJcinna vAritA kSudrau rkssibhi|plkssitau / kezeSvAlambya pANibhyAM niSpipeSa mahItale // 16 asahyamiti vA matvA na nivRttI mahArathau // 2 sa balAttena niSpiSTaH sAdhvasena ca bhArata / kaccitpramathya zibiraM hatvA somakapANDavAn / nidrayA caiva pAJcAlyo nAzakaceSTituM tadA // 1 // duryodhanasya padavIM gatau paramikAM raNe // 3 tamAkramya padA rAjankaNThe corasi cobhayoH / pAJcAlairvA vinihatau kaccinnAsvapatAM kSitau / nadantaM visphurantaM ca pazumAramamArayat // 18 kaJcittAbhyAM kRtaM karma tanmamAcakSva saMjaya // 4 tudannakhaistu sa draugi nAtivyaktamudAharat / saMjaya uvAca / AcAryaputra zastreNa jahi mA mA ciraM kRthaaH| tasminprayAte zibiraM droNaputre mahAtmani / tvatkRte sukRtAllokAngaccheyaM dvipadAM vara // 19 kRpazca kRtavarmA ca zibiradvAryatiSThatAm // 5 tasyAvyaktAM tu tAM vAcaM saMzrutya drauNirabravIt / azvatthAmA tu tau dRSTvA yatnavantau mahArathau / AcAryaghAtinAM lokA na santi kulapAMsana / prahRSTaH zanakai rAjannidaM vacanamabravIt / / 6 tasmAcchastreNa nidhanaM na tvamarhasi durmate // 20 yattau bhavantau paryAptau sarvakSatrasya nAzane / evaM buvANastaM vIraM siMho mattamiva dvipam / kiM punaryodhazeSasya prasuptasya vizeSataH // 7 marmasvabhyavadhItkruddhaH pAdASTIlaiH sudAruNaiH // 21 - 1942 - Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 8. 22] sauptikaparva [10. 8. 50 tasya vIrasya zabdena mAryamANasya vezmani / sphurato vepamAnAMzca zamiteva pazUnmakhe // 36 abudhyanta mahArAja striyo ye cAsya rakSiNaH / / 22 tato nistriMzamAdAya jaghAnAnyAnpRthagjanAn / te dRSTvA varmavantaM tamatimAnuSavikramam / bhAgazo vicaranmArgAnasiyuddhavizAradaH // 37 bhUtameva vyavasyanto na sma pravyAharanbhayAt / / 23 / tathaiva gulme saMprekSya zayAnAnmadhyagaulmikAn / taM tu tenAbhyupAyena gamayitvA yamakSayam / zrAntAnyastAyudhAnsarvAnkSaNenaiva vyapothayat / / 38 adhyatiSThatsa tejasvI rathaM prApya sudarzanam // 24 yodhAnazvAndvipAMzcaiva prAcchinatsa vraasinaa| sa tasya bhavanAdrAjaniSkramyAnAdayandizaH / rudhirokSitasarvAGgaH kAlasRSTa ivAntakaH // 39 rathena zibiraM prAyAjighAMsurviSato balI // 25 visphuradbhizca taiauNirnistriMzasyodyamena ca / apakrAnte tatastasmindroNaputre mahArathe / AkSepeNa tathaivAsetridhA raktokSito'bhavat // 40 saha tai rakSibhiH sarvaiH praNeduryoSitastadA // 26 tasya lohitasiktasya dIptakhaDgasya yudhyataH / rAjAnaM nihataM dRSTvA bhRzaM zokaparAyaNAH / amAnuSa ivAkAro babhau paramabhISaNaH // 41 vyAkrozankSatriyAH sarve dhRSTadyumnasya bhArata / / 27 ye tvajAgrata kauravya te'pi zabdena mohitAH / tAsAM tu tena zabdena samIpe ksstriyrssbhaaH|| nirIkSyamANA anyonyaM drauNiM dRSTvA prvivythuH||42 kSipraM ca samanahyanta kimetaditi cAbruvan // 28 tadrUpaM tasya te dRSTvA kSatriyAH zatrukarzanAH / striyastu rAjanvitrastA bhAradvAjaM nirIkSya tam / rAkSasaM manyamAnAstaM nayanAni nyamIlayan // 43 abruvandInakaNThena kSipramAdravateti vai / / 29 sa ghorarUpo vyacaratkAlavacchibire tataH / rAkSaso vA manuSyo vA nainaM jAnImahe vayam / apazyadraupadIputrAnavaziSTAMzca somakAn // 44 hatvA pAzcAlarAjaM yo rathamAruhya tiSThati // 30 tena zabdena vitrastA dhanurhastA mahArathAH / tataste yodhabhukhyAstaM sahasA paryavArayan / dhRSTadyumnaM hataM zrutvA draupadeyA vizAM pate / sa tAnApanataH sarvAnrudrAstreNa vyapothayat // 31 avAkirazaravAtairbhAradvAjamabhItavat // 45 dhRSTadyumnaM ca hatvA sa tAMzcaivAsya padAnugAn / tatastena ninAdena saMprabuddhAH prabhadrakAH / apazyacchayane suptamuttamaujasamanti ke // 32 zilImukhaiH zikhaNDI ca droNaputraM samAdayan // 46 tamapyAkramya pAdena kaNThe corasi caujasA / bhAradvAjastu tAndRSTvA zaravarSANi varSataH / tathaiva mArayAmAsa vinardantamariMdamam // 33 nanAda balavannAdaM jighAMsustAnsudurjayAn // 47 yudhAmanyustu saMprApto matvA taM rakSasA hatam / tataH paramasaMkruddhaH piturvadhamanusmaran / gadAmudyamya vegena hRdi drauNimatADayat / / 34 avaruhya rathopasthAttvaramANo'bhidudruve / / 48 tamabhidrutya jagrAha kSitau cainamapAtayat / sahasracandraM vipulaM gRhItvA carma sNyuge| visphurantaM ca pazuvattathaivainamamArayat / / 35 khaDgaM ca vipulaM divyaM jAtarUpapariSkRtam / tathA sa vIro hatvA taM tato'nyAnsamupAdravat / draupadeyAnabhidrutya khaGgena vyacaradvalI / / 49 saMsuptAneva rAjendra tatra tatra mahArathAn / tataH sa narazArdUlaH prativindhyaM tamAhave / - 1943 - Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 8. 50 ] mahAbhArate [ 10. 8.78 kukSideze'vadhIdrAjansa hato nyapatadbhuvi // 50 raktAmbaradharAmekAM pAzahastAM zikhaNDinIm // 64 prAsena viddhA drauNi tu sutasomaH pratApavAn / dadRzuH kAlarAtri te smayamAnAmavasthitAm / punazcAsiM samudyamya droNaputramupAdravata // 51 narAzvakuJjarAnpAzairbaddhA ghoraiH pratasthuSIm / sutasomasya sAsiM tu bAhuM chittvA nararSabhaH / harantI vividhAnpretAnpAzabaddhAnvimUrdhajAn // 65 punarabhyahanatpArzva sa bhinnahRdayo'patat // 52 svapne suptAnnayantI tAM rAtridhvanyAsu mAriSa / nAkulistu zatAnIko rathacakreNa vIryavAn / dadRzuryodhamukhyAste nantaM drauNiM ca nityadA // 66 doAmukSipya vegena vakSasyenamatADayat // 53 yataH pravRttaH saMgrAmaH kurupANDavasenayoH / atADayacchatAnIkaM muktacakraM dvijastu saH / tataHprabhRti tAM kRtyAmapazyandrauNimeva ca // 67 sa vihvalo yayau bhUmiM tato'syApAharacchiraH // 54 tAMstu daivahatAnpUrva pazcAdrauNiyapAtayat / zrutakarmA tu parighaM gRhItvA samatADayat / trAsayansarvabhUtAni vinadanbhairavAnravAn // 68 abhidrutya tato drauNi savye sa phalake bhRzam / / 55 tadanusmRtya te vIrA darzanaM paurvakAlikam / sa tu taM zrutakarmANamAsye japne varAsinA / idaM tadityamanyanta devenopanipIDitAH // 69 sa hato nyapatadbhUmau vimUDho vikRtAnanaH / / 56 tatastena ninAdena pratyabudhyanta dhanvinaH / tena zabdena vIrastu zrutakIrtimahAdhanuH / zibire pANDaveyAnAM zatazo'tha sahasrazaH // 70 azvatthAmAnamAsAdya zaravarSairavAkirat / / 57 so'cchinatkasyacitpAdau jaghanaM caiva kasyacit / tasyApi zaravarSANi carmaNA prativArya saH / kAMzcidvibheda pArzveSu kAlasRSTa ivAntakaH // 71 sakuNDalaM ziraH kAyAddhAjamAnamapAharat / / 58 atyumapratipiSTaizca nadadbhizca bhRzAturaiH / tato bhISmanihantA taM saha sarvaiH prabhadrakaiH / gajAzvamathitaizcAnyairmahI kIrNAbhavatprabho // 72 ahanatsarvato vIraM naanaaprhrnnaiblii| krozatAM kimidaM ko'yaM kiM zabdaH kiM nu kiM kRtm| zilImukhena cApyenaM bhrayormadhye samAdayat // 59 evaM teSAM tadA drauNirantakaH samapadyata / / 73 sa tu krodhasamAviSTo droNaputro mhaablH| apetazastrasaMnAhAnsaMrabdhAnpANDusaJjayAn / zikhaNDinaM samAsAdya dvidhA ciccheda so'sinaa|| prAhiNonmRtyulokAya drauNiH praharatAM varaH / / 74 zikhaNDinaM tato hatvA krodhAviSTaH paraMtapaH / tatastacchastravitrastA utpatanto bhayAturAH / prabhadrakagaNAnsarvAnabhidudrAva vegavAn / nidrAndhA naSTasaMjJAzca tatra tatra nililiyare / / 75 yacca ziSTaM virATasya balaM tacca samAdravat / / 61 UrustambhagRhItAzca kazmalAbhihataujasaH / drupadasya ca putrANAM pautrANAM suhRdAmapi / vinadanto bhRzaM trastAH saMnyapeSanparasparam / / 76 cakAra kadanaM ghoraM dRSTvA dRSTvA mahAbalaH / / 62 tato rathaM punadrauNirAsthito bhImanisvanam / anyAnanyAMzca puruSAnabhisRtyAbhisRtya ca / dhanuSpANiH zarairanyAnpreSayadvai yamakSayam / / 77 nyakRntadasinA drauNirasimArgavizAradaH // 63 punarutpatataH kAMzciddarAdapi narottamAn / kAlI raktAsyanayanAM raktamAlyAnulepanAm / zUrAnsaMpatatazcAnyAnkAlarAtryai nyavedayat / / 78 - 1944 - Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 8. 79] sauptikaparva [10. 8. 108 tathaiva syandanAgreNa pramathansa vidhAvati / nyapAtayanta ca parAnpAtayitvA tathApiSan // 93 ziravarSazca vividhairavarSacchAtravAMstataH // 79 vicetasaH sanidrAzca tamasA cAvRtA narAH / punazca suvicitreNa zatacandreNa carmaNA / jannuH svAneva tatrAtha kaalenaabhiprcoditaaH|| 94 tena cAkAzavarNena tadAcarata so'sinA // 80 tyaktvA dvArANi ca dvAHsthAstathA gulmAMzca gaulmikaaH| tathA sa zibiraM teSAM draunniraahvdurmdH| prAdravanta yathAzakti kAMdizIkA vicetasaH // 95 vyakSobhayata rAjendra mahAhRdamiva dvipaH // 81 vipranaSTAzca te'nyonyaM nAjAnanta tadA vibho| utpetustena zabdena yodhA rAjanvicetasaH / krozantastAta putreti daivopahatacetasaH // 96 nidrArtAzca bhayArtAzca vyadhAvanta tatastataH // 82 palAyatAM dizasteSAM svAnapyutsRjya bAndhavAn / visvaraM cakruzuzcAnye bahvabaddhaM tathAvadan / gotranAmabhiranyonyamAkrandanta tato janAH // 97 na ca sma pratipadyante zastrANi, vasanAni ca // 83 hAhAkAraM ca kurvANAH pRthivyAM zerate pare / vimuktakezAzcApyanye nAbhyajAnanparasparam / tAnbuddhA raNamatto'sau droNaputro vyapothayat / / 98 saspatantaH pare bhItAH kecittatra tathAbhraman / tatrApare vadhyamAnA muhurmuhuracetasaH / purISamasRjankecitkecinmUtraM prasuvuH // 84 zibirAnniSpatanti sma kSatriyA bhayapIDitAH // 99 bandhanAni ca rAjendra saMchidya turagA dvipAH / tAMstu niSpatatastrastAzibirAjjIvitaiSiNaH / samaM paryapataMzcAnye kurvanto mahadAkulam / / 85 kRtavarmA kRpazcaiva dvAradeze nijaghnatuH // 100 satra kecinnarA bhItA vyalIyanta mhiitle| vizasvayatrakavacAnmuktakezAnkRtAJjalIn / tathaiva tAnnipatitAnapiSangajavAjinaH // 86 vepamAnAnkSitau bhItAnnaiva kAMzcidamuJcatAm / / 101 tasmiMstathA vartamAne rakSAMsi puruSarSabha / nAmucyata tayoH kazcinniSkrAntaH shibiraadhiH| mAni vyanadannuJcairmudA bharatasattama // 87 kRpasya ca mahArAja hArdikyasya ca durmateH // 102 sa zabdaH prerito rAjanbhUtasaMdhairmudA yutaiH / bhUyazcaiva cikIrSantau droNaputrasya tau priyam / apUrayadizaH sarvA divaM cApi mahAsvanaH // 88 triSu dezeSu dadatuH zibirasya hutAzanam // 103 teSAmArtasvaraM zrutvA vitrastA gajavAjinaH / tataH prakAze zibire khaDnena pitRnandanaH / muktAH paryapatanrAjanmRdgantaH zibire janam // 89 azvatthAmA mahArAja vyacaratkRtahastavat // 104 taistatra paridhAvadbhizcaraNodIritaM rajaH / kAMzcidApatato vIrAnaparAMzca pradhAvataH / akarocchibire teSAM rajanyAM dviguNaM tamaH // 90 vyayojayata khaDgena prANairdvijavaro narAn // 105 tasmiMstamasi saMjAte pramUDhAH sarvato janAH / kAMzcidyodhAnsa khaDnena madhye saMchidya vIryavAn / nAjAnanpitaraH putrAnbhrAtRnbhrAtara eva ca // 91 apAtayadroNasutaH saMrabdhastilakANDavat // 106 gajA gajAnatikramya nirmanuSyA hayA hayAn / vinadadbhibhRzAyastainarAzvadviradottamaiH / atADayaMstathAbhaoNstathAmRdgaMzca bhArata / / 92 patitairabhavatkIrNA medinI bharatarSabha // 107 te bhagnAH prapatantazca nighnantazca parasparam / | mAnuSANAM sahasreSu hateSu patiteSu ca / ma.bhA. 244 - 1945 - Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 8. 108 ] mahAbhArate [10. 8. 137 udatiSThankabandhAni bahUnyutthAya cApatan // 108 / anyonyaM saMpariSvajya zayAnAndravato'parAn / sAyudhAnsAGgadAnbAhUnnicakarta zirAMsi ca / saMlInAnyudhyamAnAMzca sarvAndrauNirapothayat // 123 hastihastopamAnUrUnhastAnpAdAMzca bhArata / / 109 dahyamAnA hutAzena vadhyamAnAzca tena te / pRSThacchinnAzirazchinnAnpArzvacchinnAMstathAparAn / parasparaM tadA yodhA anayanyamasAdanam / / 124 samAsAdyAkarodrauNiH kAMzciccApi parAGmukhAn // tasyA rajanyAstvardhana pANDavAnAM mahadvalam / madhyakAyAnnarAnanyAMzcicchedAnyAMzca karNataH / gamayAmAsa rAjendra drauNiryamanivezanam // 125 aMsadeze nihatyAnyAnkAye praaveshycchirH|| 111 nizAcarANAM sattvAnAM sA rAtriharSavardhinI / evaM vicaratastasya nighnataH subahUnnarAn / AsInnaragajAzvAnAM raudrI kSayakarI bhRzam // 126 tamasA rajanI ghorA babhau dAruNadarzanA // 112 tatrAdRzyanta rakSAMsi pizAcAzca pRthagvidhAH / kiMcitprANaizca puruSairhataizcAnyaiH sahasrazaH / khAdanto naramAMsAni pibantaH zoNitAni c||125 bahunA ca gajAzvena bhUrabhUdbhImadarzanA // 113 karAlAH piGgalA raudrAH zailadantA rajasvalAH / yakSarakSaHsamAkIrNe rathAzvadvipadAruNe / jaTilA dIrghasakthAzca paJcapAdA mahodarAH // 128 kruddhena droNaputreNa saMchinnAH prApatanbhuvi // 114 pazcAdaGgulayo rUkSA virUpA bhairavasvanAH / mAtRranye pitRRnanye bhrAtRRnanye vicukruzuH / ghaTajAnavo'tihrasvAzca nIlakaNThA vibhISaNAH // kecidUcurna tatkruddhairdhAtarASTraiH kRtaM raNe // 115 saputradArAH sukarA durdarzanasunighRNAH / yatkRtaM naH prasuptAnAM rakSobhiH krUrakarmabhiH / vividhAni ca rUpANi tatrAdRzyanta rksssaam||130 asAMnidhyAddhi pArthAnAmidaM naH kadanaM kRtam // pItvA ca zoNitaM hRSTAH prAnRtyangaNazo'pare / na devAsuragandharvaina yakSairna ca rAkSasaiH / idaM varamidaM medhyamidaM svAdviti cAbruvan / / 131 zakyo vijetuM kaunteyo goptA yasya jnaardnH||117 medomajjAsthiraktAnAM vasAnAM ca bhRzAzitAH / brahmaNyaH satyavAgdAntaH sarvabhUtAnukampakaH / / paramAMsAni khAdantaH kravyAdA maaNsjiivinH||13: na ca suptaM pramattaM vA nyastazastraM kRtAJjalim / / vasAM cApyapare pItvA paryadhAvanvikukSilAH / dhAvantaM muktakezaM vA hanti pArtho dhnNjyH|| 118 nAnAvaktrAstathA raudrAH kravyAdAH pizitAzinaH // tadidaM naH kRtaM ghoraM rakSobhiH kruurkrmbhiH| ayutAni ca tatrAsanprayutAnyarbudAni ca / iti lAlapyamAnAH sma zerate bahavo janAH // 119 rakSasAM ghorarUpANAM mahatAM krUrakarmaNAm // 134 stanatAM ca manuSyANAmapareSAM ca kUjatAm / muditAnA vitRptAnAM tasminmahati vaizase / tato muhUrtAtprAzAmyatsa zabdastumulo mahAn // 120 sametAni bahUnyAsanbhUtAni ca janAdhipa / / 135 zoNitavyatiSiktAyAM vasudhAyAM ca bhuumip| pratyUSakAle zibirAtpratigantumiyeSa sH| tadrajastumulaM ghoraM kSaNenAntaradhIyata // 121 nRzoNitAvasiktasya drauNerAsIdasitsaruH / saMveSTamAnAnudvignAnnirutsAhAnsahasrazaH / pANinA saha saMzliSTa ekIbhUta iva prbho|| 136 nyapAtayannarAnkruddhaH pazUnpazupatiryathA // 122 sa niHzeSAnarInkRtvA virarAja janakSaye / - 1946 - Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 8. 137] sauptikaparva [10. 9. 10 yugAnte sarvabhUtAni bhasma kRtveva pAvakaH // 137 somakA matsyazeSAzca sarve vinihatA mayA // 150 yathApratijJaM tatkarma kRtvA drauNAyaniH prbho| idAnIM kRtakRtyAH sma yAma tatraiva mAciram / durgamAM padavIM kRtvA piturAsIdgatajvaraH // 138 yadi jIvati no rAjA tasmai zaMsAmahe priyam // yathaiva saMsuptajane zibire prAvizannizi / iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi tathaiva hatvA niHzabde nizcakrAma nararSabhaH // 139 assttmo'dhyaayH||8|| niSkramya zibirAttasmAttAbhyAM saMgamya vIryavAn / Acakhyau karma tatsarvaM hRSTaH sNhrssynvibho||140 saMjaya uvaac| zAvapyAcakhyatustasmai priyaM priyakarau tadA / te hatvA sarvapAJcAlAndraupadeyAMzca sarvazaH / pAJcAlAnsRJjayAMzcaiva vinikRttAnsahasrazaH / agacchansahitAstatra yatra duryodhano hataH // 1 prItyA cocairudakrozaMstathaivAsphoTayaMstalAn // 141 gatvA cainamapazyaMste kiMcitprANaM narAdhipam / evaMvidhA hi sA rAtriH somakAnAM janakSaye / tato rathebhyaH praskandha parivatrustavAtmajam // 2 prasuptAnAM pramattAnAmAsItsubhRzadAruNA / / 142 taM bhagnasakthaM rAjendra kRcchraprANamacetasam / asaMzayaM hi kAlasya paryAyo duratikramaH / vamantaM rudhiraM vaktrAdapazyanvasudhAtale // 3 sAdRzA nihatA yatra kRtvAsmAkaM janakSayam // 143 vRtaM samantAdbahubhiH zvApadai?radarzanaiH / dhRtarASTra uvAca / zAlAvRkagaNazcaiva bhakSayiSyadbhirantikAt // 4 prAgeva sumahatkarma drauNiretanmahArathaH / nivArayantaM kRcchrAttAzvApadAnsaMcikhAdiSUna / mAkarodIdRzaM kasmAnmatputravijaye dhRtaH // 144 viveSTamAnaM mahyAM ca subhRzaM gADhavedanam // 5 patha kasmAddhate kSatre karmedaM kRtavAna sau| taM zayAnaM mahAtmAnaM bhUmau svarudhirokSitam / droNaputro maheSvAsastanme zaMsitumarhasi // 145 hataziSTAstrayo vIrAH zokArtAH paryavArayan / saMjaya uvAca / azvatthAmA kRpazcaiva kRtavarmA ca sAtvataH // 6 zeSAM nUnaM bhayAnnAsau kRtavAnkurunandana / taitribhiH zoNitAdigdhairniHzvasadbhirmahArathaiH / asAMnidhyAddhi pArthAnAM kezavasya ca dhImataH // 146 zuzubhe saMvRto rAjA vedI tribhirivAgnibhiH // 7 mAtyakezcApi karmedaM droNaputreNa sAdhitam / te taM zayAnaM saMprekSya rAjAnamatathocitam / na hi teSAM samakSaM tAnhanyAdapi marutpatiH // 147 aviSahyena duHkhena tataste rurudustrayaH // 8 etadIdRzakaM vRttaM rAjansuptajane vibho / tataste rudhiraM hastairmukhAnnirmRjya tasya ha / sato janakSayaM kRtvA pANDavAnAM mahAtyayam / viSTyA diSTayeti cAnyonyaM sametyocurmahArathAH // raNe rAjJaH zayAnasya kRpaNaM paryadevayan // 9 paryadhvajattato drauNistAbhyAM ca pratinanditaH / kRpa uvAca / idaM harSAcca sumahadAdade vAkyamuttamam // 149 na daivasyAtibhAro'sti yadayaM rudhirokSitaH / pAvAlA nihatAH sarve draupadeyAzca sarvazaH / / ekAdazacamUbhartA zete duryodhano hataH / / 10 - 1947 - Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ : 10. 9. 11] mahAbhArata [ 10. 9. 39 pazya cAmIkarAbhasya cAmIkaravibhUSitAm / yAvatsthAsyanti bhUtAni nikRtyA hyasi paatitH||25 gadAM gadApriyasyemA samIpe patitAM bhuvi // 11 nanu rAmo'bravIdrAjaMstvAM sadA yadunandanaH / iyamenaM gadA zUraM na jahAti raNe rnne|| duryodhanasamo nAsti gadayA iti vIryavAn // 26 svargAyApi vrajantaM hi na jahAti yazasvinam // 12 zlAghate tvAM hi vArSNeyo rAjansaMsatsu bhArata / pazyemAM saha vIreNa jAmbUnadavibhUSitAm / suziSyo mama kauravyo gadAyuddha iti prabho // 27 zayAnAM zayane dharme bhAryAM prItimatImiva // 13 yAM gatiM kSatriyasyAhuH prazastAM paramarSayaH / yo vai mUrdhAvasiktAnAmagre yAtaH paraMtapaH / hatasyAbhimukhasyAjau prAptastvamasi tAM gatim // 28 sa hato grasate pAMsUnpazya kAlasya paryayam // 14 duryodhana na zocAmi tvAmahaM puruSarSabha / yenAjI nihatA bhUmAvazerata purA dviSaH / hataputrAM na zocAmi gAndhArI pitaraM ca te / sa bhUmau nihataH zete kururAjaH parairayam / / 15 bhikSuko vicariSyete zocantau pRthivImimAm // 29 bhayAnnamanti rAjAno yasya sma zatasaMghazaH / dhigastu kRSNaM vArSNeyamarjunaM cApi durmatim / sa vIrazayane zete kravyAdbhiH parivAritaH // 16 dharmajJamAninau yo tvAM vadhyamAnamupekSatAm // 30 upAsata nRpAH pUrvamarthahetoryamIzvaram / pANDavAzcApi te sarve kiM vakSyanti nraadhipaan| dhiksadyo nihataH zete pazya kAlasya paryayam // 17 kathaM duryodhano'smAbhirhata ityanapatrapAH // 31 . . saMjaya uvAca / dhanyastvamasi gAndhAre yastvamAyodhane hataH / taM zayAnaM nRpazreSThaM tato bharatasattama / / prayAto'bhimukhaH zatrUndharmeNa puruSarSabha // 32 azvatthAmA samAlokya karuNaM paryadevayat // 18 hataputrA hi gAndhArI nihatajJAtibAndhavA / AhustvAM rAjazArdUla mukhyaM sarvadhanuSmatAm / / prajJAcakSuzca durdharSaH kAM gatiM pratipatsyate // 33 dhanAdhyakSopamaM yuddhe ziSyaM saMkarSaNasya ha // 19 dhigastu kRtavarmANaM mAM kRpaM ca mahAratham / kathaM vivaramadrAkSIdbhImasenastavAnagha / ye vayaM na gatAH svargaM tvAM puraskRtya pArthivam // 34 balinaH kRtino nityaM sa ca pApAtmavAnnRpa // 20 dAtAraM sarvakAmAnAM rakSitAraM prajAhitam / kAlo nUnaM mahArAja loke'sminblvttrH|| yadvayaM nAnugacchAmastvAM dhigasmAnnarAdhamAn // 35 pazyAmo nihataM tvAM cedbhImasenena saMyuge // 21 kRpasya tava vIryeNa mama caiva pituzca me / kathaM tvAM sarvadharmajJaM kSudraH pApo vRkodaraH / sabhRtyAnAM naravyAghra ratnavanti gRhANi ca // 36 nikRtyA hatavAnmando nUnaM kAlo duratyayaH // 22 bhavatprasAdAdasmAbhiH samitraiH sahabAndhavaiH / dharmayuddhe hyadharmeNa samAhUyaujasA mRdhe / avAptAH kratavo mukhyA bahavo bhUridakSiNAH // 37 gadayA bhImasenena nirbhinne sakthinI tava // 23 kutazcApIdRzaM sArthamupalapsyAmahe vayam / adharmeNa hatasyAjI mRdyamAnaM padA ziraH / yAdRzena puraskRtya tvaM gataH sarvapArthivAn // 38 yadupekSitavAnkSudro dhiktamastu yudhiSThiram // 24 vayameva trayo rAjangacchantaM paramAM gatim / yuddheSvapavadiSyanti yodhA nUnaM vRkodaram / yadvai tvAM nAnugacchAmastena tapsyAmahe vayam // 39 - 1948 - Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 9. 40] sauptikaparva [10. 10.7 tvatsvargahInA hInArthAH smarantaH sukRtasya te| svasti prApnuta bhadraM vaH svarge naH saMgamaH punaH / kiM nAma tadbhavetkarma yena tvAnuvrajema vai // 40 ityevamuktvA tUSNIM sa kururAjo mahAmanAH / duHkhaM nUnaM kuruzreSTha cariSyAmo mahImimAm / prANAnudasRjadvIraH suhRdAM zokamAdadhat // 55 hInAnAM nastvayA rAjankutaH zAntiH kutaH sukham // tatheti te pariSvaktAH pariSvajya ca taM nRpam / gatvaitAMstu mahArAja sametya tvaM mahArathAn / punaH punaH prekSamANAH svakAnAruruhU rathAn // 56 yathAzreSThaM yathAjyeSThaM pUjayervacanAnmama // 42 ityevaM tava putrasya nizamya karuNAM giram / AcArya pUjayitvA ca ketuM sarvadhanuSmatAm / pratyUSakAle zokArtaH prAdhAvaM nagaraM prati // 57 hataM mayAdya zaMsethA dhRSTadyumnaM narAdhipa / / 43 . tava putre gate svarga zokArtasya mamAnagha / pariSvajethA rAjAnaM bAhnikaM sumahAratham / RSidattaM pranaSTaM taddivyadarzitvamadya vai // 58 saindhavaM somadattaM ca bhUrizravasameva ca // 44 vaizaMpAyana uvaac| tathA pUrvagatAnanyAnsvargaM pArthivasattamAn / iti zrutvA sa nRpatiH putrajJAtivadhaM tadA / asmadvAkyAtpariSvajya pRcchethAstvamanAmayam / / 45 niHzvasya dIrghamuSNaM ca tatazcintAparo'bhavat / / 59 ityevamuktvA rAjAnaM bhgnskthmcetsm| iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi azvatthAmA samudvIkSya punarvacanamabravIt // 46 navamo'dhyAyaH // 9 // duryodhana jIvasi cedvAcaM zrotrasukhAM zRNu / samAptaM sauptikaparva // sapta pANDavataH zeSA dhArtarASTrAstrayo vayam // 47 te caiva bhrAtaraH paJca vAsudevo'tha sAtyakiH / vaizaMpAyana uvAca / ahaM ca kRtavarmA ca kRpaH zAradvatastathA // 48 tasyAM rAvyAM vyatItAyAM dhRSTadyumnasya sArathiH / draupadeyA hatAH sarve dhRSTadyumnasya cAtmajAH / zazaMsa dharmarAjAya sauptike kadanaM kRtam // 1 pAzvAlA nihatAH sarve matsyazeSaM ca bhArata // 49 draupadeyA mahArAja drupadasyAtmajaiH saha / kRte pratikRtaM pazya hataputrA hi pANDavAH / pramattA nizi vizvastAH svapantaH zibire svake // 2 sauptike zibiraM teSAM hataM sanaravAhanam / / 50 kRtavarmaNA nRzaMsena gautamena kRpeNa ca / mayA ca pApakarmAsau dhRSTadyumno mahIpate / azvatthAmnA ca pApena hataM vaH zibiraM nizi // 3 pravizya zibiraM rAtrau pazumAreNa mAritaH / / 51 etairnaragajAzvAnAM prAsazaktiparazvadhaiH / duryodhanastu tAM vAcaM nizamya manasaH priyAm / / sahasrANi nikRntadbhini:zeSaM te balaM kRtam // 4 pratilabhya punazceta idaM vacanamabravIt // 52 chidyamAnasya mahato vanasyeva parazvadhaiH / na me'karottadgAGgeyo na karNo na ca te pitaa| zuzruve sumahAzabdo balasya tava bhArata // 5 yattvayA kRpabhojAbhyAM sahitenAdya me kRtam / / 53 - ahameko'vaziSTastu tasmAtsainyAnmahIpate / sa cetsenApatiH kSudro hataH sArdhaM zikhaNDinA / | muktaH kathaMciddharmAtmanvyagrasya kRtavarmaNaH / / 6 tena manye maghavatA samamAtmAnamadya vai // 54 / tacchrutvA vAkyamazivaM kuntIputro yudhiSThiraH / - 1949 - Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 10. 7] mahAbhArate [10. 10. 26 papAta mahyAM durdharSaH putrazokasamanvitaH // 7 ttyajantyanAzca samAvizanti // 19 taM patantamabhikramya parijagrAha sAtyakiH / dhvajottamAyocchritadhUmaketuM bhImaseno'rjunazcaiva mAdrIputrau ca pANDavau // 8 zarASiM kopamahAsamIram / labdhacetAstu kaunteyaH zokavihvalayA giraa| mahAdhanuAtalanemighoSaM jitvA zatrUJjitaH pazcAtparyadevayadAturaH // 9 tanutranAnAvidhazastrahomam // 20 durvidA gatirarthAnAmapi ye divyacakSuSaH / mahAcamUkakSavarAbhipannaM jIyamAnA jayantyanye jayamAnA vayaM jitAH // 10 ___ mahAhave bhISmamahAdavAgnim / hatvA bhrAtRnvayasyAMzca pitRnputrAnsuhRdgaNAn / ye sehurAttAyatazastravegaM bandhUnamAtyAnpautrAMzca jitvA sarvAJjitA vym||11 te rAjaputrA nihatAH pramAdAt // 21 anartho hyarthasaMkAzastathArtho'narthadarzanaH / na hi pramattena nareNa labhyA jayo'yamajayAkAro jayastasmAtparAjayaH // 12 vidyA tapaH zrIvipulaM yazo vaa| yaM jitvA tapyate pazcAdApanna iva durmatiH / pazyApramAdena nihatya zatrUkathaM manyeta vijayaM tato jitataraH paraiH // 13 nsarvAnmahendraM sukhamedhamAnam // 22 yeSAmarthAya pApasya dhigjayasya suhRdvadhe / indropamAnpArthivaputrapautrAnirjitairapramattairhi vijitA jitakAzinaH // 14 pazyAvizeSeNa hatAnpramAdAt / karNinAlIkadaMSTrasya khagajihvasya sNyuge| tIrkhA samudraM vaNijaH samRddhAH cApavyAttasya raudrasya jyAtalasvananAdinaH / / 15 __ sannAH kunadyAmiva helamAnAH / kruddhasya narasiMhasya saMgrAmeSvapalAyinaH / amarSitairye nihatAH zayAnA ye vyamucyanta karNasya pramAdAtta ime htaaH|| 16 niHsaMzayaM te tridivaM prapannAH / / 23 rathahradaM zaravarSomimantaM kRSNAM nu zocAmi kathaM na sAdhvIM __ratnAcitaM vAhanarAjiyuktam / ... zokArNave sAdya vinaGkhyatIti / zaktyaSTimInadhvajanAganakaM bhrAtR'zca putrAMzca hatAnnizamya zarAsanAvartamaheSuphenam // 17 ___ pAJcAlarAjaM pitaraM ca vRddham / saMgrAmacandrodayavegavelaM dhruvaM visaMjJA patitA pRthivyAM droNArNavaM jyAtalanemighoSam / sA zeSyate zokakRzAGgayaSTiH // 24 ye teruruccAvacazastranaubhi tacchokajaM duHkhamapArayantI ste rAjaputrA nihatAH pramAdAt // 18 kathaM bhaviSyatyucitA sukhAnAm / na hi pramAdAtparamo'sti kazci putrakSayabhrAtRvadhapraNunnA dvadho narANAmiha jIvaloke / pradahyamAneva hutAzanena // 25 pramattamarthA hi naraM samantA ityevamAtaH paridevayansa. - 1950 - Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 10. 26 ] sauptikaparva [10. 11. 19 rAjA kurUNAM nakulaM babhASe / nakulaH kRSNayA sArdhamupAyAtparamArtayA // 4 gacchAnayanAmiha mandabhAgyAM upaplavyagatA sA tu zrutvA sumahadapriyam / samAtRpakSAmiti rAjaputrIm // 26 tadA vinAzaM putrANAM sarveSAM vyathitAbhavat // 5 mAdrIsutastatparigRhya vAkyaM kampamAneva kadalI vAtenAbhisamIritA / dharmeNa dharmapratimasya raajnyH| kRSNA rAjAnamAsAdya zokArtA nyapatadbhuvi // 6 yayau rathenAlayamAzu devyAH babhUva vadanaM tasyAH sahasA zokakarzitam / pAzcAlarAjasya ca yatra dArAH // 27 phullapadmapalAzAkSyAstamodhvasta ivAMzumAn // 7 prasthApya mAdrIsutamAjamIDhaH tatastAM patitAM dRSTvA saMrambhI satyavikramaH / zokArditastaiH sahitaH suhRdbhiH| bAhubhyAM parijagrAha samupetya vRkodaraH // 8 rorUyamANaH prayayau sutAnA sA samAzvAsitA tena bhImasenena bhAminI / mAyodhanaM bhUtagaNAnukIrNam // 28 rudatI pANDavaM kRSNA sahabhrAtaramabravIt // 9 sa tatpravizyAzivamugrarUpaM diSTyA rAjaMstvamadyemAmakhilA bhokSyase mahIm / dadarza putrAnsuhRdaH sakhIMzca / AtmajAnkSatradharmeNa saMpradAya yamAya vai // 10 bhUmau zayAnAnrudhirAgAtrA diSTyA tvaM pArtha kuzalI mattamAtaGgagAminam / vibhinnabhagnApahRtottamAGgAn // 29 avApya pRthivIM kRtsnAM saubhadraM na smrissysi||11 sa tAMstu dRSTvA bhRzamArtarUpo AtmajAstena dharmeNa zrutvA zUrAnnipAtitAn / yudhiSThiro dharmabhRtAM variSThaH / upaplavye mayA sAdhaM diSTyA tvaM na smariSyasi // 12 uccaiH pracukroza ca kauravAgryaH prasuptAnAM vadhaM zrutvA drauNinA pApakarmaNA / papAta covyAM sagaNo visaMjJaH // 30 zokastapati mAM pArtha hutAzana ivAzayam // 13 iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi tasya pApakRto drauNerna cedadya tvayA mRdhe / ... dazamo'dhyAyaH // 10 // hriyate sAnubandhasya yudhi vikramya jIvitam // 14 ihaiva prAyamAsiSye tannibodhata pANDavAH / vaizaMpAyana uvAca / na cetphalamavApnoti drauNiH pApasya karmaNaH // 15 sa dRSTvA nihatAnsaMkhye putraanbhraatRRnskhiiNstthaa| evamuktvA tataH kRSNA pANDavaM pratyupAvizat / mahAduHkhaparItAtmA babhUva janamejaya // 1 yudhiSThiraM yAjJasenI dharmarAjaM yazasvinI // 16 tatastasya mahAzokaH prAdurAsInmahAtmanaH / dRSTvopaviSTAM rAjarSiH pANDavo mahiSIM priyAm / smarataH putrapautrANAM bhrAtRNAM svajanasya ha // 2 pratyuvAca sa dharmAtmA draupadI cArudarzanAm // 17 tamazruparipUrNAkSaM vepamAnamacetasam / dhamyaM dharmeNa dharmajJe prAptAste nidhanaM zubhe / suhRdo bhRzasaMvinAH sAntvayAMcakrire tadA // 3 / putrAste bhrAtarazcaiva tAnna zocitumarhasi // 18 tatastasminkSaNe kAlye rathenAdityavarcasA / | droNaputraH sa kalyANi vanaM dUramito gataH / - 1951 - Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 11. 19 ] mahAbhArate [ 10. 12. 14 tasya tvaM pAtanaM saMkhye kathaM jJAsyasi zobhane / 19 draupadyuvAca / vaizaMpAyana uvAca / droNaputrasya sahajo maNiH zirasi me shrutH| tasminprayAte durdharSe yadUnAmRSabhastataH / nihatya saMkhye taM pApaM pazyeyaM maNimAhRtam / / abravItpuNDarIkAkSaH kuntIputraM yudhiSThiram // 1 rAjazirasi taM kRtvA jIveyamiti me matiH // 20 eSa pANDava te bhrAtA putrazokamapArayan / vaizaMpAyana uvaac| jighAMsudrauNimAkrande yAti bhArata bhArataH // 2 ityuktvA pANDavaM kRSNA rAjAnaM cArudarzanA / bhImaH priyaste sarvebhyo bhrAtRbhyo bharatarSabha / bhImasenamathAbhyetya kupitA vAkyamabravIt // 21 taM kRcchragatamadya tvaM kasmAnnAbhyavapadyase // 3 trAtumarhasi mAM bhIma kSatradharmamanusmaran / yattadAcaSTa putrAya droNaH parapuraMjayaH / jahi taM pApakarmANaM zambaraM maghavAniva / atraM brahmaziro nAma dahedyatpRthivImapi // 4 na hi te vikrame tulyaH pumAnastIha kazcana / / 22 tanmahAtmA mahAbhAgaH ketuH sarvadhanuSmatAm / zrutaM tatsarvalokeSu paramavyasane yathA / pratyapAdayadAcAryaH prIyamANo dhanaMjayam / / 5 dvIpo'bhUstvaM hi pArthAnAM nagare vAraNAvate / tatputro'syaivamevainamanvayAcadamarSaNaH / hiDimbadarzane caiva tathA tvamabhavo gatiH // 23 tataH provAca putrAya nAtihRSTamanA iva / / 6 tathA virATanagare kIcakena bhRzArditAm / viditaM cApalaM hyAsIdAtmajasya mahAtmanaH / mAmapyuddhRtavAnkRcchrAtpaulomI maghavAniva / / 24 sarvadharmavidAcAryo nAnviSatsatataM sutam // 7 yathaitAnyakRthAH pArtha mahAkarmANi vai puraa|| paramApadgatenApi na sma tAta tvayA raNe / tathA drauNimamitranna vinihatya sukhI bhava / / 25 idamastraM prayoktavyaM mAnuSeSu vizeSataH // 8 tasyA bahuvidhaM duHkhAnnizamya paridevitam / ityuktavAnguruH putraM droNaH pazcAdathoktavAn / nAmarSayata kaunteyo bhImaseno mahAbalaH // 26 na tvaM jAtu satAM mArge sthAteti puruSarSabha // 9 sa kAzcanavicitrAGgamAruroha mahAratham / sa tadAjJAya duSTAtmA piturvacanamapriyam / AdAya ruciraM citraM samArgaNaguNaM dhanuH // 27 nirAzaH sarvakalyANaiH zocanparyapatanmahIm // 10 nakulaM sArathiM kRtvA droNaputravadhe vRtaH / tatastadA kuruzreSTha vanasthe tvayi bhArata / visphArya sazaraM cApaM tUrNamazvAnacodayat / / 28 avasahArakAmetya vRSNibhiH paramArcitaH // 11. te hayAH puruSavyAghra coditA vAtaraMhasaH / sa kadAcitsamudrAnte vasandvAravatImanu / vegena tvaritA jagmurharayaH zIghragAminaH // 29 eka ekaM samAgamya mAmuvAca hasanniva // 12 zibirAtsvAdahItvA sa rathasya pdmcytH| yattadugraM tapaH kRSNa caransatyaparAkramaH / droNaputrarathasyAzu yayau mArgeNa vIryavAn / / 30 agastyAdbhAratAcAryaH pratyapadyata me pitA / / 13 iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi astraM brahmaziro nAma devagandharvapUjitam / ekAdazo'dhyAyaH // 11 // tadadya mayi dAzArha yathA pitari me tathA // 14 - 1952 - Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 12. 15 ] sauptikaparva [10. 13.1 asmattastadupAdAya divyamasraM yadUttama / brahmacarya mahaddhoraM cI| dvAdazavArSikam / mamApyatraM prayaccha tvaM cakraM ripuharaM raNe // 15 himavatpArzvamabhyetya yo mayA tapasArcitaH // 29 sa rAjanprIyamANena mayApyuktaH kRtAJjaliH / samAnavratacAriNyAM rukmiNyAM yo'nvajAyata / yAcamAnaH prayatnena matto'yaM bharatarSabha // 16 sanatkumArastejasvI pradyumno nAma me sutaH // 30 devadAnavagandharvamanuSyapatagoragAH / tenApyetanmahadivyaM cakramapratimaM mama / na samA mama vIryasya zatAMzenApi pinndditaaH||17 na prArthitamabhUnmUDha yadidaM prArthitaM tvayA // 31 idaM dhanuriyaM zaktiridaM cakramiyaM gadA / rAmeNAtibalenaitannoktapUrvaM kadAcana / yadyadicchasi cedA mattastattaddadAni te // 18 na gadena na sAmbena yadidaM prArthitaM tvayA // 32 yacchanoSi samudyantuM prayoktumapi vA rnne| dvArakAvAsibhizcAnyairvRSNyandhakamahArathaiH / tadgRhANa vinAstreNa yanme dAtumabhIpsasi // 19 noktapUrvamidaM jAtu yadidaM prArthitaM tvayA // 33 sa sunAbhaM sahasrAraM vajranAbhamayasmayam / bhAratAcAryaputraH sanmAnitaH sarvayAdavaiH / bane cakraM mahAbAho spardhamAno mayA saha // 20 cakreNa rathinAM zreSTha kiM nu tAta yuyutsase // 34 gRhANa cakramityukto mayA tu tadanantaram / evamukto mayA drauNirmAmidaM pratyuvAca ha / jamAhopetya sahasA cakraM savyena pANinA / prayujya bhavate pUjAM yotsye kRSNa tvayetyuta // 35 na caitadazakasthAnAtsaMcAlayitumacyuta // 21 tataste prArthitaM cakraM devadAnavapUjitam / atha taddakSiNenApi grahItumupacakrame / ajeyaH syAmiti vibho satyametadbravImi te // 36 sarvayatnena tenApi gRhNannaitadakalpayat // 22 tvatto'haM durlabhaM kAmamanavApyaiva kezava / tataH sarvabalenApi yaccaitanna zazAka saH / pratiyAsyAmi govinda zivenAbhivadasva mAm // 37 uddhata vA cAlayituM drauNiH paramadurmanAH / etatsunAbhaM vRSNInAmRSabheNa tvayA dhRtam / kRtvA yatnaM paraM zrAntaH sa nyavartata bhArata // 23 cakramapraticakreNa bhuvi nAnyo'bhipadyate // 38 nivRttamatha taM tasmAdabhiprAyAdvicetasam / etAvaduktvA drauNirmA yugyamazvAndhanAni ca / ahamAmavya susnigdhamazvatthAmAnamabruvam // 24 AdAyopayayau bAlo ratnAni vividhAni ca // 39 yaH sa devamanuSyeSu pramANaM paramaM gataH / sa saMrambhI durAtmA ca capalaH krUra eva ca / gANDIvadhanvA zvetAzvaH kapipravaraketanaH // 25 veda cAstraM brahmazirastasmAdrakSyo vRkodaraH // 40 yaH sAkSAddevadevezaM zitikaNThamumApatim / / iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi dvaMdvayuddhe parAjiSNustoSayAmAsa zaMkaram // 26 dvAdazo'dhyAyaH // 12 // yasmAtpriyataro nAsti mamAnyaH puruSo bhuvi / 13 nAdeyaM yasya me kiMcidapi dArAH sutAstathA // 27 vaizaMpAyana uvaac| tenApi suhRdA brahmanpArthenAkliSTakarmaNA / evamuktvA yudhAM zreSThaH sarvayAdavanandanaH / noktapUrvamidaM vAkyaM yattvaM mAmabhibhASase // 28 / sarvAyudhavaropetamAruroha mahAratham / a. bhA. 245 - 1953 - Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 13. 1] mahAbhArate [ 10. 14.7 bhImaseno mahAbAhustiSTha tiSThati cAbravIt // 15 sa. dRSTvA bhImadhanvAnaM pragRhItazarAsanam / bhrAtarau pRSThatazcAsya janArdanarathe sthitau| vyathitAtmAbhavadroNiH prAptaM cedamamanyata // 16 sa tadivyamadInAtmA prmaastrmcintyt| jagrAha ca sa caiSIkAM drauNiH savyena paanninaa| sa tAmApadamAsAdya divyamastramudIrayat // 17 amRSyamANastAJzUrAndivyAyudhadharAnsthitAn / apANDavAyeti ruSA vyasRjadAruNaM vacaH // 18 ityuktvA rAjazArdUla droNaputraH pratApavAn / sarvalokapramohAtha tadaskhaM pramumoca ha // 19 tatastasyAmiSIkAyAM pAvakaH samajAyata / pradhakSyanniva lokAMstrInkAlAntakayamopamaH // 20 iti zrImahAbhArate sautikaparvaNi trayodazo'dhyAyaH // 13 // yuktaM paramakAmbojaisturagairhemamAlibhiH // 1 AdityodayavarNasya dhuraM rathavarasya tu / dakSiNAmavahatsainyaH sugrIvaH savyato'vahat / pANivAhau tu tasyAstAM meghapuSpabalAhakau // 2 vizvakarmakRtA divyA naanaartnvibhuussitaa| ucchiteva rathe mAyA dhvajayaSTiradRzyata // 3 vainateyaH sthitastasyAM prabhAmaNDalarazmivAn / tasya satyavataH keturbhujagAriradRzyata // 4 anvArohaddhRSIkezaH ketuH srvdhnussmtaam| arjunaH satyakarmA ca kururAjo yudhiSThiraH // 5 azobhetAM mahAtmAnau dAzArhamabhitaH sthitau / rathasthaM zArGgadhanvAnamazvinAviva vAsavam / / 6 tAvupAropya dAzArhaH spandanaM lokapUjitam / pratodena javopetAnparamAzvAnacodayat // 7 te hayAH sahasotpetugRhItvA syandanottamam / AsthitaM pANDaveyAbhyAM yadUnAmRSabheNa ca // 8 vahatAM zArGgadhanvAnamazvAnAM zIghragAminAm / prAdurAsInmahAzabdaH pakSiNAM patitAmiva / / 9 / / te samArchannaravyAghrAH kSaNena bharatarSabha / bhImasenaM maheSvAsaM samanudrutya vegitAH // 10 krodhadIptaM tu kaunteyaM dviSadarthe samudyatam / / nAzaknuvanvArayituM sametyApi mahArathAH // 11 sa teSAM prekSatAmeva zrImatAM dRDhadhanvinAm / / yayau bhAgIrathIkacchaM haribhi zavegitaiH / yatra sma zrUyate drauNiH putrahantA mahAtmanAm / / 12 sa dadarza mahAtmAnamudakAnte yazasvinam / kRSNadvaipAyanaM vyAsamAsInamRSibhiH saha // 13 taM caiva krUrakarmANaM ghRtAktaM kuzacIriNam / rajasA dhvastakezAntaM dadarza drauNimantike / / 14 tamabhyadhAvatkaunteyaH pragRhya sazaraM dhanuH / vaizaMpAyana uvAca / iGgitenaiva dAzArhastamabhiprAyamAditaH / drauNebuvA mahAbAhurarjunaM pratyabhASata // 1 arjunArjuna yadivyamastraM te hRdi vartate / droNopadiSTaM tasyAyaM kAlaH saMprati pANDava // 2 bhrAtRNAmAtmanazcaiva paritrANAya bhaart|| visRjaitattvamapyAjAvastramastranivAraNam / / 3 / kezavenaivamuktastu pANDavaH prviirhaa| avAtaradrathAttarNa pragRhya sazaraM dhanuH // 4 pUrvamAcAryaputrAya tato'nantaramAtmane / bhrAtRbhyazcaiva sarvebhyaH svastItyuktvA paraMtapaH // 5 devatAbhyo namaskRtya gurubhyazcaiva sarvazaH / utsasarja zivaM dhyAyannastramastreNa zAmyatAm // 6 tatastadatraM sahasA sRSTaM gANDIvadhanvanA / - 1954 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 14.7] sauptikaparva [10. 15. 18 ajajvAla mahArciSmadyugAntAnalasaMnibham // 7 pApakarmA dhruvaM drauNiH pradhakSyatyatratejasA // 3 siyaiva droNaputrasya tadatraM tigmatejasaH / atra yaddhitamasmAkaM lokAnAM caiva sarvathA / ajajvAla mahAjvAlaM tejomaNDalasaMvRtam // 8 bhavantau devasaMkAzI tathA saMhartumarhataH // 4 nirdhAtA bahavazcAsanpeturulkAH sahasrazaH / ityuktvA saMjahArAstraM punareva dhnNjyH| mahadbhayaM ca bhUtAnAM sarveSAM samajAyata // 9 saMhAro duSkarastasya devairapi hi saMyuge // 5 . sazabdamabhavadvayoma jvAlAmAlAkulaM bhRzam / visRSTasya raNe tasya paramAstrasya sNgrhe| pacAla ca mahI kRtsnA saparvatavanadrumA // 10 na zaktaH pANDavAdanyaH sAkSAdapi zatakratuH / / 6 / te astre tejasA lokAMstApayantI vyavasthite / / brahmatejobhavaM taddhi visRSTamakRtAtmanA / maharSI sahito tatra darzayAmAsatustadA // 11 / na zakyamAvartayituM brahmacArivratAhate // 7 nAradaH sa ca dharmAtmA bharatAn pitAmahaH / acIrNabrahmacaryo yaH sRSTvAvartayate punaH / umau zamayituM vIrau bhAradvAjadhanaMjayau / / 12 tadatraM sAnubandhasya mUrdhAnaM tasya kRntati // 8. tau munI sarvadharmajJau sarvabhUtahitaiSiNI / brahmacArI vratI cApi duravApamavApya tat / / dIptayorastrayormadhye sthitau paramatejasau // 13 paramavyasanArto'pi nArjuno'straM vyamuzcata // 9 tadantaramanAdhRSyAvupagamya yazasvinau / satyavratadharaH zUro brahmacArI ca pANDavaH / bhAstAmRSivarau tatra jvalitAviva pAvako // 14 guruvartI ca tenAstraM saMjahArArjunaH punaH // 10 prANabhRdbhiranAdhRSyo devdaanvsNmtii|| drauNirapyatha saMprekSya tAvRSI purataH sthito / atratejaH zamayituM lokAnAM hitakAmyayA // 15 na zazAka punarghoramastraM saMhartumAhave // 11 RSI uuctuH| azaktaH pratisaMhAre paramArUsya saMyuge / drauNirdInamanA rAjandvaipAyanamabhASata / / 12 nAnAzastravidaH pUrve ye'pyatItA mahArathAH / uttamavyasanArtena praanntraannmbhiipsunaa| naitadatraM manuSyeSu taiH prayuktaM kathaMcana // 16 mayaitadastramutsRSTaM bhImasenabhayAnmune // 13 iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi adharmazca kRto'nena dhArtarASTraM jighAMsatA / caturdazo'dhyAyaH // 14 // mithyAcAreNa bhagavanbhImasenena saMyuge // 14 ataH sRSTamidaM brahmanmayAstramakRtAtmanA / vaizaMpAyana uvAca / tasya bhUyo'dya saMhAraM kartuM nAhamihotsahe // 15 dRSTvaiva nrshaarduulstaavgnismtejsau| visRSTaM hi mayA divyametadatraM durAsadam / saMjahAra zaraM divyaM tvaramANo dhanaMjayaH // 1 apANDavAyeti mune vahnitejo'numatrya vai // 16 uvAca vadatAM zreSThastAvRSI praanyjlistdaa|| tadidaM pANDaveyAnAmantakAyAbhisaMhitam / prayuktamatramastreNa zAmyatAmiti vai mayA // 2 adya pANDusutAnsarvAJjIvitAddhaMzayiSyati // 17 saMhRte prmaastre'sminsrvaansmaanshesstH| kRtaM pApamidaM brahmanroSAviSTena cetasA / - 1955 - Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 15. 18] mahAbhArate [10. 16.9 vadhamAzAsya pArthAnAM mayAstraM sRjatA raNe // 18 vyAsa uvAca / vyAsa uvAca / evaM kuru na cAnyA te buddhiH kAryA kadAcana / astraM brahmazirastAta vidvAnpArtho dhanaMjayaH / garbheSu pANDaveyAnAM visRjyaitadupArama // 32 utsRSTavAnna roSeNa na vadhAya tavAhave // 19 vaizaMpAyana uvAca / astramastreNa tu raNe tava saMzamayiSyatA / tataH paramamatraM tadazvatthAmA bhRshaaturH| visRSTamarjunenedaM punazca pratisaMhRtam // 20 dvaipAyanavacaH zrutvA garbheSu pramumoca ha // 33 brahmAstramapyavApyaitadupadezApitustava / iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi kSatradharmAnmahAbAhu kampata dhanaMjayaH // 21 paJcadazo'dhyAyaH // 15 // evaM dhRtimataH sAdhoH sarvAstraviduSaH sataH / sabhrAtRbandhoH kasmAttvaM vadhamasya cikIrSasi // 22 astraM brahmaziro yatra paramAtreNa vadhyate / vaizaMpAyana uvAca / samA dvAdaza parjanyastadrASTra nAbhivarSati // 23 tadAjJAya hRSIkezo visRSTaM pApakarmaNA / etadarthaM mahAbAhuH zaktimAnapi pANDavaH / hRSyamANa idaM vAkyaM drauNi pratyabravIttadA // 1 na vihantyetadatraM te prajAhitacikIrSayA // 24 virATasya sutAM pUrvaM snuSAM gANDIvadhanvanaH / pANDavAstvaM ca rASTraM ca sadA saMrakSyameva naH / upaplavyagatAM dRSTvA vratavAnbrAhmaNo'bravIt // 2' tasmAtsaMhara divyaM tvamasametanmahAbhuja // 25 parikSINeSu kuruSu putrastava janiSyati / aroSastava caivAstu pArthAH santu nirAmayAH / etadasya parikSittvaM garbhasthasya bhaviSyati // 3 na hyadharmeNa rAjarSiH pANDavo jetumicchati // 26 tasya tadvacanaM sAdhoH satyameva bhaviSyati / maNiM caitaM prayacchaibhyo yaste zirasi tisstthti| parikSidbhavitA hyeSAM punavaMzakaraH sutaH // 4 etadAdAya te prANAnpratidAsyanti pANDavAH // 27 evaM bruvANaM govindaM sAtvatapravaraM tadA / drauNiruvAca / drauNiH paramasaMrabdhaH pratyuvAcedamuttaram // 5 pANDavairyAni ratnAni yaccAnyatkauravairdhanam / naitadevaM yathAttha tvaM pakSapAtena kezava / avAptAnIha tebhyo'yaM maNirmama viziSyate // 28 vacanaM puNDarIkAkSa na ca madvAkyamanyathA // 6 yamAbadhya bhayaM nAsti zastravyAdhikSudhAzrayam / / patiSyatyetadatraM hi garbhe tasyA mayodyatam / devebhyo dAnavebhyo vA nAgebhyo vA kathaMcana // 29 virATaduhituH kRSNa yAM tvaM rakSitumicchasi // 7 na ca rakSogaNabhayaM na taskarabhayaM tathA / vAsudeva uvAca / evaMvIryo maNirayaM na me tyAjyaH kathaMcana // 30 amoghaH paramAtrasya pAtastasya bhaviSyati / yattu me bhagavAnAha tanme kAryamanantaram / sa tu garbho mRto jAto dIrghamAyuravApsyati // 8 ayaM maNirayaM cAhamiSIkA nipatiSyati / tvAM tu kApuruSaM pApaM viduH sarve manISiNaH / garbheSu pANDaveyAnAmamoghaM caitadudyatam // 31 asakRtpApakarmANaM bAlajIvitaghAtakam // 9. - 1956 - Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 16. 10] sauptikaparva [10. 16. 35 tasmAttvamasya pApasya karmaNaH phalamApnuhi / | tataste puruSavyAghrAH sadazvaranilopamaiH / zrINi varSasahasrANi cariSyasi mahImimAm / abhyayuH sahadAzArhAH zibiraM punareva ha // 22 aprAmavankacitkAMcitsaMvidaM jAtu kenacit // 10 avatIrya rathAbhyAM tu tvaramANA mahArathAH / nirjanAnasahAyastvaM dezAnpravicariSyasi / dadRzudraupadI kRSNamArtAmArtatarAH svayam // 23 bhavitrI na hi te kSudra janamadhyeSu saMsthitiH // 11 tAmupetya nirAnandA duHkhazokasamanvitAm / pUyazoNitagandhI ca durgakAntArasaMzrayaH / parivArya vyatiSThanta pANDavAH sahakezavAH // 24 vicariSyasi pApAtmansarvavyAdhisamanvitaH // 12 tato rAjJAbhyanujJAto bhImaseno mahAbalaH / SayaH prApya parikSittu vedavratamavApya c| pradadau tu maNiM divyaM vacanaM cedamabravIt // 25 kRpAcchAradvatAdvIraH sarvAstrANyupalapsyate // 13 ayaM bhadre tava maNiH putrahantA jitaH sa te| viditvA paramAstrANi kSatradharmavrate sthitaH / uttiSTha zokamutsRjya kSatradharmamanusmara / / 26 paSTiM varSANi dharmAtmA vasudhAM pAlayiSyati // 14 prayANe vAsudevasya zamArthamasitekSaNe / itazcordhvaM mahAbAhuH kururAjo bhaviSyati / yAnyuktAni tvayA bhIru vAkyAni madhughAtinaH // 27 parikSinnAma nRpatirmiSataste sudurmte| naiva me patayaH santi na putrA bhrAtaro na ca / pazya me tapaso vIryaM satyasya ca narAdhama / / 15 naiva tvamapi govinda zamamicchati rAjani // 28 vyAsa uvAca / uktavatyasi dhIrANi vAkyAni puruSottamam / kSatradharmAnurUpANi tAni saMsmartumarhasi // 29 yasmAdanAdRtya kRtaM tvayAsmAnkarma dAruNam / brAhmaNasya satazcaiva yasmAtte vRttamIdRzam // 16 hato duryodhanaH pApo rAjyasya paripanthakaH / tasmAdyaddevakIputra uktavAnuttamaM vacaH / duHzAsanasya rudhiraM pItaM visphurato mayA // 30 asaMzayaM te tadbhAvi kSudrakarmantrajAzvitaH // 17 vairasya gatamAnRNyaM na sma vAcyA vivakSatAm / jitvA mukto droNaputro brAhmaNyAdgauraveNa ca // 31 - azvatthAmovAca / yazo'sya pAtitaM devi zarIraM tvavazeSitam / sahaiva bhavatA brahmansthAsyAmi puruSeSvaham / viyojitazca maNinA nyAsitazcAyudhaM bhuvi / / 32 satyavAgastu bhagavAnayaM ca puruSottamaH / / 18 draupdyuvaac| vaizaMpAyana uvaac| kevalAnRNyamAptAsmi guruputro gururmama / pradAyAMtha maNi drauNiH pANDavAnAM mahAtmanAm / zirasyetaM maNiM rAjA pratibadhnAtu bhArata // 33 jagAma vimanAsteSAM sarveSAM pazyatAM vanam // 19 vaizaMpAyana uvAca / pANDavAzcApi govindaM puraskRtya hatadviSaH / taM gRhItvA tato rAjA zirasyevAkarottadA / kRSNadvaipAyanaM caiva nAradaM ca mahAmunim // 20 gurorucchiSTamityeva draupadyA vacanAdapi // 34 droNaputrasya sahajaM maNimAdAya satvarAH / tato divyaM maNivaraM zirasA dhArayanprabhuH / draupadImabhyadhAvanta prAyopetAM manasvinIm // 21 / zuzubhe sa mahArAjaH sacandra iva parvataH // 35 - 1957 - Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 16. 36 ] mahAbhArate [10. 17. 26 uttasthau putrazokArtA tataH kRSNA manasvinI / sraSTAraM sarvabhUtAnAM sasarja manasAparam // 12 kRSNaM cApi mahAbAhuM paryapRcchata dharmarAT // 36 so'bravItpitaraM dRSTvA girizaM magnamambhasi / iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi yadi me nAgrajastvanyastataH srakSyAmyahaM prajAH // 13 ssoddsho'dhyaayH||16|| tamabravItpitA nAsti tvadanyaH puruSo'grajaH / sthANureSa jale magno visrabdhaH kuru vai kRtim||14 vaizaMpAyana uvAca / sa bhUtAnyasRjatsapta dakSAdIMstu prajApatIt / hateSu sarvasainyeSu sauptike te rathaitribhiH / yairimaM vyakarotsarvaM bhUtagrAmaM caturvidham // 15 zocanyudhiSThiro rAjA dAzArhamidamabravIt // 1 tAH sRSTamAtrAH kSudhitAH prajAH sarvAH prajApatin / kathaM nu kRSNa pApena kSudreNAkliSTakarmaNA / bibhakSayiSavo rAjansahasA prAdravaMstadA // 16 drauNinA nihatAH sarve mama putrA mahArathAH // 2 sa bhakSyamANastrANArthI pitAmahamupAdravat / tathA kRtAstrA vikrAntAH sahasrazatayodhinaH / Abhyo mAM bhagavAnpAtu vRttirAsAM vidhiiytaam||17 drupadasyAtmajAzcaiva droNaputreNa pAtitAH // 3 tatastAbhyo dadAvannamoSadhIH sthAvarANi ca / yasya droNo maheSvAso na prAdAdAhave mukham / jaGgamAni ca bhUtAni durbalAni balIyasAm / / 18 taM janne rathinAM zreSThaM dhRSTadyumnaM kathaM nu saH // 4 vihitAnnAH prajAstAstu jagmustuSTA yathAgatam / kiM nu tena kRtaM karma tathAyuktaM nrrssbh| tato vavRdhire rAjanprItimatyaH svayoniSu // 19 yadekaH zibiraM sarvamavadhInno guroH sutaH // 5 bhUtagrAme vivRddhe tu tuSTe lokagurAvapi / vAsudeva uvAca / udatiSThajalAjyeSThaH prajAzcemA dadarza saH // 20 nUnaM sa devadevAnAmIzvarezvaramavyayam / bahurUpAH prajA dRSTvA vivRddhAH svena tejsaa| . jagAma zaraNaM drauNirekastenAvadhIdahUn // 6 cukrodha bhagavAnrudro liGgaM svaM cApyavidhyata // 21 prasanno hi mahAdevo dadyAdamaratAmapi / tatpraviddhaM tadA bhUmau tathaiva pratyatiSThata / vIryaM ca girizo dadyAdyanendramapi zAtayet // 7 tamuvAcAvyayo brahmA vacobhiH zamayanniva // 22 vedAhaM hi mahAdevaM tattvena bharatarSabha / kiM kRtaM salile zarva cirakAlaM sthitena te / yAni cAsya purANAni karmANi vividhAnyuta // 8 kimarthaM caitadutpATya bhUmau liGgaM praveritam // 23 AdireSa hi bhUtAnAM madhyamantazca bhArata / so'bravIjjAtasaMrambhastadA lokagururgurum / viceSTate jagacedaM sarvamasyaiva karmaNA // 9 prajAH sRSTAH pareNemAH kiM kariSyAmyanena vai // 24 evaM sisRkSurbhUtAni dadarza prathamaM vibhuH / tapasAdhigataM cAnnaM prajArthaM me pitAmaha / pitAmaho'bravIccainaM bhUtAni sRja mAciram // 10 / oSadhyaH parivarteranyathaiva satataM prajAH // 25 harikezastathetyuktvA bhUtAnAM doSadarzivAn / evamuktvA tu saMkruddho jagAma vimanA bhavaH / dIrghakAlaM tapastepe mano'mbhasi mahAtapAH // 11 / girermuJjavataH pAdaM tapastaptuM mahAtapAH // 26 sumahAntaM tataH kAlaM pratIkSyainaM pitaamhH| iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi saptadazo'dhyAyaH // 17 // - 1958 - Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. 18. 1] sauptikaparva [10. 18. 26 sa tu tenaiva rUpeNa divaM prApya vyarocata / vAsudeva uvaac| anvIyamAno rudreNa yudhiSThira nabhastale // 14 tato devayuge'tIte devA vai samakalpayan / apakrAnte tato yajJe saMjJA na pratyabhAtsurAn / / yajJaM vedapramANena vidhivadyaSTumIpsavaH // 1 naSTasaMjJeSu deveSu na prajJAyata kiMcana // 15 kalpayAmAsuravyagrA dezAnyajJocitAstataH / tryambakaH saviturbAhU bhagasya nayane tathA / bhAgArhA devatAzcaiva yajJiyaM dravyameva ca // 2 pUSNazca dazanAnkruddho dhanuSkoTyA vyazAtayat // 16 tA vai rudramajAnantyo yAthAtathyena devtaaH| prAdravanta tato devA yajJAGgAni ca sarvazaH / nAkalpayanta devasya sthANo gaM narAdhipa // 3 kecittatraiva ghUrNanto gatAsava ivAbhavan // 17 so'kalpyamAne bhAge tu kRttivAsA makhe'maraiH / sa tu vidrAvya tatsarvaM zitikaNTho'vahasya ca / tarasA bhAgamanvicchandhanurAdau sasarja ha // 4 avaSTabhya dhanuSkoTi rurodha vibudhAMstataH // 18 lokayajJaH kriyAyajJo gRhayajJaH sanAtanaH / tato vAgamarairuktA jyAM tasya dhanuSo'cchinat / paJcabhUtamayo yajJo nRyajJazcaiva paJcamaH / / 5 atha tatsahasA rAjazchinnajyaM visphuraddhanuH // 19 lokayajJena yajJaiSI kapardI vidadhe dhnuH| tato vidhanuSaM devA devazreSThamupAgaman / dhanuH sRSTamabhUttasya paJcakiSkupramANataH // 6 zaraNaM saha yajJena prasAdaM cAkarotprabhuH / / 20 vaSaTkAro'bhavajyA tu dhanuSastasya bhArata / tataH prasanno bhagavAnprAsyatkopaM jalAzaye / yajJAGgAni ca catvAri tasya saMhanane'bhavan / / 7 sa jalaM pAvako bhUtvA zoSayatyanizaM prabho // 21 tataH kruddho mahAdevastadupAdAya kArmukam / bhagasya nayane caiva bAhU ca svitustthaa|| AjagAmAtha tatraiva yatra devAH samIjire // 8 prAdAtpUSNazca dazanAnpunaryajJaM ca pANDava // 22. tamAttakArmukaM dRSTvA brahmacAriNamavyayam / tataH sarvamidaM svasthaM babhUva punareva h| vivyathe pRthivI devI parvatAzca cakampire // 9 sarvANi ca havIMSyasya devA bhAgamakalpayan // 23 na vavau pavanazcaiva nAgnirjajvAla caidhitaH / tasminkruddhe'bhavatsarvamasvasthaM bhuvanaM vibho| vyabhramaccApi saMvignaM divi nakSatramaNDalam / / 10 prasanne ca punaH svasthaM sa prasanno'sya vIryavAn // 24 na babhI bhAskarazcApi somaH zrImuktamaNDalaH / tataste nihatAH sarve tava putrA mahArathAH / timireNAkulaM sarvamAkAzaM cAbhavadvatam // 11 anye ca bahavaH zUrAH pAJcAlAzca sahAnugAH // 25 abhibhUtAstato devA viSayAnna prajajJire / na tanmanasi kartavyaM na hi tadrauNinA kRtam / . na pratyabhAcca yajJastAnvedA babhraMzire tadA // 12 / mahAdevaprasAdaH sa kuru kAryamanantaram // 26 tataH sa yajJaM raudreNa vivyAdha hRdi ptrinnaa| iti zrImahAbhArate sauptikaparvaNi aSTAdazo'dhyAyaH // 18 apakrAntastato yajJo mRgo bhUtvA sapAvakaH // 13 // samAptaM aiSIkaparva // // samAptaM sauptikaparva // - 1959 - Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ strIparva papAta bhuvi durdharSo vAtAhata iva drumaH // 9 janamejaya uvAca / dhRtarASTra uvaac| hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvazaH / hataputro hatAmAtyo hatasarvasuhRjjanaH / dhRtarASTro mahArAjaH zrutvA kimakaronmune // 1 duHkhaM nUnaM bhaviSyAmi vicaranpRthivImimAm // 10 tathaiva kauravo rAjA dharmaputro mahAmanAH / kiM nu bandhuvihInasya jIvitena mamAdya vai / kRpaprabhRtayazcaiva kimakurvata te trayaH / / 2 lUnapakSasya iva me jarAjIrNasya pakSiNaH // 11 azvatthAmnaH zrutaM karma zApazcAnyonyakAritaH / hRtarAjyo hatasuhRddhatacakSuzca vai tathA / vRttAntamuttaraM brUhi yadabhASata saMjayaH // 3 na bhrAjiSye mahAprAjJa kSINarazmirivAMzumAn // 12 vaizaMpAyana uvAca / na kRtaM suhRdo vAkyaM jAmadagnyasya jalpataH / hate putrazate dInaM chinnazAkhamiva drumam / nAradasya ca devarSeH kRSNadvaipAyanasya ca // 13 . putrazokAbhisaMtaptaM dhRtarASTraM mahIpatim // 4 sabhAmadhye tu kRSNena yacchreyo'bhihitaM mama / dhyAnamUkatvamApannaM cintayA samabhiplutam / alaM vaireNa te rAjanputraH saMgRhyatAmiti // 14 abhigamya mahAprAjJaH saMjayo vAkyamabravIt // 5 taJca vAkyamakRtvAhaM bhRzaM tapyAmi durmatiH / kiM zocasi mahArAja nAsti zoke sahAyatA / na hi zrotAsmi bhISmasya dharmayuktaM prabhASitam // 15 akSauhiNyo hatAzcASTau daza caiva vizAM pate / duryodhanasya ca tathA vRSabhasyeva nardataH / nirjaneyaM vasumatI zUnyA saMprati kevalA // 6 duHzAsanavadhaM zrutvA karNasya ca viparyayam / nAnAdigbhyaH samAgamya nAnAdezyA narAdhipAH / droNasUryoparAgaM ca hRdayaM me vidIyate // 16 sahitAstava putreNa sarve vai nidhanaM gatAH // 7 na smarAmyAtmanaH kiMcitpurA saMjaya duSkRtam / pitRRNAM putrapautrANAM jJAtInAM suhRdAM tathA / yasyedaM phalamoha mayA mUDhena bhujyate // 17 gurUNAM cAnupUryeNa pretakAryANi kAraya // 8 nUnaM hyapakRtaM kiMcinmayA pUrveSu janmasu / vaizaMpAyana uvAca yena mAM duHkhabhAgeSu dhAtA karmasu yuktavAn // 18 tacchrutvA karuNaM vAkyaM putrapautravadhArditaH / pariNAmazca vayasaH sarvabandhukSayazca me / - 1960 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 1. 19 ] strIparva [11. 2.7 suhRnmitravinAzazca daivayogAdupAgataH / svayamutpAdayitvAgniM vastreNa pariveSTayet / ko'nyo'sti duHkhitataro mayA loke pumAniha // 19 dahyamAno manastApaM bhajate na sa paNDitaH // 32 tanmAmadyaiva pazyantu pANDavAH saMzitavratam / tvayaiva sasutenAyaM vAkyavAyusamIritaH / vivRtaM brahmalokasya dIrghamadhvAnamAsthitam // 20 lobhAjyena ca saMsikto jvalitaH pArthapAvakaH // 33 vaizaMpAyana uvAca / tasminsamiddhe patitAH zalabhA iva te sutAH / tasya lAlapyamAnasyaM bahuzokaM vicinvataH / tAnkezavArcirnirdagdhAnna tvaM zocitumarhasi // 34 zokApahaM narendrasya saMjayo vAkyamabravIt / / 21 yaJcAzrupAtakalilaM vadanaM vahase nRpa / zokaM rAjanvyapanuda zrutAste vedanizcayAH / azAstradRSTametaddhi na prazaMsanti paNDitAH // 35 zAstrAgamAzca vividhA vRddhebhyo nRpasattama / visphuliGgA iva hyetAndahanti kila mAnavAn / saJjaye putrazokAte yadUcurmunayaH purA // 22 jahIhi manyu buddhyA vai dhArayAtmAnamAtmanA // 36 tathA yauvanajaM darpamAsthite te sute nRpa / evamAzvAsitastena saMjayena mahAtmanA / na tvayA suhRdAM vAkyaM bruvatAmavadhAritam / viduro bhUya evAha buddhipUrva paraMtapa // 37 svArthazca na kRtaH kazcillubdhena phalagRddhinA // 23 iti zrImahAbhArate strIparvaNi tava duHzAsano mantrI rAdheyazca durAtmavAn / prathamo'dhyAyaH // 1 // zakunizcaiva duSTAtmA citrasenazca durmatiH / zalyazca yena vai sarva zalyabhUtaM kRtaM jagat // 24 vaizaMpAyana uvAca / kuruvRddhasya bhISmasya gAndhAryA vidurasya ca / tato'mRtasamairvAkyairhAdayanpuruSarSabham / na kRtaM vacanaM tena tava putreNa bhArata // 25 vaicitravIryaM viduro yaduvAca nibodha tat // 1 na dharmaH satkRtaH kazcinnityaM yuddhamiti bruvan / vidura uvAca / kSapitAH kSatriyAH sarve zatrUNAM vardhitaM yazaH // 26 uttiSTha rAjanki zeSe dhaaryaatmaanmaatmnaa| madhyastho hi tvamapyAsIna kSamaM kiMciduktavAn / sthirajaGgamamartyAnAM sarveSAmeSa nirNayaH // 2 dhUrdhareNa tvayA bhArastulayA na samaM dhRtaH // 27 sarve kSayAntA nicayAH patanAntAH smucchryaaH| nAdAveva manuSyeNa vartitavyaM yathA kSamam / / saMyogA viprayogAntA maraNAntaM hi jIvitam // 3 sthA nAtItamarthaM vai pazcAttApena yujyate / / 28 yadA zUraM ca bhIraM ca yamaH karSati bhArata / putragRddhyA tvayA rAjanpriyaM tasya cikiirsstaa|| tatki na yotsyanti hi te kSatriyAH ksstriyrssbh||4 zcAttApamidaM prAptaM na tvaM zocitumaIsi // 29 ayudhyamAno mriyate yudhyamAnazca jIvati / rAdhu yaH kevalaM dRSTvA prapAtaM naanupshyti| kAlaM prApya mahArAja na kazcidativartate / / 5 ja bhraSTo madhulobhena zocatyeva yathA bhavAn // 30 / na cApyetAnhatAnyuddhe rAjazocitumarhasi / prarthAnna zocanprApnoti na zocanvindate sukham / / | pramANaM yadi zAstrANi gatAste paramAM gatim // 6 na zocazriyamApnoti na zocanvindate param // 31 / sarve svAdhyAyavanto hi sarve ca critvrtaaH| I. bhA. 246 - 1961 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 2.7] mahAbhArate [11. 3. 11 sarve cAbhimukhAH kSINAstatra kA paridevanA // 7 zayAnaM cAnuzayati tiSThantaM cAnutiSThati / adarzanAdApatitAH punazcAdarzanaM gtaaH| anudhAvati dhAvantaM karma pUrvakRtaM naram // 22 na te tava na teSAM tvaM tatra kA paridevanA // 8 yasyAM yasyAmavasthAyAM yatkaroti zubhAzubham / hato'pi labhate svarga hatvA ca labhate yazaH / tasyAM tasyAmavasthAyAM tattatphalamupAbhute / / 23 ubhayaM no bahuguNaM nAsti niSphalatA raNe // 9 iti zrImahAbhArate strIparvaNi teSAM kAmadughAllokAnindraH saMkalpayiSyati / dvitIyo'dhyAyaH // 2 // indrasyAtithayo hyete bhavanti puruSarSabha // 10 na yajJairdakSiNAvadbhirna tapobhirna vidyayA / dhRtarASTra uvAca / svarga yAnti tathA mA yathA zUrA raNe hatAH // 11 subhASitairmahAprAjJa zoko'yaM vigato mama / mAtApitRsahasrANi putradArazatAni ca / bhUya eva tu vAkyAni zrotumicchAmi tattvataH // 1 saMsAreSvanubhUtAni kasya te kasya vA vayam / / 12 aniSTAnAM ca saMsargAdiSTAnAM ca vivarjanAt / zokasthAnasahasrANi bhayasthAnazatAni ca / kathaM hi mAnasairduHkhaiH pramucyante'tra paNDitAH // 1 divase divase mUDhamAvizanti na paNDitam // 13 vidura uvAca / na kAlasya priyaH kazcinna dveSyaH kurusttm| yato yato mano duHkhAtsukhAdvApi prmucyte| na madhyasthaH kvacitkAlaH sarvaM kAlaH prkrssti||14 / tatastataH zamaM labdhvA sugati vindate budhaH // 3 anityaM jIvitaM rUpaM yauvanaM dravyasaMcayaH / azAzvatamidaM sarvaM cintyamAnaM nrrssbh| ArogyaM priyasaMvAso gRdhyedeSu na paNDitaH / / 15 / kadalIsaMnibho lokaH sAro hyasya na vidyate // 1 na jAnapadikaM duHkhamekaH zocitumarhasi / gRhANyeva hi mAnAmAhudehAni pnndditaaH| ..; apyabhAvena yujyeta taccAsya na vivartate // 16 kAlena viniyujyante sattvamekaM tu zobhanam // 5 azocanpratikurvIta yadi pazyetparAkramam / yathA jIrNamajINaM vA vastraM tyaktvA tu vai naraH / bhaiSajyametaduHkhasya yadetannAnucintayet / anyadrocayate vastramevaM dehAH zarIriNAm / / 6 cintyamAnaM hi na vyeti bhUyazcApi vivardhate // 17 / vaicitravIrya vAsaM hi duHkhaM vA yadi vA sukham / aniSTasaMprayogAcca viprayogApriyasya ca / * prApnuvantIha bhUtAni svakRtenaiva karmaNA // 7 manuSyA mAnasairduHkhaiyujyante ye'lpabuddhayaH // 18 / karmaNA prApyate svarga sukhaM duHkhaM ca bhaart| nArtho na dharmo na sukhaM ydetdnushocsi| tato vahati taM bhAramavazaH svakzo'pi vA // 8 na ca nApaiti kAryArthAtrivargAccaiva bhrazyate // 19 yathA ca mRnmayaM bhANDaM cakrArUDhaM vipadyate / anyAmanyAM dhanAvasthAM prApya vaizeSikI nraaH|| kiMcitprakriyamANaM vA kRtamAtramathApi vA // 9 asaMtuSTAH pramuhyanti saMtoSaM yAnti pnndditaaH||20 / chinnaM vApyavaropyantamavatIrNamathApi vaa| prajJayA mAnasaM duHkhaM hanyAcchArIramauSadhaiH / Ardra vApyatha vA zuSkaM pacyamAnamathApi vA // 10 etajjJAnasya sAmarthya na bAlaiH samatAmiyAt / / 21 avatAryamANamA pAkAduddhRtaM vApi bhaart| . - 1962 - Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 3. 11] strIparva [11. 5. 3 atha vA paribhujyantamevaM dehAH zarIriNAm // 11 / tataH prAptottare kAle vyAdhayazcApi taM tthaa| garbhastho vA prasUto vApyatha vA divsaantrH|| upasarpanti jIvantaM badhyamAnaM svakarmabhiH // 7 ardhamAsagato vApi mAsamAtragato'pi vA // 12 baddhamindriyapAzaistaM saGgasvAdubhirAturam / saMvatsaragato vApi dvisaMvatsara eva vaa| vyasanAnyupavartante vividhAni narAdhipa / yauvanastho'pi madhyastho vRddho vApi vipadyate // 13 badhyamAnazca tairbhUyo naiva tRptimupaiti saH // 8 prAkarmabhistu bhUtAni bhavanti na bhavanti c| ayaM na budhyate tAvadyamalokamathAgatam / evaM sAMsiddhike loke kimarthamanutapyase / 14 yamadUtairvikRSyaMzca mRtyu kAlena gacchati // 9 yathA ca salile rAjankrIDArthamanusaMcaran / vAgdhInasya ca yanmAtramiSTAniSTaM kRtaM mukhe / unmajjecca nimajjecca kiMcitsattvaM narAdhipa // 15. bhUya evAtmanAtmAnaM badhyamAnamupekSate // 10 evaM saMsAragahanAdunmajjananimajjanAt / aho vinikRto loko lobhena ca vazIkRtaH / karmabhogena badhyantaH klizyante ye'lpabuddhayaH // 16 lobhakrodhamadonmatto nAtmAnamavabudhyate // 11 ye tu prAjJAH sthitAH satye saMsArAntagaveSiNaH / kulInatvena ramate duSkulInAnvikutsayan / samAgamajJA bhUtAnAM te yAnti ,paramAM gatim // 17 dhanadarpaNa dRptazca daridrAnparikutsayan // 12 ___ iti zrImahAbhArate strIparvaNi mUrkhAniti parAnAha nAtmAnaM samavekSate / tRtIyo'dhyAyaH // 3 // zikSAM kSipati cAnyeSAM nAtmAnaM zAstumicchati / / adhruve jIvaloke'sminyo dharmamanupAlayan / dhRtarASTra uvAca / janmaprabhRti varteta prApnuyAtparamAM gatim // 14 kathaM saMsAragahanaM vijJeyaM vadatAM vara / evaM sarva viditvA vai yastattvamanuvartate / etadicchAmyahaM zrotuM tattvamAkhyAhi pRcchataH // 1 / sa pramokSAya labhate panthAnaM manujAdhipa // 15 ... vidura uvAca / iti zrImahAbhArate strIparvaNi janmaprabhRti bhUtAnAM kriyAH sarvAH zRNu prbho| caturtho'dhyAyaH // 4 // pUrvameveha kalale vasate kiMcidantaram // 2 tataH sa paJcame'tIte mAse mAMsaM prakalpayet / dhRtarASTra uvAca / tataH sarvAGgasaMpUrNo garbho mAse prajAyate // 3 yadidaM dharmagahanaM buddhyA samanugamyate / amedhyamadhye vasati mAMsazoNitalepane / etadvistarazaH sarvaM buddhimArga prazaMsa me // 1 tatastu vAyuvegena UrdhvapAdo hyadhaHzirAH // 4 vidura uvAca / ponidvAramupAgamya bahUnlezAnsamRcchati / atra te vartayiSyAmi namaskRtvA svayaMbhuve / ponisaMpIDanAccaiva pUrvakarmabhiranvitaH // 5 yathA saMsAragahanaM vadanti paramarSayaH // 2 tasmAnmuktaH sa saMsArAdanyAnpazyatyupadravAn / kazcinmahati saMsAre vartamAno dvijaH kila / mahAstamupasarpanti sArameyA ivAmiSam // 6 vanaM durgamanuprApto mahatkravyAdasaMkulam // 3 - 1963 - Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 5. 4] mahAbhArate [11. 6.7 siMhavyAghragajAkArairatighorairmahAzanaiH / abhIpsati ca tAM nityamatRptaH sa punaH punaH / samantAtsaMparikSiptaM mRtyorapi bhayapradam // 4 na cAsya jIvite rAjanirvedaH samajAyata // 18 tadasya dRSTvA hRdayamudvegamagamatparam / tatraiva ca manuSyasya jIvitAzA pratiSThitA / abhyucchyazca romNAM vai vikriyAzca paraMtapa // 5 kRSNAH zvetAzca taM vRkSaM kuTTayanti sma muusskaaH||19 sa tadvanaM vyanusaranvipradhAvannitastataH / vyAlaizca vanadurgAnte striyA ca prmogryaa| vIkSamANo dizaH sarvAH zaraNaM va bhavediti // 6 kUpAdhastAcca nAgena vInAhe kuJjareNa ca // 20 sa teSAM chidramanvicchandruto bhayapIDitaH / vRkSaprapAtAcca bhayaM mUSakebhyazca paJcamam / na ca niryAti vai dUraM na ca tairviprayujyate // 7 madhulobhAnmadhukaraiH SaSThamAhurmahadbhayam // 21 . athApazyadvanaM ghoraM samantAdvAgurAvRtam / evaM sa vasate tatra kSiptaH sNsaarsaagre| bAhubhyAM saMpariSvaktaM striyA paramaghorayA // 8 na caiva jIvitAzAyAM nirvedamupagacchati // 22 paJcazIrSadharai gaiH zailairiva samunnataiH / iti zrImahAbhArate strIparvaNi nabhaHspRzairmahAvRkSaiH parikSiptaM mahAvanam / / 9 - paJcamo'dhyAyaH // 5 // vanamadhye ca tatrAbhUdudapAnaH samAvRtaH / vallIbhistRNachannAbhigUDhAbhirabhisaMvRtaH / / 10 papAta sa dvijastatra nigUDhe salilAzaye / dhRtarASTra uvAca / vilagnazcAbhavattasmillatAsaMtAnasaMkaTe / / 11 aho khalu mahaduHkhaM kRcchravAsaM vasatyasau / panasasya yathA jAtaM vRntabaddhaM mahAphalam / kathaM tasya ratistatra tuSTirvA vadatAM vara / / 1 sa tathA lambate tatra UrdhvapAdo hyadhaHzirAH // 12 sa dezaH kva nu yatrAsau vasate dharmasaMkaTe / atha tatrApi cAnyo'sya bhUyo jAta upadravaH / kathaM vA sa vimucyeta narastasmAnmahAbhayAt // 2 kUpavInAhavelAyAmapazyata mahAgajam / / 13 etanme sarvamAcakSva sAdhu ceSTAmahe tathA / SaDvaktraM kRSNazabalaM dviSakapadacAriNam / kRpA me mahatI jAtA tasyAbhyuddharaNena hi // 3 krameNa parisarpantaM vallIvRkSasamAvRtam // 14 . vidura uvaac| tasya cApi prazAkhAsu vRkSazAkhAvalambinaH / upamAnamidaM rAjanmokSavidbhirudAhRtam / nAnArUpA madhukarA ghorarUpA bhayAvahAH / / sugati vindate yena paralokeSu mAnavaH // 4 Asate madhu saMbhRtya pUrvameva niketajAH // 15 yattaducyati kAntAraM mahatsaMsAra eva saH / bhUyo bhUyaH samIhante madhUni bharatarSabha / vanaM durga hi yattvetatsaMsAragahanaM hi tat // 5 svAdanIyAni bhUtAnAM na kurbAlo'pi tRpyate // 16 ye ca te kathitA vyAlA vyAdhayaste prkiirtitaaH| teSAM madhUnAM bahudhA dhArA prasravate sdaa| yA sA nArI bRhatkAyA adhitiSThati tatra vai / tAM lambamAnaH sa pumAndhArAM pibati srvdaa|| tAmAhustu jarAM prAjJA varNarUpavinAzinIm // 6 na cAsya tRSNA viratA pibamAnasya saMkaTe // 17 / yastatra kUpo nRpate sa tu dehaH zarIriNAm / - 1964 - tAmA Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 6.7] strIparva [11. 7. 20 yastatra vasate'dhastAnmahAhiH kAla eva saH / carANAM sthAvarANAM ca gRdhyettatra na paNDitaH // 6 antakaH sarvabhUtAnAM dehinAM srvhaarysau|| . zArIrA mAnasAzcaiva mAnAM ye tu vyAdhayaH / kUpamadhye ca yA jAtA vallI yatra sa mAnavaH / pratyakSAzca parokSAzca te vyAlAH kathitA budhaiH // 7 pratAne lambate sA tu jIvitAzA zarIriNAm // 8 klizyamAnAzca tairnityaM hanyamAnAzca bhArata / sa yastu kUpavInAhe taM vRkSaM parisarpati / / svkrmbhirmhaavyaalainodvijntylpbuddhyH // 8 SaDvaktraH kuJjaro rAjansa tu saMvatsaraH smRtaH / athApi tairvimucyeta vyAdhibhiH puruSo nRpa / mukhAni Rtavo mAsAH pAdA dvAdaza kIrtitAH // 9 AvRNotyeva taM pazcAjjarA rUpavinAzinI // 9 ye tu vRkSaM nikRntanti mUSakAH sttotthitaaH| .. zabdarUparasaspajargandhaizca vividhairapi / rAjyahAni tu tAnyAhubhUtAnAM paricintakAH / / majjamAnaM mahApaDke nirAlambe samantataH // 10 ye te madhukarAstatra kAmAste parikIrtitAH // 10 saMvatsarartavo mAsAH pakSAhorAtrasaMdhayaH / yAstu tA bahuzo dhArAH sravanti madhunisravam / / krameNAsya pralumpanti rUpamAyustathaiva ca // 11 tAMstu kAmarasAnvidyAdyatra manjanti mAnavAH // 11 ete kAlasya nidhayo naitAJjAnanti durbudhAH / evaM saMsAracakrasya parivRtti sma ye viduH| atrAbhilikhitAnyAhuH sarvabhUtAni karmaNA // 12 te vai saMsAracakrasya pAzAMzchindanti vai budhaaH||12 rathaM zarIraM bhUtAnAM sattvamAhustu sArathim / iti zrImahAbhArate strIparvaNi indriyANi hayAnAhuH karmabuddhizca razmayaH // 13 ssssttho'dhyaayH||6|| teSAM hayAnAM yo vegaM dhAvatAmanudhAvati / sa tu saMsAracakre'smiMzcakravatparivartate // 14 dhRtarASTra uvAca / yastAnyamayate buddhyA sa yantA na nivartate / aho'bhihitamAkhyAnaM bhavatA tttvdrshinaa|| yAmyamAhU rathaM hyenaM muhyante yena durbudhAH // 15 bhUya eva tu me harSaH zrotuM vAgamRtaM tava // 1 | sa caitatyAnate rAjanyattvaM prApto narAdhipa / vidura uvaac| rAjyanAzaM sunnAzaM sutanAzaM ca bhArata // 16 zRNu bhUyaH pravakSyAmi mArgasyaitasya vistaram / / anutarSulamevaitaduHkhaM bhavati bhArata / yacchrutvA vipramucyante saMsArebhyo vickssnnaaH||2 sAdhuH paramaduHNyAnAM duHkhabhaiSajyamAcaret // 17 yathA tu puruSo rAjandIrghamadhvAnamAsthitaH / na vikramo na cApyoM na mitraM na suhRjjnH| kacitkacicchramAtsthAtA kurute vAsameva vaa|| 3 tathonmocayate duHkhAdyathAtmA sthirasaMyamaH // 18 evaM saMsAraparyAye garbhavAseSu bhArata / tasmAnmaitraM samAsthAya zIlamApadya bhArata / kurvanti durbudhA vAsaM mucyante tatra paNDitAH // 4 | damasyAgo'pramAdazca te trayo brahmaNo hayAH // 19 tasmAdadhvAnamevaitamAhuH zAstravido jnaaH| zIlarazmisamAyukte sthito yo mAnase rthe| . yattu saMsAragahanaM vanamAhurmanISiNaH // 5 tyaktvA mRtyubhayaM rAjanbrahmalokaM sa gacchati // 20 so'yaM lokasamAvarto mAnAM bhrtrssbh| / iti zrImahAbhArate strIparvaNi saptamo'dhyAyaH // ' - 1965 - . Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 8. 1] mahAbhArate [11. 8. 20 jIvite maraNAnte ca kasmAcchocasi bhArata // 14 vaizaMpAyana uvAca / pratyakSaM tava rAjendra vairasyAsya smudbhvH| .. vidurasya tu tadvAkyaM nizamya kurusattamaH / putraM te kAraNaM kRtvA kAlayogena kAritaH // 15 putrazokAbhisaMtaptaH papAta bhuvi mUrchitaH // 1 / / avazyaM bhavitavye ca kurUNAM vaizase nRp| taM tathA patitaM bhUmau niHsaMjJaM prekSya bAndhavAH / kasmAcchocasi tAzUrAngatAnparamikAM gatim // 16 kRSNadvaipAyanazcaiva kSattA ca vidurastathA // 2 jAnatA ca mahAvAho vidureNa mahAtmanA / saMjayaH suhRdazcAnye dvAHsthA ye cAsya saMmatAH / yatitaM sarvayatnena zamaM prati janezvara // 17 jalena sukhazItena tAlavRntaizca bhArata // 3 na ca daivakRto mArgaH zakyo bhUtena kenacit / paspRzuzca karairgAtraM vIjamAnAzca yatnataH / ghaTatApi ciraM kAlaM niyantumiti me matiH // 18 anvAsansuciraM kAlaM dhRtarASTra tathAgatam // 4 devatAnAM hi yatkAryaM mayA pratyakSataH zrutam / atha dIrghasya kAlasya labdhasaMjJo mahIpatiH / tatte'haM saMpravakSyAmi kathaM sthairya bhavettava // 19 vilalApa ciraM kAlaM putrAdhibhirabhiplutaH // 5 purAhaM tvarito yAtaH sabhAmaindrI jitaklamaH / dhigastu khalu mAnuSyaM mAnuSye ca parigraham / apazyaM tatra ca tadA samavetAndivaukasaH / yatomUlAni duHkhAni saMbhavanti muhurmuhuH / / 6 nAradapramukhAMzcApi sarvAndevaRSIMstathA // 20 putranAze'rthanAze ca jJAtisaMbandhinAmapi / tatra cApi mayA dRSTA pRthivI pRthivIpate / prApyate sumahaduHkhaM viSAgnipratimaM vibho // 7 kAryArthamupasaMprAptA devatAnAM samIpataH // 21 yena dahyanti gAtrANi yena prajJA vinazyati / upagamya tadA dhAtrI devAnAha samAgatAn / / yenAbhibhUtaH puruSo maraNaM bahu manyate // 8 yatkAryaM mama yuSmAbhirbrahmaNaH sadane tadA / tadidaM vyasanaM prAptaM mayA bhAgyaviparyayAt / pratijJAtaM mahAbhAgAstacchIghraM saMvidhIyatAm // 22 taJcaivAhaM kariSyAmi adyaiva dvijasattama // 9 tasyAstadvacanaM zrutvA viSNurlokanamaskRtaH / ityuktvA tu mahAtmAnaM pitaraM brahmavittamam / uvAca prahasanvAkyaM pRthivI devasaMsadi // 23 dhRtarASTro'bhavanmUDhaH zokaM ca paramaM gataH / dhRtarASTrasya putrANAM yastu jyeSThaH zatasya vai / abhUca tUSNIM rAjAsau dhyAyamAno mahIpate // 10 duryodhana iti khyAtaH sa te kArya kariSyati / tasya tadvacanaM zrutvA kRSNadvaipAyanaH prabhuH / taM ca prApya mahIpAlaM kRtakRtyA bhaviSyasi // 24 putrazokAbhisaMtaptaM putraM vacanamabravIt // 11 // tasyArthe pRthivIpAlAH kurukSetre smaagtaaH| dhRtarASTra mahAbAho yattvAM vakSyAmi tcchRnnu| anyonyaM ghAtayiSyanti dRDhaiH zastraiH prhaarinnH||25 zrutavAnasi medhAvI dharmArthakuzalastathA // 12 tataste bhavitA devi bhArasya yudhi nAzanam / na te'styaviditaM kiMcidveditavyaM paraMtapa / gaccha zIghraM svakaM sthAnaM lokAndhAraya zobhane // 26 anityatAM hi mAnAM vijAnAsi na saMzayaH // 13 / sa eSa te suto rAjallokasaMhArakAraNAt / adhruve jIvaloke ca sthAne vAzAzvate sati / / kaleraMzaH samutpanno gAndhAryA jaThare nRpa // 27 -1966 Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 8. 28 ] strIparva [11. 9.6 amarSI capalazcApi krodhano duSprasAdhanaH / pANDavAnAM ca kAruNyAtprANAndhAraya bhArata // 42 devayogAtsamutpannA bhrAtarazcAsya tAdRzAH / / 28 evaM te vartamAnasya loke kIrtirbhaviSyati / zakunirmAtulazcaiva karNazca paramaH sakhA / dharmazca sumahAMstAta taptaM syAcca tapazcirAt // 43 samutpannA vinAzArthaM pRthivyAM sahitA nRpAH / putrazokasamutpannaM hutAzaM jvalitaM yathA / etamartha mahAbAho nArado veda tattvataH // 29 prajJAmbhasA mahArAja nirvApaya sadA sadA // 44 AtmAparAdhAtputrAste vinaSTAH pRthivIpate / etacchrutvA tu vacanaM vyaassyaamittejsH| mA tAbzocasva rAjendra na hi zoke'sti kAraNam // muhUrtaM samanudhyAya dhRtarASTro'bhyabhASata // 45 na hi te pANDavAH svalpamaparAdhyanti bhArata / . mahatA zokajAlena praNunno'smi dvijottama / putrAstava durAtmAno yairiyaM ghAtitA mahI // 31 nAtmAnamavabudhyAmi muhyamAno muhurmuhuH / / 46 nAradena ca bhadraM te pUrvameva na saMzayaH / idaM tu vacanaM zrutvA tava devaniyogajam / yudhiSThirasya samitau rAjasUye niveditam / / 32 dhArayiSyAmyahaM prANAnyatiSye ca nshocitum|| 47 pANDavAH kauravAzcaiva samAsAdya parasparam / etacchrutvA tu vacanaM vyAsaH satyavatIsutAH / na bhaviSyanti kaunteya yatte kRtyaM tadAcara // 33 dhRtarASTrasya rAjendra tatraivAntaradhIyata // 48 nAradasya vacaH zrutvA tadAzocanta pANDavAH / / iti zrImahAbhArate strIparvaNi etatte sarvamAkhyAtaM devaguhyaM sanAtanam // 34 aSTamo'dhyAyaH // 8 // kathaM te zokanAzaH syAtprANeSu ca dayA prbho| // samAptaM vizokaparva / / nehazca pANDuputreSu jJAtvA daivakRtaM vidhim // 35 eSa cArtho mahAbAho pUrvameva mayA zrutaH / janamejaya uvAca / kathito dharmarAjasya rAjasUye RtUttame // 36 gate bhagavati vyAse dhRtarASTro mahIpatiH / yatitaM dharmaputreNa mayA guhye nivedite / kimaceSTata viprarSe tanme vyAkhyAtumarhasi // 1 avigrahe kauravANAM daivaM tu balavattaram // 37 vaizaMpAyana uvAca / anatikramaNIyo hi vidhI rAjankathaMcana / etacchrutvA narazreSTha ciraM dhyAtvA tvacetanaH / kRtAntasya hi bhUtena sthAvareNa trasena ca // 38 saMjayaM yojayetyuktvA viduraM pratyabhASata // 2 bhavAnkarmaparo yatra buddhizreSThazca bhArata / kSipramAnaya gAndhArI sarvAzca bharatastriyaH / muhyate prANinAM jJAtvA gatiM cAgatimeva ca // 39 vadhU kuntImupAdAya yAzcAnyAstatra yoSitaH / / 3 tvAM tu zokena saMtaptaM muhyamAnaM muhurmuhuH / evamuktvA sa dharmAtmA viduraM dharmavittamam / jJAtvA yudhiSThiro rAjA prANAnapi parityajet / / 40 zokaviprahatajJAno yAnamevAnvapadyata / / 4 kRpAlunityazo vIrastiryagyonigateSvapi / gAndhArI caiva zokArtA bharturvacanacoditA / sa kathaM tvayi rAjendra kRpAM vai na kariSyati // 41 saha kuntyA yato rAjA saha strIbhirupAdravat // 5 mama caiva niyogena vidhezcApyanivartanAt / tAH samAsAdya rAjAnaM bhRzaM zokasamanvitAH / - 1967 - Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 9. 6] mahAbhArate [11. 10. 18 AmayAnyonyamIyuH sma bhRzamucakruzustataH // 6 | prAkrozanta mahArAja svanuraktAstadA bhRzam // 21 tAH samAzvAsayatkSattA tAbhyazcArtataraH svayam / iti zrImahAbhArate strIparvaNi azrukaNThIH samAropya tato'sau niryayau purAt / / 7 navamo'dhyAyaH // 9 // tataH praNAdaH saMjajJe sarveSu kuruvezmasu / AkumAraM puraM sarvamabhavacchokakarzitam // 8 vaizaMpAyana uvAca / adRSTapUrvA yA nAryaH purA devagaNairapi / krozamAtraM tato gatvA dadRzustAnmahArathAn / pRthagjanena dRzyanta tAstadA nihatezvarAH // 9 zAradvataM kRpaM drauNiM kRtavarmANameva ca // 1 prakIrya kezAnsuzubhAnbhUSaNAnyavamucya ca / te tu dRSTvaiva rAjAnaM prajJAcakSuSabhIzvaram / ekavastradharA nAyaH paripeturanAthavat // 10 azrukaNThA viniHzvasya rudantabhidamabruvan // 2 zvetaparvatarUpebhyo gRhebhyastAstvapAkraman / putrastava mahArAja kRtvA karma suduSkaram / guhAbhya iva zailAnAM pRSatyo hatayUthapAH // 11 gataH sAnucaro rAjazakalokaM mahIpatiH // 3 tAnyudIrNAni nArINAM tadA vRndAnyanekazaH / duryodhanabalAnmuktA vayameva trayo rathAH / zokAnyidravanarAjankizorINAmivAGgane // 12 sarvamanyatparikSINaM sainyaM te bharatarSabha // 4 pragRhya bAhUnkrozantyaH putrAnbhrAtRnpitRRnapi / ityevamuksvA rAjAnaM kRpaH zAradvatastadA / darzayantIva tA ha sma yugAnte lokasaMkSayam // 13 gAndhArI putrazokArtAmidaM vacanamabravIt // 5 vilapantyo rudantyazca dhAvamAnAstatastataH / abhItA yudhyamAnAste ghnantaH zatrugaNAnbahUn / zokenAbhyAhatajJAnAH kartavyaM na prajajJire / / 14 vIrakarmANi kurvANAH putrAste nidhanaM gatAH // 6 vrIDAM jagmuH purA yAH sma sakhInAmapi yoSitaH / dhruvaM saMprApya lokAMste nirmalAzastranirjitAn / tA ekavastrA nirlajjAH zvazrUNAM purato'bhavan // 15 bhAsvaraM dehamAsthAya viharantyamarA iva // 7 parasparaM susUkSmeSu zokeSvAzvAsayansma yAH / na hi kazciddhi zUrANAM yudhyamAnaH parAGmukhaH / tAH zokavihvalA rAjannupakSanta parasparam // 16 zastreNa nidhanaM prApto na ca kshcitkRtaanyjliH|| 8 tAbhiH parivRto rAjA rudatIbhiH sahasrazaH / etAM tAM kSatriyasyAhuH purANAM paramAM gatim / niryayau nagarAdInastUrNamAyodhanaM prati // 17 zastreNa nidhanaM saMkhye tAnna zocitumarhasi // 9 zilpino vaNijo vaizyAH sarvakarmopajIvinaH / na cApi zatravasteSAmRdhyante rAjJi pANDavAH / te pArthivaM puraskRtya niryayunagarAdahiH // 18 zRNu yatkRtamasmAbhirazvatthAmapurogamaiH // 10 tAsAM vikrozamAnAnAmArtAnAM kurusNkssye| adharmeNa hataM zrutvA bhImasenena te sutam / prAdurAsInmahAzabdo vyathayanbhuvanAnyuta // 19 suptaM zibiramAvizya pANDUnAM kadanaM kRtam // 11 yugAntakAle saMprApte bhUtAnAM dahyatAmiva / pAzcAlA nihatAH sarve dhRSTadyumnapurogamAH / abhAvaH syAdayaM prApta iti bhUtAni menire // 20 drupadasyAtmajAzcaiva draupadeyAzca pAtitAH // 12 bhRzamudvignamanasaste paurAH kurusaMkSaye / tathA vizasanaM kRtvA putrazatrugaNasya te / - 1968 - Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 10. 18] strIparva [11. 11. 18 prAdravAma raNe sthAtuM na hi zakyAmahe trayaH // 13 / yuyudhAnena ca tathA tathaiva ca yuyutsunA // 3 te hi zUrA maheSvAsAH kSiprameSyanti paannddvaaH| tamanvagAtsuduHkhArtA draupadI zokakarzitA / amarSavazamApannA vairaM pratijihIrSavaH // 14 / saha paashcaalyossidbhiryaasttraasnsmaagtaaH|| 4 nihatAnAtmajAzrutvA prmttaanpurussrssbhaaH| sa gaGgAmanu vRndAni strINAM bharatasattama / ninISantaH padaM zUrAH kSiprameva yazasvini // 15 kurarINAmivArtAnAM krozantInAM dadarza ha // 5 pANDUnAM kilbiSaM kRtvA saMsthAtuM notsahAmahe / / tAbhiH parivRto rAjA rudatIbhiH sahasrazaH / anujAnIhi no rAjJi mA ca zoke manaH kRthAH // UrdhvabAhubhirArtA bhirbuvatIbhiH priyApriye // 6 rAjaMstvamanujAnIhi dhairyamAtiSTha cottamam / / ka nu dharmajJatA rAjJaH ka nu sAdyAnRzaMsatA / niSTAntaM pazya cApi tvaM kSatradharmaM ca kevalam // 17 yadAvadhIpitRRndhrAtRRngurUnputrAnsakhInapi // 7 ityevamuktvA rAjAnaM kRtvA cAbhipradakSiNam / ghAtayitvA kathaM droNaM bhISmaM cApi pitAmaham / kRpazca kRtavarmA ca droNaputrazca bhArata // 18 manaste'bhUnmahAbAho hatvA cApi jayadratham // 8 avekSamANA rAjAnaM dhRtarASTra manISiNam / kiM nu rAjyena te kAryaM pitRRnbhrAtRnapazyataH / / gaGgAmanu mahAtmAnastUrNamazvAnacodayan // 19 abhimanyuM ca durdharSaM draupadeyAMzca bhArata // 9 apakramya tu te rAjansarva eva mahArathAH / atItya tA mahAbAhuH krozantIH kurarIriva / AmacayAnyonyamudvignAstridhA te prayayustataH // 20 vavande pitaraM jyeSThaM dharmarAjo yudhiSThiraH / / 10 jagAma hAstinapuraM kRpaH zAradvatastadA / tato'bhivAdya pitaraM dharmeNAmitrakarzanAH / svameva rASTra hArdikyo drauNiAsAzramaM yayau // 21 nyavedayanta nAmAni pANDavAste'pi sarvazaH // 11 evaM te prayayurvIrA vIkSamANAH parasparam / tamAtmajAntakaraNaM pitA putravadhArditaH / bhayArtAH pANDapatrANAmAgaskratvA mahAtmanAma // 22 aprIyamANaH zokAtaH pANDavaM pariSasvaje // 12 sametya vIrA rAjAnaM tadA tvanudite ravau / dharmarAjaM pariSvajya sAntvayitvA ca bhArata / viprajagmurmahArAja yathecchakamariMdamAH / / 23 duSTAtmA bhImamanvecchaddidhakSuriva pAvakaH // 13 iti zrImahAbhArate strIparvaNi sa kopapAvakastasya zokavAyusamIritaH / dazamo'dhyAyaH // 10 // bhImasenamayaM dAvaM didhakSuriva dRzyate // 14 tasya saMkalpamAjJAya bhImaM pratyazubhaM hariH / vaizaMpAyana uvAca / bhImamAkSipya pANibhyAM pradadau bhImamAyasam // 15 hateSu sarvasainyeSu dharmarAjo yudhiSThiraH / prAgeva tu mahAbuddhirbuddhvA tasyeGgitaM hariH / zuzruve pitaraM vRddhaM niryAtaM gajasAhvayAt // 1 saMvidhAnaM mahAprAjJastatra cakre janArdanaH // 16 so'bhyayAtputrazokArtaH putrazokapariplutam / taM tu gRhmaiva pANibhyAM bhImasenamayasmayam / zocamAno mahArAja bhrAtRbhiH sahitastadA // 2 babhaJja balavAnarAjA manyamAno vRkodaram // 17 anvIyamAno vIreNa dAzArheNa mahAtmanA / nAgAyutabalaprANaH sa rAjA bhImamAyasam / ma.bhA. 240 - 1969 - 11 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 11. 18] mahAbhArate [ 11. 12. 15 bhaktvA vimathitoraskaH susrAva rudhiraM mukhaat|| kRtazaucaM punazcainaM provAca madhusUdanaH // 1 tataH papAta medinyAM tathaiva rudhirokSitaH / rAjannadhItA vedAste zAstrANi vividhAni ca / prapuSpitAgrazikharaH pArijAta iva drumaH // 19 / zrutAni ca purANAni rAjadharmAzca kevalAH // 2 paryagRhNata taM vidvAnsUto gAvalgaNistadA / evaM vidvAnmahAprAjJa nAkArSIrvacanaM tdaa| maivamityabravIccainaM zamayansAntvayanniva // 20 pANDavAnadhikAJjAnanbale zaurye ca kaurava // 3 sa tu kopaM samutsRjya gatamanyurmahAmanAH / rAjA hi yaH sthiraprajJaH svayaM doSAnavekSate / hA hA bhImeti cukroza bhUyaH zokasamanvitaH // 21 dezakAlavibhAgaM ca paraM zreyaH sa vindati // 4 taM viditvA gatakrodhaM bhImasenavadhArditam / ucyamAnaM ca yaH zreyo gRhIte no hitaahite| vAsudevo varaH puMsAmidaM vacanamabravIt // 22 ApadaM samanuprApya sa zocatyanaye sthitaH // 5 mA zuco dhRtarASTra tvaM naiSa bhImastvayA hataH / tato'nyavRttamAtmAnaM samavekSasva bhArata / AyasI pratimA hyeSA tvayA rAjannipAtitA // 23 rAjaMstvaM hyavidheyAtmA duryodhanavaze sthitaH // 6 tvAM krodhavazamApannaM viditvA bharatarSabha / AtmAparAdhAdAyastastatki bhImaM jighAMsasi / mayApakRSTaH kaunteyo mRtyordaSTrAntaraM gataH // 24 tasmAtsaMyaccha kopaM tvaM svamanusmRtya duSkRtam // " na hi te rAjazArdUla bale tulyo'sti kazcana / yastu tAM spardhayA kSudraH pAJcAlImAnayatsabhAm / kaH saheta mahAbAho bAhvornigrahaNaM naraH // 25 sa hato bhImasenena vairaM praticikIrSatA // 8 yathAntakamanuprApya jIvankazcinna mucyate / / Atmano'tikramaM pazya putrasya ca durAtmanaH / evaM bAhvantaraM prApya tava jIvenna kazcana // 26 yadanAgasi pADUnAM parityAgaH paraMtapa // 9 tasmAtputreNa yA sA te pratimA kAritAyasI / evamuktaH sa kRSNena sarvaM satyaM janAdhipa / bhImasya seyaM kauravya tavaivopahRtA mayA // 27 uvAca devakIputraM dhRtarASTro mahIpatiH // 10 putrazokAbhisaMtApAddharmAdapahRtaM manaH / evametanmahAbAho yathA vadasi mAdhava / tava rAjendra tena tvaM bhImasenaM jighAMsasi // 28 putrasnehastu dharmAtmandhairyAnmAM samacAlayat // 11 na ca te tatkSamaM rAjanhanyAstvaM yadvRkodaram / diSTayA tu puruSavyAghro balavAnsatyavikramaH / na hi putrA mahArAja jIveyuste kathaMcana // 29 tvadgupto nAgamatkRSNa bhImo bAhvantaraM mama // 12 tasmAdyatkRtamasmAbhirmanyamAnaiH kSamaM prati / idAnIM tvahamekAyo gtmnyurgtjvrH| anumanyasva tatsarvaM mA ca zoke manaH kRthAH // 30 madhyamaM pANDavaM vIraM spaSTumicchAmi kezava // 13 iti zrImahAbhArate strIparvaNi hateSu pArthivendreSu putreSu nihateSu ca / ekAdazo'dhyAyaH // 11 // pANDuputreSu me zarma prItizcApyavatiSThate // 14 ___ tataH sa bhImaM ca dhanaMjayaM ca vaizaMpAyana uvAca / __mAdrathAzca putrau puruSapravIrau / tata enamupAtiSThaH zaucA) paricArakAH / pasparza gAtraiH prarudatsugAtrA- 1970 - Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 12. 15] strIparva [11. 14.6 nAzvAsya kalyANamuvAca cainAn // 15 yathaiva kunyA kaunteyA rakSitavyAstathA mayA / iti zrImahAbhArate strIparvaNi yathaiva dhRtarASTreNa rakSitavyAstathA mayA // 13 dvAdazo'dhyAyaH // 12 // duryodhanAparAdhena zakuneH saubalasya ca / karNaduHzAsanAbhyAM ca vRtto'yaM kurusaMkSayaH // 14 vaizaMpAyana uvAca / nAparAdhyati bIbhatsuna ca pArtho vRkodaraH / dhRtarASTrAbhyanujJAtAstataste kurupuMgavAH / nakulaH sahadevo vA naiva jAtu yudhiSThiraH // 15 abhyayurdhAtaraH sarve gAndhArI sahakezavAH // 1 yudhyamAnA hi kauravyAH kRntamAnAH parasparam / tato jJAtvA hatAmitraM dharmarAja yudhiSThiram / nihatAH sahitAzcAnyaistatra nAsyapriyaM mama // 16 gAndhArI putrazokArtA zaptumaicchadaninditA // 2 yattu karmAkarodbhImo vAsudevasya pshytH| tasyAH pApamabhiprAyaM vidityA pANDavAnprati / duryodhanaM samAhUya gadAyuddha mahAmanAH // 17 RSiH satyavatIputraH prAgeva samabudhyata / / 3 zikSayAbhyadhikaM jJAtvA carantaM bahudhA rnne| sa gaGgAyAmupaspRzya puNyagandhaM payaH zuci / adho nAbhyAM prahRtavAMstanme kopamavardhayat // 18 taM dezamupasaMpede paramapirmanojavaH // 4 kathaM nu dharma dharmajJaiH samuddiSTaM mahAtmabhiH / divyena cakSuSA pazyanmanasAnuddhatena ca / tyajeyurAhave zUrAH prANahetoH kathaMcana // 19 sarvaprANabhRtAM bhAvaM sa tatra samabudhyata / / 5 iti zrImahAbhArate strIparvaNi sa snuSAmabravItkAle kalyavAdI mahAtapAH / trayodazo'dhyAyaH // 13 // zApakAlamavAkSipya zamakAlamudIrayan / / 6 na kopaH pANDave kAryo gAndhAri zamamApnuhi / vaizaMpAyana uvaac| jo nigRhyatAmetacchRNu cedaM vaco mama / / 7 tacchrutvA vacanaM tasyA bhImaseno'tha bhItavat / uktAsyaSTAdazAhAni putreNa jayamicchatA / gAndhArI pratyuvAcedaM vacaH sAnunayaM tadA // 1 zivamAzAssva me mAtayudhyamAnasya zatrubhiH // 8 adharmo yadi vA dharmastrAsAttatra mayA kRtaH / sA tathA yAcyamAnA tvaM kAle kAle jayaiSiNA / AtmAnaM trAtukAmena tanme tvaM kSantumarhasi // 2 uktavatyasi gAndhAri yato dharmastato jayaH // 9 na hi yuddhena putraste dharmeNa sa mahAbalaH / na cApyatItAM gAndhAri vAcaM te vitathAmaham / zakyaH kenacidudyantumato viSamamAcaram // 3 smarAmi bhASamANAyAstathA praNihitA hyasi // 10 sainyasyaiko'vaziSTo'yaM gadAyuddhe ca vIryavAn / sA tvaM dharma parismRtya vAcA coktvA mnsvini| mAM hatvA na haredrAjyamiti caitatkRtaM mayA // 4 kopaM saMyaccha gAndhAri maivaM bhUH satyavAdini // 11 rAjaputrI ca pAJcAlImekavastrAM rajasvalAm / gAndhAryuvAca / bhavatyA viditaM sarvamuktavAnyatsutastava / / 5 bhagavannAbhyasUyAmi naitAnicchAmi nshytH|| suyodhanamasaMgRhya na zakyA bhUH sasAgarA / putrazokena tu balAnmano vihvalatIva me // 12 / kevalA bhoktumasmAbhiratazcaitatkRtaM mayA // 6 - 1971 - Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 14. 7] mahAbhArate [11. 15. 10 taJcApyapriyamasmAkaM putraste samupAcarat / kasmAnna zeSayaH kaMcidyenAlpamaparAdhitam // 20 draupadyA yatsabhAmadhye savyamUrumadarzayat // 7 saMtAnamAvayostAta vRddhayohatarAjyayoH / tatraiva vadhyaH so'smAkaM durAcAro'mba te sutaH / kathamandhadvayasyAsya yaSTirekA na varjitA // 21 dharmarAjAjJayA caiva sthitAH sma samaye tadA // 8 zeSe hyavasthite tAta putrANAmantake tvayi / vairamudbhukSitaM rAjJi putreNa tava tanmahat / na me duHkhaM bhavedetadyadi tvaM dharmamAcaraH // 22 klezitAzca vane nityaM tata etatkRtaM mayA // 9 iti zrImahAbhArate strIparvaNi vairasyAsya gataH pAraM hatvA duryodhanaM rnne| __caturdazo'dhyAyaH // 14 // rAjyaM yudhiSThiraH prApto vayaM ca gatamanyavaH // 10 gAndhAryuvAca / vaizaMpAyana uvaac| na tasyaiSa vadhastAta yatprazaMsasi me sutam / evamuktvA tu gAndhArI yudhiSThiramapRcchata / kRtavAMzcApi tatsarvaM yadidaM bhASase mayi // 11 ka sa rAjeti sakrodhA putrapautravadhArditA // 1 hatAzve nakule yattadvRSasenena bhArata / tAmabhyagacchadrAjendro vepamAnaH kRtAJjaliH / apibaH zoNitaM saMkhye duHzAsanazarIrajam // 12 yudhiSThira idaM cainAM madhuraM vAkyamabravIt // 2 sadbhirvigarhitaM ghoramanAryajanasevitam / putrahantA nRzaMso'haM tava devi yudhiSThiraH / krUraM karmAkaroH kasmAttadayuktaM vRkodara // 13 / zApArhaH pRthivInAze hetubhUtaH zapasva mAm // 3 bhImasena uvaac| na hi me jIvitenArtho na rAjyena dhanena vaa| anyasyApi na pAtavyaM rudhiraM kiM punaH svakam / tAdRzAnsuhRdo hatvA mUDhasyAsya suhbruhH|| 4 yathaivAtmA tathA bhrAtA vizeSo nAsti kshcn||14 tamevaMvAdinaM bhItaM saMnikarSagataM tadA / rudhiraM na vyatikrAmaddantoSThaM me'mba mA shucH|| novAca kiMcidgAndhArI ni:zvAsaparamA bhRzam // 5 vaivasvatastu tadveda hastau me rudhirokSitau // 15 / tasyAvanatadehasya pAdayornipatiSyataH / hatAzvaM nakulaM dRSTvA vRSasenena sNyuge|| yudhiSThirasya nRpatedharmajJA dharmadarzinI / bhrAtRNAM saMprahRSTAnAM trAsaH saMjanito mayA // 16 aGgulyaprANi dadRze devI paTTAntareNa sA // 6 kezapakSaparAmarza draupadyA dyUtakArite / tataH sa kunakhIbhUto darzanIyanakho nRpaH / krodhAdyabruvaM cAhaM tacca me hRdi vartate // 17 taM dRSTvA cArjuno'gacchadvAsudevasya pRSThataH // 7 kSatradharmAcyuto rAjJi bhaveyaM zAzvatIH samAH / evaM saMceSTamAnAMstAnitazcetazca bhArata / pratijJAM tAmanistIrya tatastatkRtavAnaham // 18 gAndhArI vigatakrodhA sAntvayAmAsa mAtRvat // 8 na mAmarhasi gAndhAri doSeNa parizaGkitum / tayA te samanujJAtA mAtaraM vIramAtaram / anigRhya purA putrAnasmAsvanapakAriSu // 19 abhyagacchanta sahitAH pRthAM pRthulvksssH||9 gAndhAryuvAca / cirasya dRSTvA putrAnsA putrAdhibhirabhiplutA / vRddhasyAsya zataM putrAnnidhnaMstvamaparAjitaH / bASpamAhArayadevI vastreNAvRtya vai mukham // 10 - 1972 - Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 15. 11] strIparva [11. 16. 16 tato bASpaM samutsRjya saha putraistathA pRthA / pativratA mahAbhAgA samAnavratacAriNI / apazyadetAzastraudhairbahudhA parivikSatAn // 11 upreNa tapasA yuktA satataM satyavAdinI // 2 sA tAnekaikazaH putrAnsaMspRzantI punaH punH| varadAnena kRSNasya maharSeH puNyakarmaNaH / anvazocata duHkhArtA draupadI ca hatAtmajAm / divyajJAnabalopetA vividhaM paryadevayat // 3 rudatImatha pAJcAlIM dadarza patitAM bhuvi // 12 dadarza sA buddhimatI dUrAdapi yathAntike / draupadyuvAca / raNAjiraM nRvIrANAmadbhutaM lomaharSaNam // 4 Arye pautrAH ka te sarve saubhadrasahitA gtaaH| asthikezaparistINaM zoNitaughapariplutam / na tvAM te'dyAbhigacchanti ciradRSTAM tapasvinIm / zarIrairbahusAhavinikIrNaM samantataH // 5 kiM nu rAjyena vai kArya vihInAyAH sutairmama // 13 gajAzvarathayodhAnAmAvRtaM rudhirA vilaiH / vaizaMpAyana uvAca / zarIraiziraskaizca videhaizca zirogaNaiH // 6 tAM samAzvAsayAmAsa pRthA pRthulalocanA / gajAzvanaravIrANAM niHsattvairabhisaMvRtam / utthApya yAjJasenI tu rudatIM zokakarzitAm // 14 sRgAlabaDakAkolakaGkakAkaniSevitam // 7 tayaiva sahitA cApi putrairanugatA pRthA / rakSasAM puruSAdAnAM modanaM kurarAkulam / abhyagacchata gAndhArImArtAmArtatarA svayam // 15 azivAbhiH zivAbhizca nAditaM gRdhrasevitam // 8 tAmuvAcAtha gAndhArI saha vadhvA yazasvinIm / tato vyAsAbhyanujJAto dhRtarASTro mahIpatiH / maivaM putrIti zokArtA pazya mAmapi duHkhitAm // pANDuputrAzca te sarve yudhiSThirapurogamAH // 9 manye lokavinAzo'yaM kAlaparyAyacoditaH / vAsudevaM puraskRtya hatabandhuM ca pArthivam / avazyabhAvI saMprAptaH svabhAvAllomaharSaNaH // 17 kurustriyaH samAsAdya jagmurAyodhanaM prati // 10 idaM tatsamanuprAptaM vidurasya vaco mahat / samAsAdya kurukSetraM tAH striyo nihatezvarAH / asiddhAnunaye kRSNe yaduvAca mahAmatiH // 18 apazyanta hatAMstatra putrAnbhrAtRnpitRRnpatIn // 11 tasminnaparihArye'rthe vyatIte ca vizeSataH / kravyAdairbhakSyamANAnvai gomAyubaDavAyasaiH / mA zuco na hi zocyAste saMgrAme nidhanaM gtaaH||19 bhUtaiH pizAcai rakSobhirvividhezca nizAcaraiH // 12 yathaiva tvaM tathaivAhaM ko vA mAzvAsayiSyati / rudrAkrIDanibhaM dRSTvA tadA vizasanaM striyaH / mamaiva hyaparAdhena kulamagryaM vinAzitam // 20 mahArhe bhyo'tha yAnebhyo vikrozantyo nipetire // 13 iti zrImahAbhArate srIparvaNi adRSTapUrvaM pazyantyo duHkhArtA bharatastriyaH / paJcadazo'dhyAyaH // 15 // zarIreSvaskhalannanyA nyapataMzcAparA bhuvi // 14 zrAntAnAM cApyanAthAnAM nAsItkAcana cetanA / vaizaMpAyana uvaac| pAzcAlakuruyoSANAM kRpaNaM tadabhUnmahat // 15 evamuktvA tu gAndhArI kurUNAmAvikartanam / / duHkhopahatacittAbhiH samantAdanunAditam / apazyattatra tiSThantI sarvaM divyena cakSuSA // 1 / dRSvAyodhanamatyugraM dharmajJA subalAtmajA // 16 - 1973 - Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 16. 17 ] mahAbhArate [11. 16. 46 tataH sA puNDarIkAkSamAmatrya puruSottamam / bandibhiH satataM kAle stuvadbhirabhinanditAH / kurUNAM vaizasaM dRSTvA duHkhAdvacanamabravIt // 17 zivAnAmazivA ghorAH zRNvanti vividhA girH||32 pazyaitAH puNDarIkAkSa snuSA me nihatezvarAH / ye purA zerate vIrAH zayaneSu yazakhinaH / prakIrNakezAH krozantIH kurarIriva mAdhava // 18 candanAgurudigdhAGgAste'dya pAMsuSu zerate // 33 amUstvabhisamAgamya smarantyo bharatarSabhAn / teSAmAbharaNAnyete gRdhragomAyuvAyasAH / pRthagevAbhyadhAvanta putrAnbhrAtRnpitRRnpatIn // 19 AkSipantyazivA ghorA vinadantaH punaH punaH // 34 vIrasUbhirmahAbAho hataputrAbhirAvRtam / cApAni vizikhAnpItAnnistriMzAnvimalA gdaaH| kvacicca vIrapatnIbhirhatavIrAbhirAkulam / / 20 yuddhAbhimAninaH prItA jIvanta iva bibhrati / / 35 zobhitaM puruSavyAGgrISmakarNAbhimanyubhiH / surUpavarNA bahavaH krvyaadairvghttttitaaH| droNadrupadazalyaizca jvaladbhiriva pAvakaiH // 21 RSabhapratirUpAkSAH zerate haritasrajaH // 36 kAzcanaiH kavacairniSkarmaNibhizca mahAtmanAm / apare punarAliGgaya gadAH parighabAhavaH / aGgadairhastakeyUraiH sragbhizca samalaMkRtam // 22 zerate'bhimukhAH zUrA dayitA iva yoSitaH // 37 vIrabAhuvisRSTAbhiH zaktibhiH paridhairapi / bibhrataH kavacAnyanye vimalAnyAyudhAni c| khaGgaizca vimalaistIkSNaiH sazaraizca zarAsanaiH // 23 na dharSayanti RyAdA jIvantIti janArdana // 38 kravyAdasaMdhairmuditai stiSThadbhiH sahitaiH kvacit / kravyAdaiH kRSyamANAnAmapareSAM mahAtmanAm / kacidAkrIDamAnaizca zayAnairaparaiH kvacit // 24 / zAtakaumbhyaH srajazcitrA viprakIrNAH smnttH||39 etadevaMvidhaM vIra saMpazyAyodhanaM vibho| ete gomAyavo bhImA nihatAnAM yazasvinAm / pazyamAnA ca dahyAmi zokenAhaM janArdana // 25 kaNThAntaragatAnhArAnAkSipanti sahasrazaH // 40 pAJcAlAnAM kurUNAM ca vinAzaM madhusUdana / sarveSvapararAtreSu yAnanandanta bandinaH / pazcAnAmiva bhUtAnAM nAhaM vadhamacintayam // 26 stutibhizca parArdhyAbhirupacAraizca zikSitAH // 41 tAnsuparNAzca gRdhrAzca niSkarSantyasRgukSitAn / tAnimAH paridevanti duHkhArtAH paramAGganAH / nigRhya kavaceSUtrA bhakSayanti sahasrazaH / / 27 kRpaNaM vRSNiza dUMcha duHkhazokArditA bhRzam // 42 jayadrathasya karNasya tathaiva droNabhISmayoH / raktotpalavanAnIva vibhAnti rucirANi vai / abhimanyorvinAzaM ca kazcintayitumarhati // 28 mukhAni paramastrINAM parizuSkANi kezava // 43 avadhyakalpAnnihatAndRSTvAhaM madhusUdana / ruditoparatA hyetA dhyAyantyaH saMpariplutAH / gRdhrakaGkavaDazyenazvasRgAlAdanIkRtAn // 29 kurustriyo'bhigacchanti tena tenaiva duHkhitaaH||44 amarSavazamApannAnduryodhanavaze sthitAn / etAnyAdityavarNAni tapanIyanibhAni ca / pazyemAnpuruSavyAghrAnsaMzAntAnpAvakAniva // 30 roSarodanatAmrANi vaktrANi kuruyoSitAm / / 45 zayanAnyucitAH sarve mRdUni vimalAni ca / AsAmaparipUrNArthaM nizamya paridevitam / vipannAste'dya vasudhAM vivRtAmadhizerate // 31 / itaretarasaMkrandAnna vijAnanti.yoSitaH // 46 - 1974 - Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 16. 47] strIparva [11. 17. 13 etA dIrghamivochasya vikruzya ca vilapya ca / vispandamAnA duHkhena vIrA jahati jIvitam // 47 vaizaMpAyana uvAca bayo dRSTvA zarIrANi krozanti vilapanti ca / tato duryodhanaM dRSTvA gAndhArI zokakarzitA / pANibhizcAparA nanti zirAMsi mRdupANayaH // 48 / sahasA nyapatadbhUmau chinneva kadalI vane // 1 zirobhiH patitairha staiH sarvAGgaiyUthazaH kRtaiH / / sA tu labdhvA punaH saMjJAM vikruzya ca punaH punaH / itaretarasaMpRktairAkIrNA bhAti medinI // 49 / duryodhanamabhiprekSya zayAnaM rudhirokSitam // 2 viziraskAnatho kAyAndRSTvA ghorAbhinandinaH / pariSvajya ca gAndhArI kRpaNaM paryadevayat / muhyantyanucitA nAryo videhAni zirAMsi ca // 50 hA hA putreti zokArtA vilalApAkulendriyA // 3 ziraH kAyena saMdhAya prekSamANA vicetsH| sugUDhajatru vipulaM hAraniSkaniSevitam / apazyantyo paraM tatra nedamasyeti duHkhitAH / / 51 vAriNA netrajenoraH siJcantI zokatApitA / bAhUrucaraNAnanyAnvizikhonmathitAnpRthak / samIpasthaM hRSIkezamidaM vacanamabravIt // 4 saMdadhatyo'sukhAviSTA mUrchantyetAH punaH punH|| 52 upasthite'sminsaMgrAme jJAtInAM saMkSaye vibho / utkRttazirasazcAnyAnvijagdhAnmRgapakSibhiH / / mAmayaM prAha vArSNeya prAJjalirnRpasattamaH / dRSTvA kAzcinna jAnanti bhartRnbharatayoSitaH / / 53 asmijJAtisamuddharSe jayamambA bravItu me / / 5 pANibhizcAparA nanti zirAMsi madhusUdana / ityukte jAnatI sarvamahaM svaM vyasanAgamam / prekSya bhrAtRnpitRRnputrAnpatIMzca nihatAnparaiH / / 54 abruvaM puruSavyAghra yato dharmastato jyH|| 6 pAhubhizca sakhaGgaizca zirobhizca sakuNDalaiH / / yathA na yudhyamAnastvaM saMpramuhyasi putraka / agamyakalpA pRthivI mAMsazoNitakardamA // 55 dhruvaM zAsrajitAllokAnprAptAsyamaravadvibho // 7 na duHkheSUcitAH pUrva duHkhaM gaahntyninditaaH| ityevamabruvaM pUrva nainaM zocAmi vai prbho| bhrAtRbhiH pitRbhiH putrairupakIrNAM vasuMdharAm // 56 dhRtarASTraM tu zocAmi kRpaNaM hatabAndhavam // 8 yUthAnIva kizorINAM sukezInAM janArdana / amarSaNaM yudhAM zreSThaM kRtAstraM yuddhadurmadam / nuSANAM dhRtarASTrasya pazya vRndAnyanekazaH // 57 zayAnaM vIrazayane pazya mAdhava me sutam / / 9 ato duHkhataraM kiM nu kezava pratibhAti me| yo'yaM mUrdhAvasiktAnAmagre yAti paraMtapaH / padimAH kurvate sarvA rUpamuccAvacaM striyaH // 58 so'yaM pAMsuSu zete'dya pazya kAlasya pryym||10 nUnamAcaritaM pApaM mayA pUrveSu janmasu / dhruvaM duryodhano vIro gatiM nasulabhAM gataH / pA pazyAmi hatAnputrAnpautrAnbhrAtUMzca kezava / tathA hyabhimukhaH zete zayane vIrasevite // 11 evamArtA vilapatI dadarza nihataM sutam // 59 yaM purA paryupAsInA ramayanti mahIkSitaH / iti zrImahAbhArate strIparvaNi mahItalasthaM nihataM gRdhrAstaM paryupAsate // 12 yaM purA vyajanairagryairupavIjanti yossitH| tamadya pakSavyajanairupavIjanti pakSiNaH // 13 - 1975 - SoDazo'dhyAyaH // 16 // Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 17. 14 ] mahAbhArate [11. 18. 11 eSa zete mahAbAhurbalavAnsatyavikramaH / puNDarIkanibhA bhAti punnddriikaantrprbhaa| siMheneva dvipaH saMkhye bhImasenena pAtitaH // 14 mukhaM vimRjya putrasya bhartuzcaiva tapasvinI // 29 pazya duryodhanaM kRSNa zayAnaM rudhirokSitam / yadi cApyAgamAH santi yadi vA zrutayastathA / nihataM bhImasenena gadAmudyamya bhArata // 15 dhruvaM lokAnavApto'yaM nRpo bAhubalArjitAn // 30 akSauhiNImahAbAhurdaza caikAM ca kezava / iti mahAbhArate strIparvaNi anayadyaH purA saMkhye so'nayAnnidhanaM gataH // 16 saptadazo'dhyAyaH // 17 // eSa duryodhanaH zete maheSvAso mahArathaH / zArdUla iva siMhena bhImasenena pAtitaH // 17 gAndhAyuvAca / viduraM hyavamanyaiSa pitaraM caiva mandabhAk / pazya mAdhava putrAnme zatasaMkhyAJjitalamAn / bAlo vRddhAvamAnena mando mRtyuvazaM gataH // 18 / gadayA bhImasenena bhUyiSThaM nihatAriNe // 1 niHsapatnA mahI yasya trayodaza samAH sthitaa| idaM duHkhataraM me'dya yadimA muktamUrdhajAH / sa zete nihato bhUmau putro me pRthivIpatiH // 19 hataputrA raNe bAlAH paridhAvanti me snuSAH // 2 apazyaM kRSNa pRthivIM dhArtarASTrAnuzAsanAt / prAsAdatalacAriNyazcaraNairbhUSaNAnvitaiH / pUrNAM hastigavAzvasya vArSNeya na tu tacciram // 20 ApannA yatspRzantImA rudhirAdrI vasuMdharAm // 3 tAmevAdya mahAbAho pazyAmyanyAnuzAsanAt / gRdhrAnutsArayantyazca gomAyUnvAyasAMstathA / hInAM hastigavAzvena kiM nu jIvAmi mAdhava // 21 zokenArtA vighUrNantyo mattA iva carantyuta // 4 idaM kRcchrataraM pazya putrasyApi vadhAnmama / eSAnyA tvanavadyAGgI karasaMmitamadhyamA / yadimAM paryupAsante hatAzUrAraNe striyaH // 22 ghoraM tadvaizasaM dRSTvA nipatatyatiduHkhitA // 5 . prakIrNakezAM suzroNI duryodhanabhujAGkagAm / dRSTvA me pArthivasutAmetA lakSmaNamAtaram / rukmavedInibhAM pazya kRSNa lakSmaNamAtaram / / 23 rAjaputrIM mahAbAho mano na vyupazAmyati // 6 nUnameSA purA bAlA jIvamAne mhaabhuje| bhrAtR'zcAnyAH patIMzcAnyAH putrAMzca nihatAnbhuvi / bhujAvAzritya ramate subhujasya manasvinI / / 24 dRSTvA paripatantyetAH pragRhya subhujA bhujAn // 7 kathaM tu zatadhA nedaM hRdayaM mama dIryate / madhyamAnAM tu nArINAM vRddhAnAM cAparAjita / pazyantyA nihataM putraM putreNa sahitaM raNe / / 25 AkrandaM hatabandhUnAM dAruNe vaizase zRNu // 8 putraM rudhirasaMsiktamupajighratyaninditA / rathanIDAni dehAMzca hatAnAM gajavAjinAm / duryodhanaM tu vAmorUH pANinA parimArjati // 26 AzritAH zramamohArtAH sthitAH pazya mahAbala // 9 kiM nu zocati bhartAraM putraM caiSA mnsvinii|| anyA cApahRtaM kAyAccArakuNDalamunnasam / tathA hyavasthitA bhAti putraM cApyabhivIkSya saa||27 svasya bandhoH ziraH kRSNa gRhItvA pazya tiSThati // 10 svaziraH paJcazAkhAbhyAmabhihatyAyatekSaNA / / pUrvajAtikRtaM pApaM manye nAlpamivAnagha / patatyurasi vIrasya kururAjasya mAdhava / / 28 etAbhiravanadyAbhirmayA caivAlpamedhayA // 11 - 1976 - Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 18. 12] strIparva [11. 19. 11 tadidaM dharmarAjena yAtitaM no janArdana / eSa duHzAsanaH zete vikSipya vipulau bhujau| na hi nAzo'sti vArSNeya karmaNoH shubhpaapyoH||12 nihato bhImasenena siMheneva maharSabhaH // 27 pratyapravayasaH pazya darzanIyakucodarAH / atyarthamakarodraudra bhImaseno'tyamarSaNaH / kuleSu jAtA hrImatyaH kRSNapakSmAkSimUrdhajAH // 13 duHzAsanasya yatkruddho'pibacchoNitamAhave // 28 iMsagadgadabhASiNyo duHkhazokapramohitAH / iti zrImahAbhArate strIparvaNi sArasya iva vAzantyaH patitAH pazya mAdhava // 14 assttaadsho'dhyaayH|| 18 // phullapadmaprakAzAni puNDarIkAkSa yoSitAm / anavadyAni vaktrANi tapatyasukharazmivAn // 15 IrpUNAM mama putrANAM vAsudevAvarodhanam / gAndhAryuvAca / mattamAtaGgadarpANAM pazyantyadya pRthagjanAH // 16 eSa mAdhava putro me vikarNaH prAjJasaMmataH / zatacandrANi carmANi dhvajAMzcAdityasaMnibhAn / bhUmau vinihataH zete bhImena zatadhA kRtaH // 1 rokmANi caiva varmANi niSkAnapi ca kaashcnaan|| gajamadhyagataH zete vikarNo madhusUdana / zIrSatrANAni caitAni putrANAM me mahItale / nIlameghaparikSiptaH zaradIva divAkaraH // 2 pazya dIptAni govinda pAvakAnsuhutAniva / / 18 asya cApagraheNaiSa pANiH kRtakiNo mahAn / eSa duHzAsanaH zete shuurennaamitrghaatinaa| kathaMcicchidyate gRdhairattukAmaistalatravAn // 3 pIlazoNitasarvAGgo bhImasenena pAtitaH // 19 asya bhAryAmiSaprepsUngRdhrAnetAMstapasvinI / gadayA vIraghAtinyA pazya mAdhava me sutam / vArayatyanizaM bAlA na ca zaknoti mAdhava // 4 ghutaklezAnanusmRtya draupadyA coditena ca // 20 yuvA vRndArakaH zUro vikarNaH puruSarSabha / uktA hyanena pAJcAlI sabhAyAM dyuutnirjitaa| sukhocitaH sukhArhazca zete pAMsuSu mAdhava // 5 preyaM cikIrSatA bhrAtuH karNasya ca janArdana // 21 karNinAlIkanArAcaibhinnamarmANamAhave / haiva sahadevena nakulenArjunena ca / adyApi na jahAtyenaM lakSmIrbharatasattamam // 6 sabhAryAsi pAzcAli kSipraM praviza no gRhAn // 22 eSa saMgrAmazUreNa pratijJA pAlayiSyatA / to'hamabruvaM kRSNa tadA duryodhanaM nRpam / durmukho'bhimukhaH zete hato'rigaNahA raNe // 7 mRtyupAzaparikSiptaM zakuni putra varjaya // 23 tasyaitadvadanaM kRSNa zvApadairardhabhakSitam / nebodhainaM sudurbuddhiM mAtulaM kalahapriyam / vibhAtyabhyadhikaM tAta saptamyAmiva cndrmaaH|| 8 kSepramenaM parityajya putra zAmyasva pANDavaiH / / 24 zUrasya hi raNe kRSNa yasyAnanamathedRzam / / budhyase tvaM durbuddhe bhImasenamamarSaNam / sa kathaM nihato'mitraiH pAMsUnprasati me sutH||9 AkArAcaistudaMstIkSNairulkAbhiriva kuJjaram // 25 / yasyAhavamukhe saumya sthAtA naivopapadyate / neSa rabhasaH krUro vAkzalyAnavadhArayan / sa kathaM durmukho'mitrairhato vibudhalokajit // 10 tsasarja viSaM teSu sarpo govRSabheSviva // 26 citrasenaM hataM bhUmau zayAnaM madhusUdana / 1. bhA. 248 - 1977 - Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 19. 11] mahAbhArate [11. 20. 17 dhArtarASTramimaM pazya pratimAnaM dhanuSmatAm // 11 tasyopalakSaye kRSNa kaagairmittejsH|| taM citramAlyAbharaNaM yuvatyaH zokakarzitAH / abhimanyohatasyApi prabhA naivopazAmyati // 3 kravyAdasaMghaiH sahitA rudantyaH paryupAsate // 12 eSA virATaduhitA snuSA gANDIvadhanvanaH / strINAM ruditanirghoSaH zvApadAnAM ca garjitam / ArtA bAlA patiM vIraM zocyA zocatyaninditA // citrarUpamidaM kRSNa vicitraM pratibhAti me // 13 tameSA hi samAsAya bhAryA bhartAramantike / yuvA vRndArako nityaM pravarakhIniSevitaH / virATaduhitA kRSNa pANinA parimArjati // 5 viviMzatirasau zete dhvastaH pAMsuSu mAdhava / / 14 tasya vaktramupAnnAya saubhadrasya yshsvinii| zarasaMkRttavarmANaM vIraM vizasane hatam / vibuddhakamalAkAraM kambuvRttazirodharam // 6 parivAryAsate gRdhrAH pariviMzA viviMzatim // 15 kAmyarUpavatI caiSA pariSvajati bhAminI / pravizya samare vIraH paannddvaanaamniikiniim|| lajamAnA purevainaM mAdhvIkamadamUrchitA / / 7 Avizya zayane zete punaH satpuruSocitam // 16 tasya kSatajasaMdigdhaM jAtarUpapariSkRtam / smitopapannaM sunasaM subhra tArAdhipopamam / vimucya kavacaM kRSNa zarIramabhivIkSate // 8 atIva zubhraM vadanaM pazya kRSNa viviMzateH // 17 avekSamANA taM bAlA kRSNa tvAmamibhASate / yaM sma taM paryupAsante vasuM vAsavayoSitaH / ayaM te puNDarIkAkSa sadRzAkSo nipAtitaH // 9 krIDantamiva gandharva devakanyAH sahasrazaH // 18 bale vIrye ca sadRzastejasA caiva te'nagha / hantAraM vIrasenAnAM zUraM samitizobhanam / rUpeNa ca tavAtyarthaM zete bhuvi nipAtitaH // 10 nibarhaNamamitrANAM duHsahaM viSaheta kaH // 19 atyantasukumArasya rAGkavAjinazAyinaH / duHsahasyaitadAbhAti zarIraM saMvRtaM zaraiH / kaJcidaya zarIraM te bhUmau na paritapyate // 11 // girirAtmaruhaiH phullaiH karNikArairivAvRtaH // 20 mAtaGgabhujavANau jyAkSepakaThinatvacau / zAtakaumbhyA srajA bhAti kavacena ca bhAsvatA / kAzcanAGgadinau zeSe nikSipya vipulau bhujau // 1 agmineva giriH zveto gatAsurapi duHsahaH // 21 vyAyamya bahudhA nUnaM sukhasuptaH zramAdiva / iti zrImahAbhArate strIparvaNi evaM vilapatImAtA na hi mAmabhibhASase // 13 ekonaviMzo'dhyAyaH // 19 // AryAmArya subhadrAM tvamimAMzca tridazopamAna / pitRRnmAM caiva duHkhAtAM vihAya kka gamiSyasi // tasya zoNitasaMdigdhAnkezAnunnAmya pANinA / gAndhAryuvAca / utsaGge vaktramAdhAya jIvantamiva pRcchati / adhyardhaguNamAhurya bale zaurye ca mAdhava / svasrIyaM vAsudevasya putraM gANDIvadhanvanaH // 15 pitrA tvayA ca dAzArha dRtaM siMhamivoskaTam // 1 kathaM tvAM raNamadhyasthaM jannurete mahArathAH / yo bibheda camUmeko mama putrasya durbhidAm / / dhigastu krUrakartRstAnkRpakarNajayadrathAn // 16 sa bhUtvA mRtyuranyeSAM svayaM mRtyuvazaM gataH / / 2 / droNadrauNAyanI cobhA yairasi vyasanIkRtaH / - 1978 - 2. Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 20. 17 ] strIparva [11. 21. 11 ratharSabhANAM sarveSAM kathamAsIttadA manaH // 17 / uttaraM cAbhimanyuM ca kAmbojaM ca sudakSiNam / bAlaM tvAM parivAryakaM mama duHkhAya januSAm / zizUnetAnhatAnpazya lakSmaNaM ca sudarzanam / kathaM nu pANDavAnAM ca pAJcAlAnAM ca pazyatAm / / Ayodhanaziromadhye zayAnaM pazya mAdhava // 32 svaM vIra nidhanaM prApto nAthavAnsannanAthavat // 18 iti zrImahAbhArate strIparvaNi dRSTvA bahubhirAkrande nihataM tvAmanAthavat / viMzatitamo'dhyAyaH // 20 // vIraH puruSazArdUlaH kathaM jIvati pANDavaH // 19 na rAjyalAbho vipulaH zatrUNAM vA parAbhavaH / prItiM dAsyati pArthAnAM tvAmRte puSkarekSaNa // 20 gAndhAryuvAca / tava zastrajitAllokAndharmeNa ca damena ca / eSa vaikartanaH zete maheSvAso mahArathaH / kSipramanvAgamiSyAmi tatra mAM pratipAlaya // 21 jvalitAnalavatsaMkhye saMzAntaH pArthatejasA // 1 durmaraM punaraprApte kAle bhavati kenacit / / pazya vaikartanaM karNaM nihatyAtirathAnbahUn / yadahaM tvAM raNe dRSTvA hataM jIvAmi durbhagA // 22 zoNitaughaparItAGgaM zayAnaM patitaM bhuvi // 2 kAmidAnI naravyAghra lakSNayA smitayA girA / amarSI dIrgharoSazca maheSvAso mahArathaH / pitRloke sametyAnyAM mAmivAmatrayiSyasi // 23 raNe vinihataH zete zUro gANDIvadhanvanA // 3 nUnamapsarasAM svarge manAMsi pramathiSyasi / yaM sma pANDavasaMtrAsAnmama putrA mahArathAH / parameNa ca rUpeNa girA ca smitapUrvayA // 24 prAyudhyanta puraskRtya mAtaGgA iva yUthapam // 4 prApya puNyakRtAllokAnapsarobhiH sameyivAn / zArdUlamiva siMhena samare svysaacinaa| saubhadra viharankAle smarethAH sukRtAni me // 25 mAtaGgamiva mattena mAtaGgena nipAtitam // 5 etAvAniha saMvAso vihitaste mayA saha / sametAH puruSavyAghra nihataM zUramAhave / SaNmAsAnsaptame mAsi tvaM vIra nidhanaM gtH|| 26 prakIrNamUrdhajAH panyo rudatyaH paryupAsate // 6 ityuktavacanAmetAmapakarSanti duHkhitAm / udvignaH satataM yasmAddharmarAjo yudhiSThiraH / uttarAM moghasaMkalpAM matsyarAjakulastriyaH // 27 trayodaza samA nidrAM cintayannAdhyagacchata // 7 uttarAmapakRSyanAmArtAmArtatarAH svayam / anAdhRSyaH parairyuddhe zatrubhirmaghavAniva / virATaM nihataM dRSTvA krozanti vilapanti ca // 28 yugAntAgnirivArciSmAnhimavAniva ca sthiraH // 8 droNAstrazarasaMkRttaM zayAnaM rudhirokSitam / sa bhUtvA zaraNaM vIro dhArtarASTrasya mAdhava / virATaM vitudantyete gRdhragomAyuvAyasAH // 29 / bhUmau vinihataH zete vAtarugNa iva drumaH // 9 vitudyamAnaM vihagaivirATamasitekSaNAH / pazya karNasya patnIM tvaM vRSasenasya mAtaram / na zaknuvanti vivazA nivartayitumAturAH // 30 lAlapyamAnAM karuNaM rudatIM patitAM bhuvi // 10 AsAmAtapataptAnAmAyAsena ca yoSitAma / AcAryazApo'nugato dhruvaM tvAM ameNa ca vivarNAnAM rUpANAM vigataM vapuH // 31 / yadagrasaccakramiyaM dharA te| - 1979 -- Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 21. 11] mahAbhArate [ 11. 22. 18 tataH zareNApahRtaM ziraste somasyevAbhipUrNasya paurNamAsyAM samudyataH // 6 dhanaMjayenAhave zatrumadhye // 11 putrazokAbhitaptena pratijJA parirakSatA / aho dhigeSA patitA visaMjJA pAkazAsaninA saMkhye vArddhakSatrinipAtitaH // 7 samIkSya jAmbUnadabaddhaniSkam / ekAdaza camUrjitvA rakSyamANaM mhaatmnaa| karNa mahAbAhumadInasattvaM satyaM cikIrSatA pazya hatamenaM jayadratham // 8 suSeNamAtA rudatI bhRzArtA // 12 sindhusauvIrabhartAraM darpapUrNa manasvinam / alpAvazeSo hi kRto mahAtmA bhakSayanti zivA gRghnA janArdana jayadratham // 9 zarIrabhakSaiH paribhakSayadbhiH / saMrakSyamANaM bhaaryaabhirnurktaabhircyut| . draSTuM na saMprItikaraH zazIva bhaSanto vyapakarSanti gahanaM nimnamantikAt // 10 kRSNasya pakSasya caturdazAhe // 13 sAvartamAnA patitA pRthivyA tametAH paryupAsante rakSamANA mahAbhujam / mutthAya dInA punareva caissaa| sindhusauvIragAndhArakAmbojayavanastriyaH // 11 karNasya vaktraM parijighramANA yadA kRSNAmupAdAya prAdravatkekayaiH saha / / rokhyate putravadhAbhitaptA // 14 tadaiva vadhyaH pANDUnAM janArdana jayadrathaH // 12 duHzalAM mAnayadbhistu yadA mukto jayadrathaH / iti zrImahAbhArate strIparvaNi ekviNshtitmo'dhyaayH||21|| kathamadya na tAM kRSNa mAnayanti sma te punaH // 13 saiSA mama sutA bAlA. vilapantI suduHkhitaa| 22 pramApayati cAtmAnamAkrozati ca pANDavAn / / 14. gAndhAryuvAca / kiM nu duHkhataraM kRSNa paraM mama bhaviSyati / AvantyaM bhImasenena bhakSayanti nipAtitam / yatsutA vidhavA bAlA snuSAzca nihatezvarAH // 15 gRdhramomAyavaH zUraM bahubandhamabandhuvat // 1 aho dhigduHzalAM pazya vItazokabhayAmiva / taM pazya kadanaM kRtvA zatrUNAM madhusUdana / ziro bharturanAsAdya dhAvamAnAmitastataH // 16 zayAnaM vIrazayane rudhireNa samukSitam / / 2 vArayAmAsa yaH sarvAnpANDavAnputragRddhinaH / taM sRgAlAzca kaGkAzca kravyAdAzca pRthagvidhAH / sa hatvA vipulAH senAH svayaM mRtyuvazaM gataH // 17 tena tena vikarSanti pazya kAlasya paryayam // 3 taM mattamiva mAtaGgaM vIraM paramadurjayam / zayAnaM vIrazayane vIramAkrandasAriNam / parivArya rudantyetAH striyazcandropamAnanAH // 18 Avantyamabhito nAryo rudatyaH paryupAsate // 4 prAtipIyaM maheSvAsaM hataM bhallena bAhnikam / iti zrImahAbhArate strIparvaNi dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // prasuptamiva zArdUlaM pazya kRSNa manasvinam // 5 atIva mukhavarNo'sya nihatasyApi zobhate / - 1980 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11.28. 1] strIparva [11. 23. 29 23 sa eSa nihataH zete bhISmo bhISmakRdAhave // 14 gAndhAryuvAca / pazya zAMtanavaM kRSNa zayAnaM sUryavarcasam / yugAnta iva kAlena pAtitaM sUryamambarAt // 15 eSa zalyo hataH zete sAkSAnnakulamAtulaH / eSa tatvA raNe zatrU-zastratApena vIryavAn / dharmajJena satA tAta dharmarAjena sNyuge|| 1 narasUryo'stamabhyeti sUryo'stamiva kezava // 16 pastvayA spardhate nityaM sarvatra puruSarSabha / zaratalpagataM vIraM dharme devApinA samam / sa eSa nihataH zete madrarAjo mahArathaH // 2 zayAnaM vIrazayane pazya zUraniSevite // 17 ghena saMgRhNatA tAta rathamAdhiradhi / karNinAlIkanArAcairAstIrya zayanottamam / yArtha pANDuputrANAM tathA tejovadhaH kRtaH // 3 Avizya zete bhagavAnskandaH zaravaNaM yathA // 18 aho dhikpazya zalyasya pUrNacandrasudarzanam / atUlapUrNa gAGgeyastribhirbANaiH samanvitam / mukhaM padmapalAzAkSaM vaDerAdaSTamavraNam // 4 upadhAyopadhAnAgyaM dattaM gANDIvadhanvanA // 19 eSA cAmIkarAbhasya taptakAJcanamaprabhA / pAlayAnaH pituH zAstramUrdhvaretA mahAyazAH / bhAsyAdviniHsRtA jihvA bhakSyate kRSNa pkssibhiH|| eSa zAMtanavaH zete mAdhavApratimo yudhi / 20 yudhiSThireNa nihataM zalyaM samitizobhanam / dharmAtmA tAta dharmajJaH pAraMparyeNa nirNaye / rudantyaH paryupAsante madrarAjakulastriyaH // 6 amartya iva martyaH sanneSa prANAnadhArayat // 21 etAH susUkSmavasanA madrarAjaM nararSabham / nAsti yuddhe kRtI kazcinna vidvAnna parAkramI / ozantyabhisamAsAdya kSatriyAH kSatriyarSabham // 7 yatra zAMtanavo bhISmaH zete'dya nihataH paraiH / / 22 zalyaM nipatitaM nAryaH parivAryAbhitaH sthitaaH| svayametena zUreNa pRcchayamAnena pANDavaiH / pAzitA gRSTayaH paGke parimagnamivarSabham // 8 dharmajJenAhave mRtyurAkhyAtaH satyavAdinA // 23 balyaM zaraNadaM zUraM pazyainaM rathasattamam / pranaSTaH kuruvaMzazva punaryena samuddhRtaH / zayAnaM vIrazayane zarairvizakalIkRtam / / 9 sa gataH kurubhiH sArdhaM mahAbuddhiH parAbhavam // 24 eSa zailAlayo rAjA bhagadattaH pratApavAn / dharmeSu kuravaH kaM nu pariprakSyanti mAdhava / gajAGkazadharaH zreSThaH zete bhuvi nipAtitaH / / 10 / gate devavrate svarga devakalpe nararSabhe // 25 basa rukmamayI mAlA zirasyeSA viraajte|| arjunasya vinetAramAcArya sAtyakestathA / yApadairbhakSyamANasya zobhayantIva mUrdhajAn // 11 taM pazya patitaM droNaM kurUNAM gurusattamam // 26 etena kila pArthasya yuddhamAsItsudAruNam / astraM caturvidhaM veda yathaiva tridazezvaraH / lomaharSaNamatyugraM zakrasya balinA yathA // 12 bhArgavo vA mahAvIryastathA droNo'pi mAdhava // 27 bodhayitvA mahAbAhureSa pArthaM dhanaMjayam / / yasya prasAdAdvIbhatsuH pANDavaH karma duSkaram / saMzayaM gamayitvA ca kuntIputreNa pAtitaH // 13 cakAra sa hataH zete nainamastrANyapAlayan // 28 anya nAsti samo loke zaurye vIrye ca kazcana / yaM purodhAya kurava Ahvayanti sma pANDavAn / - 1981 - Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 23. 29 ] mahAbhArate [11. 24. 1 so'yaM zastrabhRtAM zreSTho droNaH zastraiH pRthkRtH||29 24 yasya nirdahataH senAM gatiragnerivAbhavat / gAndhAryuvAca / sa bhUmau nihataH zete zAntArciriva pAvakaH // 30 somadattasutaM pazya yuyudhAnena pAtitam / dhanurmuSTirazIrNazca hastAvApazca mAdhava / vitudyamAnaM vihagairbahubhirmAdhavAntike // 1 droNasya nihatasyApi dRzyate jIvato yathA // 31 putrazokAbhisaMtaptaH somadatto janArdana / vedA yasmAJca catvAraH sarvAstrANi ca kezava / yuyudhAnaM maheSvAsaM garhayanniva dRzyate // 2 anapetAni vai zUrAdyathaivAdau prajApateH // 32 asau tu bhUrizravaso mAtA shokpriplutaa| AzvAsayati bhartAraM somadattamaninditA // 3 vandanArhAvimau tasya bandibhirvanditau zubhau / gomAyavo vikarSanti pAdau ziSyazatArcitau // 33 diSTyA nedaM mahArAja dAruNaM bharatakSayam / kurusaMkrandanaM ghoraM yugAntamanupazyasi // 4 droNaM drupadaputreNa nihataM madhusUdana / diSTyA yUpadhvajaM vIraM putraM bhUrisahasradam / kRpI kRpaNamanvAste duHkhopahatacetanA // 34 anekakratuyajvAnaM nihataM nAdya pazyasi // 5 tAM pazya rudatImAtA muktakezImadhomukhIm / diSTyA snuSANAmAkrande ghoraM vilapitaM bahu / hataM patimupAsantIM droNaM zastrabhRtAM varam // 35 na zRNoSi mahArAja sArasInAmivArNave / / 6 bANairbhinnatanutrANaM dhRSTadyumnena kezava / ekavastrAnusaMbItAH prkiirnnaasitmuurdhjaaH| upAste vai mRdhe droNaM jaTilA brahmacAriNI // 36 snuSAste paridhAvanti hatApatyA hatezvarAH // 7 pretakRtye ca yatate kRpI kRpaNamAturA / zvApadairbhakSyamANaM tvamaho diSTyA na pazyasi / hatasya samare bhartuH sukumArI yazasvinI // 37 chinnabAhuM naravyAghramarjunena nipAtitam // 8 agnInAhRtya vidhivaJcitAM prajvAlya sarvazaH / zalaM vinihataM saMkhye bhUrizravasameva c| droNamAdhAya gAyanti trINi sAmAni sAmagAH // 38 snuSAzca vidhavAH sarvA diSTyA nAdyeha pazyasi // kiranti ca citAmete jaTilA brahmacAriNaH / / diSTayA tatkAJcanaM chatraM yUpaketormahAtmanaH / dhanurbhiH zaktibhizcaiva rathanIDaizca mAdhava // 39 vinikINaM rathopasthe saumadatterna pazyasi // 10 zastraizca vividhairanyairdhakSyante bhUritejasam / amUstu bhUrizravaso bhAryAH sAtyakinA hatam / ta ete droNamAdhAya zaMsanti ca rudanti ca // 40 parivAryAnuzocanti bhartAramasitekSaNAH // 11 sAmabhitribhirantaHsthairanuzaMsanti cApare / etA vilapya bahulaM bhartRzokena karzitAH / agnAvagnimivAdhAya droNaM hutvA hutAzane // 41 patantyabhimukhA bhUmo kRpaNaM bata kezava // 12 gacchantyabhimukhA gaGgAM droNaziSyA dvijAtayaH / bIbhatsuratibIbhatsaM karmedamakarotkatham / apasavyAM citiM kRtvA puraskRtya kRpI tadA // 42 pramattasya yadacchetsIdvAhuM zUrasya yajvanaH // 13 iti mahAbhArate strIpaNi tataH pApataraM karma kRtavAnapi sAtyakiH / yoviNsho'dhyaayH|| 23 // yasmAtprAyopaviSTasya prAhAtsiMzitAtmanaH // 14 - 1982 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 24. 15 ] strIparva [11. 25. 14 eko dvAbhyAM hataH zeSe tvamadharmeNa dhArmikaH / iti yUpadhvajasyaitAH striyaH krozanti mAdhava // 15 gAndhAryuvAca / bhAryA yUpadhvajasyaiSA karasaMmitamadhyamA / kAmboja pazya durdharSa kAmbojAstaraNocitam / .. kRtvotsaGge bhujaM bhartuH kRpaNaM paryadevayat // 16 / zayAnamRSabhaskandhaM hataM pAMsuSu mAdhava // 1 ayaM sa razanotkarSI pInastanavimardanaH / yasya kSatajasaMdigdhau bAhU cndnruussitau| .. nAbhyUrujaghanasparzI nIvIvisraMsanaH karaH // 17 / avekSya kRpaNaM bhAryA vilapatyatiduHkhitA // 2 . vAsudevasya sAMnidhye pArthenAkliSTakarmaNA / imau tau parighaprakhyau bAhU shubhtlaanggulii| . yudhyataH samare'nyena pramattasya nipAtitaH / / 18 yayorvivaramApannAM na ratirmA purAjahat // 3 kiM nu vakSyasi saMsatsu kathAsu ca janArdana / kAM gatiM nu gamiSyAmi tvayA hInA janezvara / arjunasya mahatkarma svayaM vA sa- kirITavAn // 19 dUrabandhuranAtheva atIva madhurasvarA // 4 ityevaM garhayitvaiSA tUSNImAste vraanggnaa| Atape klAmyamAnAnAM vividhAnAmiva srajAm / tAmetAmanuzocanti sapatnyaH svAmiva snuSAm / / 20 klAntAnAmapi nArINAM na zrIhati vai tanum // 5 gAndhArarAjaH zakunirbalavAnsatyavikramaH / zayAnamabhitaH zUraM kAliGgaM madhusUdana / nihataH sahadevena bhAgineyena mAtulaH // 21 pazya dIptAGgadayugapratibaddhamahAbhujam // 6 yaH purA hemadaNDAbhyAM vyajanAbhyAM sma vIjyate / mAgadhAnAmadhipatiM jayatsenaM janArdana / sa eSa pakSibhiH pakSaiH zayAna upavIjyate // 22 parivArya praruditA mAgadhyaH pazya yoSitaH // 7 yaH sma rUpANi kurute zatazo'tha sahasrazaH / AsAmAyatanetrANAM susvarANAM janArdana / tasya mAyAvino mAyA dagdhAH pANDavatejasA // 23 manaHzrutiharo nAdo mano mohayatIva me // 8 mAyayA nikRtiprajJo jitavAnyo yudhiSThiram / prakIrNasarvAbharaNA rudantyaH zokakarzitAH / sabhAyAM vipulaM rAjyaM sa punarjIvitaM jitaH / / 24 svAstIrNazayanopetA mAgadhyaH zerate bhuvi // 9 zakuntAH zakuni kRSNa samantAtparyupAsate / kosalAnAmadhipatiM rAjaputraM bRhadbalam / kitavaM mama putrANAM vinAzAyopazikSitam // 25 bhartAraM parivAryatAH pRthakpraruditAH striyaH // 10 etenaitanmahadvairaM prasaktaM pANDavaiH saha / asya gAtragatAnbANAnkANibAhubalArpitAn / vadhAya mama putrANAmAtmanaH sagaNasya ca // 26 uddharantyasukhAviSTA mUrchamAnAH punaH punaH // 11 yathaiva mama putrANAM lokAH zastrajitAH prbho| AsAM sarvAnavadyAnAmAtapena parizramAt / evamasyApi durbuddherlokAH zastreNa vai jitAH / / 27 pramlAnanalinAbhAni bhAnti vaktrANi mAdhava // 12 kathaM ca nAyaM tatrApi putrAnme bhrAtRbhiH saha / droNena nihatAH zUrAH zerate rucirAGgadAH / virodhayehajuprajJAnanRjurmadhusUdana // 28 droNenAbhimukhAH sarve bhrAtaraH paJca kekyaaH||13 - iti mahAbhArate strIparvaNi taptakAJcanavarmANastAmradhvajarathasrajaH / caturvizo'dhyAyaH // 24 // bhAsayanti mahIM bhAsA jvalitA iva paavkaaH|| 14 - 1983 - Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 25. 15] mahAbhArate [11. 25.42 droNena drupadaM saMkhye pazya mAdhava pAtitam / | ye hanyuH zastravegena devAnapi nrrssbhaaH|| 29 mahAdvipamivAraNye siMhena mahatA hatam / 15 ta ime nihatAH saMkhye pazya kAlasya paryayam / pAzcAlarAjJo vipulaM puNDarIkAkSa pANDuram / nAtibhAro'sti devasya dhruvaM mAdhava kazcana / AtapatraM samAbhAti zaradIva divAkaraH // 16 yadime nihatAH zUrAH kSatriyaiH ksstriyrssbhaaH||30 etAstu drupadaM vRddhaM snuSA bhAryAzca duHkhitaaH| tadaiva nihatAH kRSNa mama putrAstarasvinaH / dagdhvA gacchanti pAzcAlyaM raajaanmpsvytH||17 yadaivAkRtakAmastvamupaplavyaM gataH punaH / / 31 dhRSTaketuM maheSvAsaM cedipuMgavamaGganAH / zaMtanozcaiva putreNa prAjJena vidureNa ca / droNena nihataM zUraM haranti hRtacetasaH // 18 tadaivoktAsmi mA snehaM kuruSvAtmasuteSviti // 32 droNAstramabhihatyaiSa vimarde madhusUdana / tayorna darzanaM tAta mithyA bhavitumarhati / maheSvAso hataH zete nadyA hRta iva drumaH / / 19 / acireNaiva me putrA bhasmIbhUtA janArdana // 33 eSa cedipatiH zUro dhRSTaketurmahArathaH / vaizaMpAyana uvAca / zete vinihataH saMkhye hatvA zatrUnsahasrazaH // 20 ityuktvA nyapatabhUmau gAndhArI zokakarzitA / vitudyamAnaM vihagaistaM bhAryAH pratyupasthitAH / duHkhopahatavijJAnA dhairyamutsRjya bhArata // 34 cedirAjaM hRSIkeza hataM sabalabAndhavam / / 21 / tataH kopaparItAGgI putrazokapariplutA / dAzA_putrajaM vIraM zayAnaM satyavikramam / jagAma zauri doSeNa gAndhArI vyathitendriyA // 35 AropyAGke rudantyetAzcedirAjavarAGganAH // 22 gAndhAyuvAca / asya putraM hRSIkeza suvaktraM cArukuNDalam / pANDavA dhArtarASTrAzca drugdhAH kRSNa parasparam / droNena samare pazya nikRttaM bahudhA zaraiH // 23 upekSitA vinazyantaratvayA kasmAjanArdana // 36 pitaraM nUnamAjisthaM yudhyamAnaM paraiH saha / zaktena bahubhRtyena vipule tiSThatA bale / nAjahAtpRSThano vIramadyApi madhusUdana / / 24 ubhayatra samarthena zrutavAkyena caiva ha // 37 evaM mamApi putrasya putraH pitaramanvagAt / icchatopekSito nAzaH kurUNAM madhusUdana / duryodhanaM mahAbAho lakSmaNaH paravIrahA // 25 yasmAttvayA mahAbAho phalaM tasmAdavAnahi // 38 vindAnuvindAvAvantyau patitau pazya mAdhava / patizuzrUSayA yanme tapaH kiMcidupArjitam / himAnte puSpitI zAlau marutA galitAviva // 26 tena tvAM duravApAtmazapsye cakragadAdhara // 39 kAzcanAGgadavarmANau baannkhddgdhnurdhrau| yasmAtparasparaM nanto jJAtayaH kurupANDavAH / RSabhapratirUpAkSau zayAnau vimala na jau // 27 upekSitAste govinda tasmAjjJAtInvadhiSyasi // 40 avadhyAH pANDavAH kRSNa sarva eva tvayA sh|| tvamapyupasthite varSe SaTtriMze madhusUdana / ye muktA droNabhISmAbhyAM karNAdvai krtnaatkRpaat||28 | hatajJAtirhatAmAtyo hataputro vanecaraH / duryodhanAdroNasutAsaindhavAJca mahArathAt / kutsitenAbhyupAyena nidhanaM samavApsyasi // 41 somadattAdvikarNAcca zUrAcca kRtavarmaNaH / tavApyevaM hatasutA nihatajJAtibAndhavAH / -1984 - Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 25. 42] strIparva [11. 26. 18 triyaH paripatiSyanti yathaitA bharatastriyaH // 42 tUSNIM babhUva gAndhArI zokavyAkulalocanA // 6 vaizaMpAyana uvaac| dhRtarASTrastu rAjarSirnigRhyAbuddhijaM tmH| tacchrutvA vacanaM ghoraM vAsudevo mahAmanAH / paryapRcchata dharmAtmA dharmarAja yudhiSThiram // 7 uvAca devIM gAndhArImISadabhyutsmayanniva // 43 jIvatAM parimANajJaH sainyAnAmasi pANDava / saMhartA vRSNicakrasya nAnyo madvidyate shubhe| hatAnAM yadi jAnISe parimANaM vadasva me // 8 jAne'hametadapyevaM cINaM carasi kSatriye // 44 yudhiSThira uvAca / avadhyAste narairanyairapi vA devadAnavaiH / dazAyutAnAmayutaM sahasrANi ca viMzatiH / parasparakRtaM nAzamataH prApsyanti yAdavAH // 45 / koTyaH SaSTizca SaT caiva ye'sminrAjamRdhe htaaH||9 ityuktavati dAzArhe paannddvaastrstcetsH| alakSyANAM tu vIrANAM sahasrANi cturdsh| babhUvurghazasaMvignA nirAzAzcApi jIvite // 46 daza cAnyAni rAjendra zataM SaSTizca paJca ca // 10 iti zrImahAbhArate strIparvaNi dhRtarASTra uvAca / paJcaviMzo'dhyAyaH // 25 // yudhiSThira gatiM kA te gatAH purusssttmaaH| // samAptaM strIparva // AcakSva me mahAbAho sarvajJo hyasi me mtH||11 yudhiSThira uvAca / vAsudeva uvAca / yai tAni zarIrANi hRSTaiH prmsNyuge| uttiSThottiSTha gAndhAri mA ca zoke manaH kRthaaH| devarAjasamAllokAngatAste satyavikramAH // 12 tavaiva hyaparAdhena kuravo nidhanaM gatAH // 1 ye tvahRSTena manasA martavyamiti bhArata / yA tvaM putraM durAtmAnamIghumatyantamAninam / yudhyamAnA hatAH saMkhye te gandharvaiH smaagtaaH||13 duryodhanaM puraskRtya duSkRtaM sAdhu manyase // 2 ye tu saMgrAmabhUmiSThA yAcamAnAH parAGmukhAH / niSTharaM vairaparuSaM vRddhAnAM zAsanAtigam / zastreNa nidhanaM prAptA gatAste guhyakAnprati // 14 kathamAtmakRtaM doSaM mayyAdhAtumihecchasi // 3 pIDyamAnAH parairye tu hIyamAnA niraayudhaaH| sRtaM vA yadi vA naSTaM yo'tItamanuzocati / hrIniSedhA mahAtmAnaH parAnabhimukhA raNe // 15 duHkhena labhate duHkhaM dvAvanau~ prapadyate // 4 chidyamAnAH zitaiH zastraiH ksstrdhrmpraaynnaaH| taporthIyaM brAhmaNI dhatta garbha gatAste brahmasadanaM hatA vIrAH suvarcasaH // 16 gaurvoDhAraM dhAvitAraM turNgii| ye tatra nihatA rAjannantarAyodhanaM prati / zUdrA dAsaM pazupAlaM tu vaizyA / yathAkathaMcitte rAjansaMprAptA uttarAnkurUn // 17 vadhArthIyaM tvadvidhA rAjaputrI // 5 dhRtarASTra uvaac| vaizaMpAyana uvAca / kena jJAnabalenaivaM putra pazyasi siddhavat / muchAlA kAludevasya elarulaM yo'priyam / tanme vrata mahAbAho zrotavyaM yadi vai mayA // 18 4. bhA. 249 - 1985 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 26. 19] mahAbhArate [11. 26. 44 yudhiSThira uvAca / jayadrathaM ca rAjAnamabhimanyuM ca bhArata / nidezAdbhavataH pUrvaM vane vicaratA myaa| dauHzAsani lakSmaNaM ca dhRSTaketuM ca paarthivm||32 tIrthayAtrAprasaGgena saMprApto'yamanugrahaH / / 19 bRhantaM somadattaM ca sRJjayAMzca zatAdhikAn / devarSirlomazo dRSTastataH prApto'smyanusmRtim / rAjAnaM kSemadhanvAnaM virATadrupadau tathA / / 33 divyaM cakSurapi prAptaM jJAnayogena vai purA // 20 zikhaNDinaM ca pAJcAlyaM dhRSTadyumnaM ca pArSatam / dhRtarASTra uvAca / yudhAmanyuM ca vikrAntamuttamaujasameva ca // 34 kausalyaM draupadeyAMzca zakuni cApi saubalam / ye'trAnAthA janasyAsya sanAthA ye ca bhArata / kaJcitteSAM zarIrArANi dhakSyanti vidhipUrvakam // 21 acalaM vRSakaM caiva bhagadattaM ca pArthivam // 35 karNaM vaikartanaM caiva sahaputramamarSaNam / na yeSAM santi kartAro na ca ye'traahitaagnyH| kekayAMzca maheSvAsAMstrigatazci mahArathAn // 36 vayaM ca kasya kuryAmo bahutvAttAta karmaNaH // 22 ghaTotkacaM rAkSasendra bakabhrAtarameva ca / yAnsuparNAzca gRdhrAzca vikarSanti tatastataH / alambusaM ca rAjAnaM jalasaMdhaM ca pArthivam // 37 teSAM tu karmaNA lokA bhaviSyanti yudhiSThira // 23 anyAMzca pArthivAnrAjaJzatazo'tha sahasrazaH / vaizaMpAyana uvAca / ghRtadhArAhutairdIptaiH pAvakaiH samadAhayan // 38 evamukto mahAprAjJaH kuntIputro yudhiSThiraH / pitRmedhAzca keSAMcidavartanta mahAtmanAm / Adideza sudharmANaM dhaumyaM sUtaM ca saMjayam // 24 sAmabhizcApyagAyanta te'nvazocyanta caamraiH||39 viduraM ca mahAbuddhiM yuyutsuM caiva kauravam / sAmnAmRcAM ca nAdema strINAM ca ruditasvanaiH / indrasenamukhAMzcaiva bhRtyAnsUtAMzca sarvazaH / / 25 / kazmalaM sarvabhUtAnAM nizAyAM samapadyata // 40 bhavantaH kArayantveSAM pretakAryANi sarvazaH / te vidhUmAH pradIptAzca dIpyamAnAzca pAvakAH / yathA cAnAthavatkiMciccharIraM na vinazyati // 26 nabhasIvAnvadRzyanta grahAstanvabhrasaMvRtAH // 41 zAsanAddharmarAjasya kSattA sUtazca saMjayaH / ye cApyanAthAstatrAsannAnAdezasamAgatAH / sudharmA dhaumyasahita indrasenAdayastathA // 27 tAMzca sarvAnsamAnAyya rAzInkRtvA sahasrazaH // 42 candanAgurukASThAni tathA kAlIyakAnyuta / citvA dArubhiravyagraH prabhUtaiH snehatApitaiH / ghRtaM tailaM ca gandhAMzca kSaumANi vasanAni c||28 dAhayAmAsa viduro dharmarAjasya zAsanAt // 43 samAhRtya mahArhANi dArUNAM caiva saMcayAna / kArayitvA kriyAsteSAM kururAjo yudhiSThiraH / rathAMzca mRditAMstatra nAnApraharaNAni ca // 29 dhRtarASTra puraskRtya gaGgAmabhimukho'gamat // 44 citAH kRtvA prayatnena yathAmukhyAnarAdhipAn / iti zrImahAbhArate strIparvaNi dAhayAmAsuravyagrA vidhidRSTena karmaNA // 30 paDviMzo'dhyAyaH // 26 // duryodhanaM ca rAjAnaM bhrAtR'zvAsya zatAdhikAn / // zrAddhaparva samAptam // zalyaM zalaM ca rAjAnaM bhUrizravasameva ca // 31 -1986 - Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. 27. 1] strIparva [11. 27. 24 27 uvAca mAtaraM vIro niHzvasanniva pannagaH // 13 vaizaMpAyana uvaac| yasyeSupAtamAsAdya nAnyastiSThedvanaMjayAt / te samAsAdya gaGgAM tu zivAM puNyajanocitAm / kathaM putro bhavatyAM sa devagarbhaH purAbhavat // 14 idinI vaprasaMpannAM mahAnUpAM mahAvanAm // 1 yasya bAhupratApena tApitAH sarvato vayam / bhUSaNAnyuttarIyANi veSTanAnyavamucya ca / tamagnimiva vastreNa kathaM chAditavatyasi / tataH pitRRNAM pautrANAM bhrAtRNAM svajanasya ca // 2 yasya bAhubalaM ghoraM dhArtarASTrarupAsitam // 15 putrANAmAryakANAM ca patInAM ca kurustriyaH / nAnyaH kuntIsutAtkarNAdagRhNAdrathinAM rthii| udakaM cakrire sarvA rudantyo bhRshduHkhitaaH| sa naH prathamajo bhrAtA sarvazastrabhRtAM varaH / suhRdAM cApi dharmajJAH pracakruH salilakriyAH // 3 asUta taM bhavatyo kathamadbhutavikramam // 16 udake kriyamANe tu vIrANAM viirptnibhiH| . aho bhavatyA mantrasya pidhAnena vayaM hatAH / sUpatIrthAbhavadgaGgA bhUyo viprasaMsAra ca // 4 nidhanena hi karNasya pIDitAH sma sabAndhavAH // 17 tanmahodadhisaMkAzaM nirAnandamanutsavam / abhimanyovinAzena draupadeyavadhena c| vIrapatnIbhirAkINaM gaGgAtIramazobhata / / 5 pAJcAlAnAM ca nAzena kurUNAM patanena ca // 18 tataH kuntI mahArAja sahasA zokakarzitA / tataH zataguNaM duHkhamidaM mAmaspRzabhRzam / rudatI mandayA vAcA putrAnvacanamabravIt // 6 karNamevAnuzocanhi dahyAmyagnAvivAhitaH // 19 yaH sa zUro maheSvAso rathayUthapayUthapaH / na hi sma kiMcidaprApyaM bhavedapi divi sthitam / arjunena hataH saMkhye vIralakSaNalakSitaH // 7 na ca sma vaizasaM ghoraM kauravAntakaraM bhavet // 20 yaM sUtaputraM manyadhvaM rAdheyamiti pANDavAH / evaM vilapya bahulaM dharmarAjo yudhiSThiraH / yo vyarAjaccamUmadhye divAkara iva prabhuH // 8 vinadazanakai rAjaMzcakArAsyodakaM prabhuH // 21 pratyayudhyata yaH sarvAnpurA vaH sapadAnugAn / tato vineduH sahasA strIpuMsAstatra sarvazaH / duryodhanabalaM sarvaM yaH prakarSanvyarocata // 9 abhito ye sthitAstatra tasminnudakakarmaNi // 22 yasya nAsti samo vIrye pRthivyAmapi kazcana / tata AnAyayAmAsa karNasya saparicchadam / satyasaMdhasya zUrasya saMgrAmeSvapalAyinaH // 10 striyaH kurupatirdhImAnbhrAtuH premNA yudhiSThiraH // 23 kurudhvamudakaM tasya bhrAturakliSTakarmaNaH / sa tAbhiH saha dharmAtmA pretakRtyamanantaram / sa hi vaH pUrvajo bhrAtA bhAskarAnmayyajAyata / phuNDalI kavacI zUro divAkarasamaprabhaH // 11 kRtvottatAra gaGgAyAH salilAdAkulendriyaH / / 24 zrutvA tu pANDavAH sarve mAturvacanamapriyam / iti zrImahAbhArate strIparvaNi saptaviMzo'dhyAyaH // 27 // karNamevAnuzocanta bhUyazvArtatarAbhavan // 12 // samAptaM jalapradAnikaparva // tataH sa puruSavyAghraH kuntIputro yudhiSThiraH / // samApta strIparva // // samAptaM strIparva // - 1987 - Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAntiparva vaizaMpAyana uvAca / kaJcicca nihatAmitraH prINAsi suhRdo nRpa / kRtodakAste suhRdAM sarveSAM pANDunandanAH / kaJcicchriyamimAM prApya na tvAM zokaH prbaadhte||12 viduro dhRtarASTrazca sarvAzca bharatastriyaH // 1 yudhiSThira uvAca / . tatra te sumahAtmAno nyavasankurunandanAH / vijiteyaM mahI kRtsnA kRSNabAhubalAzrayAt / zaucaM nivartayiSyanto mAsamekaM bahiH purAt // 2 brAhmaNAnAM prasAdena bhImArjunabalena ca // 13 kRtodakaM tu rAjAnaM dharmAtmAnaM yudhiSThiram / idaM tu me mahaduHkhaM vartate hRdi nityadA / abhijagmurmahAtmAnaH siddhA brahmarSisattamAH // 3 kRtvA jJAtikSayamimaM mahAntaM lobhakAritam // 14 dvaipAyano nAradazca devalazca mahAnRSiH / saubhadraM draupadeyAMzca ghAtayitvA priyAnsutAn / devasthAnazca kaNvazca teSAM ziSyAzca sattamAH // 4 jayo'yamajayAkAro bhagavanpratibhAti me // 15 anye ca vedavidvAMsaH kRtaprajJA dvijAtayaH / kiM nu vakSyati vArSNeyI vadhUrme madhusUdanam / gRhasthAH snAtakAH sarve dadRzuH kurusattamam // 5 dvArakAvAsinI kRSNamitaH pratigataM harim // 16 abhigamya mahAtmAnaH pUjitAzca yathAvidhi / draupadI hataputreyaM kRpaNA hatabAndhavA / AsaneSu mahArheSu vivizuste maharSayaH // 6 asmatpriyahite yuktA bhUyaH pIDayatIva mAm // 17 pratigRhma tataH pUjAM tatkAlasadRzIM tadA / idamanyacca bhagavanyattvAM vakSyAmi nArada / paryupAsanyathAnyAyaM parivArya yudhiSThiram // 7 mantrasaMvaraNenAsmi kuntyA duHkhena yojitaH // 18 puNye bhAgIrathItIre zokavyAkulacetasam / yo'sau nAgAyutabalo loke'pratiratho raNe / AzvAsayanto rAjAnaM viprAH zatasahasrazaH // 8 siMhakhelagati/mAnghRNI dAnto yatavrataH // 19 nAradastvabravItkAle dharmAtmAnaM yudhiSThiram / / Azrayo dhArtarASTrANAM mAnI tIkSNaparAkramaH / vicArya munibhiH sArdhaM tatkAlasadRzaM vcH|| 9 amarSI nityasaMrambhI kSeptAsmAkaM raNe raNe // 20 bhavato bAhuvIryeNa prasAdAnmAdhavasya ca / zIghrAstrazcitrayodhI ca kRtI cAdbhutavikramaH / jiteyamavaniH kRtsnA dharmeNa ca yudhiSThira // 10 / gUDhotpannaH sutaH kuntyA bhrAtAsmAkaM ca sodrH||21 diSTayA muktAH sma saMgrAmAdasmAllokabhayaMkarAt / toyakarmaNi yaM kuntI kathayAmAsa sUryajam / kSatradharmaratazcApi kaJcinmodasi pANDava // 11 / putraM sarvaguNopetamavakIrNa jale purA // 22 - 1988 - Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 1. 23 ] zAntiparva [12. 2.6 yaM sUtaputraM loko'yaM rAdheyaM cApyamanyata / tena me dUyate'tIva hRdayaM bhrAtRghAtinaH / sa jyeSThaputraH kuntyA vai bhrAtAsmAkaM ca maatRjH||23 karNArjunasahAyo'haM jayeyamapi vAsavam // 38 ajAnatA mayA saMkhye rAjyalubdhena ghaatitH|| sabhAyAM klizyamAnasya dhArtarASTrardurAtmabhiH / tanme dahati gAtrANi tUlarAzimivAnalaH // 24 sahasotpatitaH krodhaH karNaM dRSTvA prazAmyati // 39 na hi taM veda pArtho'pi bhrAtaraM zvetavAhanaH / yadA hyasya giro rUkSAH zRNomi kttukodyaaH| nAhaM na bhImo na yamau sa tvasmAnveda suvrataH // 25 sabhAyAM gadato chUte duryodhanahitaiSiNaH // 40 gatA kila pRthA tasya sakAzamiti naH shrutm| tadA nazyati me krodhaH pAdau tasya nirIkSya ha / asmAkaM zamakAmA vai tvaM ca putro mametyatha // 26 kuntyA hi sadRzau pAdau karNasyeti matirmama // 41 pRthAyA na kRtaH kAmastena cApi mahAtmanA / sAdRzyahetumanvicchanpRthAyAstava caiva ha / atipazcAdidaM mAtaryavocaditi naH zrutam // 27 kAraNaM nAdhigacchAmi kathaMcidapi cintayan // 42 na hi zakSyAmyahaM tyaktuM nRpaM duryodhanaM raNe / kathaM nu tasya saMgrAme pRthivI cakramagrasat / anArya ca nRzaMsaM ca kRtaghnaM ca hi me bhavet // 28 kathaM ca zapto bhrAtA me tattvaM vaktumihArhasi // 43 yudhiSThireNa saMdhiM ca yadi kuryA mate tava / zrotumicchAmi bhagavastvattaH sarvaM yathAtatham / mIto raNe zvetavAhAditi mAM maMsyate janaH / / 29 / bhavAnhi sarvavidvidvAlloke veda kRtAkRtam // 44 so'haM nirjitya samare vijayaM sahakezavam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi saMdhAsye dharmaputreNa pazcAditi ca so'bravIt // 30 prathamo'dhyAyaH // 1 // tamavocatkila pRthA punaH pRthulavakSasam / caturNAmabhayaM dehi kAmaM yudhyasva phalgunam // 31 vaizaMpAyana uvaac| so'bravInmAtaraM dhImAnvepamAnaH kRtaanyjliH| sa evamuktastu munirnArado vadatAM varaH / prAptAnviSahyAMzcaturo na haniSyAmi te sutAn // 32 kathayAmAsa tatsarvaM yathA zaptaH sa sUtajaH // 1 pazcaiva hi sutA mAtarbhaviSyanti hi te dhruvm| evametanmahAbAho yathA vadasi bhArata / sakarNA vA hate pArthe sArjunA vA hate mayi // 33 na karNArjunayoH kiMcidaviSahyaM bhavedraNe // 2 taM putragRddhinI bhUyo mAtA putrmthaabrviit|| guhyametattu devAnAM kathayiSyAmi te nRpa / bhrAtRRNAM svasti kurvIthA yeSAM svasti cikIrSasi // 34 tannibodha mahArAja yathA vRttamidaM purA // 3 tamevamuktvA tu pRthA visRjyopayayau gRhAn / kSatraM svarga kathaM gacchecchastrapUtamiti prbho| so'rjunena hato vIro bhrAtA bhrAtrA shodrH||35 saMgharSajananastasmAtkanyAgarbho vinirmitaH // 4 na caiva vivRto matraH pRthAyAstasya vA mune| sa bAlastejasA yuktaH sUtaputratvamAgataH / atha zUro maheSvAsaH pArthanAsau nipAtitaH // 36 / cakArAGgirasAM zreSThe dhanurvedaM gurau tava // 5 ahaM tvajJAsiSaM pazcAtsvasodayaM dvijottama / sa balaM bhImasenasya phalgunasya ca lAghavam / pUrva bhrAtaraM kaNaM pRthAyA vacanAtprabho // 37 / buddhiM ca tava rAjendra yamayovinayaM tathA // 6 - 1989 - 2 Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 2.7] mahAbhArate [12. 3.5 sakhyaM ca vAsudevena bAlye gANDIvadhanvanaH / abuddhipUrva bhagavandhenureSA hatA tava / prajAnAmanurAgaM ca cintayAno vyadahyata // 7 mayA tatra prasAdaM me kuruSveti punaH punaH // 22 sa sakhyamagamadvAlye rAjJA duryodhanena vai / taM sa vipro'bravItkruddho vAcA nirbhartsayanniva / yuSmAbhirnityasaMdviSTo daivAcApi svabhAvataH // 8 durAcAra vadhArhastvaM phalaM prApnuhi durmate // 23 vidyAdhikamathAlakSya dhanurvede dhanaMjayam / yena vispardhase nityaM yadarthaM ghaTase'nizam / droNaM rahasyupAgamya karNo vacanamabravIt // 9 yudhyatastena te pApa bhUmizcakraM prasiSyati // 24 brahmAstraM vettumicchAmi sarahasyanivartanam / tatazcakre mahIgraste mUrdhAnaM te vicetasaH / arjunena samo yuddhe bhaveyamiti me matiH // 10 pAtayiSyati vikramya zatrurgaccha narAdhama // 25 samaH putreSu ca snehaH ziSyeSu ca tava dhruvam / / yatheyaM gaurhatA mUDha pramattena tvayA mama / tvatprasAdAnna mAM yurakRtAstraM vicakSaNAH // 11 pramattasyaivamevAnyaH ziraste pAtayiSyati // 26 droNastathoktaH karNena sApekSaH phalgunaM prati / / tataH prasAdayAmAsa punastaM dvijasattamam / daurAtmyaM cApi karNasya viditvA tamuvAca ha // 12 gobhirdhanaizca ratnaizca sa cainaM punarabravIt / / 27 brahmAstraM brAhmaNo vidyAdyathAvaccaritavrataH / nedaM madyAhRtaM kuryAtsarvaloko'pi vai mRSA / kSatriyo vA tapasvI yo nAnyo vidyAtkathaMcana // 13 gaccha vA tiSTha vA yadvA kAryaM te tatsamAcAra // 2 // ityukto'GgirasAM zreSThamAmatrya pratipUjya c| ityukto brAhmaNenAtha karNo dainyAdadhomukhaH / jagAma sahasA rAmaM mahendra parvataM prati // 14 rAmamabhyAgamadbhItastadeva manasA smaran // 29 sa tu rAmamupAgamya zirasAbhipraNamya ca / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi brAhmaNo bhArgavo'smIti gauraveNAbhyagacchata // 15 dvitIyo'dhyAyaH // 2 // rAmastaM pratijagrAha pRSTvA gotrAdi sarvazaH / uSyatAM svAgataM ceti prItimAMzcAbhavadbhazam // 16 - nArada uvaac| tatra karNasya vasato mahendre parvatottame / karNasya bAhuvIryeNa prazrayeNa damena ca / gandharva rAkSasaiyakSairdevaizvAsItsamAgamaH // 17 tutoSa bhRguzArdUlo guruzuzrUSayA tathA // 1 sa tatreSvastramakaroguzreSThAyathAvidhi / tasmai sa vidhivatkRtsnaM brahmAstraM sanivartanam / priyazcAbhavadatyarthaM devagandharvarakSasAm // 18 provAcAkhilamavyagraM tapasvI sutapasvine // 2 sa kadAcitsamudrAnte vicarannAzramAntike / viditAtrastataH karNo ramamANo''zrame bhRgoH| ekaH khaDgadhanuSpANiH paricakrAma sUtajaH // 19 cakAra vai dhanurvede yatnamadbhutavikramaH // 3 so'gnihotraprasaktasya ksycidbrhmvaadinH|| tataH kadAcidrAmastu carannAzramamantikAt / jaghAnAjJAnataH pArtha homadhenuM yadRcchayA // 20 karNena sahito dhImAnupavAsena karzitaH // 4 tadajJAnakRtaM matvA brAhmaNAya nyavedayat / suSvApa jAmadagyo vai visrambhotpannasauhRdaH / karNaH prasAdayaMzcainamidamityabravIdvacaH // 21 / karNasyotsaGga AdhAya ziraH klAntamanA guruH / / - 1990 - Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 3. 6] zAntiparva [12. 3. 33 atha kRmiH zleSmamayo mAMsazoNitabhojanaH / abravIttu sa mAM krodhAttava pUrvapitAmahaH / dAruNo dAruNasparzaH karNasyAbhyAzamAgamat // 6 mUtrazleSmAzanaH pApa nirayaM pratipatsyase / 21 sa tasyorumathAsAdya vibheda rudhirAzanaH / zApasyAnto bhavedbrahmannityevaM tamathAbruvam / na cainamazakarakSeptuM hantuM vApi gurorbhayAt // 7 bhavitA bhArgave rAma iti mAmabravIbhRguH // 22 saMdazyamAno'pi tathA kRmiNA tena bhArata / so'hametAM gatiM prApto yathA nakuzalaM tathA / guruprabodhazaGkI ca tamupaikSata sUtajaH // 8 tvayA sAdho samAgamya vimuktaH pApayonitaH // 23 karNastu vedanAM dhairyAdasahyAM vinigRhya tAm / evamuktvA namaskRtya yayau rAmaM mahAsuraH / akampannavyathaMzcaiva dhArayAmAsa bhArgavam // 9 rAmaH karNaM tu sakrodhamidaM vacanamabravIt // 24 yadA tu rudhireNAGge parispRSTo bhRgUdvahaH / / atiduHkhamidaM mUDha na jAtu brAhmaNaH sahet / tadAbudhyata tejasvI saMtaptazcedamabravIt // 10 kSatriyasyaiva te dhairyaM kAmayA satyamucyatAm // 25 aho'smyazucitAM prAptaH kimidaM kriyate tvayA / tamuvAca tataH karNaH zApabhItaH prasAdayan / kathayasva bhayaM tyaktvA yAthAtathyamidaM mama // 11 brahmakSatrAntare sUtaM jAtaM mAM viddhi bhArgava // 26 tasya karNastadAcaSTa kRmiNA paribhakSaNam / dadarza rAmastaM cApi kRmi sUkarasaMnibham // 12 rAdheyaH karNa iti mAM pravadanti janA bhuvi / prasAdaM kuru me brahmannastralubdhasya bhArgava // 27 aSTapAdaM tIkSNadaMSTra sUcIbhiriva saMvRtam / romabhiH saMniruddhAGgamalakaM nAma nAmataH // 13 pitA gururna saMdeho vedavidyApradaH prabhuH / sa dRSTamAtro rAmeNa kRmiH prANAnavAsRjat / ato bhArgava ityuktaM mayA gotraM tavAntike / / 28 tasminnevAsaksaMllinne tadadbhutamivAbhavat // 14 tamuvAca bhRguzreSThaH saroSaH prahasanniva / tato'ntarikSe dadRze vizvarUpaH karAlavAn / bhUmau nipatitaM dInaM veSamAnaM kRtAJjalim // 29 rAkSaso lohitagrIvaH kRSNAGgo meghavAhanaH // 15 yasmAnmithyopacarito astralobhAdiha tvyaa| tasmAdetaddhi te mUDha brahmAstraM pratibhAsyati // 30 sa rAmaM prAJjalibhUtvA babhASe puurnnmaansH| svasti te bhRguzArdUla gamiSyAmi yathAgatam // 16 anyatra vadhakAlAtte sadRzena sameyupaH / mokSito narakAdasmi bhavatA munisattama / abrAhmaNe na hi brahma dhruvaM tiSThetkadAcana // 31 bhadraM ca te'stu nandizca priyaM me bhavatA kRtm||17 gacchedAnIM na te sthAnamanRtasyeha vidyate / tamuvAca mahAbAhurjAmadagnyaH pratApavAn / na tvayA sadRzo yuddhe bhavitA kSatriyo bhuvi // 32 kastvaM kasmAca narakaM pratipanno bravIhi tat // 18 / evamuktastu rAmeNa nyAyenopajagAma saH / so'bravIdahamAsaM prAggRtso nAma mahAsuraH / duryodhanamupAgamya kRtAsro'sIti cAbravIt // 33 purA devayuge tAta bhRgostulyavayA iva // 19 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi so'haM bhRgoH sudayitAM bhAryAmapaharaM balAt / tRtiiyo'dhyaayH||3|| maharSerabhizApena kRmibhUto'pataM bhuvi / / 20 - 1991 - Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 4. 1] mahAbhArate [12. 5.6 tato vimardaH sumahAnrAjJAmAsIdyudhiSThira / nArada uvAca / saMnahyatAM tanutrANi rathAnyojayatAmapi // 15 karNastu samavApyaitadatraM bhArgavanandanAt / te'bhyadhAvanta saMkruddhAH karNaduryodhanAvubhau / duryodhanena sahito mumude bharatarSabha // 1 zaravarSANi muzcanto meghAH parvatayoriva // 16 tataH kadAcidrAjAnaH samAjagmuH svayaMvare / karNasteSAmApatatAmekaikena kSureNa h| kaliGgaviSaye rAjanarAjJazcitrAGgadasya ca // 2 dhanUMSi sazarAvApAnyapAtayata bhUtale // 17 zrImadrAjapuraM nAma nagaraM tatra bhArata / tato vidhanuSaH kAMzcitkAMzcidudyatakArmukAn / rAjAnaH zatazastatra kanyArthaM samupAgaman // 3 kAMzcidudvahato bANAnrathazaktigadAstathA // 18 zrutvA duryodhanastatra sametAnsarvapArthivAn / lAghavAdAkulIkRtya karNaH praharatAM varaH / rathena kAzcanAGgena karNena sahito yyau|| 4 hatasUtAMzca bhUyiSTAnavajigye narAdhipAn // 19 tataH svayaMvare tasminsaMpravRtte mhotsve| te svayaM tvarayanto'zvAnyAhi yAhIti vaadinH| samApeturnRpatayaH kanyArthe nRpasattama / / 5 vyaSeyuste raNaM hitvA rAjAno bhagnamAnasAH // 20 zizupAlo jarAsaMdho bhISmako vakra eva c|| duryodhanastu karNena pAlyamAno'bhyayAttadA / kapotaromA nIlazca rukmI ca dRDhavikramaH // 6 hRSTaH kanyAmupAdAya nagaraM nAgarAAhvayam // 21 sagAlazca mahArAja strIrAjyAdhipatizca yaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi azokaH zatadhanvA ca bhojo vIrazca nAmataH / / 7 cturtho'dhyaayH||4|| ete cAnye ca bahavo dakSiNAM dizamAzritAH / mlecchAcAryAzca rAjAnaH prAcyodIcyAzca bhaart||8 nArada uvaac| kAJcanAGgadinaH sarve bddhjaambuundsrjH| AviSkRtabalaM kaNaM jJAtvA rAjA tu mAgadhaH / sarve bhAsvaradehAzca vyAghrA iva madotkaTAH / / 9 AhvayadvairathenAjI jarAsaMdho mahIpatiH // 1 tataH samupaviSTeSu teSu rAjasu bhArata / tayoH samabhavadyuddhaM divyAstraviduSordvayoH / viveza raGgaM sA kanyA dhAtrIvarSadharAnvitA // 10 yudhi nAnApraharaNairanyonyamabhivarSatoH // 2 tataH saMzrAvyamANeSu rAjJAM nAmasu bhArata / kSINabANau vidhanuSau bhagnakhaDgau mahIM gatau / atyakAmaddhArtarASTra sA kanyA varavarNinI // 11 bAhubhiH samasaJjetAmubhAvapi balAnvitau // 3 duryodhanastu kauravyo nAmarSayata laGkanam / bAhukaNTakayuddhena tasya karNo'tha yudhyataH / pratyaSedhacca tAM kanyAmasatkRtya narAdhipAn // 12 bibheda saMdhiM dehasya jarayA zleSitasya ha // 4 sa vIryamadamattatvAdbhISmadroNAvupAzritaH / sa vikAraM zarIrasya dRSTvA nRpatirAtmanaH / rathamAropya tAM kanyAmAjuhAva narAdhipAn / / 13 / prIto'smItyabravItkaNaM vairamutsRjya bhArata // 5 tamanvayAdrathI khaDgI baddhagodhAmulitravAn / prItyA dadau sa karNAya mAlinI nagarImatha / karNaH zastrabhRtAM zreSThaH pRSThataH puruSarSabha // 14 / aGgeSu narazArdUla sa rAjAsItsapatnajit // 6 - 1992 - Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 5.7] zAntiparva [12. 7.5 pAlayAmAsa campAM tu karNaH parabalArdanaH / yatitaH sa mayA pUrvaM bhrAvyaM jJApayituM tava / duryodhanasyAnumate tavApi viditaM tathA // 7 bhAskareNa ca devena pitrA dharmabhRtAM vara // 5 evaM zastrapratApena prathitaH so'bhvkssitau| yadvAcyaM hitakAmena suhRdA bhUtimicchatA / tvaddhitArtha surendreNa bhikSito varmakuNDale // 8 tathA divAkareNoktaH svapnAnte mama cAgrataH // 6 sa divye sahaje prAdAtkuNDale prmaarcite| na cainamazakadbhAnurahaM vA snehakAraNaiH / sahajaM kavacaM caiva mohito devamAyayA // 9 purA pratyanunetuM vA netuM vApyekatAM tvayA // 7 vimuktaH kuNDalAbhyAM ca sahajena ca varmaNA / tataH kAlaparItaH sa vairasyoddhakSaNe rtH| nihato vijayenAjau vAsudevasya pazyataH // 10 / pratIpakArI yuSmAkamiti copekSito mayA // 8 brAhmaNasyAbhizApena rAmasya ca mahAtmanaH / ityukto dharmarAjastu mAtrA bASpAkulekSaNaH / kuntyAzca varadAnena mAyayA ca zatakratoH // 11. uvAca vAkyaM dharmAtmA zokavyAkulacetanaH // 9 bhISmAvamAnAtsaMkhyAyAM sthAnAmardhakIrtanAt / bhavatyA gUDhamatratvAtpIDito'smItyuvAca tAm / zalyAttejovadhAccApi vAsudevanayena ca // 12 zazApa ca mahAtejAH sarvalokeSu ca striyaH / rudrasya devarAjasya yamasya varuNasya ca / na guhyaM dhArayiSyantItyatiduHkhasamanvitaH // 10 kuberadroNayozcaiva kRpasya ca mahAtmanaH // 13 sa rAjA putrapautrANAM saMbandhisuhRdAM tathA / astrANi divyAnyAdAya yudhi gANDIvadhanvanA / smarannudvignahRdayo babhUvAsvasthacetanaH // 11 hato vaikartanaH karNo divAkarasamadyutiH // 14 tataH zokaparItAtmA sadhUma iva pAvakaH / evaM zaptastava bhrAtA bahubhizcApi vshcitH| nirvedamakaroddhImAnarAjA saMtApapIDitaH // 12 na zocyaH sa naravyAghro yuddhe hi nidhanaM gataH // 15 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ssssttho'dhyaayH||6|| paJcamo'dhyAyaH // 5 // vaizaMpAyana uvAca / vaizaMpAyana uvAca / yudhiSThirastu dharmAtmA zokavyAkulacetanaH / etAvaduktvA devarSivirarAma sa naardH| zuzoca duHkhasaMtaptaH smRtvA kaNaM mahAratham // 1 yudhiSThirastu rAjarSirdadhyau zokapariplutaH // 1 AviSTo duHkhazokAbhyAM niHzvasaMzca punaH punaH / taM dInamanasaM vIramadhovadanamAturam / dRSTvArjunamuvAcedaM vacanaM zokakarzitaH // 2 niHzvasantaM yathA nAgaM paryazrunayanaM tathA // 2 yadbhakSamAcariSyAma vRSNyandhakapure vayam / kuntI zokaparItAGgI duHkhophtcetnaa| jJAtInniSpuruSAnkRtvA nemAM prApsyAma durgatim / / 3 abravInmadhurAbhASA kAle vacanamarthavat / / 3 amitrA naH samRddhArthA vRttArthAH kuravaH kila / yudhiSThira mahAbAho nainaM zocitumarhasi / AtmAnamAtmanA hatvA kiM dharmaphalamApnumaH // 4 jahi zokaM mahAprAjJa zRNu cedaM vaco mama // 4 / dhigastu kSAtramAcAraM dhigastu balamaurasam / ma. bhA. 250 -1993 - Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 7.5] mahAbhArate [12: 7. 33 dhigastvamarSaM yenemAmApadaM gamitA vayam // 5 / pAJcAlAnAM kurUNAM ca hatA eva hi ye'hatAH / sAdhu kSamA damaH zaucamavairodhyamamatsaraH / te vayaM tvadhamAllokAnprapadyema svakarmabhiH // 20 ahiMsA satyavacanaM nityAni vanacAriNAm // 6 vayamevAsya lokasya vinAze kAraNaM smRtAH / vayaM tu lobhAnmohAcca stambhaM mAnaM ca saMzritAH / dhRtarASTrasya putreNa nikRtyA pratyapatsmahi // 21 imAmavasthAmApannA rAjyalezabubhukSayA // 7 sadaiva nikRtiprajJo dveSTA mAyopajIvanaH / trailokyasyApi rAjyena nAsmAnkazcitpraharSayet / mithyAvRttaH sa satatamasmAsvanapakAriSu / / 22 bAndhavAnnihatAndRSTvA pRthivyAmAmiSaiSiNaH / / 8 aMzakAmA vayaM te ca na cAsmAbhirna nairjitam / te vayaM pRthivIhetoravadhyAnpRthivIsamAna / na taibhukteyamavanirna nAryo gItavAditam // 23 saMparityajya jIvAmo hInArthA hatabAndhavAH // 9 / nAmAtyasamitI kathyaM na ca zrutavatAM zrutam / AmiSe gRdhyamAnAnAmazunAM naH shunaamiv| na ratnAni parAAni na bhUna draviNAgamaH // 24 AmiSaM caiva no naSTamAmiSasya ca bhojinaH // 10 RddhimasmAsu tAM dRSTvA viva! hariNaH kRzaH / na pRthivyA sakalayA na suvarNasya rAzibhiH / dhRtarASTrasya nRpateH saubalena niveditaH / / 25 na gavAzvena sarveNa te tyAjyA ya ime hatAH // 11 taM pitA putragRddhitvAdanubhene'naye sthitam / saMyuktAH kAmamanyubhyAM krodhAmarSasamanvitAH / anavekSyaiSa pitaraM gAGgeyaM viduraM tathA / mRtyuyAnaM samAruhya gatA vaivasvatakSayam // 12 asaMzayaM dhRtarASTro yathaivAhaM tathA gataH / / 26 bahu kalyANamicchanta Ihante pitaraH sutAn / aniyamyAzuciM labdhaM putraM kAmazAnugam / tapasA brahmacaryeNa vandanena titikSayA // 13 patito yazaso dIptAdvAtayitvA sahodarAn // 27 upavAsaistathejyAbhivratakautukamaGgalaiH / imau vRddhau ca zokAgnI prakSipya sa suyodhanaH / labhante mAtaro garbhAstAnmAsAndaza bibhrati // 14 asmatpradveSasaMyuktaH pApabuddhiH sadaiva hi / / 28 yadi svasti prajAyante jAtA jIvanti vA yadi / ko hi bandhuH kulInaH saMstathA balAtsuhRjjane / saMbhAvitA jAtabalAste dAryadi naH sukham / / yathAsAvuttavAnkSudro yuyutsurvRSNisaMnidhau / / 29 iha cAmutra caiveti kRpaNAH phalahetukAH // 15 . Atmano hi vayaM doSAdvinaSTAH zAzvatIH samAH / tAsAmayaM samArambho nivRttaH kevalo'phalaH / / pradahanto dizaH sarvAstejasA bhAskarA iva // 30 yadAsAM nihatAH putrA yuvAno mRSTakuNDalAH // 16 so'smAkaM vairapuruSo durmanigrahaM gataH / abhuktvA pArthivAnbhogAnRNAnyanavadAya ca / duryodhanakRte hyetatkulaM no vinipAtitam / pitRbhyo devatAbhyazca gatA vaivasvatakSayam // 17 avadhyAnAM vadhaM kRtvA loke prAptAH sma vAcyatAm // yadaiSAmaGga pitarau jAtau kAmamayAviva / kulasthAsyAntakaraNaM durmatiM pApakAriNam / saMjAtabalarUpeSu tadaiva nihatA nRpAH / / 18 rAjA rASTrezvaraM kRtvA dhRtarASTro'dya zocati // 32 saMyuktAH kAmamanyubhyAM krodhhrssaasmnyjsaaH| hatAH zUrAH kRtaM pApaM viSayaH svo vinAzitaH / na te janmaphalaM kiMcidbhoktAro jAtu karhi cit // 19 / hatvA no vigato manyuH zoko mAM rundhayatyayam // 33 - 1994 Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12.7.341 zAntiparva [ 12. 8. 20 dhanaMjaya kRtaM pApaM kalyANenopahanyate / yo hyAjijIviSedbhakSyaM karmaNA naiva kenacit / tyAgavAMzca punaH pApaM nAlaM kartumiti zrutiH // 34 samArambhAnbubhUSeta hatasvastirakiMcanaH / tyAgavAJjanmamaraNe nApnotIti zrutiryadA / sarvalokeSu vikhyAto na putrapazusaMhitaH // 6 prAptavamA kRtamatibrahma saMpadyate tadA // 35 kApAlI nRpa pApiSThAM vRttimAsthAya jIvataH / sa dhanaMjaya nihU~dvo munioNnasamanvitaH / saMtyajya rAjyamRddhaM te loko'yaM kiM vadiSyati // 7 vanamAmatrya vaH sarvAngamiSyAmi paraMtapa // 36 sarvArambhAnsamutsRjya hatasvastirakiMcanaH / na hi kRtsnatamo dharmaH zakyaH prApnumiti shrutiH| . kasmAdAzaMsase bhaikSyaM cartuM prAkRtavatprabho / / 8 parigrahavatA tanme pratyakSamarisUdana // 37 asminrAjakule jAto jitvA kRtsnAM vasuMdharAm / mayA nisRSTaM pApaM hi prigrhmbhiipstaa| dharmArthAvakhilau hitvA vanaM mauDhyAtpratiSThase / / 9 janmakSayanimittaM ca zakyaM prApnumiti zrutiH / / 38 yadImAni havIMSIha vimathiSyantyasAdhavaH / sa parigrahamutsRjya kRtsnaM rAjyaM tathaiva ca / bhavatA viprahINAni prAptaM tvAmeva kilbiSam // 10 gamiSyAmi vinirmukto vizoko vijvrstthaa|| 39 AkiMcanyamanAzAsyamiti vai nahuSo'bravIt / prazAdhi tvamimAmurvI kSemAM nihatakaNTakAm / kRtyA nRzaMsA hyadhane dhigastvadhanatAmiha // 11 na mamArtho'sti rAjyena na bhogairvA kurUttama // 40 azvastanamRSINAM hi vidyate veda tadbhavAn / etAvaduktvA vacanaM dharmarAjo yudhiSThiraH / / yaM vimaM dharmamityAhurdhanAdeSa pravartate // 12 vyupAramattataH pArthaH kanIyAnpratyabhASata // 41 dharma saMharate tasya dhanaM harati yasya yaH / / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi hriyamANe dhane rAjanvayaM kasya kSamemahi // 13 sptmo'dhyaayH|| 7 // abhizastavatprapazyanti daridraM pArzvataH sthitam / dAridrayaM pAtakaM loke kastacchaMsitumarhati // 14 * vaizaMpAyana uvAca / patitaH zocyate rAjannirdhanazcApi zocyate / athArjuna uvAcedamadhikSipta ivAkSamI / vizeSaM nAdhigacchAmi patitasyAdhanasya ca // 15 abhinItataraM vAkyaM dRDhavAdaparAkramaH // 1 arthebhyo hi vivRddhebhyaH saMbhRtebhyastatastataH / drshynnaindriraatmaanmurmugrpraakrmH| . kriyAH sarvAH pravartante parvatebhya ivApagAH // 16 smayamAno mahAtejAH sRkkiNI saMlihanmuhuH // 2 arthAddharmazca kAmazca svargazcaiva narAdhipa / aho duHkhamaho kRcchramaho vaiklavyamuttamam / prANayAtrA hi lokasya vinArthaM na prasidhyati // 17 patkRtvAmAnuSaM karma tyajethAH zriyamuttamAm // 3 arthena hi vihInasya puruSasyAlpamedhasaH / zatrUnhatvA mahIM labdhvA svadharmeNopapAditAm / vyucchidyante kriyAH sarvA grISme kusarito ythaa||18 itAmitraH kathaM sarvaM tyajethA buddhilAghavAt // 4 yasyArthAstasya mitrANi yasyArthAstasya bAndhavAH / kIbasya hi kuto rAjyaM dIrghasUtrasya vA punaH / yasyArthAH sa pumAlloke yasyArthAH sa ca pnndditH|| kimarthaM ca mahIpAlAnavadhIH krodhamUrchitaH // 5 / adhanenArthakAmena nArthaH zakyo vivitsatA / - 1995 - Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 8. 20] mahAbhArate [12. 9. 11 arthairarthA nibadhyante gajairiva mahAgajAH // 20 upetya tasyAvabhRthaM pUtAH sarve bhavanti te // 35 dharmaH kAmazca svargazca harSaH krodhaH zrutaM damaH / vizvarUpo mahAdevaH sarvamedhe mahAmakhe / arthAdetAni sarvANi pravartante narAdhipa // 21 juhAva sarvabhUtAni tathaivAtmAnamAtmanA // 36 dhanAtkulaM prabhavati dhanAddharmaH pravartate / zAzvato'yaM bhUtipatho nAsyAntamanuzuzruma / nAdhanasyAtyayaM loko na paraH puruSottama // 22 mahAndAzarathaH panthA mA rAjankApathaM gmH||37 nAdhano dharmakRtyAni yathAvadanutiSThati / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dhanAddhi dharmaH sravati zailAdgirinadI yathA // 23 . aSTamo'dhyAyaH // 8 // yaH kRzAzvaH kRzagavaH kRzabhRtyaH kRzAtithiH / sa vai rAjankRzo nAma na zarIrakRzaH kRzaH // 24 yudhiSThira uvAca / avekSasva yathAnyAyaM pazya devAsuraM yathA / muhUrtaM tAvadekAgro manaHzrotre'ntarAtmani / rAjankimanyajjJAtInAM vadhAdRdhyanti devatAH // 25 dhArayitvApi te zrutvA rocatAM vacanaM mama // 1 na ceddhartavyamanyasya kathaM taddharmamArabhet / sArthagamyamahaM mArga na jAtu tvatkRte punaH / etAvAneva vedeSu nizcayaH kavibhiH kRtaH // 26 gaccheyaM tadgamiSyAmi hitvA grAmyasukhAnyuta // 2 adhyetavyA trayI vidyA bhavitavyaM vipshcitaa| kSemyazcaikAkinA gamyaH panthAH ko'stIti pRccha mAmA sarvathA dhanamAhArya yaSTavyaM cApi yatnataH // 27 atha vA necchasi praSTumapRcchannapi me zRNu // 3 drohAddevairavAptAni divi sthAnAni srvshH| hitvA grAmyasukhAcAraM tapyamAno mahattapaH / iti devA vyavasitA vedavAdAzca zAzvatAH // 28 araNye phalamUlAzI cariSyAmi mRgaiH saha // 4 adhIyante tapasyanti yajante yAjayanti c| juhvAno'gniM yathAkAlamubhau kAlAvupaspRzan / kRtsnaM tadeva ca zreyo yadapyAdadate'nyataH // 29 kRzaH parimitAhArazcarmacIrajaTAdharaH // 5 na pazyAmo'napahRtaM dhanaM kiMcitkacidvayam / zItavAtAtapasahaH kSutpipAsAzramakSamaH / evameva hi rAjAno jayanti pRthivImimAm // 30 tapasA vidhiddaSTena zarIramupazoSayan // 6 jitvA mamatvaM bruvate putrA iva piturdhane / manaHkarNasukhA nityaM zRNvannuccAvacA giraH / rAjarSayo jitasvargA dharmo hyeSAM nigadyate // 31 muditAnAmaraNyeSu vasatAM mRgapakSiNAm // 7 yathaiva pUrNAdudadheH syandantyApo dizo daza / AjighranpezalAngandhAnphullAnAM vRkSavIrudhAm / evaM rAjakulAdvittaM pRthivIM pratitiSThati // 32 nAnArUpAnvane pazyaramaNIyAnvanaukasaH / / 8 AsIdiyaM dilIpasya nRgasya nahuSasya ca / vAnaprasthajanasyApi darzanaM kulavAsinaH / ambarISasya mAndhAtuH pRthivI sA tvayi sthitA // nApriyANyAcariSyAmi kiM punargrAmavAsinAm // 9 sa tvAM dravyamayo yajJaH saMprAptaH sarvadakSiNaH / / ekAntazIlI vimRzanpakkApakkena vartayan / taM cenna yajase rAjanprAptastvaM devakilbiSam // 34 pitRndevAMzca vanyena vAgbhiradbhizca tarpayan // 10 yeSAM rAjAzvamedhena yajate dkssinnaavtaa| evamAraNyazAstrANAmugramugrataraM vidhim / - 1996 - Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 9. 11] zAntiparva [12. 10.2 sevamAnaH pratIkSiSye dehasyAsya samApanam // 11 sarvAstAH samabhityajya nimeSAdivyavasthitaH // 26 atha vaiko'hamekAhamekaikasminvanaspatau / teSu nityamasaktazca tyaktasarvendriyakriyaH / caranbhaikSyaM munirmuNDaH kSapayiSye kalevaram // 12 suparityaktasaMkalpaH sunirNiktAtmakalmaSaH // 27 pAMsubhiH samavacchannaH zUnyAgArapratizrayaH / vimuktaH sarvasaGgebhyo vyatItaH sarvavAgurAH / vRkSamUlaniketo vA tyaktasarvapriyApriyaH // 13 na vaze kasyacittiSThansadharmA mAtarizvanaH / / 28 na zocanna prahRSyaMzca tulyanindAtmasaMstutiH / vItarAgazcarannevaM tuSTiM prApsyAmi zAzvatIm / / nirAzInirmamo bhUtvA nidvaMdvo niSparigrahaH // 14 / tRSNayA hi mahatpApamajJAnAdasmi kaaritH||29 AtmArAmaH prasannAtmA jaDAndhabadhirAkRtiH / kuzalAkuzalAnyeke kRtvA karmANi mAnavAH / akurvANaH paraiH kAMcitsaMvidaM jAtu kencit|| 15 kAryakAraNasaMzliSTaM svajanaM nAma bibhrati // 30 jaGgamAjaGgamAnsannivihiMsaMzcaturvidhAn / AyuSo'nte prahAyedaM kSINaprAyaM kalevaram / prajAH sarvAH svadharmasthAH samaH prANabhRtaH prti||16 pratigRhNAti tatpApaM kartuH karmaphalaM hi tat // 31 na cApyavahasankaMcinna kurvanbhrukuTI kacit / evaM saMsAracakre'sminvyAviddhe rathacakravat / prasannavadano nityaM sarvendriyasusaMyataH // 17 sameti bhUtagrAmo'yaM bhUtagrAmeNa kAryavAn // 32 apRcchankasyacinmArga vrajanyenaiva kenacit / janmamRtyujarAvyAdhivedanAbhirupadrutam / na dezaM na dizaM kAMcidgantumicchanvizeSataH // 18 asAramimamasvantaM saMsAraM tyajataH sukham // 33 gamane nirapekSazca pazcAdanavalokayan / divaH patatsu deveSu sthAnebhyazca maharSiSu / RjuH praNihito gacchaMstrasasthAvaravarjakaH // 19 ko hi nAma bhavenArthI bhavetkAraNatattvavit // 34 svabhAvastu prayAtyagre prabhavantyazanAnyapi / kRtvA hi vividhaM karma tattadvividhalakSaNam / dvaMdvAni ca viruddhAni tAni sarvANyacintayan / / 20 pArthivairnRpatiH svalpaiH kAraNaireva badhyate // 35 alpaM vAsvAdu vA bhojyaM pUrvAlAbhena jAtucit / tasmAtprajJAmRtamidaM cirAnmAM pratyupasthitam / anyeSvapi carIMlAbhamalAme sapta pUrayan // 21 tatprApya prArthaye sthAnamavyayaM zAzvataM dhruvam // 36 vidhUme nyastamusale vyaGgAre bhuktvjjne|| etayA satataM vRttyA carannevaMprakArayA / atItapAtrasaMcAre kAle vigatabhikSuke // 22 dehaM saMsthApayiSyAmi nirbhayaM mArgamAsthitaH // 30 ekakAlaM caranbhekSyaM gRhe dve caiva paJca c| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi spRhApAzAnvimucyAhaM cariSyAmi mahImimAm // 23 navamo'dhyAyaH // 9 // na jijIviSuvatkicinna mumUrSuvadAcaran / jIvitaM maraNaM caiva nAbhinandanna ca dviSan // 24 bhIma uvAca / vAsyaikaM takSato bAhuM cndnenaikmuksstH| zrotriyasyeva te rAjanmandakasyAvipazcitaH / nAkalyANaM na kalyANaM cintayannubhayostayoH // 25 - anuvAkahatA buddhi SA tattvArthadarzinI // 1 yAH kAzvijIvatA zakyAH krtumbhyudykriyaaH| Alasye kRtacittasya rAjadharmAnasUyataH / - 1997 - Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 102] mahAbhArate [12. 11.2 vinAze dhArtarASTrANAM kiM phalaM bharatarSabha // 2 jarayAbhiparItena zatrubhivyaMsitena ca // 17 kSamAnukampA kAruNyamAnRzaMsyaM na vidyate / tasmAdiha kRtaprajJA-tyAgaM na paricakSate / kSAtramAcarato mArgamapi bandhostvadantare // 3 dharmavyatikramaM cedaM manyante sUkSmadarzinaH // 18 yadImAM bhavato buddhi vidyAma vayamIhazIm / kathaM tsmaatsmutpnnstnnisstthstdupaashryH| zastraM naiva grahISyAbho na vadhiSyAma kaMcana // 4 tadeva nindannAsIta zraddhA vAnyatra gRhyate // 19 bhaikSyamevAcariSyAma zarIrasyA rimokSaNAt / zriyA vihIradharnAstikaiH saMpravartitam / na cedaM dAruNaM yuddhamabhaviSyanmahIkSitAm // 5 vedavAdasya vijJAnaM satyAbhAsamivAnRtam // 20 prANasyAnnamidaM sarvamiti vai kavayo viduH|| zakyaM tu mauNDyamAsthAya bibhratAtmAnamAtmanA / sthAvaraM jaGgA caiva sarva prANasya bhojanam / / 6 dharmacchadma samAsthAya AsituM na tu jIvitum // 21 AdadAnasya cedrAjyaM ye kecitparipanthinaH / zakyaM punararaNyeSu sukhamekena jIvitum / ' hantavyAsta iti prAjJAH kSatradharmavido viduH // 7 abibhratA putrapautrAndevarSInatithInpitRRn // 22 te sadoSA hatAsmAbhI rAjyasya paripanthinaH / neme mRgAH svargajito na varAhA na pakSiNaH / tAnhatvA bhuGkSa dharmeNa yudhiSThira mahImimAma // 8 arthatena prakAreNa puNyamAhurna tAJjanAH // 23 yathA hi puruSaH khAtyA kUpamatrApya codakam / / yadi saMnyAsataH siddhiM rAjankazcidavApnuyAt / paGkadigdho nivartata karmadaM nastathopamam / / 5 parvatAzca drumAzcaiva kSipraM siddhimavApnuyuH // 24 yathAruhya mahAvRkSamapahRtya tato madhu / ete hi nityasaMnyAsA dRzyante nirupadravAH / aprAzya nidhanaM gacchetkarmedaM nastathopamam // 10 aparigrahavantazca satataM cAtmacAriNaH // 25 yathA mahAntamadhvAnamAzayA puruSaH patan / atha cedAtmabhAgyeSu nAnyeSAM siddhimaznute / sa nirAzo nivartata karmedaM nastathopamam // 11 tasmAtkarmaiva kartavyaM nAsti siddhirakarmaNaH / / 26 yathA zatrUnghAtayitvA puruSaH kurusattama / audakAH sRSTayazcaiva jantavaH siddhimApnuyuH / AtmAnaM ghAtayetpazcAtkarmedaM nastathAvidham / / 12 yeSAmAtmaiva bhartavyo nAnyaH kazcana vidyate // 27 yathAnnaM kSudhito labdhvA na bhuJjIta ydRcchyaa| avekSasva yathA svaiH svaiH karmabhirvyApRtaM jagat / kAmI ca kAminI labdhvA karmedaM nstthaavidhm||13 / tasmAtkamaiva kartavyaM nAsti siddhirakarmaNaH // 28 vayamevAtra garjA hi ye vayaM mandacetasaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tvAM rAjannanugacchAmo jyeSTho'yamiti bhArata // 14 dazamo'dhyAyaH // 10 // vayaM hi bAhubalinaH kRtavidyA manasvinaH / klIbasya vAkye tiSThAmo yathaivAzaktayastathA // 15 arjuna uvAca / agatInkAgatInasmAnnaSTArthAnarthasiddhaye / atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam / kathaM vai nAnupadayeyurjanAH pazyanti yAdRzam / / 16 tApasaiH saha saMvAdaM zakrasya bharatarSabha // 1 ApatkAle hi saMnyAsaH kartavya iti shissyte| / kecidgRhAnparityajya vanamabhyagamandvijAH / - 1998 - Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 11. 2] zAntiparva [12. 11. 28 ajAtazmazravo mandAH kule jAtAH pravavrajuH // 2 mAsArdhamAsA Rtava AdityazazitArakam // 14 dharmo'yamiti manvAnA brahmacarye vyvsthitaaH|| Ihante sarvabhUtAni tadRtaM karmasaGginAm / tyaktvA gRhAnpiDhezcaiva tAnindro'nvaRpAyata // 3 siddhikSetramidaM puNyamayamevAzramo mahAna / / 15 tAnAbabhASe bhagavAnpakSI bhUtvA hiraNmayaH / atha ye karma nindanto manuSyAH kApathaM gatAH / suduSkaraM manuSyaizca yatkRtaM vighasAzibhiH // 4 / mUDhAnAmarthahInAnAM teSAmenastu vidyate // 16 puNyaM ca bata kamaiSAM prazastaM caiva jIvitam / devavaMzAnpitRvaMzAnbrahmavaMzAMzca zAzvatAn / saMsiddhAste gatiM mukhyAM prAptA dharmaparAyaNAH // 5 saMtyajya mUDhA vartante tato yAntyazrutIpatham // 17 RSaya uucuH| etadvo'stu tapo yuktaM dadAnItyapicoditam / aho batAyaM zakunirvighasAzAnprazaMsati / tasmAttaddhyavasatastapasvi tapa ucyate // 18 asmAnnUnamayaM zAsti vayaM ca vighasAzinaH // 6 devavaMzAnpitRvaMzAnbrahmavaMzAMzca zAzvatAn / zakuniruvAca / saMvibhajya gurozcaryAM tadvai duSkaramucyate // 19 nAhaM yuSmAnprazaMsAmi paGkadigdhAnrajasvalAn / devA vai duSkaraM kRtvA vibhUti paramAM gatAH / ucchiSTabhojino mandAnanye vai vighasAzinaH // 7 tasmAdgArhasthyamudvoDhuM duSkaraM prabravImi vaH // 20 RSaya UcuH / tapaH zreSThaM prajAnAM hi mUlametana saMzayaH / idaM zreyaH paramiti vayamevAbhyupAsmahe / kuTumbavidhinAnena yasminsarvaM pratiSThitam // 21 zakune brUhi yacchreyo bhRzaM vai zraddadhAma te // 8 etadvidustapo viprA dvaMdvAtItA vimatsarAH / zakuniruvAca / tasmAdvanaM madhyamaM ca lokeSu tapa ucyate // 22 yadi mAM nAbhizaGkadhvaM vibhajyAtmAnamAtmanA / durAdharSaM padaM caiva gacchanti vighasAzinaH / tato'haM vaH pravakSyAmi yAthAtathyaM hitaM vcH|| 9 sAyaMprAtarvibhajyAnnaM svakuTumbe yathAvidhi // 23 RSaya uucuH| dattvAtithibhyo devebhyaH pitRbhyaH svajanasya ca / zRNumaste vacastAta panthAno viditAstava / avaziSTAni ye'anti tAnAhurvighasAzinaH // 24 niyoge caiva dharmAtmansthAtumicchAma zAdhi naH / / 10 tasmAtsvadharmamAsthAya suvratAH satyavAdinaH / shkunirudhaac| lokasya guravo bhUtvA te bhavantyanupaskRtAH // 25 catuSpadAM gauH pravarA lohAnAM kAJcanaM varam / / tridivaM prApya zakrasya svargaloke vimatsarAH / zabdAnAM pravaro matro brAhmaNo dvipadAM varaH // 11 vasanti zAzvatIvarSA janA duSkarakAriNaH // 26 mano'yaM jAtakarmAdi brAhmaNasya vidhIyate / tataste tadvacaH zrutvA tasya dharmArthasahitam / jIvato yo yathAkAlaM zmazAnanidhanAditi / / 12 utsRjya nAstikagatiM gArhasthyaM dhrmmaashritaaH||27 karmANi vaidikAnyasya svayaH panthAstvanuttamaH / / tasmAttvamapi durdharSa dhairyamAlambya zAzvatam / atha sarvANi karmANi mantrasiddhAni cakSate // 13 prazAdhi pRthivIM kRtsnA hatAmitrAM narottama // 28 AmnAyadRDhavAdIni tathA siddhiriheSyate / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ekaadsho'dhyaayH||11|| - 1999 - Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 12. 1] mahAbhArate [ 12. 12.28 12 athainaM mRtyupAzena kaNThe badhnAti mRtyurAT // 14 vaizaMpAyana uvAca / abhimAnakRtaM karma naitatphalavaducyate / arjunasya vacaH zrutvA nakulo vAkyamatravIt / tyAgayuktaM mahArAja sarvameva mahAphalam // 15 rAjAnamabhisaMprekSya sarvadharmabhRtAM varam / / 1 zamo damastapo dAnaM satyaM zaucamathArjavam / / anurudhya mahAprAjJo bhrAtuzcittamariMdamaH / yajJo dhRtizca dharmazca nityamANe vidhiH smRtH||16 vyUDhorasko mahAbAhustAmrAsyo mitabhASitA // 2 pitRdevAtithikRte samArambho'tra zasyate / vizAkhayUpe devAnAM srvessaamniyshcitaaH|| atraiva hi mahArAja trivargaH kevalaM phalam // 17 tasmAdviddhi mahArAja devAnkarmapathi sthitAn // 3 etasminvartamAnasya vidhau vipraniSevite / anAstikAnAstikAnAM prANadAH pitarazca ye / tyAginaH prasRtasyeha nocchittirvidyate kvacit // 18 te'pi kamaiva kurvanti vidhi pazyasva paarthiv|| asRjaddhi prajA rAjanprajApatirakalmaSaH / vedavAdApaviddhAMstu tAnviddhi bhRzanAstikAn // 4 mAM yakSyantIti zAntAtmA yajJairvividhadakSiNaiH // 19 na hi vedoktamutsRjya vipraH sarveSu karmasu / vIrudhazcaiva vRkSAMzca yajJArthaM ca tathauSadhIH / devayAnena nAkasya pRSTamApnoti bhArata / / 5 pazuMzcaiva tathA madhyAnyajJArthAni havIMSi ca // 20 atyAzramAnayaM srvaanityaahurvednishcyaaH| gRhasthAzramiNastacca yajJakarma virodhakam / brAhmaNAH zrutisaMpannAstAnnibodha janAdhipa // 6 tasmAdgArhasthyameveha duSkaraM durlabhaM tathA // 21 vittAni dharmalabdhAni RtumukhyeSvavAsRjan / tatsaMprApya gRhasthA ye pazudhAnyasamanvitAH / kRtAtmasu mahArAja sa vai tyAgI smRto naraH / / 7 na yajante mahArAja zAzvataM teSu kilbiSam // 21 anavekSya sukhAdAnaM tathaivocaM pratiSThitaH / svAdhyAyayajJA RSayo jJAnayajJAstathApare / AtmatyAgI mahArAja sa tyAgI tAmasaH prbho|| athApare mahAyajJAnmanasaiva vitanvate / / 23 aniketaH paripatanvRkSamUlAzrayo muniH / evaM dAnasamAdhAnaM mArgamAtiSThato nRpa / apAcakaH sadA yogI sa tyAgI pArtha bhikSukaH // dvijAtebrahmabhUtasya spRhayanti divaukasaH // 24 krodhaharSAvanAdRtya paizunyaM ca vizAM pate / sa ratnAni vicitrANi saMbhRtAni tatastataH / vipro vedAnadhIte yaH sa tyAgI gurupUjakaH / / 10 makheSvanabhisaMtyajya naastikymbhijlpsi| AzramAMstulayA sarvAndhRtAnAhurmanISiNaH / kuTumbamAsthite tyAgaM na pazyAmi narAdhipa // 25 ekataste trayo rAjangRhasthAzrama ekataH / / 11 / rAjasUyAzvamedheSu sarvamedheSu vA punaH / samIkSate tu yo'rthaM vai kAmaM svarga ca bhaart| ye cAnye kratavastAta brAhmaNairabhipUjitAH / ayaM panthA maharSINAmiyaM lokavidAM gatiH // 12 tairyajasva mahArAja zakro devapatiryathA // 26 iti yaH kurute bhAvaM sa tyAgI bharatarSabha / rAjJaH pramAdadoSeNa dasyubhiH parimuSyatAm / na yaH parityajya gRhAnvanameti vimUDhavat // 13 / azaraNyaH prajAnAM yaH sa rAjA kalirucyate // 2 // yadA kAmAnsamIkSeta dhrmvaitNsiko'nRjuH| azvAngAzcaiva dAsIzca kareNUzca svalaMkRtAH / -2000 - Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 12. 28 ] zAntiparva [12. 14.3 prAmAJjanapadAMzcaiva kSetrANi ca gRhANi ca // 28 apradAya dvijAtibhyo mAtsaryAviSTacetasaH / vayaM te rAjakalayo bhaviSyAmo vizAM pate // 29 adAtAro'zaraNyAzca raajkilbissbhaaginH| duHkhAnAmeva bhoktAro na sukhAnAM kadAcana // 30 aniSTvA ca mahAyajJairakRtvA ca pitRsvadhAm / tIrtheSvanabhisaMtyajya pravrajiSyasi cedatha / / 31 chinnAbhramiva gantAsi vilayaM mAruteritam / lokayorubhayordhaSTo hyantarAle vyavasthitaH // 32 antarbahizca yatkicinmanovyAsaGgakArakam / parityajya bhavettyAgI na yo hitvA pratiSThate // 33 etasminvartamAnasya vidhau vipraniSevite / brAhmaNasya mahArAja nocchittirvidyate kvacit // 34 nihatya zatrUstarasA samRddhA zako yathA daityabalAni saMkhye / kaH pArtha zocennirataH svadharme - pUrvaiH smRte pArthiva ziSTajuSTe // 35 kSAtreNa dharmeNa parAkrameNa jitvA mahIM mantravidbhyaH pradAya / nAkasya pRSThe'si narendra gantA na zocitavyaM bhavatAdya pArtha // 36 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dvAdazo'dhyAyaH // 12 // yo dharmo yatsukhaM vA syAtsuhRdAM tattathAstu naH // 3 vyakSarastu bhavenmRtyuruyakSaraM brahma zAzvatam / mameti ca bhavenmRtyuna mameti ca zAzvatam // 4 brahmamRtyU ca tau rAjannAtmanyeva samAzritau / adRzyamAnau bhUtAni yodhayetAmasaMzayam // 5 avinAzo'sya sattvasya niyato yadi bhArata / bhittvA zarIraM bhUtAnAM na hiMsA pratipatsyate // 6 athApi ca sahotpattiH sattvasya pralayastathA / naSTe zarIre naSTaM syAdvRthA ca syAtkriyApathaH // 7 tasmAdekAntamutsRjya pUrvaiH pUrvataraizca yaH / panthA niSevitaH sadbhiH sa niSevyo vijAnatA // 8 labdhvApi pRthivIM kRtsnAM sahasthAvarajaGgamAm / na bhuGkte yo nRpaH samyaGiSphalaM tasya jiivitm||9 atha vA vasato rAjanvane vanyena jIvataH / dravyeSu yasya mamatA mRtyorAsye sa vartate // 10 bAhyAbhyantarabhUtAnAM svabhAvaM pazya bhArata / ye tu pazyanti tadbhAvaM mucyante mahato bhayAt // 11 bhavAnpitA bhavAnmAtA bhavAnbhrAtA bhavAnguruH / duHkhapralApAnArtasya tasmAnme kSantumarhasi // 12 tathyaM vA yadi vAtathyaM yanmayaitatprabhASitam / tadviddhi pRthivIpAla bhaktyA bharatasattama // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pryodsho'dhyaayH|| 13 // sahadeva uvaac| vaizaMpAyana uvAca / na bAhyaM dravyamutsRjya siddhirbhavati bhaart| avyAharati kaunteye dharmarAje yudhiSThire / zArIraM dravyamutsRjya siddhirbhavati vA na vA // 1 / bhrAtRRNAM bruvatAM tAMstAnvividhAnvedanizcayAn // 1 bAhyadravyavimuktasya zArIreSu ca gRdhytH| mahAbhijanasaMpannA zrImatyAyatalocanA / yo dharmo yatsukhaM vA syAdviSatAM tattathAstu naH // 2 abhyabhASata rAjendra draupadI yoSitAM varA // 2 zArIraM dravyamutsRjya pRthivImanuzAsataH / AsInamRSabhaM rAjJAM bhrAtRbhiH parivAritam / ma. bhA. 251 - 2001 - Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 14. 3] mahAbhArate [12. 14. 33 siMhazArdUlasadRzairiNairiva yUthapam // 3 tvayeyaM pRthivI labdhA notkocena tathApyuta // 18 abhimAnavatI nityaM vizeSeNa yudhiSThire / yattadlamamitrANAM tathA vIrasamudyatam / lAlitA satataM rAjJA dharmajJA dharmadarzinI // 4 hastyazvarathasaMpannaM tribhira mahattaram // 19 Amatraya vipulazroNI sAmnA paramavalgunA / rakSitaM droNakarNAbhyAmazvatthAmnA kRpeNa ca / bhartAramabhisaMprekSya tato vacanamabravIt // 5 tattvayA nihataM vIra tasmAdbhuta vasuMdharAm / / 20 ime te bhrAtaraH pArtha zuSyanta stokakA iva / jambUdvIpo mahArAja naanaajnpdaayutH|| vAvAzyamAnAstiSThanti na cainAnabhinandase // 6 tvayA puruSazArdUla daNDena mRditaH prabho // 21 nandayaitAnmahArAja mattAniva mahAdvipAn / jambUdvIpena sadRzaH krauJcadvIpo narAdhipa / upapannena vAkyena satataM duHkhabhAginaH // 7 apareNa mahAmerordaNDena mRditastvayA // 22 kathaM dvaitavane rAjanpUrvamuktvA tathA vacaH / krauJcadvIpena sadRzaH zAkadvIpo narAdhipa / bhrAtRnetAnsma sahitAzItavAtAtapAditAn // 8 pUrveNa tu mahAmerordaNDena mRditastvayA // 23 vayaM duryodhanaM hatvA mRdhe bhokSyAma medinIm / uttareNa mahAmeroH zAkadvIpena saMmitaH / saMpUrNAM sarvakAmAnAmAhave vijayaiSiNaH // 9 bhadrAzvaH puruSavyAghra daNDena mRditastvayA // 24 virathAMzca rathAnkRtvA nihatya ca mahAgajAn / dvIpAzca sAntaradvIpA nAnAjanapadAlayAH / saMstIrya ca rathairbhUmi ssaadibhirriNdmaaH|| 10 vigAhya sAgaraM vIra daNDena mRditAstvayA // 25 yajatAM vividhairyajJaiH samRddhairAptadakSiNaiH / etAnyapratimAni tvaM kRtvA karmANi bhArata / vanavAsakRtaM duHkhaM bhaviSyati sukhAya naH // 11 na prIyase mahArAja pUjyamAno dvijAtibhiH // 26 ityetAnevamuktvA tvaM svayaM dharmabhRtAM vara / sa tvaM bhrAtRnimAndRSTvA pratinandasva bhArata / kathamadya punarvIra vinihaMsi manAMsyuta // 12 RSabhAniva saMmattAngajendrAnUrjitAniva // 27 na klIbo vasudhAM bhuGkte na lIbo dhanamaznute / amarapratimAH sarve zatrusAhAH paraMtapAH / na klIbasya gRhe putrA matsyAH paGka ivaaste|| 13 eko'pi hi sukhAyaiSAM kSamaH syAditi me mtiH||28 nAdaNDaH kSatriyo bhAti nAdaNDo bhuutimshrute|| kiM punaH puruSavyAghrAH patayo me nararSabhAH / nAdaNDasya prajA rAjJaH sukhamedhanti bhArata // 14 samastAnIndriyANIva zarIrasya viceSTane // 29 mitratA sarvabhUteSu dAnamadhyayanaM tapaH / anRtaM mAbravIcchrazUH sarvajJA sarvadarzinI / brAhmaNasyaiSa dharmaH syAnna rAjJo rAjasattama // 15 yudhiSThirastvAM pAJcAli sukhe dhAsyatyanuttame // 30 asatAM pratiSedhazca satAM ca paripAlayan / hatvA rAjasahasrANi bahUnyAzuparAkramaH / eSa rAjJAM paro dharmaH samare cApalAyanam // 16 tadvayarthaM saMprapazyAmi mohAttava janAdhipa / 31 yasminkSamA ca krodhazca dAnAdAne bhayAbhaye / yeSAmunmattako jyeSThaH sarve tasyopacAriNaH / nigrahAnugrahau cobhau sa vai dharmaviducyate // 17 tavonmAdena rAjendra sonmAdAH srvpaannddvaaH||32 na zrutena na dAnena na sAntvena na cejyyaa| yadi hi syuranunmattA bhrAtaraste jnaadhip| - 2002 - Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 14. 33] zAntiparva [12. 15. 21 baddhA tvAM nAstikaiH sArdhaM prshaaseyurvsuNdhraam||33 / daNDasyaiva bhayAdeke na khAdanti parasparam / kurute mUDhamevaM hi yaH zreyo nAdhigacchati / andhe tamasi majeyuryadi daNDo na pAlayet // 7 dhUpairaJjanayogaizca nasyakarmabhireva ca / yasmAdadAntAndamayatyaziSTAndaNDayatyapi / bheSajaiH sa cikitsyaH syAdya unmArgeNa gacchati // 34 damanAddaNDanAccaiva tasmAddaNDaM vidurbudhAH // 8 sAhaM sarvAdhamA loke strINAM bharatasattama / vAci daNDo brAhmaNAnAM kSatriyANAM bhujArpaNam / tathA vinikRtAmitrairyAhamicchAmi jIvituma // 35 dAnadaNDaH smRto vaizyo nirdaNDaH zUdra ucyate // 9 eteSAM yatamAnAnAmutpadyante tu sNpdH| asaMmohAya mAnAmarthasaMrakSaNAya ca / tvaM tu sarvAM mahIM labdhvA kuruSe svayamApadam // 36 maryAdA sthApitA loke daNDasaMjJA vizAM pte||10 yathAstAM saMmatau rAjJAM pRthivyAM raajsttmau| yatra zyAmo lohitAkSo daNDazcarati sUnRtaH / mAndhAtA cAmbarISazca tathA rAjavirAjase // 37 prajAstatra na muhyanti netA cetsAdhu pazyati // 11 prazAdhi pRthivIM devIM prajA dharmeNa pAlayan / brahmacArI gRhasthazca vAnaprastho'tha mikSakaH / saparvatavanadvIpAM mA rAjanvimanA bhava // 38 daNDasyaiva bhayAdete manuSyA vartmani sthitAH // 12 yajasva vividhairyajJairjuhvannagnInprayaccha ca / nAbhIto yajate rAjannAbhIto dAtumicchati / purANi bhogAnvAsAMsi dvijAtibhyo nRpottama // 39 nAbhItaH puruSaH kazcitsamaye sthAtumicchati // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nAcchittvA paramarmANi nAkRtvA karma dAruNam / cturdsho'dhyaayH|| 14 // nAhatvA matsyaghAtIva prApnoti mahatIM zriyam // 14 nAghnataH kIrtirastIha na vittaM na punaH prajAH / vaizaMpAyana uvAca / indro vRtravadhenaiva mahendraH samapadyata // 15 yAjJasenyA vacaH zrutvA punarevArjuno'bravIt / / ya eva devA hantArastAlloko'rcayate bhRzam / anumAnya mahAbAhuM jyeSThaM bhrAtaramIzvaram // 1 hantA rudrastathA skandaH zakro'gnivaruNo ymH||16 daNDaH zAsti prajAH sarvA daNDa evAbhirakSati / hantA kAlastathA vAyuma'tyurvaizravaNo raviH / daNDaH supteSu jAgarti daNDaM dharma vidurbudhAH // 2 vasavo marutaH sAdhyA vizvedevAzca bhArata // 17 dharma saMrakSate daNDastathaivArtha narAdhipa / etAndevAnnamasyanti pratApapraNatA janAH / kAmaM saMrakSate daNDastrivargo daNDa ucyate // 3 na brahmANaM na dhAtAraM na pUSANaM kathaMcana // 18 daNDena rakSyate dhAnyaM dhanaM daNDena rakSyate / madhyasthAnsarvabhUteSu dAntAzamaparAyaNAn / etadvidvannapAdatsva svabhAvaM pazya laukikam // 4 yajante mAnavAH kecitprazAntAH sarvakarmasu // 19 rAjadaNDabhayAdeke pApAH pApaM na kurvate / na hi pazyAmi jIvantaM loke kNcidhiNsyaa| yamadaNDabhayAdeke paralokabhayAdapi // 5 sattvaiH sattvAni jIvanti durbalairbalavattarAH // 20 parasparabhayAdeke pApAH pApaM na kurvate / nakulo mUSakAnatti biDAlo nakulaM tathA / evaM sAMsiddhike loke sarvaM daNDe pratiSThitam // 6 / biDAlamatti zvA rAjazvAnaM vyAlamRgastathA // 21 - 2003 - Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 15. 22] mahAbhArate [ 12. 15. 50 tAnatti puruSaH sarvAnpazya dharmo yathAgataH / yadi daNDAnna bibhyeyurvayAMsi zvApadAni ca / prANasyAnnamidaM sarvaM jaGgamaM sthAvaraM ca yat // 22 / adyuH pazUnmanuSyAMzca yajJArthAni havIMSi ca // 36 vidhAnaM devavihitaM tatra vidvAnna muhyati / na brahmacAryadhIyIta kalyANI gauna duhyate / yathA sRSTo'si rAjendra tathA bhavitumarhasi // 23 na kanyodvahanaM gacchedyadi daNDo na pAlayet // 37 vinItakrodhaharSA hi mandA vanamupAzritAH / vizvalopaH pravarteta bhidyeransarvasetavaH / vinA vadhaM na kurvanti tApasAH prANayApanam // 24 mamatvaM na prajAnIyuryadi daNDo na pAlayet // 38 udake bahavaH prANAH pRthivyAM ca phaleSu c|| na saMvatsarasatrANi tiSTheyurakutobhayAH / na ca kazcinna tAnhanti kimanyatprANayApanAt // 25 vidhivadakSiNAvanti yadi daNDo na pAlayet // 39 sUkSmayonIni bhUtAni tarkagamyAni kAnicit / / careyurnAzrame dharma yathoktaM vidhimAzritAH / pakSmaNo'pi nipAtena yeSAM syaatskndhpryyH||26 | na vidyAM prApnuyAtkazcidyadi daNDo na pAlayet // 40 grAmAnniSkramya munayo vigtkrodhmtsraaH| na coSTrA na balIvardA nAzvAzvataragardabhAH / vane kuTumbadharmANo dRzyante parimohitAH // 27 yuktA vaheyuryAnAni yadi daNDo na pAlayet // 41 bhUmiM bhittvauSadhIzchittvA vRkSAdInaNDajAnpazUn / na preSyA vacanaM kuryurna bAlo jAtu karhicit / manuSyAstanvate yajJAMste svarga prApnuvanti ca // 28 tiSThepitRmate dharme yadi daNDo na pAlayet / / 42 daNDanItyAM praNItAyAM sarve sidhyntyupkrmaaH| daNDe sthitAH prajAH sarvA bhayaM daNDaM vidurbudhAH / kaunteya sarvabhUtAnAM tatra me nAsti saMzayaH // 29 daNDe svargo manuSyANAM loko'yaM ca prtisstthitH||43 daNDazcenna bhavelloke vyanaziSyannimAH prjaaH| na tatra kUTaM pApaM vA vazcanA vApi dRzyate / zUle matsyAnivApakSyandurbalAnbalavattarAH // 30 yatra daNDaH suvihitazcaratyarivinAzanaH // 44 satyaM cedaM brahmaNA pUrvamuktaM haviH zvA prapibeddhRSTo daNDazcennodhato bhavet / daNDaH prajA rakSati sAdhu nItaH / haretkAkaH puroDAzaM yadi daNDo na pAlayet // 45 pazyAgnayazca pratizAmyantyabhItAH yadidaM dharmato rAjyaM vihitaM yadyadharmataH / saMtarjitA daNDabhayAjjvalanti // 31 kAryastatra na zoko vai bhuna bhogAnyajasva ca // 46 andhaM tama ivedaM syAnna prajJAyeta kiMcana / sukhena dharmaM zrImantazcaranti zucivAsasaH / daNDazcenna bhavelloke vibhajansAdhvasAdhunI // 32 saMvasantaH priyairdArai khAnAzcAnnamuttamam // 47 ye'pi saMbhinnamaryAdA nAstikA vednindkaaH|| arthe sarve samArambhAH samAyattA na saMzayaH / te'pi bhogAya kalpante daNDenopanipIDitAH // 33 sa ca daNDe samAyattaH pazya daNDasya gauravam // 48 sarvo daNDajito loko durlabho hi shucirnrH|| lokayAtrArthameveha dharmapravacanaM kRtam / daNDasya hi bhayAdIto bhogAyeha prakalpate // 34 / ahiMsA sAdhuhiMseti zreyAndharmaparigrahaH // 49 cAturvarNyApramohAya sunItanayanAya ca / nAtyantaguNavAnkazcinna cApyatyantanirguNaH / / daNDo vidhAtrA vihito dharmArthAvabhirakSitum // 35 / ubhayaM sarvakAryeSu dRzyate sAdhvasAdhu ca // 50 -2004 - Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 15. 51] zAntiparva [12. 16. 20 pazUnAM vRSaNaM chittvA tato mindanti nastakAn / / Agatizca gatizcaiva lokasya viditA tava / kRSanti bahavo bhArAnbadhnanti damayanti ca // 51 AyatyAM ca tadAtve ca na te'syaviditaM prbho||6 evaM paryAkule loke vipathe jarjarIkRte / evaM gate mahArAja rAjyaM prati janAdhipa / taistaiAyairmahArAja purANaM dharmamAcara / / 52 hetumatra pravakSyAmi tadihaikamanAH zRNu // 7 yaja dehi prajA rakSa dharma samanupAlaya / dvividho jAyate vyAdhiH zArIro mAnasastathA / amitrAlahi kaunteya mitrANi paripAlaya // 53 parasparaM tayorjanma nidvaMdvaM nopalabhyate // 8 mA ca te nighnataH zatrUnmanyubhavatu bhArata / zArIrAjjAyate vyAdhirmAnaso nAtra saMzayaH / na tatra kilbiSaM kiMcitkarturbhavati bhArata // 54 mAnasAjjAyate vyAdhiH zArIra iti nizcayaH // 9 AtatAyI hi yo hanyAdAtatAyinamAgatam / . zArIramAnase duHkhe yo'tIte anuzocati / na tena bhrUNahA sa syAnmanyustaM manyumRcchati // 55 duHkhena labhate duHkhaM dvAvanau~ prapadyate // 10 avadhyaH sarvabhUtAnAmantarAtmA na saMzayaH / zItoSNe caiva vAyuzca trayaH zArIrajA guNAH / bhavadhye cAtmani kathaM vadhyo bhavati kenacit / / 56 teSAM guNAnAM sAmyaM ca tadAhuH svasthalakSaNam // 11 yathA hi puruSaH zAlAM punaH saMpravizennavAm / / teSAmanyatamotseke vidhAnamupadizyate / evaM jIvaH zarIrANi tAni tAni prapadyate // 57 uSNena bAdhyate zItaM zItenoSNaM prabAdhyate // 12 dehAnpurANAnutsRjya navAnsaMpratipadyate / sattvaM rajastamazcaiva mAnasAH syukhyo guNAH / evaM mRtyumukhaM prAhurye janAstattvadarzinaH // 58 harSeNa bAdhyate zoko harSaH zokena bAdhyate // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kazcitsukhe vartamAno duHkhasya smartumicchati / paJcadazo'dhyAyaH // 15 // kazciduHkhe vartamAnaH sukhasya smartumicchati // 14 sa tvaM na duHkhI duHkhasya na sukhI ca sukhasya ca / vaizaMpAyana uvAca / na duHkhI sukhajAtasya na sukhI duHkhajasya vA // 15 arjunasya vacaH zrutvA bhImaseno'tyamarSaNaH / smartumarhasi kauravya diSTaM tu balavattaram / dhairyamAsthAya tejasvI jyeSThaM bhAtaramabravIt // 1 atha vA te svabhAvo'yaM yena pArthiva kRSyase // 16 rAjanviditadharmo'si na te'syaviditaM bhuvi / dRSTvA sabhAgatAM kRSNAmekavastrAM rajasvalAm / pazikSAma te vRttaM sadaiva na ca zaknumaH / / 2 / / miSatAM pANDuputrANAM na tasya smartumarhasi // 17 . na vakSyAmi na vakSyAmItyevaM me manasi sthitam / pravrAjanaM ca nagarAdajinaizca nivAsanam / atiduHkhAttu vakSyAmi tannibodha janAdhipa // 3 mahAraNyanivAsazca na tasya smartumarhasi // 18 bhavatastu pramohena sarva saMzayitaM kRtam / jaTAsurAtpariklezaM citrasenena cAhavam / viklavatvaM ca naH prAptamabalatvaM tathaiva ca // 4 saindhavAJca parizlezaM kathaM vismRtavAnasi / yaM hi rAjA lokasya sarvazAstravizAradaH / punarajJAtacaryAyAM kIcakena padA vadham // 19 mohamApadyate dainyAdyathA kupuruSastathA // 5 yaJca te droNabhISmAbhyAM yuddhamAsIdariMdama / -2005 - Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 16. 20] mahAbhArate [12. 17.1 manasaikena te yuddhamidaM ghoramupasthitam / 20 yogakSemau ca rASTrasya dharmAdharmoM tvayi sthitau / yatra nAsti zaraiH kArya na mitrairna ca bandhubhiH / mucyasva mahato bhArAttyAgamevAbhisaMzraya / / 7 Atmanaikena yoddhavyaM tatte yuddhamupasthitam // 21 ekodarakRte vyAghraH karoti vighasaM bahu / tasminnanirjite yuddhe prANAnyadi ha mokSyase / tamanye'pyupajIvanti mandavegaMcarA mRgAH // 8 anyaM dehaM samAsthAya punastenaiva yotsyase // 22 viSayAnpratisaMhRtya saMnyAsaM kurute yatiH / tasmAdadyaiva gantavyaM yuddhasya bhrtrssbh| na ca tuSyanti rAjAnaH pazya buddhyantaraM yathA // 9 etajjitvA mahArAja kRtakRtyo bhaviSyasi // 23 patrAhArairazmakuTTairdantolUkhalikaistathA / etAM buddhiM vinizcitya bhUtAnAmAgatiM gatim / / abbhakSairvAyubhakSaizca tairayaM narako jitaH // 10 pitRpaitAmahe vRtte zAdhi rAjyaM yathocitam // 24 yazcemAM vasudhAM kRtsnA prazAsedakhilAM nRpaH / diSTyA duryodhanaH pApo nihataH sAnugo yudhi / tulyAzmakAJcano yazca sa kRtArtho na paarthivH|| 11 draupadyAH kezapakSasya diSTyA tvaM padavIM gataH // 25 saMkalpeSu nirArambho nirAzo nirmamo bhava / yajasva vAjimedhena vidhivdkssinnaavtaa| vizokaM sthAnamAtiSTha iha cAmutra cAvyayam / / 12 vayaM te kiMkarAH pArtha vAsudevazca vIryavAn / / 26 nirAmiSA na zocanti zocasi tvaM kimaamissm| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi parityajyAmiSaM sarvaM mRSAvAdAtpramokSyase // 13. SoDazo'dhyAyaH // 16 // panthAnau pitRyAnazca devayAnazca vizrutau / IjAnAH pitRyAnena devayAnena mokSiNaH // 14 yudhiSThira uvAca / tapasA brahmacaryeNa svAdhyAyena ca pAvitAH / asaMtoSaH pramAdazca mado raago'prshaanttaa| vimucya dehAnvai bhAnti mRtyoraviSayaM gatAH // 15 balaM moho'bhimAnazca udvegazcApi sarvazaH // 1 AmiSaM bandhanaM loke karmehoktaM tathAmiSam / ebhiH pApmabhirAviSTo rAjyaM tvamabhikAGkasi / tAbhyAM vimuktaH pAzAbhyAM padamApnoti ttprm||16 nirAmiSo vinirmuktaH prazAntaH susukhI bhava // 2 api gAthAmimAM gItAM janakena vadantyuta / ya imAmakhilAM bhUmi ziSyAdeko mahIpatiH / nirdvadvena vimuktena mokSaM samanupazyatA // 17 tasyApyudaramevaikaM kimidaM tvaM prazaMsasi // 3 anantaM bata me vittaM yasya me nAsti kiNcn| nAhrA pUrayituM zakyA na mAsena nararSabha / mithilAyAM pradIptAyAM na me dahyati kiMcana // 18 apUryAM pUrayannicchAmAyuSApi na zaknuyAt // 4 prajJAprAsAdamAruhya nazocyAzocato janAn / yatheddhaH prajvalatyagnirasamiddhaH prazAmyati / jagatIsthAnivAdristho mandabuddhInavekSate // 19 alpAhAratayA tvagniM zamayaudaryamutthitam / dRzyaM pazyati yaH pazyansa cakSuSmAnsa buddhimAn / jayodaraM pRthivyA te zreyo nirjitayA jitam // 5 / ajJAtAnAM ca vijJAnAtsaMbodhAdbuddhirucyate // 20 mAnuSAnkAmabhogAMstvamaizvaryaM ca prshNssi|| yastu vAcaM vijAnAti bahumAnamiyAtsa vai / abhogino'balAzcaiva yAnti sthAnamanuttamam // 6 brahmabhAvaprasUtAnAM vaidyAnAM bhAvitAtmanAm // 21 -2006 - Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 17. 22 ] zAntiparva [12. 18. 25 18 yadA bhUtapRthagbhAvamekasthamanupazyati / zriyaM hitvA pradIptAM tvaM zvavatsaMprati vIkSyase / tata eva ca vistAraM brahma saMpadyate tadA // 22 aputrA jananI te'dya kausalyA cApatistvayA // 12 te janAnAM gatiM yAnti naavidvaaNso'lpcetsH| azItidharmakAmAstvAM kSatriyAH paryupAsate / nAbuddhayo nAtapasaH sarvaM buddhau pratiSThitam // 23 tvadAzAmabhikAGkSantyaH kRpaNAH phalahetukAH // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tAzca tvaM viphalAH kurvankAllokAnnu gamiSyasi / saptadazo'dhyAyaH // 17 // rAjansaMzayite mokSe paratatreSu dehiSu // 14 naiva te'sti paro loko nAparaH pApakarmaNaH / vaizaMpAyana uvAca / dhAndArAnparityajya yastvamicchasi jIvitum // tUSNIMbhUtaM tu rAjAnaM punarevArjuno'bravIt / / srajo gandhAnalaMkArAnvAsAMsi vividhAni ca / saMtaptaH zokaduHkhAbhyAM rAjJo vaakshlypiidditH||1 kimarthamabhisaMtyajya parivrajasi niSkriyaH // 16 kathayanti purAvRttamitihAsamimaM jnaaH| nipAnaM sarvabhUtAnAM bhUtvA tvaM pAvanaM mahat / videharAjJaH saMvAdaM bhAryayA saha bhArata // 2 ADhayo vanaspatirbhUtvA so'dyaanyaapryupaasse||17 utsRjya rAjyaM bhaikSArthaM kRtabuddhiM janezvaram / khAdanti hastinaM nyAse kravyAdA bahavo'pyuta / videharAjaM mahiSI duHkhitA pratyabhASata // 3 bahavaH kRmayazcaiva kiM punastvAmanarthakam // 18 dhanAnyapatyaM mitrANi ratnAni vividhAni ca / ya imAM kuNDikAM bhindyAtriviSTabdhaM ca te haret / panthAnaM pAvanaM hitvA janako maunnddymaasthitH|| 4 vAsazcApaharettasminkathaM te mAnasaM bhavet // 19 taM dadarza priyA bhAryA bhaikSyavRttimakiMcanam / yastvayaM sarvamutsRjya dhAnAmuSTiparigrahaH / dhAnAmuSTimupAsInaM nirIhaM gatamatsaram // 5 yadAnena samaM sarva kimidaM mama dIyate / tamuvAca samAgamya bhartAramakutobhayam / dhAnAmuSTirihArthazcetpratijJA te vinazyati // 20 kruddhA manasvinI bhAryA vivikte hetumadvacaH // 6 kA vAhaM tava ko me tvaM ko'dya te mayyanugrahaH / kathamutsRjya rAjyaM svaM dhanadhAnyasamAcitam / prazAdhi pRthivIM rAjanyatra te'nugraho bhavet / kApAlI vRttimAsthAya dhAnAmuSTirvane'caraH // 7 prAsAdaM zayanaM yAnaM vAsAMsyAbharaNAni ca / / 21 pratijJA te'nyathA rAjanviceSTA cAnyathA tava / zriyA nirAzeradhanatyaktamitrairakiMcanaiH / yadrAjyaM mahadutsRjya svalpe tuSyasi pArthiva // 8 saukhikaiH saMbhRtAnanyaH saMtyajasi kiM nu tt||22 naitenAtithayo rAjandevarSipitarastathA / yo'tyantaM pratigRhNIyAdyazca dadyAtsadaiva hi / zakyamadya tvayA bhartuM moghaste'yaM parizramaH // 9 tayostvamantaraM viddhi zreyAMstAbhyAM ka ucyate // 23 devatAtithibhizcaiva pitRbhizcaiva pArthiva / sadaiva yAcamAneSu satsu dambhavivarjiSu / sarvairetaiH parityaktaH parivrajasi niSkriyaH / / 10 eteSu dakSiNA dattA dAvAgnAviva durhatam // 24 yastvaM traividyavRddhAnAM brAhmaNAnAM sahasrazaH / jAtavedA yathA rAjannAdagdhvaivopazAmyati / bhartA bhUtvA ca lokasya so'dyAnya timicchsi|| / sadaiva yAcamAno vai tathA zAmyati na dvijH||25 -2007 - Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 18. 26 ] mahAbhArate [ 12. 19. 14 satAM ca vedA annaM ca loke'sminprakRtidhuvA / na cedAtA bhavedAtA kutaH syumokSakAGgiNaH // 26 yudhiSThira uvAca / annAdgRhasthA loke'sminbhikSavastata eva c| vedAhaM tAta zAstrANi aparANi parANi ca / . annAtprANaH prabhavati annadaH prANado bhavet / / 27 ubhayaM vedavacanaM kuru karma tyajeti ca // 1 gRhasthebhyo'bhinivRttA gRhasthAneva saMzritAH / AkulAni ca zAstrANi hetumizcitritAni ca / prabhavaM ca pratiSThAM ca dAntA nindanta Asate // 28 nizcayazcaiva yanmAtro vedAhaM taM yathAvidhi // 2 tyAgAnna bhikSukaM vidyAnna mauNDyAnna ca yAcanAt / tvaM tu kevalamastrajJo vIravratamanuSThitaH / Rjustu yo'rthaM tyajati taM sukhaM viddhi bhikssukm||29 zAstrArtha tattvato gantuM na samarthaH kathaMcana // 3 asaktaH saktavadgacchanniHsaGgo muktbndhnH|| zAstrArthasUkSmadarzI yo dharmanizcayakovidaH / samaH zatrau ca mitre ca sa vai mukto mhiipte||30 tenApyevaM na vAcyo'haM yadi dharma prapazyasi // 4 parivrajanti dAnArthaM muNDAH kASAyavAsasaH / / bhrAtRsauhRdamAsthAya yaduktaM vacanaM tvayA / sitA bahuvidhaiH pAzaiH saMcinvanto vRthaamissm||31 nyAyyaM yuktaM ca kaunteya prIto'haM tena te'rjun||5 trayIM ca nAma vArtA ca tyaktvA putrAMstyajanti ye| yuddhadharmeSu sarveSu kriyANAM naipuNeSu ca / triviSTabdhaM ca vAsazca pratigRhNantyabuddhayaH // 32 na tvayA sadRzaH kazcitriSu lokeSu vidyate // 6 aniSkaSAye kASAyamIhArthamiti viddhi tat / dharmasUkSmaM tu yadvAkyaM tatra duSprataraM tvayA / dharmadhvajAnAM muNDAnAM vRttyarthamiti me matiH / / 33 dhanaMjaya na me buddhimabhizaGkitumarhasi // 7 kASAyairajinaizcIrairnagnAnmuNDAJjaTAdharAn / yuddhazAstravideva tvaM na vRddhAH sevitAstvayA / bibhratsAdhUnmahArAja jaya lokAJjitendriyaH // 34 samAsavistaravidAM na teSAM vetsi nizcayam // 8 agyAdheyAni gurvarthAnkratUnsapazudakSiNAn / taparatyAgo vidhiriti nizcayastAta dhImatAm / paraM paraM jyAya eSAM saiSA naiHzreyasI gatiH // 9 dadAtyaharahaH pUrva ko nu dharmatarastataH / / 35 na vetanmanyase pArtha na jyAyo'sti dhanAditi / tattvajJo janako rAjA loke'sminniti gIyate / atra te vartayiSyAmi yathA naitatpradhAnataH // 10 so'pyAsInmohasaMpanno mA mohavazamanvagAH / / 36 tapaHsvAdhyAyazIlA hi dRzyante dhArmikA janAH / evaM dharmamanukrAntaM sadA dAnaparairnaraiH / RSayastapasA yuktA yeSAM lokAH sanAtanAH // 11 AnRzaMsyaguNopetaiH kAmakrodhavivarjitAH // 37 ajAtazmazravo dhIrAstathAnye vanavAsinaH / pAlayantaH prajAzcaiva dAnamuttamamAsthitAH / anantA adhanA eva svAdhyAyena divaM gatAH // 12 iSTAlalokAnavApsyAmo brahmaNyAH satyavAdinaH // 38 uttareNa tu panthAnamAryA viSayanigrahAt / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi abuddhijaM tamastyaktvA lokAMstyAgavatAM gtaaH||13 assttaadsho'dhyaayH|| 18 // dakSiNena tu panthAnaM yaM bhAsvantaM prapazyasi / ete kriyAvatAM lokA ye zmazAnAni bhejire // 14 - 2008 - Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 19. 15 ] zAntiparva [12. 20. 13 anirdezyA gatiH sA tu yAM prapazyanti mokSiNaH / yadvacaH phalgunenoktaM na jyAyo'sti dhanAditi / tasmAttyAgaH pradhAneSTaH sa tu duHkhaH praveditum // 15 atra te vartayiSyAmi tadekAnamanAH zRNu // 2 anusatya tu zAstrANi kavayaH smvsthitaaH| ajAtazatro dharmeNa kRtsnA te vasudhA jitA / apIha syAdapIha syAtsArAsAradidRkSayA // 16 tAM jitvA na vRthA rAjaMstvaM parityaktumarhasi // 3 vedavAdAnatikramya zAstrANyAraNyakAni c| catuSpadI hi niHzreNI karmaNyeSA prtisstthitaa| vipATya kadalIskandhaM sAraM daddazire na te // 17 tAM krameNa mahAbAho yathAvajaya pArthiva // 4 athaikAntavyudAsena zarIre pnycbhautike| tasmAtpArtha mahAyajJairyajasva bahudakSiNaiH / icchAdveSasamAyuktamAtmAnaM prAhuriGgitaiH / / 18 .. svAdhyAyayajJA RSayo jJAnayajJAstathApare // 5 agrAhyazcakSuSA so'pi anirdezyaM ca tadrAi / karmaniSThAMstu budhyethAstaponiSThAMzca bhArata / karmahetupuraskAraM bhUteSu parivartate // 19 vaikhAnasAnAM rAjendra vacanaM zrUyate yathA // 6 kalyANagocaraM kRtvA manastRSNAM nigRhya ca / Ihate dhanahetoryastasyAnIhA garIyasI / karmasaMtatimutsRjya syAnnirAlambanaH sukhI // 20 bhUyAndoSaH pravardheta yastaM dhanamapAzrayet // 7 asminnevaM sUkSmagamye mArge sadbhirniSevite / kRcchrAcca dravyasaMhAraM kurvanti dhanakAraNAt / kathamarthamanADhyamarjuna tvaM prazaMsasi / / 21 dhanena tRSito'buddhyA bhrUNahatyAM na budhyate // 8 pUrvazAstravido hyevaM janAH pazyanti bhArata / anarhate yaddadAti na dadAti yadarhate / kriyAsu niratA nityaM dAne yajJe ca karmaNi // 22 anarhAeparijJAnAdAnadharmo'pi dusskrH|| 9 bhavanti sudurAvartA hetumanto'pi paNDitAH / yajJAya sRSTAni dhanAni dhAtrA dRDhapUrvazrutA mUDhA naitadastIti vAdinaH / / 23 ___ yaSTAdiSTaH puruSo rakSitA ca / amRtasyAvamantAro vaktAro janasaMsadi / tasmAtsarvaM yajJa evopayojyaM paranti vasudhAM kRtsnAM vAvadUkA bahuzrutAH // 24 dhanaM tato'nantara eva kAmaH // 10 yAnvayaM nAbhijAnImaH kastAjJAtumihArhati / yajJairindro vividhairannavadbhievaM prAjJAnsatazcApi mahataH zAstravittamAn // 25 rdevaansrvaanbhyyaanmhaujaaH| tapasA mahadApnoti buddhyA vai vindate mahat / tenendratvaM prApya vibhrAjate'sau tyAgena sukhamApnoti sadA kaunteya dharmavit / / 26 tasmAdyajJe sarvamevopayojyam // 11 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi mahAdevaH sarvamedhe mahAtmA ekonaviMzo'dhyAyaH // 19 // __ hutvAtmAnaM devadevo vibhUtaH / 20 vizvAllokAnvyApya viSTabhya kIrtyA vaizaMpAyana uvAca / ___ virocate dyutimAnkRttivAsAH // 12 tasminvAkyAntare vaktA devasthAno mhaatpaaH| AvikSitaH pArthivo vai maruttaH abhinItataraM vAkyamityuvAca yudhiSThiram // 1 svRddhyA maryo yo'jayadevarAjam / . mA. 252 -2009 - Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 20. 13] mahAbhArate [12. 22.3 yajJe yasya zrIH svayaM saMniviSTA adroheNaiva bhUtAnAM yo dharmaH sa satAM mataH // 10 yasminbhANDaM kAJcanaM sarvamAsIt // 13 adrohaH satyavacanaM saMvibhAgo dhRtiH kSamA / harizcandraH pArthivendraH zrutaste prajanaH sveSu dAreSu mArdavaM hIracApalam / / 11 yajJairiSTvA puNyakRTThItazokaH / dhanaM dharmapradhAneSTaM manuH svAyaMbhuvo'bravIt / RddhyA zakraM yo'jayanmAnuSaH saM tasmAdevaM prayatnena kaunteya paripAlaya / / 12 stasmAdyajJe sarvamevopayojyam // 14 yo hi rAjye sthitaH zazvadvazI tulypriyaapriyH| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kSatriyo yajJaziSTAzI rAjazAstrArthatattvavit // 13 viMzatitamo'dhyAyaH // 20 // asAdhunigraharataH sAdhUnAM pragrahe rataH / dharme vartmani saMsthApya prajA varteta dharmavit // 11 devasthAna uvAca / putrasaMkrAmitazrIstu vane vanyena vartayan / atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam / vidhinA zrAmaNenaiva kuryAtkAlamatandritaH // 15 indreNa samaye pRSTo yaduvAca bRhaspatiH // 1 ya evaM vartate rAjA rAjadharmavinizcitaH / saMtoSo vai svargatamaH saMtoSaH paramaM sukham / tasyAyaM ca parazcaiva lokaH syAtsaphalo nRpa / tuSTena kiMcitparataH susamyakparitiSThati / / 2 nirvANaM tu suduSpAraM bahuvighnaM ca me matam // 16 yadA saMharate kAmAnkUrmo'GgAnIva sarvazaH / evaM dharmamanukrAntAH stydaantpHpraaH| . tadAtmajyotirAtmaiva svAtmanaiva prasIdati // 3 AnRzaMsyaguNairyuktAH kAmakrodhavivarjitAH // 17 na bibheti yadA cAyaM yadA cAsmAnna vibhyati / prajAnAM pAlane yuktA damamuttamamAsthitAH / kAmadveSau ca jayati tadAtmAnaM prapazyati // 4 gobrAhmaNArthaM yuddhena saMprAptA gatimuttamAma // 18 yadAsau sarvabhUtAnAM na krudhyati na duSyati / evaM rudrAH savasavastathAdityAH paraMtapa / karmaNA manasA vAcA brahma saMpadyate tadA // 5 sAdhyA rAjarSisaMghAzca dharmametaM samAzritAH / evaM kaunteya bhUtAni taM taM dharma tathA tathA / apramattAstataH svarga prAptAH puNyaiH svkrmbhiH||19 tadA tadA prapazyanti tasmAdbudhyasva bhArata / / 6 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi anye zamaM prazaMsanti vyAyAmamapare tathA / ekaviMzo'dhyAyaH // 21 // naikaM na cAparaM kecidubhayaM ca tathApare // 7 22 yajJameke prazaMsanti saMnyAsamapare janAH / vaizaMpAyana uvAca / dAnameke prazaMsanti kecideva pratigraham / tasminvAkyAntare vAkyaM punarevArjuno'bravIt / kecitsarvaM parityajya tUSNIM dhyAyanta aaste|| 8 - viSaNNamanasaM jyeSThamidaM bhrAtaramIzvaram // 1 rAjyame ke prazaMsanti sarveSAM paripAlanam / kSatradharmeNa dharmajJa prApya rAjyamanuttamam / hatvA bhittvA ca chittvA ca kecidekaantshiilinH|| / jitvA cArInnarazreSTha tapyate kiM bhavAnbhRzam // 2 etatsarvaM samAlokya budhAnAmeSa nishcyH| kSatriyANAM mahArAja saMgrAme nidhanaM smRtam / -2010 Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 22. 3] zAntiparva [ 12. 23. 16 viziSTaM bahubhiryajJaiH kSatradharmamanusmara // 3 novAca kiMcitkauravyastato dvaipAyano'bravIt // 1 brAhmaNAnAM tapastyAgaH pretyadharmavidhiH smRtH| bIbhatsorvacanaM samyaksatyametadyudhiSThira / kSatriyANAM ca vihitaM saMgrAme nidhanaM vibho||4 zAstradRSTaH paro dharmaH smRto gArhasthya AzramaH // 2 kSatradharmo mahAraudraH zastranitya iti smRtH| ' khadharmaM cara dharmajJa yathAzAstraM yathAvidhi / vadhazca bharatazreSTha kAle zastreNa saMyuge // 5 na hi gArhasthyamutsRjya tavAraNyaM vidhIyate // 3 brAhmaNasyApi cedrAjankSatradharmeNa tiSThataH / gRhasthaM hi sadA devAH pitara Rssystthaa| prazastaM jIvitaM loke kSatraM hi brahmasaMsthitam // 6 | bhRtyAzcaivopajIvanti tAnbhajasva mahIpate // 4 . . na tyAgo na punaryAcyA na tapo manujezvara / vayAMsi pazavazcaiva bhUtAni ca mahIpate / kSatriyasya vidhIyante na parasvopajIvanam // 7 gRhasthaireva dhAryante tasmAjyeSThAzramo gRhI // 5 sa bhavAnsarvadharmajJaH sarvAtmA bhrtrssbh| so'yaM caturNAmeteSAmAzramANAM durAcaraH / rAjA manISI nipuNo loke dRSTaparAvaraH // 8 taM carAvimanAH pArtha duzcaraM durbalendriyaiH // 6 tyaktvA saMtApajaM zokaM daMzito bhava karmaNi / vedajJAnaM ca te kRtsnaM tapazca caritaM mahat / kSatriyasya vizeSeNa hRdayaM vasaMhatam // 9 . pitRpaitAmahe rAjye dhuramudvoDhumarhasi // 7 jitvArInkSatradharmeNa prApya rAjyamaMkaNTakam / tapo yajJastathA vidyA bhaikSamindriyanigrahaH / vijitAtmA manuSyendra yajJadAnaparo bhava // 10 dhyAnamekAntazIlatvaM tuSTiInaM ca zaktitaH / / 8 indro vai brahmaNaH putraH karmaNA kSatriyo'bhavat / brAhmaNAnAM mahArAja ceSTAH sNsiddhikaarikaaH| . jJAtInAM pApavRttInAM jaghAna navatInava // 11 kSatriyANAM ca vakSyAmi tavApi viditaM punaH // 9 taJcAsya karma pUjyaM hi prazasyaM ca vizAM pate / yajJo vidyA samutthAnamasaMtoSaH zriyaM prati / tena cendratvamApede devAnAmiti naH zrutam // 12 daNDadhAraNamatyugraM prajAnAM paripAlanam // 10 sa tvaM yajJairmahArAja yajasva bahudakSiNaiH / vedajJAnaM tathA kRtsnaM tapaH sucaritaM tthaa| . yathaivendro manuSyendra cirAya vigatajvaraH // 13 draviNopArjanaM bhUri pAtreSu pratipAdanam // 11 mA tvamevaMgate kiMcitkSatriyarSabha zocithAH / etAni rAjJAM karmANi sukRtAni vizAM pate / gatAste kSatradharmeNa zastrapUtAH parAM gatim // 14 imaM lokamamuM lokaM sAdhayantIti naH zrutam // 12 bhavitavyaM tathA tacca yadvRttaM bharatarSabha / teSAM jyAyastu kaunteya daNDadhAraNamucyate / diSTaM hi rAjazArdUla na zakyamativartitum / / 15 balaM hi kSatriye nityaM bale daNDaH samAhitaH // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi etAzceSTAH kSatriyANAM rAjansaMsiddhikArikAH / dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // api gAthAmimAM cApi bRhaspatirabhASata // 14 vaizaMpAyana uvAca / bhUmiretau nigirati sarpo bilazayAniva / 23 rAjAnaM cAviroddhAraM brAhmaNaM cApravAsinam // 15 . evamuktastu kaunteyo guDAkezena bhArata / sudyumnazcApi rAjarSiH zrUyate daNDadhAraNAt / - 2011 - Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 23. 16 ] mahAbhArate [ 12. 24.24 prAptavAnparamAM siddhiM dakSaH prAcetaso yathA // 16 sudyumnastvantapAlebhyaH zrutvA likhitamAgatam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi abhyagacchatsahAmAtyaH padbhyAmeva narezvaraH // 12 tryoviNsho'dhyaayH|| 23 // tamabravItsamAgatya sa rAjA brahmavittamam / kimAgamanamAcakSva bhagavankRtameva tat // 13 yudhiSThira uvaac| evamuktaH sa viprarSiH sugumnamidamabravIt / bhagavankarmaNA kena sudyumno vasudhAdhipaH / pratizrauSi kariSyeti zrutvA tatkartumarhasi // 14 saMsiddhiM paramAM prAptaH zrotumicchAmi taM nRpam // 1 anisRSTAni guruNA phalAni puruSarSabha / vyAsa uvAca / bhakSitAni mayA rAjaMstatra mAM zAdhi mAciram // 10 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / sudyumna uvAca / zaGkhazca likhitazcAstAM bhrAtarau saMyatavratau // 2 pramANaM cenmato rAjA bhavato dnndddhaarnne| tayorAvasathAvAstAM ramaNIyau pRthakpRthak / / anujJAyAmapi tathA hetuH syAbrAhmaNarSabha // 16 nityapuSpaphalairvRkSairupetau bAhudAmanu // 3 sa bhavAnabhyanujJAtaH zucikarmA mahAvrataH / tataH kadAcillikhitaH zaGkhasyAzramamAgamat / brUhi kAmAnato'nyAMstvaM kariSyAmi hi te vcH||1|| yadRcchayApi zaGkho'tha niSkrAnto'bhavadAzramAt // 4 vyAsa uvAca / so'bhigamyAzramaM bhrAtuH zaGkhasya likhitastadA / chandyamAno'pi brahmarSiH pArthivena mahAtmanA / phalAni zAtayAmAsa samyakpariNatAnyuta // 5 nAnyaM vai varayAmAsa tasmAddaNDAhate varam // 18 tAnyupAdAya visrabdho bhakSayAmAsa sa dvijaH / tataH sa pRthivIpAlo likhitasya mahAtmanaH / tasmiMzca bhakSayatyeva zaGkho'pyAzramamAgamat // 6 karau pracchedayAmAsa dhRtadaNDo jagAma saH // 19 bhakSayantaM tu taM dRSTvA zaGkho bhrAtaramabravIt / sa gatvA bhrAtaraM zaGkhamArtarUpo'bravIdidam / kutaH phalAnyavAptAni hetunA kena khAdasi // 7 dhRtadaNDasya durbuddharbhagavankSantumarhasi / / 20 so'bravIddhAtaraM jyeSThamupaspRzyAbhivAdya ca / zaGkha uvaac| ita eva gRhItAni mayeti prahasanniva // 8 na kupye tava dharmajJa na ca dUSayase mama / tamabravIttadA zaGkhastIvrakopasamanvitaH / dharmastu te vyatikrAntastataste niSkRtiH kRtA // 2 steyaM tvayA kRtamidaM phalAnyAdadatA svayam / sa gatvA bAhudAM zIghraM tarpayasva yathAvidhi / gaccha rAjAnamAsAdya svakarma prathayasva vai // 9 devAnpitRRnRSIMzcaiva mA cAdharme manaH kRthAH // 2 adattAdAnamevedaM kRtaM pArthivasattama / vyAsa uvAca / stenaM mAM tvaM viditvA ca svadharmamanupAlaya / / | tasya tadvacanaM zrutvA zaGkhasya likhitastadA / zIghraM dhAraya caurasya mama daNDaM narAdhipa // 10 avagAhyApagAM puNyAmudakArdhaM pracakrame // 23 ityuktastasya vacanAtsudyumnaM vasudhAdhipam / prAdurAstAM tatastasya karo jalajasaMnibhau / abhyagacchanmahAbAho likhitaH saMzitavrataH // 11 / tataH sa vismito bhrAturdarzayAmAsa tau karau // 2 // -2012 - Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 24. 25 ] zAntiparva [ 12. 25. 20 tatastamabravIcchaGkhastapasedaM kRtaM mayA / AnRNyaM gaccha kaunteya tataH svagaM gamiSyasi // 6 mA ca te'tra vizaGkA bhUdaivameva vidhIyate // 25 sarvamedhAzvamedhAbhyAM yajasva kurunandana / likhita uvAca / tataH pazcAnmahArAja gamiSyasi parAM gatim // . kiM nu nAhaM tvayA pUtaH pUrvameva mahAdyute / bhrAtR'zca sarvAnkratubhiH saMyojya bahudakSiNaiH / yasya te tapaso vIryamIdRzaM dvijasattama / / 26 saMprAptaH kIrtimatulAM pANDaveya bhaviSyasi // 8 zaGkha uvAca / vidma te puruSavyAghra vacanaM kurunandana / evametanmayA kArya nAhaM daNDadharastava / zRNu macca yathA kurvandharmAnna cyavate nRpaH // 9 sa ca pUto narapatistvaM cApi pitRbhiH saha // 27 AdadAnasya ca dhanaM nigrahaM ca yudhiSThira / vyAsa uvAca / samAnaM dharmakuzalAH sthApayanti narezvara // 10 sa rAjA pANDavazreSTha zreSTho vai tena krmnnaa| dezakAlapratIkSe yo dasyordarzayate nRpaH / prAptavAnparamAM siddhi dakSaH prAcetaso yathA // 28 zAstrajAM buddhimAsthAya nainasA sa hi yujyate // 11 eSa dharmaH kSatriyANAM prajAnAM paripAlanam / AdAya baliSaDbhAgaM yo rASTra nAbhirakSati / utpathe'sminmahArAja mA ca zoke manaH kRthaaH||29 pratigRhNAti tatpApaM caturthAMzena pArthivaH // 12 bhrAturasya hitaM vAkyaM zRNu dharmajJasattama / nibodha ca yathAtiSThandharmAnna cyavate nRpaH / daNDa eva hi rAjendra kSatradharmo na muNDanam // 30 nigrahAddharmazAstrANAmanurudhyannapetabhIH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kAmakrodhAvanAhatya piteva samadarzanaH // 13 caturvizo'dhyAyaH // 24 // devenopahate rAjA karmakAle mahAdyute / pramAdayati tatkarma na tatrAhuratikramam // 14 vaizaMpAyana uvAca / tarasA buddhipUrvaM vA nigrAhyA eva zatravaH / punareva maharSistaM kRSNadvaipAyano'bravIt / pApaiH saha na saMdadhyAdrASTraM paNyaM na kArayet // 15 ajAtazatru kaunteyamidaM vacanamarthavat // 1 zUrAzcAryAzca satkAryA vidvAMsazca yudhiSThira / araNye vasatAM tAta bhrAtRRNAM te tapasvinAm / gomato dhaninazcaiva paripAlyA vizeSataH // 16 manorathA mahArAja ye tatrAsanyudhiSThira // 2 vyavahAreSu dharyeSu niyojyAzca bahuzrutAH / tAnime bharatazreSTha prApnuvantu mahArathAH / guNayukte'pi naikasminvizvasyAJca vicakSaNaH // 17 prazAdhi pRthivIM pArtha yayAtiriva nAhuSaH // 3 arakSitA durvinIto mAnI stabdho'bhyasUyakaH / araNye duHkhavasatiranubhUtA tpsvibhiH| enasA yujyate rAjA durdAnta iti cocyate // 18 duHkhasyAnte naravyAghrAH sukhaM tvanubhavantvime // 4 ye'rakSyamANA hIyante daivenopahate nRpe / dharmamarthaM ca kAmaM ca bhrAtRbhiH saha bhaart| / taskaraizcApi hanyante sarvaM tadrAjakilbiSam // 19 anubhUya tataH pazcAtprasthAtAsi vizAM pate // 5 sumatrite sunIte ca vidhivaJcopapAdite / atithInAM ca pitRRNAM devatAnAM ca bhaart| | pauruSe karmaNi kRte nAstyadharmo yudhiSThira // 20 -2013 - Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 25. 211 mahAbhArate [ 12. 26.5 vipayante samArambhAH sidhyantyapi ca daivtH| / vidvAMstyAgI zraddadhAnaH kRtajJakRte puruSakAre tu nainaH spRzati pArthivam // 21 __tyaktvA lokaM mAnuSaM karma kRtvA / bhatra te rAjazArdUla vartayiSye kathAmimAm / medhAvinAM viduSAM saMmatAnAM yadvRttaM pUrvarAjarhayagrIvasya pArthiva // 22 tanutyajAM lokamAkramya rAjA // 30 / zatrUnhatvA hatasyAjau zUrasyAkliSTakarmaNaH / samyagvedAnprApya zAstrANyadhIya bhasahAyasya dhIrasya nirjitasya yudhiSThira / / 23 samyagrASTraM pAlayitvA mhaatmaa| . yatkarma vai nigrahe zAtravANAM cAtuvayaM sthApayitvA svadharme yogazcAgryaH pAlane mAnavAnAm / vAjigrIvo modate devaloke // 31 . kRtvA karma prApya kIrtiM suyuddhe jitvA saMgrAmAnpAlayitvA prajAzca vAjigrIvo modate devaloke // 24 somaM pItvA tarpayitvA dvijAgryAn / . saMtyaktAtmA samareSvAtatAyI yuktyA daNDaM dhArayitvA prajAnAM zasvaizchinno dasyubhirardhamAnaH / yuddhe kSINo modate devaloke // 32 azvagrIvaH karmazIlo mahAtmA vRttaM yasya zlAghanIyaM manuSyAH saMsiddhAtmA modate devaloke // 25 santo vidvAMsazcAIyantyarhaNIyAH / dhanuSUpo razanA jyA zaraH sra svarga jitvA vIralokAMzca gatvA __ kvaH khaDgo rudhiraM yatra cAjyam / siddhi prAptaH puNyakIrtimahAtmA // 33 ratho vedI kAmago yuddhamagni iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi zcAtuhaMtriM caturo vAjimukhyAH // 26 paJcaviMzo'dhyAyaH // 25 // hutvA tasminyajJavahnAvathArI 26 ___ pApAnmukto raajsiNhstrsvii| vaizaMpAyana uvAca / prANAnhutvA cAvabhRthe raNe sa dvaipAyanavacaH zrutvA kupite ca dhnNjye| - vAjinIvo modate devaloke // 27 vyAsamAmaya kaunteyaH pratyuvAca yudhiSThiraH // 1 rASTra rakSanbuddhipUrvaM nayena na pArthivamidaM rAjyaM na ca bhogAH pRthagvidhAH / ___ saMtyaktAtmA yajJazIlo mahAtmA / prINayanti mano me'dya zoko mAM nardayatyayam // sarvAllokAnvyApya kIA manasvI zrutvA ca vIrahInAnAmaputrANAM ca yoSitAm / ___ vAjigrIyo modate devaloke // 28 paridevayamAnAnAM zAnti nopalabhe mune // 3 daivI siddhi mAnuSIM daNDanIti ityuktaH pratyuvAcedaM vyAso yogavidAM vrH| . yoganyAyaiH pAlayitvA mahIM ca / yudhiSThiraM mahAprAjJaM dharmajJo vedapAragaH // 4 tasmAdrAjA dharmazIlo mahAtmA na karmaNA labhyate cintayA vA hayagrIvo modate svargaloke // 29 nApyasya dAtA puruSasya kazcit / - 2014 - Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 26. 5] zAntiparva [12. 26. 27 paryAyayogAdvihitaM vidhAtrA atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / ___ kAlena sarvaM labhate manuSyaH // 5 gItaM rAjJA senajitA duHkhArtena yudhiSThira // 13 na buddhizAstrAdhyayanena zakyaM sarvAnevaiSa paryAyo mAnspRzati dustrH| prAptuM vishessairmnujairkaale| kAlena paripakkA hi mriyante sarvamAnavAH // 14. mUryo'pi prApnoti kadAcidarthA ghnanti cAnyAnnarA rAjastAnapyanye nraastthaa| kAlo hi kArya prati nirvizeSaH // 6 saMjJaiSA laukikI rAjanna hinasti na hanyate // 15 nAbhUtikAle ca phalaM dadAti hantIti manyate kazcinna hantItyapi cApare / zilpaM na matrAzca tathauSadhAni / svabhAvatastu niyatau bhUtAnAM prabhavApyayau // 16 tAnyeva kAlena samAhitAni naSTe dhane vA dAre vA putre pitari vA mRte / . sidhyanti ceSyanti ca bhUtakAle // 7 aho kaSTamiti dhyAyazokasyApacitiM cret||17 kAlena zIghrAH pravivAnti vAtAH sa kiM zocasi mUDhaH saJzocyaH kimanuzocasi / ____ kAlena vRSTirjaladAnupaiti / pazya duHkheSu duHkhAni bhayeSu ca bhayAnyapi // 18 kAlena padmotpalavajalaM ca . AtmApi cAyaM na mama sarvApi pRthivI mama / kAlena puSyanti nagA vaneSu // 8 yathA mama tathAnyeSAmiti pazyanna muhyati // 19 kAlena kRSNAzca sitAzca rAtryaH zokasthAnasahasrANi harSasthAnazatAni ca / ___ kAlena candraH paripUrNabimbaH / divase divase mUDhamAvizanti na paNDitam // 20 nAkAlataH puSpaphalaM nagAnAM evametAni kAlena priyadveSyANi bhAgazaH / nAkAlavegAH sarito vahanti // 9 jIveSu parivartante duHkhAni ca sukhAni ca / / 21 nAkAlamattAH khagapannagAzca duHkhamevAsti na sukhaM tasmAttadupalabhyate / mRgadvipAH zailamahAgrahAzca / sRSNArtiprabhavaM duHkhaM duHkhArtiprabhavaM sukham // 22 nAkAlataH strISu bhavanti garbhA sukhasyAnantaraM duHkhaM duHkhasyAnantaraM sukham / nAyAntyakAle ziziroSNavarSAH // 10 na nityaM labhate duHkhaM na nityaM labhate sukham // 23 nAkAlato mriyate jAyate vA sukhamante hi duHkhAnAM duHkhamante sukhasya ca / nAkAlato vyAharate ca bAlaH / tasmAdetadvayaM jahyAdya icchecchAzvataM sukham // 24 nAkAlato yauvanamabhyupaiti yanimittaM bhavecchokastApo vA duHkhmuurchitH| nAkAlato rohati bIjamuptam // 11 AyAso vApi yanmUlastadekAGgamapi tyajet // 25 nAkAlato bhAnurupaiti yogaM sukhaM vA yadi yA duHkhaM priyaM vA yadi vApriyam / * nAkAlato'staM girimabhyupaiti / prAptaM prAptamupAsIta hRdayenAparAjitaH // 26 nAkAlato vardhate hIyate ca ISadapyaGga dArANAM putrANAM vA carApriyam / candraH samudrazca mahomimAlI // 12 / tato jJAsyasi kaH kasya kena vA kathameva vaa||27 -2015 - Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 26. 28 ] mahAbhArate [12. 27. 14 27 ye ca mUDhatamA loke ye ca buddheH paraM gtaaH| ta eva sukhamedhante madhyaH klezena yujyate // 28 yudhiSThira uvAca / ityabravInmahAprAjJo yudhiSThira sa senajit / / abhimanyau hate vAle draupadyAstanayeSu ca / parAvarajJo lokasya dharmavitsukhaduHkhavit // 29 dhRSTadyumne virATe ca drupade ca mahIpatau // 1 sukhI parasya yo duHkhe na jAtu sa sukhI bhavet / vasuSeNe ca dharmajJe dhRSTaketau ca pArthive / duHkhAnAM hi kSayo nAsti jAyate hyaparAtparam / / 30 tathAnyeSu narendreSu nAnAdezyeSu saMyuge // 2 sukhaM ca duHkhaM ca bhavAbhavau ca | na vimuzcati mAM zoko jJAtighAtinamAturam / lAbhAlAbhau maraNaM jIvitaM ca / rAjyakAmukamatyugraM svavaMzocchedakArakam // 3 paryAyazaH sarvamiha spRzanti yasyAGke krIDamAnena mayA vai parivartitam / tasmAddhIro naiva hRSyenna kupyet // 31 sa mayA rAjyalubdhena gAGgeyo vinipAtitaH // 4 dIkSAM yajJe pAlanaM yuddhamAhu yadA hyenaM vighUrNantamapazyaM paarthsaaykaiH|| yogaM rASTre daNDanItyA ca samyak / kampamAnaM yathA vanaH prekSamANaM zikhaNDinam // 5 vittatyAgaM dakSiNAnAM ca yajJe jINaM siMhamiva prAMzuM narasiMha pitAmaham / samyagjJAnaM pAvanAnIti vidyAt // 32 kIryamANaM zaraistIkSNairdRSTvA me vyathitaM manaH // 6 rakSanarASTra buddhipUrvaM nayena prAGmukhaM sIdamAnaM ca rathAdapacyutaM shraiH| saMtyaktAtmA yajJazIlo mhaatmaa| ghUrNamAnaM yathA zailaM tadA me kazmalo'bhavat / / sarvAllokAndharmamUrtyA caraMzcA yaH sa bANadhanuSpANiyodhayAmAsa bhArgavam / pyUz2a dehAnmodate devaloke / / 33 bahUnyahAni kauravyaH kurukSetre mahAmRdhe // 8 . jitvA saMgrAmAnpAlayitvA ca rASTra sametaM pArthiva kSatraM vArANasyAM nadIsutaH / somaM pItvA vardhayitvA prajAzca / kanyArthamAhvayadvIro rathenaikena saMyuge // 9 yuktyA daNDaM dhArayitvA prajAnAM / yena coprAyudho rAjA cakravartI durAsadaH / yuddhe kSINo modate devaloke / / 34 dagdhaH zastrapratApena sa mayA yudhi ghaatitH||1|| samyagvedAnprApya zAstrANyadhItya svayaM mRtyu rakSamANaH pAJcAlyaM yaH shikhnnddinm| samyagrASTraM pAlayitvA ca raajaa| na bANaiH pAtayAmAsa so'rjunena nipAtitaH // 1 // cAturvaNya sthApayitvA svadharme yadainaM patitaM bhUmAvapazyaM rudhirokSitam / pUtAtmA vai modate devaloke // 35 tadaivAvizadatyugro jvaro me munisattama // 12 yasya vRttaM namasyanti svargasthasyApi mAnavAH / yena saMvardhitA bAlA yena sma parirakSitAH / paurajAnapadAmAtyAH sa rAjA rAjasattamaH // 36 sa mayA rAjyalubdhena pApena gurughaatinaa| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi alpakAlasya rAjyasya kRte mUDhena ghAtitaH // 1 // SaDviMzo'dhyAyaH // 26 // AcAryazca maheSvAsaH sarvapArthivapUjitaH / - 2016 - Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 27. 14 ] zAntiparva [ 12. 28.6 28 abhigamya raNe mithyA pApenoktaH sutaM prati / / 14 / saMyogA viprayogAzca jAlAnAM prANinAM bhuvam / tanme dahati gAtrANi yanmAM gururabhASata / budbudA iva toyeSu bhavanti na bhavanti ca // 28 satyavAkyo hi rAjaratvaM yadi jIvati me sutH| sarve kSayAntA nicayAH patanAntAH samucchrayAH / satyaM mA marzayanvipro mayi tatparipRSTavAn / / 15 saMyogA viprayogAntA maraNAntaM hi jiivitm||29 kuJjaraM cAntaraM kRtvA nithyopacaritaM myaa| sukhaM duHkhAntamAlasyaM dAkSyaM duHkhaM sukhodayam / subhRzaM rAjyalubdhena pApena guruvAtinA // 16 / bhUtiH zrIhatiH siddhi dakSe nivasantyuta // 30 satyakaJcakamArathAya mayolo gururAhave / nAlaM sukhAya suhRdo nAlaM duHkhAya duhRdaH / azvatthAmA hata iti kuJjare vinipaatite| na ca prajJAlamarthebhyo na sukhebhyo'yalaM dhanam // 31 kAnnu lokAngamiSyAmi kRtvA tatkarma dAruNam / / 17 yathA sRSTo'si kaunteya dhAtrA karmasu tatkuru / aghAtayaM ca yatkaNaM samareSvapalAyinam / ata eva hi siddhiste nezastvamAtmanA nRpa // 32 jyeSThaM bhrAtaramatyutraM ko mattaH pApakRtamaH // 18 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi abhimanyu ca yadvAlaM jAtaM siMhamivAdiSu / saptaviMzo'dhyAyaH // 27 // prAvezayamahaM lubdho vAhinI droNapAlitAm // 19 tadAprabhRti bIbhatsuM na zaknomi nirIkSitum / vaizaMpAyana uvAca kRSNaM ca puNDarIkAkSaM kilbipI bhrUNahA yathA / / 20 jJAtizokAbhitaptasya prANAnabhyutsisRkSataH / draupadI cApyaduHkhAhI paJcaputravinAkRtAm / jyeSThasya pANDuputrasya vyAsaH zokamapAnudat // 1 zocAmi pRthivIM hInAM pazcamiH parvauriva // 21 vyAsa uvaac| so'hamAgaskaraH pApaH pRthivInAzakArakaH / AsIna evamevedaM zoSayiSye kalevaram / / 22 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / prAyopaviSTaM jAnIdhvamadya mAM gurughAtinam / azmagItaM naravyAghra tannibodha yudhiSThira // 2 jAtidhvanyAsvapi yathA na bhaveyaM kulAntakRt // 23 azmAnaM brAhmaNaM prAjJa vaideho janako nRpaH / na bhokSye na ca pAnIyamupayokSye kathaMcana / saMzayaM paripapraccha duHkhazokapariplutaH // 3 zoSayiSye priyAnprANAnihastho'haM tapodhana / / 24 janaka uvAca / yatheSTaM gamyatAM kAmamanujAne prasAdya vaH / Agame yadi vApAye jJAtInAM draviNasya ca / sarve mAmanujAnIta tyakSyAmIdaM kalevaram / / 25 nareNa pratipattavyaM kalyANaM kathamicchatA // 4 vaizaMpAyana uvAca / ___ azmovAca / tamevaMvAdinaM pArtha bandhuzokena bilam / utpannamimamAtmAnaM narasyAnantaraM tataH / maivamityabravIdryAso nigRhya munisattamaH / / 26 / tAni tAnyabhivartante duHkhAni ca sukhAni ca // 5 ativelaM mahArAja na zoka katumarhasi / teSAmanyatarApattau yadyadevopasevate / punaruktaM pravakSyAmi diyametaditi prabho // 27 tattaddhi cetanAmasya haratyabhramivAnilaH // 6 ma.bhA. 253 - 2017 - Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 28.7] mahAbhArate [12. 28. 36 abhijAto'smi siddho'smi nAsmi kevalamAnuSaH / vaidyAzcApyAturAH santi balavantaH sudurblaaH| ityevaM hetubhistasya tribhizcittaM prasicyati // 7 strImantazca tathA SaNDhA vicitraH kAlaparyayaH // 22 sa prasiktamanA bhogAnvisRjya pitRsaMcitAn / kule janma tathA vIryamArogyaM dhairyameva c| . parikSINaH parasvAnAmAdAnaM sAdhu manyate // 8 / saubhAgyamupabhogazca bhavitavyena labhyate // 23 tamatikrAntamaryAdamAdadAnamasAMpratam / santi putrAH subahavo daridrANAmanicchatAm / pratiSedhanti rAjAno lubdhA mRgamiveSubhiH // 9 bahUnAmicchatAM nAsti samRddhAnAM viceSTatAm // 24 ye ca viMzativarSA vA triMzadvarSAzca mAnavAH / vyAdhiragnirjalaM zastraM bubhukSA zvApadaM viSam / pareNa te varSazatAnna bhaviSyanti pArthiva // 10 rajvA ca maraNaM jantoruccAJca patanaM tathA // 25 teSAM paramaduHkhAnAM buddhyA bheSajamAdizet / niryANaM yasya yaddiSTaM tena gacchati hetunA / sarvaprANabhRtAM vRttaM prekSamANastatastataH // 11 dRzyate nAbhyatikrAmannatikrAnto na vA. punaH / / 26 mAnasAnAM punaryonirduHkhAnAM cittavibhramaH / dRzyate hi yuvaiveha vinazyanvasumAnnaraH / aniSTopanipAto vA tRtIyaM nopapadyate // 12 daridrazca parikliSTaH zatavarSI janAdhipa / / 27 evametAni duHkhAni tAni tAnIha mAnavam / / akiMcanAzca dRzyante puruSAzcirajIvinaH / vividhAnyupavartante tathA sAMsparzakAni ca // 13 samRddhe ca kule jAtA vinazyanti pataMgavata // 28 jarAmRtyU ha bhUtAni khAditArau vRkAviva / prAyeNa zrImatAM loke bhoktuM zaktirna vidyate / balinAM durbalAnAM ca hrasvAnAM mahatAmapi // 14 kASThAnyapi hi jIryante daridrANAM narAdhipa // 29 na kazcijAtvatikrAmejarAmRtyU ha mAnavaH / ahametatkaromIti manyate kAlacoditaH / api sAgaraparyantAM vijityemAM vasuMdharAm // 15 yadyadiSTamasaMtoSAdurAtmA pApamAcaran / / 30 sukhaM vA yadi vA duHkhaM bhUtAnAM paryupasthitam / striyo'kSA mRgayA pAnaM prasaGgAnninditA budhaiH / prAptavyamavazaiH sarva parihAro na vidyate // 16 dRzyante cApi bahavaH saMprasaktA bahuzrutAH // 31 pUrve vayasi madhye vApyuttame vA narAdhipa / iti kAlena sarvArthAnIpsitAnIpsitAni c| avarjanIyAste'rthA vai kAzritAzca tato'nyathA // 17 spRzanti sarvabhUtAni nimittaM nopalabhyate // 32 supriyairviprayogazca saMprayogastathApriyaiH / vAyumAkAzamagniM ca candrAdityAvahaHkSape / arthAnI sukhaM duHkhaM vidhAnamanuvartate // 18 / jyotIMSi saritaH zailAnkaH karoti bibharti vA // 3 // prAdurbhAvazca bhUtAnAM dehanyAsastathaiva c| zItamuSNaM tathA varSa kAlena parivartate / prAptivyAyAmayogazca sarvametatpratiSThitam // 19 evameva manuSyANAM sukhaduHkhe nararSabha // 34 gandhavarNarasasparzA nivartante svabhAvataH / nauSadhAni na zAstrANi na homA na punarjapAH / tathaiva sukhaduHkhAni vidhAnamanuvartate // 20 trAyante mRtyunopetaM jarayA vApi mAnavam // 35 AsanaM zayanaM yAnamutthAnaM pAnabhojanam / yathA kASThaM ca kASThaM ca sameyAtAM mahodadhau / niyataM sarvabhUtAnAM kAlenaiva bhvntyut||21 sametya ca vyatIyAtAM tadvadbhUtasamAgamaH // 36 -2018 - Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 28. 37 ] zAntiparva [ 12. 29. 1 ye cApi puruSaiH strIbhirgItavAdyairupasthitAH / api svena zarIreNa kimutAnyena kenacit // 51 ye cAnAthAH parAnnAdAH kAlasteSu samakriyaH // 37 / ka nu te'dya pitA rAjanka nu te'dya pitAmahaH / mAtRpitRsahasrANi putradArazatAni ca / na tvaM pazyasi tAnadya na tvAM pazyanti te'pi ca // saMsAreSvanubhUtAni kasya te kasya vA vayam / / 38 na hyeva puruSo draSTA svargasya narakasya vaa| naivAsya kazcidbhavitA nAyaM bhavati kasyacit / Agamastu satAM cakSurnRpate tamihAcara // 53 pathi saMgatamevedaM dArabandhusuhRdNaiH // 39 caritabrahmacaryo hi prajAyeta yajeta ca / kAsaM kAsmi gamiSyAmi ko nvahaM kimihaasthitH| pitRdevamaharSINAmAnRNyAyAnasUyakaH // 54 kasmAtkamanuzoceyamityevaM sthApayenmanaH / / - sa yajJazIlaH prajane niviSTaH bhanitye priyasaMvAse saMsAre cakravadgatau // 40 prArabrahmacArI prvibhktpkssH| na dRSTapUrva pratyakSaM paralokaM vidurbudhAH / ArAdhayansvargamimaM ca lokaM AgamAMstvanatikramya zraddhAtavyaM bubhUSatA // 41 paraM ca muktvA hRdayavyalIkam // 55 kurvIta pitRdaivatyaM dharmANi ca samAcaret / samyagghi dharma carato nRpasya yajezca vidvAnvidhivatrivarga cApyanuvrajet // 42 dravyANi cApyAharato yathAvat / saMnimajjajagadidaM gambhIreM kAlasAgare / pravRttacakrasya yazo'bhivardhate jarAmRtyumahAgrAhe na kazcidavabudhyate // 43 sarveSu lokeSu carAcareSu // 56 AyurvedamadhIyAnAH kevalaM saparigraham / / . vyAsa uvaac| dRzyante bahavo vaidyA vyAdhibhiH smbhiplutaaH||44 ityevamAjJAya videharAjo te pibantaH kaSAyAMzca sISi vividhAni ca / vAkyaM samagraM pripuurnnhetuH| na mRtyumativartante velAmiva mahodadhiH // 45 azmAnamAmadhya vizuddhabuddhirasAyanavidazcaiva suprayuktarasAyanAH / ryayau gRhaM svaM prati zAntazokaH // 57 dRzyante jarayA bhamA nagA nAgairivottamaiH // 46 tathA tvamapyacyuta muzca zokatathaiva tapasopetAH svAdhyAyAbhyasane ratAH / muttiSTha zakropama hrssmehi| dAtAro yajJazIlAzca na taranti jarAntakau // 47 kSAtreNa dharmeNa mahI jitA te na hyahAni nivartante na mAsA na punaH smaaH| ____tAM bhuJja kuntIsuta mA viSAdIH // 58 jAtAnAM sarvabhUtAnAM na pakSA na punaH ksspaaH||48 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi so'yaM vipulamadhvAnaM kAlena dhruvamadhruvaH / assttaaviNsho'dhyaayH||28|| naro'vazaH samabhyeti sarvabhUtaniSevitam // 49 29 deho vA jIvato'bhyeti jIvo vAbhyeti dehtH| vaizaMpAyana uvAca / pathi saMgatamevedaM dArairanyaizca bandhubhiH // 50 avyAharati kaunteye dharmaputre yudhiSThire / nAyamatyantasaMvAso labhyate jAtu kencit| guDAkezo hRSIkezamabhyabhASata pANDavaH // 1 - 2019 - Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 29. 2] mahAbhArate [ 12. 29. 30 jJAtizokAbhisaMtapto dharmarAjaH paraMtapaH / devA vizvasRjo rAjJo yajJamIyurmahAtmanaH // 16 eSa zokArNave magnastamAzvAsaya mAdhava // 2 yaH spardhAmanayacchakaM devarAjaM zatakratum / sarve sma te saMzayitAH punareva janArdana / zakrapriyaiSI yaM vidvAnpratyAcaSTa bRhaspatiH / asya zokaM mahAbAho praNAzayitumarhasi // 3 saMvartA yAjayAmAsa yaM pIDArtha bRhspteH|| 17 evamuktastu govindo vijayena mahAtmanA / yasminprazAsati satAM nRpatau nRpasattama / paryavartata rAjAnaM puNDarIkekSaNo'cyutaH // 4 akRSTapacyA pRthivI vibabhau cetyamAlinI // 18 anatikramaNIyo hi dharmarAjasya kezavaH / AvikSitasya vai satre vizve devAH sabhAsadaH / bAlyAtprabhRti govindaH prItyA caabhydhiko'rjunaat|| marutaH pariveSTAraH sAdhyAzcAsanmahAtmanaH // 19 saMpragRhya mahAbAhurbhujaM candanabhUpitam / marudgaNA maruttasya yatsomamapibanta te / zailastambhopamaM zauriruvAcAbhivinodayan // 6 devAnmanuSyAngandharvAnatyaricyanta dakSiNAH // 20 zuzubhe vadanaM tasya sudaMSTraM cArulocanam / sa cenmamAra sRJjaya catubhadratarastyayA / vyAkozamiva vispaSTaM padmaM sUryavibodhitam // 7 putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH // 21 mA kRthAH puruSavyAghra zokaM tvaM gAtrazoSaNam / [2] suhotraM cedvaitithinaM mRtaM sRJjaya zuzruma / na hi te sulabhA bhUyo ye hatAsminraNAjire // 8 yasmai hiraNyaM vavRSe maghavAnparivatsaram / / 22 svapnalabdhA yathA lAbhA vitathAH pratibodhane / satyanAmA vasumatI yaM prApyAsIjanAdhipa / evaM te kSatriyA rAjanye vyatItA mahAraNe // 9 hiraNyamavahannayastasmiJjanapadezvare / / 23 sarve hyabhimukhAH zUrA vigatA rnnshobhinH| kUrmAnkarkaTakAnnakrAnmakarAzizukAnapi / naiSAM kazcitpRSThato vA palAyanvApi pAtitaH // 10 nadISvapAtayadrAjanmaghavA lokapUjitaH / / 24 sarve tyaktvAtmanaH prANAnyuddhA vIrA mahAhave / hairaNyApatitAndRSTvA matsyAnmakarakacchapAn / zastrapUtA divaM prAptA na tAzociturhasi // 11 sahasrazo'tha zatazastato'smayata vetithiH // 25 atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam / taddhiraNyamaparyantamAvRttaM kurujAGgale / sRJjayaM putrazokAta yathAyaM prAha nAradaH // 12 IjAno vitate yajJe brAhmaNebhyaH samAhitaH // 26 sukhaduHkhairahaM tvaM ca prajAH sarvAzca sRJjaya / sa cenmamAra sRJjaya caturbhadratarastvayA / avimuktaM cariSyAmastatra kA paridevanA / / 13 putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH / mahAbhAgyaM paraM rAjJAM kIrtyamAnaM mayA shRnnu| adakSiNamayajvAnaM zvaitya saMzAmya mA zucaH // 2 // gacchAvadhAnaM nRpate tato duHkhaM prahAsyasi // 14 [3] aGgaM bRhadrathaM caiva mRtaM zuzruma sRJjaya / mRtAnmahAnubhAvAMstvaM zrutvaiva tu mahIpatIn / yaH sahasraM sahasrANAM zvetAnazvAnavAsRjat // 28 zrutvApanaya saMtApaM zRNu vistarazazca me // 15 sahasraM ca sahasrANAM kanyA hemavibhUSitAH / [1] AvikSitaM maruttaM me mRtaM sRJjaya zuzruhi / IjAno vitate yajJe dakSiNAmatyakAlayat // 29 yasya sendrAH savaruNA bRhaspatipurogamAH / / zataM zatasahasrANAM vRSANAM hemamAlinAm / - 2020 - Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 29. 301 zAntiparva [12. 29. 59 punaH / gavAM sahasrAnucaraM dakSiNAmatyakAlayat // 30 sahasraM yatra padmAnAM kaNvAya bharato dadau // 44 aGgasya yajamAnasya tadA viSNupade girau| sa cenmamAra sRJjaya caturbhadratarastvayA / amAdyadindraH somena dakSiNAbhirdvijAtayaH // 31 putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH // 45 yasya yajJeSu rAjendra zatasaMkhyeSu vai punaH / [6] rAmaM dAzarathiM caiva mRtaM zuzruma sRJjaya / devAnmanuSyAngandharvAnatyaricyanta dakSiNAH // 32 / yo'nvakampata vai nityaM prajAH putrAnivaurasAn // 46 na jAto janitA cAnyaH pumAnyastatpradAsyati / vidhavA yasya viSaye nAnAthAH kAzcanAbhavan / yadaGgaH pradadau vittaM somasaMsthAsu saptasu // 33 sarvasyAsIpitRsamo rAmo rAjyaM ydaanvshaat||47 sa cenmamAra sRJjaya caturbhadratarastvayA / kAlavarSAzca parjanyAH sasyAni rasavanti ca / putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH // 34 nityaM subhikSamevAsIdrAme rAjyaM prazAsati // 48 [4] zibimauzInaraM caiva mRtaM zuzruma sRJjaya / prANino nApsu majjanti nAnarthe pAvako'dahat / ya imAM pRthivIM kRtsnAM carmavatsamaveSTayat / / 35 na vyAlajaM bhayaM cAsIdrAme rAjyaM prazAsati // 49 mahatA rathaghoSeNa pRthivImanunAdayan / AsanvarSasahasrANi tathA putrasahasrikAH / ekacchatrAM mahIM cakre jaitreNekarathena yaH // 36 arogAH sarvasiddhArthAH prajA rAme prazAsati // 50 yAvadadya gavAzvaM syAdAraNyaiH pazubhiH saha / nAnyonyena vivAdo'bhUtstrINAmapi kuto nRNAm / tAvatIH pradadau gAH sa zibirauzInaro'dhvare // 37 dharmanityAH prajAzcAsanrAme rAjyaM prazAsati // 51 nodyantAraM dhuraM tasya kaMcinmene prajApatiH / nityapuSpaphalAzcaiva pAdapA nirupadravAH / na bhUtaM na bhaviSyantaM sarvarAjasu bhaart| sarvA droNadughA gAvo rAme rAjyaM prazAsati // 52 anyatrauzInarAcchaibyAdrAjarSarindravikramAt // 38 / sa caturdaza varSANi vane proSya mahAtapAH / sa cenmamAra sRJjaya caturbhadratarastvayA / dazAzvamedhAJjArUthyAnAjahAra nirargalAn // 53 putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH / zyAmo yuvA lohitAkSo mattavAraNavikramaH / adakSiNamayajvAnaM taM dhai saMzAmya mA zucaH // 39 daza varSasahasrANi rAmo rAjyamakArayat // 54 [5] bharataM caiva dauHpanti mRtaM sRJjaya zuzruma / sa cenmamAra sRJjaya cturbhdrtrstvyaa| zAkuntaliM maheSvAsaM bhUridraviNatejasam // 40 putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH // 55 yo baddhA triMzato hyazvAndevebhyo ramunAmanu / [7] bhagIrathaM ca rAjAnaM mRtaM zuzruma sRJjaya / sarasvatI viMzatiM ca gaGgAmanu caturdaza // 41 yasyendro vitate yajJe somaM pItvA madotkaTaH // 56 azvamedhasahasreNa rAjasUyazatena ca / asurANAM sahasrANi bahUni surasattamaH / iSTavAnsa mahAtejA dauHSantirbharataH purA // 42 ajayadvAhuvIryeNa bhagavAnpAkazAsanaH / / 57 bharatasya mahatkarma sarvarAjasu pArthivAH / yaH sahasraM sahasrANAM kanyA hemavibhUSitAH / khaM. mA iva bAhubhyAM nAnugantumazaknuvan // 43 / IjAno vitete yajJe dakSiNAmatyakAlayat // 58 paraM sahasrAdyo baddhA hayAnvedI vicitya c| / sarvA rathagatAH kanyA rathAH sarve caturyujaH / -2021 -- Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 29. 59] mahAbhArate [12. 29. 89 rathe rathe zataM nAgAH padmino hemamAlinaH // 59 yaM devA maruto garbha pituH pArzadapAharan // 74 sahasramazvA ekaikaM hastinaM pRSThato'nvayuH / saMvRddho yuvanAzvasya jaThare yo mahAtmanaH / gavAM sahasramazve'zve sahasraM gavyajAvikam // 60 pRSadAjyodbhavaH zrImAMtrilokavijayI nRpa // 75 upahare nivasato yasyAGke niSasAda ha / yaM dRSTvA piturutsaGge zayAnaM devarUpiNam / gaGgA bhAgIrathI tasmAdurvazI hyabhavatpurA // 61 anyonyamabruvandevAH kamayaM dhAsyatIti vai // 76 bhUridakSiNamikSvAkuM yajamAnaM bhagIratham / mAmeva dhAsyatItyevamindro abhyavapadyata / . trilokapathagA gaGgA duhitRtvamupeyuSI / / 62 mAMdhAteti tatastasya nAma cakre zatakratuH // 77 . sa cenmamAra sRJjaya caturbhadratarastvayA / tatastu payaso dhArAM puSTihetormahAtmanaH / putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH // 63 tasyAsye yauvanAzvasya pANirindrasya cAsravat // 78 [8] dilIpaM caivailavilaM mRtaM zuzruma sRJjaya / taM pibanpANimindrasya samAmahnA vyavardhata / yasya karmANi bhUrINi kathayanti dvijaatyH|| 64 sa AsIhAdazasamo dvAdazAhena pArthiva // 79 imAM vai vasusaMpannAM vasudhAM vasudhAdhipaH / tamiyaM pRthivI sarvA ekAlA samapadyata / dadau tasminmahAyajJe brAhmaNebhyaH samAhitaH / / 65 dharmAtmAnaM mahAtmAnaM zUramindrasamaM yudhi // 80 tasyeha yajamAnasya yajJe yajJe purohitaH / ya AgAraM hi nRpati maruttamasitaM gym| sahasraM vAraNAnhaimAndakSiNAmatyakAlayat / / 66 aGgaM bRhadrathaM caiva mAMdhAtA samare'jayat // 81 yasya yajJe mahAnAsIyUpaH zrImAnhiraNmayaH / / yauvanAzvo yadAGgAraM samare samayodhayat / taM devAH karma kurvANAH zakrajyeSThA upAzrayan // 67 visphArairdhanuSo devA dyaurabhedIti menire // 82 caSAlo yasya sauvarNastasminyUpe hiraNmaye / yataH sUrya udeti sma yatra ca pratitiSThati / nanRturdevagandharvAH SaTsahasrANi saptadhA / / 68 sarvaM tadyauvanAzvasya mAMdhAtuH kSetramucyate // 83 avAdayattatra vINAM madhye vizvAvasuH svayam / azvamedhazateneSTvA rAjasUyazatena ca / sarvabhUtAnyamanyanta mama vAdayatItyayam // 69 adadAdrohitAnmatsyAnbrAhmaNebhyo mahIpatiH // 84 etadrAjJo dilIpasya rAjAno nAnucakrire / hairaNyAnyojanotsedhAnAyatAndazayojanam / yattriyo hemasaMpannAH pathi mattAH sma zerate // 70 atiriktAndvijAtibhyo vyabhajannitare janAH // 85 rAjAnamugradhanvAnaM dilIpaM satyavAdinam / sa cenmamAra sRJjaya caturbhadratarastvayA / ye'pazyansumahAtmAnaM te'pi svargajito narAH // 71 putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH // 86 trayaH zabdA na jIryante dilIpasya niveshne| [10] yathAtiM nAhuSaM caiva mRtaM zuzruma sRJjaya / svAdhyAyaghoSo jyAghoSo dIyatAmiti caiva hi // 72 / ya imAM pRthivIM sarvAM vijitya sahasAgarAm // 87 sa cenmamAra sRJjaya caturbhadratarastvayA / zamyApAtenAbhyatIyAdvedIbhizcitrayannRpa / putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH // 73 / IjAnaH kratubhiH puNyaiH paryagacchadvasuMdharAm // 88 [9] mAMdhAtAraM yauvanAzvaM mRtaM zuzruma sRnyjy| / iSTvA RtusahasreNa vAjimedhazatena ca / - 2022 - Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 29. 89] zAntiparva [12. 29. 118 tarpayAmAsa devendra tribhiH kAJcanapardataiH // 89 / yaH sa varSazataM rAjA hutaziSTAzano'bhavat / / 104 vyUDhe devAsure yuddhe hatvA daiteyadAnavAn / yasmai vahnirvarAnprAdAttato vanne varAngayaH / vyabhajatpRthivIM kRtsnA yayAtinahupAtmajaH / / 90 dadato me'kSA cAstu dharme zraddhA ca vardhatAm / / 105 anteSu putrAgnikSipya yadudrukSupurogamAn / mano me ramatAM satye tvatprasAdAdbhutAzana / pUruMrAjye'bhiSicya sve sadAraH prasthito vnm||91 lebhe ca kAmAMstAnsarvAnpAvakAditi naH zrutam / / sa cenmamAra sRJjaya caturbhadratarastvayA / darzana paurNamAsena cAturmAsyaiH punaH punaH / putrAtpuNyataracaiva mA putramanutapyathAH / / 92 ayajatsa mahAtejAH sahasaM parivatsarAn / / 107 [11] ambarISaM ca nAbhAgaM mRtaM zuzruma sRJjaya / zataM gavAM sahasrANi zatamazvazatAni ca / yaM prajA vajire puNyaM goptAraM nRpasattama / / 93 utthAyotthAya vai prAdAtsahasraM parivatsarAn // 108 yaH sahasraM sahasrANAM rAjJAmayuta yAjinAm / / tarpayAmAsa somena devAnvitairdvijAnapi / IjAno vitate yajJe brAhmaNebhyaH smaahitH|| 94 pinsvadhAbhiH kAmaizca striyaH svAH puruSarSabha / naitatpUrva janAzcarna kariSyanti cApare / sauvarNAM pRthivIM kRtvA dazavyAmAM dvirAyatAm / ityambarISaM nAbhAgamanvamodanta dakSiNAH // 95 dakSiNAmadarAjA vAjimedhamahAmakhe // 110 zataM rAjasahasrANi zataM rAjazatAni ca / yAvatyaH sikatA rAjangaGgAyAH puruSarSabha / sarve'zvamedhairIjAnArate'bhyayudakSiNAyanam // 96 tAvatIreva gAH prAdAdAmUrtarayaso gayaH // 111 sa cenmamAra sRJjaya caturbhadratararatvayA / sa cenmamAra sRJjaya caturbhadratarastvayA / putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH // 97 putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH // 112 [12] zazabindu caitrarathaM mRtaM zuzruma saJjaya / [14] rantidevaM ca sAGkRtyaM mRtaM zuzruma sRJjaya / yasya bhAryAsahasrANAM zatamAsInmahAtmanaH // 98 samyagArAdhya yaH zakraM varaM lebhe mhaayshaaH||113 sahasraM tu sahasrANAM yasyAsazAzabindavaH / annaM ca no bahu bhavedatithIMzca labhemahi / hiraNyakavacAH sarve sarve cottamadhanvinaH // 59 zraddhA ca no mA vyagamanmA ca yAciSma kaMcana / / zataM kanyA rAjaputramekaikaM pRSThato'nvayuH / upAtiSThanta pazavaH svayaM taM saMzitavratam / kanyAM kanyAM zataM nAgA nAgaM nAgaM zataM rthaaH||100 grAmyAraNyA mahAtmAnaM rantidevaM yazasvinam // 115 rathaM rathaM zataM cAzvA dezajA hemamAlinaH / mahAnadI carmarAzerukledAtsuye yataH / azvamazvaM zataM gAvo gAM gAM tadvadajAvikam / / 101 tatazcarmaNvatItyevaM vikhyAtA sA mahAnadI / / 116 etaddhanamaparyantamazvamedhe mhaamkhe| brAhmaNebhyo dadau niSkAnsadasi pratate nRpaH / zazabindumahArAja brAhmaNebhyaH samAdizat / / 102 tubhyaM tubhyaM niSkamiti yatrAkrozanti vai dvijAH / sa cenmamAra sRzya caturbhadratarastvayA / sahasraM tubhyamityuktvA brAhmaNAnsma prpshte||117 putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH // 103 | anvAhAryopakaraNaM dravyopakaraNaM ca yan / 13] gayamAmUrtarayasaM mRtaM zuzruma sRJjaya / ghaTAH sthAlyaH kaTAhAzca pAcyazca piTharA api / - 2023 - Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 29. 118 ] mahAbhArate [12. 29. 141 na tatkiMcidasauvarNaM rantidevasya dhImataH // 118 yathAbhikAmamavasankSetreSu ca gRheSu ca // 133 sAGkRte rantidevasya yAM rAtrimavasadgRhe / ApaH saMstambhire yasya samudrasya yiyAsataH / Alabhyanta zataM gAvaH sahasrANi ca viMzatiH // 119 saritazcAnudIryanta dhvajasaGgazca nAbhavat // 134 tatra sma sUdAH krozanti sumRSTamaNikuNDalAH / / hairaNyAMstrinalotsedhAnparvatAnekaviMzatim / sUpabhUyiSThamaznIdhvaM nAdya mAMsaM yathA purA // 120 brAhmaNebhyo dadau rAjA yo'zvamedhe mhaamkhe||135 sa cenmamAra sRJjaya caturbhadratarastvayA / sa cenmamAra sRJjaya caturbhadratarastvayA / putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH / / 121 / / putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH // 136 [15] sagaraM ca mahAtmAnaM mRtaM zuzruma sRJjaya / kiM vai tUSNIM dhyAyasi sRJjaya tvaM aikSvAkaM puruSavyAghramatimAnuSavikramam / / 122 ___ na me rAjanvAcamimAM zRNoSi / SaSTiH putrasahasrANi yaM yAntaM pRsstthto'nvyuH| na cenmoghaM vipralaptaM mayedaM .. nakSatrarAjaM varSAnte vyabhre jyotirgaNA iva / / 123 pathyaM mumUrSoriva samyaguktam // 137 ekacchatrA mahI yasya praNatA hyabhavatpurA / sRJjaya uvaac| yo'zvamedhasahasreNa tarpayAmAsa devatAH // 124 zRNomi te nArada vAcametAM . yaH prAdAtkAzcanastambhaM prAsAdaM sarvakAJcanam / vicitrArthI srajamiva punnygndhaam| . pUrNa padmadalAkSINAM strINAM zayanasaMkulam // 125 rAjarSINAM puNyakRtAM mahAtmanAM dvijAtibhyo'nurUpebhyaH kaamaanuccaavcaaNstthaa|| ___ kIrtyA yuktAM zokanirNAzanArtham // 138 yasyAdezena tadvintaM vyabhajanta dvijAtayaH // 126 na te moghaM vipralaptaM maharSe khAnayAmAsa yaH kopAtpRthivIM sAgarAGkitAm / dRSTvaiva tvAM nAradAhaM vizokaH / yasya nAmnA samudrazca sAgaratvamupAgataH // 127 zuzrUSe te vacanaM brahmavAdisa cenmamAra sRJjaya caturbhadratarastvayA / na te tRpyAmyamRtasyeva pAnAt // 139 putrAtpuNyatarazcaiva mA putramanutapyathAH // 128 amoghadarzinmama cetprasAda [16] rAjAnaM ca pRthu vainyaM mRtaM zuzruma sRJjaya / ___sutAghadagdhasya vibho prakuryAH / yamabhyaSizcansaMbhUya mahAraNye maharSayaH // 129 mRtasya saMjIvanamadya me syAprathayiSyati vai lokAnpRthurityeva zabditaH / ___ ttava prasAdAtsutasaMgamazca // 140 kSatAcca nastrAyatIti sa tasmAtkSatriyaH smRtH||130 nArada uvaac| pRthu vainyaM prajA dRSTvA raktAH smeti yadabruvan / yaste putro dayito'yaM viyAtaH tato rAjeti nAmAsya anurAgAdajAyata // 131 svarNaSTIvI yamadAtparvataste / akRSTapacyA pRthivI puTake puTake madhu / punaste taM putramahaM dadAmi sarvA droNadughA gAvo vainyasyAsanprazAsataH / / 132 hiraNyanAbhaM varSasahasriNaM ca // 141 arogAH sarvasiddhArthA manuSyA akutobhyaaH| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ekonatriMzo'dhyAyaH / -2024 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 30. 1] zAntiparva [12. 30. 27 paramaM saumya ityuktastAbhyAM rAjA zazAsa tAm / yudhiSThira uvAca / kanye viprAvupacara devavapitRvacca ha // 13 sa kathaM kAzcanaSThIvI sRJjayasya suto'bhavat / sA tu kanyA tathetyuktvA pitaraM dharmacAriNI / parvatena kimarthaM ca dattaH kena mamAra ca // 1 yathAnidezaM rAjJastau satkRtyopacacAra ha // 14 yadA varSasahasrAyustadA bhavati mAnavaH / tasyAstathopacAreNa rUpeNApratimena ca / kathamaprAptakaumAraH sRJjayasya suto mRtaH // 2 nAradaM hRcchayastUrNaM sahasaivAnvapadyata // 15 utAho nAmamAtraM vai suvarNaSThIvino'bhavat / vavRdhe ca tatastasya hRdi kAmo mahAtmanaH / tadhyaM vA kAJcanaSThIvItyetadicchAmi veditum // 3 yathA zuklasya pakSasya pravRttAvuDurATchanaiH // 16 vAsudeva uvAca / na ca taM bhAgineyAya parvatAya mahAtmane / atra te kathayiSyAmi yathA vRttaM jneshvr| zazaMsa manmathaM tIvra vrIDamAnaH sa dharmavit // 17 nAradaH parvatazcaiva prAgRSI lokapUjitau // 4 tapasA ceGgitenAtha parvato'tha bubodha tat / mAtulo bhAgineyazca devalokAdihAgatau / kAmAta nAradaM kruddhaH zazApainaM tato bhRzam // 18 vihartukAmau saMprItyA mAnuSyeSu purA prabhU // 5 kRtvA samayamavyagro bhavAnvai sahito mayA / havi:pavitrabhojyena devabhojyena caiva h| yo bhaveddhadi saMkalpaH zubho vA yadi vaashubhH|| 19 nArado mAtulazcaiva bhAgineyazca parvataH // 6 anyonyasya sa Akhyeya iti tadvai mRSA kRtam / tAvubhau tapasopetAvavanItalacAriNau / bhavatA vacanaM brahmastasmAdetadvadAmyaham // 20 bhuJjAnau mAnuSAnbhogAnyathAvatparyadhAvatAm / / 7 na hi kAma pravartantaM bhavAnAcaSTa me purA / prItimantau mudA yuktau samayaM tatra cakratuH / sukumArU kumAryAM te tasmAdeSa zapAmyaham // 21 yo bhaveddhRdi saMkalpaH zubho vA yadi vAzubhaH / brahmavAdI guruyasmAttapasvI brAhmaNazca san / anyonyasya sa Akhyeyo mRSA zApo'nyathA bhavet // akArSIH samayabhraMzamAvAbhyAM yaH kRto mithH||22 tau tatheti pratijJAya maharSI lokapUjitau / zapsye tasmAtsusaMkruddho bhavantaM taM nibodha me / sRjayaM zvaityamabhyetya rAjAnamidamUcatuH // 9 sukumArI ca te bhAryA bhaviSyati na sNshyH||23 AvAM bhavati vatsyAvaH kaMcitkAlaM hitAya te / vAnaraM caiva kanyA tvAM vivAhAtprabhRti prabho / yathAvatpRthivIpAla AvayoH praguNIbhava / saMdrakSyanti narAzcAnye svarUpeNa vinAkRtam // 24 tatheti kRtvA tau rAjA satkRtyopacacAra ha // 10 sa tadvAkyaM tu vijJAya nAradaH parvatAttadA / tataH kadAcittau rAjA mahAtmAnau tathAgatau / azapattamapi krodhAdbhAgineyaM sa mAtulaH // 25 abravItparamaprItaH suteyaM varavarNinI // 11 / tapasA brahmacaryeNa satyena ca damena ca / ekaiva mama kanyaiSA yuvA paricariSyati / yukto'pi dharmanityazca na svargavAsamApsyasi // 26 varzanIyAnavadyAGgI zIlavRttasamanvitA / tau tu zaptvA bhRzaM kruddhau parasparamamarSaNau / sukumArI kumArI ca padmakiJjalkasaMnibhA // 12 / pratijagmaturanyonyaM kruddhAviva gajottamau // 27 ma. bhA. 254 - 2025 - Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 30. 28 ] mahAbhArate [12. 31. 12 31 parvataH pRthivIM kRtsnA vicacAra mahAmuniH / pratyakSakarmA sarvasya nArado'yaM mahAnRSiH / pUjyamAno yathAnyAyaM tejasA svena bhArata // 28 eSa vakSyati vai pRSTho yathA vRttaM narottama // 42 atha tAmalabhatkanyAM nAradaH sRJjayAtmajAm / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dharmeNa dharmapravaraH sukumArImaninditAm / / 29 triMzo'dhyAyaH // 30 // sA tu kanyA yathAzApaM nAradaM taM dadarza ha / pANigrahaNamatrANAM prayogAdeva vAnaram // 30 vaizaMpAyana uvAca / sukumArI ca devarSi vAnarapratimAnanam / tato rAjA pANDusuto nAradaM pratyabhASata / naivAvamanyata tadA prItimatyeva cAbhavat // 31 bhagavazrotumicchAmi suvarNaSThIvisaMbhavam // 1 upatasthe ca bhartAraM na cAnyaM manasApyagAt / evamuktaH sa ca munirdharmarAjena nAradaH / devaM muniM vA yakSaM vA patitve pativatsalA // 32 AcacakSe yathA vRttaM suvarNaSThIvinaM prati // .2 tataH kadAcidbhagavAnparvato'nusasAra h| evametanmahArAja yathAyaM kezavo'bravIt / vanaM virahitaM kiMcittatrApazyatsa nAradam / / 33 kAryasyAsya tu yaccheSaM tatte vakSyAmi pRcchtH||3 tato'bhivAdya provAca nAradaM parvatastadA / ahaM ca parvatazcaiva svasrIyo me mahAmuniH / bhavAnprasAdaM kurutAM svargAdezAya me prabho // 34 vastukAmAvabhigatau sRJjayaM jayatAM varam // 4 tamuvAca tato dRSTvA parvataM nAradastadA / tatra saMpUjitau tena vidhidRSTena karmaNA / kRtAJjalimupAsInaM dInaM dInataraH svayam // 35 sarvakAmaiH suvihitau nivasAvo'sya vezmani // 5 tvayAhaM prathamaM zapto vAnarastvaM bhaviSyasi / vyatikrAntAsu varSAsu samaye gamanasya ca / ityuktena mayA pazcAcchaptastvamapi matsarAt / / parvato mAmuvAcedaM kAle vacanamarthavat // 6 adyaprabhRti vai vAsaM svarge nAvApsyasIti ha // 36 AvAmasya narendrasya gRhe paramapUjitau / tava naitaddhi sadRzaM putrasthAne hi me bhavAn / / uSitau samaye brahmaMzcintyatAmatra sAMpratam // 7 nivartayetAM tau zApamanyo'nyena tadA munI // 37 tato'hamabruvaM rAjanparvataM zubhadarzanam / zrIsamRddhaM tadA dRSTvA nAradaM devarUpiNam / sarvametattvayi vibho bhAgineyopapadyate // 8 sukumArI pradudrAva parapatyabhizaGkayA // 38 vareNa chandyatAM rAjA labhatAM yadyadicchati / tAM parvatastato dRSTvA pradravantImaninditAm / AvayostapasA siddhi prApnotu yadi manyase // 9 abravIttava bhtess nAtra kAryA vicAraNA // 39 tata AhUya rAjAnaM sRJjayaM zubhadarzanam / RSiH paramadharmAtmA nArado bhagavAnprabhuH / parvato'numataM vAkyamuvAca munipuMgavaH // 10 tavaivAbhedyahRdayo mA te bhUdatra saMzayaH // 40 prItau vo nRpa satkAraistava hyArjavasaMbhRtaiH / sAnunItA bahuvidhaM parvatena mahAtmanA / AvAbhyAmabhyanujJAto varaM nRvara cintaya // 11 zApadoSaM ca taM bhartuH zrutvA svAM prakRtiM gtaa| devAnAmavihiMsAyAM yadbhavenmAnuSakSamam / parvato'tha yayau svargaM nArado'tha yayau gRhAn // 41 / tadgRhANa mahArAja pUjA) nau mato bhavAn // 12 -2026 - Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 31. 13 ] zAntiparva [ 12. 31. 39 sRJjaya uvAca / tadadbhutatamaM loke paprathe kurusattama / prItI bhavantau yadi me kRtametAvatA mama / / bubudhe tacca devendro varadAnaM mahAtmanoH // 25 eSa eva paro lAbho nivRtto me mahAphalaH // 13 / tatastvabhibhavAdbhIto bRhaspatimate sthitaH / nArada uvaac| kumArasyAntaraprekSI babhUva balavRtrahA // 26 tamevaMvAdinaM bhUyaH parvataH pratyabhASata / codayAmAsa vajraM sa divyAstraM mUrtisaMsthitam / vRNISva rAjansaMkalpo yaste hRdi ciraM sthitH||14 vyAghro bhUtvA jahImaM tvaM rAjaputramiti prbho||27 vivRddhaH kila vIryeNa mAmeSo'bhibhaviSyati / sRJjaya uvAca / abhIpsAmi sutaM vIraM vIryavantaM dRDhavratam / sRJjayasya suto vajra yathainaM parvato dadau // 28 AyuSmantaM mahAbhAgaM devarAjasamadyutim // 15 evamuktastu zakreNa vajraH parapuraMjayaH / parvata uvAca / kumArasyAntaraprekSI nityamevAnvapadyata // 29 sRJjayo'pi sutaM prApya devarAjasamadyutim / bhaviSyatyeSa te kAmo na tvAyuSmAnbhaviSyati / hRSTaH sAntaHpuro rAjA vananityo'bhavattadA // 30 devarAjAbhibhUtyarthaM saMkalpo hyeSa te hRdi // 16 tato bhAgIrathItIre kadAcidvananirjhare / suvarNaSThIvanAccaiva svarNaSThIvI bhaviSyati / dhAtrIdvitIyo bAlaH sa krIDArthaM paryadhAvata // 31 rakSyazca devarAjAtsa devarAjasamadyutiH // 17 paJcavarSakadezIyo bAlo nAgendravikramaH / nArada uvAca / sahasotpatitaM vyAghramAsasAda mahAbalaH / / 32 tacchrutvA sRJjayo vAkyaM parvatasya mahAtmanaH / tena caiva viniSpiSTo vepamAno nRpAtmajaH / prasAdayAmAsa tadA naitadevaM bhavediti // 18 vyasuH papAta medinyAM tato dhAtrI vicukruze // 33 AyuSmAnme bhavetputro bhavatastapasA mune / hatvA tu rAjaputraM sa tatraivAntaradhIyata / na ca taM parvataH kiMciduvAcendravyapekSayA // 19 zArdUlo devarAjasya mAyayAntarhitastadA // 34 tamahaM nRpatiM dInamabruvaM punareva tu| dhAtryAstu ninadaM zrutvA rudatyAH paramArtavat / smartavyo'haM mahArAja darzayiSyAmi te smRtH||20 abhyadhAvata taM dezaM svayameva mahIpatiH // 35 ahaM te dayitaM putraM pretarAjavazaM gatam / sa dadarza gatAsuM taM zayAnaM pItazoNitam / punasyAmi tadrUpaM mA zucaH pRthivIpate // 21 kumAraM vigatAnandaM nizAkaramiva cyutam // 36 evamuktvA tu nRpatiM prayAtau svo yathepsitam / sa tamutsaGgamAropya paripIDitavakSasam / saJjayazca yathAkAmaM praviveza svamandiram // 22 putraM rudhirasaMsiktaM paryadevayadAturaH // 37 saJjayasyAtha rAjarSeH ksmiNshcitkaalpryye| tatastA mAtarastasya rudantyaH zokakarzitAH / jajJe putro mahAvIryastejasA prajvalanniva // 23 abhyadhAvanta taM dezaM yatra rAjA sa sRJjayaH // 38 vavRdhe sa yathAkAlaM sarasIva mahotpalam / tataH sa rAjA sasmAra mAmantargatamAnasaH / babhUva kAzcanaSThIvI yathArthaM nAma tasya tat // 24 / taccAhaM cintitaM jJAtvA gatavAMstasya darzanam // 39 - 2027 - Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 31. 40] mahAbhArate [ 12. 32. 18 sa mayaitAni vAkyAni zrAvitaH zokalAlasaH / pramANamapramANaM yaH kuryAnmohavazaM gataH / yAni te yaduvIreNa kathitAni mahIpate // 40 bhRtyo vA yadi vA putrastapasvI vApi kazcana / saMjIvitazcApi mayA vAsavAnumate tadA / pApAnsarvairupAyaistAniyacchedvAtayeta vA // 6 bhavitavyaM tathA tacca na tacchakyamato'nyathA // 41 ato'nyathA vartamAno rAjA prApnoti kilbiSam / ata UrdhvaM kumAraH sa svarNaSThIvI mahAyazAH / / dharma vinazyamAnaM hi yo na rakSetsa dharmahA // . cittaM prasAdayAmAsa piturmAtuzca vIryavAn // 42 te tvayA dharmahantAro nihatAH spdaanugaaH|| kArayAmAsa rAjyaM sa pitari svargate vibhuH| svadharme vartamAnastvaM kiM nu zocasi pANDava / varSANAmekazatavatsahasraM bhImavikramaH // 43 rAjA hi hanyAidyAcca prajA rakSecca dharmataH // 8. tata iSTvA mahAyajJairbahubhirbhUridakSiNaiH / yudhiSThira uvaac| tarpayAmAsa devAMzca pitRRzcaiva mahAdyutiH / / 44 na te'bhizakke vacanaM yadbhavISi tapodhana / utpAdya ca bahUnputrAnkulasaMtAnakAriNaH / / aparokSo hi te dharmaH sarvadharmabhRtAM vara // 9 kAlena mahatA rAjankAladharmamupeyivAn // 45 mayA hyavadhyA bahavo ghAtitA rAjyakAraNAt / sa tvaM rAjendra saMjAtaM zokametannivartaya / tAnyakAryANi me brahmandahanti ca tapanti ca // 10 yathA tvAM kezavaH prAha vyAsazca sumahAtapAH // 46 vyAsa uvAca / pitRpaitAmahaM rAjyamAsthAya dhuramuTThaha / Izvaro vA bhavetkartA puruSo vApi bhArata / iSTvA puNyairmahAyajJairiSTAllokAnavApsyasi // 47 haTho vA vartate loke karmajaM vA phalaM smRtam // 11 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi IzvareNa niyuktA hi sAdhvasAdhu ca pArthiva / ekatriMzo'dhyAyaH // 31 // kurvanti puruSAH karma phalamIzvaragAmi tat // 12 32 yathA hi puruSazchindyAdRkSaM parazunA vane / vaizaMpAyana uvAca / chettureva bhavetpApaM parazorna kathaMcana // 13 tUSNIbhUtaM tu rAjAnaM zocamAnaM yudhiSThiram / atha vA tadupAdAnAtprApnuyuH karmaNaH phalam / tapasvI dharmatattvajJaH kRSNadvaipAyano'bravIt // 1 daNDazastrakRtaM pApaM puruSe tanna vidyate // 14 prajAnAM pAlanaM dharmo rAjJAM rAjIvalocana / na caitadiSTaM kaunteya yadanyena phalaM kRtam / dharmaH pramANaM lokasya nityaM dharmAnuvartanam // 2 prApnuyAditi tasmAcca Izvare tannivezaya // 15 anutiSThasva vai rAjanpitRpaitAmahaM padam / atha vA puruSaH kartA karmaNoH zubhapApayoH / brAhmaNeSu ca yo dharmaH sa nityo vednishcitH||3 na paraM vidyate tasmAdevamanyacchubhaM kuru // 16 tatpramANaM pramANAnAM zAzvataM bharatarSabha / na hi kshcitkcidraajndissttaatprtinivrtte| tasya dharmasya kRtsnasya kSatriyaH parirakSitA // 4 / daNDazastrakRtaM pApaM puruSe tanna vidyate // 17 . tathA yaH pratihantyasya zAsanaM viSaye naraH / yadi vA manyase rAjanhaThe lokaM pratiSThitam / sa bAhubhyAM vinigrAhyo lokayAtrAvighAtakaH // 5 / evamapyazubhaM karma na bhUtaM na bhaviSyati // 18 - 2028 - Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 32. 19] zAntiparva [12. 34. 8 athAbhipattirlokasya kartavyA zubhapApayoH / asmAnantakarAndhorAnpANDavAnvRSNisaMhitAn / mabhipannatamaM loke rAjJAmudyatadaNDanam // 19 AkrozantyaH kRzA dInA nipatantyazca bhUtale // 8 athApi loke karmANi samAvartanta bhArata / apazyantyaH pitRnbhrAtRnpatInputrAMzca yoSitaH / zubhAzubhaphalaM ceme prApnuvantIti me matiH // 20 tyaktvA prANAnpriyAnsarvA gamiSyanti ymkssym||9 evaM satyaM zubhAdezaM karmaNastatphalaM dhruvam / vatsalatyAhijazreSTha tatra me nAsti saMzayaH / yaja tadrAjazArdUla maivaM zoke manaH kRthAH // 21 vyaktaM saukSmyAca dharmasya prApsyAmaH strIvadhaM vayam // khadharme vartamAnasya sApavAde'pi bhArata / te vayaM suhRdo hatvA kRtvA pApamanantakam / evamAtmaparityAgastava rAjanna zobhanaH // 22 narake nipatiSyAmo hyadhaHzirasa eva ca // 11 vihitAnIha kaunteya prAyazcittAni karmiNAm / . zarIrANi vimokSyAmastapasogreNa sattama / zarIravAMstAni kuryAdazarIraH parAbhavet / / 23 AzramAMzca vizeSAMstvaM mamAcakSva pitAmaha // 12 tadrAjaJjIvamAnastvaM prAyazcittaM cariSyasi / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi prAyazcittamakRtvA tu pretya taptAsi bhArata // 24 trayastriMzo'dhyAyaH // 33 // iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dvAtriMzo'dhyAyaH // 32 // vaizaMpAyana uvAca / yudhiSThirasya tadvAkyaM zrutvA dvaipAyanastadA / yudhiSThira uvAca / samIkSya nipuNaM buddhyA RSiH provAca paannddvm||1 hatAH putrAzca pautrAzca bhrAtaraH pitarastathA / mA viSAdaM kRthA rAjankSatradharmamanusmara / dhazurA guravazcaiva mAtulAH sapitAmahAH // 1 svadharmeNa hatA hyete kSatriyAH kSatriyarSabha // 2 kSatriyAzca mahAtmAnaH saMbandhisuhRdastathA / kAGkSamANAH zriyaM kRtsnAM pRthivyAM ca mahadyazaH / yasyA jJAtayazcaiva bhrAtarazca pitAmaha // 2 kRtAntavidhisaMyuktAH kAlena nidhanaM gatAH // 3 vazca manuSyendrA nAnAdezasamAgatAH / na tvaM hantA na bhImo'pi nArjuno na yamAvapi / titA rAjyalubdhena mayaikena pitAmaha // 3 kAlaH paryAyadharmeNa prANAnAdatta dehinAm // 4 stAdRzAnahaM hatvA dharmanityAnmahIkSitaH / na yasya mAtApitarau nAnugrAhyo'sti kazcana / asakRtsomapAnvIrAnki prApsyAmi tapodhana / / 4 karmasAkSI prajAnAM yastena kAlena saMhRtAH // 5 dahyAmyanizamadyAhaM cintayAnaH punaH punaH / hetumAtramidaM tasya kAlasya puruSarSabha / hInAM pArthivasiMhaistaiH zrImadbhiH pRthivImimAm // 5 yaddhanti bhUtairbhUtAni tadasmai rUpamaizvaram // 6 dRSTvA jJAtivadhaM ghoraM hatAMzca zatazaH parAn / karmamUAtmakaM viddhi sAkSiNaM zubhapApayoH / koTizazca narAnanyAnparitapye pitAmaha // 6 sukhaduHkhaguNodaka kAlaM kAlaphalapradam // 7 kA nu tAsAM varastrINAmavasthAdya bhaviSyati / teSAmapi mahAbAho karmANi paricintaya / vihInAnAM svatanayaiH patibhirdhAbhistathA // 7 / vinAzahetukAritve yaiste kAlavazaM gatAH // 8 -2029 - Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 34. 9] mahAbhArate [12. 34. 36 Atmanazca vijAnIhi niyamavratazIlatAm / tasmiMstatkaluSaM sarva samAptamiti zabditam / yadA tvamIdRzaM karma vidhinAkramya kAritaH // 9 prAyazcittaM na tasyAsti hAso vA paapkrmnnH||24 tvaSTreva vihitaM yatraM yathA sthApayiturvaze / tvaM tu zuklAbhijAtIyaH paradoSeNa kAritaH / karmaNA kAlayuktena tathedaM bhrAmyate jagat // 10 / anicchamAnaH karmedaM kRtvA ca paritapyase // 25 puruSasya hi dRSTvemAmutpattimanimittataH / azvamedho mahAyajJaH prAyazcittamudAhRtam / yadRcchayA vinAzaM ca zokaharSAvanarthakau // 11 tamAhara mahArAja vipApmaivaM bhaviSyasi // 26 vyalIkaM cApi yattvatra cittavaitaMsikaM tava / marudbhiH saha jitvArInmaghavAnpAkazAsanaH / tadarthamiSyate rAjanprAyazcittaM tadAcara // 12 ekaikaM RtumAhRtya zatakRtvaH zatakratuH // 27 idaM ca zrUyate pArtha yuddhe devAsure puraa| pUtapApmA jitasvargo lokAnprApya sukhodayAn / asurA bhrAtaro jyeSThA devAzcApi yavIyasaH // 13 marudgaNavRtaH zakraH zuzubhe bhAsayandizaH // 28 teSAmapi zrInimittaM mahAnAsItsamucchrayaH / svargaloke mahIyantamapsarobhiH zacIpatim / . yuddhaM varSasahasrANi dvAtriMzadabhavakila // 14 RSayaH paryupAsante devAzca vibudhezvaram // 29 ekArNavAM mahIM kRtvA rudhireNa pariplutAm / / so'yaM tvamiha saMkrAnto vikrameNa vasuMdharAm / jannurdaityAMstadA devAstridivaM caiva lebhire // 15 nirjitAzca mahIpAlA vikrameNa tvayAnagha // 30 tathaiva pRthivIM labdhvA brAhmaNA vedapAragAH / teSAM purANi rASTrANi gatvA rAjansuhRdvRtaH / saMzritA dAnavAnAM vai sAhyArthe darpamohitAH // 16 bhrAtRnputrAMzca pautrAMzca sve sve raajye'bhissecy||31 zAlAvRkA iti khyAtAstriSu lokeSu bhArata / / bAlAnapi ca garbhasthAnsAntvAni samudAcaran / aSTAzItisahasrANi te cApi vibudhairhatAH // 17 raJjayanprakRtIH sarvAH paripAhi vasuMdharAm // 31 dharmavyucchittimicchanto ye'dharmasya prvrtkaaH|| kumAro nAsti yeSAM ca knyaasttraabhissecy|| hantavyAste durAtmAno devairdaityA ivolbaNAH // 18 kAmAzayo hi strIvargaH zokamevaM prahAsyati // 3 // ekaM hatvA yadi kule ziSTAnAM syAdanAmayam / / evamAzvAsanaM kRtvA sarvarASTreSu bhArata / kulaM hatvAtha rASTraM vA na tadvRttopaghAtakam // 19 yajasva vAjimedhena yathendro vijayI purA // 3 // adharmarUpo dharmo hi kazcidasti nraadhip|| azocyAste mahAtmAnaH kSatriyAH kSatriyarSabha / dharmazcAdharmarUpo'sti tacca jJeyaM vipazcitA // 20 svakarmabhirgatA nAzaM kRtAntabalamohitAH // 35 tasmAtsaMstambhayAtmAnaM zrutavAnasi pANDava / avAptaH kSatradharmaste rAjyaM prAptamakalmaSam / devaiH pUrvagataM mArgamanuyAto'si bhArata // 21 carasva dharma kaunteya zreyAnyaH pretya bhAvikaH // 3 // na hIdRzA gamiSyanti narakaM pANDavarSabha / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi bhrAtRnAzvAsayaitAMstvaM suhRdazca paraMtapa // 22 catustriMzo'dhyAyaH // 34 // yo hi pApasamArambhe kArye tadbhAvabhAvitaH / kurvannapi tathaiva syAtkRtvA ca nirapatrapaH // 23 -2030 - Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 35. 1] zAntiparva [ 12. 35. 29 35 aprajAyannadharmeNa bhavatyAdharmiko janaH // 14 yudhiSThira uvAca / uktAnyetAni karmANi vistareNetareNa ca / kAni kRtveha karmANi prAyazcittIyate naraH / / yAni kurvannakuvaMzca prAyazcittIyate janaH // 15 kiM kRtvA caiva mucyeta tanme brUhi pitAmaha // 1 | etAnyeva tu karmANi kriyamANAni mAnavAn / vyAsa uvAca / yeSu yeSu nimitteSu na limpannyatha tacchaNu // 16 akurvanvihitaM karma pratiSiddhAni cAcaran / pragRhya zastramAyAntamapi vedAntagaM rnne| prAyazcittIyate hyevaM naro mithyA ca vartayan // 2 jighAMsantaM nihatyAjau na tena brahmahA bhavet // 17 sUryeNAbhyudito yazca brahmacArI bhvtyut|| api cApyatra kaunteya matro vedeSu paThyate / tathA sUryAbhinirmuktaH kunakhI zyAvadannapi // 3 vedapramANavihitaM taM dharma prabravImi te // 18 parivittiH parivettA brahmojho yazca kutsakaH / apetaM brAhmaNaM vRttAdyo hanyAdAtatAyinam / vidhiSUpatistathA yaH syAdagredidhiSureva ca // 4 na tena brahmahA sa syAnmanyustaM manyumRcchati // 19 avakIrNI bhavedyazca dvijaativdhkstthaa|| prANAtyaye tathAjJAnAdAcaranmadirAmapi / atIrthe brahmaNatyAgI tIrthe cApratipAdakaH // 5 acodito dharmaparaH punaH saMskAramarhati // 20 prAmayAjI ca kaunteya rAjJazca parivikrayI / etatte sarvamAkhyAtaM kaunteyAbhakSyabhakSaNam / zudrastrIvadhako yazca pUrvaH pUrvastu garhitaH // 6 prAyazcittavidhAnena sarvametena zudhyati // 21 pRthApazusamAlambhI vanadAhasya kArakaH / gurutalpaM hi gurvarthe na dUSayati mAnavam / antenopacartA ca pratiroddhA gurostathA // 7 uddAlakaH zvetaketuM janayAmAsa ziSyataH // 22 yayAmInapavidhyeta tathaiva brahmavikrayI / steyaM kurvastu gurvarthamApatsu na nibadhyate / etAnyenAMsi sarvANi vyutkrAntasamayazca yaH // 8 bahuzaH kAmakAreNa na cedyaH saMpravartate // 23 dhakAryANyapi vakSyAmi yAni tAni nibodha me| anyatra brAhmaNasvebhya AdadAno na duSyati / lokavedaviruddhAni tAnyekAnamanAH zRNu // 9 svayamaprAzitA yazca na sa pApena lipyate // 24 khadharmasya parityAgaH paradharmasya ca kriyaa| prANatrANe'nRtaM vAcyamAtmano vA parasya vaa| ayAjyayAjanaM caiva tathAbhakSyasya bhakSaNam // 10 gurvarthe strISu caiva syAdvivAhakaraNeSu ca // 25 zaraNAgatasaMtyAgo bhRtyasyAbharaNaM tathA / . nAvartate vrataM svapne zukramokSe kthNcn| . rasAnAM vikrayazcApi tiryagyonivadhastathA // 11 / / AjyahomaH samiddhe'gnau prAyazcittaM vidhIyate // 26 bhAdhAnAdIni karmANi zaktimAnna karoti yH|| pArivittyaM ca patite nAsti pravrajite tathA / aprayacchaMzca sarvANi nityaM deyAni bhArata / / 12 bhikSite pAradAryaM ca na taddharmasya dUSakam // 27 dakSiNAnAmadAnaM ca brAhmaNasvAbhimarzanam / vRthApazusamAlambhaM naiva kuryAnna kArayet / sarvANyetAnyakAryANi prAhurdharmavido janAH // 13 / anugrahaH pazUnAM hi saMskAro vidhicoditaH / / 28 pitrA vibhajate putro yazca syaadgurutlpgH| / anarhe brAhmaNe dattamajJAnAttatra dUSakam / - 2031 - Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 35. 29 ] mahAbhArate [ 12. 36. 24 % 3D 36 sakAraNaM tathA tIrthe'tIrthe vA pratipAdanam / / 29 / gosahasraM savatsAnAM dogdhrINAM praannsNshye| striyastathApacAriNyo niSkRtiH syaadduussikaa| sAdhubhyo vai daridrebhyo dattvA mucyeta kilbissaat|| api sA pUyate tena na tu bhartA TuTyo / 30 zataM tai yastu kAmbojAnbrAhmaNebhyaH prycchti| tattvaM jJAtvA tu somasya vikrayaH syAdadUSakaH / niyatebhyo mahIpAla sa ca pApAtpramucyate // 11 asamarthasya bhRtyasya visargaH syAdadoSayAn / / manorathaM tu yo dadyAdekasmA api bhArata / vanadAho gavAmarthe kriyamANo na dUSakaH / / 31 na kIrtayeta dattvA yaH sa ca pApAtpramucyate // 12 uktAnyetAni karmANi yAni kurvanna duSyati / surApAnaM sakRtpItvA yo'gnivarNAM pibehijaH / prAyazcittAni vakSyAmi vistareNaiva bhArata / / 32 sa pAvayatyathAtmAnamiha loke paratra ca // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi meruprapAtaM prapatavalanaM vA samAvizan / paJcaviMzo'dhyAyaH // 35 // mahAprasthAnamAtiSThanmucyate sarvakilviSaiH // 14 bRhaspatisaveneSTvA surApo brAhmaNaH punaH / vyAsa aac| samitiM brAhmaNairgacchediti vai brAhmaNI zrutiH // 15 tapasA karmabhizcaiva pradAnena ca bhArata / bhUmipradAnaM kuryAdyaH surAM pItvA cimtsrH| punAti pApaM puruSaH pUnazzenna pravartate // 1 punarna ca pibedrAjansaMskRtaH zudhyate naraH / / 16 ekakAlaM tu bhuJjAnazcaranbhekSaM svakarmakRt / gurutalpI zilAM taptAmAyasImadhisaMvizet / kapAlapANiH khaTAGgI brahmacArI sadotthitaH / / 2 pANAvAdhAya vA zerpha pravrajedUrdhvadarzanaH / / 17 anasayuradhaHzAyI karma loke prakAzayan / zarIrasya vimokSeNa mucyate karmaNo'zubhAt / pUrNairdvAdazabhitramahA vimucyate / / 3 / / karmabhyo vipramucyante yattAH saMvatsaraM striyaH / / 18 SabhivaH kRcchrajI brahmahA pUyate naraH / mahAprataM caredyastu dadyAtsarvasvameva tu / mAse mAse samajhatu vibhivaH pramucyate / / 4 gurvarthe vA hato yuddhe sa mucyetkarmaNo'zubhAt // 19 saMvatsareNa mAsAzI pUyate nAtra saMzayaH / / anRtenopacartA ca pratiroddhA gurostathA / tathaivoparamarA janasvalpenApi pramucyate / / 5 upahRtya priyaM tasmai tasmAtpApAtpramucyate // 20 kratunA cAzvamevena pUyate nAtra saMzayaH / avakIrNinimittaM tu brahmahatyA ra cren| ye cAsyAvazye sAnti kecidevaMvidhA narAH / / 6 kharacarmavAsAH SaNmAsaM tathA mucyeta kilbissaat|| te sarve pUtapApmAno bhavantIti parA zrutiH / paradArApahArI ca parasyApaharanvasu / brAhmaNArthe halo yuddhe mucyate brahmahatyayA // 7 saMvatsaraM vratI bhUtvA tathA mucyeta kilbissaat|| 22 gavAM zatasahasaM tu pAnebhyaH pratipAdayan / steyaM tu yasyApaharettasmai dadyAtsamaM vasu / brahmahA vipramucyeta sarvapApebhya eva ca // 8 vividhenAbhyupAyena tena mucyeta kilbiSAt / / 25 kapilAnAM sahArANA ko ddaatpnycviNshtim| kRcchrAhAdazarAtreNa svabhyastena dazAvaram / dogdhrINAM sa ca pApebhyaH sarvabhyo vipramucyate // 9 parivettA bhavetpUtaH parivittizca bhArata // 24 -2032 - Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 36. 25 ] zAntiparva [12. 37.6 nivezyaM tu bhavettena sadA tArayitA pitRRna / bhakSyAbhakSyeSu sarveSu vAcyAvAcye tathaiva ca / na tu striyA bhavedoSo na tu sA tena lipyate // 25 ajJAnajJAnayo rAjanvihitAnyanujAnate / / 40 bhajane tunA zuddhaM cAturmAsyaM vidhIyate / jAnatA tu kRtaM pApaM guru sarvaM bhavatyuta / striyastena vizudhyanti iti dharbhavido viduH / / 26 / ajJAnAtskhalite doSe prAyazcittaM vidhIyate // 41 striyastvAzabhittAH pApai!pagamyA hi jaantaa| zakyate vidhinA pApaM yathoktena vyapohitum / rajasA tA vizudhyante bhasmanA bhAjanaM ythaa|| 27 Astike zraddadhAne tu vidhireSa vidhIyate / / 42 catuSpAtsakalo dharmI brAhANAnAM vidhIyate / nAstikAzraddadhAneSu puruSeSu kadAcana / pAdAvakRSTo rAjanye tathA dharma vidhIyate / / 28 / dambhadoSapradhAneSu vidhireSa na dRzyate // 43 tathA vaizye ca zUdre ca pAdaH pAdo vidhIyate / ziSTAcArazca ziSTazca dharma dharmabhRtAM vara / vidyAdevaMvidhenaiSAM gurulAghavanizcayam / / 25 / sevitavyo naravyAghra pretya ceha sukhArthinA // 44 tiryagyonivadhaM kRtvA drumAMchittvetarAnbahUna / / sa rAjanmokSAse pApAttena pUrveNa hetunA / trirAtraM vAyubhakSaH syAtkarma ca prathayennaraH / / 30 trANArtha vA vardhanaiSAmatha vA nRpakarmaNA / / 45 agamyAgamane rAjanprAyazcitvaM vidhIyate / atha vA te ghRNA kAcitalAyazcindaM cariSyasi / AIvastraNa pajmAsaM vihAya bhasmazAyinA // 31 mA tvevAnAjuSTena karmamA nidhanaM gamaH / / 46 raSa eva tu sarvepAmakAryANAM vidhirbhavet / iti zrImahAbhAralezAntiparvaNi brAhmaNoktena vidhinA dRSTAntAgamahetubhiH / / 32 SatriMzo'dhyAyaH // 36 // sAvitrImapyadhIyAnaH zucau deze mitAzanaH / 37 ahiMsro'mandako'jalpanmucyate sarvakilpeiH // 33 vaizaMpAyana uvAca / prahaHsu satataM tiSThedabhyAkAzaM nizi svapet / evamukto bhagavatA dharmarAjo yudhiSThiraH / rahnanirnizAyAzca savAsA jalamAvizet // 34 cintayitvA muhUrta tu pratyuvAca tapodhanam // 1 zIzUdrapatitAMzcApi nAbhibhASedratAnvitaH / kiM bhakSyaM kimabhakSyaM ca kiM ca deyaM prazasyate / japAnyajJAnataH kRtvA mucyedevaMbato dvijaH // 35 kiM ca pAtramapAtraM vA tanme brUhi pitAmaha / / 2 bhAzubhaphalaM pretya labhate bhUtasAkSikaH / vyAsa uvAca / gatiricyettayoyattu tatkartA labhate phalam / / 36 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / smAhAnena tapasA karmaNA ca zubhaM phalam / siddhAnAM caiva saMvAdaM manozcaiva prajApateH // 3 vardhayedazubhaM kRtvA yathA syAdatirekavAna // 37 / siddhAstapovrataparAH samAgamya purA vibhum / kuryAcchubhAni karmANi nimitte pApakarmaNAm / dharma papracchurAsInamAdikAle prajApatim // 4 dadyAnnityaM ca vittAni tathA mucyeta kilbissaat||38 / kathamannaM kathaM dAnaM kathamadhyayanaM tapaH / anurUpaM hi pApasya prAyazcittamudAhRtam / kAryAkAryaM ca naH sarvaM zaMsa vai tvaM prajApate // 5 mahApAtakavaja tu prAyazcittaM vidhIyate // 39 - tairevamukto bhagavAnmanuH svAyaMbhuvo'bravIt / a.bhA. 255 - 2033 - Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 37. 6] mahAbhArate [12. 37. 35 zuzrUSadhvaM yathAvRttaM dharmaM vyAsasamAsataH // 6 mAnuSINAM mRgINAM ca na pibedAhmaNaH payaH // 20 adattasyAnupAdAnaM dAnamadhyayanaM tapaH / pretAnnaM sUtikAnnaM ca yaJca kiMcidanirdazam / ahiMsA satyamakrodhaH kSamejyA dharmalakSaNam // 7 abhojyaM cApyapeyaM ca dhenvA dugdhamanirdazam // 21 ya eva dharmaH so'dho'deze'kAle prtisstthitH| takSNazcarmAvakartuzca puMzvalyA rajakasya ca / AdAnamanRtaM hiMsA dharmo vyAvasthikaH smRtaH // 8 cikitsakasya yaccAnnamabhojyaM rakSiNastathA // 22 dvividhau cApyubhAvatI dharmAdharmI vijaantaam|| gaNaprAmAbhizastAnAM raGgAstrIjIvinazca ye| apravRttiH pravRttizca dvaividhyaM lokavedayoH // 9 parivittinapuMsAM ca bandisUtavidAM tathA // 23 apravRtteramaya'tvaM malatvaM karmaNaH phalam / / vAryamANAhRtaM cAnnaM zuktaM payuSitaM ca yat / . azubhasyAzubhaM vidyAcchubhasya zubhameva ca // 10 surAnugatamucchiSTamabhojyaM zeSitaM ca yat // 24 etayozcobhayoH syAtAM zubhAzubhatayA tathA / piSTamAMsekSuzAkAnAM vikArAH pysstthaa| daivaM ca devayuktaM ca prANazca pralayazca ha / / 11 saktudhAnAkarambhAzca nopabhojyAzcirasthitAH // 25 aprekSApUrvakaraNAdazubhAnAM zubhaM phalam / pAyasaM kRsaraM mAMsamapUpAzca vRthA kRtaaH| UrdhvaM bhavati saMdehAdiha dRSTArthameva vA / abhojyAzcApyabhakSyA brAhmaNaihamedhibhiH // 26 aprekSApUrvakaraNAsrAyazcittaM vidhIyate // 12 devAnpitRRnmanuSyAMzca munIngRhyAzca devatAH / krodhamohakRte caiva dRSTAntAgamahetubhiH / pUjayitvA tataH pazcAdgRhastho bhoktumarhati // 27 zarIrANAmupallezo manasazca zriyApriye / yathA pravrajito bhikSurgRhasthaH svagRhe vaset / tadauSadhaizca mantraizca prAyazcittaizca zAmyati // 13 evaMvRttaH priyairdAraiH saMvasandharmamApnuyAt / / 28 jAtizreNyadhivAsAnAM kuladharmAzca srvtH| na dadyAdyazase dAnaM na bhayAnopakAriNe / varjayenna hi taM dharmaM yeSAM dharmo na vidyate // 14 na nRttagItazIleSu hAsakeSu ca dhArmikaH / / 29 daza vA vedazAstrajJAstrayo vA dhrmpaatthkaaH| na matte naiva conmatte na stene na cikitske| yadbhayuH kArya utpanne sa dharmo dharmasaMzaye // 15 na vAgghIne vivaNe vA nAGgahIne na vAmane // 30 aruNA mRttikA caiva tathA caiva pipiilkaaH| na. durjane dauSkule vA vratairvA yo na saMskRtaH / zleSmAtakastathA viprerabhakSyaM viSameva ca // 16 azrotriye mRtaM dAnaM brAhmaNe'brahmavAdini / / 31 abhakSyA brAhmaNairmatsyAH zakalaiye vivarjitAH / asamyakcaiva yaddattamasamyakca pratigrahaH / catuSpAtkacchapAdanyo maNDUkA jalajAzca ye // 17 ubhayoH syAdanAya dAturAdAtureva ca // 32 bhAsA haMsAH suparNAzca cakravAkA bakAH plavAH / / yathA khadiramAlambya zilAM vApyarNavaM taran / kaGko madguzca gRdhrAzca kAkolUkaM tathaiva ca / / 18 majjate majjate tadvadAtA yazca pratIcchakaH // 33 kravyAdAH pakSiNaH sarve catuSpAdAzca daMSTriNaH / kASTairAyathA vahnirupastIrNo na dIyate / yeSAM cobhayato dantAzcaturdaSTrAzca sarvazaH // 19 tapaHsvAdhyAyacAritrairevaM hInaH pratigrahI / / 34 eDakAzvakharoSTrINAM sUtikAnAM gavAmapi / kapAle yadvadApaH syuH zvahato vA yathA payaH / -2034 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 37. 35] zAntiparva [ 12. 38. 19 AzrayasthAnadoSeNa vRttahIne tathA zrutam // 35 vaizaMpAyana uvAca / nirmatro nirvato yaH syAdazAstrajJo'nasUyakaH / tamuvAca mahAtejA vyAso vedavidAM varaH / anukrozAtpradAtavyaM dIneSvevaM nareSvapi // 36 nAradaM samabhiprekSya sarva jAnanpurAtanam // 5 na vai deyamanukrozAdInAyApyapakAriNe / zrotumicchasi ceddharmAnakhilena yudhiSThira / AptAcaritamityeva dharma ityeva vA punaH / / 37 praihi bhISmaM mahAbAho vRddhaM kurupitAmaham // 6 niSkAraNaM sma taddattaM brAhmaNe dharmavarjite / sa te sarvarahasyeSu saMzayAnmanasi sthitAn / bhavedapAtradoSeNa na me'trAsti vicAraNA // 38 chettA bhAgIrathIputraH sarvajJaH sarvadharmavit // 7 yathA dArumayo hastI yathA carmamayo mRgH| . janayAmAsa yaM devI divyA tripathagA nadI / brAhmaNazcAnadhIyAnatrayaste nAmadhArakAH // 39 sAkSAddadarza yo devAnsarvAJzakrapurogamAn // 8 yathA SaNDho'phalaH strISu yathA gaurgavi caaphlaa| bRhaspatipurogAMzca devarSInasakRtprabhuH / zakunirvApyapakSaH syAnnirmatro brAhmaNastathA // 40 toSayitvopacAreNa rAjanItimadhItavAn // 9 prAmadhAnyaM yathA zUnyaM yathA kUpazca nirjalaH / uzanA veda yacchAstraM devAsuragururdvijaH / yathA hutamanagnau ca tathaiva syAnnirAkRtau // 41 tacca sarva savaiyAkhyaM prAptavAnkurusattamaH // 10 devatAnAM pitRNAM ca havyakavyavinAzanaH / bhArgavAccyavanAccApi vedAnagopahitAn / zatrurarthaharo mUrkhA na lokAnprAptumarhati // 42 pratipede mahAbuddhirvasiSThAcca yatavratAt / / 11 etatte kathitaM sarvaM yathA vRttaM yudhiSThira / pitAmahasutaM jyeSThaM kumAraM dIptatejasam / samAsena mahaddhayetacchrotavyaM bharatarSabha // 43 adhyAtmagatitattvajJamupAzikSata yaH purA // 12 mArkaNDeyamukhAtkRsnaM yatidharmamavAptavAn / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi saptatriMzo'dhyAyaH // 37 // rAmAdatrANi zakAcca prAptavAnbharatarSabha / 13 mRtyurAtmecchayA yasya jAtasya manujeSvapi / .38 tathAnapatyasya sataH puNyalokA divi zrutAH // 14 yudhiSThira uvAca / yasya brahmarSayaH puNyAH nityamAsansabhAsadaH / zrotumicchAmi bhagavanvistareNa mahAmune / yasya nAviditaM kiMcijjJAnajJeyeSu vidyate // 15 rAjadharmAndvijazreSTha cAturvarNyasya cAkhilAn // 1 sa te vakSyati dharmajJaH sUkSmadharmArthatattvavit / Apatsu ca yathA nItirvidhAtavyA mhiikssitaa| tamabhyehi purA prANAnsa vimuJcati dharmavit // 16 dharmyamAlambya panthAnaM vijayeyaM kathaM mahIm // 2 evamuktastu kaunteyo dIrghaprajJo mhaadhutiH| prAyazcittakathA hyeSA bhkssyaabhkssyvivrdhitaa| uvAca vadatAM zreSTha vyAsaM satyavatIsutam // 17 kautUhalAnupravaNA harSa janayatIva me // 3 vaizasaM sumahatkRtvA jJAtInAM lomaharSaNam / dharmacaryA ca rAjyaM ca nityameva virudhyate / AgaskRtsarvalokasya pRthivInAzakArakaH // 18 yena muhyati me cetazcintayAnasya nityazaH // 4 : | ghAtayitvA tamevAjau chalenAjihmayodhinam / -2035 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 38. 19 ] mahAbhArate [ 12. 38. 49 upasaMpraSTumarhAmi tamahaM kena hetunA // 19 arjunaH pANDuraM chatraM dhArayAmAsa bhAnumat // 34 tatastaM nRpatizreSThaM cAturvarNyahitepsayA / dhriyamANaM tu tacchatraM pANDuraM tasya mUrdhani / punarAha mahAbAhuryaduzreSTho mahAdyutiH // 20 zuzubhe tArakArAjasitamabhramivAmbare // 35 nedAnImatinirbandhaM zoke kartumihArhasi / cAmaravyajane cAsya vIrau jagRhatustadA / yadAha bhagavAnvyAsastatkuruSva nRpottama // 21 candrarazmiprabhe zubhre mAdrIputrAvalaMkRte // 36 brAhmaNAstvAM mahAbAho bhrAtarazca mhaujsH| te paJca rathamAsthAya bhrAtaraH samalaMkRtAH / parjanyamiva dharmArtA AzaMsAnA upAsate / / 22 bhUtAnIva samastAni rAjandadRzire tadA / / 37 hataziSTAzca rAjAnaH kRtsnaM caiva samAgatam / AsthAya tu rathaM zubhraM yuktamazvairmahAjavaiH / cAturvarNya mahArAja rASTraM te kurujAGgalam // 23 anvayAtpRSThato rAjanyuyutsuH pANDavAgrajam // 38 priyArthamapi caiteSAM brAhmaNAnAM mahAtmanAm / rathaM hemamayaM zubhraM sainyasugrIvayojitam / niyogAdasya ca gurorvyAsasyAmitatejasaH // 24 saha sAtyakinA kRSNaH smaasthaayaanvyaatkuruun||39 suhRdAM cAsmadAdInAM draupadyAzca paraMtapa / narayAnena tu jyeSThaH pitA pArthasya bhArata / kuru priyamamitraghna lokasya ca hitaM kuru // 25 agrato dharmarAjasya gAndhArIsahito yayau // 40 evamuktastu kRSNena rAjA rAjIvalocanaH / kurustriyazca tAH sarvAH kuntI kRSNA ca draupdii| hitArthaM sarvalokasya samuttasthau mahAtapAH // 26 yAnairuJcAvacairjagmurvidureNa puraskRtAH // 41 so'nunIto naravyAghro viSTarazravasA svayam / tato rathAzca bahulA nAgAzca smlNkRtaaH| dvaipAyanena ca tathA devasthAnena jiSNunA // 27 pAdAtAzca yAzca pRSThataH samanujan / / 42 etaizcAnyaizca bahubhiranunIto yudhiSThiraH / tato vaitAlikaiH sUtairmAgadhaizca subhaapitaiH| vyajahAnmAnasaM duHkhaM saMtApaM ca mahAmanAH // 28 stUyamAno yayau rAjA nagaraM nAgasAhvayam // 43 zrutavAkyaH zrutanidhiH zrutazravyavizAradaH / tatprayAgaM mahAbAhorbabhUvApratimaM bhuvi / vyavasya manasaH zAntimagacchatpANDunandanaH // 29 AkulAkulamutsRSTaM hRSTapuSTajanAnvitam // 44 sa taiH parivRto rAjA nakSatrairiva cndrmaaH| abhiyAne tu pArthasya narairnagaravAsibhiH / dhRtarASTra puraskRtya svapuraM praviveza ha // 30 nagaraM rAjamArgazca yathAvatsamalaMkRtam // 45 pravivikSuH sa dharmajJaH kuntIputro yudhiSThiraH / pANDureNa ca mAlyena patAkAbhizca vedibhiH / arcayAmAsa devAMzca brAhmaNAMzca sahasrazaH // 31 saMvRto rAjamArgazca dhUpanaizca sudhUpitaH // 46 tato rathaM navaM zubhaM kambalAjinasaMvRtam / atha cUrNaizca gandhAnAM nAnApuSpaiH priyaGgubhiH / yuktaM SoDazabhirgAbhiH pANDuraiH zubhalakSaNaiH // 32 mAlyadAmabhirAsaktai rAjavezmAbhisaMvRtam // 47 mantrairabhyarcitaH puNyaiH stUyamAno maharSibhiH / kumbhAzca nagaradvAri vAripUrNA dRDhA navAH / Aruroha yathA devaH somo'mRtamayaM ratham / / 33 kanyAH sumanasazchAgAH sthApitAstatra tatra ha // 48 jagrAha razmInkaunteyo bhImo bhImaparAkramaH / tathA svalaM kRtadvAraM nagaraM pANDunandanaH / -2036 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 38. 49 ] zAntiparva [12. 39. 27 stUyamAnaH zubhaikyaiiH praviveza suhRddhRtaH // 49 / pravizya bhavanaM rAjA devarAjagRhopamam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi zrutvA vijayasaMyuktaM rathAtpazcAdavAtarat // 13 assttaaviNsho'dhyaayH||38|| pravizyAbhyantaraM zrImAndaivatAnyabhigamya ca / pUjayAmAsa ratnaizca gandhairmAlyezca sarvazaH // 14 nizcakrAma tataH zrImAnpunareva mahAyazAH / vaizaMpAyana uvaac| dadarza brAhmaNAMzcaiva so'bhirUpAnupasthitAn // 15 pravezane tu pArthAnAM janasya puravAsinaH / sa saMvRtastadA virairAzIrvAdavivakSubhiH / didRkSaNAM sahasrANi samAjagmurbahUnyatha // 1 . zuzubhe vimalazcandrastArAgaNavRto yathA // 16 sa rAjamArgaH zuzubhe samalaMkRtacatvaraH / tAnsa saMpUjayAmAsa kaunteyo vidhivahijAn / yathA candrodaye rAjanvardhamAno mahodadhiH // 2 dhaumyaM guruM puraskRtya jyeSThaM pitarameva ca // 17 gRhANi rAjamArge tu ratnavanti bRhanti c| sumanomodakai ratnairhiraNyena ca bhuurinnaa| prAkampanteva bhAreNa strINAM pUrNAni bhArata // 3 gobhirvastraizca rAjendra vividhaizca kimicchakaiH // 18 tAH zanairiva savrIDaM prazazaMsuryudhiSThiram / tataH puNyAhaghoSo'bhUddivaM stabdhveva bhArata / bhImasenArjunau caiva mAdrIputrau ca pANDavau // 4 suhRdAM harSajananaH puNyaH zrutisukhAvahaH / / 19 dhanyA tvamasi pAzcAli yA tvaM puruSasattamAn / haMsavannedupAM rAjandvijAnAM tatra bhAratI / upatiSThasi kalyANi maharSIniva gautamI / / 5 zuzruve vedaviduSAM puSkalArthapadAkSarA / / 20 tava karmANyamoghAni vratacaryA ca bhAmini / tato dundubhinirghoSaH zaGkhAnAM ca manoramaH / iti kRSNAM mahArAja prazazaMsustadA striyaH // 6 jayaM pravadatAM tatra svanaH prAdurabhUnnapa // 21 prazaMsAvacanaistAsAM mithaHzabdaizca bhArata / niHzabde ca sthite tatra tato viprajane punaH / prItijaizca tadA zabdaiH puramAsItsamAkulam // 7 rAjAnaM brAhmaNacchadmA cArvAko raakssso'brviit||22 tamatItya yathAyuktaM rAjamArga yudhiSThiraH / tatra duryodhanasakhA bhikSurUpeNa saMvRtaH / alaMkRtaM zobhamAnamupAyAdrAjavezma ha // 8 sAMkhyaH zikhI tridaNDI ca dhRSTo vigtsaadhvsH|| tataH prakRtayaH sarvAH paurajAnapadAstathA / vRtaH sarvaistadA viprairAzIrvAdavivakSubhiH / ucuH kathAH karNasukhAH samupetya tatastataH // 9 paraMsahasra rAjendra taponiyamasaMsthitaiH // 24 diSTyA jayasi rAjendra zatrUzatrunisUdana / / sa duSTaH pApamAzaMsanpANDavAnAM mahAtmanAm / diSTayA rAjyaM punaH prAptaM dharmeNa ca balena ca // 10 anAmantrayaiva tAnvitAMstamuvAca mahIpatim // 25 bhava nastvaM mahArAja rAjeha zaradAM zatam / ime prAhurdvijAH sarve samAropya vaco mayi / prajAH pAlaya dharmeNa yathendrastridivaM nRpa // 11 dhigbhavantaM kunRpatiM jJAtighAtinamastu vai // 26 evaM rAjakuladvAri mngglairbhipuujitH| kiM te rAjyena kaunteya kRtvemaM jJAtisaMkSayam / AzIrvAdAndvijairuktAnpratigRhya samantataH // 12 ghAtayitvA gurUMzcaiva mRtaM zreyo na jIvitam // 27 -2037 - Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 39. 28 ] mahAbhArate [12. 40.3 iti te vai dvijAH zrutvA tasya ghoramya rksssH| / chandyamAno vareNAtha brahmaNA sa punaH punaH / vivyathuzcakruzuzcaiva tasya vAkyapradharSitAH // 28 abhayaM sarvabhUtebhyo varayAmAsa bhArata // 40 . tataste brAhmaNAH sarve sa ca rAjA yudhiSThiraH / dvijAvamAnAdanyatra prAdAdvaramamuttamam / vIDitAH paramodvignAstUSNImAsanvizAM pate // 29 abhayaM sarvabhUtebhyastatastasmai jagatprabhuH // 41 yudhiSThira uvAca / sa tu labdhavaraH pApo devAnamitavikramaH / prasIdantu bhavanto me prnntsyaabhiyaactH| rAkSasastApayAmAsa tIvrakarmA mahAbalaH // 42 pratyApannaM vyasaninaM na mAM dhikkartumarhatha // 30 tato devAH sametyAtha brahmANamidamabruvan / vaizaMpAyana uvAca / vadhAya rakSasastasya balaviprakRtAstadA // 43 tato rAjanbrAhmaNAste sarva eva vizAM pate / tAnuvAcAvyayo devo vihitaM tatra vai myaa| Ucutadvaco'smAkaM zrIrastu tava pArthiva // 31 yathAsya bhavitA mRtyuracireNaiva bhArata // 44 jajuzcaiva mahAtmAnastatastaM jJAnacakSuSA / rAjA duryodhano nAma sakhAsya bhavitA nRpa / brAhmaNA vedavidvAMsastapobhirvimalIkRtAH / / 32 tasya snehAvabaddho'sau brAhmaNAnavamaMsyate // 45 tatrainaM ruSitA viprA viprakArapradharSitAH / brAhmaNA uucuH| dhakSyanti vAgbalAH pApaM tato nAzaM gmissyti||4 eSa duryodhanasakhA cArvAko nAma rAkSasaH / sa eSa nihataH zete brahmadaNDena rAkSasaH / parivrAjakarUpeNa hitaM tasya cikIrSati // 33 cArvAko nRpatizreSTha mA zuco bharatarSabha // 47 na vayaM bama dharmAtmanvyetu te bhayamIdRzam / hatAste kSatradharmeNa jJAtayastava pArthiva / upatiSThatu kalyANaM bhavantaM bhrAtRbhiH saha / / 34 svargatAzca mahAtmAno vIrAH kSatriyapuMgavAH // 4. vaizaMpAyana uvAca / sa tvamAtiSTha kalyANaM mA te bhUdglAniracyuta / tataste brAhmaNAH sarve huMkAraiH krodhamUrchitAH / zatrUJjahi prajA rakSa dvijAMzca pratipAlaya // 49 nirbhartsayantaH zucayo nijaghnuH pAparAkSasam // 35 ___ iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sa papAta vinirdagdhastejasA brahmavAdinAm / / ekonctvaariNsho'dhyaayH||39|| mahendrAzaninirdagdhaH pAdapo'GkaravAniva // 36 40 pUjitAzca yayurviprA rAjAnamabhinandya tam / vaizaMpAyana uvaac| rAjA ca harSamApede pANDavaH sasuhajanaH // 37 tataH kuntIsuto rAjA gatamanyurgatajvaraH / vAsudeva uvAca / kAJcane prAGmukho hRSTo nyaSIdatparamAsane // 1 brAhmaNAstAta loke'sminnarcanIyAH sadA mm|| tamevAbhimukhau pIThe sevyAstaraNasaMvRte / ete bhUmicarA devA vAgviSAH suprasAdakAH // 38 sAtyakirvAsudevazca niSIdaturariMdamau // 2 purA kRtayuge tAta cArvAko nAma rAkSasaH / madhye kRtvA tu rAjAnaM bhImasenArjunAvubhau / tapastepe mahAbAho badA~ bahuvatsaram // 39 / niSIdaturmahAtmAnau zlakSNayormaNipIThayoH // 3 - 2038 - Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 40. 4] zAntiparva [12. 41.8 dAnte zayyAsane zubhre jAmbUnadavibhUSite / haMsA iva ca nardantaH prazazaMsuryudhiSThiram // 18 pRthApi sahadevena sahAste nakulena ca // 4 yudhiSThira mahAbAho diSTyA jayasi pANDava / sudharmA viduro dhaumyo dhRtarASTrazca kauravaH / diSTayA svadharma prApto'si vikrameNa mahAdyute // 19 niSedurbalanAkAreSvAsaneSu pRthakpRthak / / 5 diSTayA gANDIvadhanvA ca bhImasenazca pANDavaH / yuyutsuH saMjayazcaiva gAndhArI ca yazasvinI / tvaM cApi kuzalI rAjanmAdrIputrau ca pANDavo // 20 dhRtarASTro yato rAjA tataH sarva upAvizan // 6 muktA vIrakSayAdasmAtsaMgrAmAnnihatadviSaH / tatropaviSTo dharmAtmA zvetAH sumanaso'spRzat / . kSipramuttarakAlAni kuru kAryANi pANDava // 21 khastikAnakSatAnbhUmiM suvarNa rajataM maNIn / // 7 tataH pratyarcitaH sadbhirdharmarAjo yudhiSThiraH / tataH prakRtayaH sarvAH puraskRtya purohitam / pratipede mahadrAjyaM suhRdbhiH saha bhArata / / 22 dadRzurdharmarAjAnamAdAya bahu maGgalam / / 8 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pRthivIM ca suvarNaM ca ratnAni vividhAni c| catvAriMzo'dhyAyaH // 40 // AbhiSecanika bhANDaM sarvasaMbhArasaMbhRtam // 9 kAzcanaudumbarAstatra rAjatAH pRthivImayAH / vaizaMpAyana uvAca / pUrNakumbhAH sumanaso lAjA bahISi gorasAH // 10 prakRtInAM tu tadvAkyaM dezakAlopasaMhitam / zamIpalAzapuMnAgAH samidho mdhusrpissii| zrutvA yudhiSThiro rAjAthottaraM pratyabhASata // 1 sruva audumbaraH zaGkhAstathA hemavibhUSitAH // 11 dhanyAH pANDusutA loke yeSAM brAhmaNapuMgavAH / dAzArheNAbhyanujJAtastatra dhaumyaH purohitaH / tathyAnvApyatha vAtathyAnguNAnAhuH samAgatAH // 2 prAgudakpravaNAM vedI lakSaNenopalipya ha // 12 anugrAhyA vayaM nUnaM bhavatAmiti me matiH / vyAghracarmottare zlakSNe sarvatobhadra Asane / yatraivaM guNasaMpannAnasmAnbrUtha vimatsarAH // 3 dRdrapAdapratiSThAne hutAzanasamatviSi // 13 dhRtarASTro mahArAjaH pitA no daivataM param / upavezya mahAtmAnaM kRSNAM ca drupadAtmajAm / zAsane'sya priye caiva stheyaM matpriyakAtibhiH // 4 juhAva pAvakaM dhImAnvidhimazrapuraskRtam // 14 etadartha hi jIvAmi kRtvA jJAtivadhaM mahat / abhyaSizcatpatiM pRthvyAH kuntIputraM yudhisstthirm| asya zuzrUSaNaM kAyaM mayA nityamatandriNA // 5 dhRtarASTrazca rAjarSiH sarvAH prakRtayastathA // 15 yadi cAhamanugrAhyo bhavatAM suhRdAM tataH / tato'nuvAdayAmAsuH paNavAnakadundubhIH / dhRtarASTre yathApUrva vRttiM vartitumarhatha // 6 dharmarAjo'pi tatsarvaM pratijagrAha dharmataH / / 16 eSa nAtho hi jagato bhavatAM ca mayA saha / pUjayAmAsa tAMzcApi vidhivadbhUridakSiNaH / / asyaiva pRthivI kRtsnA pANDavAH sarva eva ca / tato niSkasahasreNa brAhmaNAnsvasti vAcayat / etanmanasi kartavyaM bhavadbhirvacanaM mama // 7 vedAdhyayanasaMpannAzIlavRttasamanvitAn // 17 anugamya ca rAjAnaM yatheSTaM gamyatAmiti / te prItA brAhmaNA rAjansvastyUcurjayameva c| paurajAnapadAnsarvAnvisRjya kurunandanaH / - 2039 - Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 41. 8] mahAbhArate [12. 43.3 yauvarAjyena kauravyo bhImasenamayojayat / / 8 yudhiSThirastu karNasya droNasya ca mahAtmanaH / matre ca nizcaye caiva pADaNyasya ca cintane / dhRSTadyumnAbhimanyubhyAM haiDimbasya ca rakSasaH // 3 viduraM buddhisaMpannaM prItimAnyai samAdizat // 9 virATaprabhRtInAM ca suhRdAmupakAriNAm / kRtAkRtaparijJAne tathAyavyayacintane / drupadadraupadeyAnAM draupadyA sahito dadau / / 4 saMjayaM yojayAmAsa RddhamRddhairguNairyutam // 10 brAhmaNAnAM sahasrANi pRthagekaikamuddizan / balasya parimANe ca bhaktavetanayostathA / dhanaizca vastrai ratnazca gobhizca samatarpayat // 5 nakulaM vyAdizadrAjA karmiNAmanyavekSaNe // 11 ye cAnye pRthivIpAlA yeSAM nAsti suhRjanaH / paracakroparodhe ca dRptAnAM cAvamardane / uddizyoddizya teSAM ca cakre rAjaurdhvadaihikam // 6 yudhiSThiro mahArAjaH phalgunaM vyAdideza ha // 12 sabhAH prapAzca vividhAstaDAgAni ca pANDavaH / dvijAnAM vedakAryeSu kAryeSvanyeSu caiva hi| suhRdAM kArayAmAsa sarveSAmaurdhvadaihikam / / 7 dhaumyaM purodhasAM zreSThaM vyAdideza paraMtapaH // 13 sa teSAmanRNo bhUtvA gatvA lokeSvavAcyatAm / sahadevaM samIpasthaM nityameva samAdizat / kRtakRtyo'bhavadrAjA prajA dharmeNa pAlayan // 8 tena gopyo hi nRpatiH sarvAvastho vizAM pate // 14 / dhRtarASTra yathApUrva gAndhArI viduraM tthaa| yAnyAnamanyadyogyAMzca yeSu yeSviha karmasu / sarvAMzca kauravAmAtyAnbhRtyAMzca samapUjayat / / 9 tAMstAMsteSveva yuyuje prIyamANo mahIpatiH 15 yAzca tatra striyaH kAzciddhatavIrA hatAtmajAH / viduraM saMjayaM caiva yuyutsuM ca mahAmatima / sarvAstAH kauravo rAjA saMpUjyApAlayadbhaNI // 10 abravItparavIrano dharmAtmA dharmavatsalaH // 16 dInAndhakRpaNAnAM ca gRhAcchAdanabhojanaH / utthAyotthAya yatkAryamasya rAjJaH piturmama / AnRzaMsyaparo rAjA cakArAnugrahaM prabhuH // 11 sarva bhavadbhiH kartavyamapramattaithAtatham // 17 sa vijitya mahIM kRtsnAmAnNyaM prApya vairiSu / paurajAnapadAnAM ca yAni kAryANi nityazaH / niHsapatnaH sukhI rAjA vijahAra yudhiSThiraH // 12 rAjAnaM samanujJApya tAni kAryANi dharmataH / / 18 / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dvicatvAriMzo'dhyAyaH // 42 // ekacatvAriMzo'dhyAyaH // 41 // kara vaizaMpAyana uvAca / vaizaMpAyana uvaac| abhiSikto mahAprAjJo rAjyaM prApya yudhiSThiraH / tato yudhiSThiro rAjA jJAtInAM ye hatA mRdhe / dAzArha puNDarIkAkSamuvAca prAJjaliH zuciH // 1 zrAddhAni kArayAmAsa teSAM pRthagudAradhIH // 1 tava kRSNa prasAdena nayena ca valena ca / dhRtarASTro dado rAjA putrANAmauladehikam / buddhyA ca yaduzArdUla tathA vikramaNena ca // 2 sarvakAmaguNopetamannaM gAzca dhanAni ca / punaH prAptamidaM rAjyaM pitRpaitAmahaM myaa| ratnAni ca vicitrANi mahArhANi mahAyazAH // 2 namaste puNDarIkAkSa punaH punarariMdama // 3 -2040 - Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 43. 4] zAntiparva [ 12. 44. 12 tvAmekamAhuH puruSaM tvAmAhuH sAtvatAM patim / tamabhyanandadbhArataM puSkalAbhinAmabhistvAM bahuvidheH stuvanti paramarSayaH // 4 gbhiyeSThaM pANDavaM yAdavAyaH // 17 vizvakarmannamaste'stu vizvAtmanvizvasaMbhava / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi viSNo jiSNo hare kRSNa vaikuNTha puruSottama // 5 trictvaariNsho'dhyaayH|| 43 // adityAH saptarAtraM tu purANe garbhatAM gataH / pRznigarbhastvamevaikastriyugaM tvAM vadantyapi // 6 vaizaMpAyana uvAca / zucizravA hRSIkezo ghRtAcisa ucyase / tato visarjayAmAsa sarvAH prakRtayo nRpaH / tricakSuH zaMbhurekastvaM vibhurdAmodaro'pi ca // 7 vivizuzcAbhyanujJAtA yathAsvAni gRhANi ca // 1 varAho'gnibRhadbhAnuvRSaNastArkSyalakSaNaH / . tato yudhiSThiro rAjA bhImaM bhImaparAkramam / anIkasAhaH puruSaH zipiviSTa urukramaH // 8 sAntvayannabravIddhImAnarjunaM yamajau tathA // 2 vAciSTha ugraH senAnIH satyo vAjasaMnirguhaH / zatrubhirvividhaiH zastraiH kRttadehA mahAraNe / acyuta,yAvano'rINAM saMkRtirvikRtivRSaH // 9 zrAntA bhavantaH subhRzaM tApitAH shokmnyubhiH|| 3 kRtavA tvamevAdriddeSagarbho vRSAkapiH / araNye duHkhavasatIrmatkRte puruSottamAH / sindhukSimistrikakutridhAmA trivRdacyutaH // 10 bhavadbhiranubhUtAzca yathA kupuruSaistathA / / 4 samrADirAT svarAdeva surarADa dharmado bhavaH / yathAsukhaM yathAjoSaM jayo'yamanubhUyatAm / vibhurbhUrabhibhUH kRSNaH kRSNavarmA tvameva ca // 11 vizrAntAllabdhavijJAnAzvaH sametAsmi vaH punH||5 viSTakRdbhiSagAvartaH kapilastvaM ca vAmanaH / / tato duryodhanagRhaM prAsAdairupazobhitam / yajJo dhruvaH pataMgazca jayatsenastyamucyase / / 12 / | bahuratnasamAkIrNaM dAsIdAsasamAkulam // 6 zikhaNDI nahuSo badhardivaspRratvaM punarvasuH / dhRtarASTrAbhyanujJAtaM bhrAtrA dattaM vRkodaraH / subabhrarakSo rukmastvaM suSeNo dundubhistathA // 13 pratipede mahAbAhurmandaraM maghavAniva // 7 gamastinemiH zrIpadmaM puSkaraM puSpadhAraNaH / yathA duryodhanagRhaM tathA duHzAsanasya ca / RbhurvibhuH sarvasUkSmastvaM sAvitraM ca paThyase // 14 - prAsAdamAlAsaMyuktaM hematoraNabhUSitam // 8 ambhonidhistvaM brahma tvaM pavitraM dhAma dhanva c| dAsIdAsasusaMpUrNa prabhUtadhanadhAnyavat / hiraNyagarbha tvAmAhuH svadhA svAhA ca kezava // 15 pratipede mahAbAhurarjuno rAjazAsanAt // 9 yonistvamasya pralayazca kRSNa durmarSaNasya bhavanaM duHzAsanagRhAdvaram / tvamevedaM sRjasi vishvmgre| kuberabhavanaprakhyaM maNihemavibhUSitam // 10 vizvaM cedaM tvadvaze vizvayone nakulAya varAhaya karzitAya mahAvane / namo'stu te zAGgacakrAsipANe // 16 dadau prIto mahArAja dharmarAjo yudhiSThiraH // 11 evaM stuno dharmarAjena kRSNaH durmukhasya ca vezmAgryaM zrImatkanakabhUSitam / sabhAmadhye prItimAnpuSkarAkSaH / pUrNa padmadalAkSINAM strINAM zayanasaMkulam // 12 - 2041 .bhA. 256 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 44. 13] mahAbhArate [ 12. 46. 1 pradadau sahadevAya satataM priyakAriNe / bhakSAnnapAnairvividhairvAsobhiH zayanAsanaiH / mumude taJca labdhvA sa kailAsaM dhanado yathA // 13 sarvAnsaMtoSayAmAsa saMzritAndadatAM varaH // 9 yuyutsurvidurazcaiva saMjayazca mahAdyutiH / labdhaprazamanaM kRtvA sa rAjA rAjasattama / sudharmA caiva dhaumyazca yathAsvaM jagmurAlayAn // 14 yuyutsordhArtarASTrasya pUjAM cakre mahAyazAH // 10 saha sAtyakinA zaurirarjunasya nivezanam / dhRtarASTrAya tadrAjyaM gAndhAyai vidurAya c| viveza puruSavyAghro vyAghro giriguhAmiva // 15 nivedya svasthavadrAjannAste rAjA yudhiSThiraH // 11 tatra bhakSAnnapAnaiste samupetAH sukhoSitAH / tathA sarva sa nagaraM prasAdya janamejaya / sukhaprabuddhA rAjAnamupatasthuryudhiSThiram // 16 vAsudevaM mahAtmAnamabhyagacchatkRtAJjaliH // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi . tato mahati paryake maNikAzcanabhUSite / catuzcatvAriMzo'dhyAyaH // 44 // dadarza kRSNamAsInaM nIlaM merAvivAmbudam // 13 jAjvalyamAnaM vapuSA divyAbharaNabhUSitam / pItakauzeyasaMvItaM henIvopahitaM maNim // 14 janamajeya uvAca / kaustubhena uraHsthena maNinAbhivirAjitam / prApya rAjyaM mahAtejA dharmarAjo yudhiSThiraH / udyatevodayaM zailaM sUryeNAptakirITinam / yadanyadakarodvipra tanme vaktumihArhasi // 1 bhagavAnvA hRSIkezastrailokyasya paro guruH / naupamyaM vidyate yasya triSu lokeSu kiMcana // 15 so'bhigamya mahAtmAnaM viSNu puruSavigraham / RSe yadakarodvIrastaJca vyAkhyAtumarhasi // 2 uvAca madhurAbhASaH smitapUrvamidaM tadA // 16 vaizaMpAyana uvAca / sukhena te nizA kaccidvayuSTA buddhimatAM vara / zRNu rAjendra tattvena kIrtyamAnaM mayAnagha / kaccijjJAnAni sarvANi prasannAni tavAcyuta // 15 vAsudevaM puraskRtya yadakurvata pANDavAH // 3 tava hyAzritya tAM devIM buddhiM buddhimatAM vara / prApya rAjyaM mahAtejA dharmarAjo yudhiSThiraH / vayaM rAjyamanuprAptAH pRthivI ca vaze sthitA // 18 cAturvaNyaM yathAyogaM sve sve dharme nyavezayat // 4 bhavatprasAdAdbhagavaMtrilokagativikrama / brAhmaNAnAM sahasraM ca snAtakAnAM mahAtmanAm / jayaH prApto yazazcAgryaM na ca dharmAccyutA vayam // 19 sahasraniSkamekaikaM vAcayAmAsa pANDavaH // 5 taM tathA bhASamANaM tu dharmarAja yudhiSThiram / tathAnujIvino bhRtyAnsaMzritAnatithInapi / novAca bhagavAnkiciddhyAnamevAnvapadyata // 20 kAmaiH saMtarpayAmAsa kRpaNAMstarkakAnapi // 6 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi purohitAya dhaumyAya prAdAyutazaH sa gAH / paJcacatvAriMzo'dhyAyaH // 45 // dhanaM suvarNa rajataM vAsAMsi vividhAni ca // 7 kRpAya ca mahArAja guruvRttimavartata / yudhiSThira uvaac| vidurAya ca dharmAtmA pUjAM cakre yatavrataH / / 8 / kimidaM paramAzcaryaM dhyAyasyamitavikrama / -2042 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 46. 11 zAntiparva [12. 46. 30 kaJcillokatrayasyAsya svasti lokaparAyaNa // 1 / divyAstrANi mahAtejA yo dhArayati buddhimAn / caturtha dhyAnamArga tvamAlambya puruSottama / sAgAMzca caturo vedAMstamasmi manasA gataH // 16 apakrAnto yato deva tena me vismitaM manaH // 2 rAmasya dayitaM ziSyaM jAmadagyasya pANDava / nigRhIto hi vAyuste paJcakarmA zarIragaH / AdhAraM sarvavidyAnAM tamasmi manasA gataH // 17 indriyANi ca sarvANi manasi sthApitAni te // 3 ekIkRtyendriyagrAmaM manaH saMyamya medhayA / indriyANi manazcaiva buddhau saMvezitAni te| zaraNaM mAmupAgacchattato me tadgataM manaH // 18 sarvazcaiva gaNo deva kSetrajJe te nivezitaH // 4 / sa hi bhUtaM ca bhavyaM ca bhavacca puruSarSabha / neGganti tava romANi sthirA buddhistathA manaH / vetti dharmabhRtAM zreSThastato me tadgataM manaH // 19 sthANukuDyazilAbhUto nirIhazcAsi mAdhava // 5 tasminhi puruSavyAghra karmabhiH svairdivaM gate / yathA dIpo nivAtastho niriGgo jvalate'cyuta / bhaviSyati mahI pArtha naSTacandreva zarvarI // 20 tathAsi bhagavandeva nizcalo dRDhanizcayaH // 6 tadyudhiSThira gAGgeyaM bhISmaM bhImaparAkramam / yadi zrotumihArhAmi na rahasyaM ca te yadi / abhigamyopasaMgRhya pRccha yatte manogatam // 21 chindhi me saMzayaM deva prapannAyAbhiyAcate // 7 cAturvedyaM cAturhotraM cAturAzramyameva ca / tvaM hi kartA vikartA ca tvaM kSaraM cAkSaraM ca hi / cAturvarNyasya dharmaM ca pRcchainaM pRthivIpate // 22 anAdinidhanazcAdyastvameva puruSottama // 8 tasminnastamite bhISme kauravANAM dhurNdhre| tvatprapannAya bhaktAya zirasA praNatAya ca / jJAnAnyalpIbhaviSyanti tasmAttvAM codayAmyaham // dhyAnasyAsya yathAtattvaM brUhi dharmabhRtAM vara // 9 tacchrutvA vAsudevasya tathyaM vacanamuttamam / vaizaMpAyana uvAca / sAzrukaNThaH sa dharmajJo janArdanamuvAca ha // 24 tataH svagocare nyasya mano buddhIndriyANi ca / yadbhavAnAha bhISmasya prabhAva prati mAdhava / smitapUrvamuvAcedaM bhagavAnvAsavAnujaH // 10 tathA tannAtra saMdeho vidyate mama mAnada // 25 zaratalpagato bhISmaH zAmyanniva hutAzanaH / mahAbhAgyaM hi bhISmasya prabhAvazca mahAtmanaH / mAM dhyAti puruSavyAghrastato me tadgataM manaH // 11 zrutaM mayA kathayatAM brAhmaNAnAM mahAtmanAm // 26 yasya jyAtalaniSi visphUrjitamivAzaneH / bhavAMzca kartA lokAnAM yadbhavItyarisUdana / na sahedevarAjo'pi tamasmi manasA gataH // 12 tathA tadanabhidhyeyaM vAkyaM yAdavanandana // 27 yenAbhidrutya tarasA samastaM rAjamaNDalam / yatastvanugrahakRtA buddhiste mayi mAdhava / UDhAstisraH purA kanyAstamasmi manasA gtaaH||13 tvAmagrataH puraskRtya bhISmaM pazyAmahe vayam // 28 trayoviMzatirAtraM yo yodhayAmAsa bhArgavam / AvRtte bhagavatyarke sa hi lokAngamiSyati / na ca rAmeNa nistIrNastamasmi manasA gataH // 14 | tvaddarzanaM mahAbAho tasmAdahati kauravaH // 29 yaM gaGgA garbhavidhinA dhArayAmAsa pArthivam / tava hyAdyasya devasya kSarasyaivAkSarasya ca / vasiSThaziSyaM taM tAta manasAsmi gato nRpa // 15 / darzanaM tasya lAbhaH syAttvaM hi brahmamayo nidhiH // 30 - 2043 - Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 46. 31] mahAbhArate [12. 47. 20 zrutvaitaddharmarAjasya vacanaM madhusUdanaH / devasthAnena vAtsyena tathAzmakasumantunA // 5 pArzvasthaM sAtyaki prAha ratho me yujyatAmiti // 31 etaizcAnyairmunigaNarmahAbhAgairmahAtmabhiH / sAtyakistUpaniSkramya kezavasya samIpataH / zraddhAdamapuraskAraivRtazcandra iva grahaiH // 6 dArukaM prAha kRSNasya yujyatAM ratha ityuta // 32 bhISmastu puruSavyAghraH karmaNA manasA giraa| sa sAtyakerAzu vaco nizamya zaratalpagataH kRSNaM pradadhyau prAJjaliH sthitaH / / 7 rathottamaM kAzcanabhUSitAGgam / svareNa puSTanAdena tuSTAva mdhusuudnm| .. masAragalvarkamayairvibhaGgai yogezvaraM padmanAbhaM viSNuM jiSNuM jagatpatim // 8 vibhUSitaM hemapinaddhacakram // 33 kRtAJjaliH zucirbhUtvA vAgvidAM pravaraH prabhum / divAkarAMzuprabhamAzugAminaM bhISmaH paramadharmAtmA vAsudevamathAstuvat / / 9 vicitrnaanaamnnirtnbhuussitm| ArirAdhayiSuH kRSNaM vAcaM jigamiSAmi yAm / navoditaM sUryamiva pratApinaM tayA vyAsasamAsinyA prIyatAM puruSottamaH / / 10 vicitratAya'dhvajinaM patAkinam // 34 zuciH zuciSadaM hasaM tatparaH parameSThinam / sugrIvasainyapramukhairvarAzva yuktvA sarvAtmanAtmAnaM taM prapadye prajApatim // 11 manojavaiH kaanycnbhuussitaaH| yasminvizvAni bhUtAni tiSThanti ca vizanti ca / suyuktamAvedayadacyutAya guNabhUtAni bhUteze sUtre maNigaNA iva // 12 ___kRtAJjalirdAruko rAjasiMha // 35 yasminnitye tate tantau dRDhe sragiva tiSThati / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sadasadathitaM vizvaM vizvAGge vizvakarmaNi // 13 SaTcatvAriMzo'dhyAyaH // 46 // hariM sahasrazirasaM sahasracaraNekSaNam / prAhurnArAyaNaM devaM yaM vizvasya parAyaNam // 14 janamejaya uvAca / aNIyasAmaNIyAMsaM sthaviSThaM ca sthavIyasAm / zaratalpe zayAnastu bharatAnAM pitaamhH| garIyasAM gariSThaM ca zreSThaM ca zreyasAmapi // 15 kathamutsRSTavAndehaM kaM ca yogamadhArayat // 1 yaM vAkeSvanuvAkeSu nivatsUpaniSatsu ca / vaizaMpAyana uvAca / gRNanti satyakarmANaM satyaM satyeSu sAmasu / / 16 zRNuSvAvahito rAjazucirbhUtvA samAhitaH / caturbhizcaturAtmAnaM sattvasthaM sAtvatAM patim / bhISmasya kuruzArdUla dehotsarga mahAtmanaH // 2 yaM divyairdevamarcanti gukhaiH paramanAmabhiH // 17 nivRttamAtre tvayana uttare vai divaakre| yaM devaM devakI devI vasudevAdajIjanat / samAvezayadAtmAnamAtmanyeva samAhitaH / / 3 bhaumasya brahmaNo gupta dIptamagnimivAraNiH // 18 vikIrNAzurivAdityo bhISmaH zarazataizcitaH / / yamananyo vyapetAzIrAtmAnaM vItakalmaSam / zizye paramayA lakSmyA vRto brAhmaNasattamaiH // 4 iSTvAnantyAya govindaM pazyatyAtmanyavasthitam / / 19 vyAsena vedazravasA nAradena surrssinnaa| purANe puruSaH prokto brahmA prokto yugAdiSu / - 2044 - Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 47. 20 ] zAntiparva [12. 47. 50 - - kSaye saMkarSaNaH proktastamupAsyamupAsmahe // 20 jyotiH pazyanti yuJjAnAstasmai yogAtmane nmH||35 ativAbindrakarmANamatisUryAgmitejasam / apuNyapuNyoparame yaM punarbhavanirbhayAH / atibuddhIndriyAtmAnaM taM prapadye prajApatim // 21 zAntAH saMnyAsino yAnti tasmai mokSAtmane namaH / / yaM vai vizvasya kartAraM jagatastasthuSAM patim / yo'sau yugasahasrAnte pradIptArcivibhAvasuH / vadanti jagato'dhyakSamakSaraM paramaM padam / / 22 saMbhakSayati bhUtAni tasmai ghorAtmane namaH // 37 hiraNyavarNa yaM garbhamaditidaityanAzanam / saMbhakSya sarvabhUtAni kRtvA caikArNavaM jagat / ekaM dvAdazadhA jajJe tasmai sUryAtmane namaH // 23 bAlaH svapiti yazcaikastasmai mAyAtmane namaH // 38 zukle devAnpittRtkRSNe tarpayatyamRtena yH| sahasrazirase tasmai puruSAyAmitAtmane / yazca rAjA dvijAtInAM tasmai somAtmane nmH||24 catuHsamudraparyAyayoganidrAtmane namaH // 39 mahatastamasaH pAre puruSaM jvalanadyutim / ajasya nAbhAvadhyekaM yasminvizvaM pratiSThitam / yaM jJAtmA mRtyumatyeti tasmai jJeyAtmane namaH // 25 puSkaraM puSkarAkSasya tasmai padmAtmane namaH / / 40 yaM bRhantaM bRhatyukthe yamagnau yaM mahAdhvare / yasya kezeSu jImUtA nadyaH sarvAGgasaMdhiSu / yaM viprasaMghA gAyanti tasmai vedAtmane namaH // 26 kukSau samudrAzcatvArastasmai toyAtmane namaH // 41 RgyajuHsAmadhAmAnaM dazArdhahavirAkRtim / yugeSvAvartate yo'zaidinarvayanahAyanaiH / yaM saptatantuM tanvanti tasmai yajJAtmane namaH / / 27 sargapralayayoH kartA tasmaiH kAlAtmane namaH // 42 yaH suparNo yajurnAma chandogAtranivRcchirAH / brahma vaktraM bhujau kSatraM kRtsnamUrUdaraM vizaH / sthatarabRhatyakSastasmai stotrAtmane namaH // 28 pAdau yasyAzritAH zUdrAstasmai varNAtmane nmH||43 paH sahasrasave satre jajJe vizvasRjAmRSiH / yasyAgnirAsyaM dyaumUrdhA khaM nAbhizcaraNau kSitiH / heraNyavarNaH zakunistasmai haMsAtmane namaH // 29 sUryazcakSurdizaH zrotre tasmai lokAtmane namaH // 44 padAGgaM saMdhiparvANaM svaravyaJjanalakSaNam / viSaye vartamAnAnAM yaM taM vaizeSikairguNaiH / pamAhurakSaraM nityaM tasmai vAgAtmane namaH // 30 prAhurviSayagotAraM tasmai gopvAtmane namaH // 45 pazcinoti satAM setumRtenAmRtayoninA / annapAnendhanamayo rasaprANavivardhanaH / dharmArthavyavahArAGgaistasmai satyAtmane namaH // 31 yo dhArayati bhUtAni tasmai prANAtmane namaH // 46 yaM pRthagdharmacaraNAH pRthagdharmaphalaiSiNaH / paraH kAlAtparo yajJAtparaH sadasatozca yaH / pRthagdhamaiH samarcanti tasmai dharmAtmane namaH // 32 anAdirAdivizvasya tasmai vizvAtmane namaH // 47 yaM taM vyaktasthamavyaktaM vicinvanti mhrssyH| yo mohayati bhUtAni sneharAgAnubandhanaiH / kSetre kSetrajJamAsInaM tasme kSetrAtmane namaH / / 33 sargasya rakSaNArthAya tasmai mohAtmane namaH // 48 yaM gAtmAnamAtmasthaM vRtaM SoDazabhiguNaiH / AtmajJAnamidaM jJAnaM jJAtvA pazcasvavasthitam / pAhuH saptadazaM sAMkhyAstasmai sAMkhyAtmane namaH / / 34 yaM jJAnino'dhigacchanti tasmai jJAnAtmane nmH||49 vinidrA jitazvAsAH sattvasthAH sNytendriyaaH|| aprameyazarIrAya sarvato'nantacakSuSe / -2045 - Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 47. 50 mahAbhArate [12. 48.5 apAraparimeyAya tasmai cintyAtmane namaH // 50 traikAlyadarzanaM jJAnaM divyaM dAtuM yayau hriH|| 65 jaTine daNDine nityaM lambodarazarIriNe / tasminnuparate zabde tataste brahmavAdinaH / kamaNDaluniSaGgAya tasmai brahmAtmane namaH // 51 bhISmaM vAgbhirbASpakaNThAstamAnacumahAmatim // 66 zUline tridazezAya tryambakAya mahAtmane / te stuvantazca viprAgryAH kezavaM puruSottamam / bhasmadigdhordhvaliGgAya tasmai rudrAtmane namaH / / 52 bhISmaM ca zanakaiH sarve prazazaMsuH punaH punH|| 6 // paJcabhUtAtmabhUtAya bhuutaadinidhnaatmne| viditvA bhaktiyogaM tu bhISmasya puruSottamaH / akrodhadrohamohAya tasmai zAntAtmane namaH / / 53 sahasotthAya saMhRSTo yAnamevAnvapadyata // 68 yasminsarvaM yataH sarvaM yaH sarvaM sarvatazca yaH / kezavaH sAtyakizcaiva rathenaikena jagmatuH / yazca sarvamayo nityaM tasmai sarvAtmane namaH // 54 apareNa mahAtmAnau yudhiSThiradhanaMjayau // 69 vizvakarmannamaste'stu vizvAtmanvizvasaMbhava / bhImaseno yamau cobhau rathamekaM samAsthitau / apavargo'si bhUtAnAM pazcAnAM parataH sthitaH // 55 kRpo yuyutsuH sUtazca saMjayazcAparaM ratham // 70 namaste triSu lokeSu namaste paratastriSu / te rathairnagarAkAraiH prayAtAH puruSarSabhAH / namaste dikSu sarvAsu tvaM hi sarvaparAyaNam // 56 / nemighoSeNa mahatA kampayanto vasuMdharAm / / 71 namaste bhagavanviSNo lokAnAM prbhvaapyy| tato giraH puruSavarastavAnvitA tvaM hi kartA hRSIkeza saMhartA cAparAjitaH // 57 ___ dvijeritAH pathi sumanAH sa zuzruve / tena pazyAmi te divyAnbhAvAnhi triSu vartmasu / kRtAJjaliM praNatamathAparaM janaM tacca pazyAmi tattvena yatte rUpaM sanAtanam // 58 sa kezihA muditamanAbhyanandata / / 72 divaM te zirasA vyAptaM padbhyAM devI vsuNdhraa|| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi vikrameNa trayo lokAH puruSo'si snaatnH||59 sptctvaariNsho'dhyaayH||47|| atasIpuSpasaMkAzaM pItavAsasamacyutam / ye namasyanti govindaM na teSAM vidyate bhayam // 60 vaizaMpAyana uvaac| yathA viSNumayaM satyaM yathA viSNumayaM hviH| tataH sa ca hRSIkezaH sa ca rAjA yudhiSThiraH / yathA viSNumayaM sarvaM pApmA me nazyatAM tathA // 61 kRpAdayazca te sarve catvAraH pANDavAzca ha // 1 tvAM prapannAya bhaktAya gatimiSTAM jigISave / rathaiste nagarAkAraiH patAkAdhvajazobhitaiH / yaccheyaH puNDarIkAkSa taddhayAyasva surottama // 62 yayurAzu kurukSetraM vAjibhiH zIghragAmibhiH // 2 iti vidyAtapoyonirayonirviSNurIDitaH / te'vatIya kurukSetra kezamajAsthisaMkulam / vAgyajJenArcito devaH prIyatAM me janArdanaH // 63 dehanyAsaH kRto yatra kSatriyastairmahAtmabhiH // 3 etAvaduktvA vacanaM bhISmastadgatamAnasaH / gajAzvadehAsthicayaiH parvatairiva saMcitam / nama ityeva kRSNAya praNAmamakarottadA / / 64 narazIrSakapAlaizca zabairiva samAcitam // 4 abhigamya tu yogena bhakti bhISmasya mAdhavaH / / citAsaharnicitaM varmazastrasamAkulam / -2046 Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 48.5] zAntiparva [12. 49. 16 ApAnabhUmi kAlasya tadA bhuktojjhitAmiva // 5 / maharSINAM kathayatAM kAraNaM tasya janma ca // 1 bhUtasaMghAnucaritaM rakSogaNaniSevitam / / yathA ca jAmadagnyena koTizaH kSatriyA hatAH / pazyantaste kurukSetraM yayurAzu mahArathAH // 6 udbhUtA rAjavaMzeSu ye bhUyo bhArate hatAH // 2 gacchanneva mahAbAhuH sarvayAdavanandanaH / jahorajakustanayo ballavastasya cAtmajaH / yudhiSThirAya provAca jAmadagyatsya vikramam / / 7 kuziko nAma dharmajJastasya putro mahIpatiH // 3 amI rAmadAH paJca dRzyante pArtha dUrataH / ugraM tapaH samAtiSTatsahasrAkSasamo bhuvi / yeSu saMtarpayAmAsa pUrvAnkSatriyazoNitaiH // 8 putraM labheyamajitaM trilokezvaramityuta // 4 triHsaptakRtvo vasudhAM kRtvA niHkSatriyAM prabhuH / tamugratapasaM dRSTvA sahasrAkSaH puraMdaraH / ihedAnIM tato rAmaH karmaNo virarAma ha // 9 samarthaH putrajanane svayamevaitya bhArata // 5 yudhiSThira uvAca / putratvamagamadrAjastasya lokezvarezvaraH / triHsaptakRtvaH pRthivI kRtA niHkSatriyA tadA / gAdhirnAmAbhavatputraH kauzikaH pAkazAsanaH // 6 rAmeNeti yadAttha tyabhatra me saMzayo mahAn / / 10 tasya kanyAbhavadrAjannAmnA satyavatI prbho| kSatrabIjaM yadA dagdhaM rAmeNa yadupuMgava / tAM gAdhiH kaviputrAya so kAya dadau prabhuH // 7 kathaM bhUyaH samutpattiH kSatrasyAmitavikrama // 11 tataH prItastu kaunteya bhArgavaH kurunandana / mahAtmanA bhagavatA rAmeNa yadupuMgava / putrArthe zrapayAmAsa calaM gAdhestathaiva ca // 8 kathamutsAditaM kSatraM kathaM vRddhiM punargatam / / 12 AhUya cAha tAM bhAryAmRcIko bhArgavastadA / mahAbhAratayuddhe hi koTizaH kSatriyA htaaH| upayojyazcarurayaM tvayA mAtrApyayaM tava / / 9 tathAbhUcca mahI kIrNA kSatriyairvadatAM vara // 13 tasyA janiSyate putro dIptimAnkSatriyarpabhaH / evaM me chindhi vArSNeya saMzayaM tAyaketana / ajayyaH kSatriyoMke kSatriyarSabhasUdanaH // 10 Agamo hi paraH kRSNa tvatto no vAsavAnuja // 14 tavApi putraM kalyANi dhRtimantaM taponvitam / vaizaMpAyana uvAca / zamAtmakaM dvijazreSThaM carureSa vidhAsyati // 11 tato vrajanneva gadAgrajaH prabhuH ityevamuktvA tAM bhAryAmRcIko bhRgunandanaH / zazaMsa tasmai nikhilena tttvtH| tapasyabhirato dhImAJjagAmAraNyameva ha // 12 yudhiSThirAyApratimaujase tadA etasminneva kAle tu tIrthayAtrAparo nRpaH / yathAbhavatkSatriyasaMkulA mahI // 15 gAdhiH sadAraH saMprApta RcIkasyAzramaM prati // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi carudvayaM gRhItvA tu rAjansatyavatI tadA / aSTacatvAriMzo'dhyAyaH // 48 // bharturvAkyAdathAvyagrA mAtre hRSTA nyavedayat // 14 mAtA tu tasyAH kaunteya duhitre svaM caruM ddau| . vAsudeva uvAca / tasyAzcarumathAjJAtamAtmasaMsthaM cakAra ha // 15 zRNu kaunteya rAmasya mayA yAvatparizrutam / atha satyavatI garbha kSatriyAntakaraM tadA / - 2047 - Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 49. 16 ] mahAbhArate [ 12. 49. 42 dhArayAmAsa dIptena vapuSA ghoradarzanam // 16 / prApa brahmarSisamitaM vizvena brahmaNA yutam // 28 tAmRcIkastadA dRSTvA dhyAnayogena vai tataH / ArcIko janayAmAsa jamadagniH sudAruNam / abravIdrAjazArdUla svAM bhAryAM gharavarNinIm // 17 sarvavidyAntagaM zreSThaM dhanurvede ca pAragam / / mAtrAsi vyaMsitA bhadre cruvytyaashetunaa| rAmaM kSatriyahantAraM pradIptamiva pAvakam // 29 janiSyate hi te putraH krUrakarmA mahAbalaH // 18 etasminneva kAle tu kRtavIryAtmajo balI / janiSyate hi te bhrAtA brahmabhUtastapodhanaH / arjuno nAma tejasvI kSatriyo haihayAnvayaH // 30 vizvaM hi brahma tapasA mayA tatra samarpitam // 19 / dadAha pRthivIM sarvAM saptadvIpAM sapattanAm / saivamuktA mahAbhAgA bharnA satyavatI tdaa| svabAhvastrabalenAjau dharmeNa parameNa ca // 31 papAta zirasA tasmai vepantI cAbravIdidam // 20 tRSitena sa kauravya bhikSitazcitrabhAnunA / nArdo'si bhagavannadya vaktumevaMvidhaM vacaH / sahasrabAhurvikrAntaH prAdAdbhikSAmathAgnaye // 32 brAhmaNApasadaM putraM prApsyasIti mahAmune / / 21 prAmAnpurANi ghoSAMzca pattanAni ca vIryavAn / RcIka uvAca / jajvAla tasya bANaistu citrabhAnurdidhakSayA // 33 naiSa saMkalpitaH kAmo mayA bhadre tathA tvayi / sa tasya puruSendrasya prabhAvena mahAtapAH / ugrakarmA bhavetputrazcanarmAtA ca kAraNam // 22 dadAha kArtavIryasya zailAnatha vanAni ca // 34 satyavatyuvAca / sa zUnyamAzramAraNyaM varuNasyAtmajasya tat / icchallokAnapi mune sRjethAH kiM punarmama / dadAha pavaneneddhazcitrabhAnuH sahaihayaH // 35 zamAtmakamRNu putraM labheyaM japatAM vara // 23 ApavastaM tato roSAcchazApArjunamacyuta / RcIka uvAca / dagdhe''zrame mahArAja kArtavIryeNa vIryavAn // 36 noktapUrva mayA bhadre svaireSvapyanRtaM vacaH / tvayA na varjitaM mohAdyasmAdvanamidaM mama / kimutAgniM samAdhAya mantravaccarasAdhane // 24 dagdhaM tasmAdraNe rAmo bAhUMste chetsyate'rjuna // 35 satyavatyuvAca / arjunastu mahArAja balI nityaM zamAtmakaH / kAmamevaM bhavetpautro mameha tava caiva h| brahmaNyazca zaraNyazca dAtA zUrazca bhArata / / 38 zamAtmakamRnuM putraM labheyaM japatAM vara / / 25 tasya putrAH subalinaH zApenAsanpiturvadhe / RcIka uvAca / nimittamavaliptA vai nRzaMsAzcaiva nityadA // 35 putre nAsti vizeSo me pautre vA varavarNini / jamadagnidhenvAste vatsamAninyubharatarSabha / yathA tvayoktaM tu vacastathA bhadre bhaviSyati // 26 ajJAtaM kArtavIryasya haihayendrasya dhImataH // 40 vAsudeva uvaac| tato'rjunasya bAhUMstu chittvA vai paurussaanvitH| tataH satyavatI putraM janayAmAsa bhArgavam / taM ruvantaM tato vatsaM jAmadagnyaH svamAzramam / tapasyabhirataM zAntaM jamadagniM zamAtmakam // 27 / pratyAnayata rAjendra teSAmantaHpurAtprabhuH // 41 vizvAmitraM ca dAyAdaM gAdhiH kuzikanandanaH / 'arjunasya sutAste tu saMbhUyAbuddhayastadA / - 2048 - Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 49. 42] zAntiparva [ 12. 49.72 gatvAzramamasaMbuddhaM jamadagnermahAtmanaH // 42 supragrahavatA rAjazrImAnvAkyamathAbravIt / / 57 apAtayanta bhallAH ziraH kAyAnnarAdhipa / gaccha pAraM samudrasya dakSiNasya mahAmune / samitkuzArtha rAmasya nirgatasya mahAtmanaH / / 43 na te madviSaye rAma vastavyamiha karhi cit / / 58 tataH pitRvadhAmarSAdrAmaH paramamanyumAn / tataH zUrpArakaM dezaM sAgarastasya nirmame / niHkSatriyAM pratizrutya mahIM zastramagRhRta // 44 saMtrAsAjjAmadagnyasya so'parAntaM mahItalam // 59 tataH sa bhRguzArdUlaH kArtavIryasya vIryavAn / / kazyapastu mahArAja pratigRhya mahImimAm / vikramya nijaghAnAzu putrAnpautrAMzca sarvazaH / / 45 kRtvA brAhmaNasaMsthAM vai praviveza mahAvanam // 60 sa haihayasahasrANi hatvA paramamanyumAna / tataH zUdAzca vaizyAzca yathAsvairapracAriNaH / cakAra bhArgavo rAjanmahIM zoNitakardamAm / / 46 avartanta dvijAgryANAM dAreSu bharatarSabha // 61 sa tathA sumahAtejAH kRtvA niHkSatriyAM mahIm / arAjake jIvaloke durbalA balavattaraiH / kRpayA parayAviSTo vanameva jagAma ha / / 47 bAdhyante na ca vitteSu prabhutvamiha kasyacit // 62 tato varSasahasreSu samatIteSu keSucin / tataH kAlena pRthivI praviveza rasAtalam / kSobhaM saMprAptavAMstIvra prakRtyA kopanaH prabhuH // 48 arakSyamANA vidhivatkSatriyairdharmarakSibhiH // 63 vizvAmitrasya pautrastu raibhyaputro mahAtapAH / UruNA dhArayAmAsa kazyapaH pRthivIM tataH / parAvasurmahArAja kSivAha janasaMsadi / / 49 nimajjantI tadA rAjastenorvIti mahI smRtA // 64 ye te yayAtipatane yajJe santaH samAgatAH / rakSiNazca samuddizya prAyAcatpRthivI tadA / pratardanaprabhRtayo rAma kiM kSatriyA na te / / 50 prasAdya kazyapaM devI kSatriyAnyAhuzAlinaH // 65 mithyApratijJo rAma tvaM katthase janasaMsadi / santi brahmanmayA guptA nRSu kSatriyapuMgavAH / bhayAtkSatriyavIrANAM parva samupAzritaH / / 51 haihayAnAM kule jAtAste saMrakSantu mAM mune // 66 sa punaH kSatriyazanaiH pRthivImanusaMtatAm / asti pauravadAyAdo viDUrathasutaH prbho| parAvasostadA zrutvA zastraM jagrAha bhArgavaH // 52 RkSaiH saMvardhito vipra RkSavatyeva parvate // 67 tato ye kSatriyA rAjazatazastena jIvitAH / tathAnukampamAnena yajvanAthAmitaujasA / te vivRddhA mahAvIryAH pRthivIpatayo'bhavan / / 53 parAzareNa dAyAdaH saudAsasyAbhirakSitaH // 68 sa punastAJjaghAnAzu bAlAnapi narAdhipa / sarvakarmANi kurute tasyarSeH zUdravaddhi sH| garbhasthaistu mahI vyAptA punarevAbhavattadA // 54 / sarvakarmetyabhikhyAtaH sa mAM rakSatu pArthiva // 69 jAtaM jAtaM sa garbha tu punareva jaghAna h| zivaH putro mahAtejA gopatirnAma nAmataH / arazaMzca sutAnkAMzcittadA kSatriyayoSitaH // 55 vane saMrakSito gobhiH so'bhirakSatu mAM mune // 70 triHsaptakRtvaH pRthivIM kRtvA niHkSatriyAM prabhuH / / pratardanasya putrastu vatso nAma mahAyazAH / dakSiNAmazvamedhAnte kazyapAyAdadattataH / / 56 vatsaiH saMvardhito goSThe sa mAM rakSatu pArthivaH // 71 kSatriyANAM tu zeSArtha kareNoddizya kazyapaH / dadhivAhanapautrastu putro divirathasya ha / pa.bhA. 257 - 2049 - Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 49. 72] mahAbhArate [ 12. 50. 18 aGgaH sa gautamenApi gaGgAkUle'bhirakSitaH // 72 . aho dhanyo hi loko'yaM sabhAgyAzca narA bhuvi / bRhadratho mahAbAhurbhuvi bhUtipuraskRtaH / yatra karmedRzaM dhayaM dvijena kRtamacyuta // 4 golAGgalairmahAbhAgo gRdhrakUTe'bhirakSitaH // 73 tathA yAntau tadA tAta tAvacyutayudhiSThiau / maruttasyAnvavAye tu kSatriyAsturvasotrayaH / jagmaturyatra gAGgeyaH zaratalpagataH prabhuH // 5 marutpatisamA vIrye samudreNAbhirakSitAH // 74 / tataste dadRzurbhISmaM zaraprastarazAyinam / ete kSatriyadAyAdAstatra tatra prishrutaaH| svarazmijAlasaMvItaM sAyaMsUryamivAnalam // 6 samyaGmAmabhirakSantu tataH sthAsyAmi nishclaa|| 75 | upAsyamAnaM munibhirdevairiva zatakratum / eteSAM pitarazcaiva tathaiva ca pitAmahAH / deze paramadharmiSThe nadImoghavatImanu / / 7 madarthaM nihatA yuddhe rAmeNAkliSTakarmaNA // 76 dUrAdeva tamAlokya kRSNo rAjA ca dharmarAT / teSAmapacitizcaiva mayA kAryA na saMzayaH / catvAraH pANDavAzcaiva te ca zAradvatAdayaH / / 8 na hyahaM kAmaye nityamavikrAntena rakSaNam // 77 / avaskandyAtha vAhebhyaH saMyamya pracalaM manaH / tataH pRthivyA nirdiSTAMstAnsamAnIya kshypH| ekIkRtyendriyagrAmamupatasthumahAmunIn / / 9 abhyaSizcanmahIpAlAnkSatriyAnvIryasaMmatAn // 78 abhivAdya ca govindaH sAtyakiste ca kauravAH / teSAM putrAzca pautrAzca yeSAM vaMzAH pratiSThitAH / vyAsAdIstAnRSInpazcAdgAGgeyamupata sthire / / 10 evametatpurA vRttaM yanmAM pRcchasi pANDava // 79 tapovRddhiM tataH pRSTvA gAGgeyaM yadukauravAH / . vaizaMpAyana uvAca / parivArya tataH sarve niSeduH puruSarSabhAH // 11 evaM bruvanneva yadupravIro tato nizamya gAGgeyaM zAmyamAnamivAnalam / ___ yudhiSThiraM dharmabhRtAM variSTham / kiMciddInamanA bhISmamiti hovAca kezavaH // 12 rathena tenAzu yayau yathArko kaJcijjJAnAni te rAjanprasannAni yathA purA / vizanprabhAbhirbhagavAMtrilokam // 80 kaccidavyAkulA caiva buddhiste vadatAM vara // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi zarAbhighAtaduHkhAtte kaccidAnaM na dUyate / ekonpnycaasho'dhyaayH||49|| mAnasAdapi duHkhAddhi zArIraM balavattaram / / 14 varadAnApituH kAmaM chandamRtyurasi prabho / vaizaMpAyana uvAca / zaMtanodharmazIlasya na tvetacchamakAraNama // 15 tato rAmasya tatkarma zrutvA rAjA yudhisstthirH| susUkSmo'pIha dehe vai zalyo janayate rujam / vismayaM paramaM gatvA pratyuvAca janArdanam // 1 kiM punaH zarasaMghAtaizcitasya tava bhArata // 16 aho rAmasya vArSNeya zakrasyeva mahAtmanaH / kAma naitattavAkhyeyaM prANinAM prabhavApyayau / vikramo yena vasudhA krodhAnniHkSatriyA kRtA // 2 bhavAnhyapadizecchreyo devAnAmapi bhArata / / 17 gobhiH samudreNa tathA golaanggulrbhvaanraiH| yaddhi bhUtaM bhaviSyacca bhavaJca puruSarSabha / guptA rAmabhayodvignAH kSatriyANAM kulodvahAH // 3 sarvaM tajjJAnavRddhasya tava pANAvivAhitam // 18 -2050 - Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 50. 19 } zAntiparva [12. 51.9 saMsArazcaiva bhUtAnAM dharmasya ca phalodayaH / itihAsapurANaM ca kAnyena viditaM tava / viditaste mahAprAjJa tvaM hi brahmamayo nidhiH / / 19 dharmazAstraM ca sakalaM nityaM manasi te sthitam // 34 tyAM hi rAjye sthitaM sphIte samagrAGgamarogiNam / ye ca kecana loke'sminnarthAH sNshykaarkaaH| strIsahasraiH parivRtaM pazyAmIhordhvaretasam / / 20 teSAM chettA nAsti loke tvadanyaH puruSarSabha // 35 Rte zAMtanavAdISmAtriSu lokeSu pArthiva / sa pANDaveyasya manaHsamutthitaM satyasaMdhAnmahAvIryAcchUrAddhamaikatatparAt // 21 narendra zokaM vyapakarSa medhayA / mRtyumAvArya tarasA zaraprastarazAyinaH / bhavadvidhA hyuttamabuddhivistarA nisargaprabhavaM kiMcinna ca tAtAnuzuzruma / / 22 vimuhyamAnasya janasya zAntaye // 36 satye tapasi dAne ca yajJAdhikaraNe tthaa| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dhanurvede ca vede ca nityaM caivAnvavekSaNe // 23 pnycaasho'dhyaayH||50|| anRzaMsaM zuciM dAntaM sarvabhUtahite ratam / mahArathaM tvatsadRzaM na kaMcidanuzuzruma // 24 vaizaMpAyana uvaac| tvaM hi devAnsagandharvAnsasurAsurarAkSasAn / zrutvA tu vacanaM bhISmo vAsudevasya dhImataH / zakta ekarathenaiva vijetuM nAtra saMzayaH // 25 kiMcidunnAmya vadanaM prAJjalirvAkyamabravIt // 1 tvaM hi bhISma mahAbAho vasUnAM vaasvopmH| namaste bhagavanviSNo lokAnAM nidhanodbhava / nityaM vipraiH samAkhyAto navamo'navamo guNaiH // 26 | tvaM hi kartA hRSIkeza saMhartA cAparAjitaH // 2 ahaM hi tvAbhijAnAmi yastvaM purusssttm| vizvakarmannamaste'stu vizvAtmanvizvasaMbhava / tridazeSvapi vikhyAtaH svazaktyA sumahAbalaH // 27 apavargo'si bhUtAnAM paJcAnAM parataH sthitaH // 3 manuSyeSu manuSyendra na dRSTo na ca me shrutH| namaste triSu lokeSu namaste paratatriSu / bhavato yo guNaistulyaH pRthivyAM puruSaH kvcit||28 yogezvara namaste'stu tvaM hi sarvaparAyaNam // 4 tvaM hi sarvairguNai rAjandevAnapyatiricyase / matsaMzritaM yadAttha tvaM vacaH puruSasattama / tapasA hi bhavAzaktaH sraSTuM lokAMzcarAcarAn // 29 tena pazyAmi te divyAnbhAvAnhi triSu vartmasu // 5 tadasya tapyamAnasya jJAtInAM saMkSayeNa vai / tacca pazyAmi tattvena yatte rUpaM sanAtanam / jyeSThasya pANDuputrasya zokaM bhISma vyapAnuda // 30 sapta mArgA niruddhAste vAyoramitatejasaH // 6 ye hi dharmAH samAkhyAtAzcAturvarNyasya bhArata / divaM te zirasA vyAptaM padbhayAM devI vasuMdharA / cAturAzramyasaMsRSTAste sarve viditAstava // 31 dizo bhujau ravizcakSurvIrye zakraH pratiSThitaH // 7 cAturvedye ca ye proktAzcAturhotre ca bhArata / atasIpuSpasaMkAzaM pItavAsasamacyutam / sAMkhye yoge ca niyatA ye ca dharmAH sanAtanAH // 32 | vapuryanumimImaste meghasyeva savidyutaH // 8 cAturvarNyana yazcaiko dharmo na sma virudhyate / tvatprapannAya bhaktAya gatimiSTAM jigiissve| sevyamAnaH sa caivAdyo gAGgeya viditastava // 33 / yaccheyaH puNDarIkAkSa taddhayAyasva surottama // 9 -2051 - Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 51. 10] mahAbhArate [12. 52. 14 vAsudeva uvAca / yataH khalu parA bhaktirmayi te puruSarSabha / vaizaMpAyana uvAca / tato vapurmayA divyaM tava rAjanpradarzitam // 10 tataH kRSNasya tadvAkyaM dharmArthasahitaM hitam / na hyabhaktAya rAjendra bhaktAyAnRjave na ca / | zrutvA zAMtanavo bhISmaH pratyuvAca kRtAJjaliH // 1 darzayAmyahamAtmAnaM na cAdAntAya bhArata // 11 lokanAtha mahAbAho ziva nArAyaNAcyuta / bhavAMstu mama bhaktazca nityaM cArjavamAsthitaH / tava vAkyamabhizrutya harSeNAsmi pariplutaH / / 2 dame tapasi satye ca dAne ca nirataH zuciH // 12 kiM cAhamabhidhAsyAmi vAkpate tava saMnidhau / ahaMstvaM bhISma mAM draSTuM tapasA svena pArthiva / yadA vAcogataM sarvaM tava vAci samAhitam // 3 tava hyupasthitA lokA yebhyo nAvartate punaH // 13 yaddhi kiMcitkRtaM loke kartavyaM kriyate ca yat / paJcAzataM SaTu kurupravIra tvattastanniHsRtaM deva lokA buddhimayA hi te // 4 zeSaM dinAnAM tava jIvitasya / kathayeddevalokaM yo devarAjasamIpataH / tataH zubhaiH karmaphalodayastvaM dharmakAmArthazAstrANAM so'rthAnvayAttavAgrataH // 5 sameSyase bhISma vimucya deham / / 14 zarAbhighAtAdvyathitaM mano me madhusUdana / ete hi devA vasavo vimAnA- . gAtrANi cAvasIdanti na ca buddhiH prasIdati // 6 nyAsthAya sarve jvalitAgnikalpAH / na ca me pratibhA kAcidasti kiMcitpabhASitum / antarhitAstvAM pratipAlayanti pIDyamAnasya govinda viSAnalasamaiH zaraiH / / 7 kASThAM prapadyantamudakpataMgam // 15 balaM medhA prajarati prANAH satvarayanti ca / vyAvRttamAtre bhagavatyudIcI marmANi paritapyante bhrAntaM cetastathaiva ca // 8 . sUrye dizaM kAlavazAtprapanne / daurbalyAtsajate vAGme sa kathaM vaktumutsahe / gantAsi lokAnpuruSapravIra sAdhu me vaM prasIdasva dAzArha kulanandana // 9 nAvartate yAnupalabhya vidvAn // 16 tatkSamasva mahAbAho na bayAM kiMcidacyuta / amuM ca lokaM tvayi bhISma yAte tvatsaMnidhau ca sIdeta vAcaspatirapi bruvan / / 10 jJAnAni naGkhyanyakhilena vIra / na dizaH saMprajAnAmi nAkAzaM na ca medinIm / ataH sma sarve tvayi saMnikarSa kevalaM tava vIryeNa tiSThAmi madhusUdana // 11 samAgatA dharmavivecanAya // 17 svayameva prabho tasmAddharmarAjasya yaddhitam / tajjJAtizokopahatazrutAya tadbhavIhyAzu sarveSAmAgamAnAM tvamAgamaH // 12 satyAbhisaMdhAya yudhisstthiraay| kathaM tvayi sthite loke zAzvate lokakartari / prabrUhi dharmArthasamAdhiyukta prabeyAnmadvidhaH kazcidgurau ziSya iva sthite // 13 mayaM vaco'syApanudAsya zokam // 18 vAsudeva uvaac| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ekpnycaasho'dhyaayH|| / upapannamidaM vAkyaM kauravANAM dhuraMdhare / -2052 Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 52. 14 ] zAntiparva [12. 53.3 mahAvIrye mahAsattve sthite sarvArthadarzini // 14 / | tataste dharmaniratAH smyktairbhipuujitaaH| yacca mAmAttha gAGgeya bANaghAtarujaM prati / zvaH sameSyAma ityuktvA yatheSTaM tvaritA yayuH // 29 gRhANAtra varaM bhISma matprasAdakRtaM vibho // 15 tathaivAmaya gAGgeyaM kezavaste ca pANDavAH / na te glAnina te mUrchA na dAho na ca te rujaa| pradakSiNamupAvRtya rathAnAruruhuH zubhAn // 30 prabhaviSyanti gAGgeya kSutpipAse na cApyuta // 16 tato rathaiH kAJcanadantakUbaraijJAnAni ca samaprANi pratibhAsyanti te'nagha / mahIdharAbhaiH samadaizca dantibhiH / na ca te kvacidAsaktirbuddheH prAdurbhaviSyati // 17 hayaiH suparNairiva cAzugAmibhiH / sattvasthaM ca mano nityaM tava bhISma bhaviSyati / padAtibhizcAttazarAsanAdibhiH // 31 rajastamobhyAM rahitaM ghanairmukta ivoDurAT // 18 yayau rathAnAM purato hi sA camUyadyacca dharmasaMyuktamarthayuktamathApi vaa| stathaiva pazcAdatimAtrasAriNI / cintayiSyasi tatrAgryA buddhistava bhaviSyati // 19 purazca pazcAcca yathA mahAnadI imaM ca rAjazArdUla bhUtagrAmaM caturvidham / purajhavantaM girimetya narmadA // 32 cakSurdivyaM samAzritya drakSyasyamitavikrama // 20 tataH purastAdbhagavAnizAkaraH caturvidhaM prajAjAlaM saMyukto jJAnacakSuSA / samutthitastAmabhiharSayazcamUm / bhISmaM drakSyasi tattvena jale mIna ivaamle||21 divAkarApItarasAstathauSadhIH vaizaMpAyana uvAca / punaH svakenaiva guNena yojayan // 33 tataste vyAsasahitAH sarva eva maharSayaH / tataH puraM surapurasaMnibhadyuti RgyajuHsAmasaMyuktairvacobhiH kRSNamarcayan // 22 pravizya te yaduvRSapANDavAstadA / tataH sarvArtavaM divyaM puSpavarSa nabhastalAt / yathocitAnbhavanavarAnsamAvizapapAta yatra vArSNeyaH sagAGgeyaH sapANDavaH // 23 zramAnvitA mRgapatayo guhA iva // 34 vAditrANi ca divyAni jaguzcApsarasAM gaNAH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi na cAhitamaniSTaM vA kiMcittatra vyadRzyata / / 24 dvipaJcAzo'dhyAyaH // 52 // vavau zivaH sukho vAyuH sarvagandhavahaH shuciH| zAntAyAM dizi zAntAzca prAvadanmRgapakSiNaH // 25 vaizaMpAyana uvAca tato muhuurtaadbhgvaanshsraaNshurdivaakrH| tataH pravizya bhavanaM prasupto madhusUdanaH / dahanvanamivaikAnte pratIcyA pratyahazyata / / 26 yAmamAtrAvazeSAyAM yAminyAM pratyabudhyata // 1 tato maharSayaH sarve samutthAya janArdanam / sa dhyAnapathamAzritya sarvajJAnAni mAdhavaH / mISmamAmantrayAMcakrU rAjAnaM ca yudhiSThiram // 27 / avalokya tataH pazcAddadhyau brahma sanAtanam // 2 tataH praNAmamakarotkezavaH paannddvstthaa| tataH zrutipurANajJAH zikSitA raktakaNThinaH / sAtyakiH saMjayazcaiva sa ca zAradvataH kRpaH // 28 / astuvanvizvakarmA astuvanvizvakarmANaM vAsudevaM prajApatim // 3 -2053 - Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 53. 4] mahAbhArate [12. 54.3 paThanti pANisvanikAstathA gAyanti gAyanAH / tato yudhiSThiro rAjA yamau bhImArjunAvapi / zaGkhAnakamRdaGgAMzca pravAdyanta sahasrazaH // 4 bhUtAnIva samastAni yayuH kRSNanivezanam // 18 vINApaNavaveNUnAM svanazcAtimanoramaH / Agacchatsvatha kRSgo'pi pANDaveSu mahAtmasu / prahAsa iva vistIrNaH zuzruve tasya vezmanaH / / 5 zaineyasahito dhImAnrathamevAnvapadyata / / 19 tathA yudhiSThirasyApi rAjJo maGgalasaMhitAH / rathasthAH saMvidaM kRtvA sukhAM pRSTvA ca zarvarIm / uccamadhurA vAco gItavAditrasaMhitAH // 6 meghaghoSai rathavaraiH prayayuste mahArathAH // 20 tata utthAya dAzAIH snAtaH prAJjaliracyutaH / meghapuSpaM balAhaM ca sainyaM suzrIvameva ca / japtvA guhyaM mahAbAhuragnInAzritya tasthivAn / / 7 dArukazcodayAmAsa vAsudevasya vAjinaH // 21 tataH sahasraM viprANAM caturvedavidAM tathA / te hayA vAsudevasya dArukeNa pracoditAH / gavAM sahasreNaikaikaM vAcayAmAsa mAdhavaH // 8 gAM khurApraistathA rAjalaeNlikhantaH prayayustadA / / 22 maGgalAlambhanaM kRtvA AtmAnamavalokya c|| te grasanta ivAkAzaM vegavanto mahAbalAH / Adarza vimale kRSNastataH sAtyakimabravIt / / 9 / kSetraM dharmasya kRtsnasya kurukSetramavAtaran / / 23 gaccha zaineya jAnIhi gatvA rAjanivezanam / tato yayuryatra bhISmaH zaratalpagataH prabhuH / api sajjo mahAtejA bhISmaM draSTuM yudhiSThiraH // 10 Aste brahmarSibhiH sAdhaM brahmA devagaNairyathA // 24 tataH kRSNasya vacanAtsAtyakistvarito yayau / tato'vatIrya govindo rathAtsa ca yudhiSThiraH / upagamya ca rAjAnaM yudhiSThiramuvAca ha // 11 bhImo gANDIvadhanvA ca yamau sAtyakireva ca / yukto rathavaro rAjanvAsudevasya dhImataH / RSInabhyarcayAmAsuH karAnudyamya dakSiNAn / / 25 samIpamApageyasya prayAsyati janArdanaH // 12 sa taiH parivRto rAjA nakSatrairiva candramAH / bhavatpratIkSaH kRSNo'sau dharmarAja mahAdyate / abhyAjagAma gAGgeyaM brahmANamiva vAsavaH // 26 yadatrAnantaraM kRtyaM tadbhavAnkartumarhati // 13 zaratalpe zayAnaM tamAdityaM patitaM yathA / yudhiSThira uvAca / dadarza sa mahAbAhurbhayAdAgatasAdhvasaH // 27 yujyatAM me rathavaraH phlgunaaprtimdyute|| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi na sainikaizca yAtavyaM yAsyAmo vayameva hi // 14 / / tripaJcAzo'dhyAyaH // 53 // na ca pIDayitavyo me bhISmo dharmabhRtAM vrH|| ataH puraHsarAzcApi nivartantu dhanaMjaya // 15 janamejaya uvAca / adyaprabhRti gAGgeyaH paraM guhyaM pravakSyati / | dharmAtmani mahAsattve satyasaMdhe jitAtmani / tato necchAmi kaunteya pRthagjanasamAgamam // 16 / devavrate mahAbhAge zaratalpagate'cyute // 1 vaizaMpAyana uvAca / zayAne vIrazayane bhISme zaMtanunandane / tadvAkyamAkarNya tathA kuntIputro dhnNjyH| gAGgeye puruSavyAne pANDavaiH paryupasthite // 2 yuktaM rathavaraM tasmA AcacakSe nararSabha // 17 kAH kathAH samavartanta tasminvIrasamAgame / -2054 Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 54. 3] zAntiparva .. [ 12. 54. 30 hateSu sarvasainyeSu tanme zaMsa mahAmune // 3 bhISma uvAca / vaizaMpAyana uvAca / damo mohaH zramazcaiva klamo glAnistathA rujA / tava prasAdAdgovinda sadyo vyapagatAnagha // 17 zaratalpagate bhISme kauravANAM dhuraMdhare / yacca bhUtaM bhaviSyacca bhavacca paramAte / AjagmurRSayaH siddhA nAradapramukhA nRpa // 4 tatsarvamanupazyAmi pANau phalamivAhitam / / 18 hataziSTAzca rAjAmo yudhiSThirapurogamAH / vedoktAzcaiva ye dharmA vedAntanihitAzca ye| dhRtarASTrazca kRSNazca bhImArjunayamAstathA // 5 tAnsansiMprapazyAmi varadAnAttavAcyuta // 19 te'bhigamya mahAtmAno bharatAnAM pitAmaham / ziSTaizca dharmo yaH proktaH sa ca me hRdi vartate / anvazocanta gAGgeyamAdityaM patitaM yathA // 6 dezajAtikulAnAM ca dharmajJo'smi janArdana // 20 muhUrtamiva ca dhyAtvA nArado devadarzanaH / caturvAzramadharmeSu yo'rthaH sa ca hRdi sthitaH / uvAca pANDavAnsarvAnhataziSTAMzca pArthivAn // 7 rAjadharmAzca sakalAnavagacchAmi kezava // 21 prAptakAlaM ca AcakSe bhISmo'yamanuyujyatAm / yatra yatra ca vaktavyaM tadvakSyAmi janArdana / astameti hi gAGgeyo AnumAniva bhArata // 8 tava prasAdAddhi zubhA mano me buddhirAvizat // 22 ayaM prANAnutsisakSustaM sarve'bhyetya pRcchata / yuveva cAsmi saMvRttastvadanudhyAnabRMhitaH / kRtsnAnhi vividhAndharmAzcAturvarNyasya vettyayam // 9 vaktuM zreyaH samartho'smi tvatprasAdAjanArdana // 23 eSa vRddhaH purA lokAnsaMprAptoti tanutyajAm / / svayaM kimarthaM tu bhavAzreyo na prAha pANDavam / taM zIghramanuyuJjadhvaM saMzayAnmanasi sthitAn / / 10 kiM te vivakSitaM cAtra tadAzu vada mAdhava / / 24 evamuktA nAradena bhISmamIyunarAdhipAH / vAsudeva uvAca / praSTuM cAzaknuvantaste vIkSAMcakruH parasparam // 11 yazasaH zreyasazcaiva mUlaM mAM viddhi kaurava / athovAca hRSIkezaM pANDuputro yudhiSThiraH / mattaH sarve'bhinirvRttA bhAvAH sadasadAtmakAH // 25 nAnyastvadevakIputra zaktaH praSTuM pitAmaham // 12 zItAMzuzcandra ityukte ko loke vismayiSyati / pravyAharaya durdharSa tvamagre madhusUdana / tathaiva yazasA pUNe mayi ko vismayiSyati // 26 tvaM hi nastAta sarveSAM sarvadharmaviduttamaH / / 13 AdheyaM tu mayA bhUyo yazastava mahAyute / evamuktaH pANDavena bhagavAnkezavastadA / tato me vipulA buddhistvayi bhISma smaahitaa||27 abhigamya durAdharSaM pravyAhArayadacyutaH 14 yAvaddhi pRthivIpAla pRthivI sthAsyate dhruvaa| vAsudeva uvAca / tAvattavAkSayA kIrtirlokAnanu cariSyati / / 28 kaJcitsukhena rajanI vyuSTA te rAjasattama / yacca tvaM vakSyase bhISma pANDavAyAnupRcchate / vispaSTalakSaNA buddhiH kacciccopasthitA tava / / 15 vedapravAdA iva te sthAsyanti vasudhAtale / / 29 kaJcijjJAnAni sarvANi pratibhAnti ca te'nagha / yazcaitena pramANena yokSyatyAtmAnamAtmanA / na glAyate ca hRdayaM na ca te vyAkulaM manaH // 16 / sa phalaM sarvapuNyAnAM pretya cAnubhaviSyati // 30 -2055 - Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 54. 31] mahAbhArate [12. 55. 17 etasmAtkAraNAdbhISma matirdivyA mayA hi te| yasya nAsti samaH kazcitsa mAM pRcchatu pANDavaH // 4 dattA yazo vipratheta kathaM bhUyastaveti ha // 31 / / dhRtirdamo brahmacarya kSamA dharmazca nitydaa| yAvaddhi prathate loke puruSasya yazo bhuvi / yasminnojazca tejazca sa mAM pRcchatu pANDavaH // 5 tAvattasyAkSayaM sthAnaM bhavatIti vinizcitam // 32 satyaM dAnaM tapaH zaucaM shaantirdaakssymsNbhrmH| rAjAno hataziSTAstvAM rAjannabhita Asate / yasminnetAni sarvANi sa mAM pRcchatu pANDavaH // 6 dharmAnanuyuyukSantastebhyaH prabrUhi bhArata / / 33 yo na kAmAnna saMrambhAnna bhayAnnArthakAraNAt / bhavAnhi vayasA vRddhaH zrutAcArasamanvitaH / kuryAdadharma dharmAtmA sa mAM pRcchatu pANDavaH // . kuzalo rAjadharmANAM pUrveSAmaparAzca ye // 34 saMbandhino'tithIbhRtyAnsaMzritopAzritAMzca yH| janmaprabhRti te kazcidvRjinaM na dadarza ha / saMmAnayati satkRtya sa mAM pRcchatu paannddvH|| 8 jJAtAramanudharmANAM tvAM viduH sarvapArthivAH // 35 / satyanityaH kSamAnityo jJAnanityo'tithipriyaH / tebhyaH piteva putrebhyo rAjanbrUhi paraM nayam / yo dadAti satAM nityaM sa mAM pRcchatu pANDavaH // 9 RSayazca hi devAzca tvayA nityamupAsitAH / / 36 ijyAdhyayananityazca dharme ca nirataH sadA / tasmAdvaktavyameveha tvayA pazyAmyazeSataH / / zAntaH zrutarahasyazca sa mAM pRcchatu pANDavaH // 10 dharmAzuzrUSamANebhyaH pRSTena ca satA punH|| 37 vAsudeva uvAca / vaktavyaM viduSA ceti dharmamAhurmanISiNaH / lajjayA parayopeto dharmAtmA sa yudhiSThiraH / apratibruvataH kaSTo doSo hi bhavati prabho // 38 abhizApabhayAdbhIto bhavantaM nopasarpati / / 11 tasmAtputraizca pautraizca dharmAnpRSTaH sanAtanAn / lokasya kadanaM kRtvA lokanAtho vizAM pate / vidvAJjijJAsamAnastvaM prabehi bharatarSabha / / 39 abhizApabhayAdbhIto bhavantaM nopasarpati // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pUjyAnmAnyAMzca bhaktAMzca gurUnsaMbandhibAndhavAn / ctuHpnycaasho'dhyaayH|| 54 // ardhyAhnaniSubhirhatvA bhavantaM nopasarpati // 13 . vaizaMpAyana uvAca / bhISma uvAca / athAbravInmahAtejA vAkyaM kauravanandanaH / brAhmaNAnAM yathA dharmo dAnamadhyayanaM tapaH / hanta dharmAnpravakSyAmi dRDhe vAGmanasI mama / kSatriyANAM tathA kRSNa samare dehapAtanam // 14 tava prasAdAdgovinda bhUtAtmA hyasi zAzvataH // 1 pitRnpitAmahAnputrAngurUnsaMbandhiMbAndhavAn / / yudhiSThirastu mAM rAjA dharmAnsamanupRcchatu / mithyApravRttAnyaH saMkhye nihanyAddharma eva sH|| 15 evaM prIto bhaviSyAmi dharmAnvakSyAmi cAnagha / 2 samayatyAgino lubdhAngurUnapi ca kezava / yasminrAjarSabhe jAte dharmAtmani mahAtmani / nihanti samare pApAnkSatriyo yaH sa dharmavit // 16 ahRSyannaSayaH sarve sa mAM pRcchatu pANDavaH / / 3 AhUtena raNe nityaM yoddhavyaM kSatrabandhunA / sarveSAM dIptayazasAM kurUNAM dharmacAriNAm / dhayaM svayaM ca lokyaM ca yuddhaM hi manurabravIt // 17 -2056 - Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 55. 18] zAntiparva [12. 56. 24 vaizaMpAyana uvAca / bhISma uvaac| evamuktastu bhISmeNa dharmarAjo yudhisstthirH|| namo dharmAya mahate namaH kRSNAya vedhase / vinItavadupAgamya tasthau saMdarzane'grataH // 18 brAhmaNebhyo namaskRtya dharmAnvakSyAmi shaashvtaan||10 zRNu kAtsnyena mattastvaM raajdhrmaanyudhisstthir| athAsya pAdau jagrAha bhISmazcAbhinananda tam / mUrdhni cainamupAghrAya niSIdetyabravIttadA // 19 nirucyamAnAnniyato yaccAnyadabhivAJchasi // 11 tamuvAcAtha gAGgeya RSabhaH sarvadhanvinAm / AdAveva kuruzreSTha rAjJA rnyjnkaamyyaa| pRccha mAM tAta visrabdhaM mA bhairatvaM kurusattama // 20 devatAnAM dvijAnAM ca vartitavyaM yathAvidhi // 12 daivatAnyarcayitvA hi brAhmaNAMzca kurUdvaha / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi AnRNyaM yAti dharmasya lokena ca sa mAnyate // 13 paJcapaJcAzo'dhyAyaH // 55 // utthAne ca sadA putra prayatethA yudhiSThira / na hyutthAnamRte daivaM rAjJAmarthaprasiddhaye // 14 vaizaMpAyana uvAca / sAdhAraNaM dvayaM hyetadaivamutthAnameva ca / praNipatya hRSIkezamabhivAdya pitAmaham / pauruSaM hi paraM manye daivaM nizcityamucyate // 15 anumAnya gurUnsarvAnparyapRcchadyudhiSThiraH / / 1 vipanne ca samArambhe saMtApaM mA sma vai kRthaaH| rAjyaM vai paramo dharma iti dharmavido viduH / ghaTate vinayastAta rAjJAmeSa nayaH paraH // 16 mahAntametaM bhAraM ca manye tadbhUhi pArthiva // 2 na hi satyAhate kiMcidrAjJAM vai siddhikAraNam / rAjadharmAnvizeSeNa kathayasva pitAmaha / satye hi rAjA nirataH pretya ceha hi nandati // 17 sarvasya jIvalokasya rAjadharmAH parAyaNam / 3 RSINAmapi rAjendra satyameva paraM dhanam / trivargo'tra samAsakto rAjadharmeSu kaurava / tathA rAjJaH paraM satyAnnAnyadvizvAsakAraNam // 18 mokSadharmazca vispaSTaH sakalo'tra samAhitaH // 4 guNavAzIlavAndAnto mRdurdharyo jitendriyaH / yathA hi razmayo'zvasya dviradasyAGkazo ythaa| sudarzaH sthUlalakSyazca na bhrazyeta sadA shriyH||19 narendradharmo lokasya tathA pragrahaNaM smRtam // 5 ArjavaM sarvakAryeSu zrayethAH kurunandana / atra vai saMpramUDhe tu dharme rAjarSisevite / punarnayavicAreNa trayIsaMvaraNena ca // 20 lokasya saMsthA na bhavetsarvaM ca vyAkulaM bhavet // 6 mRdurhi rAjA satataM laGghayo bhavati sarvazaH / udayanhi yathA sUryo nAzayatyAsuraM tamaH / tIkSNAcodvijate lokastasmAdubhayamAcara // 21 rAjadharmAstathAlokyAmAkSipantyazubhAM gatim // 7 adaNDyAzcaiva te nityaM viprAH syurdadatAM vara / udane rAjadharmANAmarthatattvaM pitAmaha / bhUtametatparaM loke brAhmaNA nAma bhArata // 22 pravahi bharatazreSTha tvaM hi buddhimatAM varaH // 8 manunA cApi rAjendra gItau zlokau mahAtmanA / Agamazca parastvattaH sarveSAM naH paraMtapaH / dharmeSu sveSu kauravya hRdi tau kartumarhasi // 23 bhavantaM hi paraM buddhau vAsudevo'bhimanyate // 9 / adbhayo'gnibrahmataH kSatramazmano lohamutthitam / 5. bhA. 258 - 2057 - Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 56. 24 ] mahAbhArate [ 12. 56. 54 teSAM sarvatragaM tejaH svAsu yoniSu zAmyati // 24 / hastiyantA gajasyeva zira evArurukSati / / 39 ayo hanti ydaashmaanmgnishcaapo'bhipdyte| tasmAnnaiva mRdurnityaM tIkSNo vApi bhavennapaH / brahma ca kSatriyo dveSTi tadA sIdanti te trayaH // 25 vasante'rka itra zrImAna zIto na ca ghargadaH / / 40 etajjJAtvA mahArAja namasyA eva te dvijaaH| pratyakSeNAnumAnena tathaupamyopadezataH / bhaumaM brahma dvijazreSThA dhArayanti zamAnvitAH // 26 parIkSyAste mahArAja sve pare caiva sarvadA // 41 evaM caiva naravyAghra loktntrvighaatkaaH| vyasanAni ca sarvANi tyajethA bhUridakSiNa / nigrAhyA eva satataM bAhabhyAM ye syarIhazAH // 27 na caiva na prayuJjIta saGgaM tu parivarjayet / / 42 zlokau cozanasA gItau purA tAta maharSiNA / nityaM hi vyasanI loke paribhUto bhavatyuta / tau nibodha mahAprAjJa tvamekAgramanA nRpa // 28 udvejayati lokaM cApyatidveSI mahIpatiH / / 43 udyamya zastramAyAntamapi vedAntagaM rnne| bhavitavyaM sadA rAjJA garbhiNIsahadharmiNA / nigRhNIyAtsvadharmeNa dharmApekSI narezvaraH // 29 kAraNaM ca mahArAja zRNu yenedamiSyate // 44 vinazyamAnaM dharma hi yo rakSati sa dharmavit / yathA hi garbhiNI hitvA svaM priyaM manaso'nugam / na tena bhrUNahA sa syAnmanyustaM manyumRcchati // 30 garbhasya hitamAdhatte tathA rAjJApyasaMzayam // 45 evaM caiva narazreSTha rakSyA eva dvijAtayaH / vartitavyaM kuruzreSTha nityaM dhrmaanuvrtinaa| . svaparAddhAnapi hi tAnviSayAnte samutsRjet // 31 svaM priyaM samabhityajya yadyallokahitaM bhavet // 46 abhizastamapi hyeSAM kRpAyIta vizAM pate / na saMtyAjyaM ca te dhairya kadAcidapi pANDava / brahmanne gurutalpe ca bhrUNahatye tathaiva ca // 32 dhIrasya spaSTadaNDasya na hyAjJA pratihanyate // 47 rAjadviSTe ca viprasya viSayAnte visarjanam / parihAsazca bhRtyaiste na nityaM vadatAM vara / vidhIyate na zArIraM bhayameSAM kadAcana // 33 kartavyo rAjazArdUla doSamatra hi me zRNu / / 48 dayitAzca narAste syurnityaM puruSasattama / avamanyanti bhartAraM saMharSA dupajIvinaH / na kozaH paramo hyanyo rAjJAM puruSasaMcayAt // 34 sve sthAne na ca tiSThanti laGghayanti hi tdvcH||4|| durgeSu ca mahArAja SaTsu ye zAstranizcitAH / preSyamANA vikalpante guhyaM cApyanuyuJjate / sarveSu teSu manyante naradurga sudustaram // 35 ayAcyaM caiva yAcante'bhojyAnyAhArayanti ca / / 50 tasmAnnityaM dayA kAryA cAturvarNya vipazcitA / krudhyanti paridIpyanti bhUmimadhyAsate'sya ca / dharmAtmA satyavAkcaiva rAjA raJjayati prjaaH||36 utkocairvazcanAbhizca kAryANyanuvihanti ca // 51 na ca kSAntena te bhAvyaM nityaM purusssttm| jarjaraM cAsya viSayaM kurvanti pratirUpakaiH / adharyo hi mRdU rAjA kSamAvAniva kuJjaraH / / 37 strIrakSibhizca sajjante tulyaveSA bhavanti ca // 52 bArhaspatye ca zAstre vai zlokA viniyatAH puraa|| vAtaM ca SThIvanaM caiva kurvate cAsya saMnidhau / asminnarthe mahArAja tanme nigadataH zRNu // 38 nirlajjA narazArdUla vyAharanti ca tadvacaH / / 53 kSamamANaM nRpaM nityaM nIcaH paribhavejanaH / hayaM vA dantinaM vApi rathaM nRpatisaMmatam / - 2058 - Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 56 54] zAntiparva [ 12. 57. 21 adhirohantyanAdRtya harSale pArthive mRdau / / 54 rAjyAdhikAre rAjendra bRhaspatimataH purA // 6 idaM te duSkaraM rAjannidaM te durviceSTitam / gurorapyavaliptasya kAryAkAryamajAnataH / ityevaM suhado nAma bravanti pariSadgatAH / 55 utpathapratipannasya parityAgo vidhIyate // 7 kruddhe cAsminhasantyeva na ca hRSyanti pUjitAH / bAhoH putreNa rAjJA ca sagareNeha dhiimtaa| saMgharSazIlAzca sadA bhavantyanyonyakAraNAt // 56 asamaJjAH suto jyeSThasyaktaH paurahitaiSiNA // 8 visraMsayanti manaM ca vivRNvanti ca duSkRtam / asamaJjAH sarayvAM prAkpaurANAM baalkaannp| lIlayA caiva kurvanti sAvajJAstasya zAsanam / nyamanjayadataH pitrA nirbhatsya sa vivAsitaH // 9 alaMkaraNabhojyaM ca tathA snAnAnulepanam // 57 RSiNoddAlakenApi zvetaketurmahAtapAH / helamAnA naravyAghra svasthAstasyopazRNyate / mithyA vidhAnupacaransaMtyakto dayitaH sutaH // 10 nindanti svAnadhIkArAnsaMtyajanti ca bhArata // 58 lokaraJjanamevAtra rAjJAM dharmaH sanAtanaH / na vRttyA parituSyanti rAjadeyaM. haranti ca / satyasya rakSaNaM caiva vyavahArasya cArjavam // 11 krIDituM tena cecchanti sasUtreNeva pakSiNA / na hiMsyAtparavittAni deyaM kAle ca dApayet / asmatpraNeyo rAjeti loke vaiva badantyuta // 59 vikrAntaH satyavAkkSAnto nRpo na calate pathaH // 12 ete caivApare caiva doSAH prAdurbhavantyuta / guptamantro jitakrodho zAstrArthagatanizcayaH / nRpatau mArdavopete harpale ca yudhiSThira / / 60 dharme cArthe ca kAme ca mokSe ca satataM rataH // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvagi trayyA saMvRtarandhrazca rAjA bhavitumarhati / SaTpaJcAzo'dhyAyaH // 56 // vRjinasya narendrANAM nAnyatsaMvaraNAtparam // 14 cAturvarNyasya dharmAzca rakSitavyA mhiikssitaa| bhIma uvAca / dharmasaMkararakSA hi rAjJAM dharmaH sanAtanaH // 15 nityoyuktena ve rAjJA bhavitavyaM yudhiSThira / na vizvasecca nRpatirna cAtyarthaM na vizvaset / prazAmyate ca rAjA hi nArIvodhamavarjitaH // 1 SAmuNyaguNadoSAMzca nityaM buddhyAvalokayet // 16 bhagavAnuzanA cAha lokamatra vizAM pate / dvichidradarzI nRpatinityameva prazasyate / tamihaikamanA rAjangadatastvaM nibodha me // 2 trivargaviditArthazca yuktacAropadhizca yaH // 17 dvAvetau grasate bhUmiH sarpo bilazayAniva / / kozasyopArjanaratiryamavaizravaNopamaH / rAjAnaM cAviroddhAraM brAhmaNaM cApravAsinam / / 3 vettA ca dazavargasya sthAnavRddhikSayAtmanaH // 18 tadetannarazArdUla hRdi tvaM kartumarhasi / abhRtAnAM bhavedbhartA bhRtAnAM cAnvavekSakaH / saMdheyAnapi saMdhatsva virodhyAMzca virodhaya // 4 / nRpatiH sumukhazca syaasmitpuurvaabhibhaassitaa|| 19 saptAGge yazca te rAjye vaiparItyaM samAcaret / upAsitA ca vRddhAnAM jitatandrIralolupaH / gururvA yadi vA bhitraM pratihantavya eva saH // 5 / satAM vRtte sthitamatiH santo hyAcAradarzinaH / / 20 maruttena hi rAjJAyaM gItaH zlokaH puraatnH| na cAdadIta vittAni satAM hastAtkadAcana / - 2059 -- 57 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 57. 21] mahAbhArate [12. 58.4 asadbhayastu samAdadyAtsadbhayaH sNprtipaadyet|| 21 viSaye dAnarucayo narA yasya sa pArthivaH / / 36 svayaM prahartAdAtA ca vazyAtmA vshysaadhnH| na yasya kUTakapaTaM na mAyA na ca matsaraH / kAle dAtA ca bhoktA ca zuddhAcArastathaiva ca // 22 / viSaye bhUmipAlasya tasya dharmaH sanAtanaH // 37 zUrAnbhaktAnasaMhAryAnkule jAtAnarogiNaH / yaH satkaroti jJAnAni neyaH paurahite rataH / ziSTAziSTAbhisaMbandhAnmAnino nAvamAninaH // 23 / satAM dharmAnugastyAgI sa rAjA rAjyamarhati / / 38 vidyAvido lokavidaH paralokAnvavekSakAn / yasya cArazca mantrazca nityaM caiva kRtAkRte / dharmeSu niratAnsAdhUnacalAnacalAniva // 24 na jJAyate hi ripubhiH sa rAjA rAjyamarhati // 39 sahAyAnsatataM kuryAdrAjA bhUtipuraskRtaH / zlokazcAyaM purA gIto bhArgaveNa mahAtmanA / taistulyazca bhavedbhogaizchatramAtrAjJayAdhikaH // 25 AkhyAte rAmacarite nRpatiM prati bhArata / / 40 pratyakSA ca parokSA ca vRttizcAsya bhvetsdaa| rAjAnaM prathamaM vindettato bhAryAM tato dhanam / evaM kRtvA narendro hi na khedamiha vindati / / 26 rAjanyasati lokasya kuto bhAyA kuto dhanam / / 41 sarvAtizaGkI nRpatiryazca sarvaharo bhavet / / tadrAjanarAjasiMhAnAM nAnyo dharmaH sanAtanaH / sa kSipramanRjurlubdhaH svajanenaiva bAdhyate // 27 Rte rakSA suvispaSTAM rakSA lokasya dhAraNam // 42 zucistu pRthivIpAlo lokacittagrahe rataH / prAcetasena manunA zlokI cemAvudAhRtauM / na patatyaribhirgrasta: patitazcAvatiSThate // 28 rAjadharmeSu rAjendra tAvihaikamanAH zRNu / / 43 akrodhano'thAvyasanI mRdudaNDo jitendriyaH / SaDetAnpuruSo jahyAdbhinnAM nAvamivArNave / / rAjA bhavati bhUtAnAM vizvAsyo himavAniva // 29 apravaktAramAcAryamanadhIyAnamRtvijam // 44 prAjJo nyAyaguNopetaH pararandhreSu tatparaH / arakSitAraM rAjAnaM bhAyaryAM cApriyavAdinIm / sudarzaH sarvavarNAnAM nayApanayavittathA // 30 prAmakAmaM ca gopAlaM vanakAmaM ca nApitam / / 45 kSiprakArI jitakrodhaH suprasAdo mahAmanAH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi arogaprakRtiyuktaH kriyAvAnavikatthanaH // 31 saptapaJcAzo'dhyAyaH // 57 // ArabdhAnyeva kAryANi na paryavasitAni ca / yasya rAjJaH pradRzyante sa rAjA rAjasattamaH / / 32 bhISma uvAca / putrA iva piturgehe viSaye yasya mAnavAH / etatte rAjadharmANAM navanItaM yudhiSThira / nirbhayA vicariSyanti sa rAjA rAjasattamaH / / 33 bRhaspatirhi bhagavAnnAnyaM dharma prazaMsati // 1 agUDhavibhavA yasya paurA rASTranivAsinaH / vizAlAkSazca bhagavAnkAvyazcaiva mahAtapAH / nayApanayavettAraH sa rAjA rAjasattamaH // 34 sahasrAkSo mahendrazca tathA prAcetaso manuH / / 2 svakarmaniratA yasya janA viSayavAsinaH / bharadvAjazca bhagavAMstathA gaurazirA muniH / asaMghAtaratA dAntAH pAlyamAnA yathAvidhi / / 35 / rAjazAstrapraNetAro brahmaNyA brahmavAdinaH // 3 vazyA neyA vinItAzca na ca sNghrssshiilinH| / rakSAmeva prazaMsanti dharmaM dharmabhRtAM vara / -2060 - Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 58. 4] zAntiparva [12. 58. 30 rAjJAM rAjIvatAmrAkSa sAdhanaM cAtra vai zRNu / / 4 hRdi yaccAsya jihma syAtkAraNArthaM ca ydbhvet||19 cArazca praNidhizcaiva kAle dAnamamatsaraH / yaccAsya kAryaM vRjinamArjavenaiva dhAryate / yuktyAdAnaM na cAdAnamayogena yudhiSThira // 5 dambhanArthAya lokasya dharmiSThAmAcareskriyAm // 20 satAM saMgrahaNaM zaurya dAkSyaM satyaM prajAhitam / rAjyaM hi sumahattatraM durdhAryamakRtAtmabhiH / anArjavairAjavaizca zatrupakSasya bhedanam // 6 na zakyaM mRdunA voDhumAghAtasthAnamuttamam / / 21 sAdhUnAmaparityAgaH kulInAnAM ca dhAraNam / rAjyaM sarvAmiSaM nityamArja veneha dhAryate / nicayazca niceyAnAM sevA buddhimatAmapi // 7 tasmAnmizreNa satataM vartitavyaM yudhiSThira // 22 balAnAM harSaNaM nityaM prajAnAmanyavekSaNam / yadyapyasya vipattiH syAdrakSamANasya vai prajAH / kAryeSvakhedaH kozasya tathaiva ca vivardhanam // 8 so'pyasya vipulo dharma evaMvRttA hi bhUmipAH // 23 puraguptiravizvAsaH paurasaMghAtabhedanam / eSa te rAjadharmANAM lezaH samanuvarNitaH / ketanAnAM ca jIrNAnAmavekSA caiva sIdatAm / / 9 bhUyaste yatra saMdehastabrUhi vadatAM vara // 24 dvividhasya ca daNDasya prayogaH kAlacoditaH / vaizaMpAyana uvAca / arimadhyasthamitrANAM yathAnaccAnvavekSaNam / / 10 tato vyAsazca bhagavAndevasthAno'zmanA saha / upajApazca bhRtyAnAmAtmanaH paradarzanAt / vAsudevaH kRpazcaiva sAtyakiH saMjayastathA // 25 avizvAsaH svayaM caiva parasyAzvAsanaM tathA // 11 / sAdhu sAdhviti saMhRSTAH puSyamANairivAnanaiH / / nItidharmAnusaraNaM nityamutthAnameva ca / astuvaMste naravyAghra bhISmaM dharmabhRtAM varam // 26 ripUNAmanavajJAnaM nityaM cAnAryavarjanam // 12 / tato dInamanA bhISmamuvAca kurusattamaH / utthAnaM hi narendrANAM bRhaspatirabhASata / netrAbhyAmazrupUrNAbhyAM pAdau tasya zanaiH spRshn||27 rAjadharmasya yanmUlaM zlokAMzcAtra nibodha me / / 13 / zva idAnIM svasaMdehaM prakSyAmi tvA pitAmaha / utthAnenAmRtaM labdhamutthAnenAsurA htaaH| upaiti savitApyastaM rasamApIya pArthivam // 28 utthAnena mahendreNa zreSThayaM prAptaM divIha ca // 14 tato dvijAtInabhivAdya kezavaH utthAnadhIraH puruSo vAgdhIrAnadhitiSThati / kRpazca te caiva yudhiSThirAdayaH / utthAnadhIraM vAgdhIrA ramayanta upAsate // 15 pradakSiNIkRtya mahAnadIsutaM utthAnahIno rAjA hi buddhimAnapi nityazaH / ___ tato rathAnArurahurmudA yutAH // 29 dharSaNIyo ripUNAM syAdbhujaMga iva nirviSaH / / 16 dRSadvatIM cApyavagAhya suvatAH na ca zatruravajJeyo durbalo'pi balIyasA / kRtodakAryAH kRtajapyamaGgalAH / alpo'pi hi dahatyagnirviSamalpaM hinasti ca // 17 upAsya saMdhyAM vidhivatparaMtapAekAzvenApi saMbhUtaH zatrurdurgasamAzritaH / stataH puraM te vivizurgajAhvayam // 30 taM taM tApayate dezamapi rAjJaH samRddhinaH // 18 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi rAjJo rahasyaM yadvAkyaM jayArthaM lokasaMgrahaH / aSTapaJcAzo'dhyAyaH // 58 // - 2061 - Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 59.1] mahAbhArate [12. 59. 29 dharmeNaiva prajAH sarvA rakSanti ca parasparam // 14 vaizaMpAyana uvAca / pAlayAnAstathAnyonyaM narA dharmeNa bhArata / tataH kAlyaM samutthAya kRtapaurvAhikakriyAH / khedaM paramamAjagmustatastAnmoha Avizat // 15 yayuste nagarAkArai rathaiH pANDavayAdavAH // 1 te mohavazamApannA mAnavA manujarSabha / prapadya ca kurukSetraM bhISmamAsAdya cAnagham / pratipattivimohAca dharmasteSAmanInazat / / 16 sukhAM ca rajanI pRSTvA gAGgeyaM rathinAM varam / / 2 naSTAyAM pratipattau tu mohavazyA narAstadA / vyAsAdInabhivAyansarvaistaizcAbhinanditAH / lobhasya vazamApannAH sarve bhAratasattama // 17 niSedurabhito bhISmaM parivArya samantataH / / 3 aprAptasyAbhimazaM tu kurvanto manujAstataH / tato rAjA mahAtejA dharmarAjo yudhiSThiraH / kAmo nAmAparastatra samapadyata vai prabho // 18 abravItpAJjalirbhISmaM pratipUjyAbhivAdya ca // 4 tAMstu kAmavazaM prAptArAgo nAma samaspRzat / ya eSa rAjA-rAjeti zabdazcarati bhArata / raktAzca nAbhyajAnanta kAryAkArya yudhiSThira // 19 kathameSa samutpannastanme brUhi pitAmaha // 5 agamyAgamanaM caiva vAcyAvAcyaM tathaiva ca / . tulyapANizirogrIvastulyabuddhIndriyAtmakaH / bhakSyAbhakSyaM ca rAjendra doSAdoSaM ca naatyjn||20 tulyaduHkhasukhAtmA ca tulyapRSThabhujodaraH 6 viplute naraloke'smiMstato brahma nanAza ha / tulyazukrAsthimajazca tulyamAMsAsRgeva ca / nAzAcca brahmaNo rAjandharmo nAzamathAgamat / / 21 niHzvAsocchrAsatulyazca tulyaprANazarIravAn // 7 / naSTe brahmaNi dharme ca devAkhAsamathAgaman / samAnajanmamaraNaH samaH sarvaguNairnRNAm / te trastA narazArdUla brahmANaM zaraNaM yayuH // 22 viziSTabuddhIzUrAMzca kathameko'dhitiSThati // 8 prapadya bhagavantaM te devA lokapitAmaham / kathameko mahIM kRtsnAM vIrazUrAryasaMkulAm / UcuH prAJjalayaH sarve duHkhazokabhayArditAH // 23 rakSatyapi ca loko'sya prasAdamabhivAJchati / / 9 bhagavannaralokasthaM naSTaM brahma sanAtanam / ekasya ca prasAdena kRtsno lokaH prasIdati / lobhamohAdibhi vaistato no bhayamAvizat // 25 vyAkulesAkulaH sajA bhavatIti vinizcayaH // 18 brahmaNazca praNAzena dharmo'pyanazadIzvara / etadicchAmyahaM sarva tattvena bharatarSabha / / tataH sma samatAM yAtA matyaitribhuvanezvara // 25 zrotuM tanme yathAtattvaM prabrUhi vadatAM vara // 11 adho hi varSamasmAkaM maastuulprvrssinnH| naitatkAraNamalyaM hi bhaviSyati vizAM pate / kriyAvyuparamAtteSAM tato'gacchAmaH saMzayam // 25 yadekasmiJjagatsarvaM devavadyAti saMnatim // 12 atra niHzreyasaM yannastaddhyAyakha pitAmaha / bhISma uvAca / tvatprabhAvasamuttho'sau prabhAvo no vinazyati // 27 niyatastvaM narazreSTha zRNu sarvamazeSataH / tAnuvAca surAnsarvAnsvayaMbhUbhaMgavAMstataH / yathA rAjyaM samutpannamAdI kRtayuge'bhavat // 13 / zreyo'haM cintayiSyAmi vyetu vo bhIH surrssbhaaH||28 naiva rAjyaM na rAjAsIna daNDo na ca dnnddikH| / tato'dhyAyasahasrANAM zataM cakre svabuddhijam / / - 2062 - Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 59. 29] zAntiparva [12. 59.59 yatra dharmastathaivArthaH kAmazcaivAnuvarNitaH // 29 AtmarakSaNamAzvAsaH spazAnAM cAnyavekSaNam // 44 trivarga iti vikhyAto gaNa eSa svayaMbhuvA / kalpanA vividhAzcApi nRnAgarathavAjinAm / caturtho mokSa ityeva pRthagarthaH pRthaggaNaH / / 30 vyUhAzca vividhAbhikhyA vicitraM yuddhakauzalam // mokSasyApi trivargo'nyaH proktaH sattvaM rajastamaH / utpAtAzca nipAtAzca suyuddhaM supalAyanam / sthAnaM vRddhiH kSayazcaiva trivargazcaiva daNDajaH // 31 zastrANAM pAyanajJAnaM tathaiva bharatarSabha / 46 AtmA dezazca kAlazcApyupAyAH kRtyameva ca / balavyasanamuktaM ca tathaiva balaharSaNam / sahAyAH kAraNaM caiva SaDvargo nItijaH smRtaH // 32 pIDanAskandakAlazca bhayakAlazca pANDava // 47 trayI cAnvIkSikI caiva vArtA ca bharatarSabha / tathA khAtavidhAnaM ca yogasaMcAra eva c| daNDanItizca vipulA vidyAstatra nidarzitAH / / 33 caurATavyabalaizcograiH pararASTrasya pIDanam // 48 amAtyarakSApraNidhI rAjaputrasya rakSaNam / agnidaigaradaizcaiva pratirUpakacArakaiH / cArazca vividhopAyaH praNidhizca pRthagvidhaH // 34 zreNimukhyopajApena vIrudhazchedanena ca // 49 sAma copapradAnaM ca bhedo daNDazca pANDava / dUSaNena ca nAgAnAmAzaGkAjananena ca / / upekSA pazcamI cAtra kAlanyena samudAhRtA // 35 | Arodhanena bhaktasya pathazcopArjanena ca / / 50 mantrazca varNitaH kRtsnastathA bhedArtha eva ca / saptAGgasya ca rAjyasya hrAsavRddhisamaJjasam / vibhraMzazcaiva mantrasya siddhyasiddhyozca yatphalam / / 36 dUtasAmarthyayogazca rASTrasya ca vivardhanam // 51 saMdhizca vividhAbhikhyo hIno madhyastathottamaH / arimadhyasthamitrANAM samyakcoktaM prapaJcanam / bhayasatkAravittAkhyaH kAtnyena parivarNitaH // 37 avamardaH pratIghAtastathaiva ca balIyasAm // 52 yAtrAkAlAzca catvArastrivargasya ca vistaraH / vyavahAraH susUkSmazca tathA kaNTakazodhanam / vijayo dharmayuktazca tathArthavijayazca ha // 38 zamo vyAyAmayogazca yogo dravyasya saMcayaH // 53 bhAsurazcaiva vijayastathA kAryena varNitaH / abhRtAnAM ca bharaNaM bhRtAnAM cAnvavekSaNam / lakSaNaM paJcavargasya trividhaM cAtra varNitam / / 39 arthakAle pradAnaM ca byasaneSvaprasaGgitA // 54 prakAzazcAprakAzazca daNDo'tha parizabditaH / / tathA rAjaguNAzcaiva senApatiguNAzca ye| prakAzo'STavidhastatra guhyastu bahuvistaraH // 40 kAraNasya ca kartuzca guNadoSAstathaiva ca // 55 rathA nAgA hayAzcaiva pAdAtAzcaiva pANDava / duSTeGgitaM ca vividhaM vRttizcaivAnujIvinAm / viSTi vazcarAzcaiva dezikAH pathi cASTakam / / 41 / zaGkitatvaM ca sarvasya pramAdasya ca varjanam // 56 aGgAnyetAni kauravya prakAzAni balasya tu| alabdhalipsA labdhasya tathaiva ca vivardhanam / jaGgamAjaGgamAzcoktAJcUrNayogA viSAdayaH // 42 / pradAnaM ca vivRddhasya pAtrebhyo vidhivattathA // 57 sparze cAbhyavahArye cApyupAMzuvividhaH smRtaH / visargo'rthasya dharmArthamArthaM kAmahetunA / arimitramudAsIna ityete'pyanuvarNitAH / / 43 caturtho vyasanAghAte tathaivAtrAnuvarNitaH / / 58 kRtsnA mArgaguNAzcaiva tathA bhUmiguNAzca ha / | krodhajAni tathoprANi kAmajAni tathaiva ca / -2063 - Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 59. 59 ] mahAbhArate [ 12. 59. 89 dazoktAni kuruzreSTha vyasanAnyatra caiva ha // 59 / tatsarvaM rAjazArdUla nItizAstre'nuvarNitam // 74 mRgayAkSAstathA pAnaM striyazca bharatarSabha / etatkRtvA zubhaM zAstraM tataH sa bhagavAnprabhuH / kAmajAnyAhurAcAryAH proktAnIha svayaMbhuvA // 60 devAnuvAca saMhRSTaH sarvAJzakrapurogamAn // 75 vAkpAruSyaM tathogratvaM daNDapAruSyameva ca / upakArAya lokasya trivargasthApanAya c| Atmano nigrahastyAgo'thArthadUSaNameva ca // 61 navanItaM sarasvatyA buddhireSA prabhAvitA // 76 yatrANi vividhAnyeva kriyAsteSAM ca varNitAH / daNDena sahitA hyeSA lokarakSaNakArikA / avamardaH pratIghAtaH ketanAnAM ca bhaJjanam // 62 nigrahAnugraharatA lokAnanu cariSyati // 77 caityadrumANAmAmardo rodhaHkarmAntanAzanam / daNDena nIyate ceyaM daNDaM nayati cApyuta / apaskaro'tha gamanaM tathopAsyA ca varNitA // 63 daNDanItiriti proktA trIllokAnanuvartate // 78 paNavAnakazaGkhAnAM bherINAM ca yudhAM vara / SAGguNyaguNasAraiSA sthAsyatyagre mahAtmasu / upArjanaM ca dravyANAM paramarma ca tAni SaT // 64 mahattvAttasya daNDasya nItirvispaSTalakSaNA / / 79 . labdhasya ca prazamanaM satAM caiva hi pUjanam / nayacArazca vipulo yena sarvamidaM tatam / vidvadbhirekIbhAvazca prAtamavidhijJatA / / 65 Agamazca purANAnAM maharSINAM ca saMbhavaH // 80 maGgalAlambhanaM caiva zarIrasya prtikriyaa| tIrthavaMzazca vaMzazca nakSatrANAM yudhisstthir| AhArayojanaM caiva nityamAstikyameva ca / / 66 / sakalaM cAturAzramyaM cAturhotraM tathaiva ca // 81. ekena ca yathottheyaM satyatvaM madhurA giraH / cAturvayaM tathaivAtra cAturvedyaM ca varNitam / utsavAnAM samAjAnAM kriyAH ketanajAstathA // 67 itihAsopavedAzca nyAyaH kRtsnazca varNitaH // 82 pratyakSA ca parokSA ca sarvAdhikaraNeSu ca / tapo jJAnamahiMsA ca satyAsatye nayaH prH| vRttirbharatazArdUla nityaM caivAnyavekSaNam / / 68 vRddhopasevA dAnaM ca zaucamutthAnameva ca // 83 adaNDyatvaM ca viprANAM yuktyA daNDanipAtanam / sarvabhUtAnukampA ca sarvamatropavarNitam / anujIvisvajAtibhyo guNeSu parirakSaNam // 69 bhuvi vAcogataM yacca tacca sarva samarpitam / / 84 rakSaNaM caiva paurANAM svarASTrasya vivardhanam / / tasminpaitAmahe zAstre pANDavaitadasaMzayam / maNDalasthA ca yA cintA raajndvaadshraajikaa||70 dharmArthakAmamokSAzca sakalA hyatra zabditAH // 85 dvAsaptatimatizcaiva proktA yA ca svayaMbhuvA / tatastAM bhagavAnnItiM pUrvaM jagrAha zaMkaraH / dezajAtikulAnAM ca dharmAH samanuvarNitAH // 71 bahurUpo vizAlAkSaH zivaH sthANurumApatiH // 86 dharmazcArthazca kAmazca mokssshcaatraanuvrnnitH| yugAnAmAyuSo hrAsaM vijJAya bhagavAzivaH / upAyazcArthalipsA ca vividhA bhUridakSiNAH / / 72 | saMcikSepa tataH zAstraM mahArthaM brahmaNA kRtam // 87 mUlakarmakriyA cAtra mAyA yogazca varNitaH / vaizAlAkSamiti proktaM tadindraH pratyapadyata / dUSaNaM srotasAmatra varNitaM ca sthirAmbhasAm / / 73 dazAdhyAyasahasrANi subrahmaNyo mahAtapAH / / 88 yai]rupAyairlokazca na caledAryavartmanaH / bhagavAnapi tacchAstraM saMcikSepa puraMdaraH / -2064 - Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 59. 89 ] zAntiparva [12. 59. 119 sahasraiH paJcabhistAta yaduktaM bAhudantakam // 89 / tataH puruSa utpanno rUpeNendra ivAparaH // 104 adhyAyAnAM sahasrestu tribhireva bRhaspatiH / kavacI baddhanistriMzaH sazaraH sazarAsanaH / saMcikSepezvaro buddhyA bArhaspatyaM taducyate // 90 vedavedAGgaviJcaiva dhanurvede ca pAragaH // 105 adhyAyAnAM sahasreNa kAvyaH saMkSepamabravIt / taM daNDanItiH sakalA zritA rAjannarottamam / tacchAstramamitaprajJo yogAcAryo mahAtapAH // 91 tataH sa prAJjali(nyo maharSIstAnuvAca ha // 106 evaM lokAnurodhena zAstrametanmaharSibhiH / susUkSmA me samutpannA buddhirdharmArthadarzinI / saMkSiptamAyurvijJAya mAnAM hrAsi pANDava // 92 anayA kiM mayA kArya tanme tattvena zaMsata // 107 atha devAH samAgamya viSNumUcuH prajApatim / yanmAM bhavanto vakSyanti kAryamarthasamanvitam / eko yo'rhati martebhyaH zreSThayaM taM vai samAdiza // tadahaM vai kariSyAmi nAtra kAryA vicAraNA // 108 tathA saMcintya bhagavAndevoM nArAyaNaH prabhuH / tamUcuratha devAste te caiva paramarSayaH / taijasaM vai virajasaM so'sRjanmAnasaM sutam // 94 niyato yatra dharmo vai tamazaGkaH samAcara // 109 virajAstu mahAbhAga vibhutvaM bhuvi naicchata / priyApriye parityajya samaH sarveSu jantuSu / nyAsAyaivAbhavabuddhiH praNIvA tasya pANDava // 95 kAmakrodhau ca lobhaM ca mAnaM cotsRjya duurtH||110 kIrtimAMstasya putro'bhUtso'pi pazcAtigo'bhavat / yazca dharmAtpravicalelloke kazcana mAnavaH / kardamastasya ca sutaH so'pyatapyanmahattapaH // 96 nigrAhyaste sa bAhubhyAM shshvddhrmmveksstH|| 111 prajApateH kardamasya anaGgo nAma vai sutH| pratijJAM cAdhirohakha manasA karmaNA giraa| prajAnAM rakSitA sAdhurdaNDanItivizAradaH // 97 pAlayiSyAmyahaM bhaumaM brahma ityeva caaskRt||112 anaGgaputro'tibalo nItimAnadhigamya vai / yazcAtra dharmanItyukto daNDanItivyapAzrayaH / abhipede mahIrAjyamathendriyavazo'bhavat / / 98 tamazaGkaH kariSyAmi svavazo na kadAcana // 113 mRtyostu duhitA rAjansunIthA nAma mAnasI / adaNDyA me dvijAzceti pratijAnISva caabhibho| prakhyAtA triSu lokeSu yA sA venamajIjanat // 99 lokaM ca saMkarAtkRtsnAtrAtAsmIti paraMtapa // 114 taM prajAsu vidharmANaM rAgadveSavazAnugam / vainyastatastAnuvAca devAnRSipurogamAn / mantrapUtaiH kuzairjanurRSayo brahmavAdinaH // 100 brAhmaNA me sahAyAzcedevamastu surarSabhAH // 115 mamanthurdakSiNaM corumRSayastasya matrataH / evamastviti vainyastu tairukto brahmavAdibhiH / tato'sya vikRto jajJe hrasvAGgaH puruSo bhuvi||101 purodhAzcAbhavattasya zukro brahmamayo nidhiH // 116 dagdhasthANupratIkAzo raktAkSaH kRSNamUrdhajaH / mazriNo vAlakhilyAstu sArasvatyo gaNo hyabhUt / niSIdetyevamUcustamRSayo brahmavAdinaH // 102 maharSibhagavAngargastasya sAMvatsaro'bhavat // 117 tasmAnniSAdAH saMbhUtAH karAH zailavanAzrayAH / AtmanASTama ityeva zrutireSA parA nRSu / ye cAnye vindhyanilayA mlecchAH shtshsrshH|| / utpannau bandinau cAsya tatpUrvI sUtamAgadhau // 118 bhUyo'sya dakSiNaM pANiM mamanthuste mhrssyH| | samatAM vasudhAyAzca sa samyagupapAdayat / a. bhA. 259 - 2065 - Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 59. 119] mahAbhArate [12. 60.5 vaiSamyaM hi paraM bhUmerAsIditi ha naH zrutam // 119 / zriyaH sakAzAdarthazca jAto dharmeNa pANDava / sa viSNunA ca devena zakreNa vibudhaiH sh| atha dharmastathaivArthaH zrIzca rAjye prtisstthitaa||134 RSibhizca prajApAlye brahmaNA caabhissecitH||120 sukRtasya kSayAccaiva svarlokAdetya medinIm / taM sAkSAtpRthivI bheje ratnAnyAdAya paannddv| pArthivo jAyate tAta daNDanItivazAnugaH // 135 sAgaraH saritAM bhartA himavAMzcAcalottamaH // 121 mahattvena ca saMyukto vaiSNavena naro bhuvi / zakrazca dhanamakSayyaM prAdAttasya yudhiSThira / buddhathA bhavati saMyukto mAhAtmyaM cAdhigacchati // rukmaM cApi mahAmeruH svayaM kanakaparvataH // 122 sthApanAmatha devAnAM na kazcidativartate / yakSarAkSasabhartA ca bhagavAnnaravAhanaH / tiSThatyekasya ca vaze taM cedanuvidhIyate // 137 dharme cArthe ca kAme ca samarthaM pradadau dhanam // 123 / zubhaM hi karma rAjendra zubhatvAyopakalpate / hayA rathAzca nAgAzca koTizaH purussaastthaa| tulyasyaikasya yasyAyaM loko vacasi tiSThati // 138 prAdurbabhUvurvainyasya cintanAdeva pANDava / yo hyasya mukhamadrAkSItsomya so'sya vazAnugaH / na jarA na ca durbhikSaM nAdhayo vyAdhayastathA // 124 / subhagaM cArthavantaM ca rUpavantaM ca pazyati / / 139 sarIsRpebhyaH stenebhyo na cAnyonyAtkadAcana / tato jagati rAjendra satataM zabditaM budhaiH / bhayamutpadyate tatra tasya rAjJo'bhirakSaNAt // 125 devAzca naradevAzca tulyA iti vizAM pate / / 140 teneyaM pRthivI dugdhA sasyAni daza sapta c| etatte sarvamAkhyAtaM mahattvaM prati rAjasu / yakSarAkSasanAgaizcApIpsitaM yasya yasya yat // 126 / kAryena bharatazreSTha kimanyadiha vartatAm / / 141 tena dharmottarazcAyaM kRto loko mahAtmanA / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi raJjitAzca prajAH sarvAstena rAjeti shbdyte||127 ekonaSaSTitamo'dhyAyaH // 59 // brAhmaNAnAM kSatatrANAttataH kSatriya ucyate / prathitA dhanatazceyaM pRthivI sAdhubhiH smRtA // 128 vaizaMpAyana uvAca / sthApanaM cAkarodviSNuH svayameva satAtanaH / tataH punaH sa gAGgeyamabhivAdya pitAmaham / nAtivartiSyate kazcidrAjaMstvAmiti pArthiva // 129 / prAJjaliniyato bhUtvA paryapRcchAdhiSThiraH // 1 tapasA bhagavAnviSNurAviveza ca bhUmipam / ke dharmAH sarvavarNAnAM cAturvarNyasya ke pRthak / devavannaradevAnAM namate yajagannRpa // 130 caturNAmAzramANAM ca rAjadharmAzca ke matAH // 2 daNDanItyA ca satataM rakSitaM taM narezvara / kena svidvardhate rASTra rAjA kena vivardhate / nAdharSayattataH kazciccAranityAcca darzanAt // 131 kena paurAzca bhRtyAzca vardhante bharatarSabha // 3 AtmanA karaNaizcaiva samasyeha mahIkSitaH / kozaM daNDaM ca durgaM ca sahAyAnmatriNastathA / ko heturyadvaze tiSThelloko daivAhate guNAt // 132 / RtvikpurohitAcAryAnkIdRzAnvarjayennRpaH // 4 viSNorlalATAtkamalaM sauvarNamabhavattadA / keSu vizvasitavyaM syAdrAjJAM kasyAMcidApadi / zrIH saMbhUtA yato devI patnI dharmasya dhImataH / / 133 / kuto vAtmA dRDho rakSyastanme brUhi pitAmaha // 5 - 2066 - Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 60. 6] zAntiparva [ 12. 60. 34 bhISma uvAca / kuryAdanyanna vA kuryAdaindro rAjanya ucyate // 20 namo dharmAya mahate namaH kRSNAya vedhase / vaizyasyApIha yo dharmastaM te vakSyAmi bhArata / brAhmaNebhyo namaskRtvA dharmAnvakSyAmi zAzvatAn // 6 dAnamadhyayanaM yajJaH zaucena dhanasaMcayaH // 21 akrodhaH satyavacanaM saMvibhAgaH kSamA tthaa| SitRvatpAlayedvaizyo yuktaH sarvapazUniha / prajanaH sveSu dAreSu zaucamadroha eva ca / / 7 vikarma tadbhavedanyatkarma yadyatsamAcaret / ArjavaM bhRtyabharagaM naute sArvavarNikAH / rakSayA sa hi teSAM vai mahatsukhamavApnuyAt // 22 brAhmaNasya tu yo dharmastaM te vakSyAmi kevalam / / 8 prajApatirhi vaizyAya sRSTvA paridade pazUn / damameva mahArAja dharmamAhuH purAtanam / brAhmaNAya ca rAjJe ca sarvAH paridade prajAH // 23 khAdhyAyo'dhyApanaM caiva tatra karma samApyate // 9 tasya vRttiM pravakSyAmi yacca tasyopajIvanam / taM cedvittamupAgacchedvartamAnaM svakarmaNi / SaNNAmekAM pibeddhenuM zatAcca mithunaM haret // 24 akurvANaM vikarmANi zAntaM prajJAnatarpitam // 10 laye ca saptamo bhAgastathA zRGge kalA khure / kurvItApatyasaMtAnamatho dadyAdyajeta ca / sasyasya sarvabIjAnAmeSA sAMvatsarI bhRtiH|| 25 saMvibhajya hi bhoktavyaM dhanaM sadbhiritISyate // 11 na ca vaizyasya kAmaH syAnna rakSeyaM pazUniti / pariniSThitakAryastu svAdhyAyenaiva brAhmaNaH / vaizye cecchati nAnyena rakSitavyAH kathaMcana / / 26 kuryAdanyanna vA kuryAnmaitro brAhmaNa ucyate // 12 zUdrasyApi hi yo dharmastaM te vakSyAmi bhArata / kSatriyasyApi yo dharmastaM te vakSyAmi bhArata / prajApatirhi varNAnAM dAsaM zUdramakalpayan // 27 dadyAdrAjA na yAceta yajeta na tu yAjayet // 13 tasmAcchUdrasya varNAnAM paricaryA vidhIyate / nAdhyApayedadhIyIta prajAzca paripAlayet / teSAM zuzrUSaNAccaiva mahatsukhamavApnuyAt // 28 nityodyukto dasyuvadhe raNe kuryAtparAkramam // 14 zUdra etAnparicaretrInvarNAnanasUyakaH / ye ca RtubhirIjAnAH zrutavantazca bhUmipAH / saMcayAMzca na kurvIta jAtu zUdraH kathaMcana // 29 ya evAhavajetArasta eSAM lokajittamAH // 15 pApIyAnhi dhanaM labdhvA vaze kuryAdrIyasaH / avikSatena dehena samarAyo nivartate / rAjJA vA samanujJAtaH kAmaM kurvIta dhArmikaH // 30 kSatriyo nAsya tatkarma prazaMsanti purAvidaH // 16 tasya vRttiM pravakSyAmi yacca tasyopajIvanam / vadhaM hi kSatrabandhUnAM dharmamAhuH prdhaantH| avazyabharaNIyo hi varNAnAM zadra ucyate // 31 nAsya kRtyatamaM kiMcidanyadasyunibarhaNAt / / 17 chatraM veSTanamauzIramupAnadvathajanAni ca / dAnamadhyayanaM yajJo yogaH kSemo vidhIyate / yAtayAmAni deyAni zUdrAya paricAriNe // 32 tasmAdrAjJA vizeSeNa yoddhavyaM dharmamIpsatA // 18 / adhAryANi vizIrNAni vasanAni dvijAtibhiH / sveSu dharmeSvavasthApya prajAH sarvA mhiiptiH| zUdrAyaiva vidheyAni tasya dharmadhanaM hi tat // 33 dharmeNa sarvakRtyAni samaniSThAni kArayet // 19 / yazca kazcidvijAtInAM zUdraH zuzrUSurAvrajet / pariniSThitakAryaH syAnnRpatiH paripAlanAt / | kalpyAM tasya tu tenAhuvRttiM dharmavido janAH / -2067 - Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 60. 34] mahAbhArate [12. 61.6 deyaH piNDo'napetAya bhartavyo vRddhadurbalau // 34 atra gAthA yajJagItAH kIrtayanti purAvidaH / zUdreNa ca na hAtavyo bhartA kasyAMcidApadi / / vaikhAnasAnAM rAjendra munInAM yaSTumicchatAm // 46 atirekeNa bhartavyo bhartA drvyprikssye| udite'nudite vApi zraddadhAno jitendriyaH / na hi svamasti zudrasya bhartRhAryadhano hyasau // 35 vahiM juhoti dharmeNa zraddhA vai kAraNaM mahat // 47 uktastrayANAM varNAnAM yajJasnayyaiva bhArata / yatskannamasya tatpUrva yadaskannaM taduttaram / .' svAhAkAranamaskArau matraH zUdre vidhIyate // 36 bahUni yajJarUpANi nAnAkarmaphalAni ca // 48 tAbhyAM zUdraH pAkayajJairyajeta vratavAnsvayam / tAni yaH saMvijAnAti jJAnanizcayanizcitaH / pUrNapAtramayImAhuH pAkayajJasya dakSiNAm // 37 dvijAtiH zraddhayopetaH sa yaSTuM puruSo'rhati // 49 zUdraH paijavano nAma sahasrANAM zataM dadau / steno vA yadi vA pApo yadi vA pApakRttamaH / aindrAnena vidhAnena dakSiNAmiti naH zrutam // 38 yaSTumicchati yajJaM yaH sAdhumeva vadanti tam // 50 ato hi sarvavarNAnAM zraddhAyajJo vidhIyate / RSayastaM prazaMsanti sAdhu caitadasaMzayam / daivataM hi mahacchraddhA pavitraM yajatAM ca yat // 39 sarvathA sarvavarNairhi yaSTavyamiti nizcayaH / daivataM paramaM viprAH svena svena parasparam / na hi yajJasamaM kiMcitriSu lokeSu vidyate // 51 ayajanniha satraiste taistaiH kAmaiH sanAtanaiH // 40 / tasmAdyaSTavyamityAhuH puruSeNAnasUyatA / saMsRSTA brAhmaNaireva triSu varNeSu sRSTayaH / zraddhApavitramAzritya yathAzakti prayacchatA // 52 devAnAmapi ye devA yadbhayuste paraM hi tat / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tasmAdvarNaiH sarvayajJAH saMsRjyante na kAmyayA // 41 SaSTitamo'dhyAyaH // 6 // RgyajuHsAmavitpUjyo nityaM syAdevavahijaH / anRgyajurasAmA tu prAjApatya upadravaH / / 42 bhISma uvAca / yajJo manISayA tAta sarvavarNeSu bhArata / AzramANAM mahAbAho zRNu satyaparAkrama / nAsya yajJahano devA Ihante netare janAH / caturNAmiha varNAnAM karmANi ca yudhiSThira // 1 tasmAtsarveSu varNeSu zraddhAyajJo vidhIyate // 43 vAnaprasthaM bhaikSacayA~ gArhasthyaM ca mahAzramam / svaM daivataM brAhmaNAH svena nityaM brahmacaryAzramaM prAhuzcaturthaM brAhmaNairvRtam // 2 parAnvarNAnayajannevamAsIt / jaTAkaraNasaMskAraM dvijAtitvamavApya ca / ArocitA naH sumahAnsa dharmaH AdhAnAdIni karmANi prApya vedamadhItya ca // 3 ___sRSTo brahmaNA triSu varNeSu dRSTaH // 44 sadAro vApyadAro vA AtmavAnsaMyatendriyaH / tasmAdvarNA Rjavo jAtidharmAH vAnaprasthAzramaM gacchetkRtakRtyo gRhAzramAt // 4 saMsRjyante tasya vipAka eSaH / tatrAraNyakazAstrAni samadhItya sa dharmavit / ekaM sAma yajurekamRgekA UrdhvaretAH prajAyitvA gacchatyakSarasAtmatAm // 5 viprazcaiko'nizcayasteSu dRSTaH // 45 / etAnyeva nimittAni munInAmUrdhvaretasAm / - 2068 - Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 61. 6] zAntiparva [12. 62.4 kartavyAnIha vipreNa rAjannAdau vipazcitA // 6 gArhasthyamadhyAvasate yathAvat / caritabrahmacaryasya brAhmaNasya vizAM pate / gRhasthavRttiM pravizodhya samyabhaikSacaryAsvadhIkAraH prazasta iha mokSiNaH // 7 / ksvarge vizuddhaM phalamApnute saH // 16 yatrAstamitazAyI syaannirgnirniketnH| tasya dehaparityAgAdiSTAH kAmAkSayA matAH / yathopalabdhajIvI syAnmunirdAnto jitendriyaH / / 8 / AnantyAyopatiSThanti sarvatokSiziromukhAH // 17 nirAzIH syAtsarvasamo nirbhogo nirvikAravAn / / khAdanneko japannekaH sarpanneko yudhisstthir|| vipraH kSemAzramaM prApto gacchatyakSarasAtmatAm / / 9 ekasminneva AcArye zuzrUSurmalapaGkavAn // 18 adhItya vedAnkRtasarvakRtyaH brahmacArI vratI nityaM nityaM dIkSAparo vazI / __saMtAnamutpAdya sukhAni bhuktvA / avicArya tathA vedaM kRtyaM kurvanvasetsadA // 19 samAhitaH pracareduzcaraM taM zuzrUSAM satataM kurvanguroH saMpraNameta ca / gArhasthyadharma munidharmadRSTam // 10 / SaTkarmasvanivRttazca napravRttazca sarvazaH / 20 svadAratuSTa RtukAlagAmI na caratyadhikAreNa sevitaM dviSato na ca / niyogasevI nazaTho najihmaH / eSo''zramapadastAta brahmacAriNa iSyate // 21 mitAzano devaparaH kRtajJaH iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi . satyo mRduzcAnRzaMsaH kSamAvAn // 11 ekssssttitmo'dhyaayH|| 61 // dAnto vidheyo havyakavye'pramatto annasya dAtA satataM dvijebhyaH / amatsarI sarvaliGgipradAtA yudhiSThira uvAca / vaitAnanityazca gRhAzramI syAt / / 12 zivAnsukhAnmahodarkAnahiMsrAllokasaMmatAn / athAtra nArAyaNagItamAhu brUhi dharmAnsukhopAyAnmadvidhAnAM sukhAvahAn // 1 maharSayastAta mahAnubhAvAH / bhISma uvAca / mahArthamatyarthatapaHprayuktaM brAhmaNasyeha catvAra AzramA vihitAH prbho| taducyamAnaM hi mayA nibodha // 13 varNAstAnanuvartante trayo bharatasattama / / 2 satyArjavaM cAtithipUjanaM ca uktAni karmANi bahUni rAjadharmastathArthazca ratizca daare| svANi raajnypraaynnaani| niSevitavyAni sukhAni loke nemAni dRSTAntavidhau smRtAni hyasminpare caiva mataM mamaitat // 14 kSAtre hi sarvaM vihitaM yathAvat // 3 bharaNaM putradArANAM vedAnAM pAraNaM tathA / kSAtrANi vaizyAni ca sevamAnaH satAM tamAzramaM zreSThaM vadanti paramarSayaH // 15 zaudrANi karmANi ca brAhmaNaH san / evaM hi yo brAhmaNo yajJazIlo asmilloke nindito mandacetAH - 2069 - Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 62. 4] mahAbhArate [12. 63. 18 pare ca loke nirayaM prayAti // 4 grAmapraiSyo yazca bhavedvikarmA // 4 yA saMjJA vihitA loke dAse zuni vRke pazau / japanvedAnajapaMzcApi rAjavikarmaNi sthite vipre tAM saMjJAM kuru pANDava / / 5 nsamaH zarairdAsavaccApi bhojyaH / SaTUrmasaMpravRttasya AzrameSu caturvapi / ete sarve zUdrasamA bhavanti sarvadharmopapannasya saMbhUtasya kRtAtmanaH // 6 rAjannetAnvarjayeddevakRtye // 5 brAhmaNasya vizuddhasya tapasyabhiratasya ca / nirmaryAde cAzane krUravRttau . nirAziSo vadAnyasya lokA hyakSarasaMjJitAH // 7 hiMsAtmake tyaktadharmasvavRtte / yo yasminkurute karma yAdRzaM yena yatra ca / havyaM kavyaM yAni cAnyAni rAjatAdRzaM tAdRzenaiva sa guNaM pratipadyate // 8 ndeyAnyadeyAni bhavanti tasmin // 6 vRddhathA kRSivaNiktvena jIvasaMjIvanena ca / tasmAddharmo vihito brAhmaNasya vettumarhasi rAjendra svAdhyAyagaNitaM mahat // 9 damaH zaucaM cArjavaM cApi rAjan / kAlasaMcoditaH kAlaH kAlaparyAyanizcitaH / tathA viprasyAzramAH sarva eva uttamAdhamamadhyAni karmANi kurute'vazaH // 10 ___purA rAjanbrahmaNA vai nisRSTAH // 7 antavanti pradAnAni purA zreyaskarANi ca / yaH syAddAntaH somapa AryazIlaH svakarmanirato loko hyakSaraH sarvatomukhaH // 11 ___ sAnukozaH sarvasaho nirAzIH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi RjurmUduranRzaMsaH kssmaavaadvissssttitmo'dhyaayH|| 62 // ___ nsa vai vipro netaraH pApakarmA // 8 zUdraM vaizyaM rAjaputraM ca rAjabhISma uvAca / llokAH sarve saMzritA dhrmkaamaaH| jyAkarSaNaM zatrunibarhaNaM ca tasmAdvarNAJjAtidharmeSu saktA- kRSirvaNijyA pazupAlanaM ca / . nmatvA viSNuY=cchati pANDuputra // 9 zuzrUSaNaM cApi tathArthaheto loke cedaM sarvalokasya na syArakAryametatparamaM dvijasya // 1 - cAturvarNya vedavAdAzca na syuH / sevyaM tu brahmaparma gRhasthena manISiNA / sarvAzcajyAH sarvalokakriyAzca kRtakRtyasya cAraNye vAso viprasya zasyate // 2 sadyaH sarve cAzramasthA na vai syuH // 10 rAjapraiSyaM kRSidhanaM jIvanaM ca vaNijyayA / yazca trayANAM varNAnAmicchedAzramasevanam / kartumAzramadRSTAMzca dharmAstAJzRNu pANDava // 11 zUdro rAjanbhavati brahmabandhu zuzrUSAkRtakRtyasya kRtasaMtAnakarmaNaH / 1zcAritryo yazca dharmAdapetaH / abhyanujJApya rAjAnaM zUdrasya jagatIpate // 12 vRSalIpatiH pizuno nartakazca alpAntaragatasyApi dazadharmagatasya vA / -2070 - Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 63. 13 ] zAntiparva [12. 64.4 AzramA vihitAH sarve varjayitvA nirAziSam // 13 dharmAnanyAndharmavido manuSyAH / bhaikSacA~ na tu prAhustasya taddharmacAriNaH / mahAzrayaM bahukalyANarUpaM tathA vaizyasya rAjendra rAjaputrasya caipa hi // 14 __kSAtraM dharmaM netaraM prAhurAryAH // 26 kRtakRtyo vayotIto rAjJaH kRtaparizramaH / sarve dharmA rAjadharmapradhAnAH vaizyo gacchedanujJAtI nRpeNAzramamaNDalam // 15 __sarve dharmAH pAlyamAnA bhavanti / vedAnadhItya dharmeNa rAjazAstrANi cAnagha / sarvatyAgo rAjadharmeSu raaj| saMtAnAdIni karmANi kRtvA somaM niSevya ca // 16 ___ styAge cAhurdharmamatryaM purANam / / 27 . pAlayitvA prajAH sarvA dharmeNa vadatAM vara / majetrayI daNDanItau hatAyAM rAjasUyAzvamedhAdInmakhAnanyAMstathaiva ca // 17 ___ sarve dharmA na bhaveyurviruddhAH / samAnIya yathApAThaM viprebhyo dattadakSiNaH / sarve dharmAzcAzramANAM gatAH syuH saMgrAme vijayaM prApya tathAlpaM yadi vA bahu // 18 ___ kSAtre tyakte rAjadharme purANe // 28 sthApayitvA prajApAlaM putraM rAjye ca pANDava / sarve tyAgA rAjadharmeSu dRSTAH anyagotraM prazastaM vA kSatriyaM kSatriyarSabha // 19 ___ sarvA dIkSA rAjadharmeSu coktAH / arcayitvA pitRRnsamyapitRyajJairyathAvidhi / sarve yogA rAjadharmeSu coktAH devAnyajJairRSInvedairarcitvA caiva yatnataH // 20 ___ sarve lokA rAjadharmAnpraviSTAH // 29 antakAle ca saMprApte ya icchedAzramAntaram / yathA jIvAH prakRtau vadhyamAnA AnupUrvyAzramAnarAjangatvA siddhimavApnuyAt // 21 dharmAzritAnAmupapIDanAya / rAjarSitvena rAjendra bhaikSacaryAdhvasevayA / evaM dharmA rAjadharmeviyuktAH apetagRhadharmo'pi carejjIvitakAmyayA // 22 sarvAvasthaM nAdriyante svadharmam // 30 na caitannaiSThikaM karma trayANAM bharatarSabha / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi caturNA rAjazArdUla prAhurAzramavAsinAm // 23 triSaSTitamo'dhyAyaH // 63 // bahvAyattaM kSatriyairmAnavAnAM lokazreSThaM dharmamAsevamAnaiH / bhISma uvAca / sarve dharmAH sopadharmAstrayANAM cAturAzramyadharmAzca jAtidharmAzca pANDava / rAjJo dharmAditi vedAcchRNomi // 24 lokapAlottarAzcaiva kSAtre dharme vyavasthitAH / / 1 yathA rAjanhastipade vadanti sarvANyetAni dharmANi kSAtre bharatasattama / saMlIyante sarvasattvodbhavAni / nirAziSo jIvaloke kSAtre dharme vyavasthitAH // 2 evaM dharmAnrAjadharmeSu sarvA apratyakSaM bahudvAraM dharmamAzramavAsinAm / nsarvAvasthaM saMpralInAnnibodha // 25 prarUpayanti tadbhAvamAgamairepa zAzvatam / / 3 alpAzrayAnalpaphalAnvadanti apare vacanaiH puNyairvA dino lokanizcayam / -2071 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 64. 4] mahAbhArate [12. 64.28 anizcayajJA dharmANAmadRSTAnte pare ratAH // 4 nArAyaNaM hyAdidevaM purANam // 15 pratyakSasukhabhUyiSThamAtmasAkSikamacchalam / nAsau devo vizvarUpo mayApi sarvalokahitaM dharma kSatriyeSu pratiSThitam // 5 zakyo draSTuM brahmaNA vApi sAkSAt / / dharmAzramavyavasinAM brAhmaNAnAM yudhisstthir|| ye'nye kAmAstava rAjanhRdisthA yathA trayANAM varNAnAM saMkhyAtopazrutiH purA / dAsyAmi tAMstvaM hi maryeSu rAjA // 16 rAjadharmeSvanupamA lokyA sucaritairiha // 6 satye sthito dharmaparo jitendriyaH udAhRtaM te rAjendra yathA viSNuM mahaujasam / zUro dRDhaM prItirataH surANAm / sarvabhUtezvaraM devaM prabhu nArAyaNaM puraa| buddhathA bhaktyA cottamazraddhayA ca jagmuH subahavaH zUrA rAjAno daNDanItaye // 7 tataste'haM dadmi varaM yatheSTam // 17 ekaikamAtmanaH karma tulayitvAzrame purA / mAndhAtovAca / / rAjAnaH paryupAtiSThandRSTAntavacane sthitAH // 8 asaMzayaM bhagavannAdidevaM sAdhyA devA vasavazvAzvinau ca drakSyAmyahaM zirasAhaM prasAdya / rudrAzca vizve marutAM gaNAzca / tyaktvA bhogAndharmakAmo hyaraNyasRSTAH purA Adidevena devA micche gantuM satpathaM lokajuSTam // 18 kSAtre dharme vartayante ca siddhAH // 9 mAtrAddharmAdvipulAdaprameyAatra te vartayiSyAmi dharmamarthavinizcayam / llokAH prAptAH sthApitaM svaM yazazca / nirmaryAde vartamAne dAnavaikAyane kRte / dharmo yo'sAvAdidevAtpravRtto babhUva rAjA rAjendra mAndhAtA nAma vIryavAn // 10 lokajyeSThastaM na jAnAmi kartum // 19 purA vasumatIpAlo yajJaM cakre didRkSayA / indra uvAca / anAdimadhyanidhanaM devaM nArAyaNaM prati // 11 asainiko'dharmaparazcarethAH sa rAjA rAjazArdUla mAndhAtA parameSThinaH / . parAM gati lapsyase cApramattaH / jagrAha zirasA pAdau yajJe viSNormahAtmanaH // 12 kSAtro dharmo hyAdidevAtpravRttaH darzayAmAsa taM viSNU rUpamAsthAya vAsavam / pazcAdanye zeSabhUtAzca dharmAH // 20 sa pArthivairvRtaH sadbhirarcayAmAsa taM prabhum / / 13 zeSAH sRSTA hyantavanto hyanantAH tasya pArthivasaMghasya tasya caiva mahAtmanaH / suprasthAnAH kSatradharmAviziSTAH / saMvAdo'yaM mahAnAsIdviSNuM prati mahAdyute // 14 asmindharme sarvadharmAH praviSTAindra uvAca / stasmAddharma zreSThamimaM vadanti // 21 kimiSyate dharmabhRtAM variSTha karmaNA vai purA devA RSayazcAmitaujasaH / yadchukAmo'si tamaprameyam / trAtAH sarve pramathyArInkSatradharmeNa viSNunA // 22 anantamAyAmitasattvavIrya ___ yadi hyasau bhagavAnnAhaniSya- 2072 - Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 64. 23] zAntiparva [ 12. 65.8 . dripUnsarvAnvasumAnaprameyaH / pAlyo yuSmAbhirlokasiMhairudArai viparyaye syAdabhAvaH prajAnAm // 1 na brAhmaNA na ca lokAdikartA na saddharmA nAdidharmA bhaveyuH // 23 bhuvaH saMskAraM rAjasaMskArayogaimAmurvI na jayedvikrameNa __mabhaikSacaryAM pAlanaM ca prajAnAm / devazreSTho'sau purA cedameyaH / vidyAdrAjA sarvabhUtAnukampAM cAturvaNyaM cAturAzramyadharmAH dehatyAgaM cAhave dharmamatryam // 2 __ sarve na syubrahmaNo vai vinAzAt // 24 . tyAgaM zreSThaM munayo vai vadanti dRSTA dharmAH zatadhA zAzvatena sarvazreSTho yaH zarIraM tyajeta / kSAtreNa dharmeNa punaH prvRttaaH| nityaM tyaktaM rAjadharmeSu sarva yuge yuge hyAdidharmAH pravRttA ___ pratyakSaM te bhUmipAlAH sadaite // 3 ___ lokajyeSThaM kSatradharma vadanti / / 25 bahuzrutyA guruzuzrUSayA vA AtmatyAgaH sarvabhUtAnukampA parasya vA saMhananAdvadanti / / - lokajJAnaM mokSaNaM pAlanaM ca / nityaM dharma kSatriyo brahmacArI viSaNNAnAM mokSaNaM pIDitAnAM __ caredeko hyAzramaM dharmakAmaH // 4 kSAtre dharme vidyate pArthivAnAm // 26 sAmAnyArthe vyavahAre pravRtte nirmaryAdAH kAmamanyupravRttA priyApriye varjayanneva yatnAt / cAturvarNyasthApanAtpAlanAcca bhItA rAjJo nAdhigacchanti pApam / ziSTAzcAnye sarvadharmopapannAH taistairyogairniyamairaurasaizca // 5 sarvodyogairAzramaM dharmamAhuH - sAdhvAcArAH sAdhu dharmaM caranti // 27 trivatparipAlyAni liGgadharmeNa pArthivaiH / _kSAtraM jyeSThaM sarvadharmopapannam / goke bhUtAni sarvANi vicaranti na saMzayaH // 28 svaM svaM dharma ye na caranti varNA stAMstAndharmAnayathAvadvadanti // 6 urvadharmaparaM kSatraM lokajyeSThaM sanAtanam / zvadakSaraparyantamakSaraM sarvatomukham // 29 nirmaryAde nityamarthe vinaSTA nAhustAnvai pazubhUtAnmanuSyAn / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yathA nItiM gamayatyarthalobhA.... catuHSaSTitamo'dhyAyaH // 64 // cchreyAMstasmAdAzramaH kSatradharmaH // 7 traividyAnAM yA gatirbrAhmaNAnAM indra uvaac| __yazcaivokto'thAzramo brAhmaNAnAm / evaMvIryaH sarvadharmopapannaH etatkarma brAhmaNasyAhuragryakSAtraH zreSThaH sarvadharmeSu dhrmH| manyatkurvazUdravacchatravadhyaH // 8 1.mA. 260 - 2073 - Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 65. 9] mahAbhArate [ 12. 65. 34 cAturAzramyadharmAzca vedadharmAzca pArthiva / etAnyevaMprakArANi vihitAni purAnagha / brAhmaNenAnugantavyA nAnyo vidyAtkathaMcana // 9 sarvalokasya karmANi kartavyAnIha pArthiva / / 22 amyathA vartamAnasya na sA vRttiH prakalpyate / mAndhAtovAca / karmaNA vyajyate dharmo yathaiva zvA tathaiva sH||10 dRzyante mAnavA loke sarvavarNeSu dsyvH| .. yo vikarmasthito vipro na sa sanmAnamarhati / liGgAntare vartamAnA AzrameSu caturvapi // 23 karmasvanupayuJjAnamavizvAsyaM hi taM viduH // 11 indra uvAca / ete dharmAH sarvavarNAzca vIrairutkraSTavyAH kSatriyaireSa dhrmH| vinaSTAyAM daNDanItau rAjadharme niraakRte| tasmAjyeSThA rAjadharmA na cAnye saMpramuhyanti bhUtAni rAjadaurAtmyato nRpa // 24 vIryajyeSThA vIradharmA matA ye // 12 asaMkhyAtA bhaviSyanti bhikSavo liGginastathA / mAndhAtovAca / AzramANAM vikalpAzca nivRtte'sminkRte yuge // 25 azRNvAnAH purANAnAM dharmANAM pravarA gatIH / yavanAH kirAtA gAndhArAzvInAH zabarabarbarAH / utpathaM pratipatsyante kAmamanyusamIritAH / / 26 zakAstuSArAH kahvAzca pahnavAzcAndhramadrakAH // 13 oDAH pulindA ramaThAH kAcA mlecchAzca srvshH| yadA nivartyate pApo daNDanItyA mahAtmabhiH / tadA dharmo na calate sadbhUtaH zAzvataH paraH / / 27 brahmakSatraprasUtAzca vaizyAH zUdrAzca mAnavAH // 14 kathaM dharma careyuste sarve viSayavAsinaH / paralokaguruM caiva rAjAnaM yo'vmnyte| . . madvidhaizca kathaM sthApyAH sarve te dasyujIvinaH // 15 na tasya dattaM na hutaM na zrAddhaM phalati kacit // 28 etadicchAmyahaM zrotuM bhagavaMstadbhavIhi me| mAnuSANAmadhipati devabhUtaM sanAtanam / tvaM bandhubhUto hyasmAkaM kSatriyANAM surezvara // 16 devAzca bahu manyante dharmakAmaM narezvaram / / 29 prajApatirhi bhagavAnyaH sarvamasRjajjagat / indra uvAca / mAtApitrorhi kartavyA zuzrUSA sarvadasyubhiH / sa pravRttinivRttyarthaM dharmANAM kSatramicchati // 30 AcAryaguruzuzrUSA tathaivAzramavAsinAm // 17 pravRttasya hi dharmasya buddhyA yaH smarate gatim / bhUmipAlAnAM ca zuzrUSA kartavyA sarvadasyubhiH / same mAnyazca pUjyazca tatra kSatraM pratiSThitam // 31 vedadharmakriyAzcaiva teSAM dharmo vidhIyate // 18 bhISma uvAca / pitRyajJAstathA kUpAH prapAzca zayanAni ca / evamuktvA sa bhagavAnmarudgaNavRtaH prabhuH / dAnAni ca yathAkAlaM dvijeSu dayureva te // 19 jagAma bhavanaM viSNurakSaraM paramaM padam / / 32 ahiMsA satyamakrodho vRttidAyAnupAlanam / evaM pravartite dharme purA sucarite'nagha / bharaNaM putradArANAM zaucamadroha eva ca // 20 kaH kSatramavamanyeta cetanAvAnbahuzrutaH // 33 dakSiNA sarvayajJAnAM dAtavyA bhuutimicchtaa| anyAyena pravRttAni nivRttAni tathaiva / pAkayajJA mahAzci kartavyAH sarvadasyubhiH / / 21 / antarA vilayaM yAnti yathA pRthi vicakSuSaH // 34 - 2074 - Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 65. 35] zAntiparva [12. 66. 26 Adau pravartite cakre tathaivAdiparAyaNe / vAnaprastheSu vipreSu traividyeSu ca bhArata / vartasva puruSavyAghra saMvijAnAmi te'nagha // 35 prayacchato'rthAnvipulAnvanyAzramapadaM bhavet // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sarvabhUteSvanukrozaM kurvatastasya bhArata / pnycssssttitmo'dhyaayH||65|| AnRzaMsyapravRttasya sarvAvasthaM padaM bhavet // 13 bAlavRddheSu kauravya sarvAvasthaM yudhiSThira / yudhiSThira uvAca / anukrozaM vidadhataH sarvAvasthaM padaM bhavet // 14 balAtkRteSu bhUteSu paritrANaM kurUdvaha / zrutA me kathitAH pUrvaizcatvAro maanvaashrmaaH| zaraNAgateSu kauravya kurvangArhasthyamAvaset // 15 vyAkhyAnameSAmAcakSva pRcchato me pitAmaha // 1 carAcarANAM bhUtAnAM rakSAmapi ca sarvazaH / bhISma uvAca / yathArhapUjAM ca sadA kurvangArhasthyamAvaset // 16 viditAH sarva eveha dharmAstava yudhisstthir| jyeSThAnujyeSThapatnInAM bhrAtRRNAM putranatRNAm / yathA mama mahAbAho viditAH sAdhusaMmatAH // 2 nigrahAnugrahau pArtha gArhasthyamiti tattapaH // 17 yatta liGgAntaragataM pRcchase mAM yudhiSThira / sAdhUnAmarcanIyAnAM prajAsu viditAtmanAm / dharma dharmabhRtAM zreSTha tannibodha narAdhipa // 3 pAlanaM puruSavyAghra gRhAzramapadaM bhavet // 18 sarvANyetAni kaunteya vidyante manujarSabha / AzramasthAni sarvANi yastu vezmani bhArata / sAdhvAcArapravRttAnAM cAturAzramyakarmaNAm // 4 AdadIteha bhojyena tadgArhasthyaM yudhiSThira // 19 akAmadveSayuktasya daNDanItyA yudhiSThira / yaH sthitaH puruSo dharme dhAtrA sRSTe yathArthavat / samekSiNazca bhUteSu bhaikSAzramapadaM bhavet / / 5 AzramANAM sa sarveSAM phalaM prApnotyanuttamam // 20 vettyAdAnavisarga yo nigrahAnugrahau tathA / yasminna nazyanti guNAH kaunteya puruSe sdaa| yathoktavRttervIrasya kSemAzramapadaM bhavet / / 6 AzramasthaM tamapyAhurnarazreSThaM yudhiSThira // 21 zAtisaMbandhimitrANi vyApannAni yudhiSThira / sthAnamAnaM vayomAnaM kulamAnaM tathaiva ca / samabhyuddharamANasya dIkSAzramapadaM bhavet // 7 kurvanvasati sarveSu hyAzrameSu yudhiSThira // 22 AhnikaM bhUtayajJAMzca pitRyajJAMzca mAnuSAn / dezadharmAMzca kaunteya kuladharmAstathaiva ca / kurvataH pArtha vipulAnvanyAzramapadaM bhavet // 8 pAlayanpuruSavyAghra rAjA sarvAzramI bhavet // 23 pAlanAtsarvabhUtAnAM svarASTraparipAlanAt / kAle vibhUtiM bhUtAnAmupahArAMstathaiva ca / dIkSA bahuvidhA rAjJo vanyAzramapadaM bhavet // 9 arhayanpuruSavyAghra sAdhUnAmAzrame vaset // 24 vedAdhyayananityatvaM kSamAthAcAryapUjanam / dazadharmagatazcApi yo dharma prtyveksste| tathopAdhyAyazuzrUSA brahmAzramapadaM bhavet / / 10 sarvalokasya kaunteya rAjA bhavati so''zramI // 25 ajihmamazaThaM mArga sevamAnasya bhaart| ye dharmakuzalA loke dharma kurvanti sAdhavaH / sarvadA sarvabhUteSu brahmAzramapadaM bhavet // 11 / pAlitA yasya viSaye pAdoM'zastasya bhUpateH // 26 - 2075 - Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 66. 27 ] mahAbhArate [12. 67. 11 dharmArAmAndharmaparAnye na rakSanti mAnavAn / anindramabalaM rASTraM dasyavo'bhibhavanti ca // 2 pArthivAH puruSavyAghra teSAM pApaM haranti te // 27 arAjakeSu rASTreSu dharmo na vyavatiSThate / ye ca rakSAsahAyAH syuH pArthivAnAM yudhiSThira / parasparaM ca khAdanti sarvathA dhigarAjakam // 3 te caivAMzaharAH sarve dharme parakRte'nagha // 28 indramenaM pravRNute yadrAjAnamitiH zrutiH / sarvAzramapade hyAhurgArhasthyaM dIptanirNayam / yathaivendrastathA rAjA saMpUjyo bhUtimicchatA // 4 pAvanaM puruSavyAghra yaM vayaM paryupAsmahe // 29 / nArAjakeSu rASTreSu vastavyamiti vaidikam / .. Atmopamastu bhUteSu yo vai bhavati mAnavaH / / nArAjakeSu rASTreSu havyamagnirvahatyapi // 5 nyastadaNDo jitakrodhaH sa pretya labhate sukhm||30 atha cedabhivarteta rAjyArthI balavattaraH / dharmotthitA sattvavIryA dharmasetuvaTAkarA / arAjakAni rASTrANi hatarAjAni vA punaH // 6 tyAgavAtAdhvagA zIghrA naustvA sNtaaryissyti||31 pratyudgamyAbhipUjyaH syAdetadatra sumatritam / . yadA nivRttaH sarvasmAtkAmo yo'sya hRdi sthitaH / na hi pApAtpApataramasti kiMcidarAjakAt // 7 tadA bhavati sattvasthastato brahma samaznute // 32 sa cetsamanupazyeta samagraM kuzalaM bhavet / suprasannastu bhAvena yogena ca narAdhipa / balavAnhi prakupitaH kuryAnniHzeSatAmapi // 8 dharma puruSazArdUla prApsyase pAlane rataH / / 33 bhUyAMsaM labhate klezaM yA gaurbhavati durduhaa| vedAdhyayanazIlAnAM viprANAM sAdhukarmaNAm / suduhA yA tu bhavati naiva tAM klezayantyuta // 9 pAlane yatnamAtiSTha sarvalokasya cAnagha // 34 yadataptaM praNamati na tatsaMtApayantyuta / vane carati yo dharmamAzrameSu ca bhArata / yacca svayaM nataM dAru na latsanAmayantyapi // 10 rakSayA tacchataguNaM dharma prApnoti pArthivaH // 35 etayopamayA dhIraH saMnameta balIyase / eSa te vividho dharmaH pANDavazreSTha kIrtitaH / indrAya sa praNamate namate yo balIyase // 11 anutiSTha tvamenaM vai pUrvairdRSTaM sanAtanam // 36 tasmAdrAjaiva kartavyaH satataM bhUtimicchatA / cAturAzramyamekAgraH cAturvarNya ca pANDava / na dhanArtho na dArArthasteSAM yeSAmarAjakam // 12 dharma puruSazArdUla prApsyase pAlane rataH // 37 prIyate hi haranpApaH paravittamarAja ke| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yadAsya uddharantyanye tadA rAjAnamicchati // 13 SaTSaSTitamo'dhyAyaH // 66 // pApA api tadA kSemaM na labhante kadAcana / 67 ekasya hi dvau harato dvayozca bahavo'pare // 14 yudhiSThira uvAca / adAsaH kriyate dAso hriyante ca balAstriyaH / cAturAzramya ukto'tra cAturvarNyastathaiva ca / etasmAtkAraNAddevAH prajApAlAnpracakrire // 15 rASTrasya yatkRtyatamaM tanme brUhi pitAmaha // 1 rAjA cenna bhavelloke pRthivyAM daNDadhArakaH / bhISma uvAca / zUle matsyAnivApakSyandurbalAnbalavattarAH // 16 rASTrasyaitatkRtyatamaM rAjJa evAbhiSecanam / arAjakAH prajAH pUrva vinezuriti naH zrutam / - 2076 - Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 67. 17] zAntiparva [ 12. 68.4 parasparaM bhakSayanto matsyA iva jale kRzAn // 17 apatatrasire sarve svadharme ca dadhurmanaH // 30 tAH sametya tatazcakruH samayAniti naH zrutam / / tato mahIM pariyayau parjanya iva vRSTimAn / vAkRro daNDaparuSo yazca syAtpAradArikaH / zamayansarvataH pApAnsvakarmasu ca yojayan // 31 yazca nasvamathAdadyAttyAjyA nastAdRzA iti // 18 evaM ye bhUtimiccheyuH pRthivyAM mAnavAH kvacit / vizvAsanArthaM varNAnAM sarveSAmavizeSataH / kuyU rAjAnamevAgre prajAnugrahakAraNAt // 32 tAstathA samayaM kRtvA samaye nAvatasthire // 19 namasyeyuzca taM bhaktyA ziSyA iva guruM sadA / sahitAstAstadA jagmurasukhArtAH pitAmaham / / devA iva sahasrAkSaM prajA rAjAnamantike // 33 anIzvarA vinazyAmo bhagavannIzvaraM diza // 20 satkRtaM svajaneneha paro'pi bahu manyate / yaM pUjayema saMbhUya yazca naH paripAlayet / . svajanena tvavajJAnaM pare paribhavantyuta // 34 tAbhyo manuM vyAdideza manurnAbhinananda taaH||21 rAjJaH paraiH paribhavaH sarveSAmasukhAvahaH / manuruvAca / tasmAcchatraM ca patraM ca vAsAMsyAbharaNAni ca // 35 bibhemi karmaNaH krUrAdrAjyaM hi bhRzaduSkaram / bhojanAnyatha pAnAni rAjJe dArgRhANi ca / vizeSato manuSyeSu mithyAvRttiSu nityadA // 22 AsanAni ca zayyAzca sarvopakaraNAni ca // 36 bhISma uvAca / guptAtmA syAhurAdharSaH smitapUrvAbhibhASitA / tamabruvanprajA mA bhaiH karmaNaino gamiSyati / AbhASitazca madhuraM pratibhASeta mAnavAn // 37 pazUnAmadhipaJcAzaddhiraNyasya tathaiva ca / kRtajJo dRDhabhaktiH syAtsaMvibhAgI jitendriyaH / dhAnyasya dazamaM bhAgaM dAsyAmaH kozavardhanam // 23 IkSitaH prativIkSeta mRdu carju ca valgu ca // 38 mukhyena zastrapatreNa ye manuSyAH prdhaantH| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi bhavantaM te'nuyAsyanti mahendramiva devatAH // 24 saptaSaSTitamo'dhyAyaH // 6 // sa tvaM jAtabalo rAjanduSpradharSaH pratApavAn / 68 sukhe dhAsyasi naH sarvAnkubera iva nairRtAn / / 25 yudhiSThira uvaac| yaM ca dharma cariSyanti prajA rAjJA surkssitaaH| | kimAhurdaivataM viprA rAjAnaM bharatarSabha / caturtha tasya dharmasya tvatsaMsthaM no bhaviSyati // 26. manuSyANAmadhipatiM tanme brUhi pitAmaha // 1 tena dharmeNa mahatA sukhalabdhena bhAvitaH / bhISma uvAca / pAhyasmAnsarvato rAjandevAniva zatakratuH / / 27 / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / vijayAyAzu niryAhi prataparazmimAniva / bRhaspati vasumanA yathA papraccha bhArata // 2 mAnaM vidhama zatrUNAM dharmo jayatu naH sadA // 28 / rAjA vasumanA nAma kausalyo dhImatAM varaH / sa niryayau mahAtejA balena mahatA vRtaH / maharSi paripapraccha kRtaprajJo bRhaspatim // 3 mahAbhijanasaMpannastejasA prajvalanniva // 29 sarva vainayikaM kRtvA vinayajJo bRhaspateH / tasya tAM mahimAM dRSTvA mahendrasyeva devatAH / / dakSiNAnantaro bhUtvA praNamya vidhipUrvakam // 4 -2077 - Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 68.5] mahAbhArate [12. 68. 34 vidhiM papraccha rAjyasya sarvabhUtahite rataH / antazcAkAzameva syAlloko'yaM dasyusAdbhavet / prajAnAM hitamanvicchandharmamUlaM vizAM pate // 5 patecca narakaM ghoraM yadi rAjA na pAlayet // 20 kena bhUtAni vardhante kSayaM gacchanti kena ca / na yonipoSo varteta na kRSina vaNikpathaH / kamarcanto mahAprAjJa sukhamatyantamApnuyuH // 6 majeddharmastrayI na syAdyadi rAjA na pAlayet // 21 iti pRSTo mahArAjJA kauslyenaamitaujsaa| na yajJAH saMpravarteranvidhivatsvAptadakSiNAH / rAjasatkAramavyagraH zazaMsAsmai bRhaspatiH // 7 na vivAhAH samAjA vA yadi rAjA na pAlayet // rAjamUlo mahArAja dharmo lokasya lakSyate / na vRSAH saMpravarteranna madhyeraMzca grgraaH| . prajA rAjabhayAdeva na khAdanti parasparam // 8 ghoSAH praNAzaM gaccheyuryadi rAjA na pAlayet // 23 rAjA hyevAkhilaM lokaM samudINaM samutsukam / trastamudvignahRdayaM hAhAbhUtamacetanam / prasAdayati dharmeNa prasAdya ca virAjate // 9 kSaNena vinazetsarvaM yadi rAjA na pAlayet // 21 yathA hyanudaye rAjanbhUtAni zazisUryayoH / na saMvatsarasatrANi tiSTheyurakutobhayAH / andhe tamasi majjeyurapazyantaH parasparam / / 10 / vidhivaddakSiNAvanti yadi rAjA na pAlayet // 20 yathA hyanudake matsyA nirAkrande vihaMgamAH / brAhmaNAzcaturo vedAnnAdhIyeraMstapasvinaH / vihareyuryathAkAmamabhisRtya punaH punaH / / 11 vidyAsnAtAstapaHsnAtA yadi rAjA na paalyet||2|| vimathyAtikrameraMzca viSahyApi parasparam / hasto hastaM sa muSNIyAdbhidyeransarvasetavaH / abhAvamacireNaiva gaccheyurnAtra saMzayaH // 12 bhayAtaM vidravetsarvaM yadi rAjA na pAlayet // 27 evameva vinA rAjJA vinazyeyurimAH prajAH / na labheddharmasaMzleSaM hataviprahato janaH / andhe tamasi majeyuragopAH pazavo yathA // 13 kartA svecchendriyo gacchedyadi rAjA na pAlayet / hareyurbalavanto hi durbalAnAM parigrahAn / anayAH saMpravarartenbhavedvai varNasaMkaraH / hanyukyacchamAnAMzca yadi rAjA na pAlayet // 14 durbhikSamAvizedrASTraM yadi rAjA na pAlayet // 29 yAnaM vastramalaMkArAratnAni vividhAni ca / vivRtya hi yathAkAmaM gRhadvArANi sherte| hareyuH sahasA pApA yadi rAjA na pAlayet // 15 manuSyA rakSitA rAjJA samantAdakutobhayAH // 30 mamedamiti loke'sminna bhavetsaMparigrahaH / nAkruSTaM sahate kazcitkuto hastasya laGghanam / vizvalopaH pravarteta yadi rAjA na pAlayet // 16 | yadi rAjA manuSyeSu trAtA bhavati dhArmikaH // 3 // mAtaraM pitaraM vRddhamAcAryamatithiM gurum / striyazcApuruSA mArga sarvAlaMkArabhUSitAH / klinIyurapi hiMsyurvA yadi rAjA na pAlayet // 17 nirbhayAH pratipadyante yadA rakSati bhUmipaH // 32 patedbahuvidhaM zastraM bahudhA dharmacAriSu / dharmameva prapadyante na hiMsanti parasparam / adharmaH pragRhItaH syAdyadi rAjA na pAlayet // 18 anugRhNanti cAnyonyaM yadA rakSati bhUmipaH // 3 // vadhabandhapariklezo nityamarthavatAM bhavet / yajante ca trayo varNA mahAyajJaiH pRthagvidhaiH / / mamatvaM ca na vindeyuryadi rAjA na pAlayet // 19 / yuktAzcAdhIyate zAstraM yadA rakSati bhUmipaH // 3 // - 2078 - Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 68. 35] zAntiparva [ 12. 68. 61 vArtAmUlo hyayaM lokastrayyA vai dhAryate sdaa| kuryAtkRSNagatiH zeSaM jvalito'nilasArathiH / tatsarvaM vartate samyagyadA rakSati bhUmipaH // 35 | na tu rAjJAbhipannasya zeSaM kacana vidyate // 50 yadA rAjA dhuraM zreSThAmAdAya vahati prajAH / tasya sarvANi rakSyANi dUrataH parivarjayet / mahatA balayogena tadA lokaH prasIdati / / 36 / mRtyoriva jugupseta rAjasvaharaNAnnaraH // 51 yasyAbhAve ca bhUtAnAmabhAvaH syAtsamantataH / nazyedabhimRzansadyo mRgaH kUTamiva spRzan / bhAve ca bhAvo nityaH syAtkastaM na pratipUjayet // Atmasvamiva saMrakSedrAjasvamiha buddhimAn // 52 tasya yo vahate bhAraM sarvalokasukhAvaham / mahAntaM narakaM ghoramapratiSThamacetasaH / tiSThetpriyahite rAjJa ubhau lokau hi yo jayet // patanti cirarAtrAya rAjavittApahAriNaH // 53 yastasya puruSaH pApaM manasApyanucintayet / .. rAjA bhojo virAT samrATa kSatriyo bhUpatirnRpaH / asaMzayamiha kliSTaH pretyApi narakaM patet / / 39 ya evaM stUyate zabdaiH kastaM nArcitumicchati // 54 na hi jAtvavamantavyo manuSya iti bhUmipaH / tasmAdbabhUSurniyato jitAtmA saMyatendriyaH / mahatI devatA hyeSA nararUpeNa tiSThati // 40 medhAvI smRtimAndakSaH saMzrayeta mahIpatim // 55 kurute paJca rUpANi kAlayuktAni yaH sdaa| kRtajJaM prAjJamakSudraM dRDhabhaktiM jitendriyam / bhavatyagnistathAdityo mRtyurvezravaNo yamaH / / 41 dharmanityaM sthitaM sthityAM matriNaM pUjayennapaH / / 56 yadA hyAsIdataH pApAndahatyupreNa tejasA / mithyopacarito rAjA tadA bhavati pAvakaH / / 42 dRDhabhaktiM kRtaprajJaM dharmajJaM saMyatendriyam / yadA pazyati cAreNa sarvabhUtAni bhUmipaH / / zUramakSudrakarmANaM niSiddhajanamAzrayet // 57 kSemaM ca kRtvA vrajati tadA bhavati bhAskaraH // 43 rAjA pragalbhaM puruSaM karoti azucIMzca yadA kruddhaH kSiNoti zatazo narAn / ___ rAjA kRzaM bRhayate manuSyama / rAjAbhipannasya kutaH sukhAni saputrapautrAnsAmAtyAMstadA bhavati so'ntkH||44 yadA tvadhArmikAnsAstIkSNairdaNDairniyacchati / rAjAbhyupetaM sukhinaM karoti // 58 dhArmikAMzcAnugRhNAti bhavatyatha yamastadA / / 45 rAjA prajAnAM hRdayaM garIyo yadA tu dhanadhArAbhistarpayatyupakAriNaH / gatiH pratiSThA sukhamuttamaM ca / Acchinatti ca ratnAni vividhAnyapakAriNAm // yamAzritA lokamimaM paraM ca zriyaM dadAti kasmaicitkasmAJcidapakarSati / jayanti samyakpuruSA narendram / / 59 tadA vaizravaNo rAjalloke bhavati bhUmipaH / / 47 narAdhipazcApyanuziSya medinI nAsyApavAde sthAtavyaM dakSeNAkliSTakarmaNA / damena satyena ca sauhden| dharmyamAkAGkSatA lAbhamIzvarasyAnasUyatA / / 48 mahadbhiriSTvA kratubhirmahAyazAna hi rAjJaH pratIpAni kurvansukhamavApnuyAt / triviSTape sthAnamupaiti satkRtama / / 60 putro bhrAtA vayasyo vA yadyapyAtmasamo bhavet // 49 / sa evamukto guruNA kausalyo rAjasattamaH / -2079 - Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 68. 61] mahAbhArate [12. 69. 26 prayatnAtkRtavAnvIraH prajAnAM paripAlanam // 61 evaM vihanyAccAreNa paracAraM vicakSaNaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi cAreNa vihitaM sarvaM hataM bhavati pANDava // 13 aSTaSaSTitamo'dhyAyaH // 68 // yadA tu hInaM nRpatirvidyAdAtmAnamAtmanA / amAtyaiH saha saMmaya kuryAtsaMdhiM balIyasA // 14 yudhiSThira uvAca / ajJAyamAno hInatve kuryAtsaMdhi pareNa vai| pArthivena vizeSeNa kiM kaarymvshissyte| lipsurvA kaMcidevArtha tvaramANo vicakSaNaH // 15 kathaM rakSyo janapadaH kathaM rakSyAzca zatravaH // 1 guNavanto mahotsAhA dharmajJAH sAdhavazca ye| kathaM cAraM prayuJjIta varNAnvizvAsayetkatham / saMdadhIta nRpastaizca rASTra dharmeNa pAlayan // 16 kathaM bhRtyAnkathaM dArAnkathaM putrAMzca bhArata // 2 ucchidyamAnamAtmAnaM jJAtvA rAjA mahAmatiH / bhISma uvAca / pUrvApakAriNo hanyAlokadviSTAMzca sarvazaH // 17 rAjavRttaM mahArAja zRNuSvAvahito'khilam / yo nopakartuM zaknoti nApakartuM mahIpatiH / yatkArya pArthivenAdau pArthivaprakRtena vA // 3 azakyarUpazcoddhartumupekSyastAdRzo bhavet // 18 AtmA jeyaH sadA rAjJA tato jeyAzca zatravaH / yAtrAM yAyAdavijJAtamanAkrandamanantaram / ajitAtmA narapatirvijayeta kathaM ripUna // 4 vyAsaktaM ca pramattaM ca durbalaM ca vicakSaNaH // 19 etAvAnAtmavijayaH paJcavargavinigrahaH / yAtrAmAjJApayedvIraH kalyapuSTabalI sukhI / jitendriyo narapatirbAdhituM zaknuyAdarIn // 5 pUrvaM kRtvA vidhAnaM ca yAtrAyAM nagare tathA // 20 nyaseta gulmAndurgeSu saMdhau ca kurunandana / na ca vazyo bhavedasya nRpo yadyapi vIryavAn / nagaropavane caiva purodyAneSu caiva ha // 6 hInazca balavIryAbhyAM karzayaMstaM parAvaset // 21 saMsthAneSu ca sarveSu pureSu nagarasya ca / rASTraM ca pIDayettasya zastrAgniviSamUrchanaiH / madhye ca narazArdUla tathA rAjanivezane // 7 amAtyavallabhAnAM ca vivAdAstasya kArayet / praNidhIMzca tataH kuryAjjaDAndhabadhirAkRtIn / varjanIyaM sadA yuddhaM rAjyakAmena dhImatA // 22 puMsaH parIkSitAnprAjJAnkSutpipAsAtapakSamAn // 8 upAyaitribhirAdAnamarthasyAha bRhaspatiH / amAtyeSu ca sarveSu mitreSu trividheSu ca / sAntvenAnupradAnena bhedena ca narAdhipa / putreSu ca mahArAja praNidadhyAtsamAhitaH // 9 / yamarthaM zaknuyAtprAptuM tena tuSyeddhi paNDitaH // 23 pure janapade caiva tathA saamntraajsu| AdadIta baliM caiva prajAbhyaH kurunandana / yathA na vidyuranyonyaM praNidheyAstathA hi te / / 10 SaDbhAgamamitaprajJastAsAmevAbhiguptaye // 24 cArAMzca vidyAtprahitAnpareNa bharatarSabha / dazadharmagatebhyo yadvasu bahvalpameva ca / ApaNeSu vihAreSu samavAyeSu bhikSuSu // 11 tannAdadIta sahasA paurANAM rakSaNAya vai // 25 ArAmeSu tathodyAne paNDitAnAM samAgame / yathA putrAstathA paurA draSTavyAste na saMzayaH / vezeSu catvare caiva sabhAsvAvasatheSu ca // 12 / bhaktizcaiSAM prakartavyA vyavahAre pradarzite // 26 - 2080 - Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 69. 27 ] zAntiparva [12. 69. 56 sutaM ca sthApayedrAjA prAjJaM sarvArthadarzinaM / / kaDaGgadvArakANi syurucchAsArthe purasya ha / vyavahAreSu satataM tatra rAjyaM vyavasthitam // 27 teSAM ca dvAravadguptiH kAryA sarvAtmanA bhavet // 42 Akare lavaNe zulke tare nAgavane tathA / dvAreSu ca gurUNyeva yatrANi sthApayetsadA / nyasedamAtyAnnapatiH svAptAnvA puruSAnhitAn // 28 AropayecchatannIzca svAdhInAni ca kArayet // 43 samyagdaNDadharo nityaM rAjA dharmamavApnuyAt / / kASThAni cAbhihAryANi tathA kUpAMzca khAnayet / nRpasya satataM daNDaH samyagdharme prazasyate // 29 saMzodhayettathA kUpAnkRtAnpUrvaM payorthibhiH // 44 vedavedAGgavitprAjJaH sutapasvI nRpo bhavet / tRNacchannAni vezmAni paGkenApi pralepayet / dAnazIlazca satataM yajJazIlazca bhArata / / 30 / nirharecca tRNaM mAse caitre vahnibhayAtpuraH // 45 ete guNAH samastAH syunRpasya satataM sthirAH / naktameva ca bhaktAni pAcayeta narAdhipaH / kriyAlope tu nRpateH kutaH svargaH kuto yazaH // 31 na divAgnicalednehe varjayitvAgnihotrikam // 46 cadA tu pIDito rAjA bhavedrAjJA bliiysaa| karmArAriSTazAlAsu jvaledagniH samAhitaH / vidhA svAkrandya mitrANi vidhAnamupakalpayet // 32 gRhANi ca pravizyAtha vidheyaH syAddhatAzanaH // 47 ghoSAnyaseta mArgeSu prAmAnutthApayedapi / mahAdaNDazca tasya syAdyasyAgnivai divA bhavet / pravezayecca tAnsarvAzAkhAnagarakeSvapi / / 33 / praghoSayedathaivaM ca rakSaNArthaM purasya vai // 48 ye guptAzcaiva durgAzca dezAsteSu pravezayet / bhikSukAMzcAkrikAMzcaiva kSIbonmattAnkuzIlavAn / dhanino balamukhyAMzca sAntvayitvA punaH punaH // 34 bAhyAnkuryAnnarazreSTha doSAya syurhi te'nyathA // 49 sasyAbhihAraM kuryAcca svayameva narAdhipaH / catvareSu ca tIrtheSu sabhAsvAvasatheSu ca / asaMbhave pravezasya dAhayedagninA bhRzam // 35 yathArhavarNaM praNidhiM kuryAtsarvatra pArthivaH // 50 kSetrastheSu ca sasyeSu zatrorupajapennarAn / vizAlAnarAjamArgAzca kArayeta narAdhipaH / vinAzayedvA sarvasvaM balenAtha svakena vai // 36 prapAzca vipaNIzcaiva yathoddezaM samAdizet // 51 nadISu mArgeSu sadA saMkramAnavasAdayet / bhANDAgArAyudhAgArAndhAnyAgArAMzca sarvazaH / jalaM nisrAvayetsarvamanisrAvyaM ca dUSayet // 37 azvAgArAngajAgArAnbalAdhikaraNAni ca // 52 tadAtvenAyatIbhizca vivadanbhUmyanantaram / parikhAzcaiva kauravya pratolI: saMkaTAni ca / pratIghAtaH parasyAjI mitrakAle'pyupasthite // 38 na jAtu kazcitpazyettu guhyametadyudhiSThira // 53 durgANAM cAbhito rAjA mUlacchedaM prakArayet / atha saMnicayaM kuryAdrAjA parabalAditaH / sarveSAM kSudravRkSANAM caityavRkSAnvivarjayet / / 39 tailaM madhu ghRtaM sasyamauSadhAni ca sarvazaH // 54 vRddhAnAM ca vRkSANAM zAkhAH prcchedyettthaa| aGgArakuzamuJjAnAM palAzazaraparNinAm / tyAnAM sarvathA varNyamapi patrasya pAtanam / / 40 / yavasendhanadigdhAnAM kArayeta ca saMcayAn // 55 kaNThIH kArayetsamyagAkAzajananIstathA / AyudhAnAM ca sarveSAM zaktyaSTipAsavarmaNAm / pApUrayecca parikhAH sthANunakrajhapAkulAH // 41 / saMcayAnevamAdInAM kArayeta narAdhipaH // 56 .. mA. 261 - 2031 - Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 69. 57] mahAbhArate [12. 70. 12 auSadhAni ca sarvANi mUlAni ca phalAni c| apAlitAH prajA yasya sarvA dharmavinAkRtAH // 7 // caturvidhAMzca vaidyAnvai saMgRhNIyAdvizeSataH // 57 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi naTAzca nartakAzcaiva mallA maayaavinstthaa| ekonasaptatitamo'dhyAyaH // 69 // zobhayeyuH puravaraM modayeyuzca sarvazaH // 58 7. yataH zaGkA bhaveccApi bhRtyato vApi mazritaH / yudhiSThira uvAca / paurebhyo nRpatervApi svAdhInAnkArayeta tAn / / 59 daNDanItizca rAjA ca samastau tAvubhAvapi / kRte karmaNi rAjendra pUjayeddhanasaMcayaiH / kasya kiM kurvataH siddhathai tanme brUhi pitAmaha / / mAnena ca yathArheNa sAntvena vividhena ca // 60 bhISma uvAca / nirvedayitvA tu paraM hatvA vA kurunandana / mahAbhAgyaM daNDanItyAH siddhaiH zabdaiH sahetukaiH / gatAnRNyo bhavedrAjA yathA zAstreSu darzitam // 61 zRNu me zaMsato rAjanyathAvadiha bhArata // 2 rAjJA saptaiva rakSyANi tAni cApi nibodha me| daNDanItiH svadharmebhyazcAturvarNya niyacchati / AtmAmAtyazca kozazca daNDo mitrANi caiva hi // 62 prayuktA svAminA samyagadharmebhyazca yacchati // 3 tathA janapadazcaiva puraM ca kurunandana / cAturvarNya svadharmasthe maryAdAnAmasaMkare / etatsaptAtmakaM rAjyaM paripAlyaM prayatnataH // 63 daNDanItikRte kSeme prajAnAmakutobhaye // 4 some prayatnaM kurvanti trayo varNA yathAvidhi / SAmuNyaM ca trivarga ca trivargamaparaM tathA / tasmAddevamanuSyANAM sukhaM viddhi samAhitam // 5 yo vetti puruSavyAghra sa bhunakti mhiimimaam||64 kAlo vA kAraNaM rAjJo rAjA vA kAlakAraNam / SAGgaNyamiti yatproktaM tannibodha yudhiSThira / iti te saMzayo mA bhUdrAjA kAlasya kAraNam / / saMdhAyAsanamityeva yAtrAsaMdhAnameva ca // 65 daNDanItyA yadA rAjA samyakkAsnyena vartate / vigRhyAsanamityeva yAtrA saMparigRhya ca / tadA kRtayugaM nAma kAlaH zreSThaH pravartate / / 7 dvaidhIbhAvastathAnyeSAM saMzrayo'tha parasya ca // 66 bhavetkRtayuge dharmo nAdharmo vidyate kvacit / trivargazcApi yaH proktastamihaikamanAH shRnnu| sarveSAmeva varNAnAM nAdharme ramate manaH / / 8 kSayaH sthAnaM ca vRddhizca trivargamaparaM tathA // 67 yogakSemAH pravartante prajAnAM nAtra saMzayaH / dharmazcArthazca kAmazca sevitavyo'tha kAlataH / vaidikAni ca karmANi bhavantyaviguNAnyuta // 9 dharmeNa hi mahIpAlazciraM pAlayate mahIm // 68 Rtavazca sukhAH sarve bhavantyuta nirAmayAH / asminnarthe ca yau zlokau gItAvaGgirasA svayam / prasIdanti narANAM ca svaravarNamanAMsi ca // 10 yAdavIputra bhadraM te zrotumarhasi tAvapi // 69 / vyAdhayo na bhavantyatra nAlpAyurdazyate naraH / kRtvA sarvANi kAryANi samyaksaMpAlya medinIm / vidhavA na bhavantyatra nRzaMso nAbhijAyate // 11 pAlayitvA tathA paurAnparatra sukhamedhate // 70 akRSTapacyA pRthivI bhavantyoSadhayastathA / kiM tasya tapasA rAjJaH kiM ca tsyaadhvrairpi| / tvakpatraphalamUlAni vIryavanti bhavanti ca // 12 - 2082 - Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 70. 13 ] zAntiparva [ 12. 71.7 nAdharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalaH / tato vasati duSkarmA narake zAzvatIH samAH / iti kArtayugAnetAnguNAnviddhi yudhiSThira // 13 prajAnAM kalmaSe magno'kIrtiM pApaM ca vindati // 28 daNDanItyA yadA rAjA trInaMzAnanuvartate / daNDanItiM puraskRtya vijAnankSatriyaH sadA / caturthamaMzamutsRjya tadA tretA pravartate // 14 anavAptaM ca lipseta labdhaM ca paripAlayet // 29 azubhasya caturthAMzastrInaMzAnanuvartate / lokasya sImantakarI maryAdA lokabhAvanI / kRSTapacyaiva pRthivI bhavantyoSadhayastathA // 15 samyaGgItA daNDanItiryathA mAtA yathA pitA // 30 adhaM tyaktvA yadA rAjA niityrdhmnuvrtte| . yasyAM bhavanti bhUtAni tadviddhi bharatarSabha / tatastu dvAparaM nAma sa kAlaH saMpravartate // 16 eSa eva paro dharmo yadrAjA daNDanItimAn // 31 azubhasya tadA adhaM dvAvaMzAvanuvartate / / tasmAtkauravya dharmeNa prajAH pAlaya nItimAn / kRSTapacyaiva pRthivI bhavatyalpaphalA tathA // 17 evaMvRttaH prajA rakSansvarga jetAsi durjayam // 32 daNDanIti parityajya yadA kAtnyena bhUmipaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi prajA kliznAtyayogena pravizyati tadA kliH||18 saptatitamo'dhyAyaH // 7 // kalAvadharmo bhUyiSThaM dharmo bhavati tu kvacit / / 71 sarveSAmeva varNAnAM svadharmAcyavate manaH // 19 yudhiSThira uvAca / zudrA bhaikSeNa jIvanti brAhmaNAH paricaryayA / yogakSemasya nAzazca vartate varNasaMkaraH // 20 kena vRttena vRttajJa vartamAno mahIpatiH / vaidikAni ca karmANi bhavanti viguNAnyuta / sukhenArthAnsukhodarkAniha ca pretya cApnuyAt // 1 Rtavo nasukhAH sarve bhavantyAmayinastathA // 21 bhISma uvAca / isanti ca manuSyANAM svaravarNamanAMsyuta / iyaM guNAnAM SaTtriMzatSaTtriMzadguNasaMyutA / vyAdhayazca bhavantyatra mriyante cAgatAyuSaH // 22 yAnguNAMstu guNopetaH kurvanguNamavApnuyAt // 2 vidhavAzca bhavantyatra nRzaMsA jAyate prajA / careddharmAnakaTuko muJcetsnehaM na nAstikaH / kacidvarSati parjanyaH kacitsasyaM prarohati // 23 anRzaMsazcaredarthaM caretkAmamanuddhataH // 3 rasAH sarve kSayaM yAnti yadA necchati bhUmipaH / priyaM brUyAdakRpaNaH zUraH syAdavikatthanaH / prajAH saMrakSituM samyagdaNDanItisamAhitaH // 24 / dAtA nApAtravarSI syAtpragalbhaH syAdaniSTuraH // 4 rAjA kRtayugasraSTA tretAyA dvAparasya c| saMdadhIta na cAnAyairvigRhNIyAnna bandhubhiH / yugasya ca caturthasya rAjA bhavati kAraNam // 25 nAnAptaiH kArayeccAraM kuryAtkAryamapIDayA // 5 kRtasya karaNAdrAjA svargamatyantamanute / arthAnyAnna cAsatsu guNAnyAnna cAtmanaH / tretAyAH karaNAdrAjA svargaM nAtyantamaznute // 26 AdadyAnna ca sAdhubhyo nAsatpuruSamAzrayet // 6 pravartanAdvAparasya ythaabhaagmupaate| nAparIkSya nayeddaNDaM na ca mantraM prakAzayet / kale pravartanAdrAjA pApamatyantamanute // 27 visRjenna ca lubdhebhyo vizvasennApakAriSu // 7 -2083 - Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 71.8] mahAbhArate [12. 72. 19 anIeNguptadAraH syAncokSaH syAdaghRNI nRpaH / / atha sarvANi kurvIthAH kAryANi sapurohitaH // 4 striyaM seveta nAtyarthaM mRSTaM bhuJjIta nAhitam // 8 / dharmakAryANi nirvayaM maGgalAni prayujya ca / astabdhaH puujyenmaanyaanguruunsevedmaayyaa| brAhmaNAnvAcayethAstvamarthasiddhijayAziSaH // 5 arceddevAnnadambhena zriyamicchedakutsitAm // 9 / Arjavena ca saMpanno dhRtyA buddhathA ca bhArata / seveta praNayaM hitvA dakSaH syAnna tvakAlavit / arthArthaM parigRhNIyAtkAmakrodhau ca varjayet // 6 sAntvayena ca bhogArthamanugRhNanna cAkSipet // 10 kAmakrodhau puraskRtya yo'tha rAjAnutiSThati / praharenna tvavijJAya hatvA zatrUna zeSayet / na sa dharma na cApyarthaM parigRhNAti bAlizaH // 7 krodhaM kuryAnna cAkasmAnmRduH syAnnApakAriSu // 11 mA sma lubdhAMzca mUrkhAzca kAme cArtheSu yUyujaH / evaM carasva rAjyastho yadi zreya ihecchasi / alubdhAnbuddhisaMpannAnsarvakarmasu yojayet // 8 ato'nyathA narapatirbhayamRcchatyanuttamam // 12 mUryo hyadhikRto'rtheSu kAryANAmavizAradaH / iti srvaangunnaanetaanythoktaanyo'nuvrtte| prajAH kliznAtyayogena kAmadveSasamanvitaH // 9 anubhUyeha bhadrANi pretya svarge mahIyate // 13 baliSaSThena zulkena daNDenAthAparAdhinAm / vaizaMpAyana uvAca / zAstranItena lipsethA vetanena dhanAgamam // 10 idaM vacaH zAMtanavasya zuzruvA dApayitvA karaM dhayaM rASTraM nityaM ythaavidhi| . ___ nyudhiSThiraH pANDavamukhyasaMvRtaH / azeSAnkalpayedrAjA yogakSemAnatandritaH // 11 tadA vavande ca pitAmahaM nRpo gopAyitAraM dAtAraM dharmanityamatandritam / yathoktametacca cakAra buddhimAn // 14 akAmadveSasaMyuktamanurajyanti mAnavAH / / 12 mA smAdharmeNa lAbhena lipsethAstvaM dhanAgamam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dharmArthAvadhruvau tasya yo'pazAstraparo bhavet // 13 ekasaptatitamo'dhyAyaH // 71 // apazAstraparo rAjA saMcayAnnAdhigacchati / ___72 asthAne cAsya tadvittaM sarvameva vinazyati // 15 yudhiSThira uvAca / arthamUlo'pahiMsAM ca kurute svayamAtmanaH / kathaM rAjA prajA rakSannAdhibandhena yujyate / karairazAstradRSTairhi mohAtsaMpIDayanprajAH // 15 dharme ca nAparAdhnoti tanme brUhi pitAmaha // 1 UdhazchindyAddhi yo dhenvAH kSIrArthI na labhetpayaH / bhISma uvAca / evaM rASTramayogena pIDitaM na vivardhate // 16 . samAsenaiva te tAta dharmAnvakSyAmi nizvitAn / / yo hi dogdhrImupAste tu sa nityaM labhate payaH / vistareNa hi dharmANAM na jAtvantamavApnuyAt // 2 evaM rASTramupAyena bhuJjAno labhate phalam // 17 dharmaniSThAJzrutavato vedavratasamAhitAt / atha rASTramupAyena bhujyamAnaM surakSitam / arcitAnvAsathAstvaM gRhe guNavato dvijAn // 3 / janayatyatulAM nityaM kozavRddhiM yudhiSThira // 18 pratyutthAyopasaMgRhya caraNAvabhivAdya ca / dogdhi dhAnyaM hiraNyaM ca prajA rAjJi surakSitA / - 2084 Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 72. 19 ] zAntiparva [12. 73. 10 nityaM svebhyaH parebhyazca tRptA mAtA yathA pyH||19 / indraM tarpaya somena kAmaizca suhRdo janAn // 33 mAlAkAropamo rAjanbhava maanggaarikopmH| / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tathA yuktazciraM rASTraM bhoktuM zakyasi pAlayan // 20 dvisaptatitamo'dhyAyaH // 72 // paracakrAbhiyAnena yadi te syAddhanakSayaH / 73 atha sAmnaiva lipsethA dhanamabrAhmaNeSu yat / / 21 bhISma uvaac| mA sma te brAhmaNaM dRSTvA dhanasthaM pracalenmanaH / ya eva tu sato rakSedasatazca nibarhayet / antyAyAmapyavasthAyAM kimu sphItasya bhArata // 22 sa eva rAjA kartavyo raajnraajpurohitH||1 dhanAni tebhyo dadyAstvaM yathAzakti ythaarhtH|| atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / sAntvayanparirakSaMzca svargamApsyasi durjayam / / 23 purUravasa ailasya saMvAdaM mAtarizvanaH // 2 evaM dharmeNa vRttena prajAstvaM paripAlayan / aila uvAca / svantaM puNyaM yazovantaM prApsyase kurunandana // 24 kutaH svidbhAhmaNo jAto varNAzcApi kutastrayaH / dharmeNa vyavahAreNa prajAH pAlaya pANDava / kasmAcca bhavati zreyAnetadvAyo vicakSva me // 3 yudhiSThira tathA yukto nAdhibandhena yokSyase // 25 vaayurussaac| eSa eva paro dharmo yadrAjA rakSate prajAH / brahmaNo mukhataH sRSTo brAhmaNo raajsttm| bhUtAnAM hi yathA dharme rakSaNaM ca parA dayA // 26 bAhubhyAM kSatriyaH sRSTa UrubhyAM vaizya ucyate // 4 tasmAdevaM paraM dharma manyante dharmakovidAH / varNAnAM paricaryArthaM trayANAM puruSarSabha / yadrAjA rakSaNe yukto bhUteSu kurute dayAm // 27 varNazcaturthaH pazcAttu padbhayAM zUdro vinirmitaH // 5 yadahnA kurute pApamarakSanbhayataH prjaaH| brAhmaNo jAtamAtrastu pRthivImanvajAyata / rAjA varSasahasreNa tasyAntamadhigacchati // 28 IzvaraH sarvabhUtAnAM dharmakozasya guptaye // 6 yadahnA kurute puNyaM prajA dharmeNa pAlayan / tataH pRthivyA goptAraM kSatriyaM daNDadhAriNam / daza varSasahasrANi tasya bhuGkte phalaM divi // 29 dvitIyaM varNamakarotprajAnAmanuguptaye // 7 khiSTiH svadhItiH sutapA lokAJjayati yaavtH| vaizyastu dhanadhAnyena trInvarNAnvibhRyAdimAn / kSaNena tAnavApnoti prajA dharmeNa pAlayan // 30 zUdro hyenAnparicarediti brahmAnuzAsanam // 8 evaM dharma prayatnena kaunteya paripAlayan / aila uvAca / iha puNyaphalaM labdhvA nAdhibandhena yokSyase // 31 dvijasya kSatrabandhorvA kasyeyaM pRthivI bhavet / svargaloke ca mahatIM zriyaM prApsyasi pANDava / / dharmataH saha vittena samyagvAyo pracakSva me // 9 asaMbhavazca dharmANAmIdRzAnAmarAjasu / vaayuruvaac| tasmAdrAjaiva nAnyo'sti yo mhtphlmaapnuyaat||32 - viprasya sarvamevaitadyatkicijagatIgatam / sa rAjyamRddhimatprApya dharmeNa paripAlayan / jyeSThenAbhijaneneha taddharmakuzalA viduH // 10 -2085 - Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 73. 11] mahAbhArate [12. 74.9 74 svameva brAhmaNo bhuGkte svaM vaste khaM dadAti c| indro rAjA yamo rAjA dharmo rAjA tathaiva ca / gururhi sarvavarNAnAM jyeSThaH zreSThazca vai dvijaH // 11 / rAjA bibharti rUpANi rAjJA sarvamidaM dhRtam // 26 patyabhAve yathA strI hi devaraM kurute patim / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi AnantaryAttathA kSatraM pRthivI kurute patim // 12 trisaptatitamo'dhyAyaH // 73 // eSa te prathamaH kalpa Apadyanyo bhavedataH / yadi svarge paraM sthAnaM dharmataH parimArgasi // 13 bhISma uvAca / yaH kazcidvijayedbhUmiM brAhmaNAya nivedayet / rAjJA purohitaH kAryo bhvedvidvaanbhushrutH|| zrutavRttopapannAya dharmajJAya tapasvine // 14 ubhau samIkSya dharmArthAvaprameyAvanantaram // 1 . svadharmaparitRptAya yo na vittaparo bhavet / dharmAtmA dharmavidyeSAM rAjJAM raajnpurohitH| yo rAjAnaM nayedbuddhayA sarvataH paripUrNayA // 15 rAjA caivaMguNo yeSAM kuzalaM teSu sarvazaH // 2 brAhmaNo hi kule jAtaH kRtaprajJo viniitvaak| ubhau prajA vardhayato devAnpUrvAnparAnpitRRn / zreyo nayati rAjAnaM bruvaMzcitrAM sarasvatIm // 16 yau sameyAsthitau dharme zraddheyau sutapasvinau // 3 rAjA carati yaM dharmaM brAhmaNena nidarzitam / parasparasya suhRdau saMmatau smcetsau| zuzrUSuranahaMvAdI kSatradharmavrate sthitaH // 17 brahmakSatrasya saMmAnAtprajAH sukhamavApnuyuH // 4 tAvatA sa kRtaprajJazciraM yazasi tiSThati / vimAnanAttayoreva prajA nazyeyureva h| : tasya dharmasya sarvasya bhAgI rAjapurohitaH // 18 brahmakSatraM hi sarveSAM dharmANAM mUlamucyate // 5 evameva prajAH sarvA raajaanmbhisNshritaaH| atrApyudAharantImabhitihAsaM purAtanam / samyagvRttAH svadharmasthA na kutazcidbhayAnvitAH // 19 ailakazyapasaMvAdaM taM nibodha yudhiSThira // 6 rASTra caranti yaM dharmaM rAjJA saadhvbhirkssitaaH| - aila uvAca / caturthaM tasya dharmasya rAjA bhAgaM sa vindati // 20 yadA hi brahma prajahAti kSatraM devA manuSyAH pitaro gandharvoragarAkSasAH / kSatraM yadA prajahAti brahma / yajJamevopajIvanti nAsti ceSTamarAjake / / 21 anvagbalaM katame'sminbhajante ito dattena jIvanti devatAH pitarastathA / tathAbalyaM katame'sminviyanti // 7 rAjanyevAsya dharmasya yogakSemaH pratiSThitaH // 22 kazyapa uvaac| chAyAyAmapsu vAyau ca sukhamuSNe'dhigacchati / vyuddhaM rASTra bhavati kSatriyasya agnau vAsasi sUrye ca sukhaM zIte'dhigacchati // 23 brahma kSatraM yatra virudhyate ha / zabde sparze rase rUpe gandhe ca ramate manaH / anvagbalaM dasyavastadbhajanteteSu bhogeSu sarveSu nabhIto labhate sukham // 24 'balyaM tathA tatra viyanti santaH // 8 abhayasyaiva yo dAtA tasyaiva sumhtphlm| ' naiSAmukSA vardhate nota usrA na hi prANasamaM dAnaM triSu lokeSu vidyate // 25 na gargaro mathyate no yjnte| -2086 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 74.9] [12. 74.23 zAntiparva naiSAM putrA vedamadhIyate ca aila uvaac| ___ yadA brahma kSatriyAH saMtyajanti // 9 kuto rudraH kIdRzo vApi rudraH naiSAmukSA vardhate jAtu gehe ___ sattvaiH sattvaM dRzyate vadhyamAnam / nAdhIyate saprajA no yjnte| etadvidvankazyapa me pracakSva apadhvastA dasyubhUtA bhavanti yato rudro jAyate deva eSaH // 18 ___ ye brAhmaNAH kSatriyAnsaMtyajanti // 10 kazyapa uvAca / etau hi nityasaMyuktAvitaretaradhAraNe / AtmA rudro hRdaye mAnavAnAM kSatraM hi brahmaNo yoniryoniH kSatrasya ca dvijaaH||11 ___ svaM khaM dehaM paradehaM ca hanti / ubhAvetau nityamabhiprapannau vAtotpAtaiH sadRzaM rudramAhu___ saMprApaturmahatIM zrIpratiSThAm / vairjImUtaiH sadRzaM rUpamasya // 19 tayoH saMdhirbhidyate cetpurANa aila uvAca / stataH sarvaM bhavati hi saMpramUDham // 12 na vai vAtaM parivRNoti kazcinAtra plavaM labhate pAragAmI nna jImUto varSati naiva dAvaH / . mahAgAdhe nauriva saMpraNunnA / tathAyukto dRzyate mAnaveSu - cAturvayaM bhavati ca saMpramUDhaM kAmadveSAdvadhyate mucyate ca // 20 tataH prajA kSayasaMsthA bhavanti // 13 __ kazyapa uvAca / brahmavRkSo rakSyamANo madhu hema ca varSati / yathaikagehe jAtavedAH pradIptaH arakSyamANaH satatamazru pApaM ca varSati // 14 abrahmacArI caraNAdapeto ___ kRtsnaM grAmaM pradahetsa tvarAvAn / vimohanaM kurute deva eSa ...yadA brahmA brahmaNi trANamicchet / Azcaryazo varSati tatra deva tataH sarvaM spRzyate puNyapApaiH // 21 -statrAbhIkSNaM duHsahAzcAvizanti // 15 aila uvAca / striyaM hatvA brAhmaNaM vApi pApaH yadi daNDaH spRzate puNyabhAja sabhAyAM yatra labhate'nuvAdam / ___ pApaiH pApe kriyamANe'vizeSAt / rAjJaH sakAze na bibheti cApi kasya hetoH sukRtaM nAma kuryaa| tato bhayaM jAyate kSatriyasya // 16 duSkRtaM vA kasya hetorna kuryAt // 22 pApaiH pApe kriyamANe'tivelaM ___ kazyapa uvAca / tato rudro jAyate deva essH| asaMtyAgAtpApakRtAmapApAM pApaiH pApAH saMjanayanti rudraM stulyo daNDaH spRzyate mizrabhAvAt / / tataH sarvAnsAdhvasAdhUnhinasti // 17 / zuSkeNAI dahyate mizrabhAvA -2087 - Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 74. 23 ] mahAbhArate [ 12. 75. 18 na mizraH syAtpApakRdbhiH kathaMcit // 23 brahma vardhayati kSatraM kSatrato brahma vardhate // 32 aila uvAca / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sAdhvasAdhundhArayatIha bhUmiH catuHsaptatitamo'dhyAyaH // 7 // sAdhvasAdhUMstApayatIha suuryH| sAdhvasAdhUnvAtayatIha vAyu bhISma uvAca / rApastathA sAdhvasAdhUnvahanti // 24 yogakSemo hi rASTrasya rAjanyAyatta ucyate / kazyapa uvAca / yogakSemazca rAjJo'pi samAyattaH purohite // 1 evamasminvartate loka eva yatrAdRSTaM bhayaM brahma prajAnAM zamayatyuta / nAmutraivaM vartate rAjaputra / dRSTaM ca rAjA bAhubhyAM tadrASTraM sukhamedhate // 2 pretyaitayorantaravAnvizeSo atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / . yo vai puNyaM carate yazca pApam // 25 mucukundasya saMvAdaM rAjJo vaizravaNasya ca // 3 puNyasya loko madhumAnghRtArci mucukundo vijityemAM pRthivIM pRthivIpatiH / hiraNyajyotiramRtasya nAbhiH / jijJAsamAnaH svabalamabhyayAdalakAdhipam // 4 tatra pretya modate brahmacArI tato vaizravaNo rAjA rakSAMsi samavAsRjat / na tatra mRtyunaM jarA nota duHkham // 26 te balAnyavamRdgantaH prAcaraMstasya naitAH // 5 pApasya loko nirayo'prakAzo sa hanyamAne sainye sve mucukundo narAdhipaH / nityaM duHkhaH zokabhUyiSTha eva / garhayAmAsa vidvAMsaM purohitamariMdamaH // 6 tatrAtmAnaM zocate pApakarmA tata ugraM tapastaptvA vasiSTho brahmavittamaH / bahvIH samAH prapatannapratiSThaH // 27 rakSAMsyapAvadhIttatra panthAnaM cApyavindata // 7 mitho bhedAbrAhmaNakSatriyANAM tato vaizravaNo rAjA mucukundamadarzayat / prajA duHkhaM duHsahaM cAvizanti / vadhyamAneSu sainyeSu vacanaM cedamabravIt // 8 evaM jJAtvA kArya eveha vidvA tvatto hi balinaH pUrva rAjAnaH sapurohitAH / npurohito naikavidyo nRpeNa / / 28 na caivaM samavartaste yathA tvamiha vartase // 9 taM caivAnvabhiSicyeta tathA dharmo vidhIyate / te khalvapi kRtAstrAzca balavantazca bhuumipaaH| agryo hi brAhmaNaH proktaH sarvasyaiveha dharmataH // 29 Agamya paryupAsante mAmIzaM sukhaduHkhayoH // 10 pUrva hi brAhmaNAH sRSTA iti dharmavido viduH| yadyasti bAhuvIyaM te tdrshyitumrhsi| jyeSThenAbhijanenAsya prAptaM sarvaM yaduttaram / / 30 kiM brAhmaNabalena tvamatimAtraM pravartase // 11 tasmAnmAnyazca pUjyazca brAhmaNaH prasRtAprabhuk / mucukundastataH kruddhaH pratyuvAca dhanezvaram / sarva zreSThaM variSThaM ca nivedyaM tasya dharmataH // 31 nyAyapUrvamasaMrabdhamasaMbhrAntamidaM vacaH // 12 avazyametatkartavyaM rAjJA balavatApi hi / brahmakSatramidaM sRSTamekayoni svayaMbhuvA / - 2088 - Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 75. 13] zAntiparva [12. 76. 16 pRthagbalavidhAnaM ca tallokaM parirakSati // 13 upavAsatapaHzIlaH prajAnAM pAlane rataH // 2 tapomatrabalaM nityaM brAhmaNeSu pratiSThitam / sarvAzcaiva prajA nityaM rAjA dharmeNa pAlayet / astrabAhubalaM nityaM kSatriyeSu pratiSThitam // 14 utthAnenApramAdena pUjayeJcaiva dhArmikAn // 3 tAbhyAM saMbhUya kartavyaM prajAnAM paripAlanam / rAjJA hi pUjito dharmastataH sarvatra pUjyate / tathA ca mAM pravartantaM garhayasyalakAdhipa // 15 yadyadAcarate rAjA tatprajAnAM hi rocate // 4 tato'bravIdvaizravaNo rAjAnaM spurohitm| nityamudyatadaNDazca bhavenmRtyurivAriSu / nAhaM rAjyamagirdiSTaM kasmaicidvidadhAmyuta / / 16 nihanyAtsarvato dasyUnna kAmAtkasyacirakSamet // 5 nAcchinde cApi nirdiSTamiti jAnIhi pArthiva / yaM hi dharma carantIha prajA rAjJA surakSitAH / prazAdhi pRthivIM vIra maddattAmakhilAmimAm // 17 caturtha tasya dharmasya rAjA bhArata vindati // 6 mucukunda uvAca / yadadhIte yadyajate yaddadAti yadarcati / nAhaM rAjyaM bhavadattaM bhoktumicchAmi pArthiva / rAjA caturthabhAktasya prajA dharmeNa pAlayan // 7 bAhuvIryArjitaM rAjyamaznIyAmiti kAmaye // 18 yadrASTre'kuzalaM kiMcidrAjJo'rakSayataH prjaaH| bhISma uvAca / caturthaM tasya pApasya rAjA bhArata vindati // 8 apyAhuH sarvameveti bhUyo'rdhamiti nizcayaH / tato vaizravaNo rAjA vismayaM paramaM yyau| karmaNaH pRthivIpAla nRzaMso'nRtavAgapi / kSatradharme sthitaM dRSTvA mucukundamasaMbhramama // 19 tAdRzAtkilbiSAdrAjA zRNu yena pramucyate // 9 tato rAjA mucukundaH so'nvazAsadvasuMdharAm / pratyAhartumazakyaM syAddhanaM coraihRtaM yadi / bAhavIryArjitAM samyakkSatradharmamanavataH // 20 svakozAttatpradeyaM syAdazaktenopajIvatA // 10 evaM yo brahmavidrAjA brahmapUrva pravartate / jayatyavijitAmu: yazazva mahadabhute // 21 sarvavarNaiH sadA rakSyaM brahmasvaM brAhmaNAstathA / na stheyaM viSaye teSu yo'pakuryAhijAtiSu // 11 nityodako brAhmaNaH syAnnityazastrazca kSatriyaH / tayohi sarvamAyattaM yatkicijagatIgatam / / 22 brahmasve rakSyamANe hi sarvaM bhavati rakSitam / teSAM prasAde nirvRtte kRtakRtyo bhavennRpaH // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi parjanyabhiva bhUtAni mahAdrumamiva dvijaaH| paJcasaptatitamo'dhyAyaH // 75 // narAstamupajIvanti nRpaM sarvArthasAdhakam // 13 ____ 76 na hi kAmAtmanA rAjJA satataM zaThabuddhinA / yudhiSThira uvAca / nRzaMsenAtilubdhena zakyAH pAlayituM prajAH // 14 yayA vRttyA mahIpAlo vivardhayati mAnavAn / yudhiSThira uvaac| puNyAMzca lokAJjayati tanme brUhi pitAmaha // 1 nAhaM rAjyasukhAnveSI rAjyamicchAmyapi kSaNam / bhISma uvAca / dharmArthaM rocaye rAjyaM dharmazcAtra na vidyate // 15 dAnazIlo bhavedrAjA yajJazIlazca bhArata / / tadalaM mama rAjyena yatra dharmo na vidyate / ma. bhA. 262 -2089 - Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 76. 16 ] mahAbhArate [12. 77.4 vanameva gamiSyAmi tasmAddharmacikIrSayA // 16 / / dAnenAnyaM balenAnyamanyaM sUnRtayA giraa| tatra medhyeSvaraNyeSu nyastadaNDo jitendriyaH / sarvataH parigRhNIyAdrAjyaM prApyeha dhArmikaH // 31 dharmamArAdhayiSyAmi munirmUlaphalAzanaH // 17 yaM hi vaidyAH kule jAtA avRttibhayapIDitAH / bhISma uvAca / prApya tRptAH pratiSThanti dharmaH ko'bhydhiksttH||3: vedAhaM tava yA buddhirAnRzaMsyaguNaiva saa| yudhiSThira uvaac| na ca zuddhAnRzaMsyena zakyaM mahadupAsitum // 18 kiM nvataH paramaM svayaM kA nyataH prItiruttamA / api tu tvA mRduM dAntamatyAryamatidhArmikam / kiM nvataH paramaizvaryaM brUhi me yadi manyase // 3 klIbaM dharmaghRNAyuktaM na loko bahu manyate // 19 rAjadharmAnavekSasva pitRpaitAmahocitAn / bhISma uvaac| naitadrAjJAmatho vRttaM yathA tvaM sthAtumicchasi // 20 yasminpratiSThitAH samyakkSemaM vindanti tatkSaNam / na hi vaiklavyasaMsRSTamAnRzaMsyamihAsthitaH / sa svargajittamo'smAkaM satyametadravImi te // 34 tvameva prItimAMstasmAtkurUNAM kurusattama / prajApAlanasaMbhUtaM prAptA dharmaphalaM hyasi // 21 / / na hyetAmAziSa pANDuna ca kuntyanvayAcata / / bhava rAjA jaya svarga sato rakSAsato jahi // 3 na caitAM prAjJatAM tAta yayA carasi medhayA // 22 anu tvA tAta jIvantu suhRdaH sAdhubhiH sh| zaurya balaM ca sattvaM ca pitA taba sadAbravIt / parjanyamiva bhUtAni svAdudrumamivANDajAH // 36 mAhAtmyaM balamaudArya tava kuntyanvayAcata // 23 dhRSTaM zUraM prahartAramanRzaMsaM jitendriyam / nityaM svAhA svadhA nityamubhe mAnuSadaivate / vatsalaM saMvibhaktAramanu jIvantu tvAM janAH // 3 puDheSvAzAsate nityaM pitaro daivatAni ca // 24 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dAnamadhyayanaM yajJaH prajAnAM paripAlanam / SaTsaptatitamo'dhyAyaH // 76 // dharmametamadharma vA janmanaivAbhyajAyithAH // 25 kAle dhuri niyuktAnAM vahatAM bhAra Ahite / yudhiSThira uvAca / sIdatAmapi kaunteya na kIrtiravasIdati // 26 svakarmaNyapare yuktAstathaivAnye vikarmaNi / samantato viniyato vahatyaskhalito hi yH| teSAM vizeSamAcakSva brAhmaNAnAM pitAmaha // 1 nirdoSakarmavacanAsiddhiH karmaNa eva sA // 27 bhISma uvAca / naikAntavinipAtena vicacAreha kshcn| vidyAlakSaNasaMpannAH sarvatrAmnAyadarzinaH / dharmI gRhI vA rAjA vA brahmacAryatha vA punaH // 28 ete brahmasamA rAjanbrAhmaNAH parikIrtitAH // 2 alpaM tu sAdhubhUyiSThaM yatkarmodArameva tat / RtvigAcAryasaMpannAH sveSu karmasvavasthitAH / kRtamevAkRtAcchreyo na pApIyo'styakarmaNaH // 29 / ete devasamA rAjanbrAhmaNAnAM bhavantyuta // 3 yadA kulIno dharmajJaH prApnotyaizvaryamuttamam / Rtvikpurohito matrI dUto'thArthAnuzAsakaH / yogakSemastadA rAjankuzalAyaiva kalpate // 30 / ete kSatrasamA rAjanbrAhmaNAnAM bhavantyuta // 4 -2090 - Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 77. 5] zAntiparva [12. 78. 17 azvArohA gajArohA rathino'tha padAtayaH / iti rAjJAM purAvRttamabhijalpanti sAdhavaH // 3 ete vaizyasamA rAjanbrAhmaNAnAM bhavantyuta // 5 yasya sma viSaye rAjJaH steno bhavati vai dvijaH / janmakarmavihInA ye kadaryA brahmabandhavaH / rAjJa evAparAdhaM taM manyante kilbiSaM nRpa // 4 ete zUdrasamA rAjanbrAhmaNAnAM bhavantyuta // 6 abhizastamivAtmAnaM manyante tena krmnnaa| azrotriyAH sarva eva sarve cAnAhitAgnayaH / tasmAdrAjarSayaH sarve brAhmaNAnanvapAlayan // 5 tAnsandhiArmiko rAjA baliM viSTiM ca kArayet // atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / AhvAyakA devalakA nakSatragrAmayAjakAH / gItaM kekayarAjena hriyamANena rakSasA // 6 ete brAhmaNacaNDAlA mahApathikapaJcamAH // 8 kekayAnAmadhipatiM rakSo jagrAha dAruNam / etebhyo balimAdadyAddhInakozo mahIpatiH / svAdhyAyenAnvitaM rAjannaraNye saMzitavratam // 7 Rte brahmasamebhyazca devakalpebhya eva ca // 9 rAjovAca / abrAhmaNAnAM vittasya svAmI rAjeti vaidikam / na me steno janapade na kadaryo na madyapaH / brAhmaNAnAM ca ye kecidvikarmasthA bhavantyuta // 10 nAnAhitAgni yajvA mAmakAntaramAvizaH // 8 vikarmasthAstu nopekSyA jAtu rAjJA kthNcn|| na ca me brAhmaNo'vidvAnnAvatI nApyasomapaH / niyamyAH saMvibhajyAzca dharmAnugrahakAmyayA // 11 nAnAhitAgnirviSaye mAmakAntaramAvizaH // 9 yasya sma viSaye rAjJaH steno bhavati vai dvijH| nAnAptadakSiNairyajJairyajante viSaye mama / rAjJa evAparAdhaM taM manyante tadvido janAH / / 12 / adhIte nAvratI kazcinmAmakAntaramAvizaH // 10 avRttyA yo bhavetsteno vedvitsnaatkstthaa| adhIyate'dhyApayanti yajante yAjayanti ca / rAjansa rAjJA bhartavya iti dharmavido viduH // 13 / dadati pratigRhNanti SaTsu karmasvavasthitAH // 11 sa cenno parivarteta kRtavRttiH paraMtapa / pUjitAH saMvibhaktAzca mRdavaH satyavAdinaH / tato nirvAsanIyaH syAttasmAddezAtsabAndhavaH // 14 brAhmaNA me svakarmasthA mAmakAntaramAvizaH // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi na yAcante prayacchanti satyadharmavizAradAH / sptspttitmo'dhyaayH|| 77 // nAdhyApayantyadhIyante yajante na ca yAjakAH // 13 brAhmaNAnparirakSanti saMgrAmeSvapalAyinaH / yudhiSThira uvaac| kSatriyA me svakarmasthA mAmakAntaramAvizaH // 14 keSAM rAjA prabhavati vittasya bharatarSabha / kRSigorakSavANijyamupajIvantyamAyayA / kayA ca vRttyA varteta tanme brUhi pitAmaha // 1 apramattAH kriyAvantaH suvratAH satyavAdinaH // 15 bhISma uvaac| saMvibhAgaM damaM zaucaM sauhRdaM ca vyapAzritAH / abrAhmaNAnAM vittasya svAmI rAjeti vaidikam / mama vaizyAH svakarmasthA mAmakAntaramAvizaH // 16 brAhmaNAnAM ca ye kecidvikarmasthA bhavantyuta // 2 trInvarNAnanutiSThanti yathAvadanasUyakAH / vikarmasthAzca nopekSyA viprA rAjJA kthNcn|| mama zUdrAH svakarmasthA mAmakAntaramAvizaH // 17 -2091 - 78 Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 78. 18 ] mahAbhArate [12. 79.6 kRpaNAnAthavRddhAnAM durbalAturayoSitAm / na rakSobhyo bhayaM teSAM kuta eva tu mAnuSAt // 30 saMvibhaktAsmi sarveSAM mAmakAntaramAvizaH // 18 / yeSAM purogamA viprA yeSAM brahmabalaM balam / kuladezAdidharmANAM prathitAnAM yathAvidhi / priyAtithyAstathA dArAste vai svargajito narAH // 31 avyucchettAsmi sarveSAM mAmakAntaramAvizaH // 19 bhISma uvAca / tapasvino me viSaye pUjitAH pripaalitaaH| tasmAdvijAtIrakSeta te hi rakSanti rakSitAH / saMvibhaktAzca satkRtya mAmakAntaramAvizaH / / 20 / AzIreSAM bhavedrAjJAM rASTraM samyakpravardhate // 32 nAsaMvibhajya bhoktAsmi na vizAmi parastriyam / tasmAdrAjJA vizeSeNa vikarmasthA dvijAtayaH / / svatatro jAtu na krIDe mAmakAntaramAvizaH // 21 niyamyAH saMvibhajyAzca prajAnugrahakAraNAt // 33 nAbrahmacArI bhikSAvAnbhikSubrahmacArikaH / / ya evaM vartate rAjA paurajAnapadeSviha / anRtvijaM hutaM nAsti mAmakAntaramAvizaH // 22 anubhUyeha bhadrANi prApnotIndrasalokatAm / / 34 nAvajAnAmyahaM vRddhAnna vaidyAnna tapasvinaH / / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi rASTre svapati jAgarmi mAmakAntaramAvizaH // 23 ___assttspttitmo'dhyaayH|| 78 // vedAdhyayanasaMpannastapasvI sarvadharmavit / svAmI sarvasya rAjyasya zrImAnmama purohitH|| 24 yudhiSThira uvAca / dAnena divyAnabhivAJchAmi lokA vyAkhyAtA kSatradharmeNa vRttirApatsu bhArata / nsatyenAtho brAhmaNAnAM ca guptyA / kathaMcidvaizyadharmeNa jIvedvA brAhmaNo na vA // 1 zuzrUSayA cApi gurUnumi ___ bhISma uvAca / na me bhayaM vidyate rAkSasebhyaH // 25 azaktaH kSatradharmeNa vaizyadharmeNa vartayet / na me rASTra vidhavA brahmabandhu kRSigorakSamAsthAya vyasane vRttisaMkSaye // 2 na brAhmaNaH kRpaNo nota corH| yudhiSThira uvAca / na pArajAyI na ca pApakarmA ___ na me bhayaM vidyate rAkSasebhyaH // 26 kAni paNyAni vikrINansvargalokAnna hIyate / na me zastrairanirbhinnamaGge vyaGgulamantaram / brAhmaNo vaizyadharmeNa vartayanbharatarSabha // 3 dharmArthaM yudhyamAnasya mAmakAntaramAvizaH // 27 bhISma uvAca / gobrAhmaNe ca yajJe ca nityaM svastyayanaM mama / surA lavaNamityeva tilAnkesariNaH pazUn / AzAsate janA rASTre mAmakAntaramAvizaH // 28 RSabhAnmadhu mAMsaM ca kRtAnnaM ca yudhiSThira // 4 rAkSasa uvAca / sarvAsvavasthAsvetAni brAhmaNaH parivarjayet / yasmAtsarvAsvavasthAsu dharmamevAnyavekSase / eteSAM vikrayAttAta brAhmaNo narakaM vrajet // 5 tasmAtprApnuhi kaikeya gRhAnsvasti vrajAmyaham // 29 / ajo'gnirvaruNo mepaH sUryo'zvaH pRthivI virAT / yeSAM gobrAhmaNA rakSyAH prajA rakSyAzca kekaya / dhenuryajJazca somazca na vikreyAH kathaMcana // 6 - 2092 - Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 79.7] zAntiparva [ 12. 79. 33 pakkenAmasya nimayaM na prazaMsanti sAdhavaH / ___ bhISma uvAca / nimayetpakamAmena bhojanArthAya bhArata // 7 tapasA brahmacaryeNa zastreNa ca balena ca / vayaM siddhamaziSyAmo bhavAnsAdhayatAmidam / amAyayA mAyayA ca niyantavyaM tadA bhavet // 20 evaM samIkSya nimayannAdharmo'sti kadAcana / / 8 kSatrasyAbhipravRddhasya brAhmaNeSu vizeSataH / atra te vartayiSyAmi yathA dharmaH purAtanaH / brahmaiva saMniyantR syAtkSatraM hi brahmasaMbhavam // 21 vyavahArapravRttAnAM tannibodha yudhiSThira // 9 abhyo'gnirbrahmataH kSatramazmano lohamutthitam / bhavate'haM dadAnIdaM bhavAnetatprayacchatu / / teSAM sarvatragaM tejaH svAsu yoniSu zAmyati // 22 rucite vartate dharmo na balAtsaMpravartate // 10 yadA chinattyayo'zmAnamagnizcApo'bhipadyate / ityevaM saMpravartanta vyavahArAH purAtanAH / kSatraM ca brAhmaNaM dveSTi tadA zAmyanti te trayaH / / 23 RSINAmitareSAM ca sAdhu cedamasaMzayam // 11 tasmAdbrahmaNi zAmyanti kSatriyANAM yudhiSThira / yudhiSThira uvaac| samudIrNAnyajeyAni tejAMsi ca balAni ca // 24 atha tAta yadA sarvAH zasamAdadate prajAH / brahmavIrye mRdUbhUte kSatravIrye ca durbale / vyutkrAmanti svadharmebhyaH kSatrasya kSIyate balam // 12 duSTeSu sarvavarNeSu brAhmaNAnprati sarvazaH // 25 rAjA trAtA na loke syAtika tadA syAtparAyaNam / ye tatra yuddhaM kurvanti tyaktvA jIvitamAtmanaH / etanme saMzayaM brUhi vistareNa pitAmaha // 13 brAhmaNAnparirakSanto dharmamAtmAnameva ca // 26 manasvino manyumantaH puNyalokA bhavanti te / bhISma uvAca / brAhmaNArthaM hi sarveSAM zastragrahaNamiSyate // 27 dAnena tapasA yajJairadroheNa damena c| ati sviSTasvadhItAnAM lokAnati tapasvinAm / brAhmaNapramukhA varNAH kSemamiccheyurAtmanaH // 14 anAzakAgyorvizatAM zUrA yAnti parAM gatim / teSAM ye vedabalinasta utthAya samantataH / evamevAtmanastyAgAnnAnyaM dharma vidurjanAH // 28 rAjJo balaM vardhayeyurmahendrasyeva devatAH // 15 tebhyo namazca bhadraM ca ye zarIrANi juhvati / rAjJo hi kSIyamANasya brahmevAhuH parAyaNama / brahmadvipo niyacchantasteSAM no'stu sloktaa| tasmAdbrahmabalenaiva samuttheyaM vijAnatA // 16 brahmalokajitaH svAnvIrAMstAnmanurabravIt / / 29 yadA tu vijayI rAjA kSemaM rASTre'bhisaMdadhet / yathAzvamedhAvabhRthe nAtAH pUtA bhavantyuta / tadA varNA yathAdharmamAvizeyuH svakarmasu // 17 duSkRtaH sukRtazcaiva tathA zastrahatA raNe // 30 unmaryAde pravRtte tu dasyubhiH saMkare kRte / / bhavatyadharmo dharmo hi dharmAdharmAvubhAvapi / sarve varNA na duSyeyuH zastravanto yudhiSThira // 18 kAraNAddezakAlasya dezakAlaH sa tAdRzaH // 31 yudhiSThira uvAca / maitrAH krUrANi kurvanto jayanti svargamuttamam / atha cetsarvataH kSatraM praduSyedbrAhmaNAnprati / dhAH pApAni kurvanto gacchanti paramAM gatim // 32 kastasya brAhmaNanAtA ko dharmaH kiM parAyaNam // 19 / brAhmaNastripu kAleSu zastraM gRhNanna duSyati / -2093 - Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 79. 33 ] mahAbhArate [12. 80. 14 %3 AtmatrANe varNadoSe durgasya niyameSu ca // 33 bhISma uvAca / yudhiSThira uvAca / pratikarma purAcAra RtvijAM sma vidhIyate / abhyutthite dasyubale kSatrArthe vrnnsNkre| AdI chandAMsi vijJAya dvijAnAM zrutameva ca // saMpramUDheSu varNeSu yadyanyo'bhibhavedalI // 34 ye tvekaratayo nityaM dhIrA nApriyavAdinaH / brAhmaNo yadi vA vaizyaH zUdro vA raajsttm|| parasparasya suhRdaH saMmatAH samadarzinaH // 3 . dasyubhyo'tha prajA rakSeddaNDaM dharmeNa dhArayan // 35 yeSvAnRzaMsyaM satyaM cApyahiMsA tapa Arjavam / kAryaM kuryAnna vA kuryAtsaMvAryo vA bhavenna vaa| adroho nAbhimAnazca hrIstitikSA damaH shmH|| na sma zastraM grahItavyamanyatra kSatrabandhutaH // 36 hrImAnsatyadhRtirdAnto bhUtAnAmavihiMsakaH / akAmadveSasaMyuktastribhiH zuklaiH samanvitaH // 5 bhISma uvAca / ahiMsako jJAnatRptaH sa brahmAsanamarhati / apAre yo bhavetpAramaplave yaH plavo bhavet / ete maharvijastAta sarve mAnyA yathAtatham // 6 zUdro vA yadi vApyanyaH sarvathA mAnamarhati // 37 yudhiSThira uvaac| yamAzritya narA rAjanvartayeyuryathAsukham / yadidaM vedavacanaM dakSiNAsu vidhIyate / anAthAH pAlyamAnA vai dasyumiH pripiidditaaH||38 / idaM deyamidaM deyaM na kvacidvayavatiSThate // 7 tameva pUjayeraMste prItyA svamiva bAndhavam / nedaM prati dhanaM zAstramApaddharmamazAstrataH / mahaddhyabhIkSNaM kauravya kartA sanmAnamarhati // 39 AjJA zAstrasya ghoreyaM na zakti samavekSate // 8 kimukSNAvahatA kRtyaM kiM dhenvA caapydugdhyaa| zraddhAmArabhya yaSTavyamityeSA vaidikI zrutiH / vandhyayA bhAyayA ko'rthaH ko'rtho rAjJApyarakSatA // mithyopetasya yajJasya kimu zraddhA kariSyati // 9 yathA dArumayo hastI yathA carmamayo mRgaH / bhISma uvAca / yathA hyanetraH zakaTaH pathi kSetraM yathoSaram // 41 na vedAnAM paribhavAnna zAThyena na mAyayA / evaM brahmAnadhIyAnaM rAjA yazca na rakSitA / kazcinmahadavApnoti mA te bhUdbuddhirIdRzI // 10 na varSati ca yo meghaH sarva ete nirarthakAH // 42 yajJAGgaM dakSiNAstAta vedAnAM paribRMhaNam / nityaM yastu sato rakSedasatazca nibarhayet / na matrA dakSiNAhInAstArayanti kathaMcana // 11 sa eva rAjA kartavyastena sarvamidaM dhRtam // 43 zaktistu pUrNapAtreNa saMmitAnavamA bhavet / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi avazyaM tAta yaSTavyaM tribhirvarNairyathAvidhi // 12 ___ ekonAzItitamo'dhyAyaH // 79 // somo rAjA brAhmaNAnAmityeSA vaidikI zrutiH / taM ca vikretumicchanti na vRthA vRttiriSyate / yudhiSThira uvAca / tena krItena dharmeNa tato yajJaH pratAyate // 13 kasamutthAH kathaMzIlA RtvijaH syuH pitAmaha / ityevaM dharmataH khyaatmRssibhirdhrmvaadibhiH| kathaMvidhAzca rAjendra tadrUhi vadatAM vara // 1 . pumAnyajJazca somaJca nyAyavRtto yathA bhavet / -2094 - Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 80. 14 ] zAntiparva [12. 81.21 anyAyavRttaH puruSo na parasya na cAtmanaH // 14 sarve nityaM zaGkitavyAH pratyakSaM kAryamAtmanaH // 6 zarIraM yajJapAtrANi ityeSA zrUyate zrutiH / na hi rAjJA pramAdo vai kartavyo mitrarakSaNe / tAni samyakpraNItAni brAhmaNAnAM mahAtmanAm // 15 / pramAdinaM hi rAjAnaM lokAH paribhavantyuta // 7 tapo yajJAdapi zreSThamityeSA paramA zrutiH / asAdhuH sAdhutAmeti sAdhurbhavati dAruNaH / tatte tapaH pravakSyAmi vidvaMstadapi me zRNu // 16 arizca mitraM bhavati mitraM cApi praduSyati // 8 ahiMsA satyavacanamAnRzaMsyaM damo ghRNA / anityacittaH puruSastasminko jAtu vizvaset / etattapo vidurdhIrA na zarIrasya zoSaNam // 17 tasmAtpradhAnaM yatkArya pratyakSaM tatsamAcaret // 9 aprAmANyaM ca vedAnAM zAstrANAM cAtilaGghanam / ekAntena hi vizvAsaH kRtsamo dharmArthanAzakaH / avyavasthA ca sarvatra tadvai nAzanamAtmanaH // 18 avizvAsazca sarvatra mRtyunA na viziSyate // 10 nibodha dazahotRRNAM vidhAnaM pArtha yAdRzam / akAlamRtyurvizvAso vizvasanhi vipadyate / cittiH srukcittamAjyaM ca pavitraM jJAnamuttamam / / 19 yasminkaroti vizvAsamicchatastasya jIvati // 11 sarva jihma mRtyupadamArjavaM brahmaNaH padam / tasmAdvizvasitavyaM ca zaGkitavyaM ca keSucit / etAvAJAnaviSayaH kiM pralApaH kariSyati // 20 eSA nItigatistAta lakSmIzcaiva sanAtanI // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yaM manyeta mamAbhAvAdimamarthAgamaH spRzet / ashiititmo'dhyaayH||8|| nityaM tasmAcchaGkitavyamamitraM taM vidurbudhAH // 13 yasya kSetrAdapyudakaM kSetramanyasya gacchati / na tatrAnicchatastasya bhidyeransarvasetavaH // 14 yudhiSThira uvaac| tathaivAtyudakAdbhItastasya bhedanamicchati / yadapyalpataraM karma tadapyekena duSkaram / yamevaMlakSaNaM vidyAttamamitraM vinirdizet // 15 puruSeNAsahAyena kimu rAjyaM pitAmaha // 1 yaH samRddhayA na tuSyeta kSaye dInataro bhavet / kiMzIlaH kiMsamAcAroM rAjJo'rthasacivo bhavet / etaduttamamitrasya nimittamabhicakSate // 16 kIdRze vizvasedrAjA kIdRze nApi vizvaset // 2 yaM manyeta mamAbhAvAdasyAbhAvo bhavediti / bhISma uvAca / tasminkurvIta vizvAsaM yathA pitari vai tathA // 17 caturvidhAni mitrANi rAjJAM raajnbhvntyut| taM zaktyA vardhamAnazca sarvataH paribRMhayet / sahArtho bhajamAnazca sahajaH kRtrimastathA // 3 nityaM kSatAdvArayati yo dharmeSvapi karmasu // 18 dharmAtmA pazcamaM mitraM sa tu naikasya na dvyoH| kSatAgItaM vijAnIyAduttamaM bhitralakSaNam / yato dharmastato vA syAnmadhyastho vA tato bhvet||4 / ye tasya kSatamicchanti te tasya ripavaH smRtAH // 19 yastasyArtho na roceta na taM tasya prakAzayet / vyasanAnnityabhIto'sau samRddhayAmeva tRpyate / dharmAdharmeNa rAjAnazcaranti vijigISavaH / / 5 yatsyAdevaMvidhaM mitraM tadAtmasamamucyate // 20 caturNA madhyamau zreSThau nityaM zaGkayau tthaaprau| / rUpavarNasvaropetastitikSuranasUyakaH / - 2095 - Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 81. 21] mahAbhArate [12. 82.6 kulInaH zIlasaMpannaH sa te syAtpratyanantaraH // 21 / teSu santi guNAzcaiva nairguNyaM teSu lakSyate // 36 medhAvI smRtimAndakSaH prakRtyA cAnRzaMsavAn / nAjJAtiranugRhNAti naajnyaatirdigdhmsyti| . yo mAnito'mAnito vA na-saMdUpyetkadAcana // 22 ubhayaM jJAtilokeSu dRzyate sAdhvasAdhu ca // 37 RtvigvA yadi vAcAryaH sakhA vAtyantasaMstutaH / tAnmAnayetpUjayecca nityaM vAcA ca karmaNA / gRhe vasedamAtyaste yaH syAtparamapUjitaH // 23 kuryAcca priyametebhyo nApriyaM kiMcidAcaret // 38 sa te vidyAtparaM mantraM prakRtiM cArthadharmayoH / vizvastavadavizvastasteSu varteta srvdaa|| vizvAsaste bhavettatra yathA pitari vai tathA // 24 / na hi doSo guNo veti nispRktasteSu dRzyate // 39 naiva dvau na trayaH kAryA na mRSyeranparasparam / tasyaivaM vartamAnasya puruSasyApramAdinaH / ekArthAdeva bhUtAnAM bhedo bhavati sarvadA // 25 amitrAH saMprasIdanti tathA mitrIbhavantyapi // 40 kIrtipradhAno yazca syAdyazca syAtsamaye sthitaH / / ya evaM vartate nityaM jJAtisaMbandhimaNDale / samarthAnyazca na dveSTi samarthAnkurute ca yaH // 26 / mitreSvamitreSvaizvarye ciraM yazasi tiSThati // 41 yo na kAmAdbhayAllobhAtkrodhAdvA dharmamutsRjet / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dakSaH paryAptavacanaH sa te syAtpratyanantaraH // 27 ekaashiititmo'dhyaayH||81|| zUrazcAryazca vidvAMzca pratipattivizAradaH / 82 kulInaH zIlasaMpannastitikSuranasUyakaH // 28 yudhiSThira uvAca / ete hyamAtyAH kartavyAH sarvakarmasvavasthitAH / evamagrAhyake tasmijJAtisaMbandhimaNDale / pUjitAH saMvibhaktAzca susahAyAH svnusstthitaaH||29 mitreSvamitreSvapi ca kathaM bhAvo vibhAvyate // 1 kRtsnamete vinikSiptAH pratirUpeSu karmasu / yuktA mahatsu kAryeSu zreyAMsyutpAdayanti ca // 30 bhISma uvAca / ete karmANi kurvanti spardhamAnA mithaH sadA / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / anutiSThanti caivArthAnAcakSANAH parasparam // 31 vAsudevasya saMvAdaM surarSe radasya ca // 2 jJAtibhyazcaiva bibhyethA mRtyoriva yataH sdaa| .. vAsudeva uvAca / uparAjeva rAjadhUi jJAtirna sahate sadA // 32 nAsuhRtparamaM mantraM nAradArhati veditum / RjormadorvadAnyasya hrImataH satyavAdinaH / apaNDito vApi suhRtpaNDito vApi nAtmavAn // 3 nAnyo jJAtermahAbAho vinAzamabhinandati / / 33 sa te sauhRdamAsthAya kiMcidvakSyAmi nArada / ajJAtitA nAtisukhA nAvajJeyAstvataH param / kRtsnAM ca buddhiM saMprekSya saMpRcche tridivaMgama // 4 ajJAtimantaM puruSaM pare paribhavantyuta // 34 dAsyamaizvaryavAdena jJAtInAM vai karomyaham / nikRtasya narairanyaiAtireva parAyaNam / ardhabhoktAsmi bhogAnAM vAgduruktAni ca kSame // 5 nAnyainikAraM sahate jJAtemA'tiH kadAcana // 35 araNImagnikAmo vA manAti hRdayaM mama / AtmAnameva jAnAti vikRtaM bAndhavairapi / vAcA duruktaM devarSe tanme dahati nityadA // 6 -2096 - Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 82.7] zAntiparva [12. 83.2 balaM saMkarSaNe nityaM saukumArya punargade / nArada uvAca / rUpeNa mattaH pradyumnaH so'sahAyo'smi nArada // 7 zaktyAnnadAnaM satataM titikSA dama Arjavam / anye hi sumahAbhAgA balavanto durAsadAH / / yathArhapratipUjA ca zastrametadanAyasam // 21 nityotthAnena saMpannA nAradAndhakavRSNayaH // 8 jJAtInAM vaktukAmAnAM kaTUni ca laghUni ca / yasya na syuna vai sa syAdyasya syuH kRcchrameva tat / girA tvaM hRdayaM vAcaM zamayasva manAMsi ca // 22 dvAbhyAM nivArito nityaM vRNomyekataraM na ca // 9 nAmahApuruSaH kazcinnAnAtmA nAsahAyavAn / syAtAM yasyAhukAkrUrau kiM nu duHkhataraM tataH / / mahatIM dhuramAdatte tAmudyamyorasA vaha // 23 yasya vApi na tau syAtAM kiM nu duHkhataraM ttH||10 sarva eva guruM bhAramanaDvAnvahate sme| so'haM kitavamAteva dvayorapi mhaamune| durge pratIkaH sugavo bhAraM vahati durvaham // 24 ekasya jayamAzaMse dvitIyasyAparAjayam // 11 bhedAdvinAzaH saMghAnAM saMghamukhyo'si kezava / mamaivaM klizyamAnasya nAradobhayataH sadA / yathA tvAM prApya notsIdedayaM saMghastathA kuru // 25 vaktumarhasi yachreyo jJAtInAmAtmanastathA // 12 nAnyatra buddhikSAntibhyAM nAnyatrendriyanigrahAt / nArada uvAca / nAnyatra dhanasaMtyAgAdgaNaH prAjJe'vatiSThate // 26 Apado dvividhAH kRSNa bAhyAzcAbhyantarAzca ha / dhanyaM yazasyamAyuSyaM svapakSodbhAvanaM zubham / prAdurbhavanti vArNeya svakRtA yadi vAnyataH // 13 jJAtInAmavinAzaH syAdyathA kRSNa tathA kuru // 27 seyamAbhyantarA tubhyamApatkRcchrA svkrmjaa| AyatyAM ca tadAtve ca na te'styaviditaM prbho| aGkarabhojaprabhavAH sarve hyete tadanvayAH / / 14 pADguNyasya vidhAnena yAtrAyAnavidhau tathA // 28 arthahetorhi kAmAdvAdvArA bIbhatsayApi vA / mAdhavAH kukurA bhojAH sarve cAndhakavRSNayaH / AtmanA prAptamaizvaryamanyatra pratipAditam / / 15 tvayyAsaktA mahAbAho lokA lokezvarAzca ye // 29 kRtamUlamidAnIM tajjAtazabdaM sahAyavat / upAsate hi tadbuddhimRSayazcApi mAdhava / na zakyaM punarAdAtuM vAntamannamiva tyayA // 16 tvaM guruH sarvabhUtAnAM jAnISe tvaM gatAgatam / pabhrUprasenayo rAjyaM nAptuM zakyaM kathaMcana / tvAmAsAdya yaduzreSThamedhante jJAtinaH sukham // 30 jJAtibhedabhayAtkRSNa tvayA cApi vizeSataH // 17 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi taJcetsidhyetprayatnena kRtvA karma suduSkaram / dvyshiititmo'dhyaayH|| 82 // mahAkSayavyayaM vA syAdvinAzo vA punarbhavet // 18 anAyasena zastreNa mRdunA hRdycchidaa| bhISma uvAca / jihvAmuddhara sarveSAM parimRjyAnumRjya ca // 19 eSA prathamato vRttiddhitIyAM zRNu bhArata / vAsudeva uvaac|| yaH kazcijanayedarthaM rAjJA rakSyaH sa mAnavaH // 1 anAyasaM mune zastraM mRdu vidyAmahaM katham / dviyamANamamAtyena bhRto vA yadi vAbhRtaH / yenaiSAmuddhare jihvAM parimRjyAnumRjya ca // 20 / yo rAjakozaM nazyantamAcakSIta yudhiSThira // 2 a. bhA. 263 -2097 - Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 83. 3] mahAbhArate [12. 83. 31 zrotavyaM tasya ca raho rakSyazcAmAtyato bhavet / mitrArthamabhisaMtapto bhaktyA sarvAtmanA gataH / amAtyA hyupahantAraM bhUyiSTaM nanti bhArata // 3 ayaM tavArtha harate yo brUyAdakSamAndhitaH // 18 rAjakozasya goptAraM rAjakozavilopakAH / / saMbubodhayiSurmitraM sadazvamiva sArathiH / sametya sarve bAdhante sa vinazyatyarakSitaH // 4 atimanyuprasakto hi prasajya hitakAraNam // 19 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / tathAvidhasya suhRdaH kSantavyaM saMvijAnatA / muniH kAlakavRkSIyaH kausalyaM yaduvAca ha // 5 aizvaryamicchatA nityaM puruSeNa bubhUvatA // 20 kosalAnAmAdhipatyaM saMprApte kSemadarzini / taM rAjA pratyuvAcedaM yanmA kiMcidbhavAnvadet / muniH kAlakavRkSIya AjagAmeti naH zrutam // 6 kasmAdahaM na kSameyamAkAnnAtmano hitam // 21 sa kAkaM paJjare baddhA viSayaM kSemadarzinaH / brAhmaNa pratijAnIhi prabrUhi yadi cecchasi / pUrva paryacaradyuktaH pravRttyarthI punaH punaH / / 7 kariSyAmi hi te vAkyaM yAnmAM vipra vakSyasi // 22 adhIye vAyasI vidyAM zaMsanti mama vaaysaaH| munirucAca / / anAgatamatItaM ca yacca saMprati vartate // 8 jJAtvA nayAnapAyAMzca bhRtyataste bhayAni ca / iti rASTra paripatanbahuzaH puruSaiH saha / bhaktyA vRttiM samAkhyAtuM bhvto'ntikmaagmm||23 sarveSAM rAjayuktAnAM duSkRtaM paripRSTavAn // 9 prAgevoktazca doSo'yamAcAryanRpasevinAm / sa buddhA tasya rASTrasya vyavasAyaM hi srvshH| agatIkagatirkheSA yA rAjJA saha jIvikA // 24 rAjayuktApacArAMzca sarvAnbuddhvA tatastataH // 10 AzIviSaizca tasyAhuH saMgamaM yasya rAjabhiH / tameva kAkamAdAya rAjAnaM draSTumAgamat / bahumitrAzca rAjAno,bahvamitrAstathaiva ca // 25 sarvajJo'smIti vacanaM bruvANaH saMzitavrataH // 11 tebhyaH sarvebhya evAhurbhayaM rAjopasevinAm / sa sma kausalyamAgamya rAjAmAtyamalaMkRtam / / athaiSAmekato rAjanmuhUrtAdeva bhIrbhavet // 26 prAha kAkasya vacanAdamutredaM tvayA kRtam // 12 naikAntenApramAdo hi kartuM zakyo mhiiptau| asau cAsau ca jAnIte rAjakozastvayA hRtH| na tu pramAdaH kartavyaH kathaMcidbhUtimicchatA // 2 // evamAkhyAti kAko'yaM tacchIghramanugamyatAm // 13 pramAdAddhi skhaledrAjA skhalite nAsti jIvitam / tathAnyAnapi sa prAha raajkoshhraansdaa| agniM dIptamivAsIdedrAjAnamupazikSitaH // 28 na cAsya vacanaM kiMcidakRtaM zrUyate kvacit // 14 AzIviSamiva kruddhaM prabhuM prANadhanezvaram / tena viprakRtAH sarve rAjayuktAH kurUdvaha / yatnenopacarennityaM nAhamasmIti mAnavaH // 29 tamatikramya suptasya nizi kAkamapothayan // 15 durvyAhRtAcchaGkamAno duSkRtAhuradhiSThitAt / vAyasaM tu vinirbhinnaM dRSTvA bANena pnyjre| durAsitA jitAdiGgitAdaGgaceSTitAt // 30 pUrvAhe brAhmaNo vAkyaM kSemadarzinamabravIt // 16 devateva hi sarvArthAnkuryAdrAjA prasAditaH / rAjastvAmabhayaM yAce prabhu prANadhanezvaram / vaizvAnara iva kruddhaH samUlamapi nirdahet / anujJAtastvayA brUyAM vacanaM tvatpuro hitam // 17 // iti rAjanmayaH prAha cartate ca tathaiva tat // 31 -2098 - Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 83. 32 zAntiparva [12. 83. 58 atha bhUyAMsamevArthaM kariSyAmi punaH punH| durgatIrthA bRhatkUlA karIrIvetrasaMyutA / dadAtyasmadvidho'mAtyo buddhisAhAyyamApadi // 32 nadI madhurapAnIyA yathA rAjaMstathA bhavAn / vAyasazcaiva me rAjannantakAyAbhisaMhitaH / zvagRdhragomAyuyuto rAjahaMsasamo hyasi // 46 na ca me'tra bhavAngaryo na ca yeSAM bhavAnpriyaH / yathAzritya mahAvRkSaM kakSaH saMvardhate mahAn / hitAhitAMstu budhyethA mA parokSamatirbhava // 33 tatastaM saMvRNotyeva tamatItya ca vardhate // 47 ye tvAdAnaparA eva vasanti bhavato gRhe / tenaivopendhano nUnaM dAvo dahati dAruNaH / abhUtikAmA bhUtAnAM tAdRzerme'bhisaMhitam // 34 tathopamA hyamAtyAste rAjastAnparizodhaya // 48 ye vA bhavadvinAzena rAjyamicchantyanantaram / bhavataiva kRtA rAjanbhavatA pripaalitaaH| antarairabhisaMdhAya rAjansidhyanti nAnyathA // 35 bhavantaM paryavajJAya jighAMsanti bhavatpriyam // 49 teSAmahaM bhayAdrAjangamiSyAmyanyamAzramam / uSitaM zaGkamAnena pramAdaM parirakSatA / tairhi me saMdhito bANaH kAke nipatitaH prabho // 36 antaHsarpa ivAgAre vIrapalyA ivaalye| chadmanA mama kAkazca gamito yamasAdanam / zIlaM jijJAsamAnena rAjJazca sahajIvinA // 50 dRSTaM hatanmayA rAjastapodIrghaNa cakSuSA / / 37 kaJcijitendriyo rAjA kaJcidabhyantarA jitaaH| bahunakrajhaSagrAhAM timiMgalagaNAyutAm / kaccideSAM priyo rAjA kaccidrAjJaH priyAH prjaaH||51 kAkena baDizenemAmatApaM tvAmahaM nadIm // 38 jijJAsuriha saMprAptastavAhaM rAjasattama / sthANvazmakaNTa kavatIM vyAghrasiMhagajAkulAm / tasya me rocase rAjankSudhitasyeva bhojanam // 52 durAsadAM duSpravezAM guhAM haimavatImiva / / 39 amAtyA me na rocante vitRSNasya yathodakam / agninA tAmasaM durga naubhirApyaM ca gamyate / bhavato'rthakRdityeva mayi doSo hi taiH kRtaH / rAjadurgAvataraNe nopAyaM paNDitA viduH // 40 vidyate kAraNaM nAnyaditi me nAtra saMzayaH // 53 gahanaM bhavato rAjyamandhakAratamovRtam / na hi teSAmahaM drugdhastatteSAM doSavadgatam / neha vizvasituM zakyaM bhavatApi kuto mayA // 41 arehi durhatAdbheyaM bhagnapRSThAdivoragAt // 54 ato nAyaM zubho vAsastulye sadasatI iha / rAjovAca / vadho hyevAtra sukRte duSkRte na ca saMzayaH // 42 bhUyasA paribaheNa satkAreNa ca bhUyasA / nyAyato duSkRte ghAtaH sukRte syAtkathaM vadhaH / pUjito brAhmaNazreSTha bhUyo vasa gRhe mama // 55 neha yuktaM ciraM sthAtuM javenAto brajedbudhaH // 43 ye tvAM brAhmaNa necchanti na te vatsyanti me gRhe| sItA nAma nadI rAjanpluvo yasyAM nimajjati / / bhavataiva hi tajjJeyaM yadidAnImanantaram // 56 tathopamAmimAM manye vAgurAM sarvaghAtinIm // 44 / yathA syAduSkRto daNDo yathA ca sukRtaM kRtam / madhuprapAto hi bhavAnbhojanaM vipasaMyutam / tathA samIkSya bhagavazreyase viniyuddha mAm // 57 asatAmiva te bhAvo vartate na satAmiva / muniruvAca / AzIviSaiH parivRtaH kUpastvamiva pArthiva // 45 / adarzayannimaM doSamekaikaM durbalaM kuru / -2099 - Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ F12. 83. 58 ] mahAbhArate [12. 84. 18 tataH kAraNamAjJAya puruSaM puruSaM jahi // 58 prasannaM hyaprasannaM vA pIDitaM hRtameva vaa| ekadoSA hi bahavo mRdgIyurapi kaNTakAn / Avartayati bhUyiSThaM tadeko hyanupAlitaH / / 4 matrabhedabhayAdrAjastasmAdetadravImi te // 59 kulInA dezajAH prAjJA rUpavanto bahuzrutAH / vayaM tu brAhmaNA nAma mRdudaNDAH kRpAlavaH / / pragalbhAzcAnuraktAzca te tava syuH paricchadAH // 5 svasti cecchAmi bhavataH pareSAM ca ythaatmnH||60 dauSkuleyAzca lubdhAzca nRzaMsA nirapatrapAH / rAjannAtmAnamAcakSe saMbandhI bhavato hyaham / te tvAM tAta niSeveyuryAvadAkapANayaH // 6 muniH kAlakavRkSIya ityevamabhisaMjJitaH // 61 . arthamAnA_satkArai gairuccAvacaiH priyAn / pituH sakhA ca bhavataH saMmataH satyasaMgaraH / yAnarthabhAjo manyethAste te syuH sukhbhaaginH||7 vyApanne bhavato rAjye rAjanpitari saMsthite // 62 abhinnavRttA vidvAMsaH sadvRttAzcaritavratAH / sarvakAmAnparityajya tapastaptaM tadA myaa| na tvAM nityArthino jArakSudrAH satyavAdinaH // 8 snehAttvAM prabravImyetanmA bhUyo vibhramediti // 63 anAryA ye na jAnanti samayaM mandacetasaH / ubhe dRSTvA duHkhasukhe rAjyaM prApya yadRcchayA / / tebhyaH pratijugupsethA jAnIyAH samayacyutAn // 9 rAjyenAmAtyasaMsthena kathaM rAjanpramAdyasi // 64 naikamicchedgaNaM hitvA syAJcadanyataragrahaH / - bhISma uvAca / yastveko bahubhiH zreyAnkAmaM tena gaNaM tyajet // 10 tato rAjakule nAndI saMjajJe bhUyasI punaH / zreyaso lakSaNaM hyetadvikramo yasya dRzyate / purohitakule caiva saMprApte brAhmaNarSabhe // 65 kIrtipradhAno yazca syAtsamaye yazca tiSThati // 11 ekacchatrAM mahIM kRtvA kausalyAya yazasvine / samarthAnpUjayedyazca nAspadhryaiH spardhate ca yaH / muniH kAlakavRkSIya Ije RtubhiruttamaiH // 66 na ca kAmAdbhayAtkrodhAllobhAdvA dharmamutsRjet // 12 hitaM tadvacanaM zrutvA kausalyo'nvaziSanmahIm / amAnI satyavAkzakto jitAtmA maanymaanitaa| tathA ca kRtavAnarAjA yathoktaM tena bhArata / / 67 sa te mantrasahAyaH syAtsarvAvasthaM parIkSitaH // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kulInaH satyasaMpannastitikSurdakSa AtmavAn / jyshiititmo'dhyaayH|| 83 // zUraH kRtajJaH satyazca zreyasaH pArtha lakSaNam // 14 tasyaivaM vartamAnasya puruSasya vijAnataH / bhISma uvaac| amitrAH saMprasIdanti tato mitrIbhavantyapi // 15 hIniSedhAH sadA santaH satyArjavasamanvitAH / / ata UrdhvamamAtyAnAM parIkSeta guNAguNAn / zaktAH kathayituM samyakte tava syuH sabhAsadaH // 1 saMyatAtmA kRtaprajJo bhUtikAmazca bhUmipaH // 16 atyADhyAMzcAtizUrAMzca brAhmaNAMzca bahuzrutAn / saMbaddhAH puruSairAptairabhijAtaiH svadezajaiH / susaMtuSTAMzca kaunteya mahotsAhAMzca karmasu // 2 ahAyairavyabhIcAraiH sarvataH suparIkSitaiH // 17 etAnsahAyAlaeNlipsethAH sarvAsvApatsu bhaart| yodhAH srIvAstathA maulAstathaivAnye'pyavaskRtAH / kulInaH pUjito nityaM na hi zakti nigRhati // 3 / kartavyA bhUtikAmena puruSeNa bubhUSatA // 18 -2100 Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 84. 19 ] zAntiparva [12. 84. 48 yeSAM vainayikI buddhiH prakRtA caiva zobhanA / yo'mitraiH saha saMbaddho na paurAnbahu manyate / tejo dhairya kSamA zaucamanurAgaH sthitidhRtiH // 19 / sa suhRttAdRzo rAjJo na mantraM zrotumarhati // 34 parIkSitaguNAnnityaM prauDhabhAvAndhuraMdharAn / avidvAnazuciH stabdhaH zatrusevI vikatthanaH / paJcopadhAvyatItAMzca kuryAdrAjArthakAriNaH // 20 / sa suhRtkrodhano lubdho na mantraM zrotumarhati // 35 paryAptavacanAnvIrAnpratipattivizAradAn / AgantuzcAnurakto'pi kAmamastu bahuzrutaH / kulInAnsatyasaMpannAniGgitajJAnaniSThurAn // 21 satkRtaH saMvibhakto vA na mantraM zrotumarhati // 36 dezakAlavidhAnajJAnbhartRkAryahitaiSiNaH / yastvalpenApi kAryeNa sakRdAkSArito bhavet / nityamartheSu sarveSu rAjA kurvIta matriNaH // 22 punaranyairguNairyukto na mantraM zrotumarhati // 37 hInatejA hyasaMhRSTo naiva jAtu vyavasyati / kRtaprajJazca medhAvI budho jAnapadaH zuciH / avazyaM janayatyeva sarvakarmasu saMzayAn / / 23 sarvakarmasu yaH zuddhaH sa matraM zrotumarhati // 38 evamalpazruto mantrI kalyANAbhijano'pyuta / jJAnavijJAnasaMpannaH prakRtijJaH parAtmanoH / dharmArthakAmayukto'pi nAlaM matraM parIkSitum // 24 suhRdAtmasamo rAjJaH sa matraM zrotumarhati // 39 tathaivAnabhijAto'pi kAmamastu bahuzrutaH / satyavAkzIlasaMpanno gambhIraH satrapo mRduH| anAyaka ivAcakSurmuhyatyUhyeSu karmasu // 25 pitRpaitAmaho yaH syAtsa matraM zrotumarhati // 40 yo vA hyasthirasaMkalpo buddhimAnAgatAgamaH / saMtuSTaH saMmataH satyaH zauTIro dveSyapApakaH / upAyajJo'pi nAlaM sa karma yApayituM ciram / / 26 mantravikAlavicchUraH sa manaM zrotumarhati // 41 kevalAtpunarAcArAtkarmaNo nopapadyate / sarvalokaM samaM zaktaH sAntvena kurute vaze / parimajhe vizeSANAmazrutasyeha durmateH // 27 tasmai matraH prayoktavyo daNDamAdhitsatA nRpa // 42 mazriNyananurakte tu vizvAso na hi vidyate / paurajAnapadA yasminvizvAsaM dharmato gatAH / tasmAdananuraktAya naiva matraM prakAzayet // 28 yoddhA nayavipazcicca sa manaM zrotumarhati // 43 vyathayeddhi sa rAjAnaM matribhiH sahito'nRjuH / tasmAtsarvairguNairetairupapannAH supuujitaaH| mArutopahatacchidreH pravizyAgniriva drumam // 29 matriNaH prakRtijJAH syusyavarA mahadIpsavaH // 44 saMkradhyatyekadA svAmI sthAnAccaivApakarSati / svAsu prakRtiSu chidraM lakSayeranparasya ca / vAcA kSipati saMrabdhastataH pazcAtprasIdati // 30 matriNo mantramUlaM hi rAjJo rASTraM vivardhate // 45 tAni tAnyanuraktena zakyAnyanutitikSitum / nAsya chidraM paraH pazyecchidreSu paramanviyAt / matriNAM ca bhavetkrodho visphUrjitamivAzaneH // 31 gUhetkarma ivAGgAni rakSedvivaramAtmanaH // 46 yastu saMharate tAni bhartuH priycikiirssyaa| mantragrAhA hi rAjyasya matriNo ye manISiNaH / samAnasukhaduHkhaM taM pRcchedartheSu mAnavam / / 32 mantrasaMhanano rAjA mantrAGgAnItaro janaH // 47 anRjustvanurakto'pi saMpannazcetarairguNaiH / rAjyaM praNidhimUlaM hi mantrasAraM pracakSate / rAjJaH prajJAnayukto'pi na mantraM zrotumarhati // 33 . svAminaM tvanuvartanti vRttyarthamiha mantriNaH // 48 -2101 - Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 84. 49 ] mahAbhArate [12. 86.2 sa vinIya madakrodhau mAnamIyAM ca nivRtaH / pramANaM sarvabhUtAnAM yazazcaivApnuyAnmahat // 2 nityaM paJcopadhAtItairmatrayetsaha matribhiH // 49 ____ bRhaspatiruvAca / teSAM trayANAM vividhaM vimarza sAntvamekapadaM zakra puruSaH samyagAcaran / budhyeta cittaM vinivezya tatra / pramANaM sarvabhUtAnAM yazazcaivApnuyAnmahat // 3 svanizcayaM taM paranizcayaM ca etadekapadaM zakra sarvalokasukhAvaham / nivedayeduttaramantrakAle // 50 AcaransarvabhUteSu priyo bhavati sarvadA // 4 dharmArthakAmajJamupetya pRcche yo hi nAbhASate kiMcitsatataM bhRkuTImukhaH / dyukto guruM brAhmaNamuttamArtham / dveSyo bhavati bhUtAnAM sa sAntvamiha nAcaran / 5 niSThA kRtA tena yadA saha syA yastu pUrvamabhiprekSya pUrvamevAbhibhASate / taM tatra mArga praNayedasaktam / / 51 smitapUrvAbhibhASI ca tasya lokaH prasIdati // 6 evaM sadA manayitavyamAhu dAnameva hi sarvatra sAntvenAnabhijalpitam / ye matratattvArthavinizcayajJAH / na prINayati bhUtAni nirvyaJjanamivAzanam / / 7 tasmAttvamevaM praNayeH sadaiva adAtA hyapi bhUtAnAM madhurAmIrayangiram / matraM prajAsaMgrahaNe samartham // 52 sarvalokamimaM zakra sAntvena kurute vaze // 8 na vAmanAH kubja kRzA na khaJjA tasmAtsAntvaM prakartavyaM daNDamAdhitsatAmiha / nAndhA jaDAH strI na napuMsakaM ca / phalaM ca janayatyevaM na cAsyodvijate janaH // 9 na cAtra tiryaGa puro na pazcA sukRtasya hi sAntvasya zlakSNasya madhurasya ca / noz2a na cAdhaH pracareta kazcit // 53 samyagAsevyamAnasya tulyaM jAtu na vidyate // 10 Aruhya vAtAyanameva zUnyaM bhISma uvaac| sthalaM prakAzaM kuzakAzahInam / ityuktaH kRtavAnsarvaM tathA zakraH purodhasA / vAgaNadoSAnparihatya mantraM tathA tvamapi kaunteya samyagetatsamAcara // 11 ___ saMmatrayetkAryamahInakAlam // 54 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pnycaashiititmo'dhyaayH||85|| caturazItitamo'dhyAyaH // 84 // yudhiSThira uvAca / bhISma uvAca / kathaM svidiha rAjendra pAlayanpArthivaH prajAH / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / prati dharma vizeSeNa kIrtimApnoti zAzvatIm // 1 bRhaspatezca saMvAdaM zakrasya ca yudhiSThira // 1 bhISma uvAca / zakra uvAca / vyavahAreNa zuddhena prajApAlanatatparaH / kiM videkapadaM brahmanpuruSaH samyagAcaran / | prApya dharmaM ca kIrti ca lokAvApnetyubhau zuciH // 2 -2102 - Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 86. 3] zAntiparva [ 12. 86. 31 yudhiSThira uvAca / balAtkRtAnAM balibhiH kRpaNaM bahu jalpatAm / kIdRzaM vyavahAraM tu kaizca vyavaharennRpaH / nAtho vai bhUmipo nityamanAthAnAM nRNAM bhavet // 17 etatpRSTo mahAprAjJa yathAvadvaktumarhasi // 3 tataH sAkSivalaM sAdhu dvaidhe vAdakRtaM bhavet / ye caite pUrvakathitA guNAste puruSaM prati / asAkSikamanAthaM vA parIkSyaM tadvizeSataH // 18 naikasminpuruSe hyete vidyanta iti me matiH // 4 aparAdhAnurUpaM ca daNDaM pApeSu pAtayet / bhISma uvAca / udvejayeddhanairRddhAndaridrAnvadhabandhanaiH / / 29 evametanmahAprAjJa yathA vadasi buddhimAna / / vinayairapi durvRttAnprahArairapi pArthivaH / durlabhaH puruSaH kazcidebhirguNagaNairyutaH // 5 . sAntvenopapradAnena ziSTAMzca paripAlayet // 20 kiM tu saMkSepataH zIlaM prayatne neha durlabham / rAjJo vadhaM cikIrSedyastasya citro vadho bhavet / vakSyApi tu yathAmAtyAnyAdRzAMzca kariSyasi // 6 AjIvakasya stenasya varNasaMkarakasya ca // 21 caturo brAhmaNAnvaidyAnpragalbhAnsAttvikAJzucIn / samyakpraNayato daNDaM bhUmipasya vizAM pate / trIMzca zudrAnvinItAMzca zucInkarmaNi pUrvake // 7 yuktasya vA nAstyadharmo dharma eveha zAzvataH // 22 aSTAbhizca guNairyuktaM sUtaM paurANikaM caret / kAmakAreNa daNDaM tu yaH kuryAdavicakSaNaH / pazcAzadvarSavayasaM pragalbhamanasUyakam // 8 sa ihAkIrtisaMyukto mRto narakamApnuyAt // 23 matismRtisamAyuktaM vinItaM samadarzanam / na parasya zravAdeva pareSAM daNDamarpayet / kArye vivadamAnAnAM zaktamartheSvalolupam // 9 AgamAnugamaM kRtvA badhnIyAnmokSayeta vA // 24 vivarjitAnAM vyasanaiH sughoraiH saptabhibhRzam / na tu hanyAnnRpo jAtu dUtaM kasyAMcidApadi / aSTAnAM mantriNAM madhye mantraM rAjopadhArayeta // 10 dUtasya hantA nirayamAvizetsacivaiH saha // 25 tataH saMpreSayedrASTre rASTrAyAtha ca darzayet / yathoktavAdinaM dUtaM kSatradharmarato nRpaH / anena vyavahAreNa draSTavyAste prajAH sadA // 11 yo hanyAtpitarastasya bhrUNahatyAmavApnuyuH // 26 na cApi gUDhaM kArya te grAhyaM kAryopaghAtakam / / kulInaH zIlasaMpanno vAgmI dakSaH priyaMvadaH / kArye khalu vipanne tvAM so'dharmastAMzca pIDayet // 12 yathoktavAdI smRtimAndUtaH syAtsaptabhirguNaiH / / 27 vidraveJcaiva rASTraM te zyenAtpakSigaNA iva / etaireva guNairyuktaH pratIhAro'sya rakSitA / parisravecca satataM naurvizIrNeva sAgare // 13 zirorakSazca bhavati guNairetaiH samanvitaH // 28 prajAH pAlayato'samyagadharmeNeha bhUpateH / dharmArthazAstratattvajJaH saMdhivigrahako bhavet / hAdaM bhayaM saMbhavati svargazcAsya virudhyate // 14 / / matimAndhRtimAndhImArahasyavinigUhitA // 29 atha yo'dharmataH pAti rAjAmAtyo'tha vAtmajaH / kulInaH satyasaMpannaH zakto'mAtyaH prazaMsitaH / dharmAsane niyuktaH sandharmamUlaM nararSabha / / 15 etaireva guNairyuktastathA senApatirbhavet // 30 kAryeSvadhikRtAH sabhyagakurvanto nRpaanugaaH|| vyUhayatrAyudhIyAnAM tattvajJo vikramAnvitaH / AtmAnaM purataH kRtvA yAntyadhaH sahapArthivAH // 16 / varSazItoSNavAtAnAM sahiSNuH pararandhravit // 31 -2103 - Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 86. 32] mahAbhArate [12. 87. 26 vizvAsayetparAMzcaiva vizvasenna tu ksycit| pure janapade caiva sarvadoSAnnivartayet // 11 puDheSvapi hi rAjendra vizvAso na prazasyate // 32 bhANDAgArAyudhAgAraM prayatnenAbhivardhayet / etacchAstrArthatattvaM tu tavAkhyAtaM mayAnagha / nicayAnvardhayetsarvAMstathA yatragadAgadAna // 12 avizvAso narendrANAM guhyaM paramamucyate // 33 kASThalohatuSAGgAradArazRGgAsthivaiNavAn / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi majjAsnehavasAkSaudramauSadhagrAmameva ca // 13 SaDazItitamo'dhyAyaH // 86 // zaNaM sarjarasaM dhAnyamAyudhAni zarAMstathA / dharma mAyu tathA vetraM muJjabalvajadhanvanAn // 14 yudhiSThira uvAca / AzayAnodapAnAzca prabhUtasalilA varAH / kathaMvidhaM puraM rAjA svayamAvastumarhati / niroddhavyAH sadA rAjJA kSIriNazca mahIruhAH // 15 kRtaM vA kArayitvA vA tanme brUhi pitAmaha // 1 satkRtAzca prayatnena AcAryavikpurohitAH / bhISma uvAca / maheSvAsAH sthapatayaH sAMvatsaracikitsakAH // 16 yatra kaunteya vastavyaM saputrabhrAtRbandhunA / prAjJA medhAvino dAntA dakSAH zUrA bahuzrutAH / nyAyyaM tatra paripraSTuM guptiM vRttiM ca bhArata // 2 kulInAH sattvasaMpannA yuktAH sarveSu karmasu // 17 tasmAtte vartayiSyAmi durgakarma vizeSataH / pUjayeddhArmikAnarAjA nigRhIyAdadhArmikAn / zrutvA tathA vidhAtavyamanuSTheyaM ca yatnataH / / 3 niyukhyAca prayatnena sarvavarNAnsvakarmasu // 18 SaDvidhaM durgamAsthAya purANyatha nivezayet / bAhyamAbhyantaraM caiva paurajAnapadaM janam / sarvasaMpatpradhAnaM yadvAhulyaM vApi saMbhavet / / 4 cAraiH suviditaM kRtvA,tataH karma prayojayet // 19 dhanvadurga mahIdurga giridurga tathaiva ca / cArAnmatraM ca kozaM ca matraM caiva vizeSataH / manuSyadurgamabdurga vanadurgaM ca tAni SaT // 5 anutiSThetsvayaM rAjA sarva hyatra pratiSThitam // 20 yatpuraM durgasaMpannaM dhAnyAyudhasamanvitam / udAsInArimitrANAM sarvameva cikIrSitam / dRDhaprAkAraparikhaM hastyazvarathasaMkulam // 6 pure janapade caiva jJAtavyaM cAracakSuSA // 21 vidvAMsaH zilpino yatra nicayAzca susaMcitAH / tatastathA vidhAtavyaM sarvamevApramAdataH / dhArmikazca jano yatra dAkSyamuttamamAsthitaH / / 7 bhaktAnpUjayatA nityaM dviSatazca nigRhNatA // 22 UrjasvinaranAgAzvaM catvarApaNazobhitam / yaSTavyaM kratubhinityaM dAtavyaM cApyapIDayA / prasiddhavyavahAraM ca prazAntamakutobhayam // 8 prajAnAM rakSaNaM kArya na kArya karma garhitam // 23 suprabhaM sAnunAdaM ca suprazastanivezanam / kRpaNAnAthavRddhAnAM vidhavAnAM ca yoSitAm / zUrADhyajanasaMpannaM brahmaghoSAnunAditam // 9 yogakSemaM ca vRttiM ca nityameva prakalpayet // 24 samAjotsavasaMpannaM sdaapuujitdaivtm| AzrameSu yathAkAlaM celabhAjanabhojanam / vazyAmAtyabalo rAjA tatpuraM svayamAvaset / / 10 sadaivopaharedrAjA satkRtyAnavamanya ca // 25 tatra kozaM balaM mitraM vyavahAraM ca vardhayet / | AtmAnaM sarvakAryANi tApase rAjyameva ca / -2104 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 87. 26 ] zAntiparva [12. 88. 19 nivedayetprayatnena tiSThetprahvazca sarvadA // 26 grAmANAM zatapAlAya sarvameva nivedayet // 5 sarvArthatyAginaM rAjA kule jAtaM bahuzrutam / yAni grAmINabhojyAni grAmikastAnyupAnuyAt / pUjayettAdRzaM dRSTvA zayanAsanabhojanaiH // 27 dazapastena bhartavyastenApi dviguNAdhipaH // 6 tasminkurvIta vizvAsaM rAjA ksyaaNcidaapdi|| grAmaM grAmazatAdhyakSo bhoktumarhati satkRtaH / tApaseSu hi vizvAsamapi kurvanti dasyavaH / / 28 / mahAntaM bharatazreSTha susphItajanasaMkulam / tasminnidhInAdadhIta prajJAM paryAdadIta c| tatra hyanekamAyattaM rAjJo bhavati bhArata // 7 na cApyabhIkSNaM seveta bhRzaM vA pratipUjayet // 29 zAkhAnagaramarhastu sahasrapatiruttamam / anyaH kAryaH svarASTreSu pararASTreSu cAparaH / / dhAnyahairaNyabhogena bhoktuM rASTriya udyataH // 8 aTavISvaparaH kAryaH sAmantanagareSu ca // 30 tathA yadvAmakRtyaM syAdvAmikRtyaM ca te svayam / teSu satkArasaMskArAnsaMvibhAgAMzca kArayet / dharmajJaH sacivaH kazcittatprapazyedatandritaH // 9 pararASTrATavIstheSu yathA svaviSaye tathA // 31 nagare nagare ca syAdekaH sarvArthacintakaH / te kasyAMcidavasthAyAM zaraNaM shrnnaarthine| uccaiHsthAne ghorarUpo nakSatrANAmiva grahaH / rAje dadyaryathAkAmaM tApasAH saMzitavratAH // 32 bhavetsa tAnparikAmetsarvAneva sadA svayam // 10 eSa te lakSaNoddezaH saMkSepeNa prakIrtitaH / vikramaM krayamadhvAnaM bhaktaM ca saparivyayam / yAdRzaM nagaraM rAjA svayamAvastumarhati // 33 yogakSemaM ca saMprekSya vaNijaH kArayetkarAn // 11 utpattiM dAnavRttiM ca zilpaM saMprekSya cAsakRt / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sptaashiititmo'dhyaayH|| 87 // zilpapratikarAneva zilpinaH prati kArayet // 12 uccAvacakarA nyAyyAH pUrvarAjJAM yudhiSThira / yathA yathA na hIyeraMstathA kuryAnmahIpatiH // 13 yudhiSThira uvAca / phalaM karma ca saMprekSya tataH sarvaM prakalpayet / rASTraguptiM ca me rAjanrASTrasyaiva ca saMgraham / phalaM karma ca nirhetuM na kazcitsaMpravartayet // 14 samyagjijJAsamAnAya prabrUhi bharatarSabha // 1 yathA rAjA ca kartA ca syAtAM karmaNi bhaaginau| bhISma uvAca / samavekSya tathA rAjJA praNeyAH satataM karAH // 15 rASTraguptiM ca te samyagrASTrasyaiva ca saMgraham / nocchindyAdAtmano mUlaM pareSAM vApi tRSNayA / hanta sarva pravakSyAmi tattvamekamanAH zRNu // 2 IhAdvArANi saMrudhya rAjA saMprItidarzanaH // 16 prAmasyAdhipatiH kAryo dazagrAmyastathAparaH / pradviSyanti parikhyAtaM rAjAnamatikhAdanam / dviguNAyAH zatasyaivaM sahasrasya ca kArayet // 3 pradviSTasya kutaH zreyaH saMpriyo labhate priyam // 17 prAme yAnprAmadoSAMzca grAmikaH paripAlayet / vatsaupamyena dogdhavyaM raassttrmkssiinnbuddhinaa| tAnbrayAddazapAyAsau sa tu viMzatipAya vai // 4 bhRto vatso jAtabalaH pIDAM sahati bhArata // 18 so'pi viMzatyadhipatirvRttaM jAnapade jane / na karma kurute vatso bhRzaM dugdho yudhiSThira / pa.bhA. 264 -2105 - Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 88. 19] mahAbhArate [12. 89.8 rASTramapyatidugdhaM hi na karma kurute mahat / / 19 tasmAtteSu vizeSeNa mRdupUrva samAcaret // 34 yo rASTramanugRhNAti parigRhya svayaM nRpaH / sAntvanaM rakSaNaM dAnamavasthA cApyabhIkSNazaH / saMjAtamupajIvansa labhate sumahatphalam // 20 gominAM pArtha kartavyaM saMvibhAgAH priyANi ca // 35 Apadartha hi nicayAnarAjAna iha cinvate / / ajasramupayoktavyaM phalaM gomiSu sarvataH / rASTraM ca kozabhUtaM syAtkozo vezmagatastathA // 21 prabhAvayati rASTraM ca vyavahAraM kRSi tathA // 36 paurajAnapadAnsarvAnsaMzritopAzritAMstathA / tasmAdgomiSu yatnena prItiM kuryAdvicakSaNaH / yathAzaktyanukampeta sarvAnabhyantarAnapi // 22 dayAvAnapramattazca karAnsaMpraNayanmRdUn // 37 bAhyaM janaM bhedayitvA bhoktavyo madhyamaH sukham / sarvatra kSemacaraNaM sulabhaM tAta gomibhiH / evaM na saMprakupyante janAH sukhitduHkhitaaH||23 / na hyataH sadRzaM kiMciddhanamasti yudhiSThira // 38 prAgeva tu karAdAnamanubhASya punaH punaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi saMnipatya svaviSaye bhayaM rASTra pradarzayet // 24 ___ aSTAzItitamo'dhyAyaH // 8 // iyamApatsamutpannA paracakrabhayaM mahat / api nAntAya kalpeta veNoriva phalAgamaH // 25 arayo me samutthAya bahubhirdasyubhiH saha / yudhiSThira uvAca / idamAtmavadhAyaiva rASTramicchanti bAdhitum // 26 / yadA rAjA samartho'pi kozArthI syAnmahAmate / asyAmApadi ghorAyAM saMprApte dAruNe bhye| kathaM pravarteta tadA tanme brUhi pitAmaha // 1 paritrANAya bhavatAM prArthayiSye dhanAni vaH // 27 bhISma uvAca / pratidAsye ca bhavatAM sarvaM cAhaM bhykssye| yathAdezaM yathAkAlamapi caiva yathAbalam / nArayaH pratidAsyanti yaddhareyurbalAditaH // 28 anuziSyAtprajA rAjA dharmArthI taddhite rtH||2 kalatramAditaH kRtvA nazyetsvaM svayameva hi / yathA tAsAM ca manyeta zreya Atmana eva ca / api cetputradArArthamarthasaMcaya iSyate // 29 tathA dhANi sarvANi rAjA rASTra pravartayet // 3 nandAmi vaH prabhAvena putrANAmiva codaye / madhudohaM duhedrASTra bhramarAnna vipAtayet / yathAzaktyanugRhNAmi rASTrasyApIDayA ca vaH // 30 vatsApekSI duheccaiva stanAMzca na vikuTTayet // 4 Apatsveva ca voDhavyaM bhavadbhiH sadgavairiva / jalaukAvatpibedrASTraM mRdunaiva narAdhipa / na vaH priyataraM kAryaM dhanaM kasyAMcidApadi // 31 vyAghrIva ca haretputramadaSTvA mA patediti / / 5 iti vAcA madhurayA zlakSNayA sopcaaryaa| alpenAlpena deyena vardhamAnaM pradApayet / svarazmInabhyavasRjedyugamAdAya kAlavit // 32 tato bhUyastato bhUyaH kAmaM vRddhiM samAcaret // 6 pracAraM bhRtyabharaNaM vyayaM gogrAmato bhayam / damayanniva damyAnAM zazvadbhAraM pravardhayet / yogakSemaM ca saMprekSya gominaH kArayetkarAn // 33 mRdupUrva prayatnena pAzAnabhyavahArayet // 7 upekSitA hi nazyeyurgomino'raNyavAsinaH / / sakRtpAzAvakIrNAste na bhaviSyanti durdamAH / -2106 - Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 89.8] zAntiparva [ 12. 90.6 uciteneva bhoktavyAste bhaviSyanti yatnataH // 8 / kRSigorakSyavANijyaM yaccAnyatkiMcidIdRzam / tasmAtsarvasamArambho durlabhaH puruSavrajaH / puruSaiH kArayetkarma bahubhiH saha karmimiH // 23 yathAmukhyAnsAntvayitvA bhoktavya itaro janaH // 9 narazcetkRSigorakSyaM vANijyaM cApyanuSThitaH / tatastAnbhedayitvAtha parasparavivakSitAn / saMzayaM labhate kiMttittena rAjA vigIte // 24 bhuJjIta sAntvayitvaiva yathAsukhamayatnataH // 10 dhaninaH pUjayennityaM yAnAcchAdanabhojanaiH / na cAsthAne na cAkAle karAnebhyo'nupAtayet / vaktavyAzcAnugRhNIdhvaM pUjAH saha mayeti ha // 25 AnupUryeNa sAntvena yathAkAlaM yathAvidhi // 11 / aGgametanmahadrAjJAM dhanino nAma bhArata / upAyAnprabravImyetAnna me mAyA vivakSitA / kakudaM sarvabhUtAnAM dhanastho nAtra saMzayaH // 26 anupAyena damayanprakopayati vAjinaH / / 12 / prAjJaH zUro dhanasthazca svAmI dhArmika eva c| pAnAgArANi vezAzca vezadhApaNikAstathA / tapasvI satyavAdI ca buddhimAMzcAbhirakSati // 27 kuzIlavAH sakitavA ye cAnye kecidIdRzAH // 13 / tasmAdeteSu sarveSu prItimAnbhava pArthiva / niyamyAH sarva evaite ye rASTrasyopaghAtakAH / satyamArjavamakrodhamAnRzaMsyaM ca pAlaya // 28 ete rASTra hi tiSThanto bAdhante bhadrikAH prajAH // 14 evaM daNDaM ca kozaM ca mitraM bhUmiM ca lapsyase / na kenacidyAcitavyaH kazcikicidanApadi / satyArjavaparo rAjanmitrakozasamanvitaH // 29 iti vyavasthA bhUtAnAM purastAnmanunA kRtA // 15 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sarve tathA na jIveyurna kuyuH karma cediha / ekonanavatitamo'dhyAyaH // 89 // sarva eva trayo lokA na bhaveyurasaMzayam // 16 prabhuniyamane rAjA ya etAnna niyacchati / bhISma uvAca / bhuGkte sa tasya pApasya caturbhAgAmeti zrutiH / vanaspatInbhakSyaphalAnna chinyurvaSaye tava / tathA kRtasya dharmasya caturbhAgamupAznute // 17 brAhmaNAnAM mUlaphalaM dharmyamAhurmanISiNaH // 1 sthAnAnyetAni saMgamya prasajhe bhuutinaashnH|| brAhmaNebhyo'tiriktaM ca bhuJjIrannitare janAH / kAmaprasaktaH puruSaH kipakArya vivarjayet / / 18 na brAhmaNoparodhena haredanyaH kathaMcana // 2 Apadheva tu yAcenyeSAM nAsti prigrhH|| viprazcettyAgamAtiSThedAkhyAyAvRttikarzitaH / dAtavyaM dharmatastebhyastvanukrozAyArthinA // 19 | parikalpyAsya vRttiH syAtsadArasya narAdhipa // 3 mA te rASTre yAcanakA mA te bhUyuzca dasyavaH / sa cennopanivarteta vAcyo brAhmaNasaMsadi / iSTAdAtAra evaite naite bhUtasya bhAvakAH // 20 kasminnidAnI maryAdAmayaM lokaH kariSyati // 4 / ye bhUtAnyanugRhanti vardhayanti ca ye prjaaH|| asaMzayaM nivarteta na cedvakSyatyataH param / te te rASTre pravartantAM mA bhUtAnAmabhAvakAH // 21 / pUrva parokSaM kartavyametatkaunteya zAsanam // 5 daNDyAste ca mahArAja dhnaadaanpryojnaaH| AhuretajanA brahmanna caitacchraddadhAmyaham / prayogaM kArayeyustAnyathA balikarAMstathA // 22 / nimatyazca bhavedbhogairavRttyA cettadAcaret // 6 52107 - Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 90.7] mahAbhArate [ 12.91.8 kRSigorakSyavANijyaM lokAnAmiha jIvanam / etebhyazcApramattaH syAtsadA yatto yudhiSThira / UvaM caiva trayI vidyA sA bhUtAnbhAvayatyuta // 7 bhAruNDasadRzA hyete nipatanti pramAdyataH // 21 tasyAM prayatamAnAyAM ye syustatparipanthinaH / kaJcitte vaNijo rASTre nodvijante karArditAH / dasyavastadvadhAyeha brahmA kSatramathAsRjat // 8 krINanto bahu vAlpena kAntArakRtanizramAH / / 22 zatrUJjahi prajA rakSa yajasva kratubhirnRpa / kaJcitkRSikarA rASTraM na jahatyatipIDitAH / yudhyasva samare vIro bhUtvA kauravanandana // 9 ye vahanti dhuraM rAjJAM saMbharantItarAnapi // 23 saMrakSyAnpAlayedrAjA yaH sa rAjAryakRttamaH / / ito dattena jIvanti devA pitRgnnaastthaa| ye kecittAnna rakSanti tairartho nAsti kazcana // 10 manuSyoragarakSAMsi vayAMsi pazavastathA // 24 . sadaiva rAjJA boddhavyaM sarvalokAyudhiSThira / eSA te rASTravRttizca rASTraguptizca bhArata / tasmAddhetorhi bhuJjIta manuSyAneva mAnavaH // 11 etamevArthamAzritya bhUyo vakSyAmi pANDava / / 25 antarebhyaH parAnrakSanparebhyaH punarantarAn / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi parAnparebhyaH svAnsvebhyaH sarvAnpAlaya nitydaa||12 navatitamo'dhyAyaH // 9 // AtmAnaM sarvato rakSanarAjA rakSeta medinIm / AtmamUlamidaM sarvamAhurhi viduSo janAH // 13 bhISma uvAca / kiM chidraM ko'nuSaGgo me kiM vAstyavinipAtitam / yAnaGgirAH kSatradharmAnutathyo brhmvittmH| . kuto mAmAsravedoSa iti nityaM vicintayet // 14 mAndhAtre yauvanAzvAya prItimAnabhyabhASata // 1 guptaizcArairanumataiH pRthivImanucArayet / sa yathAnuzazAsainamutathyo brahmavittamaH / sunItaM yadi me vRttaM prazaMsanti na vA punaH / tatte sarvaM pravakSyAmi nikhilena yudhiSThira // 2 kaccidrocejanapade kaccidrASTre ca me yazaH // 15 utathya uvAca / dharmajJAnAM dhRtimatAM saMgrAmeSvapalAyinAm / dharmAya rAjA bhavati na kAmakaraNAya tu / rASTraM ca ye'nujIvanti ye ca rAjJo'nujIvinaH // 16 / mAndhAtarevaM jAnIhi rAjA lokasya rakSitA // 3 amAtyAnAM ca sarveSAM madhyasthAnAM ca sarvazaH / rAjA carati vai dharmaM devatvAyaiva gacchati / ye ca tvAbhiprazaMseyurnindeyuratha vA punaH / na ceddharma sa carati narakAyaiva gacchati // 4 sarvAnsupariNItAMstAnkArayeta yudhiSThira // 17 dharme tiSThanti bhUtAni dharmo rAjani tiSThati / ekAntena hi sarveSAM na zakyaM tAta rocitum / / taM rAjA sAdhu yaH zAsti sa rAjA pRthivIpatiH / / 5 mitrAmitramatho madhyaM sarvabhUteSu bhArata // 18 / rAjA paramadharmAtmA lakSmIvAnpApa ucyate / tulyabAhubalAnAM ca guNairapi niSevinAm / devAzca gahAM gacchanti dharmo nAstIti cocyate // 6 kathaM syAdadhikaH kazcitsa tu bhuJjIta maanvaan||19 / adharme vartamAnAnAmarthasiddhiH pradRzyate / ye carA hycraanshurdNssttraandssttrinnstthaa| tadeva maGgalaM sarvaM lokaH samanuvartate // 7 AzIviSA iva kruddhA bhujagA bhujagAniva // 20 / ucchidyate dharmavRttamadharmo vartate mahAn / -2108 - Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 91. 8] zAntiparva [12. 91. 38 bhayamAhurdivArAnaM yadA pApo na vAryate // 8 tasmAdbudhyasva mAndhAtarmA tvA jahyAtpratApinI // 23 na vedAnanuvartanti vratavanto dvijAtayaH / / do nAma zriyaH putro jajJe'dharmAditi zrutiH / na yajJAMstanvate viprA yadA pApo na vAryate // 9 tena devAsurA rAjannItAH subahuzo vazam // 24 vadhyAnAmiha sarveSAM mano bhavati vihvalam / rAjarSayazca bahavastasmAdbudhyasva pArthiva / manuSyANAM mahArAja yadA pApo na vAryate // 10 rAjA bhavati taM jitvA dAsastena praajitH|| 25 ubhau lokAvabhiprekSya rAjAnamRSayaH svayam / sa yathA darpasahitamadharma nAnusevate / asRjansumahadbhUtamayaM dharmo bhaviSyati // 11 tathA vartasva mAndhAtazciraM cetsthAtumicchasi // 26 yasmindharmo virAjeta taM rAjAnaM pracakSate / mattAtpramattAtpogaNDAdunmattAcca vizeSataH / yasminvilIyate dharmastaM devA vRSalaM viduH // 12 tadabhyAsAdupAvartAdahitAnAM ca sevanAt / / 27 vRSo hi bhagavAndharmo yastasya kurute hyalam / / nigRhItAdamAtyAcca strIbhyazcaiva vizeSataH / vRSalaM taM vidurdevAstasmAddharma na lopayet // 13 parvatAdviSamAdurgAddhastino'zvAtsarIsRpAt / / 28 dharme vardhati vardhanti sarvabhUtAni srvdaa|| etebhyo nityayattaH syAnnaktaM caryAM ca varjayet / tasminhasati hIyante tasmAddharmaM pravardhayet // 14 atyAyaM cAtimAnaM ca dambhaM krodhaM ca varjayet // 29 dhanAtsravati dharmo hi dhAraNAdveti nizcayaH / avijJAtAsu ca strISu klIbAsu svairiNISu ca / akAryANAM manuSyendra sa sImAntakaraH smRtaH // 15 / parabhAryAsu kanyAsu nAcarenmaithunaM nRpaH // 30 prabhavArthaM hi bhUtAnAM dharmaH sRSTaH svayaMbhuvA / kuleSu pAparakSAMsi jAyante varNasaMkarAt / tasmAtpravardhayeddharma prajAnugrahakAraNAt / / 16 apumAMso'GgahInAzca sthUlajihvA vicetsH|| 31 tasmAddhi rAjazArdUla dharmaH zreSTha iti smRtaH / ete cAnye ca jAyante yadA rAjA pramAdyati / sa rAjA yaH prajAH zAsti sAdhukRtpuruSarSabhaH / / 17 | tasmAdrAjJA vizeSeNa vartitavyaM prajAhite // 32 kAmakodhAvanAdRtya dharmamevAnupAlayet / kSatriyasya pramattasya doSaH saMjAyate mahAn / dharmaH zreyaskaratamo rAjJAM bharatasattama // 18 adharmAH saMpravartante prajAsaMkarakArakAH // 33 dharmasya brAhmaNA yonistasmAttAnpUjayetsadA / azIte vidyate zItaM zIte zItaM na vidyate / brAhmaNAnAM ca mAndhAtaH kAmAnkuryAdamatsarI // 19 avRSTirativRSTizca vyAdhizcAvizati prajAH // 34 teSAM hyakAmakaraNAdrAjJaH saMjAyate bhayam / nakSatrANyupatiSThanti grahA ghorAstathApare / mitrANi ca na vardhante tathAmitrIbhavantyapi // 20 utpAtAzcAtra dRzyante bahavo rAjanAzanAH // 35 brAhmaNAnyai tadAsUyAdyadA vairocano bliH| arakSitAtmA yo rAjA prajAzcApi na rakSati / athAsmAcchrIrapAkrAmadyAsminnAsItpratApinI // 21 / prajAzca tasya kSIyante tAzca so'nu vinazyati // 36 tatastasmAdapakramya sAgacchatpAkazAsanam / dvAvAdadAte okasya dvayozca bahavo'pare / atha so'nvatapatpazcAcchriyaM dRSTvA puraMdare // 22 / kumAryaH saMpralupyante tadAhunRpadUSaNam // 37 etatphalamasUyAyA abhimAnasya caabhibho| mamaitaditi naikasya manuSyeSvavatiSThate / -2109 - Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 91. 38] mahAbhArate [12. 92. 26 tyaktvA dharmaM yadA rAjA pramAdamanutiSThati // 38 aviSayatamaM manye mA sma duryalamAsadaH // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi durbalAMstAta budhyethA nityamevAvimAnitAn / ekanavatitamo'dhyAyaH // 91 // mA tvAM durbalacaDhUMSi pradaheyuH sabAndhavam // 14 na hi durbaladagdhasya kule kiNcitprrohti| . utathya uvaac| AmUlaM nirdahatyeva mA sma durbalamAsadaH // 15 kAlavarSI ca parjanyo dharmacArI ca pArthivaH / abalaM vai balAcchreyo yaccAtiSalavadvalam / saMpadyadaiSA bhavati sA bibharti sukhaM prajAH // 1 balasyAbaladagdhasya na kiMcidavaziSyate // 16 yo na jAnAti nihantuM vastrANAM rajako malam / vimAnito hatotkruSTastrAtAraM cenna vindati / raktAni vA zodhayituM yathA nAsti tathaiva saH // 2 amAnuSakRtastatra daNDo hanti narAdhipam // 17 evameva dvijendrANAM kSatriyANAM vizAmapi / mA sma tAta.bale stheyA bAdhiSThA mApi. durbalam / zUdrAzcaturNAM varNAnAM nAnAkarmasvavasthitAH // 3 / mA tvA durbalacakSUSi dhakSyantyagnirivAzrayam // 18 karma zUdre kRSirvaizye daNDanItizca raajni| yAni mithyAbhizastAnAM patantyazrUNi rodatAm / brahmacaryaM tapo mantrAH satyaM cApi dvijAtiSu / / 4 / tAni putrAnpazUnnanti teSAM mithyaabhishaastaam||19 teSAM yaH kSatriyo veda vastrANAmiva shodhnm| yadi nAtmani putreSu na cetpautreSu naptaSu / zIladoSAnvinihantuM sa pitA sa prajApatiH // 5 | na hi pApaM kRtaM karma sadyaH phalati gauriva // 20 kRtaM tretA dvAparazca kalizca bharatarSabha / yatrAbalo vadhyamAnastrAtAraM nAdhigacchati / rAjavRttAni sarvANi rAjaiva yugamucyate // 6 mahAndaivakRtastatra daNDaH patati dAruNaH // 21 cAturvarNya tathA vedAzcAturAzramyameva ca / yuktA yadA jAnapadA bhikSante brAhmaNA iva / sarva pramuhyate hyetadyadA rAjA pramAdyati // 7 abhIkSNaM bhikSudoSeNa rAjAnaM nanti tAdRzAH // 22 rAjaiva kartA bhUtAnAM rAjaiva ca vinAzakaH / / rAjJo yadA janapade bahavo rAjapUruSAH / dharmAtmA yaH sa kartA syAdadharmAtmA vinAzakaH // 8 anayenopavartante tadrAjJaH kilbiSaM mahat // 23 rAjJo bhAryAzca putrAca bAndhavAH suhRdstthaa|| yadA yuktA nayantyarthAnkAmAdarthavazena vA / sametya sarve zocanti yadA rAjA pramAdyati // 9 kRpaNaM yAcamAnAnAM tadrAjJo vaizasaM mahat // 24 hastino'zvAzca gaavshcaapyussttaashvtrgrdbhaaH| mahAvRkSo jAyate vardhate ca adharmavRtte nRpatau sarva sIdanti pArthiva // 10 taM caiva bhUtAni samAzrayanti / durbalAtha balaM sRSTaM dhAtrA mAndhAtarucyate / yadA vRkSazchidyate dahyate vA abalaM tanmahadbhUtaM yasminsarvaM pratiSThitam // 11 ___ tadAzrayA aniketA bhavanti // 25 yacca bhUtaM sa bhajate bhUtA ye ca tadanvayAH / yadA rASTra dharmamagryaM caranti adharmasthe hi nRpatau sarve sIdanti pArthiva // 12 saMskAraM vA rAjaguNaM bruvANAH / durbalasya hi yaccakSurmunerAzIviSasya ca / tairevAdharmazcarito dharmamohA-2110 - Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 92. 26 ] zAntiparva [ 12. 92. 54 tUrNaM jahyAtsukRtaM duSkRtaM ca // 26 yadA samyakpragRhNAti sa rAjJo dharma ucyate // 39 yatra pApA jJAyamAnAzcaranti yamo yacchati bhUtAni sarvANyevAvizeSataH / satAM kalivindati tatra rAjJaH / tasya rAjJAnukartavyaM yantavyA vidhivatprajAH // 40 yadA rAjA zAsti narAnnaziSyA sahasrAkSeNa rAjA hi sarva evopamIyate / na tadrAjyaM vardhate bhUmipAla // 27 sa pazyati hi yaM dharma sa dharmaH puruSarSabha / 41 yazcAmAtyaM mAnayitvA yathArha apramAdena zikSethAH kSamAM buddhiM dhRti matim / mane ca yuddhe ca nRpo niyujhyAt / bhUtAnAM sattvajijJAsAM sAdhvasAdhu ca sarvadA // 42 pravardhate tasya rASTra nRpasya . saMgrahaH sarvabhUtAnAM dAnaM ca madhurA ca vAk / bhuGkte mahIM cApyakhilAM cirAya // 28 paurajAnapadAzcaiva goptavyAH svA yathA prajAH // 43 atrApi sukRtaM karma vAcaM caiva subhASitAm / na jAtvadakSo nRpatiH prajAH zaknoti rakSitum / samIkSya pUjayanarAjA dharma prApnotyanuttamam // 29 bhAro hi sumahAMstAta rAjyaM nAma suduSkaram // 44 saMvibhajya yadA bhuGkte na caanyaanvmnyte| taddaNDavinnRpaH prAjJaH zUraH zaknoti rakSitum / nihanti balinaM dRptaM sa rAjJo dharma ucyate // 30 na hi zakyamadaNDena klIbenAbuddhinApi vA // 45 trAyate hi yadA sarva vAcA kAyena krmnnaa| abhirUpaiH kule jaatairdkssaibhktairbhushrutaiH| putrasyApi na mRSyecca sa rAjJo dharma ucyate // 31 / sarvA buddhIH parIkSethAstApasAzramiNAmapi // 46 yadA zAraNikAnarAjA putravatparirakSati / tatastvaM sarvabhUtAnAM dharma vetsyasi vai param / bhinatti na ca maryAdAM sa rAjJo dharma ucyate // 32 svadeze paradeze vA na te dharmo vinazyati // 47 yadAptadakSiNairyajJairyajate zraddhayAnvitaH / dharmazcArthazca kAmazca dharma evottaro bhavet / kAmadveSAvanAdRtya sa rAjJo dharma ucyate // 33 asmilloke pare caiva dharmavitsukhamedhate // 48 kRpaNAnAthavRddhAnAM yadAzru vyapamArTi vai / tyajanti dArAnprANAMzca manuSyAH pratipUjitAH / harSa saMjanayannRNAM sa rAjJo dharma ucyate // 34 saMgrahazcaiva bhUtAnAM dAnaM ca madhurA ca vAk // 49 vivardhayati mitrANi tathArIzcApakarSati / apramAdazca zaucaM ca tAta bhUtikaraM mahat / saMpUjayati sAdhUMzca sa rAjJo dharma ucyate // 35 etebhyazcaiva mAndhAtaH satataM mA pramAdithAH // 50 satyaM pAlayati prAptyA nityaM bhUmiM prayacchati / apramatto bhavedrAjA chidradarzI parAtmanoH / pUjayatyatithIbhRtyAnsa rAjJo dharma ucyate // 36 nAsya chidraM paraH pazyecchidreSu paramanviyAt // 51 nigrahAnuprahau cobhau yatra syAtAM prtisstthitau|| etadvRttaM vAsavasya yamasya varuNasya ca / asmilloke pare caiva rAjA tatprApnute phalam // 37 rAjarSINAM ca sarveSAM tattvamapyanupAlaya // 52 yamo rAjA dhArmikANAM mAndhAtaH paramezvaraH / tatkuruSva mahArAja vRttaM rAjarSisevitam / saMyacchanbhavati prANAnnasaMyacchaMstu pApakaH // 38 AtiSTha divyaM panthAnamahnAya bharatarSabha / / 53 RtvikpurohitAcAryAnsatkRtyAnavamanya ca / dharmavRttaM hi rAjAnaM pretya ceha ca bhArata / -2111 - Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 92. 54 ] mahAbhArate [ 12.94.3 devarSipitRgandharvAH kIrtayantyamitaujasaH // 54 / / arthAnAmananuSThAtA kAmacArI vikatthanaH / bhISma uvAca / api sarvAM mahIM labdhvA kSiprameva vinazyati // 10 sa evamukto mAndhAtA tenotathyena bhArata / athAdadAnaH kalyANamanasUyurjitendriyaH / kRtavAnavizaGkastadekaH prApa ca medinIm / / 55 vardhate matimAnarAjA srotobhiriva sAgaraH // 11 bhavAnapi tathA sabhyaGmAndhAteva mahIpatiH / na pUrNo'smIti manyeta dharmataH kAmato'rthataH / dharma kRtvA mahIM rakSansvarge sthAnamavApsyasi // 56 buddhito mitratazcApi satataM vasudhAdhipaH // 12 eteSveva hi sarveSu lokayAtrA pratiSThitA / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi etAni zRNvallabhate yazaH kIrti zriyaH prjaaH||13 dvinavatitamo'dhyAyaH // 92 // evaM yo dharmasaMrambhI dharmArthaparicintakaH / arthAnsamIkSyArabhate sa dhruvaM mahadabhute // . 14 yudhiSThira uvAca / adAtA hyanatisneho daNDenAvartayanprajAH / kathaM dharme sthAtumicchanrAjA varteta dhArmikaH / sAhasaprakRtI rAjA kSiprameva vinazyati // 15 pRcchAmi tvA kuruzreSTha tanme brUhi pitAmaha // 1 atha pApaM kRtaM buddhyA na ca pazyatyabuddhimAn / bhISma uvAca / akIrtyApi samAyukto mRto narakamaznute // 16 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / atha mAnayiturdAtuH zuklasya rasavedinaH / gItaM dRSTArthatattvena vAmadevena dhImatA // 2 vyasanaM svamivotpannaM vijighAMsanti mAnavAH // 15 rAjA vasumanA nAma kausalyo balavAJzuciH / yasya nAsti gururdharme na caanyaannupRcchti| .. maharSi paripapraccha vAmadevaM yazasvinam // 3 sukhatatro'rthalAbheSu na ciraM mahadabhute // 18 dharmArthasahitaM vAkyaM bhagavannanuzAdhi mAm / gurupradhAno dharmeSu svayamarthAnvavekSitA / yena vRttena vai tiSThanna cyaveyaM svadharmataH // 4 dharmapradhAno lokeSu suciraM mahadabhute // 19 tamabravIdvAmadevastapasvI japatAM varaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi hemavarNamupAsInaM yayAtimiva nAhuSam // 5 trinavatitamo'dhyAyaH // 93 // dharmamevAnuvartasva na dharmAdvidyate param / dharme sthitA hi rAjAno jayanti pRthivImimAm // 6 vAmadeva uvAca / arthasiddheH paraM dharmaM manyate yo mhiiptiH|| yatrAdharma praNayate durbale balavattaraH / RtAM ca kurute buddhiM sa dharmeNa virocate // 7 tAM vRttimupajIvanti ye bhavanti tadanvayAH // 1 adharmadarzI yo rAjA balAdeva pravartate / / rAjAnamanuvartante taM pApAbhipravartakam / kSipramevApayAto'smAdubhau prathamamadhyamau // 8 avinItamanuSyaM tatkSipraM rASTraM vinazyati // 2 asatpApiSThasacivo vadhyo lokasya dhrmhaa| yadvRttimupajIvanti prakRtisthasya mAnavAH / sahaiva parivAreNa kSipramevAvasIdati // 9 tadeva viSamasthasya svajano'pi.na mRSyate // 3 -2112 - Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 94. 4] zAntiparva [ 12. 94. 33 sAhasaprakRtiryatra kurute kiMcidulbaNam / / ye kecidbhamipatayastAnsarvAnanvavekSayet / azAstralakSaNo rAjA kSiprameva vinazyati / / 4 suhRdbhiranabhikhyAtaistena rAjA na riSyate // 19 yo'tyantAcaritAM vRttiM kSatriyo nAnuvartate / apakRtya balasthasya dUrastho'smIti nAzvaset / jitAnAmajitAnAM ca kSatradharmAdapaiti sH|| 5 zyenAnucaritairyete nipatanti pramAdyataH // 20 dviSantaM kRtakarmANaM gRhItvA nRpatI rnne| dRDhamUlastvaduSTAtmA viditvA balamAtmanaH / yo na mAnayate dveSAtkSatradharmAdapaiti saH // 6 abalAnabhiyuJjIta na tu ye balavattarAH // 21 zaktaH syAtsumukho rAjA kuryAtkAruNyamApadi / vikrameNa mahIM labdhvA prajA dharmeNa pAlayan / priyo bhavati bhUtAnAM na ca vibhrazyate zriyaH // 7 Ahave nidhanaM kuryAdrAjA dharmaparAyaNaH // 22 ... apriyaM yasya kurvIta bhUyastasya priyaM caret / maraNAntamidaM sarvaM neha kiMcidanAmayam / nacireNa priyaH sa syAdyo'priyaH priyamAcaret // 8 tasmAddharme sthito rAjA prajA dharmeNa pAlayet // 23 mRSAvAdaM pariharetkuryAtpriyamayAcitaH / rakSAdhikaraNaM yuddhaM tathA dharmAnuzAsanam / na ca kAmAnna saMrambhAnna dveSAddharmamutsRjet // 9 / matracintyaM sukhaM kAle paJcabhirvardhate mhii|| 24 nApatrapeta prazneSu nAbhibhavyAM giraM sRjet / etAni yasya guptAni sa rAjA rAjasattama / na tvareta na cAsUyettathA saMgRhyate paraH // 10 satataM vartamAno'tra rAjA bhuGkte mahImimAm // 25 priye nAtibhRzaM hRSyedapriye na ca saMjvaret / naitAnyekena zakyAni sAtatyenAnvavekSitum / na muhyedarthakRcchreSu prajAhitamanusmaran / 11 eteSvAptAnpratiSThApya rAjA bhukte mahIM ciram // 26 yaH priyaM kurute nityaM guNato vasudhAdhipaH / dAtAraM saMvibhaktAraM mArdavopagataM zucim / tasya karmANi sidhyanti na ca saMtyajyate shriyaa||12 asaMtyaktamanuSyaM ca taM janAH kurvate priyam // 27 nivRttaM pratikUlebhyo vartamAnamanupriye / yastu niHzreyasaM jJAtvA jJAnaM tatpratipadyate / bhaktaM bhajeta nRpatistadvai vRttaM satAmiha // 13 Atmano matamutsRjya taM loko'nuvidhIyate // 28 aprakIrgendriyaM prAjJamatyantAnugataM zucim / yo'rthakAmasya vacanaM prAtikUlyAnna mRSyate / zaktaM caivAnuraktaM ca yuddhyAnmahati karmaNi // 14 zRNoti pratikUlAni vimanA nacirAdiya / / 29 evameva guNairyukto yo na rajyati bhUmipam / agrAmyacaritAM buddhimatyantaM yo na budhyate / bharturartheSvasUyantaM na taM yuJjIta karmaNi // 15 jitAnAmajitAnAM ca kSatradharmAdapaiti saH // 30 mUDhamaindriyakaM lubdhamanAryacaritaM zaTham / mukhyAnamAtyAnyo hitvA nihInAnkurute priyAn / anatItopadhaM hiMsraM durbuddhimabahuzrutam // 16 sa vai vyasanamAsAdya gAdhamArto na vindati // 31 yaktopAttaM madyarataM yatastrImRgayAparam / yaH kalyANaguNAjJAtIndveSAnnaivAbhimanyate / kArye mahati yo yuJjyAddhIyate sa nRpaH shriyH||17 adRDhAtmA dRDhakrodho nAsyArtho ramate'ntike // 32 rakSitAtmA tu yo rAjA rakSyAnyazcAnurakSati / atha yo guNasaMpannAnhRdayasyApriyAnapi / prajAzca tasya vardhante dhruvaM ca mahadazrute / / 18 / priyeNa kurute vazyAMzciraM yazasi tiSThati // 33 ma. bhA, 265 -2113 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 94. 34 ] mahAbhArate [ 12. 96.6 nAkAle praNayedarthAnnApriye jAtu saMjvaret / na vai dviSantaH kSIyante rAjJo nityamapi nataH / priye nAtibhRzaM hRSyeAjyetArogyakarmaNi // 34 krodhaM niyantuM yo veda tasya dveSTA na vidyate // 9 ke mAnuraktA rAjAna ke bhyaatsmupaashritaaH| yadAryajanavidviSTaM karma tannAcaredbudhaH / madhyasthadoSAH ke caiSAmiti nityaM vicintayet // yatkalyANamabhidhyAyettatrAtmAnaM niyojayet / / 10 na jAtu balavAnbhUtvA durbale vizvasettvacit / nainamanye'vajAnanti nAtmanA paritapyate / bhAruNDasadRzA hyete nipatanti pramAdyataH // 36 kRtyazeSeNa yo rAjA sukhAnyanububhUSati // 11 api sarvairguNairyuktaM bhartAraM priyavAdinam / idaMvRttaM manuSyeSu vartate yo mahIpatiH / abhidruhyati pApAtmA tasmAddhi vibhissejnaat||37 ubhau lokau vinirjitya vijaye saMpratiSThate // 12 etAM rAjopaniSadaM yayAtiH smAha naahussH| bhISma uvAca / manuSyavijaye yukto hanti zatrUnanuttamAn // 38 ityukto vAmadevena sarvaM ttkRtvaannpH| . . iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tathA kurvastvamapyetau loko jetA na saMzayaH // 13 caturnavatitamo'dhyAyaH // 94 // iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pnycnvtitmo'dhyaayH||95|| . vAmadeva uvAca / ayuddhenaiva vijayaM vardhayedvasudhAdhipaH / yudhiSThira uvaac| jaghanyamAhurvijayaM yo yuddhena narAdhipa // 1 atha yo vijigISeta kSatriyaH kSatriyaM yudhi / na cApyalabdhaM lipseta mUle nAtidRDhe sati / kastasya dho vijaya etatpRSTo bravIhi me // 1 na hi durbalamUlasya rAjJo lAbho vidhIyate // 2 bhISma uvAca / yasya sphIto janapadaH saMpannaH priyarAjakaH / saMtuSTapuSTasacivo dRDhamUlaH sa pArthivaH // 3 / sasahAyo'sahAyo vA rASTramAgamya bhUmipaH / yasya yodhAH susaMtuSTAH sAntvitAH sUpadhAsthitAH / brayAdahaM vo rAjeti rakSiSyAmi ca vaH sadA // 2 alpenApi sa daNDena mahIM jayati bhUmipaH // 4 mama dhayaM baliM datta kiM vA mAM pratipatsyatha / paurajAnapadA yasya svanuraktAH supUjitAH / te cettamAgataM tatra vRNuyuH kuzalaM bhavet // 3 sadhanA dhAnyavantazca dRDhamUlaH sa pArthivaH // 5 te cedakSatriyAH santo virudhyeyuH kathaMcana / prabhAvakAlAvadhiko yadA manyeta caatmnH| sarvopAyaniyantavyA vikarmasthA narAdhipa // 4 tadA lipseta medhAvI parabhUmi dhanAnyuta // 6 azaktaM kSatriyaM matvA zastraM gRhNAtyathAparaH / bhogeSvadayamAnasya bhUteSu ca dadyAvataH / trANAyApyasamathaM taM manyamAnamatIva ca // 5 vardhate tvaramANasya viSayo rakSitAtmanaH // 7 yudhiSThira uvAca / takSatyAtmAnamevaiSa vanaM parazunA yathA / atha yaH kSatriyo rAjA kSatriyaM pratyupAvrajet / yaH samyagvartamAneSu sveSu mithyA pravartate // 8 / kathaM sa pratiyoddhavyastanme brUhi pitAmaha // 6 -2114 - Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 96.7] zAntiparva [12. 97. 11 bhISma uvAca / tataH samUlo hriyate nadIkUlAdiva drumaH / nAsaMnaddho nAkavaco yoddhavyaH kSatriyo rnne| athainamabhinindanti bhinnaM kumbhamivAzmani / eka ekena vAcyazca visRjasva kSipAmi ca // 7 tasmAddharmeNa vijayaM kAmaM lipseta bhUmipaH // 21 sa cetsaMnaddha AgacchetsaMnaddhavyaM tato bhavet / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sa cetsasainya AgacchetsasainyastamathAhvayet // 8 SaNNavatitamo'dhyAyaH // 96 // sa cennikRtyA yudhyeta nikRtyA taM prayodhayet / atha ceddharmato yudhyeddharmeNaiva nivArayet // 9 bhISma uvAca / nAzvena rathinaM yAyAdudiyAdrathinaM rthii| . nAdharmeNa mahIM jetuM lipseta jagatIpatiH / vyasane na prahartavyaM na bhItAya jitAya ca // 10 adharmavijayaM labdhvA ko'numanyeta bhUmipaH // 1 neSurlipto na karNI syAdasatAmetadAyudham / adharmayukto vijayo hyadhruvo'svarya eva ca / jayArthameva yoddhavyaM na krudhyedajighAMsataH // 11 sAdayatyeSa rAjAnaM mahIM ca bharatarSabha // 2 sAdhUnAM tu mithobhedAtsAdhuzcedvayasanI bhavet / vizIrNakavacaM caiva tavAsmIti ca vAdinam / savraNo nAbhihantavyo nAnapatyaH kathaMcana // 12 kRtAJjaliM nyastazastraM gRhItvA na vihiMsayet // 3 bhagnazastro vipannAzvazchinnajyo hatavAhanaH / / balenAvajito yazca na taM yudhyeta bhUmipaH / cikitsyaH syAtsvaviSaye prApyo vA svagRhAnbhavet / saMvatsaraM vipraNayettasmAjjAtaH punarbhavet // 4 nivraNo'pi ca bhoktavyaM eSa dharmaH sanAtanaH // 13 nAksiMvatsarAtkanyA spraSTavyA vikramAhRtA / tasmAddharmeNa yoddhavyaM manuH svAyaMbhuvo'bravIt / evameva dhanaM sarvaM yaccAnyatsahasAhRtam // 5 satsu nityaM satAM dharmastamAsthAya na nAzayet // 14 na tu vandhyaM dhanaM tiSThetpibeyuAhmaNAH payaH / yo vai jayatyadharmeNa kSatriyo vrdhmaankH| yuJjIranvApyanaDuhaH kSantavyaM vA tadA bhavet // 6 AtmAnamAtmanA hanti pApo nikRtijIvanaH // 15 rAjJA rAjaiva yoddhavyastathA dharmo vidhIyate / karma caitadasAdhUnAmasAdhu sAdhunA jayet / nAnyo rAjAnamabhyasedarAjanyaH kathaMcana // 7 dharmeNa nidhanaM zreyo na jayaH pApakarmaNA // 16 anIkayoH saMhatayoryadIyAbrAhmaNo'ntarA / nAdharmazcarito rAjansadyaH phalati gauriva / zAntimicchannubhayato na yoddhavyaM tadA bhavet / mUlAnyasya prazAkhAzca dahansamanugacchati // 17 maryAdAM zAzvatI bhindyAbrAhmaNaM yo'bhilakSayet // 8 pApena karmaNaH vittaM labdhvA pApaH prahRSyati / atha cellaGghayedenAM maryAdA kSatriyabruvaH / sa vardhamAnaH steyena pApaH pApe prasajati // 18 aprazasyastadUrdhva syAdanAdeyazca saMsadi // 9 na dharmo'stIti manvAnaH zucInavahasanniva / | yA tu dharmavilopena maryAdAbhedanena ca / azraddadhAnabhAvAcca vinAzamupagacchati / / 19 tAM vRtti nAnuvarteta vijigISurmahIpatiH / sa baddho vAruNaiH pAzairamartya iva manyate / dharmalabdhAddhi vijayAtko lAbho'bhyadhiko bhavet // mahAdatirivAdhmAtaH svakRtena vivardhate // 20 / sahasA nAmya bhUtAni kSiprameva prasAdayet / -2115 - Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 97. 11] mahAbhArate [12. 98. 15 sAntvena bhogadAnena sa rAjJAM paramo nayaH // 11 / abhiyAne ca yuddhe ca rAjA hanti mahAjanam // 1 bhujyamAnA hyayogena svraassttraadbhitaapitaaH| atha sma karmaNA yena lokAJjayati pArthivaH / amitrAnparyupAsIranvyasanaughapratIkSiNaH // 12 vidvaJjijJAsamAnAya prabrUhi bharatarSabha // 2 amitropagrahaM cAsya te kuryuH kSipramApadi / bhISma uvAca / saMduSTAH sarvato rAjanarAjavyasanakAGkiNaH // 13 nigraheNa ca pApAnAM sAdhUnAM pragraheNa ca / nAmitro vinikartavyo nAticchedyaH kthNcn| yajJairdAnaizca rAjAno bhavanti zucayo'malAH // 3 jIvitaM hyapyaticchinnaH saMtyajatyekadA naraH // 14 uparundhanti rAjAno bhUtAni vijayArthinaH / alpenApi hi saMyuktastuSyatyevAparAdhikaH / ta eva vijayaM prApya vardhayanti punaH prajAH // 4 zuddhaM jIvitamevApi tAdRzo bahu manyate // 15 / / apavidhyanti pApAni dAnayajJatapobalaiH / yasya sphIto janapadaH saMpannaH priyarAjakaH / anugraheNa bhUtAnAM puNyameSAM pravardhate / / 5 saMtuSTabhRtyasacivo dRDhamUlaH sa pArthivaH // 16 yathaiva kSetranirdAtA nirdanvai kSetramekadA / RtvikpurohitAcAryA ye cAnye shrutsNmtaaH| hinasti kakSaM dhAnyaM ca na ca dhAnyaM vinazyati // 6 pUjArhAH pUjitA yasya sa vai lokajiducyate // 17 evaM zastrANi muJcanto ghnanti vadhyAnathaikadA / etenaiva ca vRttena mahIM prApa surottamaH / tasyaiSA niSkRtiH kRtsnA bhUtAnAM bhAvanaM punH|| 7 anveva caindra vijayaM vyajigISanta pArthivAH // 18 yo bhUtAni dhanajyAnAdvadhAtklezAcca rakSati / bhUmivarja puraM rAjA jitvA rAjAnamAhave / dasyubhyaH prANadAnAtsa dhanadaH sukhado virAT / / 8 amRtAzcauSadhIH zazvadAjahAra pratardanaH // 19 sa sarvayajJairIjAno rAjAthAbhayadakSiNaiH / agnihotrANyagnizeSaM havirbhAjanameva ca / anubhUyeha bhadrANi prApnotIndrasalokatAm / / 9 / AjahAra divodAsastato viprakRto'bhavat / / 20 brAhmaNArthe samutpanne yo'bhiniHsRtya yudhyate / sarAjakAni rASTrANi nAbhAgo dakSiNAM dadau / AtmAnaM yUpamucchritya sa yajJo'nantadakSiNaH / / 10 anyatra zrotriyasvAcca tApasasvAcca bhArata // 21 abhIto vikirazatrUnpratigRhNazarAMstathA / uccAvacAni vRttAni dharmajJAnAM yudhiSThira / na tasmAtridazAH zreyo bhudhi pazyanti kiMcana // 11 AsanrAjJAM purANAnAM sarvaM tanmama rocate / / 22 tasya yAvanti zastrANi tvacaM bhindanti sNyuge| sarvavidyAtirekAdvA jayamicchenmahIpatiH / tAvataH so'zrute lokAnsarvakAmaduho'kSayAn // 12 na mAyayA na dambhena ya icchedbhutimAtmanaH // 23 na tasya rudhiraM gAtrAdAvedhebhyaH pravartate / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sa ha tenaiva raktena sarvapApaiH pramucyate // 13 saptanavatitamo'dhyAyaH // 97 // yAni duHkhAni sahate vraNAnAmabhitApane / na tato'sti tapo bhUya iti dharmavido viduH||14 yudhiSThira uvAca / pRSThato bhIravaH saMkhye vartante'dhamapUruSAH / kSatradharmAnna pApIyAndharmo'sti bharatarSabha / zUrAccharaNamicchantaH parjanyAdiva jIvanam // 15 -2116 Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 98. 16] zAntiparva [ 12. 99. 11 99 yadi zUrastathA kSeme pratirakSettathA bhaye / so yodhaH paraM tyaktumAviSTastyaktajIvitaH / pratirUpaM janAH kuryurna ca tadvartate tathA // 16 prApnotIndrasya sAlokyaM zUraH pRSThamadarzayan // 31 yadi te kRtamAjJAya namaskuryuH sadaiva tam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yuktaM nyAyyaM ca kuryuste na ca tadvartate tathA // 17 aSTanavatitamo'dhyAyaH // 98 // puruSANAM samAnAnAM dRzyate mahadantaram / saMgrAme'nIkavelAyAmutkruSTe'bhipatatsu ca // 18 yudhiSThira uvAca / patatyabhimukhaH zUraH parAnbhIruH palAyate / ke lokA yudhyamAnAnAM zUrANAmanivartinAm / AsthAyAsvaya'madhvAnaM sahAyAnviSame tyajan / / 19 bhavanti nidhanaM prApya tanme brUhi pitAmaha // 1 mA sma tAMstAdRzAMstAta janiSThAH puruSAdhamAn / ye sahAyAnraNe hitvA svastimanto gRhAnyayuH // 20 bhISma uvAca / asvasti tebhyaH kurvanti devA indrpurogmaaH| atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / tyAgena yaH sahAyAnAM svAnprANAMstrAtumicchati // 21 ambarISasya saMvAdamindrasya ca yudhiSThira // 2 taM hanyuH kASThaloSTairvA daheyurvA kttaagninaa| ambarISo hi nAbhAgaH svarga gatvA sudurlabham / pazuvanmArayeyurvA kSatriyA ye syurIdRzAH / / 22 dadarza suralokasthaM zakreNa sacivaM saha // 3 adharmaH kSatriyasyaiSa yacchayyAmaraNaM bhavet / sarvatejomayaM divyaM vimAnavaramAsthitam / visRjamzleSmapittAni kRpaNaM paridevayan / / 23 uparyupari gacchantaM svaM vai senApati prabhum // 4 avikSatena dehena pralayaM yo'dhigacchati / sa dRSTvopari gacchantaM senApatimudAradhIH / kSatriyo nAsya tatkarma prazaMsanti purAvidaH // 24 RddhiM dRSTvA sudevasya vismitaH prAha vAsavam // 5 na gRhe maraNaM tAta kSatriyANAM prazasyate / sAgarAntAM mahIM kRtsnAmanuziSya yathAvidhi / zauTIrANAmazauTIramadhayaM kRpaNaM ca tat / / 25 cAturvarNya yathAzAstraM pravRtto dharmakAmyayA // 6 idaM duHkhamaho kaSTaM pApIya iti niSTanan / brahmacaryeNa ghoreNa aacaarykulsevyaa| pratidhvastamukhaH pUtiramAtyAnbahu zocayan // 26 vedAnadhItya dharmeNa rAjazAstraM ca kevalam // 7 arogANAM spRhayate muhurmRtyumapIcchati / atithInannapAnena pitRRzca svadhayA tathA / vIro dRpto'bhimAnI ca nedRzaM mRtyumarhati // 27 / / RSInsvAdhyAyadIkSAbhirdevAnyajJairanuttamaiH // 8 raNeSu kadanaM kRtvA jJAtibhiH privaaritH| kSatradharme sthito bhUtvA yathAzAstraM yathAvidhi / tIkSNaiH zastraiH subikliSTaH kSatriyo mRtyumarhati // 28 udIkSamANaH pRtanAM jayAmi yudhi vAsava // 9 zUro hi satyamanyubhyAmAviSTo yudhyate bhRzam / devarAja suvo'yaM mama senApatiH purA / kRtyamAnAni gAtrANi parainaivAvabudhyate // 29 AsIdyodhaH prazAntAtmA so'yaM kasmAdatIva maam|| sa saMkhye nidhanaM prApya prazastaM lokapUjitam / nAnena kratubhirmukhyairiSTaM naiva dvijAtayaH / khadharma vipulaM prApya zakrasyaiti salokatAm // 30 | tarpitA vidhivacchaka so'yaM kasmAdatIva mAm // 11 - 2117 - Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 99. 12 ] mahAbhArate [ 12. 99. 39 indra uvAca / iDopahUtaM krozanti kuJjarA aGkazeritAH / etasya vitatastAta sudevasya babhUva ha / vyAghuSTatalanAdena vaSaTkAreNa pArthiva / saMgrAmayajJaH sumahAnyazcAnyo yudhyate naraH / / 12 udgAtA tava saMgrAme trisAmA dundubhiH smRtaH // 25 saMnaddho dIkSitaH sarvo yodhaH prApya camUmukham / brahmasve hriyamANe yaH priyAM yuddhe tanuM tyajet / yuddhayajJAdhikArastho bhavatIti vinizcayaH // 13 AtmAnaM yUpamuchitya sa yajJo'nantadakSiNaH // 26 ambarISa uvAca / / bharturarthe tu yaH zUro vikramedvAhinImukhe / kAni yajJe havIMSyatra kimAjyaM kA ca dkssinnaa| bhayAnna ca nivarteta tasya lokA yathA mama // 27 RtvijazcAtra ke proktAstanme brUhi zatakrato // 14 nIlacandrAkRtaiH khaDgabahubhiH parighopamaiH / indra uvAca / yasya vedipastIrNA tasya lokA yathA mama // 28 RtvijaH kuJjarAstatra vaajino'dhvryvstthaa|| yastu nAvekSate kaMcitsahAyaM vijaye sthitaH / havIMSi paramAMsAni rudhiraM tvAjyameva ca // 15 vigAhya vAhinImadhyaM tasya lokA yathA mama // 29 sRgAlagRdhrakAkolAH sadasyAstatra satriNaH / yamya tomarasaMghATA bherImaNDUkakacchapA / AjyazeSaM pibantyete haviH prAznanti cAdhvare // 16 vIrAsthizarkarA durgA mAMsazoNitakardamA // 30 prAsatomarasaMghAtAH khaDgazaktiparazvadhAH / asicarmaplavA sindhuH kezazaivalazAdvalA / jvalanto nizitAH pItAH sucastasyAtha strinnH||17 azvanAgarathaizcaiva saMbhinnaiH kRtasaMkramA / / 31 cApavegAyatastIkSNaH parakAyAvadAraNaH / patAkAdhvajavAnIrA htvaahnvaahinii| RjuH sunizitaH pItaH sAyako'sya suvo mahAn // zoNitodA susaMpUrNA dustarA pAragainaraiH // 32 dvIpicavinaddhazca nAgadantakRtatsaruH / hatanAgamahAnakA paralokavahAzivA / hastihastagataH khaDgaH sphyo bhavettasya sNyuge||19 RSTikhaDgadhvajAnUkA gRdhrakaGkavaDaplavA // 33 jvalitairnizitaiH pItaiH prAsazaktiparazvadhaiH / puruSAdAnucaritA bhIrUNAM kazmalAvahA / zaikyAyasamayaistIkSNairabhighAto bhavedvasu // 20 nadI yodhamahAyajJe tadasyAvabhRthaM smRtam // 34 AvegAdyattu rudhiraM saMgrAme syandane bhuvi / / vedI yasya tvamitrANAM zirobhiravakIryate / sAsya pUrNAhutihotre samRddhA sarvakAmadhuk // 21 / azvaskandhairgajaskandhaistasya lokA yathA mama // 35 chindhi bhindhIti yasyaitacchrayate vAhinImukhe / patnIzAlA kRtA yasya pareSAM vAhinImukham / sAmAni sAmagAstasya gAyanti yamasAdane // 22 havirdhAnaM svavAhinyastadasyAhurmanISiNaH // 36 havirdhAnaM tu nasyAhuH pareSAM vAhinImukham / sadazcAntarayodhAgnirAgnIdhrazcottarAM dizam / kuJjarANAM hayAnAM ca varmiNAM ca smuccyH|| zatrusenAkalatrasya sarvalokAnadUrataH // 37 agniH zyenacito nAma tasya yajJe vidhIyate // 23 / yadA tUbhayato vyUho bhvtyaakaashmgrtH| uttiSThati kabandho'tra sahasra nihate tu yH| sAsya vedI tathA yajJe nityaM vedAstrayo'gnayaH // 38 sa yUpastasya zUrasya khAdiro'STAzrirucyate // 24 / yastu yodhaH parAvRttaH saMtrasto hanyate paraiH / -2118 - Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 99. 39] zAntiparva [12. 100. 16 apratiSThaM sa narakaM yAti nAstyatra saMzayaH // 39 yajJopavItI saMgrAme janako maithilo yathA / yasya zoNitavegena nadI syAtsamabhiplutA / yodhAnuddharSayAmAsa tannibodha yudhiSThira // 2 kezamAMsAsthisaMkIrNA sa gacchetparamAM gatim // 40 janako maithilo rAjA mahAtmA sarvatattvavit / yastu senApatiM hatvA tadyAnamadhirohati / yodhAnsvAndarzayAmAsa svarga narakameva ca // 3 sa viSNuvikramakAmI bRhaspatisamaH kratuH // 41 abhItAnAmime lokA bhAsvanto hanta pazyata / nAyakaM vA pramANaM vA yo vA syAttatra pUjitaH / / pUrNA gandharvakanyAbhiH sarvakAmaduho'kSayAH // 4 jIvanAhaM nigRhNAti tasya lokA yathA mama // 42 ime palAyamAnAnAM narakAH pratyupasthitAH / Ahave nihataM zUraM na zoceta kdaacn| / akIrtiH zAzvatI caiva patitavyamanantaram // 5 azocyo hi hataH zUraH svargaloke mahIyate // 43 tAndRSTvArInvijayato bhUtvA saMtyAgabuddhayaH / na hyannaM nodakaM tasya na snAnaM nApyazaucakam / narakasyApratiSThasya mA bhUta vazavartinaH // 6 hatasya kartumicchanti tasya lokAzRNuSva me // 44 tyAgamUlaM hi zUrANAM svargadvAramanuttamam / parApsaraHsahasrANi zaramAyodhane hatama / / ityuktAste nRpatinA yodhAH parapuraMjaya / / 7 tvaramANA hi dhAvanti mama bhartA bhavediti // 45 vyajayanta raNe zatrUnharSayanto janezvaram / etattapazca puNyaM ca dharmazcaiva sanAtanaH / tasmAdAtmavatA nityaM sthAtavyaM raNamUrdhani // 8 catvArazcAzramAstasya yo yuddhe na palAyate // 46 gajAnAM rathino madhye rathAnAmanu sAdinaH / vRddhaM balaM na hantavyaM naiva strI na ca vai dvijaH / sAdinAmantarA sthApyaM pAdAtamiha daMzitam // 9 tRNapUrNamukhazcaiva tavAsmIti ca yo vadet // 47 ya evaM vyUhate rAjA sa nityaM jayate dviSaH / ahaM vRtraM balaM pAkaM zatamAyaM virocanam / tasmAdevaM vidhAtavyaM nityameva yudhiSThira // 10 durAvArya ca namuciM naikamAyaM ca zambaram // 48 sarve sukRtamicchantaH suyuddhenAtimanyavaH / vipracittiM ca daiteyaM danoH putrAMzca sarvazaH / / kSobhayeyuranIkAni sAgaraM makarA iva // 11 prahlAdaM ca nihatyAjau tato devAdhipo'bhavam // 49 harSayeyurviSaNNAMzca vyavasthApya parasparam / . bhISma uvAca / jitAM ca bhUmi rakSeta bhagnAnnAtyanusArayet // 12 ityetacchakravacanaM nizamya pratigRhya c| punarAvartamAnAnAM nirAzAnAM ca jIvite / yodhAnAmAtmanaH siddhimambarISo'bhipannavAn / / 50 na vegaH susaho rAjastasmAnnAtyanusArayet // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi na hi prahartumicchanti zUrAH prAdravatAM bhayAt / ekonshttmo'dhyaayH|| 99 // tasmAtpalAyamAnAnAM kuryAnnAtyanusAraNam // 14 100 carANAmacarA hyannamadaMSTrA daMSTriNAmapi / bhISma uvAca / apANayaH pANimatAmannaM zUrasya kAtarAH // 15 atrApyudAharatImamitihAsaM purAtanam / samAnapRSThodarapANipAdAH pratardano maithilazca saMgrAmaM yatra cakratuH // 1 ___ pazcAcchUraM bhIravo'nuvrajanti / - 2119 - Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 100. 16] mahAbhArate [12. 101. 22 ato bhayArtAH praNipatya bhUyaH abhinItAni zastrANi yodhAzca kRtnishrmaaH|| 8 kRtvAJjalInupatiSThanti zUrAn // 16 caitryAM vA mArgazIyAM vA senAyogaH prazasyate / zUravAhuSu loko'yaM lambate putravatsadA / pakkasasyA hi pRthivI bhavatyambumatI tathA // 9 tasmAtsarvAsvavasthAsu zUraH saMmAnamarhati // 17 naivAtizIto nAtyuSNaH kAlo bhavati bhArata / na hi zauryAtparaM kiMcitriSu lokeSu vidyate / / tasmAttadA yojayeta pareSAM vyasaneSu vaa| zUraH sarva pAlayati sarvaM zUre pratiSThitam // 18 eteSu yogAH senAyAH prazastAH paravAdhane // 10 jalavAMstRNavAnmArgaH samo gamyaH prazasyate / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi zatatamo'dhyAyaH // 10 // cArairhi vihitAbhyAsaH kuzalairvanagocaraiH // 11 navyAraNyairna zakyeta gantuM mRgagaNairiva / tasmAtsarvAsu senAsu yojayanti jayArthinaH // 12 yudhiSThira uvAca / AvAsastoyavAndurgaH paryAkAzaH prazasyate / yathA jayArthinaH senAM nayanti bharatarSabha / pareSAmupasarpANAM pratiSedhastathA bhavet // 13 ISaddharma prapIDyApi tanme brUhi pitAmaha // 1 AkAzaM tu vanAbhyAze manyante guNavattaram / bhISma uvAca / bahubhirguNajAtaistu ye yuddhakuzalA janAH // 14 satyena hi sthitA dharmA upapattyA tathApare / upanyAso'pasarpANAM padAtInAM ca gRhanam / sAdhvAcAratayA kecittathaivopayikA api / atha zatrupratIghAtamApadarthaM parAyaNam // 15 upAyadharmAnvakSyAmi siddhArthAnarthadharmayoH // 2 saptarSInpRSThataH kRtvA yudhyeranacalA iva / nirmaryAdA dasyavastu bhavanti paripanthinaH / anena vidhinA rAjaJjigISetApi durjayAn / / 16 teSAM prativighAtArthaM pravakSyAmyatha naigamam / yato vAyuryataH sUryo yataH zukrastato jyH|| kAryANAM saMprasiddhyarthaM tAnupAyAnnibodha me // 3 pUrva pUrva jyAya eSAM saMnipAte yudhiSThira // 17 ubhe prajJe veditavye RjvI vakrA ca bhArata / akardamAmanudakAmamaryAdAmaloSTakAm / jAnanvakrAM na seveta pratibAdheta cAgatAm / / 4 azvabhUmi prazaMsanti ye yuddhakuzalA janAH // 18 amitrA eva rAjAnaM bhedenopacarantyuta / samA nirudakAkAzA rathabhUmiH prazasyate / tAM rAjAM nikRtiM jAnanyathAmitrAnprabAdhate // 5 nIcadrumA mahAkakSA sodakA hastiyodhinAm // 19 gajAnAM pArzvacarmANi govRSAjagarANi c| bahudurgA mahAvRkSA vetrvennubhiraastRtaa| zalyakaGkaTalohAni tanutrANi matAni ca // 6 padAtInAM kSamA bhUmiH parvatopavanAni ca // 20 zitapItAni zastrANi saMnAhAH pItalohitAH / padAtibahulA senA dRDhA bhavati bhArata / nAnAraJjanaraktAH syuH patAkAH ketavazca te // 7 rathAzvabahulA senA sudineSu prazasyate // 21 RSTayastomarAH khaDgA nizitAzca parazvadhAH / / padAtinAgabahulA prAvRTkAle prazasyate / / phalakAnyatha carmANi pratikalpyAnyanekazaH / guNAnetAnprasaMkhyAya dezakAlau prayojayet // 22 --2120 - shH| Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 101. 23 ] zAntiparva [ 12. 102. 2 evaM saMcintya yo yAti tithinksstrpuujitH| sA bhIrUNAM parAnyAti zUrastAmadhigacchati // 37 vijayaM labhate nityaM senAM samyakprayojayan // 23 te vayaM svargamicchantaH saMgrAme tyaktajIvitAH / prsunaaNstRssitaashraantaanprkiirnnaannaabhighaatyet| jayanto vadhyamAnA vA prAptumarhAma sadgatim // 38 mokSe prayANe calane pAnabhojanakAlayoH // 24 evaM saMzaptazapathAH samabhityaktajIvitAH / atikSiptAnvyatikSiptAnvihatAnpratanUkRtAn / amitravAhinIM vIrAH saMpragAhantyabhIravaH // 39 suvisambhAnkRtArambhAnupanyAsapratApitAn / agrataH puruSAnIkamasicarmavatAM bhavet / bahizcarAnupanyAsAnkRtvA vezmAnusAriNaH // 25 pRSThataH zakaTAnIkaM kalatraM madhyatastathA // 40 pAraMparyAgate dvAre ye kecidanuvartinaH / pareSAM pratighAtArtha padAtInAM ca gRhanam / paricaryAvaroddhAro ye ca kecana valginaH // 26 api hyasminpare gRddhA bhaveyurye purogamAH // 41 anIkaM ye prabhindanti bhinnaM ye sthagayanti ca / ye purastAdabhimatAH sattvavanto manasvinaH / samAnAzanapAnAste kAryA dviguNavetanAH / / 27 te pUrvamabhivarterastAnanvagitare janAH // 42 dazAdhipatayaH kAryAH shtaadhiptystthaa|| api coddharSaNaM kArya bhIrUNAmapi yatnataH / teSAM sahasrAdhipatiM kuryAcchramatandritam // 28 skandhadarzanamAtraM tu tiSTheyurvA samIpataH // 43 yathAmukhyaM saMnipAtya vaktavyAH sma zapAmahe / saMhatAnyodhayedalpAnkAmaM vistArayedbahUn / yathA jayArthaM saMgrAme na jahyAma parasparam // 29 sUcImukhamanIkaM syAdalpAnAM bahubhiH saha // 44 ihaiva te nivartantAM ye naH kecana bhIravaH / saMprayuddhe prahRSTe vA satyaM vA yadi vAnRtam / na ghAtayeyuH pradaraM kurvANAstumule sati // 30 pragRhya bAhUnkrozeta bhagnA bhagnAH parA iti // 45 AtmAnaM ca svapakSaM ca palAyanhanti sNyuge| AgataM no mitrabalaM praharadhvamabhItavat / dravyanAzo vadho'kIrtirayazazca palAyane / / 31 zabdavanto'nudhAveyuH kurvanto bhairavaM ravam // 46 amanojJAsukhA vAcaH puruSasya palAyataH / kSveDAH kilakilAH zaGkhAH krakacA goviSANikAn / pratispandauSThadantasya nyastasarvAyudhasya ca // 32 bherImRdaGgapaNavAnnAdayeyuzca kuJjarAn // 47 hitvA palAyamAnasya sahAyAnprANasaMzaye / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi amitrairanubaddhasya dviSatAmastu nastathA // 33 ekAdhikazatatamo'dhyAyaH // 101 // manuSyApasadA hyete ye bhavanti parAGmukhAH / rAzivardhanamAtrAste naiva te pretya no iha // 34 yudhiSThira uvAca / amitrA hRSTamanasaH pratyudyAnti palAyinam / kiMzIlAH kiMsamutthAnAH kathaMrUpAzca bhArata / jayinaM suhRdastAta vandanairmaGgalena ca // 35 kiMsaMnAhAH kathaMzastrA janAH syuH saMyuge nRpa // 1 yasya sma vyasane rAjannanumodanti zatravaH / bhISma uvAca / tadasahyataraM duHkhamahaM manye vadhAdapi // 36 / yathAcaritamevAtra zastrapatraM vidhIyate / zriyaM jAnIta dharmasya mUlaM sarvasukhasya ca / / / AcArAdeva puruSastathA karmasu vartate // 2 ma. bhA. 266 -2121 - 102 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 102. 3] mahAbhArate [12. 103.0 gAndhArAH sindhumauvIrA nakharaprAsayodhinaH / ugrasvanA manyumanto yuddheSvArAvasAriNaH / AbhIravaH subalinastadbalaM sarvapAragam // 3 adharmajJAvaliptAzca ghorA raudrapradarzinaH // 18 . sarvazastreSu kuzalAH sattvavanto ghuzInarAH / tyaktAtmAnaH sarva ete antyajA hyanivartinaH / prAcyA mAtaGgayuddheSu kuzalAH zaThayodhinaH // 4 puraskAryAH sadA sainye hanyante nanti cApi te||19 tathA yavanakAmbojA mathurAmabhitazca ye / adhArmikA bhinnavRttAH sAdhvevaiSAM parAbhavaH / ete niyuddhakuzalA dAkSiNAtyAsicarmiNaH // 5 evameva prakupyanti rAjJo'pyete hyabhIkSNazaH // 20 sarvatra zUrA jAyante mahAsattvA mahAbalAH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi prAya eSa samuddiSTo lakSaNAni tu me zRNu // 6 dvayadhikazatatamo'dhyAyaH // 102 // siMhazArdUlavAr3etrAH siMhazArdUlagAminaH / 103 pArAvatakuliGgAkSAH sarve zUrAH pramAthinaH // 7 yudhiSThira uvAca / mRgasvarA dvIpinetrA RSabhAkSAstathApare / jaicyA vA kAni rUpANi bhavanti puruSarSabha / pravAdinaH sucaNDAzca krodhinaH kiMnarIsvanAH // 8 | pRtanAyAH prazastAni tAnIhecchAmi veditum // 1 meghasvanAH kruddhamukhAH kecitkarabhanisvanAH / bhISma uvAca / jihmanAsAnujaGghAzca dUragA dUrapAtinaH // 9 jaicyA vA yAni rUpANi bhavanti puruSarSabha / biDAlakubjAstanavastanukezAstanutvacaH / pRtanAyAH prazastAni tAni vakSyAmi sarvazaH // 2 zUrAzcapalacittAzca te bhavanti durAsadAH // 10 daivaM pUrva vikurute mAnuSe kAlacodite / godhAnimIlitAH kecinmRduprakRtayo'pi ca / tadvidvAMso'nupazyanti jJAnadIpeNa cakSuSA // 3 turaMgagatinirghoSAste narAH pArayiSNavaH // 11 prAyazcittavidhiM cAtra japahomAzca tdvidH| susaMhatAH pratanavo vyUDhoraskAH susNsthitaaH| maGgalAni ca kurvantaH zamayantyahitAnyapi // 4 pravAditena nRtyanti hRSyanti kalaheSu ca // 12 udIrNamanaso yodhA vAhanAni ca bhArata / gambhIrAkSA niHsRtAkSAH piGgalA bhRkuTImukhAH / yasyAM bhavanti senAyAM dhruvaM tasyAM jayaM vadet // 5 nakulAkSAstathA caiva sarve zUrAstanutyajaH // 13 anvenAM vAyavo vAnti tathaivendradhanUMSi ca / jihmAkSAH pralalATAzca nirmAMsahanavo'pi ca / anuplavante meghAzca tathAdityasya razmayaH // 6 vakrabAhaGgalIsaktAH kRzA dhamanisaMtatAH // 14 gomAyavazcAnulomA vaDA gRdhrAzca sarvazaH / pravizantyativegena saMparAye'bhyupasthite / AcareyuryadA senAM tadA siddhiranuttamA // 7 vAraNA iva saMmattAste bhavanti durAsadAH // 15 prasannabhAH pAvaka UrdhvarazmiH dIptasphuTitakezAntAH sthUlapArzvahanUmukhAH / ___ pradakSiNAvartazikho vidhUmaH / unnatAMsAH pRthugrIvA vikaTAH sthuulpinnddikaaH|| 16 puNyA gandhAzcAhutInAM pravAnti udvRttAzcaiva sugrIvA vinatA vihagA iva / jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH // 8 piNDazIrSA hivaktrAzca vRSadaMzamukhA iva // 17 gambhIrazabdAzca mahAsvanAzca. -2122 - Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 103. 9.] zAntiparva [12. 103. 34 zaGkhAzca bheryazca nadanti yatra / udArasArA mahatI rurusaMghopamA camaH // 19 yuyutsavazvApratIpA bhavanti parasparajJAH saMhRSTAssyaktaprANAH sunizcitAH / jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH // 9 api pazcAzatiH zUrA mRdganti paravAhinIm // 20 iSTA mRgAH pRSThato vAmatazca atha vA pazca SaT sapta sahitAH kRtnishcyaaH| saMprasthitAnAM ca gamiSyatAM ca / kulInAH pUjitAH samyagvijayantIha zAtravAn // 21 jighAMsatAM dakSiNAH siddhimAhu saMnipAto na gantavyaH zakye sati kathaMcana / ye tvagrataste pratiSedhayanti // 10 sAntvabhedapradAnAnAM yuddhamuttaramucyate // 22 maGgalyazabdAH zakunA vadanti saMsarpaNAddhi senAyAM bhayaM bhIrUnprabAdhate / haMsAH krauzvAH zatapatrAzca cASAH / vanAdiva prajvalitAdiyaM ka nu patiSyati // 23 hRSTA yodhAH sattvavanto bhavanti abhiprayAtAM samitiM jJAtvA ye pratiyAntyatha / jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH // 11 teSAM spandanti gAtrANi yodhAnAM viSayasya c||24 zastraiH patraiH kavacaiH ketubhizca viSayo vyathate rAjansarvaH sasthANujaGgamaH / ___ subhAnubhirmukhavaNaizca yUnAm / zastrapratApataptAnAM majjA sIdati dehinAm / / 25 bhrAjiSmatI duSpratiprekSaNIyA teSAM sAntvaM karamizraM praNetavyaM punaH punaH / yeSAM camUste'bhibhavanti zatrUn // 12 saMpIDyamAnA hi pare yogamAyAnti sarvazaH // 26 zuzrUSavazvAnabhimAninazca antarANAM ca bhedArtha cArAnabhyavacArayet / ____ parasparaM sauhRdamAsthitAzca / yazca tasmAtparo rAjA tena saMdhiH prazasyate // 27 yeSAM yodhAH zaucamanuSThitAzca na hi tasyAnyathA pIDA zakyA kartuM tthaavidhaa| jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH // 13 yathA sArdhamamitreNa sarvataH pratibAdhanam // 28 zabdAH sparzAstathA gandhA vicaranti mnHpriyaaH| kSamA vai sAdhumAyA hi na hi sAdhvakSamA sadA / dhairya cAvizate yodhAnvijayasya mukhaM tu tat // 14 kSamAyAzcAkSamAyAzca viddhi pArtha prayojanam // 29 iSTo vAmaH praviSTasya dakSiNaH pravivikSataH / vijitya kSamamANasya yazo rAjJo'bhivardhate / pazcAtsaMsAdhayatyarthaM purastAtpratiSedhati // 15 mahAparAdhA hyapyasminvizvasanti hi zatravaH // 30 saMbhRtya mahatIM senAM caturaGgAM yudhiSThira / manyate karzayitvA tu kSamA sAdhviti zambaraH / sAmnaivAvartane pUrva prayatethAstato yudhi // 16 asaMtaptaM tu yahAru pratyeti prakRtiM punaH // 31 jaghanya eSa vijayo yAddhaM nAma bhArata / naitatprazaMsantyAcAryA na ca sAdhu nidarzanam / yAdRcchiko yudhi jayo daivo veti vicAraNam // 17 aklezenAvinAzena niyantavyAH svaputravat // 32 apAmiva mahAvegavastA mRgagaNA iva / dveSyo bhavati bhUtAnAmugro rAjA yudhiSThira / durniryitamA caiva prabhagnA mahatI camUH // 18 mRdumapyavamanyante tasmAdubhayabhAgbhavet // 33 bhAmA ityeva bhajyante vidvAMso'pi nakAraNam / prahariSyanpriyaM brUyAtpraharannapi bhArata / -2123 - Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 103. 34] mahAbhArate | 12. 104. 19 prahRtya ca kRpAyeta zocanniva rudanniva // 34 tato dharmArthakAmAnAM kuzalaH pratibhAnavAn / na me priyaM yatsa hataH saMprAhaivaM puro vcH| rAjadharmavidhAnajJaH pratyuvAca puraMdaram // 6 na cakartha ca me vAkyamucyamAnaH punaH punaH // 35 na jAtu kalahenecchenniyantumapakAriNaH / aho jIvitamAkAGke nedRzo vadhamarhati / bAlasaMsevitaM hyetadyadamarSo yadakSamA / sudurlabhAH supuruSAH saMgrAmeSvapalAyinaH // 36 na zatrurvivRtaH kAryo vadhamasyAbhikAztA // 7 kRtaM mamApriyaM tena yenAyaM nihato mRdhe| krodhaM balamamaSaM ca niyamyAtmajamAtmani / iti vAcA vadanhantRRnpUjayeta rahogataH // 37 / amitramupaseveta vizvastavadavizvasan // 8 hantRRNAM cAhatAnAM ca yatkuryuraparAdhinaH / priyameva vadennityaM nApriyaM kiMcidAcaret / krozebAhuM pragRhyApi cikIrSaJjanasaMgraham // 38 viramecchuSkavairebhyaH kaNThAyAsaM ca varjayet // 9 evaM sarvAkhavasthAsu sAntvapUrva samAcaran / yathA vaitaMsiko yukto dvijAnAM sadRzasvanaH / priyo bhavati bhUtAnAM dharmajJo vItabhInRpaH // 39 tAndvijAnkurute vazyAMstathA yukto mahIpatiH / vizvAsaM cAtra gacchanti sarvabhUtAni bhaart| vazaM copanayecchannihanyAcca puraMdara // 10 vizvastaH zakyate bhoktuM ythaakaammupsthitH||40 na nityaM paribhUyArInsukhaM svapiti vAsava / tasmAdvizvAsayedrAjA sarvabhUtAnyamAyayA / jAgaryeva ca duSTAtmA saMkare'gnirivotthitaH // 11 sarvataH parirakSecca yo mahIM bhoktumicchati // 41 na saMnipAtaH kartavyaH sAmAnye vijaye sati / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi vizvAsyaivopasaMnyAsyo vaze kRtvA ripuH prbho||12 tryadhikazatatamo'dhyAyaH // 103 // saMpradhArya sahAmAtyairmatravidbhirmahAtmabhiH / upekSamANo'vajJAte hRdayenAparAjitaH // 13 yudhiSThira uvAca / athAsya praharetkAle kiMcidvicalite pade / kathaM mRdau kathaM tIkSNe mahApakSe ca pArthiva / daNDaM ca dUSayedasya puruSairAptakAribhiH // 14 arau varteta nRpatistanme brUhi pitAmaha // 1 AdimadhyAvasAnajJaH pracchannaM ca vicArayet / bhISma uvAca / balAni dUpayedasya jAnaMzcaiva pramANataH // 15 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / bhedenopapradAnena saMsRjannauSadhaistathA / bRhaspatezca saMvAdamindrasya ca yudhiSThira // 2 na tveva celasaMsarga racayedaribhiH saha // 16 bRhaspati devapatirabhivAdya kRtAJjaliH / dIrghakAlamapi kSAntvA vihanyAdeva zAtravAn / upasaMgamya papraccha vAsavaH paravIrahA / / 3 kAlAkAGkSI yAmayecca yathA visrambhamApnuyuH // 17 ahiteSu kathaM brhmnvrtyeymtndritH| na sadyo'rInvinihanyAdRSTasya vijyo'jvrH| asamucchidya caivenAnniyaccheyamupAyataH // 4 na yaH zalyaM ghaTTayati navaM ca kurute vraNam // 18 senayoya'tiSaGgeNa jayaH sAdhAraNo bhavet / prApte ca praharetkAle na sa saMvartate punaH / kiM kurvANaM na mAM jahyAjjvalitA zrIH pratApinI // hantukAmasya devendra puruSasya ripuM prati // 19 -2124 104 Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 104. 20] zAntiparva [12. 104. 44 yaH kAlo hi vyatikrAmetpuruSaM kAlakAGkSiNam / na bahUnabhiyuJjIta yogapadyena zAtravAn / durlabhaH sa punaH kAlaH kAladharmacikIrSuNA // 20 / sAmnA dAnena bhedena daNDena ca puraMdara / / 35 aurjarathyaM vijayedevaM saMgRhansAdhusaMmatAn / ekaikameSAM niSpiSaziSTeSu nipuNaM caret / kAlena sAdhayennityaM nAprApte'bhinipIDayet / / 21 na ca zakto'pi medhAvI sarvAnevArabhennRpaH // 36 vihAya kAmaM krodhaM ca tathAhaMkArameva ca / yadA syAnmahatI senA hayanAgarathAkulA / yukto vivaramanvicchedahitAnAM puraMdara / / 22 / padAtiyatrabahulA svanuraktA SaDaGginI // 37 mArdavaM daNDa AlasyaM pramAdazca surottama / yadA bahuvidhAM vRddhiM manyate pratilomataH / mAyAzca vividhAH zakra sAdhayantyavicakSaNam // 23 / tadA vivRtya praharedasyUnAmavicArayan // 38 nihatyaitAni catvAri mAyAM pratividhAya ca / na sAma daNDopaniSatprazasyate tataH zaknoti zatrUNAM prahartumavicArayan // 24 ___na mArdavaM zatruSu yAtrikaM sadA / yadaivaikena zakyeta guhyaM kartuM tadAcaret / sa sasyaghAto na ca saMkarakriyA yacchanti sacivA guhyaM mitho vidrAvayantyapi / / 25 na cApi bhUyaH prakRtervicAraNA // 39 azakyamiti kRtvA vA tato'nyaiH saMvidaM caret / mAyAvibhedAnupasarjanAni brahmadaNDamadRSTeSu dRSTeSu caturaGgiNIm // 26 pApaM tathaiva spazasaMprayogAt / bhedaM ca prathamaM yuJjayAttUSNIMdaNDaM tathaiva ca / / AptairmanuSyarupacArayeta kAle prayojayedrAjA tasmiMstasmistadA tadA // 27 __pureSu rASTreSu ca saMprayuktaH // 40 praNipAtaM ca gaccheta kAle shtrorbliiysH| purANi caiSAmanusRtya bhUmipAH yukto'sya vadhamanvicchedapramattaH pramAdyataH // 28 pureSu bhogAnnikhilAnihAjayan / praNipAtena dAnena vAcA madhurayA bruvan / pureSu nIti vihitAM yathAvidhi amitramupaseveta na tu jAtu vizaGkayet // 29 prayojayanto balavRtrasUdana // 41 sthAnAni zaGkitAnAM ca nityameva vivarjayet / pradAya gUDhAni vasUni nAma na ca teSvAzvasedugdhvA jAgratIha nirAkRtAH // 30 pracchidya bhogAnavadhAya ca svAn / na hyato duSkaraM karma kiMcidasti surottama / duSTAH svadoSairiti kIrtayitvA yathA vividhavRttAnAmaizvaryamamarAdhipa // 31 ___ pureSu rASTreSu ca yojayanti // 42 tathA vividhazIlAnAmapi saMbhava ucyate / tathaiva cAnyai ratizAstravedibhiH yateta yogamAsthAya mitrAmitrAnavArayan / / 32 svalaMkRtaiH zAstravidhAnadRSTibhiH / mRdumapyavamanyante tIkSNAdudvijate janaH / suzikSitairbhAdhyakathAvizAradaiH mAtIkSNo mAmRdubhUstvaM tIkSNo bhava mRdurbhava // 33 pareSu kRtyAnupadhArayasva // 43 yathA vana vegavati srvtHsNplutodke| indra uvAca / nityaM vivaraNAdvAdhastathA rAjyaM pramAdyataH // 34 / kAni liGgAni duSTasya bhavanti dvijasattama / -2125 - Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 104. 44 ] mahAbhArate [12. 105. 17 kathaM duSTaM vijAnIyAdetatpRSTo bravIhi me // 44 / kSemadarza nRpasutaM yatra kSINabalaM purA / bRhsptiruvaac| muniH kAlakavRkSIya AjagAmeti naH zrutam / parokSamaguNAnAha sadguNAnabhyasUyati / taM papracchopasaMgRhya kRcchrAmApadamAsthitaH // 3 parairvA kIrtyamAneSu tUSNImAste parAGmukhaH // 45 artheSu bhAgI puruSaH IhamAnaH punaH punH| tUSNIMbhAve'pi hi jJAnaM na cedbhavati kAraNam / alabdhvA madvidho rAjyaM brahmanki kartumarhati // 4 vizvAsamoSThasaMdaMzaM zirasazca prakampanam // 46 / / anyatra maraNAtsteyAdanyatra parasaMzrayAt / karotyabhIkSNaM saMsRSTamasaMsRSTazca bhASate / kSudrAdanyatra cAcArAttanmamAcakSva sattama / / 5 adRSTito vikurute dRSTvA vA nAbhibhASate / / 47 vyAdhinA cAbhipannasya mAnasenetareNa vA / pRthagetya samaznAti nedamadya yathAvidhi / bahuzrutaH kRtaprajJastvadvidhaH zaraNaM bhavet // 6 .. Asane zayane yAne bhAvA lakSyA vizeSataH // 48 nirvidya hi naraH kAmAnniyamya sukhamedhate / AtirAte priye prItiretAvanmitralakSaNam / tyaktvA prItiM ca zokaM ca labdhvAprItimayaM vsu||7 viparItaM tu boddhavyamarilakSaNameva tat // 49 sukhamarthAzrayaM yeSAmanuzocAmi tAnaham / etAnyevaM yathoktAni budhyethaastridshaadhip| mama hyarthAH subahavo naSTAH svapna ivAgatAH // 8 puruSANAM praduSTAnAM svabhAvo balavattaraH // 50 duSkaraM bata kurvanti mahato'styijanti ye / iti duSTasya vijJAnamuktaM te surasattama / vayaM tvenAnparityaktumasato'pi na zaknumaH / / 9 nizAmya zAstratattvArthaM yathAvadamarezvara // 51 imAmavasthAM saMprAptaM dInamAta zriyacyutam / bhISma uvAca / yadanyatsukhamastIha tadbrahmannanuzAdhi mAm // 10 sa tadvacaH zatrunibarhaNe rata kausalyenaivamuktastu rAjaputreNa dhiimtaa| stathA cakArAvitathaM bRhspteH| muniH kAlakavRkSIyaH pratyuvAca mahAdyutiH // 11 cacAra kAle vijayAya cArihA / purastAdeva te buddhiriyaM kAryo vijAnataH / vazaM ca zatrUnanayatpuraMdaraH // 52 anityaM sarvamevedamahaM ca mama cAsti yat // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yatkicinmanyase'stIti sarvaM nAstIti viddhi tat / caturadhikazatatamo'dhyAyaH // 10 // evaM na vyathate prAjJaH kRcchrAmapyApadaM gataH // 13 yaddhi bhUtaM bhaviSyacca dhruvaM tanna bhaviSyati / yudhiSThira uvAca / evaM viditavedyastvamadharmebhyaH pramokSyase // 14 . dhArmiko'rthAnasaMprApya rAjAmAtyaiH prbaadhitH| yacca pUrve samAhAre yacca pUrvatare pare / cyutaH kozAcca daNDAcca sukhamicchankathaM caret // 1 sarvaM tannAsti taJcaiva tajjJAtvA ko'nusaMjvaret // 15 bhISma uvAca / bhUtvA ca na bhavatyetadabhUtvA ca bhavatyapi / atrAyaM kSemadarzIyamitihAso'nugIyate / zoke na hyasti sAmarthya zokaM kuryAtkathaM naraH // 16 tatte'haM saMpravakSyAmi tannibodha yudhiSThira // 2 / ka nu te'dya pitA rAjanka nu te'dya pitAmahaH / -2126 - Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 105. 17] zAntiparva [12. 105. 44 na tvaM pazyasi tAnadya na tvA pazyanti te'pi ca // 17 dhAtAraM garhate nityaM labdhArthAMzca na mRSyate // 30 Atmano'dhruvatAM pazyaMstAMstvaM kimnushocsi| anarhAnapi caivAnyAnmanyate zrImato janAn / buddhyA caivAnubudhyasva dhruvaM hi na bhaviSyasi / / 18 etasmAtkAraNAdetaduHkhaM bhUyo'nuvartate // 31 . ahaM ca tvaM ca nRpate zatravaH suhRdazca te / IrSyAticchedasaMpannA rAjanpuruSamAninaH / avazyaM na bhaviSyAmaH sarvaM ca na bhvissyti||19 / kazcittvaM na tathA prAjJa matsarI kosalAdhipa // 34 ye tu viMzativarSA vai triMzadvarSAzca mAnavAH / sahasva zriyamanyeSAM yadyapi tvayi nAsti sA / arvAgeva hi te sarve mariSyanti zaracchatAt // 20 anyatrApi satI lakSmI kuzalA bhuJjate janAH / api cenmahato vittAdvipramucyeta pUruSaH / abhiviSyandate zrIhi satyapi dviSato janAt // 33 naitanmameti tanmatvA kurvIta priyamAtmanaH // 21 zriyaM ca putrapautraM ca manuSyA dharmacAriNaH / anAgataM yanna mameti vidyA tyAgadharmavido vIrAH svayameva tyajantyuta // 34 datikrAntaM yanna mameti vidyAt / bahu saMkasukaM dRSTvA vivitsAsAdhanena ca / diSTaM balIya iti manyamAnA tathAnye saMtyajantyenaM matvA paramadurlabham // 35 ste paNDitAstatsatAM sthAnamAhuH // 22 tvaM punaH prAjJarUpaH sankRpaNaM paritapyase / anADhyAzcApi jIvanti rAjyaM caapynushaaste| akAmyAnkAmayAno'rthAnparAcInAnupadrutAn // 36 buddhipauruSasaMpannAstvayA tulyAdhikA janAH // 23 tAM buddhimupajijJAsustvamevainAnparityaja / na ca tvamiva zocanti tasmAttvamapi mA shucH| anarthAMzcArtharUpeNa arthAMzcAnartharUpataH / / 37 kiM nu tvaM tairna vai zreyAMstulyo vA buddhipauruSaiH / / 24 arthAyaiva hi keSAMciddhananAzo bhavatyuta / rAjaputra uvAca / ananyaM taM sukhaM matvA zriyamanyaH parIkSate // 38 yAdRcchikaM mamAsIttadrAjyamityeva cintaye / ramamANaH zriyA kazcinnAnyacchreyo'bhimanyate / viyate sarvamevedaM kAlena mahatA dvija // 25 tathA tasyehamAnasya samArambho vinazyati // 39 tasyaivaM hriyamANasya srotaseva tapodhana / / kRcchAllabdhamabhipretaM yadA kausalya nazyati / phalametatprapazyAmi yathAlabdhena vartaye // 26 tadA nirvidyate so'rthAtparibhagnakramo naraH // 40 muniruvAca / dharmameke'bhipadyante kalyANAbhijanA narAH / anAgatamatItaM ca yathA tathyavinizcayAt / paratra sukhamicchanto nirvidyeyuzca laukikAt // 41 nAnuzocasi kausalya sarvArtheSu tathA bhava // 27 jIvitaM saMtyajantyeke dhanalobhaparA narAH / avApyAnkAmayasvArthAnnAnavApyAnkadAcana / na jIvitArtha manyante puruSA hi dhanAdRte / / 42 pratyutpannAnanubhavanmA zucastvamanAgatAn // 28 / pazya teSAM kRpaNatAM pazya teSAmabuddhitAm / yathA labdhopapannArthastathA kausalya rasyase / adhruve jIvite mohAdarthatRSNAmupAzritAH // 43 kaJcicchuddhasvabhAvena zriyA hIno na zocasi // 29 saMcaye ca vinAzAnte maraNAnte ca jIvite / purastAdbhUtapUrvatvAddhInabhAgyo hi durmatiH / saMyoge viprayogAnte ko nu vipraNayenmanaH // 44 -- 2127 - Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 105. 45 ] mahAbhArate [ 12. 106. 16 dhanaM vA puruSaM rAjanpuruSo vA punardhanam / yadyetadrocate rAjanpunarbrahi bravImi te // 3 avazyaM prajahAtyetattadvidvAnko'nusaMjvaret // 45 rAjaputra uvaac|| anyeSAmapi nazyanti suhRdazca dhanAni ca / bravItu bhagavAnnItimupapanno'smyahaM prbho| pazya buddhyA manuSyANAM rAjannApadamAtmanaH / amoghamidamadyAstu tvayA saha samAgatam // 4. niyaccha yaccha saMyaccha indriyANi mano girm||46 muniruvAca / pratiSiddhAnavApyeSu durlabheSvahiteSu ca / hitvA stambhaM ca mAnaM ca krodhaharSoM bhayaM tathA / pratikRSTeSu bhAveSu vyatikRSTeSvasaMbhave / pratyamitraM niSevasva praNipatya kRtAJjaliH // 5 prajJAnatRpto vikrAntastvadvidho nAnuzocati // 47 tamuttamena zaucena karmaNA cAbhirAdhaya / alpamicchannacapalo mRdurdAntaH susNshitH|| dAtumarhati te vRttiM vaidehaH satyasaMgaraH // 6 brahmacaryopapannazca tvadvidho naiva muhyati // 48 pramANaM sarvabhUteSu pragrahaM ca gamiSyasi / . ' na tveva jAlmI kApAlI vRttimeSitumarhasi / tataH shaayaansotsaahaallpsyse'vysnaashciin|| nRzaMsavRttiM pApiSThAM duHkhAM kApuruSocitAm // 49 vartamAnaH svazAstre vai saMyatAtmA jitendriyaH / api mUlaphalAjIvo ramasvaiko mahAvane / abhyuddharati cAtmAnaM prasAdayati ca prajAH // 8 vAgyataH saMgRhItAtmA sarvabhUtadayAnvitaH // 50 tenaiva tvaM dhRtimatA zrImatA cAbhisatkRtaH / sadRzaM paNDitasyaitadISAdantena dantinA / pramANaM sarvabhUteSu gatvA pragrahaNaM mahat // 9 : yadeko ramate'raNye yaccApyalpena tuSyati // 51 tataH suhRddhalaM labdhvA matrayitvA sumazritam / mahAhradaH saMkSubhita Atmanaiva prsiidti| antarairbhedayitvArInbilvaM bilvena zAtaya / etadevaMgatasyAhaM sukhaM pazyAmi kevalam // 52 parairvA saMvidaM kRtvA balamapyasya ghAtaya // 10 asaMbhave zriyo rAjanhInasya sacivAdibhiH / alabhyA ye zubhA bhAvAH striyazcAcchAdanAni ca / daive pratiniviSTe ca kiM zreyo manyate bhavAn // 53 zayyAsanAni yAnAni mahArhANi gRhANi ca // 11 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pakSiNo mRgajAtAni rasA gandhAH phalAni ca / pnycaadhikshttmo'dhyaayH|| 105 // teSveva sajjayethAstvaM yathA nazyetsvayaM paraH // 12 106 yadyeva pratiSeddhavyo yApekSaNamarhati / muniruvAca / na jAtu vivRtaH kAryaH zatrurvinayamicchatA // 13 atha cetpauruSaM kiMcitkSatriyAtmani pazyasi / vasasva paramAmitraviSaye prAjJasaMmate / bravImi hanta te nIti rAjyasya pratipattaye // 1 bhajasva zvetakAkIrmitrAdhamamanarthakaiH / / 14 tAM cecchakSyasyanuSThAtuM karma caiva kariSyasi / ArambhAMzcAsya mahato duSkarAMstvaM prayojaya / zRNu sarvamazeSeNa yattvAM vakSyAmi tattvataH // 2 nadIbandhavirodhAMzca balavadbhirvirudhyatAm // 15 AcariSyasi cetkarma mahato'rthAnavApsyasi / / udyAnAni mahArhANi zayanAnyAsanAni ca / rAjyaM rAjyasya matraM vA mahatI vA punaH zriyam / / pratibhogasukhenaiva kozamasya virencaya / / 16 -2128 - Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 106. 17 ] zAntiparva [12. 107. 18 yajJadAnaprazaMsAsmai brAhmaNeSvanuvarNyatAm / ubhayoreva vAmarthe yatiSye tava tasya ca / te tvatpriyaM kariSyanti taM ceSyanti vRkA iva // 17 saMzleSaM vA kariSyAmi zAzvataM hyanapAyinam // 5 asaMzayaM puNyazIlaH prApnoti paramAM gatim / / tvAdRzaM hi kule jAtamanRzaMsaM bahuzrutam / triviSTape puNyatamaM sthAnaM prApnoti pArthivaH / amAtyaM ko na kurvIta rAjyapraNayakovidam // 6 kozakSaye tvamitrANAM vazaM kausalya gacchati // 18 yastvaM pravrajito rAjyAdvyasanaM cottamaM gataH / ubhayatra prasaktasya dharme cAdharma eva ca / AnRzaMsyena vRttena kSatriyecchasi jIvitum // 7 balArthamUlaM vyucchidyettena nandanti zatravaH // 19 AgantA madgRhaM tAta vaidehaH stysNgrH| nindyAsya mAnuSaM karma daivamasyopavarNaya / / yathAhaM taM niyokSyAmi tatkariSyatyasaMzayam // 8 asaMzayaM daivaparaH kSiprameva vinazyati // 20 bhISma uvAca / yAjayainaM vizvajitA sarvasvena viyujyatAm / tata AhUya vaidehaM munirvacanamabravIt / tato gacchatvasiddhArthaH pIDyamAno mahAjanam // 21 ayaM rAjakule jAto viditAbhyantaro mama // 9 tyAgadharmavidaM muNDaM kaMcidasyopavarNaya / Adarza iva zuddhAtmA zAradazcandramA iva / api tyAgaM bubhUSeta kaccidgacchedanAmayam // 22 nAsminpazyAmi vRjinaM sarvato me priikssitH||10 siddhenauSadhayogena sarvazatruvinAzinA / tena te saMdhirevAstu vizvasAsminyathA mayi / nAgAnazvAnmanuSyAMzca kRtakairupaghAtaya // 23 na rAjyamanamAtyena zakyaM zAstumamitrahan // 11 ete cAnye ca bahavo dambhayogAH sunizcitAH / amAtyaH zUra eva syAdbuddhisaMpanna eva ca / zakyA viSahatA katuM naklIbena nRpAtmaja // 24 tAbhyAM caiva bhayaM rAjJaH pazya rAjyasya yojanam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dharmAtmanAM kacilloke nAnyAsti gatirIdRzI // 12 SaDadhikazatatamo'dhyAyaH // 106 // kRtAtmA rAjaputro'yaM satAM mArgamanuSThitaH / 107 susaMgRhItastvevaiSa tvayA dharmapurogamaH / rAjaputra uvAca / saMsevyamAnaH zatrUste gRhNIyAnmahato gaNAn // 13 na nikRtyA na dambhena brahmannicchAmi jIvitum / yadyayaM pratiyudhyettvAM svakarma kSatriyasya tat / nAdharmayuktAniccheyamarthAnsumahato'pyaham // 1 jigISamANastvAM yuddhe pitRpaitAmahe pade // 14 purastAdeva bhagavanmayaitadapavarjitam / tvaM cApi pratiyudhyethA vijigISuvrate sthitaH / yena mAM nAbhizaGketa yadvA kRtsnaM hitaM bhavet // 2 ayuddhaiva niyogAnme vaze vaideha te sthitaH // 15 AnRzaMsyena dharmeNa loke hyasmijijIviSuH / sa tvaM dharmamavekSasva tyaktvAdharmamasAMpratam / nAhametadalaM kartuM naitanmayyupapadyate // 3 na hi kAmAnna ca drohAtsvadharma hAtumarhasi // 16 muniruvAca / naiva nityaM jayastAta naiva nityaM parAjayaH / upapannastvametena yathA kSatriya bhASase / tasmAdbhojayitavyazca bhoktavyazca paro janaH // 17 prakRtyA hyupapanno'si buddhayA cAdbhutadarzana // 4 / Atmanyeva hi saMdRzyAvubhau jayaparAjayau / pa. mA. 267 -2129 - Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 108. 18 ] mahAbhArate [12. 108. 18 niHzeSakAriNAM tAta niHzeSakaraNAdbhayam // 18 madhyamasya ca tuSTyarthaM yathA stheyaM vivardhatA // 4 ityuktaH pratyuvAcedaM vacanaM brAhmaNarSabham / kSINasaMgrahavRttizca yathAvatsaMprakIrtitA / abhipUjyAbhisatkRtya pUjArhamanumAnya ca // 19 laghunAdezarUpeNa granthayogena bhArata // 5 yathA brUyAnmahAprAjJo yathA brUyAdbahuzrutaH / vijigISostathA vRttamuktaM caiva tathaiva te / zreyaskAmo yathA yAdubhayoryakSamaM bhavet // 20 gaNAnAM vRttimicchAmi zrotuM matimatAM vara // 6 tathA vacanamukto'si kariSyAmi ca tattathA / yathA gaNAH pravardhante na bhidyante ca bhArata / etaddhi paramaM zreyo na me'trAsti vicAraNA // 21 arInhi vijigISante suhRdaH prApnuvanti ca // 7 tataH kausalyamAhUya vaideho vAkyamabravIt / / bhedamUlo vinAzo hi gnnaanaamuplbhyte| . dharmato nItitazcaiva balena ca jito mayA // 22 / mantrasaMvaraNaM duHkhaM bahUnAmiti me matiH // 8 so'haM tvayA tvAtmaguNairjitaH pArthivasattama / etadicchAmyahaM zrotuM nikhilena paraMtapa / ' AtmAnamanavajJAya jitavadvartatAM bhavAn // 23 yathA ca te na bhidyaraMstacca me brUhi pArthiva // 9 nAvamanye ca te buddhiM nAvamanye ca pauruSam / - bhISma uvAca / nAvamanye jayAmIti jitavadvartatAM bhavAn // 24 gaNAnAM ca kulAnAM ca rAjJAM ca bharatarSabha / yathAvatpUjito rAjangRhaM gantAsi me gRhAt / / vairasaMdIpanAvetau lobhAmau janAdhipa // 10 tataH saMpUjya tau vipraM vizvastau jgmturgrhaan||25 lobhameko hi vRNute tato'marSamanantaram / : vaidehastvatha kausalyaM pravezya gRhamaJjasA / tau kSayavyayasaMyuktAvanyonyajanitAzrayau // 11 pAdyArthyamadhupastaM pUjAhaM pratyapUjayat // 26 cAramantrabalAdAnaiH sAmadAmavibhedanaiH / dadau duhitaraM cAsmai ratnAni vividhAni ca / kSayavyayabhayopAyaiH karzayantItaretaram // 12 eSa rAjJAM paro dharmaH sahyau jayaparAjayau // 27 tatra dAnena bhidyante gaNAH saMghAtavRttayaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi bhinnA vimanasaH sarve gacchantyarivazaM bhayAt // 13 saptAdhikazatatamo'dhyAyaH // 107 // bhedAdgaNA vinazyanti bhinnAH sUpajapAH paraiH / 108 tasmAtsaMghAtayogeSu prayaterangaNAH sadA // 14 yudhiSThira uvAca / arthA hyevAdhigamyante saMghAtabalapauruSAt / brAhmaNakSatriyavizAM zUdrANAM ca paraMtapa / bAhyAzca maitrI kurvanti teSu saMghAtavRttiSu // 15 dharmo vRttaM ca vRttizca vRttyupAyaphalAni ca // 1 jJAnavRddhAnprazaMsantaH zuzrUSantaH parasparam / rAjJAM vRttaM ca kozazca kozasaMjananaM mahat / vinivRttAbhisaMdhAnAH sukhamedhanti sarvazaH // 16 amAtyaguNavRddhizca prakRtInAM ca vardhanam // 2 dharmiSThAnvyavahArAMzca sthApayantazca zAstrataH / pADaNyaguNakalpazca senAnItistathaiva ca / yathAvatsaMpravartanto vivardhante gaNottamAH // 17 duSTasya ca parijJAnamaduSTasya ca lakSaNam // 3 putrAnbhrAtRnnigRhanto vinaye ca sadA ratAH / samahInAdhikAnAM ca yathAvallakSaNoccayaH / vinItAMzca pragRhNanto vivardhante gaNottamAH // 18 -2130 - Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 108. 19] zAntiparva [12. 109. 18 109 cAramantravidhAneSu kozasaMnicayeSu ca / nityayuktA mahAbAho vardhante sarvato gaNAH // 19 yudhiSThira uvAca / prAjJAzUrAnmaheSvAsAnkarmasu sthirapauruSAn / mahAnayaM dharmapatho bahuzAkhazca bhArata / mAnayantaH sadA yuktA vivardhante gaNA nRpa / 20 kiM svideveha dharmANAmanuSTheyatamaM matam // 1 dravyavantazca zUrAzca zastrajJAH shaastrpaargaaH| kiM kAyaM sarvadharmANAM garIyo bhavato matam / kRcchrAsvApatsu saMmUDhAngaNAnuttArayanti te // 21 yathAyaM puruSo dharmamiha ca pretya cApnuyAt // 2 krodho bhedo bhayo daNDaH karzanaM nigraho vadhaH / bhISma uvAca / nayantyarivazaM sadyo gaNAnbharatasattama / / 22 mAtApitrogurUNAM ca pUjA bahumatA mama / tasmAnmAnayitavyAste gaNamukhyAH pradhAnataH / atra yukto naro lokAnyazazca mahadazrute // 3 lokayAtrA samAyattA bhUyasI teSu pArthiva // 23 yadete hyabhijAnIyuH karma tAta supUjitAH / mAtraguptiH pradhAneSu cArazcAmitrakarzana / dhayaM dharmaviruddhaM vA tatkartavyaM yudhiSThira // 4 na gaNAH kRtsnazo matraM zrotumarhanti bhArata // 24 na tairanabhyanujJAto dharmamanyaM prakalpayet / gaNamukhyaistu saMbhUya kArya gaNahitaM mithaH / yamete'bhyanujAnIyuH sa dharma iti nizcayaH // 5 pRthaggaNasya bhinnasya vimaMtasya tto'nythaa| eta eva trayo lokA eta evAzramAstrayaH / arthAH pratyavasIdanti tathAnA bhavanti ca // 25 eta eva trayo vedA eta eva trayo'gnayaH // 6 teSAmanyonyabhinnAnAM svazaktimanutiSThatAm / pitA hyagnirgArhapatyo mAtAgnidakSiNaH smRtH| nigrahaH paNDitaiH kAryaH kSiprameva pradhAnataH // 26 gururAhavanIyastu sAgnitretA garIyasI // 7 phuleSu kalahA jAtAH kulavRddharupekSitAH / triSvapramAdyanneteSu trIllokAnavajeSyasi / gotrasya rAjankurvanti gaNasaMbhedakArikAm // 27 pitRvRttyA vimaM lokaM mAtRvRttyA tathAparam / AbhyantaraM bhayaM rakSyaM surakSyaM bAhyato bhayam / brahmalokaM gurorvRttyA nityameva cariSyasi // 8 abhyantarAdbhayaM jAlaM sadyo mUlaM nikRntati // 28 samyageteSu vartasva triSu lokeSu bhArata / akasmAtkrodhalobhAdvA mohAdvApi svabhAvajAt / yazaH prApsyasi bhadraM te dharma ca sumahAphalam // 9 anyonyaM nAbhibhASante tatparAbhavalakSaNam // 29 naitAnatizayejjAtu nAtyaznIyAnna dUSayet / jAtyA ca sadRzAH sarve kulena sadRzAstathA / nityaM paricareJcaiva tadvai sukRtamuttamam / na tu zauryeNa buddhyA vA rUpadravyeNa vA punaH // 30 kIrtiM puNyaM yazo lokAnprApsyase ca jnaadhip||10 bhedAJcaiva pramAdAcca nAmyante ripubhirgaNAH / sarve tasyAdRtA lokA yasyaite traya AtAH / tasmAtsaMghAtamevAhurgaNAnAM zaraNaM mahat // 31 anAdRtAstu yasyaite sarvAstasyAphalAH kriyaaH||11 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi naivAyaM na paro lokastasya caiva paraMtapa / aSTAdhikazatatamo'dhyAyaH // 108 // amAnitA nityameva yasyaite guravastrayaH // 12 na cAsminna pare loke yazastasya prakAzate / - 2131 - Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 109. 18] mahAbhArate [12. 110.6 - na cAnyadapi kalyANaM pAranaM samudAhRtam // 13 / na kenacana vRttena hyavajJeyo gurubhavet / tebhya eva tu tatsarvaM kRtyayA visRjAmyaham / na ca mAtA na ca pitA tAdRzo yAdRzo guruH|| 24 tadAsInme zataguNaM sahasraguNameva ca / na te'vamAnamarhanti na ca te dUSayanti tam / tasmAnme saMprakAzante trayo lokA yudhiSThira // 14 gurUNAmeva satkAraM vidurdevAH saharSibhiH // 25 dazaiva tu sadAcAryaH zrotriyAnatiricyate / upAdhyAyaM pitaraM mAtaraM ca dazAcAryAnupAdhyAya upAdhyAyAnpitA daza // 15 ye'bhidruhyanti manasA karmaNA vA / pitRndaza tu mAtaikA sarvAM vA pRthivImapi / teSAM pApaM bhrUNahatyAviziSTaM gurutvenAbhibhavati nAsti mAtRsamo guruH / tasmAnnAnyaH pApakRdasti loke // 26 gurgarIyAnpitRto mAtRtazceti me matiH // 16 mitradruhaH kRtaghnasya strInasya pizunasya ca / ubhau hi mAtApitarau janmani vyupayujyataH / caturNA vayameteSAM niSkRtiM nAnuzuzrumaH // 27 zarIrametau sRjataH pitA mAtA ca bhArata / etatsarvamatidezena sRSTaM AcAryaziSTA yA jAtiH sA divyA saajraamraa||17 ___ yatkartavyaM puruSeNeha loke| avadhyA hi sadA mAtA pitA cApyapakAriNau / etacchrayo nAnyadasmAdviziSTaM na saMduSyati tatkRtvA na ca te dUSayanti tam / sarvAndharmAnanusRtyaitaduktam // 28 dharmAya yatamAnAnAM vidurdevAH saharSibhiH // 18 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ya AvRNotyavitathena karNA navAdhikazatatamo'dhyAyaH // 109 // ___ vRtaM bruvannamRtaM saMprayacchan / taM vai manye pitaraM mAtaraM ca yudhiSThira uvAca / . tasmai na druhyetkRtamasya jAnan // 19 kathaM dharme sthAtumicchannaro varteta bhArata / vidyAM zrutvA ye guruM nAdriyante vidvaJjijJAsamAnAya prabrUhi bharatarSabha // 1 - pratyAsannaM manasA karmaNA vA / satyaM caivAnRtaM cobhe lokAnAvRtya tiSThataH / yathaiva te gurabhirbhAvanIyA tayoH kimAcaredrAjanpuruSo dharmanizcitaH // 2 stathA teSAM guravo'pyarcanIyAH // 20 kiM svitsatyaM kimanRtaM kiM sviddhayaM sanAtanam / tasmAtpUjayitavyAzca saMvibhajyAzca ytntH|| kasminkAle vadetsatyaM kasminkAle'nRtaM vadet // 3 guravo'rcayitavyAzca purANaM dharmamicchatA // 21 bhISma uvAca / yena prItAzca pitarastena prItaH pitAmahaH / satyasya vacanaM sAdhu na satyAdvidyate param / prINAti mAtaraM yena pRthivI tena pUjitA // 22 yadbhUloke sudurjAtaM tatte vakSyAmi bhArata // 4 yena prINAtyupAdhyAyaM tena syAdbrahma pUjitam / bhavetsatyaM na vaktavyaM vaktavyamanRtaM bhavet / mAtRtaH pitRtazcaiva tasmAtpUjyatamo guruH / yatrAnRtaM bhavetsatyaM satyaM vApyanRtaM bhavet // 5 RSayazca hi devAya prIyante pitRbhiH saha // 23 / tAdRze muhyate bAlo yatra satyamaniSTitam / -2132 - Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 110. 6 ] zAntiparva [12. 111.4 satyAnRte vinizcitya tato bhavati dharmavit // 6 / sarvopAyanihantavyaH pApo nikRtijIvanaH // 20 apyanAryo'kRtaprajJaH puruSo'pi sudAruNaH / dhanamityeva pApAnAM sarveSAmiha nizcayaH / sumahatprApnuyAtpuNyaM balAko'ndhavadhAdiva // 7 ye'viSahyA hyasaMbhojyA nikRtyA patanaM gtaaH||21 kimAzcayaM ca yanmUDho dharmakAmo'pyadharmavit / cyutA devamanuSyebhyo yathA pretAstathaiva te| sumahatprApnuyAtpApaM gaGgAyAmiva kauzikaH // 8 dhanAdAnAhuHkhataraM jIvitAdviprayojanam // 22 tAdRzo'yamanuprazno yatra dharmaH sudurvcH|| ayaM vo rocatAM dharma iti vAcyaH prayatnataH / duSkaraH pratisaMkhyAtuM tarkeNAtra vyavasyati // 9 na kazcidasti pApAnAM dharma ityeSa nishcyH|| 23 prabhAvArthAya bhUtAnAM dharmapravacanaM kRtam / / tathAgataM ca yo hanyAnnAsau pApena lipyate / yatsyAdahiMsAsaMyuktaM sa dharma iti nizcayaH // 10 svakarmaNA hataM hanti hata eva sa hanyate / dhAraNAddharma ityAhurdharmeNa vidhRtAH prjaaH| teSu yaH samayaM kazcitkurvIta hatabuddhiSu // 24 yatsyAddhAraNasaMyuktaM sa dharma iti nizcayaH // 11 yathA kAkazca gRdhrazca tathaivopadhijIvinaH / zrutidharma iti hyeke netyAhurapare janAH / UvaM dehavimokSAnte bhavantyetAsu yoniSu // 25 na tu tatpratyasUyAmo na hi sarva vidhIyate // 12 yasminyathA vartate yo manuSyaye'nyAyena jihIrSanto dhanamicchanti karhicit / stasmiMstathA vartitavyaM sa dharmaH / tebhyastanna tadAkhyeyaM sa dharma iti nizcayaH // 13 mAyAcAro mAyayA vartitavyaH akUjanena cenmokSo nAtra kUjetkathaMcana / sAdhvAcAraH sAdhunA pratyadeyaH // 26 avazyaM kUjitavyaM vA zaGkaranvApyakUjanAt // 14 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi zreyastatrAnRtaM vaktuM satyAditi vicAritam / dazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 110 // yaH pApaiH saha saMbandhAnmucyate zapathAditi // 15 na ca tebhyo dhanaM deyaM zakye sati kathaMcana / / pApebhyo hi dhanaM dattaM dAtAramapi pIDayet // 16 yudhiSThira uvaac| khazarIroparodhena varamAdAtumicchataH / klizyamAneSu bhUteSu taistai vaistatastataH / satyasaMpratipattyarthaM ye brUyuH sAkSiNaH kacit / durgANyatitareyena tanme brUhi pitAmaha // 1 anuktvA tatra tadvAcyaM sarve te'nRtavAdinaH // 17 bhISma uvAca / prANAtyaye vivAhe ca vaktavyamanRtaM bhvet| AzrameSu yathokteSu yathoktaM ye dvijAtayaH / arthasya rakSaNArthAya pareSAM dharmakAraNAt / vartante saMyatAtmAno durgANyatitaranti te // 2 pareSAM dharmamAkAznIcaH syAddharmabhikSukaH // 18 / ye dambhAnna japanti sma yeSAM vRttizca saMvRtA / pratizrutya tu dAtavyaM zvaHkAryastu blaatkRtH| viSayAMzca nigRhNanti durgANyatitaranti te // 3 yaH kazciddharmasamayAtpracyuto'dharmamAsthitaH // 19 vAsayantyatithInnityaM nityaM ye cAnasUyakAH / zaThaH svadharmamutsRjya tamicchedupajIvitum / / nityaM svAdhyAyazIlAzca durgANyatitaranti te||4 -2133 - Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 111. 5] mahAbhArate [12. 112.3 mAtApitrozca ye vRtti vartante dharmakovidAH / ye krodhaM naiva kurvanti kruddhAnsaMzamayanti ca / varjayanti divAsvapnaM durgANyatitaranti te // 5 na ca kupyanti bhRtyebhyo durgANyatitaranti te // 20 sveSu dAreSu vartante nyaayvRttessvRtaavRtau| madhu mAMsaM ca ye nityaM varjayantIha mAnavAH / agnihotraparAH santo durgANyatitaranti te // 6 janmaprabhRti madyaM ca durgANyatitaranti te // 21 ye na lobhAnnayantyarthAnrAjAno rajasAvRtAH / yAtrArtha bhojanaM yeSAM saMtAnArthaM ca maithunam / viSayAnparirakSanto durgANyatitaranti te // 7 vAksatyavacanArthAya durgANyatitaranti te // 22 AhaveSu ca ye zUrAstyaktvA maraNajaM bhayam / IzvaraM sarvabhUtAnAM jagataH prabhavApyayam / dharmeNa jayamicchanto durgANyatitaranti te // 8 bhaktA nArAyaNaM ye ca durgANyatitaranti te // 23 ye pApAni na kurvanti karmaNA manasA giraa| ya eSa raktapadmAkSaH pItavAsA mahAbhujaH / nikSiptadaNDA bhUteSu durgANyatitaranti te // 9 suhaddhAtA ca mitraM ca saMbandhI ca tvaacyutH||24 ye vadantIha satyAni prANatyAge'pyupasthite / ya imAnsakalAlalokAMzcarmavatpariveSTayet / pramANabhUtA bhUtAnAM durgANyatitaranti te // 10 icchanprabhuracintyAtmA govindaH puruSottamaH // 25 anadhyAyeSu ye viprAH svAdhyAyaM naiva kurvate / sthitaH priyahite jiSNoH sa eva puruSarSabha / taponityAH sutapaso durgANyatitaranti te // 11 rAjaMstava ca durdharSo vaikuNThaH puruSottamaH // 26 karmANyakuhakArthAni yeSAM vAcazca sUnRtAH / ya enaM saMzrayantIha bhaktyA nArAyaNaM harim / yeSAmarthAzca sAdhvarthA durgANyatitaranti te // 12 te tarantIha durgANi na metrA'sti vicAraNA // 27 ye tapazca tapasyanti kaumArabrahmacAriNaH / durgAtitaraNaM ye ca paThanti zrAvayanti ca / vidyAvedavratasnAtA durgANyatitaranti te // 13 pAThayanti ca viprebhyo durgANyatitaranti te // 28 ye ca saMzAntarajasaH saMzAntatamasazca ye| iti kRtyasamuddezaH kIrtitaste mayAnagha / satye sthitA mahAtmAno durgANyatitaranti te // 14 saMtareyena durgANi paratreha ca mAnavaH // 29 yeSAM na kazcitrasati trasanti na ca kasyacit / ___ iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yeSAmAtmasamo loko durgANyatitaranti te // 15 ekAdazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 111 // parazriyA na tapyante ye santaH purussrssbhaaH| . 112 prAmyAdannAnnivRttAzca durgANyatitaranti te // 16 yudhiSThira uvAca / sarvAndevAnnamasyanti sandhiAzca zRNvate / asaumyAH saumyarUpeNa saumyAzcAsaumyadarzinaH / ye zraddadhAnA dAntAzca durgANyatitaranti te // 17 / IdRzAnpuruSAMstAta kathaM vidyAmahe vayam // 1 ye na mAnitamicchanti mAnayanti ca ye param / bhISma uvAca / mAnyamAnA na manyante durgANyatitaranti te // 18 / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / ye zrAddhAni ca kurvanti tithyAM tithyAM prjaarthinH| vyAghragomAyusaMvAdaM taM nibodha yudhiSThira // 2 suvizuddhena manasA durgANthatitaranti te // 19 / purikAyAM puri purA zrImatyAM paureko nRpaH / -2134 - Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 112. 3] zAntiparva [12. 112. 33 parahiMsAruciH krUro babhUva puruSAdhamaH // 3 viyantAmIpsitA bhogAH parihAryAzca pussklaaH||18 sa tvAyuSi parikSINe jagAmAnIpsitAM gatim / tIkSNA vayamiti khyAtA bhavato jJApayAmahe / gomAyutvaM ca saMprApto dUSitaH pUrvakarmaNA // 4 mRdupUrva ghAtinaste zreyazcAdhigamiSyati // 19 saMsmRtya pUrvajAti sa nirvedaM paramaM gataH / atha saMpUjya tadvAkyaM mRgendrasya mahAtmanaH / na bhakSayati mAMsAni parairupahRtAnyapi // 5 gomAyuH prazritaM vAkyaM babhASe kiMcidAnataH // 20 ahiMsraH sarvabhUteSu satyavAksudRDhavrataH / sadRzaM mRgarAjaitattava vAkyaM mdntre| cakAra ca yathAkAmamAhAraM patitaiH phalaiH // 6 yatsahAyAnmRgayase dharmArthakuzalAJzucIn // 21 zmazAne tasya cAvAso gomAyoH saMmato'bhavat / na zakyamanamAtyena mahattvamanuzAsitum / janmabhUmyanurodhAcca nAnyadvAsamarocayat // 7 duSTAmAtyena vA vIra zarIraparipanthinA // 22 tasya zaucamamRSyantaH sarve te sahajAtayaH / sahAyAnanuraktAMstu yatetAnupasaMhitAn / cAlayanti sma tAM buddhiM vacanaiH prazrayottaraiH // 8 parasparamasaMghuSTAnvijigISUnalolupAn // 23 vasanpitRvane raudre zaucaM lapsitumicchasi / / tAnatItopadhAnprAjJAnhite yuktAnmanasvinaH / iyaM vipratipattiste yadA tvaM pizitAzanaH // 9 pUjayethA mahAbhAgAnyathAcAryAnyathA pitRn // 24 tatsamo vA bhavAsmAbhirbhakSyAndAsyAmahe vayam / na tvevaM mama saMtoSAdrocate'nyanmRgAdhipa / bhuta zaucaM parityajya yaddhi bhuktaM tadasti te // 10 na kAmaye sukhAnbhogAnezvayaM vA tvadAzrayam // 25 iti teSAM vacaH zrutvA pratyuvAca samAhitaH / na yokSyati hi me zIlaM tava bhRtyaiH purAtanaiH / madhuraiH prazritairvAkyahetumadbhiraniSThuraiH // 11 te tvAM vibhedayiSyanti duHkhazIlA madantare // 26 apramANaM prasUtirme zIlataH kriyate kulam / saMzrayaH zlAghanIyastvamanyeSAmapi bhAsvatAm / prArthayiSye tu tatkarma yena vistIryate yazaH // 12 kRtAtmA sumahAbhAgaH pApakeSvapyadAruNaH // 27 zmazAne yadi vAso me samAdhirme nizAmyatAm / dIrghadarzI mahotsAhaH sthUlalakSyo mahAbalaH / AtmA phalati karmANi nAzramo dharmalakSaNam // 13 kRtI cAmodhakartAsi bhAvyaizca samalaMkRtaH // 28 Azrame yo dvijaM hanyAnAM vA ddyaadnaashrme| kiM tu svenAsmi saMtuSTo duHkhA vRttiranuSThitA / kiM nu tatpAtakaM na syAttadvA dattaM vRthA bhavet // 14 sevAyAzcApi nAbhijJaH svacchandena vanecaraH // 29 bhavantaH sarvalobhena kevalaM bhakSaNe ratAH / rAjopakrozadoSAzca sarve saMzrayavAsinAm / anubandhe tu ye doSAstAnna pazyanti mohitaaH||15 vanacaryA ca niHsaGgA nirbhayA niravagrahA / / 30 apratyayakRtAM ga_marthApanayadUSitAm / nRpeNAhUyamAnasya yattiSThati bhayaM hRdi / iha cAmutra cAniSTAM tasmAdvRttiM na rocaye // 16 na tattiSThati tuSTAnAM vane mUlaphalAzinAm // 31 taM zuciM paNDitaM matvA zArdUlaH khyAtavikramaH / / pAnIyaM vA nirAyAsaM svAdvannaM vA bhayottaram / kRtvAtmasadRzAM pUjAM sAcivye'vardhayatsvayam // 17 vicArya khalu pazyAmi tatsukhaM yatra nivRtiH // 32 saumya vijJAtarUpastvaM gaccha yAtrAM mayA saha / | aparAdhairna tAvanto bhRtyAH ziSTA narAdhipaiH / -2135 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 112. 33] mahAbhArate [12. 112.62 upaghAtairyathA bhRtyA dUSitA nidhanaM gatAH // 33 / / mRgarAjena cAjJaptaM mRgyatAM cora ityuta // 48 yadi tvetanmayA kArya mRgendro yadi mnyte| kRtakaizcApi tanmAMsaM mRgendrAyopavarNitam / samayaM kRtamicchAmi vartitavyaM yathA mayi // 34 sacivenopanItaM te viduSA prAjJamAninA // 49 madIyA mAnanIyAste zrotavyaM ca hitaM vcH|| saroSastvatha zArdUlaH zrutvA gomAyucApalam / kalpitA yA ca te vRttiH sA bhavettava susthirA // 35 babhUvAmarSito rAjA vadhaM cAsyAbhyarocayat // 50 na matrayeyamanyaiste sacivaiH saha karhi cit / / chidraM tu tasya tadRSTvA procuste pUrvamatriNaH / nItimantaH parIpsanto vRthA brUyuH pare mayi // 36 sarveSAmeva so'smAkaM vRttibhaGgeSu vartate // 51 eka ekena saMgamya raho bayAM hitaM tava / idaM cAsyedRzaM karma vAllabhyena tu rakSyate / na ca te jJAtikAryeSu praSTavyo'haM hitAhite // 37 / zrutazca svAminA pUrva yAdRzo naiva tAdRzaH // 52 mayA saMmanya pazcAcca na hiMsyAH scivaastvyaa| vAGmAtreNaiva dharmiSThaH svabhAvena tu dAruNaH / madIyAnAM ca kupito mA tvaM daNDaM nipaatyeH|| 38 dharmacchadmA hyayaM pApo vRthAcAraparigrahaH / evamastviti tenAsau mRgendreNAbhipUjitaH / kAryArthaM bhojanArtheSu vrateSu kRtavAzramam // 53 prAptavAnmatisAcivyaM gomAyurvyAghrayonitaH // 39 mAMsApanayanaM jJAtvA vyAghrasteSAM tu tadvacaH / taM tathA satkRtaM dRSTvA yujyamAnaM ca karmaNi / AjJApayAmAsa tadA gomAyurvadhyatAmiti // 54 prAdviSankRtasaMghAtAH pUrvabhRtyA muhurmuhuH // 40 zArdUlavacanaM zrutvA zArdUlajananI ttH| mitrabuddhyA ca gomAyuM sAntvayitvA pravezya c| mRgarAjaM hitairvAkyaiH saMbodhayitumAgamat // 55 doSeSu samatAM netumaicchannazubhabuddhayaH // 41 putra naitattvayA grAhyaM kapaTArambhasaMvRtam / anyathA hyucitAH pUrvaM paradravyApahAriNaH / karmasaMgharSajairdoSairduSyatyazucibhiH zuciH // 56 . azaktAH kiMcidAdAtuM dravyaM gomAyuyatritAH // 42 nocchritaM sahate kazcitprakriyA vairakArikA / vyutthAnaM cAtra kAGkSadbhiH kathAbhiH prvilobhyte| zucerapi hi yuktasya doSa eva nipAtyate // 57 dhanena mahatA caiva buddhirasya vilobhyate // 43 lubdhAnAM zucayo dveSyAH kAtarANAM tarakhinaH / na cApi sa mahAprAjJastasmAddhairyAJcacAla h| mUrkhANAM paNDitA dveSyA daridrANAM mahAdhanAH / athAsya samayaM kRtvA vinAzAya sthitAH pre||44 adhArmikANAM dharmiSThA virUpANAM surUpakAH // 58 IpsitaM ca mRgendrasya mAMsaM yattatra saMskRtam / / bahavaH paNDitA lubdhAH sarve mAyopajIvinaH / apanIyaM svayaM taddhi taiyastaM tatra vezmani // 45 kuryurdoSamadoSasya bRhaspatimaterapi // 59 yadartha cApyapahRtaM yena yaccaiva matritam / zUnyAttacca gRhAnmAMsaM yadadyApahRtaM tava / tasya tadviditaM sarva kAraNArthaM ca marSitam // 46 necchate dIyamAnaM ca sAdhu tAvadvimRzyatAm // 60 samayo'yaM kRtastena saacivymupgcchtaa| asatyAH satyasaMkAzAH styaashcaastydrshinH| nopaghAtastvayA grAhyo rAjanmaitrImihecchatA // 47 dRzyante vividhA bhAvAsteSu yuktaM parIkSaNam // 61 bhojane copahartavye tanmAMsaM na sma dRshyte| | talavadRzyate vyoma khadyoto havyavADiva / -2136 Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 112. 62] zAntiparva [ 12. 113. 3 na caivAsti talaM vyomni na khadyote hutaashnH||62 kRtaM ca samayaM bhittvA tvayAhamavamAnitaH // 77 tasmAtpratyakSadRSTo'pi yuktamarthaH parIkSitum / prathamaM yaH samAkhyAtaH zIlavAniti saMsadi / parIkSya jJApayanhyAnna pazcAtparitapyate // 63 na vAcyaM tasya vaiguNyaM pratijJAM parirakSatA // 78 na duSkaramidaM putra yatprabhurghAtayetparam / evaM cAvamatasyeha vizzasaM kiM prayAsyasi / zlAghanIyA ca varyA ca loke prabhavatAM kSamA // 64 tvayi caiva hyavizvAse mamodvego bhaviSyati // 79 sthApito'yaM putra tvayA sAmanteSvadhi vizrutaH / / zaGkitastvamahaM bhItaH pare chidrAnudarzinaH / duHkhenAsAdyate pAtraM dhAryatAmeSa te suhRt // 65 asnigdhAzcaiva dustoSAH karma caitadvahucchalam // 80 dUSitaM paradoSairhi gRhNIte yo'nyathA zucim / / duHkhena zleSyate bhinnaM zliSTaM duHkhena bhidyate / svayaM saMdUSitAmAtyaH kSiprameva vinazyati // 66 bhinnaliSTA tu yA prItirna sA snehena vartate // 81 tasmAdathArisaMghAtAgomAyoH kazcidAgataH / kazcideva hi bhItastu dRzyate na parAtmanoH / dharmAtmA tena cAkhyAtaM yathaitatkapaTaM kRtam // 67 kAryApekSA hi vartante bhAvAH snigdhAstu durlabhAH // tato vijJAtacAritraH satkRtya sa vimokssitH|| suduHkhaM puruSajJAnaM cittaM hyeSAM calAcalam / / pariSvaktazca sasnehaM mRgendreNa punaH punaH // 68 samartho vApyazakto vA zateSveko'dhigamyate // 83 anujJApya mRgendraM tu gomAyurnItizAstravit / akasmAtprakriyA nRNAmakasmAccApakarSaNam / tenAmarSeNa saMtaptaH prAyamAsitumaicchata // 69 zubhAzubhe mahattvaM ca prakartuM buddhilAghavAt // 84 zArdUlastatra gomAyuM snehAprasutalocanaH / evaM bahuvidhaM sAntvamuktvA dharmArthahetumat / avArayatsa dharmiSThaM pUjayA pratipUjayan // 70 prasAdayitvA rAjAnaM gomAyurvanamabhyagAt // 85 taM sa gomAyurAlokya snehAdAgatasaMbhramam / agRhyAnunayaM tasya mRgendrasya sa buddhimAn / babhASe praNato vAkyaM bASpagadgadayA girA // 71 gomAyuH prAyamAsInastyaktvA dehaM divaM yyau||86 pUjito'haM tvayA pUrva pazcAccaiva vimAnitaH / / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pareSAmAspadaM nIto vastuM nArhAmyahaM tvayi / / 72 dvAdazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 112 // vasaMtuSTAzayutAH sthaanaanmaanaatprtyvropitaaH| svayaM copahRtA bhRtyA ye cApyupahRtAH paraiH // 73 parikSINAzca lubdhAzca krUrAH kaaraabhitaapitaaH|| yudhiSThira uvAca / hRtasvA mAnino ye ca tyaktopAttA mhepsvH||74 kiM pArthivena kartavyaM kiM ca kRtvA sukhI bhavet / saMtApitAzca ye kecidvyasanaughapratIkSiNaH / tanmamAcakSva tattvena sarvaM dharmabhRtAM vara // 1 antarhitAH sopahitAH sarve te parasAdhanAH // 75 ___bhISma uvAca / avamAnena yuktasya sthApitasya ca me punaH / hanta te'haM pravakSyAmi zRNu kAryaikanizcayam / kathaM yAsyasi vizvAsamahameSyAmi vA punaH / / 76 / yathA rAjJeha kartavyaM yacca kRtvA sukhI bhavet // 2 samartha iti saMgRhya sthApayitvA parIkSya c| / na tvevaM vartitavyaM sma yathedamanuzuzrumaH / ma.bhA. 268 - 2137 - Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 113. 3] mahAbhArate [ 12. 114.7 uSTrasya sumahadvRttaM tannibodha yudhiSThira // 3 vartasva buddhimUlaM hi vijayaM manurabravIt // 17 jAtismaro mahAnuSTraH prAjApatyayugodbhavaH / buddhizreSThAni karmANi bAhumadhyAni bhArata / tapaH sumahadAtiSThadaraNye sNshitvrtH||4 tAni jaGghAjaghanyAni bhArapratyavarANi ca // 18 tapasastasya cAnte vai prItimAnabhavatprabhuH / rAjyaM tiSThati dakSasya saMgRhItendriyasya ca / pareNa chandayAmAsa tatazcainaM pitAmahaH // 5 guptamantrazrutavataH susahAyasya cAnagha // 19 uSTra uvAca / parIkSyakAriNo'rthAzca tiSThantIha yudhiSThira / bhagavaMstvatprasAdAnme dIrghA grIvA bhavediyam / sahAyayuktena mahI kRtsnA zakyA prazAsitum // 20 yojanAnAM zataM sAgraM yA gaccheccarituM vibho // 6 idaM hi sadbhiH kathitaM vidhijJaiH bhISma uvAca / ___purA mahendrapratimaprabhAva / evamastviti coktaH sa varadena mahAtmanA / mayApi coktaM tava zAstradRSTyA .. pratilabhya varaM zreSTaM yayAvuSTraH svakaM vanam // 7 tvamatra yuktaH pracarasva rAjan // 21 sa cakAra tadAlasyaM varadAnAtsa durmatiH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi na caicchaccarituM gantuM durAtmA kAlamohitaH // 8 trayodazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 113 // sa kadAcitprasAryaivaM tAM grIvAM zatayojanAm / cacArAzrAntahRdayo vAtazcAgAttato mahAn // 9 yudhiSThira uvAca / sa guhAyAM zirogrIvaM nidhAya pazurAtmanaH / rAjA rAjyamanuprApya durbalo bharatarSabha / AstAtha varSamabhyAgAtsumahatplAvayajagat // 10 amitrasyAtivRddhasya kathaM, tiSThedasAdhanaH // 1 . atha zItaparItAGgo jambukaH kSucchramAnvitaH / . bhISma uvAca / sadArastAM guhAmAzu praviveza jalArditaH // 11 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / sa dRSTvA mAMsajIvI tu subhRzaM kSucchramAnvitaH / saritAM caiva saMvAda sAgarasya ca bhArata // 2 abhakSayattato grIvAmuSTrasya bharatarSabha // 12 / surArinilayaH zazvatsAgaraH saritAM patiH / yadA tvabudhyatAtmAnaM bhakSyamANaM sa vai pazuH / papraccha saritaH sarvAH saMzayaM jAtamAtmanaH // 3 tadA saMkocane yatnamakarobhRzaduHkhitaH // 13 samUlazAkhAnpazyAmi nihatAMzchAyino drumAn / yAvadUrdhvamadhazcaiva grIvAM saMkSipate pazuH / yuSmAbhiriha pUrNAbhiranyAstatra na vetasam // 4 tAvattena sadAreNa jambukena sa bhakSitaH // 14 akAyazcAlpasArazca vetasaH kUlajazca vaH / sa hatvA bhakSayitvA ca jambukoSTraM tatastadA / avajJAya nazakyo vA kiMcidvA tena vA kRtam // 5 vigate vAtavarSe ca nizcakrAma guhAmukhAt / / 15 tadahaM zrotumicchAmi sarvAsAmeva vo matam / evaM durbuddhinA prAptamuSTreNa nidhanaM tadA / yathA kUlAni cemAni bhittvA nAnIyate vazam // 6 Alasyasya kramAtpazya mahaddoSamupAgatam / / 16 tataH prAha nadI gaGgA vAkyamuttaramarthavat / tvamapyetaM vidhiM tyaktvA yogena niytendriyH| / hetumadrAhakaM caiva sAgaraM saritAM patim // 7 -2138 - Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 114. 8 zAntiparva [12. 115. 18 tiSThantyete yathAsthAnaM nagA hyekaniketanAH / zlAghannazlAghanIyena karmaNA nirapatrapaH / tatastyajanti tatsthAnaM praatilobhyaadcetsH|| 8 upekSitavyo dAntena tAdRzaH puruSAdhamaH // 6 vetaso vegamAyAntaM dRSTvA namati netaraH / yadyadbhUyAdalpamatistattadasya sahetsadA / sa ca vege'bhyatikrAnte sthAnamAsAdya tiSThati // 9 prAkRto hi prazaMsanvA nindanvA kiM kariSyati / kAlajJaH samayajJazca sadA vazyazca nodrumH| vane kAka ivAbuddhirvAzamAno nirarthakam // 7 anulomastathAstabdhastena nAbhyeti vetasaH // 10 yadi vAgbhiH prayogaH syAtprayoge pApakarmaNaH / mArutodakavegena ye namantyunnamanti ca / vAgevArtho bhavettasya na hyevArtho jighAMsataH // 8 oSadhyaH pAdapA gulmA na te yAnti parAbhavam // 11 niSekaM viparItaM sa AcaSTe vRttaceSTayA / yo hi zatrorvivRddhasya prabhorvadhavinAzane / mayUra iva kaupInaM nRtyansaMdarzayanniva // 9 pUrvaM na sahate vegaM kSiprameva sa nazyati // 12 yasyAvAcyaM na loke'sti nAkArya vApi kiMcana / sArAsAraM balaM vIryamAtmano dviSatazca yH| vAcaM tena na saMdadhyAcchuciH saMkliSTakarmaNA // 10 jAnanvicarati prAjJo na sa yAti parAbhavam / / 13 pratyakSaM guNavAdI yaH parokSaM tu vinindakaH / evameva yadA vidvAnmanyetAtibalaM ripum / sa mAnavaH zvavalloke naSTalokaparAyaNaH // 11 saMzrayedvaitasIM vRttimevaM prajJAnalakSaNam / / 14 tAdRgjanazatasyApi yaddadAti juhoti ca / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi parokSeNApavAdena tannAzayati sa kSaNAt / / 12 caturdazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 114 // tasmAtprAjJo naraH sadyastAdRzaM pApacetasam / 115 varjayetsAdhubhirvajyaM sArameyAmiSaM yathA // 13 yudhiSThira uvAca / parivAdaM bruvANo hi durAtmA vai mahAtmane / vidvAnmUrkhapragalbhena mRdustIkSNena bhArata / prakAzayati doSAnsvAnsarpaH phaNamivocchritam // 14 AkruzyamAnaH sadasi kathaM kuryAdariMdama // 1 taM svakarmANi kurvANaM pratikatuM ya icchati / bhISma uvAca / bhasmakUTa ivAbuddhiH kharo rajasi majjati // 15 zrUyatAM pRthivIpAla yathaiSo'rtho'nugIyate / manuSyazAlAvRkamaprazAntaM sadA sucetAH sahate narasyehAlpacetasaH // 2 janApavAde satataM niviSTam / aruSyanRzyamAnasya sukRtaM nAma vindati / mAtaGgamunmattamivonnadantaM duSkRtaM cAtmano marSI ruSyatyevApamArTi vai // 3 tyajeta taM zvAnamivAtiraudram // 16 TiTTibhaM tamupekSeta vAzamAnamivAturam / adhIrajuSTe pathi vartamAna lokavidveSamApanno niSphalaM pratipadyate // 4 damAdapetaM vinayAJca pApam / iti sa zlAghate nityaM tena pApena karmaNA / arivrataM nityamabhUtikAmaM idamukto mayA kazcitsaMmato janasaMsadi / dhigastu taM pApamatiM manuSyam // 17 sa tatra vIDitaH zuSko mRtakalpo'vatiSThati // 5 / pratyucyamAnastu hi bhUya ebhi -2139 - Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "12. 115. 18] mahAbhArate [12. 116. 22 nizAmya mA bhUstvamathArtarUpaH / bRhaspatisamo buddhyA bhavAzaMsitumarhati // 8 uccasya nIcena hi saMprayogaM zaMsitA puruSavyAghra tvaM naH kulahite rataH / / vigarhayanti sthirabuddhayo ye // 18 kSattA caiva paTuprajJo yo naH zaMsati srvdaa||9 kruddho dazArdhena hi tADayedvA tvattaH kulahitaM vAkyaM zrutvA rAjyahitodayam / ___ sa pAMsubhirvApakirettuSairvA / amRtasyAvyayasyeva tRptaH svapsyAmyahaM sukham // 10 vivRtya dantAMzca vibhISayedvA kIdRzAH saMnikarSasthA bhRtyAH syurvA gunnaanvitaaH| siddhaM hi mUrkhe kupite nRzaMse // 19 kIdRzaiH kiMkulInairvA saha yAtrA vidhIyate // 11 vigarhaNAM paramadurAtmanA kRtAM na hyeko bhRtyarahito rAjA bhavati rakSitA / saheta yaH saMsadi durjanAnnaraH / rAjyaM cedaM janaH sarvastatkulIno'bhizaMsati // 12 paThedidaM cApi nidarzanaM sadA na hi prazAstuM rAjyaM hi zakyamekena bhArata / na vAGmayaM sa labhati kiMcidapriyam // 20 asahAyavatA tAta naivArthAH kecidapyuta / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi labdhuM labdhvA cApi sadA rakSituM bharatarSabha // 13 pnycdshaadhikshttmo'dhyaayH|| 115 // __ bhISma uvAca / yasya bhRtyajanaH sarvo jJAnavijJAnakovidaH / yudhiSThira uvAca / hitaiSI kulajaH snigdhaH sa rAjyaphalamaznute // 14 pitAmaha mahAprAjJa saMzayo me mahAnayam / mantriNo yasya kulajA asaMhAryAH sahoSitAH / sa cchettavyastvayA rAjanbhavAnkulakaro hi naH // 1 | nRpatermatidAH santi saMbandhajJAnakovidAH // 15 puruSANAmayaM tAta durvRttAnAM durAtmanAm / / anAgatavidhAtAraH kAlajJAnavizAradAH / / kathito vAkyasaMcArastato vijJApayAmi te // 2 atikrAntamazocantaH sa rAjyaphalamazrute / / 16 yaddhitaM rAjyatatrasya kulasya ca sukhodayam / samaduHkhasukhA yasya sahAyAH stykaarinnH| AyatyAM ca tadAtve ca kSemavRddhikaraM ca yat // 3 arthacintAparA yasya sa rAjyaphalamabhute / / 17 putrapautrAbhirAmaM ca rASTravRddhikaraM ca yat / yasya nArtA janapadaH saMnikarSagataH sadA / annapAne zarIre ca hitaM yattadravIhi me // 4 akSudraH satpathAlambI sa rAjyaphalabhAgbhavet / / 18 abhiSi to hi yo rAjA rAjyastho mitrasaMvRtaH / kozAkSapaTalaM yasya kozavRddhikarairjanaiH / asuhRtsamupeto vA sa kathaM raJjayetprajAH // 5 AptaistuSTaizca satataM dhAryate sa nRpottamaH // 19 yo hyasatpragraharatiH sneharAgavalAtkRtaH / koSThAgAramasaMhArAptaiH saMcayatatparaiH / indriyANAmanIzatvAdasajjanabubhUSakaH // 6 pAtrabhUtairalubdhaizca pAlyamAnaM guNIbhavet // 20 tasya bhRtyA viguNatAM yAnti sarve kulodgtaaH| vyavahArazca nagare yasya karmaphalodayaH / na ca bhRtyaphalairathaiH sa rAjA saMprayujyate // 7 dRzyate zaGkhalikhitaH sa dharmaphalabhAgbhavet // 21 etAnme saMzayasthasya rAjadharmAnsudurlabhAn / saMgRhItamanuSyazca yo rAjA rAjadharmavit / - 2140 - Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 116. 22] zAntiparva [12. 117. 26 SaDvagaM pratigRhNansa dharmAtphalamupAbhute // 22 provAca zvA muni tatra yattacchRNu mahAmate // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi zvazatrurbhagavannatra dvIpI mAM hantumicchati / SoDazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 116 // tvatprasAdAdbhayaM na syAttasmAnmama mahAmune / / 14 muniruvAca / bhISma uvAca / na bhayaM dvIpinaH kArya mRtyutaste kathaMcana / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / eSa zvarUparahito dvIpI bhavasi putraka / / 15 nidarzanakaraM loke sajjanAcaritaM sadA // 1 bhISma uvAca / asyaivArthasya sadRzaM yacchrataM me tapovane / tataH zvA dvIpitAM nIto jAmbUnadanibhAkRtiH / jAmadagnyasya rAmasya yaduktamRSisattamaiH // 2 . citrAGgo visphuranhRSTo vane vasati nirbhayaH // 16 vane mahati kasmiMzcidamanuSyaniSevite / tato'bhyayAnmahAraudro vyAditAsyaH kSudhAnvitaH / RSimUlaphalAhAro niyato niyatendriyaH / / 3 dvIpinaM lelihadvaktro vyAghro rudhiralAlasaH // 17 dIkSAdamaparaH zAntaH svAdhyAyaparamaH zuciH / vyAghraM dRSTvA kSudhAbhagnaM daMSTriNaM vanagocaram / upavAsavizuddhAtmA satataM satpathe sthitaH // 4 dvIpI jIvitarakSArthamRSi zaraNameyivAn // 18 tasya saMdRzya sadbhAvamupaviSTasya dhImataH / tataH saMvAsajaM snehamRSiNA kurvatA sdaa| sarvasattvAH samIpasthA bhavanti vanacAriNaH / / 5 / sa dvIpI vyAghratAM nIto ripubhirbalavattaraH / siMhavyAghrAH sazarabhA mattAzcaiva mahAgajAH / / tato dRSTvA sa zArdUlo nAbhyahastaM vizAM pate // 19 dvIpinaH khaDgabhallUkA ye cAnye bhImadarzanAH // 6 sa tu zvA vyAghratAM prApya balavAnpizitAzanaH / te sukhapraznadAH sarve bhavanti kSatajAzanAH / na mUlaphalabhogeSu spRhAmapyakarottadA / / 20 tasyarSeH ziSyavaccaiva nyagbhUtAH priyakAriNaH / / 7 yathA mRgapatirnityaM prakAGkati vanaukasaH / dattvA ca te sukhapraznaM sarve yAnti yathAgatama / tathaiva sa mahArAja vyAghraH samabhavattadA // 21 prAmyatvekaH pazustatra nAjahAcchA mahAmunim / / 8 vyAghastUTajamUlasthastRptaH supto hatairmagaiH / bhakto'nuraktaH satatamupavAsakRzo'balaH / nAgazcAgAttamuddezaM matto megha ivotthitaH // 22 phalamUlotkarAhAraH zAntaH ziSTAkRtiyathA // 9 prabhinnakaraTaH prAMzuH padmI vitatamastakaH / tasyarSerupaviSTasya pAdamUle mahAmuneH / suviSANo mahAkAyo meghagambhIranisvanaH // 23 manuSyavadgato bhAvaH snehabaddho'bhavadbhuzam // 10 taM dRSTvA kuJjaraM mattamAyAntaM madagarvitam / tato'bhyayAnmahAvIryo dvIpI kSatajabhojanaH / vyAghro hastibhayAtrastastamRSi zaraNaM yayau // 24 zvArthamatyantasaMduSTaH krUraH kAla ivAntakaH // 11 tato'nayatkuJjaratAM taM vyAghramRSisattamaH / lelihyamAnastRSitaH pucchAsphoTanatatparaH / mahAmeghopamaM dRSTvA taM sa bhIto'bhavadgajaH // 25 vyAditAsyaH kSudhAbhagnaH pArthayAnastadAmiSam // 12 tataH kamalapaNDAni zallakIgahanAni ca / taM dRSTvA krUramAyAntaM jIvitArthI narAdhipa / vyacaratsa mudA yuktaH padmareNuvibhUSitaH // 26 22141 - Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 117. 27 ] mahAbhArate [12. 118. 10 kadAcidramamANasya hastinaH sumukhaM tadA / vyAghro nAgo madapaTurnAgaH siMhatvamAptavAn // 4 // RSestasyoTajasthasya kAlo'gacchannizAnizam // 27 / siMho'tibalasaMyukto bhUyaH zarabhatAM gataH / athAjagAma taM deza kesarI kesarAruNaH / mayA snehaparItena na vimRSTaH kulAnvayaH // 42 girikandarajo bhImaH siMho nAgakulAntakaH / / 28 / yasmAdevamapApaM mAM pApa hiNsitumicchsi| taM dRSTvA siMhamAyAntaM nAgaH siMhabhayAkulaH / tasmAtsvayonimApannaH zvaiva tvaM hi bhaviSyasi // 4 RSiM zaraNamApede vepamAno bhayAturaH // 29 tato munijanadveSAdduSTAtmA zvAkRto'budhaH / tataH sa siMhatAM nIto nAgendro muninA tadA / RSiNA zarabhaH zaptaH svaM rUpaM punarAptavAn // 44 vanyaM nAgaNayasiMhaM tulyajAtisamanvayAt // 30 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dRSTvA ca so'nazatsiMho vanyo bhIsannavAgbalaH / sptdshaadhikshttmo'dhyaayH|| 117 sa cAzrame'vasatsiMhastasminneva vane sukhI // 31 na tvanye kSudrapazavastapovananivAsinaH / __ bhISma uvaac| vyadRzyanta bhayatrastA jIvitAkAGgiNaH sdaa||32 / sa zvA prakRtimApannaH paraM dainyamupAgamat / kadAcitkAlayogena srvpraannivihiNskH| RSiNA huMkRtaH pApastapovanabahiSkRtaH // 1 balavAnkSatajAhAro nAnAsattvabhayaMkaraH // 33 evaM rAjJA matimatA viditvA zIlazaucatAm / aSTapAdU caraNaH zarabho vanagocaraH / ArjavaM prakRtiM sattvaM kulaM vRttaM zrutaM damam // 2 taM siMhaM hantumAgacchanmunestasya nivezanam / / 34 / anukrozaM balaM vIryaM bhAvaM saMprazamaM kSamAm / taM muniH zarabhaM cakre balotkaTamariMdama / bhRtyA ye yatra yogyAH syustatra sthApyAH suzikSitAH tataH sa zarabho vanyo mune zarabhamagrataH / nAparIkSya mahIpAlaH prakartuM bhRtyamarhati / dRSTvA balinamatyugraM drutaM saMprAdravadbhayAt // 35 akulInanarAkIrNo na rAjA sukhamedhate // 4 sa evaM zarabhasthAne nyasto vai muninA tadA / kulajaH prakRto rAjA tatkulInatayA sadA / muneH pArzvagato nityaM zArabhyaM sukhamAptavAn // 36 na pApe kurute buddhiM nindyamAno'pyanAgasi // tataH zarabhasaMtrastAH sarve mRgagaNA vanAt / akulInastu puruSaH prakRtaH sAdhusaMkSayAt / dizaH saMprAdravanrAjanbhayAjIvitakAGkSiNaH // 37 / durlabhaizvaryatA prApto ninditaH zatrutAM vrajet // / zarabho'pyatisaMduSTo nityaM prANivadhe rataH / kulInaM zikSitaM prAjJaM jJAnavijJAnakovidam / phalamUlAzanaM zAntaM naicchatsa pizitAzanaH // 38 sarvazAstrArthatattvajJaM sahiSNuM dezajaM tathA // 7 tato rudhiratarSeNa balinA shrbho'nvitH| kRtajJaM balavantaM ca kSAntaM dAntaM jitendriyam / iyeSa taM muni hantumakRtajJaH zvayonijaH // 39 | alubdhaM labdhasaMtuSTaM svAmimitrabubhUSakam // 8 tatastena tapaHzaktyA vidito jJAnacakSuSA / sacivaM dezakAlajJaM sarvasaMgrahaNe ratam / vijJAya ca mahAprAjJo muniH zvAnaM tamuktavAn // 40 | satkRtaM yuktamanasaM hitaiSiNamatandritam // 9 zvA tvaM dvIpitvamApanno dvIpI vyaaghrtvmaagtH| / yuktAcAraM svaviSaye saMdhivigrahakovidam / -2142 - Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ : 12. 118. 10] zAntiparva [12. 119. 10 rAjJanivargavettAraM paurajAnapadapriyam // 10 dharmazAstrasamAyuktAH padAtijanasaMyutAH // 25 khAtakavyUhatattvajJaM balaharSaNakovidam / arthamAnavivRddhAzca rathacaryAvizAradAH / iGgitAkAratattvajJaM yAtrAyAnavizAradam // 11 iSvastrakuzalA yasya tasyeyaM nRpatermahI // 26 hastizikSAsu tattvajJamahaMkAravivarjitam / sarvasaMgrahaNe yukto nRpo bhavati yaH sadA / pragalbhaM dakSiNaM dAntaM balinaM yuktakAriNam / / 12 utthAnazIlo mitrAdayaH sa rAjA rAjasattamaH // 27 cokSaM cokSajanAkIrNa suveSaM sukhadarzanam / zakyA azvasahasreNa vIrAroheNa bhArata / nAyakaM nItikuzalaM guNaSaSTyA samanvitam / / 13 / saMgRhItamanuSyeNa kRtsnA jetuM vasuMdharA // 28 astabdhaM prazritaM zaktaM mRduvAdinameva c| . iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dhIraM zlakSNaM mahaddhiM ca dezakAlopapAdakam // 14 assttaadshaadhikshttmo'dhyaayH|| 118 // sacivaM yaH prakurute na cainamavamanyate / tasya vistIryate rAjyaM jyotsnA grahapateriva // 15 bhISma uvAca / etaireva guNairyukto rAjA zAstravizAradaH / evaM zunAsamAnbhRtyAnsvasthAne yo narAdhipaH / eSTavyo dharmaparamaH prajApAlanatatparaH // 16 / niyojayati kRtyeSu sa rAjyaphalamaznute // 1 dhIro marSI zuciH zIghraH kAle puruSakAravit / na zvA svasthAnamutkramya pramANamabhi satkRtaH / zuzraSuH zrutavAsazrotA UhApohavizAradaH // 17 AropyaH zvA svakAtsthAnAdutkramyAnyatprapadyate // 2 medhAvI dhAraNAyukto yathAnyAyopapAdakaH / svajAtikulasaMpannAH sveSu karmasvavasthitAH / dAntaH sadA priyAbhASI kSamAvAMzca viparyaye // 18 prakartavyA budhA bhRtyA nAsthAne prakriyA kSamA // 3 dAnAcchede svayaMkArI sudvAraH sukhadarzanaH / anurUpANi karmANi bhRtyebhyo yaH prayacchati / Artahastaprado nityamAptaMmanyo naye rataH // 19 sa bhRtyaguNasaMpannaM rAjA phalamupAbhute // 4 nAhaMvAdI. na nidvaMdvo na yatkicanakArakaH / zarabhaH zarabhasthAne siMhaH siMha ivorjitaH / kRte karmaNyamoghAnAM kartA bhRtyajanapriyaH // 20 vyAghro vyAghra iva sthApyo dvIpI dvIpI yathA tathA // 5 saMgRhItajano'stabdhaH prasannavadanaH sadA / karmasvihAnurUpeSu nyasyA bhRtyA yathAvidhi / / dAtA bhRtyajanAvekSI na krodhI sumahAmanAH // 21 pratilomaM na bhRtyAste sthApyAH karmaphalaiSiNA // 6 yuktadaNDo na nirdaNDo dharmakAryAnuzAsakaH / yaH pramANamatikramya pratilomaM narAdhipaH / cAranetraH parAvekSI dharmArthakuzalaH sadA // 22 bhRtyAnsthApayate'buddhirna sa raJjayate prajAH // 7 rAjA guNazatAkIrNa eSTavyastAdRzo bhavet / na bAlizA na ca kSudrA na cApratimitendriyAH / yodhAzcaiva manuSyendra sarvairguNagaNairvRtAH // 23 nAkulInA narA pArzve sthApyA rAjJA hitaiSiNA // 8 anveSTavyAH supuruSAH sahAyA rAjyadhAraNAH / sAdhavaH kuzalAH zUrA jJAnavanto'nasUyakAH / na vimAnayitavyAzca rAjJA vRddhimabhIpsatA // 24 akSudrAH zucayo dakSA narAH syuH pAripArzvakAH // 9 yodhAH samarazauTIrAH kRtajJAH shstrkovidaaH| / nyagbhUtAstatparAH kSAntAzcaukSAH prakRtijAH shubhaaH| -2143 - Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 119. 10] mahAbhArate [ 12. 120. 16 sve sve sthAne'parikraSTAste syU rAjJo bhishcraaH||10 bhISma uvAca / siMhasya satataM pArzve siMha eva jano bhavet / / rakSaNaM sarvabhUtAnAmiti kSatre paraM matam / asiMhaH siMhasahitaH siMhaballabhate phalam // 11 / tadyathA rakSaNaM kuryAttathA zRNu mahIpate // 3 yastu siMhaH zvabhiH kIrNaH siMhakarmaphale rataH / / yathA barhANi citrANi bibharti bhujagAzanaH / na sa siMhaphalaM bhoktuM zaktaH zvabhirupAsitaH // 12 tathA bahuvidhaM rAjA rUpaM kurvIta dharmavit // 4 evametairmanuSyendra zUraiH prAjJairbahuzrutaiH / taikSNyaM jihmatvamAdAntyaM satyamArjavameva ca / kulInaiH saha zakyeta kRtsnAM jetuM vasuMdharAm // 13 madhyasthaH sattvamAtiSThaMstathA vai sukhamRcchati // 5 nAvaidyo nAnRjuH pArzve nAvidyo nAmahAdhanaH / yasminnatheM hitaM yatsyAttadvarNa rUpamAvizet / saMgrAhyo vasudhApAlai tyo bhRtyavatAM vara // 14 bahurUpasya rAjJo hi sUkSmo'pyartho na sIdati // 6 bANavadvisRtA yAnti svAmikAryaparA janAH / / nityaM rakSitamantraH syAdyathA mUkaH zaracchikhI / ye bhRtyAH pArthivahitAsteSAM sAntvaM prayojayet // 15 zlakSNAkSaratanuH zrImAnbhavecchAstravizAradaH // 7 kozazca satataM rakSyo yatnamAsthAya rAjabhiH / / ApahAreSu yattaH syAjalaprasravaNeSviva / kozamUlA hi rAjAnaH kozamUlakaro bhava // 16 zailavarSodakAnIva dvijAnsiddhAnsamAzrayet // 8 koSThAgAraM ca te nityaM sphItaM dhAnyaiH susaMcitam / arthakAmaH zikhAM rAjA kuryAddharmadhvajopamAm / sadAstu satsu saMnyastaM dhanadhAnyaparo bhava // 17 nityamudyatadaNDaH syAdAcareccApramAdataH / nityayuktAzca te bhRtyA bhavantu raNakovidAH / / loke cAyavyayau dRSTvA vRkSAvRkSamivAplavan // 9 vAjinAM ca prayogeSu vaizAradyamiheSyate // 18 mRjAvAnsyAtsvayUthyeSu,bhAvAni caraNaiH kSipet / jJAtibandhujanAvekSI mitrasaMbandhisaMvRtaH / jAtapakSaH parispandedrakSedvaikalyamAtmanaH // 10 paurakAryahitAnveSI bhava kauravanandana // 19 doSAnvivRNuyAcchatroH parapakSAnvidhUnayet / eSA te naiSThikI buddhiH prajJA cAbhihitA myaa| kAnaneSviva puSpANi bahIvArthAnsamAcaret // 1 zvA te nidarzanaM tAta kiM bhUyaH zrotumicchasi // 20 ucchritAnAzrayetsphItAnnarendrAnacalopamAn / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi zrayecchAyAmavijJAtAM guptaM zaraNamAzrayet // 12 ekonaviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 119 // prAvRSIvAsitagrIvo majjeta nizi nirjane / mAyUreNa guNenaiva strIbhizcAlakSitazcaret / 120 na jahyAcca tanutrANaM rakSedAtmAnamAtmanA // 13 yudhiSThira uvAca / cArabhUmiSvabhigamAnpAzAMzca parivarjayet / / rAjavRttAnyanekAni tvayA proktAni bhArata / pIDayeccApi tAM bhUmiM praNazyedgahane punaH // 14 pUrvaiH pUrvaniyuktAni rAjadharmArthavedibhiH // 1 hanyAtkruddhAnativiSAnye jihmagatayo'hitAn / tadeva vistareNoktaM pUrvairdaSTaM satAM matam / nAzrayedvAlabarhANi sannivAsAni vAsayet // 1 praNayaM rAjadharmANAM prabrUhi bharatarSabha / / 2 / sadA barhinibhaH kAmaM prasaktikRtamAcaret / -2144 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 120. 16 ] zAntiparva [ 12. 120. 39 sarvatazcAdadetprajJA pataMgAngahaneSviva / guptAtmA guptarASTrazca sa rAjA rAjadharmavit // 29 evaM mayUravadrAjA svarASTra paripAlayet // 16 nityaM rASTramavekSeta gobhiH sUrya ivotpatan / AtmavRddhikarI nItiM vidadhIta vicakSaNaH / cArAMzca nacarAnvidyAttathA buddhayA na saMjvaret // AtmasaMyamanaM buddhyA parabuddhayAvatAraNam / kAlaprAptamupAdadyAnnAtha rAjA prasUcayet / buddhayA cAtmaguNaprAptiretacchAstranidarzanam // 17 ahanyahani saMduhyAnmahIM gAmiva buddhimAn // 31 paraM cAzvAsayetsAmnA svazakti copalakSayet / yathA krameNa puSpebhyazcinoti madhu SaTpadaH / AtmanaH parimarzana buddhiM buddhayA vicArayet / tathA dravyamupAdAya rAjA kurvIta saMcayam // 32 sAntvayogamatiH prAjJaH kAryAkAryavicArakaH // 18 yaddhi guptAvaziSTaM syAttaddhitaM dharmakAmayoH / nigUDhabuddhiIraH syAdvaktavye vakSyate tthaa| saMcayAnuvisargI syAdrAjA zAstravidAtmavAn // 33 saMnikRSTAM kathAM prAjJo yadi buddhayA bRhaspatiH / nAlpamarthaM paribhavennAvamanyeta zAtravAn / svabhAvameSyate taptaM kRSNAyasamivodake // 19 buddhayAvabudhyedAtmAnaM na cAbuddhiSu vizvaset // 34 anuyuJjIta kRtyAni sarvANyeva mhiiptiH| dhRtirdAkSyaM saMyamo buddhiragryA AgamairupadiSTAni svasya caiva parasya ca // 20 dhairya zaurya deshkaalo'prmaadH| kSudraM kuraM tathA prAjJaM zUraM cArthavizAradam / svalpasya vA mahato vApi vRddhau svakarmaNi niyuJjIta ye cAnye vacanAdhikAH // 21 dhanatyaitAnyaSTa samindhanAni // 35 apyadRSTvA niyuktAni anurUpeSu karmasu / agnistoko vardhate hyAjyasikto sarvAMstAnanuvarteta svarAMstatrIrivAyatA // 22 bIjaM caikaM bahusAhasrameti / dharmANAmavirodhena sarveSAM priyamAcaret / kSayodayau vipulau saMnizAmya mamAyamiti rAjA yaH sa parvata ivAcalaH // 23 tasmAdalpaM nAvamanyeta vidvAn // 36 vyavasAyaM. samAdhAya sUryo razmimivAyatAm / bAlo'bAlaH sthaviro vA ripuryaH dharmamevAbhirakSeta kRtvA tulye priyApriye // 24 ___sadA pramattaM puruSaM nihnyaat| kulaprakRtidezAnAM dharmajJAnmRdubhASiNaH / kAlenAnyastasya mUlaM hareta madhye vayasi nidISAnhite yuktAJjitendriyAn // ___kAlajJAtA pArthivAnAM variSTaH // 37 alubdhAzikSitAndAntAndharmeSu pariniSThitAn / haretkIrtiM dharmamasyoparundhyAsthApayetsarvakAryeSu rAjA dharmArtharakSiNaH // 26 ___ darthe dIrgha vIryamasyopahanyAt / etenaiva prakAreNa kRtyAnAmAgatiM gatim / ripuDheSTA durbalo vA balI vA yuktaH samanutiSTheta tuSTazcArairupaskRtaH // 27 ___ tasmAcchatrau naiva heDedyatAtmA // 38 amoghakrodhaharSasya svayaM kRtyAnvavekSiNaH / kSayaM zatroH saMcayaM pAlanaM cAAtmapratyayakozasya vasudhaiva vasuMdharA // 28 / pyubhau cArthoM sahitau dharmakAmau / vyaktazcAnugraho yasya yathArthazcApi nigrahaH / / atazcAnyanmatimAnsaMdadhIta ma, bhA. 269 -2145 - Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 120. 39 ] mahAbhArate [12. 120. 54 tasmAdrAjA buddhimantaM zrayeta // 39 ArambhAndviSatAM prAjJaH sarvAnAMstu sUdayet // 47 buddhirdIptA balavantaM hinasti dharmAnviteSu vijJAto matrI guptazca pANDava / balaM buddhathA vardhate pAlyamAnam / Apto rAjankulInazca paryApto rAjyasaMgrahe // 48 zatrurbuddhayA sIdate vardhamAno vidhipravRttAnnaradevadharmA___ buddheH pazcAtkarma yattatprazastam // 40 ___ nuktAnsamAsena nibodha buddhyaa| sarvAnkAmAnkAmayAno hi dhIraH imAnvidadhyAdyanusRtya yo vai sattvenAlpenApluto hInadehaH / rAjA mahIM pAlayituM sa zaktaH // 49 yathAtmAnaM prArthayate'rthamAnaiH anItijaM yadyavidhAnajaM sukhaM zreyaHpAtraM pUrayate hyanalpam // 41 haThapraNItaM vividhaM prdRshyte| tasmAdrAjA pragRhItaH pareSu na vidyate tasya gatirmahIpatemUlaM lakSmyAH sarvato'bhyAdadIta / na vidyate rASTrajamuttamaM sukham // 50 dIrgha kAlamapi saMpIDyamAno dhanairviziSTAnmatizIlapUjitAvidyutsaMpAtamiva mAnorjitaH syAt / / 42 nguNopapannAnyudhi dRSTavikramAn / vidyA tapo vA vipulaM dhanaM vA guNeSu dRSTAnacirAdihAtmavA-- sarvametadvyavasAyena zakyam / __ nsato'bhisaMdhAya nihanti zAtravAn / / 51 brahma yattaM nivasati dehavatsu pazyedupAyAnvividhaiH kriyApathaitasmAdvidyAdvayavasAyaM prabhUtam // 43 na cAnupAyena matiM nivezayet / yatrAsate matimanto manasvinaH zriyaM viziSTAM vipulaM yazo dhanaM zako viSNuryatra sarasvatI c| / na doSadarzI puruSaH samaznute // 52 vasanti bhUtAni ca yatra nityaM prItipravRttau vinivartane tathA ___ tasmAdvidvAnnAvamanyeta deham // 44 .. suhRtsu vijJAya nivRtya cobhayoH / lubdhaM hanyAtsaMpradAnena nityaM yadeva mitraM gurubhAramAvahelubdhastRptiM paravittasya naiti / - ttadeva susnigdhamudAharedbudhaH // 53 sarvo lubdhaH karmaguNopabhoge etAnmayoktAMstava rAjadharmA__ yo'thaiIMno dharmakAmau jahAti // 45 nRNAM ca guptau matimAdadhatsva / dhanaM bhojyaM putradAraM samRddhiM avApsyase puNyaphalaM sukhena sarvo lubdhaH prArthayate pareSAm / sarvo hi lokottamadharmamUlaH // 54 lubdhe doSAH saMbhavantIha sarve iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tasmAdrAjA na pragRhNIta lubdhAn // 46 viMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 120 // saMdarzane satpuruSaM jaghanyamapi codayet / -2146 - Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 121. 1] zAntiparva [12. 121. 27 daNDAtrivargaH satataM supraNItAtpravartate / yudhiSThira uvaac| devaM hi paramo daNDo rUpato'gnirivocchikhaH // 13 ayaM pitAmahenokto rAjadharmaH sanAtanaH / nIlotpaladalazyAmazcaturdaSTrazcaturbhujaH / Izvarazca mahAdaNDo daNDe sarva pratiSThitam // 1 aSTapAnnaikanayanaH zaGkakordhvaromavAn // 14 devatAnAmRSINAM ca pitRRNAM ca mahAtmanAm / jaTI dvijihvastAmrAsyo mRgraajtnucchdH| yakSarakSaHpizAcAnAM mAnAM ca vizeSataH // 2 etadrUpaM bibharyunaM daNDo nityaM durAvaraH // 15 sarveSAM prANinAM loke tiryakSvapi nivAsinAm / asirgadA dhanuH zaktistrizUlaM mudgaraH zaraH / sarvavyApI mahAtejA daNDaH zreyAniti prabho // 3 musalaM parazuzcakra prAso daNDaSTitomarAH // 16 ityetaduktaM bhavatA sarvaM daNDyaM carAcaram / sarvapraharaNIyAni santi yAnIha kAnicit / dRzyate lokamAsaktaM sasurAsuramAnuSam / / 4 daNDa eva hi sarvAtmA loke carati mUrtimAn // etadicchAmyahaM jJAtuM tattvena bharatarSabha / bhindaMzchindanrujankRntandArayanpATayaMstathA / ko daNDaH kIdRzo daNDaH kiMrUpaH kiMparAyaNaH // 5 ghAtayannabhidhAvaMzca daNDa eva caratyuta // 18 kimAtmakaH kathaMbhUtaH katimUrtiH kathaMprabhuH / / asirvizasano dharmastIkSNavA durAsadaH / jAgarti sa kathaM daNDaH prajAsvavahitAtmakaH // 6 zrIgarbho vijayaH zAstA vyavahAraH prajAgaraH // 19 kazca pUrvAparamidaM jAgarti paripAlayan / zAstraM brAhmaNamantrazca zAstA prAgvacanaM gataH / kazca vijJAyate pUrva ko'paro daNDasaMjJitaH / / dharmapAlo'kSaro devaH satyago nityago grahaH // 20 kiMsaMsthazca bhaveddaNDaH kA cAsya gatiriSyate // 7 asaGgo rudratanayo manujyeSThaH shivNkrH| bhISma uvAca / nAmAnyetAni daNDasya kIrtitAni yudhiSThira // 21 zRNu kauravya yo daNDo vyavahAryo yathA ca sH| daNDo hi bhagavAnviSNuryajJo nArAyaNaH prabhuH / yasminhi sarvamAyattaM sa daNDa iha kevalaH // 8 zazvadrUpaM mahadvibhranmahApuruSa ucyate // 22 dharmasyAkhyA mahArAja vyavahAra itiissyte| yathoktA brahmakanyeti lakSmIrnItiH sarasvatI / tasya lopaH kathaM na syAllokeSvavahitAtmanaH / daNDanItirjagaddhAtrI daNDo hi bahuvigrahaH // 23 ityartha vyavahArasya vyavahAratvabhiSyate // 9 arthAnau~ sukhaM duHkhaM dharmAdharmoM balAbale / api caitatpurA rAjanmanunA proktamAditaH / daurbhAgyaM bhAgadheyaM ca puNyApuNye guNAguNau // 24 supraNItena daNDena priyApriyasamAtmanA / kAmAkAmAvRturmAsaH zarvarI divasaH kSaNaH / prajA rakSati yaH samyagdharma eva sa kevalaH // 10 aprasAdaH prasAdazca harSaH krodhaH zamo damaH // 25 athoktametadvacanaM prAgeva manunA purA / daivaM puruSakArazca mokSAmokSau bhayAbhaye / janma coktaM vasiSThena brahmaNo vacanaM mahat // 11 hiMsAhiMse tapo yajJaH saMyamo'tha viSAviSam // 26 prAgidaM vacanaM proktamataH prAgvacanaM viduH|| antazcAdizca madhyaM ca kRtyAnAM ca prapaJcanam / vyavahArasya cAkhyAnAdvyavahAra ihocyate // 12 / madaH pramAdo darpazca dambho dhairya nayAnayau // 27 -2147 - Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 121. 28] mahAbhArate [12. 121. 55 azaktiH zaktirityeva mAnastambhau vyyaavyyau| / hastino'zvA rathAH patti vo viSTistathaiva ca / vinayazca visargazca kAlAkAlau ca bhArata // 28 daizikAzcArakAzcaiva tadaSTAGgaM balaM smRtam // 43. anRtaM jJAjJatA satyaM zraddhAzraddhe tathaiva c| . aSTAGgasya tu yuktasya hastino hastiyAyinaH / klIbatA vyavasAyazca lAbhAlAbhau jayAjayau // 29 azvArohAH padAtAzca matriNo rasadAzca ye // 44 tIkSNatA mRdutA mRtyurAgamAnAgamau tathA / bhikSukAH prAvivAkAzca mauhUrtA daivacintakAH / virAdvizcaiva rAddhizca kAryAkArye balAbale // 30 kozo mitrANi dhAnyaM ca sarvopakaraNAni ca // 45 asUyA cAnasUyA ca dharmAdharmoM tathaiva c| saptaprakRti cASTAGgaM zarIramiha ydviduH| apatrapAnapatrape hrIzca saMpadvipaJca ha // 31 rAjyasya daNDa evAGgaM daNDaH prabhava eva ca // 46 tejaH karmaNi pANDityaM vAkzaktistattvabuddhitA / IzvareNa prayatnena dhAraNe kSatriyasya hi / evaM daNDasya kauravya loke'sminbahurUpatA // 32 daNDo dattaH samAnAtmA daNDo hIdaM sanAtanam / na syAdyadIha daNDo vai pramatheyuH parasparam / rAjJAM pUjyatamo nAnyo yathAdharmapradarzanaH // 47 bhayAddaNDasya cAnyonyaM nanti naiva yudhiSThira // 33 brahmaNA lokarakSArthaM svadharmasthApanAya ca / daNDena rakSyamANA hi rAjannaharahaH prajAH / bhartRpratyaya utpanno vyavahArastathAparaH / rAjAnaM vardhayantIha tasmAddaNDaH parAyaNam / 34 tasmAdyaH sahito dRSTo bhartRpratyayalakSaNaH // 48 vyavasthApayati kSipramimaM lokaM narezvara / vyavahArastu vedAtmA vedapratyaya ucyate / satye vyavasthito dharmo brAhmaNeSvavatiSThate // 35 maulazca narazArdUla zAstroktazca tathAparaH // 49 dharmayuktA dvijAH zreSThA vedayuktA bhavanti ca / / ukto yazcApi daNDo'sau ,bhartRpratyayalakSaNaH / babhUva yajJo vedebhyo yajJaH prINAti devatAH // 36 jJeyo na sa narendrastho daNDapratyaya eva ca // 50 prItAzca devatA nityamindre paridadatyuta / daNDapratyayadRSTo'pi vyavahArAtmakaH smRtaH / annaM dadAti zakrazcApyanugRhNannimAH prajAH // 37 vyavahAraH smRto yazca sa vedabiSayAtmakaH // 51 prANAzca sarvabhUtAnAM nityamanne pratiSThitAH / yazca vedaprasUtAtmA sa dharmo guNadarzakaH / tasmAtprajAH pratiSThante daNDo jAgarti tAsu ca // 38 dharmapratyaya utpanno yathAdharmaH kRtAtmabhiH // 52 evaMprayojanazcaiva daNDaH kSatriyatAM gataH / vyavahAraH prajAgoptA brahmadiSTo yudhiSThira / rakSanprajAH prajAgarti nityaM suvihito'kSaraH // 39 trIndhArayati lokAnvai satyAtmA bhUtivardhanaH // 53 IzvaraH puruSaH prANaH sattvaM vittaM prajApatiH / yazca daNDaH sa dRSTo no vyavahAraH sanAtanaH / bhUtAtmA jIva ityeva nAmabhiH procyte'ssttbhiH|| 40 vyavahArazca yo dRSTaH sa dharma iti naH zrutaH / addaNDa evAsmai dhruvamaizvaryameva ca / yazca vedaH sa vai dharmo yazca dharmaH sa satpathaH // 54 bale nayazca saMyuktaH sadA paJcavidhAtmakaH // 41 / brahmA prajApatiH pUrva babhUvAtha pitAmahaH / kulabAhudhanAmAtyAH prajJA coktA balAni ca / lokAnAM sa hi sarveSAM sasurAsurarakSasAm / AhArya cASTakaivyairbalamanyAdhiSThira // 42 samanuSyoragavatAM kartA caiva sa bhUtakRt // 55 -2148 - Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 121. 56] zAntiparva [12. 122. 26 tato no vyavahAro'yaM bhartRpratyayalakSaNaH / / tadahaM zrotumicchAmi daNDa utpadyate katham / tasmAdidamavocAma vyavahAranidarzanam // 56 kiM vApi pUrva jAgarti kiM vA paramamucyate // 12 mAtA pitA ca bhrAtA ca bhAryA cAtha purohitaH / | kathaM kSatriyasaMsthazca daNDaH saMpratyavasthitaH / nAdaNDyo vidyate rAjJAM yaH svadharme na tiSThati // 57 brUhi me sumahAprAjJa dadAmyAcAryavetanam // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi vasuhoma uvaac| ekviNshtydhikshttmo'dhyaayH|| 121 // zRNu rAjanyathA daNDaH saMbhUto lokasaMgrahaH / prajAvinayarakSArthaM dharmasyAtmA sanAtanaH // 14 bhISma uvAca / brahmA yiyakSurbhagavAnsarvalokapitAmahaH / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / RtvijaM nAtmanA tulyaM dadarzeti hi naH zrutam // 15 aGgeSu rAjA dyutimAnvasuhoma iti zrutaH // 1 sa garbha zirasA devo varSapUgAnadhArayat / sa rAjA dharmanityaH sansaha panyA mahAtapAH / pUrNe varSasahasre tu sa garbhaH kSuvato'patat // 16 muJjapRSThaM jagAmAtha devarSigaNapUjitam // 2 sa kSupo nAma saMbhUtaH prajApatirariMdama / tatra zRGge himavato merau kanakaparvate / RtvigAsIttadA rAjanyajJe tasya mahAtmanaH // 17 yatra muJjavaTe rAmo jaTAharaNamAdizat // 3 tasminpravRtte satre tu brahmaNaH pArthivarSabha / tadAprabhRti rAjendra RSibhiH saMzitavrataiH / hRSTarUpapracAratvAddaNDaH so'ntarhito'bhavat // 18 muJjapRSTha iti proktaH sa dezo rudrasevitaH // 4 tasminnantarhite cAtha prajAnAM saMkaro'bhavat / sa tatra bahubhiryuktaH sadA zrutimayairguNaiH / naiva kArya na cAkArya bhojyAbhojyaM na vidyte||19 brAhmaNAnAmanumato devarSisadRzo'bhavat // 5 peyApeyaM kutaH siddhirhisanti ca parasparam / taM kadAcidadInAtmA sakhA zakrasya mAnitaH / gamyAgamyaM tadA nAsItparastraM svaM ca vai samam // 20 abhyAgacchanmahIpAlo mAndhAtA zatrukarzanaH // 6 parasparaM vilumpante sArameyA ivAmiSam / so'bhisRtya tu mAndhAtA vasuhomaM narAdhipam / abalaM balino jannurnimaryAdamavartata // 21 dRSTvA prakRSTaM tapasA vinayenAbhyatiSThata // 7 tataH pitAmaho viSNuM bhagavantaM sanAtanam / vasuhomo'pi rAjJo vai gAmayaM ca nyavedayat / saMpUjya varadaM devaM mahAdevamathAbravIt // 22 aSTAGgasya ca rAjyasya papraccha kuzalaM tadA // 8 atra sAdhvanukampAM vai kartumarhasi kevalam / sadbhirAcaritaM pUrva yathAvadanuyAyinam / saMkaro na bhavedana yathA vai tadvidhIyatAm // 23 apRcchadvasuhomastaM rAjanki karavANi te // 9 tataH sa bhagavAndhyAtvA ciraM zUlajaTAdharaH / so'bravItparamaprIto mAndhAtA rAjasattamam / AtmAnamAtmanA daNDamasRjadevasattamaH // 24 vasuhomaM mahAprAjJamAsInaM kurunandana // 10 tasmAcca dharmacaraNAM nItiM devIM sarasvatIm / bRhaspatermataM rAjannadhItaM sakalaM tvayA / asRjaddaNDanItiH sA triSu lokeSu vizrutA // 25 tathaivauzanasaM zAstraM vijJAtaM te narAdhipa // 11 / bhUyaH sa bhagavAndhyAtvA ciraM shulvraayudhH| -2149 - Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 122. 26 ] mahAbhArate [ 12. 122. 54 tasya tasya nikAyasya cakAraikaikamIzvaram // 26 / vyaGgatvaM ca zarIrasya vadho vA nAlpakAraNAt / devAnAmIzvaraM cakre devaM dazazatekSaNam / zarIrapIDAstAstAstu dehatyAgo vivAsanam // 41 yamaM vaivasvataM cApi pitRRNAmakarotpatim // 27 AnupUrvyA ca daNDo'sau prajA jAgarti pAlayan / dhanAnAM rakSasAM cApi kuberamapi cezvaram / / indro jAgarti bhagavAnindrAdagnirvibhAvasuH // 42 parvatAnAM patiM meruM saritAM ca mahodadhim // 28 agnerjAgarti varuNo varuNAJca prjaaptiH| .' apAM rAjye surANAM ca vidadhe varuNaM prabhum / prajApatestato dharmo jAgarti vinayAtmakaH // 43 mRtyuM prANezvaramatho tejasAM ca hutAzanam // 29 dharmAcca brahmaNaH putro vyavasAyaH snaatnH| rudrANAmapi cezAnaM gotAraM vidadhe prabhuH / / vyavasAyAttatastejo jAgarti paripAlayan // 44 mahAtmAnaM mahAdevaM vizAlAkSaM sanAtanam // 30 oSadhyastejasastasmAdoSadhibhyazca parvatAH / vasiSThamIzaM viprANAM vasUnAM jAtavedasam / parvatebhyazca jAgarti raso rasaguNAttathA // 45 tejasAM bhAskaraM cakre nakSatrANAM nizAkaram / / 31 jAgarti nirRtirdevI jyotIMSi nirRterapi / vIrudhAmaMzumantaM ca bhUtAnAM ca prabhuM varam / vedAH pratiSThA jyotiryastato hayazirAH prabhuH // 4 // kumAraM dvAdazabhujaM skandaM rAjAnamAdizat / / 32 brahmA pitAmahastasmAjjAgarti prabhuravyayaH / kAlaM sarvezamakarotsaMhAravinayAtmakam / pitAmahAnmahAdevo jAgarti bhagavAzivaH // 47 mRtyozcaturvibhAgasya duHkhasya ca sukhasya ca // 33 vizvedevAH zivAccApi vizvebhyazca tatharSayaH / IzvaraH sarvadehastu rAjarAjo dhanAdhipaH / RSibhyo bhagavAnsomaH somAddevAH snaatnaaH||48 sarveSAmeva rudrANAM zUlapANiriti zrutiH / / 34 devebhyo brAhmaNA loke jAgratItyupadhAraya / tamekaM brahmaNaH putramanujAtaM kSupaM dadau / brAhmaNebhyazca rAjanyA lokArakSanti dharmataH / prajAnAmadhipaM zreSThaM sarvadharmabhRtAmapi // 35 sthAvaraM jaGgamaM caiva kSatriyebhyaH sanAtanam // 49 mahAdevastatastasminvRtte yajJe ythaavidhi| prajA jAgrati loke'smindaNDo jAgarti tAsu c| daNDaM dharmasya goptAraM viSNave satkRtaM dadau // 36 sarvasaMkSepako daNDaH pitAmahasamaH prabhuH // 50 viSNuraGgirase prAdAdaGgirA munisattamaH / jAgarti kAlaH pUrvaM ca madhye cAnte ca bhArata / prAdAdindramarIcibhyAM marIcirbhUgave dadau // 37 IzvaraH sarvalokasya mahAdevaH prajApatiH // 51 bhRgurdadAvRSibhyastu taM daNDaM dharmasaMhitam / / devadevaH zivaH zarvo jAgarti satataM prbhuH| RSayo lokapAlebhyo lokapAlAH kSupAya ca // 38 kapardI zaMkaro rudro bhavaH sthANurumApatiH // 52 kSupastu manave prAdAdAdityatanayAya ca / ityeSa daNDo vikhyAta Adau madhye tthaavre| putrebhyaH zrAddhadevastu sUkSmadharmArthakAraNAt / bhUmipAlo yathAnyAyaM vartetAnena dharmavit // 53 taM dadau sUryaputrastu manuvai rakSaNAtmakam // 39 bhISma uvAca / vibhajya daNDaH kartavyo dharmeNa na ydRcchyaa| itIdaM vasuhomasya zRNuyAdyo mataM naraH / durvAcA nigraho bandho hiraNyaM bAhyataHkriyA // 40 / zrutvA ca samyagvateta sa kAmAnApnuyAnnapaH // 54 -2150 - Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 122. 55 ] zAntiparva [12. 123. 24 123 iti te sarvamAkhyAtaM yo daNDo manujarSabha / pratyAsannasya tasyarSe kiM syAtpApapraNAzanam // 12 niyantA sarvalokasya dharmAkrAntasya bhArata // 55 adharmo dharma iti ha yo'jJAnAdAcarediha / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi taM cApi prathitaM loke kathaM rAjA nivartayet // 13 dvAviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 122 // kAmanda uvAca / yo dharmArthoM samutsRjya kAmamevAnuvartate / yudhiSThira uvAca / sa dharmArthaparityAgAtprajJAnAzamihArchati // 14 tAta dharmArthakAmAnAM zrotumicchAmi nizcayam / prajJApraNAzako mohastathA dharmArthanAzakaH / lokayAtrA hi kAtsyena triSveteSu pratiSThitA // 1 tasmAnnAstikatA caiva durAcArazca jAyate // 15 dharmArthakAmAH kiMmUlAstrayANAM prabhavazva kaH / . durAcArAnyadA rAjA praduSTAnna niyacchati / anyonyaM cAnuSajante vartante ca pRthakpRthak // 2 tasmAdudvijate lokaH sarpAdvezmagatAdiva // 16 ___ bhISma uvAca / taM prajA nAnuvartante brAhmaNA na ca sAdhavaH / yadA te syuH sumanaso lokasaMsthArthanizcaye / tataH saMkSayamApnoti tathA vadhyatvameti ca // 17 kAlaprabhavasaMsthAsu sajante ca trayastadA // 3 apadhvastastvavamato duHkhaM jIvati jIvitam / dharmamUlastu deho'rthaH kAmo'rthaphalamucyate / jIvecca yadapadhvastastacchuddhaM maraNaM bhavet // 18 saMkalpamUlAste sarve saMkalpo viSayAtmakaH // 4 atraitadAhurAcAryAH pApasya ca nibarhaNam / viSayAzcaiva kAryena sarva AhArasiddhaye / sevitavyA trayI vidyA satkAro brAhmaNeSu ca // 19 mUlametatrivargasya nivRttirmokSa ucyate // 5 mahAmanA bhaveddharme vivahecca mahAkule / dharmaH zarIrasaMguptirdharmArthaM cArtha iSyate / brAhmaNAMzcApi seveta kSamAyuktAnmanasvinaH // 20 kAmo ratiphalazcAtra sarve caite rajasvalAH // 6 japedudakazIlaH syAtsumukho nAnyadAsthitaH / saMnikRSTAMzcaredenAnna cainAnmanasA tyajet / dharmAnvitAnsaMpravizedahiH kRtvaiva duSkRtIn // 21 vimuktastamasA sarvAndharmAdInkAmanaiSThikAn // 7 prasAdayenmadhurayA vAcApyatha ca karmaNA / zreSThabuddhistrivargasya yadayaM prAgruyAtkSaNAt / ityasmIti vadennityaM pareSAM kIrtayanguNAn // 22 buddhyA budhyedihArthe na tadahA tu nikRSTayA // 8 apApo hyevamAcAraH kSipraM bahumato bhavet / apadhyAnamalo dharmo malo'rthasya nigRhanam / pApAnyapi ca kRcchrANi zamayennAtra saMzayaH // 23 saMpramodamalaH kAmo bhUyaH svaguNavartitaH // 9 / guravo'pi paraM dharmaM yadbhUyustattathA kuru / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / gurUNAM hi prasAdAddhi zreyaH paramavApsyasi // 24 kAmandasya ca saMvAdamaGgAriSThasya cobhayoH // 10 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kAmandamRSimAsInamabhivAdya narAdhipaH / trayoviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 123 // aGgAriSTho'tha papraccha kRtvA samayaparyayam // 11 yaH pApaM kurute rAjA kAmamohabalAtkRtaH / -2151 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 124. 1] mahAbhArate [ 12. 124. 26 124 dhRtarASTra uvAca / yudhiSThira uvaac| yadIcchasi zriyaM tAta yAdRzIM tAM yudhiSThire / ime janA narazreSTha prazaMsanti sadA bhuvi / viziSTAM vA naravyAghra zIlavAnbhava putraka // 14 dharmasya zIlamevAdau tato me saMzayo mahAn // 1 zIlena hi trayo lokAH zakyA jetuM na saMzayaH / yadi tacchakyamasmAbhirjJAtuM dharmabhRtAM vara / na hi kiMcidasAdhyaM vai loke zIlavatAM bhavet // 15 zrotumicchAmi tatsarvaM yathaitadupalabhyate // 2 ekarAtreNa mAndhAtA vyaheNa jnmejyH| kathaM nu prApyate zIlaM zrotumicchAmi bhArata / saptarAtreNa nAbhAgaH pRthivIM pratipedivAn // 16 kiMlakSaNaM ca tatproktaM brUhi me vadatAM vara // 3 ete hi pArthivAH sarve zIlavanto damAnvitAH / bhISma uvAca / atasteSAM guNakrItA vasudhA svayamAgamat // 17 purA duryodhaneneha dhRtarASTrAya mAnada / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / AkhyAtaM tapyamAnena zriyaM dRSTvA tathAgatAm // 4 nAradena purA proktaM zIlamAzritya bhArata // 18 indraprasthe mahArAja tava sabhrAtRkasya ha / prahlAdena hRtaM rAjyaM mahendrasya mahAtmanaH / sabhAyAM cAvahasanaM tatsarvaM zRNu bhArata // 5 zIlamAzritya daityena trailokyaM ca vazIkRtam // 19 bhavatastAM sabhAM dRSTvA samRddhiM cApyanuttamAm / tato bRhaspatiM zakraH prAJjaliH samupasthitaH / duryodhanastadAsInaH sarvaM pitre nyavedayat // 6 uvAca ca mahAprAjJaH zreya icchAmi veditum // 20 zrutvA ca dhRtarASTro'pi duryodhnvcstdaa| tato bRhaspatistasmai jJAnaM naiHzreyasaM param / abravItkarNasahitaM duryodhanamidaM vacaH / / 7 kathayAmAsa bhagavAndevendrAya kurUdvaha // 21 kimarthaM tapyase putra zrotumicchAmi tattvataH / etAvacchreya ityeva bRhaspatirabhASata / zrutvA tvAmanuneSyAmi yadi samyagbhaviSyasi // 8 indrastu bhUyaH papraccha ka vizeSo bhavediti // 22 yathA tvaM mahadaizvaryaM prAptaH parapuraMjaya / bRhaspatiruvAca / kiMkarA bhrAtaraH sarve mitrAH saMbandhinastathA // 9 AcchAdayasi prAvArAnabhAsi pizitodanam / vizeSo'sti mahAMstAta bhArgavasya mahAtmanaH / AjAneyA vahanti tvAM kasmAcchocasi putraka // 10 tatrAgamaya bhadraM te bhUya eva puraMdara // 23 duryodhana uvAca / dhRtarASTra uvAca / daza tAni sahasrANi snAtakAnAM mahAtmanAm / Atmanastu tataH zreyo bhArgavAtsumahAyazAH / bhuJjate rukmapAtrISu yudhiSThiranivezane // 11 jJAnamAgamayatprItyA punaH sa paramadyutiH // 24 dRSTvA ca tAM sabhA divyAM divyapuSpaphalAnvitAm / tenApi samanujJAto bhArgaveNa mahAtmanA / azvAMstittirakalmaSAratnAni vividhAni ca // 12 / zreyo'stIti punarbhUyaH zukramAha zatakratuH // 25 dRSTvA tAM pANDaveyAnAmRddhimindropamA zubhAm / / bhArgavastvAha dharmajJaH prahAdasya mahAtmanaH / amitrANAM sumahatImanuzocAmi mAnada / / 13 | jJAnamasti vizeSeNa tato hRSTazca so'bhavat // 26 -2152 - Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 124. 27 ] zAntiparva [ 12. 124. 53 sa tato brAhmaNo bhUtvA prahAdaM pAkazAsanaH / brAhmaNa uvaac| sUtvA provAca medhAvI zreya icchAmi veditum // 27 / yadi rAjanprasannastvaM mama cecchasi ceddhitam / prahlAdastvabravIdvipraM kSaNo nAsti dvijarSabha / bhavataH zIlamicchAmi prAptumeSa varo mama // 41 trailokyarAjye saktasya tato nopadizAmi te // 28 dhRtarASTra uvAca / brAhmaNastvabravIdvAkyaM kasminkAle kSago bhavet / tataH prItazca daityendro bhayaM cAsyAbhavanmahat / tatopadiSTamicchAmi yadyatkAryAntaraM bhavet // 29 vare pradiSTe vipreNa nAlpatejAyamityuta // 42 tataH prIto'bhavadrAjA prahlAdo brahmavAdine / evamastviti taM prAha prahlAdo vismitastadA / tathetyuktvA zubhe kAle jJAnatattvaM dadau tadA // 30 upAkRtya tu viprAya varaM duHkhaanvito'bhvt|| 43 brAhmaNo'pi yathAnyAyaM guruvRttimanuttamAm / datte vare gate vipre cintAsInmahatI tataH / cakAra sarvabhAvena yadvatsa manasecchati / / 31 prahAdasya mahArAja nizcayaM na ca jagmivAn // 44 vRSTazca tena bahuzaH prAptaM kathamariMdama / tasya cintayatastAta chAyAbhUtaM mahAyute / trailokyarAjyaM dharmajJa kAraNaM tadbhavIhi me // 32 tejo vigrahavattAta zarIramajahAttadA // 45 prahAda uvAca / tamapRcchanmahAkAyaM prahAdaH ko bhavAniti / nAsUyAmi dvijazreSTha rAjAsmIti kadAcana / / pratyAha nanu zIlo'smi tyakto gacchAmyahaM tvyaa||46 kavyAni vadatAM tAta saMyacchAmi vahAmi ca // 33 tasmindvijavare rAjanvatsyAmyahamaninditam / te visrabdhAH prabhASante saMyacchanti ca mAM sdaa| yo'sau ziSyatvamAgamya tvayi nityaM samAhitaH / te mA kavyapade saktaM zuzrUSumanasUyakam / / 34 ityuktvAntarhitaM tadvai zakraM cAvavizatprabho // 47 dharmAtmAnaM jitakrodhaM saMyataM saMyatendriyam / tasmiMstejasi yAte tu tAdRpastato'paraH / samAcinvanti zAstAraH kSaudraM madhviva mkssikaaH||35 zarIrAnniHsRtastasya ko bhavAniti cAbravIt // 48 so'haM vAgApiSTAnAM rasAnAmavalehitA / dharma prahlAda mAM viddhi yatrAsau dvijasattamaH / svajAtyAnadhitiSThAmi nakSatrANIva candramAH // 36 tatra yAsyAmi daityendra yataH zIlaM tato hyaham // 49 etatpRthivyAmamRtametaccakSuranuttamam / tato'paro mahArAja prajvalanniva tejasA / yadbrAhmaNamukhe kavyametacchrutvA pravartate // 37 zarIrAnniHsRtastasya prahAdasya mahAtmanaH // 50 dhRtarASTra uvAca / ko bhavAniti pRSThazca tamAha sa mahAdyutiH / etAvacchreya ityAha prahlAdo brahmavAdinam / satyamasmyasurendrAgrya yAsye'haM dharmamanviha // 51 zuzrUSitastena tadA daityendro vAkyamabravIt // 38 tasminnanugate dharma puruSa puruSo'paraH / yathAvadguruvRttyA te prIto'smi dvijsttm|| nizcakrAma tatastasmAtpRSTazcAha mahAtmanA / varaM vRNISva bhadraM te pradAtAsmi na saMzayaH // 39 / vRttaM prahlAda mAM viddhi yataH satyaM tato hyaham // 52 kRtamityeva daityendramuvAca sa ca vai dvijaH / tasmingate mahAzvetaH zarIrAttasya niryyau| prahlAdastvabravItprIto gRhyatAM vara ityuta / / 40 pRSTazcAha balaM viddhi yato vRttamahaM tataH / ma. bhA. 270 -2153 - Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 124. 53] mahAbhArate [12. 125.9 ityuktvA ca yayau tatra yato vRttaM narAdhipa // 53 yadyapyazIlA nRpate prApnuvanti kvacicchriyam / tataH prabhAmayI devI zarIrAttasya niryyau| na bhuJjate ciraM tAta samUlAzca patanti te // 67 tAmapRcchatsa daityendraH sA zrIrityevamabravIt // 54 etadviditvA tattvena zIlavAnbhava putraka / uSitAsmi sukhaM vIra tvayi satyaparAkrame / yadIcchasi zriyaM tAta suviziSTAM yudhiSThirAt // 68 tvayA tyaktA gamiSyAmi balaM yatra tato hyaham // 55 bhISma uvAca / tato bhayaM prAdurAsItprahAdasya mahAtmanaH / etatkathitavAnputre dhRtarASTro narAdhipa / apRcchata ca tAM bhUyaH ka yAsi kamalAlaye // 56 / etatkuruSva kaunteya tataH prApsyasi tatphalam // 69 tvaM hi satyavratA devI lokasya paramezvarI / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kazcAsau brAhmaNazreSThastattvamicchAmi veditum // 57 caturvizatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 124 // zrIruvAca / 125 . . sa zakro brahmacArI ca yastvayA copazikSitaH / yudhiSThira uvaac| trailokye te yadaizvaryaM tattenApahRtaM prabho // 58 / zIlaM pradhAnaM puruSe kathitaM te pitAmaha / zIlena hi tvayA lokAH sarve dharmajJa nirjitAH / kathamAzA samutpannA yA ca sA tadvadasva me // 1 tadvijJAya mahendreNa tava zIlaM hRtaM prabho // 59 saMzayo me mahAneSa samutpannaH pitAmaha / dharmaH satyaM tathA vRttaM balaM caiva tathA hyaham / / chettA ca tasya nAnyo'sti tvattaH parapuraMjaya // 2 zIlamUlA mahAprAjJa sadA nAstyatra saMzayaH // 60 pitAmahAzA mahatI mamAsIddhi suyodhane / bhISma uvAca / prApte yuddhe tu yadyuktaM tatkartAyamiti prbho|| 3 evamuktvA gatA tu zrIste ca sarve yudhiSThira / sarvasyAzA sumahatI puruSasyopajAyate / duryodhanastu pitaraM bhUya evAbravIdidam // 61 tasyAM vihanyamAnAyAM duHkho mRtyurasaMzayam // 4 zIlasya tattvamicchAmi vettuM kauravanandana / so'haM hatAzo durbuddhiH kRtastena durAtmanA / prApyate ca yathA zIlaM tamupAyaM vadasva me / / 62 dhArtarASTreNa rAjendra pazya mandAtmatAM mama // 5 dhRtarASTra uvAca / AzAM mahattarAM manye parvatAdapi sadrumAt / sopAyaM pUrvamuddiSTaM prahlAdena mahAtmanA / AkAzAdapi vA rAjannaprameyaiva vA punaH // 6 saMkSepatastu zIlasya zRNu prAptiM narAdhipa / / 63 eSA caiva kuruzreSTha durvicintyA sudurlabhA / adrohaH sarvabhUteSu karmaNA manasA giraa| durlabhatvAcca pazyAmi kimanyahurlabhaM tataH // 7 anugrahazca dAnaM ca zIlametatprazasyate // 64 bhISma uvAca / yadanyeSAM hitaM na syAdAtmanaH karma pauruSam / atra te vartayiSyAmi yudhiSThira nibodha tat / apatrapeta vA yena na tatkuryAtkathaMcana // 65 itihAsaM sumitrasya nivRttamRSabhasya ca // 8 tattu karma tathA kuryAdyena zlAgheta saMsadi / sumitro nAma rAjarSihahayo mRgayAM gataH / etacchIlaM samAsena kathitaM kurusattama / 66 / sasAra sa mRgaM vidyA bANena nataparvaNA // 9 -2154 - Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 125. 10] zAntiparva [12. 126. 1 sa mRgo bANamAdAya yayAvamitavikramaH / Acakhyau tadyathAnyAyaM paricayAM ca bhArata // 24 sa ca rAjA balI tUrNa sasAra mRgmntikaat||10 haihayAnAM kule jAtaH sumitro mitranandanaH / tato nimnaM sthalaM caiva sa mRgo'dravadAzugaH / carAmi mRgayUthAni nighnanbANaiH sahasrazaH / muhUrtameva rAjendra samena sa pathAgamat // 11 balena mahatA guptaH sAmAtyaH sAvarodhanaH // 25 tataH sa rAjA tAruNyAdaurasena balena c| mRgastu viddho bANena mayA sarati zalyavAn / sasAra bANAsanabhRtsakhaDgo haMsavattadA // 12 taM dravantamanu prApto vanametadyadRcchayA / tIrkhA nadAnnadIzcaiva palvalAni vanAni ca / bhavatsakAze naSTazrIhatAzaH zramakarzitaH // 26 atikramyAbhyatikramya sasAraiva vane caran / 13 kiM nu duHkhamato'nyadvai yadahaM zramakarzitaH / sa tu kAmAnmRgo rAjannAsAdyAsAdya taM nRpam / bhavatAmAzramaM prApto hatAzo naSTalakSaNaH // 27 punarabhyeti javano javena mahatA tataH // 14 na rAjyalakSaNatyAgo na purasya tapodhanAH / sa tasya bANairbahubhiH samabhyasto vanecaraH / duHkhaM karoti tattIvaM yathAzA vihatA mama // 28 prakrIDagniva rAjendra punarabhyeti cAntikam // 15 himavAnvA mahAzailaH samudro vA mahodadhiH / punazca javamAsthAya javano mRgayUthapaH / mahattvAnnAnvapadyatAM rodasyorantaraM yathA / atItyAtItya rAjendra punarabhyeti cAntikam // 16 AzAyAstapasi zreSTAstathA nAntamahaM gataH // 29 tasya marmacchidaM ghoraM sumitro'mitrakarzanaH / bhavatAM viditaM sarvaM sarvajJA hi tapodhanAH / samAdAya zarazreSThaM kArmukAnniravAsRjat // 17 / / bhavantaH sumahAbhAgAstasmAtprakSyAmi saMzayam // 30 tato gavyUtimAtreNa mRgayUthapayUthapaH / AzAvAnpuruSo yaH syAdantarikSamathApi vA / tasya bANapathaM tyaktvA tasthivAnprahasanniva // 18 kiM nu jyAyastaraM loke mahattvAtpratibhAti vaH / tasminnipatite vANe bhUmau prajvalite tataH / etadicchAmi tattvena zrotuM kimiha durlabham // 31 praviveza mahAraNyaM mRgo rAjApyathAdravat // 19 yadi guhyaM taponityA na vo brUteha mAciram / pravizya tu mahAraNyaM tApasAnAmathAzramam / na hi guhyamataH zrotumicchAmi dvijapuMgavAH // 32 AsasAda tato rAjA zrAntazcopAvizatpunaH // 20 bhavattapovighAto vA yena sthAdvirame tataH / taM kArmukadharaM dRSTvA zramAta kSudhitaM tdaa| yadi vAsti kathAyogo yo'yaM prazno myeritH||33 sametya RSayastasminpUjAM cakruryathAvidhi // 21 etatkAraNasAmagryaM zrotumicchAmi tttvtH| RSayo rAjazArdUlamapRcchanvaM prayojanam / bhavanto hi taponityA brUyuretatsamAhitAH // 34 kena bhadramukhArthena saMprApto'si tapovanam / / 22 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi padAtirbaddhanistriMzo dhanvI bANI narezvara / paJcaviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 125 // etadicchAma vijJAtuM kutaH prApto'si maand| 126 kasminkule hi jAtastvaM kiM nAmAsi bravIhi nH||23 bhISma uvAca / tataH sa rAjA sarvebhyo dvijebhyaH purussrssbh| / tatasteSAM samastAnAmRSINAbhRSisattamaH / -2155 - Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 126. 1] mahAbhArate [12. 126. 30 D RSabho nAma viprarSiH smayanniva tato'bravIt // 1 ekaH putro mahAraNye naSTa ityasakRttadA // 16 purAhaM rAjazArdUla tIrthAnyanucaranprabho / durlabhaH sa mayA draSTumAzA ca mahatI mama / samAsAditavAndivyaM naranArAyaNAzramam // 2 tayA parItagAtro'haM mumUrSurnAtra saMzayaH // 17 yatra sA badarI ramyA hRdo vaihaaysstthaa| . etacchrutvA sa bhagavAMstanurmunivarottamaH / yatra cAzvazirA rAjanvedAnpaThati zAzvatAn // 3 avAkzirA dhyAnaparo muhUrtamiva tasthivAn // 18 tasminsarasi kRtvAhaM vidhivatarpaNaM purA / tamanudhyAntamAlakSya rAjA paramadurmanAH / pitRRNAM devatAnAM ca tato''zramamiyAM tadA // 4 uvAca vAkyaM dInAtmA mandaM mandamivAsakRt // 19 remAte yatra tau nityaM naranArAyaNAvRSI / durlabhaM kiM nu viprarSe AzAyAzcaiva kiM bhavet / adUrAdAzramaM kaMcidvAsArthamagamaM tataH // 5 bravItu bhagavAnetadyadi guhyaM na tanmayi // 20 / tatazcIrAjinadharaM kRzamuccamatIva ca / maharSibhagavAMstena pUrvamAsIdvimAnitaH / . adrAkSamRSimAyAntaM tanuM nAma taponidhim / / 6 bAlizA buddhimAsthAya mandabhAgyatayAtmanaH // 21 anyairnarairmahAbAho vapuSASTaguNAnvitam / arthayankalazaM rAjankAJcanaM valkalAni c| kRzatA cApi rAjarSe na dRSTA tAdRzI kacit // 7 nirviNNaH sa tu viprarSinirAzaH samapadyata // 22 zarIramapi rAjendra tasya kAniSThikAsamam / evamuktvAbhivAdyAtha tamRSi lokapUjitam / grIvA bAhU tathA pAdau kezAzcAdbhutadarzanAH // 8 zrAnto nyaSIdaddharmAtmA yathA tvaM narasattama // 23. ziraH kAyAnurUpaM ca karNau netre tathaiva c| ayaM tataH samAnIya pAdyaM caiva mahAnRSiH / tasya vAkcaiva ceSTA sa sAmAnye rAjasattama / / 9 AraNyakena vidhinA rAjJe sarva nyavedayat // 24 dRSTvAhaM taM kRzaM vipraM bhItaH paramadurmanAH / tataste munayaH sarve parivArya nararSabham / pAdau tasyAbhivAdyAtha sthitaH prAJjaliraprataH // 10 upAvizanpuraskRtya saptarSaya iva dhruvam // 25 nivedya nAma gotraM ca pitaraM ca nararSabha / apRcchaMzcaiva te tatra rAjAnamaparAjitam / pradiSTe cAsane tena zanairahamupAvizam / / 11 prayojanamidaM sarvamAzramasya pravezanam / / 26 tataH sa kathayAmAsa kathA dharmArthasaMhitAH / . rAjovAca / RSimadhye mahArAja tatra dharmabhRtAM varaH // 12 vIradyumna iti khyAto rAjAhaM dikSu vizrutaH / tasmiMstu kathayatyeva rAjA rAjIvalocanaH / bhUridyumnaM sutaM naSTamanveSTuM vanamAgataH // 27 upAyAjjavanairazvaiH sabalaH sAvarodhanaH // 13 ekaputraH sa viprAya bAla eva ca so'nagha / smaranputramaraNye vai naSTaM paramadumanAH / na dRzyate vane cAsmiMstamanveSTuM carAmyaham // 28 bhUridyumnapitA dhImAnraghuzreSTho mahAyazAH // 14 RSabha uvAca / iha drakSyAmi taM putraM drakSyAmIheti pArthivaH / evamukte tu vacane rAjJA muniradhomukhaH / evamAzAkRto rAjaMzcaranvanamidaM purA // 15 tUSNImevAbhavattatra na ca pratyuktavAnnRpam // 29 darlabhaH sa mayA dRSTaM nanaM prmdhaarmikH| sa hi tena purA vipro rAjJA naatyrthmaanitH| . -2156 - Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 126. 30] zAntiparva [12. 127.1 AzAkRzaM ca rAjendra tapo dIrgha samAsthitaH // 30 RSabha uvAca / pratigrahamahaM rAjJAM na kariSye kathaMcana / etacchrutvA tato rAjansa rAjA sAvarodhanaH / anyeSAM caiva varNAnAmiti kRtvA dhiyaM tadA // 31 - saMspRzya pAdau zirasA nipapAta dvijarSabhe // 43 . AzA hi puruSaM bAlaM lAlApayati tasthuSI / rAjovAca / tAmahaM vyapaneSyAmi iti kRtvA vyavasthitaH // 32 / prasAdaye tvA bhagavanputreNecchAmi saMgatim / rAjovAca / vRNISva ca varaM vipra yamicchasi yathAvidhi // 44 AzAyAH kiM kRzatvaM ca kiM ceha bhuvi durlabham / RSabha uvaac| bravItu bhagavAnetattvaM hi dharmArthadarzivAn // 33 abravIcca hi taM vAkyaM rAjA rAjIvalocanaH / RSabha uvAca / satyametadyathA vipra tvayoktaM nAstyato mRSA // 45 tataH prahasya bhagavAMstanurdharmabhRtAM varaH / tataH saMsmRtya tatsarva smArayiSyannivAbravIt / putramasyAnayatkSipraM tapasA ca zrutena ca // 46 rAjAnaM bhagavAnviprastataH kRzatanustanuH // 34 taM samAnAyya putraM tu tadopAlabhya pArthivam / kRzatve na samaM rAjannAzAyA vidyate nRp| AtmAnaM darzayAmAsa dharma dharmabhRtAM varaH // 47 tasyA vai durlabhatvAttu prArthitAH pArthivA mayA // 35 saMdarzayitvA cAtmAnaM divyamadbhutadarzanam / rAjovAca / vipApmA vigatakrodhazcacAra vanamantikAt // 48 kRzAkRze mayA brahmangRhIte vacanAttava / / etadRSTaM mayA rAjaMstatazca vacanaM zrutam / durlabhatvaM ca tasyaiva vedavAkyamiva dvija // 36 AzAmapanayasvAzu tataH kRzatarImimAm // 49 saMzayastu mahAprAjJa saMjAto hRdaye mm| bhISma uvAca / tanme sattama tattvena vaktumarhasi pRcchataH // 37 / - sa tatrokto mahArAja RSabheNa mahAtmanA / tvattaH kRzataraM kiM nu bravItu bhagavAnidam / sumitro'panayatkSipramAzAM kRzatarI tadA // 50 yadi guhyaM na te vipra loke'sminki nu durlbhm||38 evaM tvamapi kaunteya zrutvA vANImimAM mama / - kRshtnuruvaac| sthiro bhava yathA rAjanhimavAnacalottamaH // 51 durlabho'pyatha vA nAsti yo'rthI dhRtimavApnuyAt / tvaM hi draSTA ca zrotA ca kRcchreSvarthakRteSviha / sudurlabhatarastAta yo'rthinaM nAvamanyate // 39 / / zrutvA mama mahArAja na saMtaptumihArhasi // 52 saMzrutya nopakriyate paraM zaktyA ythaarhtH| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi saktA yA sarvabhUteSu sAzA kRzatarI mayA // 40 ssddviNshtydhikshttmo'dhyaayH|| 126 // ekaputraH pitA putre naSTe vA proSite tathA / 127 pravRtti yo na jAnAti sAzA kRzatarI mayA // 41 yudhiSThira uvAca / prasave caiva nArINAM vRddhAnAM putrkaaritaa| | nAmRtasyeva paryAptirmamAsti bruvati tvayi / tathA narendra dhaninAmAzA kRzatarI mayA // 42 / tasmAtkathaya bhUyastvaM dharmameva pitAmaha // 1 -2157 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 127. 2] mahAbhArate [ 12. 128. 16 bhISma uvAca / paracakrAbhiyAtasya durbalasya balIyasA / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / asaMvihitarASTrasya dezakAlAvajAnataH // 3 gautamasya ca saMvAdaM yamasya ca mahAtmanaH // 2 aprApyaM ca bhavetsAntvaM bhedo vApyatipIDanAt / pAriyAtragiri prApya gautamasyAzramo mahAn / jIvitaM cArthahetorvA tatra kiM sukRtaM bhavet // 4 uvAsa gautamo yatra kAlaM tadapi me zRNu // 3 bhISma uvAca / SaSTiM varSasahasrANi so'tapyadgautamastapaH / guhyaM mA dharmamaprAkSIratIva bhrtrssbh| tamupratapasaM yuktaM tapasA bhAvitaM munim // 4 apRSTo notsahe vaktuM dharmamenaM yudhiSThira // 5 upayAto naravyAghra lokapAlo yamastadA / dharmo hyaNIyAnvacanAdbuddhezca bharatarSabha / tamapazyatsutapasamRSi vai gautamaM munim // 5 zrutvopAsya sadAcAraiH sAdhurbhavati sa kvacit // 6 sa taM viditvA brahmarSiryamamAgatamojasA / karmaNA buddhipUrveNa bhavatyADhyo na vA punaH / prAJjaliH prayato bhUtvA upasRptastapodhanaH // 6 tAdRzo'yamanupraznaH sa vyavasyastvayA dhiyA // 7 taM dharmarAjo dRSTvaiva namaskRtya nararSabham / upAyaM dharmabahulaM yAtrArtha zRNu bhArata / nyamantrayata dharmeNa kriyatAM kimiti bruvan // 7 nAhametAdRzaM dharma bubhUSe dharmakAraNAt / ___ gautama uvAca / duHkhAdAna ihAvyeSu syAttu pazcAtkSamo mtH|| 8 mAtApitRbhyAmAnRNyaM kiM kRtvA samavApnuyAt / anugamya gatInAM ca sarvAsAmeva nizcayam / yathA yathA hi puruSo nityaM zAstramavekSate / kathaM ca lokAnaznAti puruSo durlabhAJzubhAn / / 8 tathA tathA vijAnAti vijJAnaM cAsya rocate // 9 yama uvaac| avijJAnAdayogazca puruSasyopajAyate / tapaHzaucavatA nityaM satyadharmaratena c| avijJAnAdayogo hi yogo bhUtikaraH punaH // 10 mAtApitroraharahaH pUjanaM kAryamaJjasA // 9 azaGkamAno vacanamanasUyuridaM zRNu / azvamedhaizca yaSTavyaM bahubhiH svAptadakSiNaiH / rAjJaH kozakSayAdeva jAyate balasaMkSayaH // 11 tena lokAnupAnAti puruSo'dbhutadarzanAn // 10 kozaM saMjanayedrAjA nirjalebhyo yathA jalam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kAlaM prApyAnugRhNIyAdeSa dharmo'tra sAMpratam // 12 sptviNshtydhikshttmo'dhyaayH|| 127 // upAyadharma prApyainaM pUrvairAcaritaM janaiH / 128 anyo dharmaH samarthAnAmApatsvanyazca bhArata // 13 yudhiSThira uvaac| prAkkozaH procyate dharmo buddhirdhrmaadriiysii| mitraiH prahIyamANasya bahvamitrasya kA gtiH|| dharma prApya nyAyavRttimabalIyAnna vindati // 14 rAjJaH saMkSINakozasya balahInasya bhArata // 1 yasmAddhanasyopapattirekAntena na vidyte| duSTAmAtyasahAyasya srutamatrasya sarvataH / tasmAdApadyadharmo'pi zrUyate dharmalakSaNaH // 15 rAjyAtpracyavamAnasya gatimanyAmapazyataH // 2 / adharmo jAyate yasminniti vai kavayo viduH / -2158 - Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 128. 16 ] zAntiparva [12. 128. 45 anantaraH kSatriyasya iti vai vicikitsase / / 16 / / rASTreNa rAjA vyasane parirakSyastathA bhavet // 31 yathAsya dharmo na glAyenneyAcchatruvazaM ythaa| kozaM daNDaM balaM mitraM yadanyadapi saMcitam / tatkartavyamihetyAhu tmAnamavasAdayet // 17 na kurvItAntaraM rASTra rAjA parigate kSudhA / 32 sannAtmA naiva dharmasya na parasya na cAtmanaH / bIjaM bhaktena saMpAdyamiti dharmavido viduH / sarvopAyarujjihIrSedAtmAnamiti nizcayaH // 18 atraitacchambarasyAhumahAmAyasya darzanam // 33 tatra dharmavidAM tAta nizcayo dharmanaipuNe / dhiktasya jIvitaM rAjJo rASTre yasyAvasIdati / udyamo jIvanaM kSatre bAhuvIryAditi zrutiH / / 19 avRttyAntyamanuSyo'pi yo vai veda zibervacaH // 34 kSatriyo vRttisaMrodhe kasya nAdAtumarhati / rAjJaH kozabalaM mUlaM kozamUlaM punarbalam / anyatra tApasasvAcca brAhmaNasvAcca bhArata // 20 tanmUlaM sarvadharmANAM dharmamUlAH punaH prajAH // 35 yathA vai brAhmaNaH sIdannayAjyamapi yAjayet / nAnyAnapIDayitveha kozaH zakyaH kuto balam / abhojyAnnAni cAznIyAttathedaM nAtra saMzayaH // 21 tadarthaM pIDayitvA ca doSaM na prAptumarhati / / 36 pIDitasya kimadvAramutpatho nidhRtasya vaa| akAryamapi yajJArthaM kriyate yajJakarmasu / advArataH pradravati yadA bhavati pIDitaH // 22 etasmAtkAraNAdrAjA na doSaM prAptumarhati // 37 tasya kozabalajyAnyA sarvalokaparAbhavaH / arthArthamanyadbhavati viparItamathAparam / bhaikSacaryA na vihitA na ca viTzUdrajIvikA // 23 anarthArthamathApyanyattatsarvaM hyarthalakSaNam / svadharmAnantarA vRttiryAnyAnanupajIvataH / evaM buddhyA saMprapazyenmedhAvI kAryanizcayam / / 38 vahataH prathamaM kalpamanukalpena jIvanam / / 24 yajJArthamanyadbhavati yajJe naarthstthaaprH| Apadgatena dharmANAmanyAyenopajIvanam / yajJasyArthArthamevAnyattatsarvaM yajJasAdhanam / / 39 api hyetadbrAhmaNeSu dRSTaM vRttiparikSaye // 25 upamAmatra vakSyAmi dharmatattvaprakAzinIm / kSatriye saMzayaH kaH syAdityetannizcitaM sdaa| yUpaM chindanti yajJArtha tatra ye pripnthinH|| 40 AdadIta viziSTebhyo nAvasIdetkathaMcana / / 26 drumAH kecana sAmantA dhruvaM chindanti tAnapi / hantAraM rakSitAraM ca prajAnAM kSatriyaM viduH| te cApi nipatanto'nyAnnighnanti ca vanaspatIn // 41 tasmAtsaMrakSatA kAryamAdAnaM kSatrabandhunA / / 27 evaM kozasya mahato ye narAH paripanthinaH / anyatra rAjanhisAyA vRttirnehAsti kasyacit / tAnahatvA na pazyAmi siddhimatra paraMtapa // 42 apyaraNyasamutthasya ekasya carato muneH / / 28 dhanena jayate lokAvubhau paramimaM tathA / na zaGkhalikhitAM vRttiM zakyamAsthAya jIvitum / satyaM ca dharmavacanaM yathA nAstyadhanastathA // 43 vizeSataH kuruzreSTha prajApAlanamIpsatA // 29 sarvopAyarAdadIta dhanaM yajJaprayojanam / parasparAbhisaMrakSA rAjJA rASTreNa cApadi / na tulyadoSaH syAdevaM kAryAkAryeSu bhArata // 44 nityameveha kartavyA eSa dharmaH sanAtanaH / / 30 netau saMbhavato rAjankathaMcidapi bhArata / rAjA rASTraM yathApatsu dravyaughaiH parirakSati / na hyaraNyeSu pazyAmi dhanavRddhAnahaM kacit // 45 -2159 - Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 128. 46 ] mahAbhArate [12. 130.5 129 yadidaM dRzyate vittaM pRthivyAmiha kiMcana / avarodhAjjugupseta kA sapatnadhane dayA / mamedaM syAnmamedaM syAdityayaM kAzte janaH // 46 na tvevAtmA pradAtavyaH zakye sati kathaMcana // 8 na ca rAjyasamo dharmaH kazcidasti paraMtapa / yudhiSThira uvAca / dharma zaMsanti te rAjJAmApadarthamito'nyathA // 47 Abhyantare prakupite bAhye copnipiiddite| dAnena karmaNA cAnye tapasAnye tapasvinaH / kSINe koze jhute matre kiM kAryamavaziSyate // 9 buddhyA dAkSyeNa cApyanye cinvanti dhanasaMcayAn // __bhISma uvAca / adhanaM durbalaM prAhurdhanena balavAnbhavet / kSipraM vA saMdhikAmaH syAtkSipraM vA tIkSNavikramaH / sarva dhanavataH prApyaM sarvaM tarati kozavAn / padApanayanaM kSiprametAvatsAMparAyikam // 10 kozAddharmazca kAmazca paro lokastathApyayam // 49 anuraktena puSTena hRSTena jgtiipte|| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi alpenApi hi sainyena mahIM jayati pArthivaH // 11 aSTAviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 128 // hato vA divamArohedvijayI kSitimAvaset / ||smaaptN rAjadharmaparva // yuddhe tu saMtyajanprANAzakrasyaiti salokatAm // 12 sarvalokAgamaM kRtvA mRdutvaM gantumeva ca / yudhiSThira uvaac| vizvAsAdvinayaM kuryAdvayavasyedvApyupAnahau // 13 kSINasya dIrghasUtrasya sAnukrozasya bandhuSu / apakramitumicchedvA yathAkAmaM tu sAntvayet / viraktapaurarASTrasya nidravyanicayasya ca // 1 viliGgamitvA mitreNa tataH svayamupakramet // 14 parizaGkitamukhyasya srutamantrasya bhArata / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi asaMbhAvitamitrasya bhinnAmAtyasya sarvazaH / / 2 ekonatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 129 // paracakrAbhiyAtasya durbalasya balIyasA / Apannacetaso brUhi kiM kAryamavaziSyate // 3 yudhiSThira uvAca / ___bhISma uvAca / hIne paramake dharme sarvalokAtilacini / bAhyazcedvijigISuH syAddharmArthakuzalaH zuciH / sarvasmindasyusAdbhute pRthivyAmupajIvane // 1 javena saMdhiM kurvIta pUrvAnpUrvAndhimokSayan // 4 kenAsminbrAhmaNo jIvejaghanye kAla Agate / adhrmvijigiissushcedblvaanpaapnishcyH| asaMtyajanputrapautrAnanukrozAtpitAmaha // 2 AtmanaH saMnirodhena saMdhiM tenAbhiyojayet // 5 bhISma uvAca / apAsya rAjadhAnI vA taredanyena vApadam / vijJAnabalamAsthAya jIvitavyaM tathAgate / tadbhAvabhAve dravyANi jIvanpunarupArjayet // 6 sarvaM sAdhvarthamevedamasAdhvarthaM na kiMcana // 3 yAstu syuH kevalatyAgAcchakyAstaritumApadaH / asAdhubhyo nirAdAya sAdhubhyo yaH prayacchati / kastatrAdhikamAtmAnaM saMtyajedarthadharmavit // 7 AtmAnaM saMkramaM kRtvA kRtsnadharmavideva saH // 4 -2160 - Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 130. 5] zAntiparva [ 12. 131. 10 suropeNAtmano rAjanarAjye sthitimakopayana / yazcaturguNasaMpannaM dharma veda sa dharmavit / adattamapyAdadIta dAturvittaM mameti vA // 5 aheriva hi dharmasya padaM duHkhaM gaveSitum // 19 vijJAnavalapUto yo vartate ninditeSvapi / yathA mRgasya viddhasya mRgavyAdhaH padaM nayet / vRttavijJAnavAndhIraH kastaM kiM vaktumarhasi // 6 kakSe rudhirapAtena tathA dharmapadaM nayet / / 20 yeSAM bala kRtA vRttinessaamnyaabhirocte / evaM sadbhivinItena pathA gantavyamacyuta / tejasAbhipravardhante balavanto yudhiSThira // 7 rAjarSINAM vRttametadavagaccha yudhiSThira // 21 yadeva prakRtaM zAstramavizeSeNa vindati / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tadeva madhyAH sevante medhAvI cApyathottaram / / 8 triMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 130 // RtyikapurohitAcAryAnsatkRtairabhipUjitAn / na brAhmaNAnyAtayeta doSAnprApnoti yAtayan // 9 bhISma uvaac| etatpramANaM lokasya cakSuretatsanAtanam / svarASTrAtpararASTrAcca kozaM saMjanayenannapaH / tatpramANo'vagAheta tena tatsAdhvasAdhu vA // 10 kozAddhi dharmaH kaunteya rAjyamUlaH pravartate // 1 bahUni prAmavAstavyA roSAdryuH parasparam / tasmAtsaMjanayetkozaM saMhRtya paripAlayet / na teSAM bacanAdrAjA satkuryAdyAtayeta vA // 11 paripAlyAnugRhNIyAdeSa dharmaH sanAtanaH // 2 na vAcyaH parivAdo vai na zrotavyaH kathaMcana / na kozaH zuddhazaucena na nRzaMsena jAyate / karNAveva pidhAtavyau prastheyaM vA tato'nyataH // 12 padaM madhyamamAsthAya kozasaMgrahaNaM caret // 3 na vai satAM vRttametatparivAdo na paizunam / abalasya kutaH kozo hyakozasya kuto balam / guNAnAmeva vaktAraH santaH satsu yudhiSThira // 13 abalasya kuto rAjyamarAjJaH zrIH kuto bhavet // 4 yathA samadhurau damyau sudAntau sAdhuvAhinau / uccaivRttaH zriyo hAniryathaiva maraNaM tathA / ghuramudyamya vahatastathA varteta vai nRpaH / / tasmAtkozaM balaM mitrANyatha rAjA vivardhayet // 5 yathA yathAsya vahataH sahAyAH syustathApare // 14 hInakozaM hi rAjAnamavajAnanti mAnavAH / pAcArameva manyante garIyo dharmalakSaNam / na cAsyAlpena tuSyanti kAryamabhyutsahanti ca // 6 apare naivamicchanti ye zaGkhalikhitapriyAH / zriyo hi kAraNAdrAjA sastriyAM labhate parAm / mArdavAdatha lobhAdvA te brUyurvAkyamIdRzam // 15 sAsya gRhati pApAni vAso guhyamiva striyAH // 7 pArSamapyatra pazyanti vikarmasthasya yApanam / RddhimasyAnuvartante purA viprakRtA janAH / na cArSAtsadRzaM kiMcitpramANaM vidyate kvacit // 16 zAlAvRkA ivAjalaM jighAMsUniva vindati / devA api vikarmasthaM yAtayanti narAdhamam / IdRzasya kuto rAjJaH sukhaM bharatasattama // 8 vyAjena vindanvittaM hi dharmAttu parihIyate // 17 udyacchedeva na glAyedudyamo hyeva pauruSam / sarvataH satkRtaH sadbhibhUtitrabhavakAraNaiH / apyaparvaNi bhajyeta na nameteha kasyacit // 9 hRdayenAbhyanujJAto yo dharmastaM vyavasyati // 18 / apyaraNyaM samAzritya carerdasyugaNaiH saha / mA. 251 -216! - Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 131. 10] mahAbhArate [12. 132. 15 na tvevoddhRtamaryAdairdasyubhiH sahitazcaret / zriyaM balamamAtyAMzca balavAniha vindati // 3 dasyUnAM sulabhA senA raudrakarmasu bhArata // 10 yo hyanADhyaH sa patitastaducchiSTaM yadalpakam / ekAntena hyamaryAdAtsarvo'pyudvijate jnH| bahvapathyaM balavati na kiMcitrAyate bhayAt // 4 dasyavo'pyupazaGkante niranukrozakAriNaH // 11 ubhau satyAdhikArau tau trAyete mahato bhayAt / sthApayedeva maryAdAM janacittaprasAdinIm / ati dharmAdvalaM manye balAddharmaH pravartate // 5 alpApyatheha maryAdA loke bhavati pUjitA // 12 / bale pratiSThito dharmo dharaNyAmiva jaGgamaH / nAyaM loko'sti na para iti vyavasito jnH| / dhUmo vAyoriva vazaM balaM dharmo'nuvartate // 6 nAlaM gantuM ca vizvAsaM nAstike bhayazaGkini // 13 anIzvare balaM dharmo drumaM vallIva saMzritA / yathA sadbhiH parAdAnamahiMsA dasyubhistathA / vazyo balavatAM dharmaH sukhaM bhogavatAMmiva / anurajyanti bhUtAni samaryAdeSu dasyuSu // 14 nAstyasAdhyaM balavatAM sarvaM balavatAM zuci // 7 ayudhyamAnasya vadho dArAmarzaH kRtaghnatA / durAcAraH kSINabalaH parimANaM niyacchati / brahmavittasya cAdAnaM niHzeSakaraNaM tathA / atha tasmAdudvijate sarvo loko vRkAdiva / / 8 striyA moSaH paristhAnaM dasyuSvetadvigarhitam // 15 apadhvasto hyavamato duHkhaM jIvati jIvitam / sa eSa eva bhavati dasyuretAni varjayan / jIvitaM yadavakSiptaM yathaiva maraNaM tathA // 9 abhisaMdadhate ye na vinAzAyAsya bhArata / yadenamAhuH pApena cAritreNa vinikSatam / nazeSamevopAlabhya na kurvantIti nizcayaH // 16 sa bhRzaM tapyate'nena vAkzalyena parikSataH // 10 tasmAtsazeSaM kartavyaM svAdhInamapi dsyubhiH| atraitadAhurAcAryAH pApasya parimokSaNe / na balastho'hamasmIti nRzaMsAni samAcaret // 17 | trayIM vidyAM niSeveta tathopAsIta sa dvijAn // 11 sazeSakAriNastAta zeSaM pazyanti sarvataH / prasAdayenmadhurayA vAcApyatha ca karmaNA / niHzeSakAriNo nityamazeSakaraNAdbhayam // 18 mahAmanAzcaiva bhavedvivahecca mahAkule // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ityasmIti vadedevaM pareSAM kIrtayanguNAn / ektriNshddhikshttmo'dhyaayH|| 131 // japedudakazIlaH syAtpezalo nAtijalpanaH // 13 brahmakSatraM saMpravizedvahu kRtvA suduSkaram / bhISma uvAca / ucyamAno'pi lokena bahu tattadacintayan // 14 atra karmAntavacanaM kIrtayanti purAvidaH / apApo hyevamAcAraH kSipraM bahumatoM bhavet / pratyakSAveva dharmArtho kSatriyasya vijAnataH / sukhaM vittaM ca bhuJjIta vRttenaitena gopayet / tatra na vyavadhAtavyaM parokSA dharmayApanA // 1 loke ca labhate pUjAM paratra ca mahAphalam // 15 adharmo dharma ityetadyathA vRkapadaM tthaa| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dharmAdharmaphale jAtu na dadarzaha kazcana // 2 dvAtriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // // 132 bubhUSedalavAneva sarva balavato vaze / -2162 Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 133. 1] zAntiparva [12. 133. 26 133 sarvathA strI na hantavyA sarvasattveSu yudhytaa| bhISma uvAca / nityaM gobrAhmaNe svasti yoddhavyaM ca tadarthataH // 14 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / sasyaM ca nApahantavyaM sIravighnaM ca mA kRthAH / yathA dasyuH samaryAdaH pretyabhAve na nazyati / / 1 / pUjyante yatra devAzca pitaro'tithayastathA // 15 prahartA matimAzUraH zrutavAnanRzaMsavAn / sarvabhUteSvapi ca vai brAhmaNo mokSamarhati / rakSannakSayiNaM dharma brahmaNyo gurupUjakaH // 2 kAryA cApacitisteSAM sarvasvenApi yA bhavet // 16 niSAdyAM kSatriyAjjAtaH kSatradharmAnupAlakaH / yasya hyete saMpraruSTA matrayanti parAbhavam / kApavyo nAma naiSAdirdasyutvAtsiddhimAptavAn // 3 na tasya triSu lokeSu trAtA bhavati kazcana // 17 araNye sAyapUrvAhne mRgyuuthprkopitaa| yo brAhmaNAnparibhavedvinAzaM vApi rocayet / vidhijJo mRgajAtInAM nipAnAnAM ca kovidaH // 4 sUryodaya ivAvazyaM dhruvaM tasya parAbhavaH // 18 sarvakAnanadezajJaH pAriyAtracaraH sadA / ihaiva phalamAsInaH pratyAkAGkSati zaktitaH / dharmajJaH sarvabhUtAnAmamogheSuDhaDhAyudhaH // 5 ye ye no na pradAsyanti taaNstaansenaabhiyaasyti||19 apyanekazatAH senA eka eva jigAya saH / ziSTyathaM vihito daNDo na vadhArtha vinizcayaH / sa vRddhAvandhapitarau mahAraNye'bhyapUjayat // 6 ye ca ziSTAnprabAdhante dharmasteSAM vadhaH smRtaH // 20 madhumAMsairmUlaphalairannaruccAvacairapi / ye hi rASTroparodhena vRtti kurvanti kecana / satkRtya bhojayAmAsa samyakparicacAra ca // 7 tadeva te'nu mIyante kuNapaM kRmayo yathA // 21 AraNyakAnpravrajitAnbrAhmaNAnparipAlayan / ye punardharmazAstreNa varteranniha dasyavaH / api tebhyo mRgAnhatvA ninAya ca mahAvane // 8 api te dasyavo bhUtvA kSipraM siddhimavApnuyuH / / 22 ye sma na pratigRhNanti dasyubhojanazaGkayA / bhISma uvAca / teSAmAsajya geheSu kAlya eva sa gacchati // 9 tatsarvamupacakrurate kApavyasyAnuzAsanam / taM bahUni sahasrANi graamnnitve'bhivvire|| vRttiM ca lebhire sarve pApebhyazcApyupAraman // 23 nirmaryAdAni dasyUnAM niranukrozakAriNAm / / 10 kApavyaH karmaNA tena mahatIM siddhimAptavAn / dasyava uucuH| sAdhUnAmAcarankSemaM dasyUnpApAnnivartayan // 24 muhUrtadezakAlajJa prAjJa zIlahaDhAyudha / idaM kApavyacaritaM yo nityamanukIrtayet / prAmaNIbhava no mukhyaH sarveSAmeva saMmataH / / 11 / nAraNyebhyaH sa bhUtebhyo bhayamArchatkadAcana // 25 yathA yathA vakSyasi naH kariSyAmastathA tthaa| bhayaM tasya na maryebhyo nAmaryebhyaH kathaMcana / pAlayAsmAnyathAnyAyaM yathA mAtA yathA pitA // 12 na sato nAsato rAjansa hyaraNyeSu gopatiH // 26 kApavya uvaac| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi mA vadhIstvaM striyaM bhIraM mA zizuM mA tapasvinam / yAtriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 133 // nAyudhyamAno hantavyo na ca grAhyA blaasniyH||13 - 2163 - Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 134. 1] mahAbhArate [ 12. 135. 17 134 bhISma uvAca / atra gAthA brahmagItAH kIrtayanti puraavidH| yena mArgeNa rAjAnaH kozaM saMjanayanti ca // 1 na dhanaM yajJazIlAnAM hArya devasvameva tat / dasyUnAM niSkriyANAM ca kSatriyo hartumarhati // 2 imAH prajAH kSatriyANAM rakSyAzcAdyAzca bhArata / dhanaM hi kSatriyasyeha dvitIyasya na vidyate // 3 tadasya syArAlArtha vA dhanaM yajJArthameva vaa| abhogyA hyoSadhIzchittvA bhogyA eva pacantyuta // 4 yo vai na devAnna pitRnna mAnhaviSArcati / AnantikAM tAM dhanitAmAhurvedavido jnaaH|| 5 haretaviNaM rAjandhArmikaH pRthivIpatiH / na hi tatprINayellokAnna kozaM tadvidhaM nRpa // 6 asAdhubhyo nirAdAya sAdhubhyo yaH prayacchati / AtmAnaM saMkramaM kRtvA manye dharmavideva saH // 7 audbhijjA jantavaH kecidyuktavAco yathA tathA / aniSTataH saMbhavanti tathAyajJaH pratAyate // 8 yathaiva daMzamazakaM yathA cANDapipIlikam / saiva vRttirayajJeSu tathA dharmo vidhIyate // 9 yathA hyakasmAdbhavati bhUmau pAMsutRNolapam / tathaiveha bhaveddharmaH sUkSmaH sUkSmataro'pi ca // 10 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi catustriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 134 // 135 bhISma uvAca / atraiva cedamavyagraH zRNvAkhyAnamanuttamam / dIrghasUtraM samAzritya kAryAkAryavinizcaye // 1 nAtigAdhe jalasthAye suhRdaH shkulaaryH| prabhUtamatsye kaunteya babhUvuH sahacAriNaH // 2 atraikaH prAptakAlajJo dIrghadarzI tathAparaH / dIrghasUtrazca tatraikatrayANAM jalacAriNAm // 3 kadAcittajjalasthAyaM matsyabandhAH samantataH / niHsrAvayAmAsuratho nimneSu vividhairmukhaiH // 4 prakSIyamANaM taM buddhvA jalasthAyaM bhyaagme| abravIdIrghadarzI tu tAvubhau suhRdau tadA // 5. iyamApatsamutpannA sarveSAM salilaukasAm / zIghramanyatra gacchAmaH panthA yAvanna duSyati // 6 anAgatamanartha hi sunayairyaH prabAdhate / na sa saMzayamApnoti rocatAM vAM vrajAmahe // 5 dIrghasUtrastu yastatra so'bravItsamyagucyate / na tu kAryA tvarA yAvaditi me nizcitA mtiH|| 8 atha saMpratipattijJaH prAbravIdIrghadarzinam / prApte kAle na me kiMcinnyAyataH parihAsyate // 9 evamukto nirAkrAmadIrghadarzI mahAmatiH / jagAma srotasaikena gambhIrasalilAzayam // 10 tataH prasrutatoyaM taM samIkSya salilAzayam / babandhurvividhairyogairmatmyAnmatsyopajIvinaH // 11 viloDyamAne tasmiMstu srutatoye jalAzaye / agacchadrahaNaM tatra dIrghasUtraH sahAparaiH // 12 uddAnaM kriyamANaM ca matsyAMnAM vIkSya rajjubhiH / pravizyAntaramanyeSAmaprasatpratipattimAn // 13 grastameva taduddAnaM gRhItvAsta tathaiva saH / sarvAneva tu tAMstatra te vidurmathitA iti // 14 tataH prakSAlyamAneSu matsyeSu vimale jale / tyaktvA rajju vimukto'bhUcchIghraM sNprtipttimaan|| .. dIrghasUtrastu mandAtmA hInabuddhiracetanaH / maraNaM prAptavAnmUDho yathaivopahatendriyaH // 16 evaM prAptatamaM kAlaM yo mohAnnAvabudhyate / sa vinazyati vai kSipraM dIrghasUtro yathA jhaSaH // 17 -2164 - Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 135. 18 ] zAntiparva [ 12. 136. 22 Adau na kurute zreyaH kuzalo'smIti yaH pumAn / prajJAtalakSaNe rAjannamitre mitratAM gate / sa saMzayamavApnoti yathA saMpratipattimAn // 18 kathaM nu puruSaH kuryAtkiM vA kRtvA sukhI bhavet // 8 anAgatavidhAnaM tu yo naraH kurute kSamam / vigrahaM kena vA kuryAtsaMdhiM vA kena yojayet / zreyaH prApnoti so'tyartha dIrghadarzI yathA hyasau // 19 kathaM vA zatrumadhyastho vartetAbalavAniti // 9 kalAH kASThA muhUrtAzca dinA nADyaH kSaNA lvaaH| etadvai sarvakRtyAnAM paraM kRtyaM paraMtapa / / pakSA mAsAzca RtavastulyAH saMvatsarANi ca // 20 naitasya kazcidvaktAsti zrotA cApi sudurlabhaH // 1. pRthivI deza ityuktaH kAlaH sa ca na dRshyte|| Rte zAMtanavAdbhISmAtsatyasaMdhAjitendriyAt / abhipretArthasiddhayarthaM nyAyato yazca tattathA // 21 tadanviSya mahAbAho sarvametadvadasva me // 11 etau dharmArthazAstreSu mokSazAstreSu carSibhiH / bhISma uvAca / pradhAnAviti nirdiSTau kAmezAbhimatau nRNAm // 22 tvayukto'yamanuprazno yudhiSThira guNodayaH / parIkSyakArI yuktastu samyaksamupapAdayet / zRNu me putra kAtsnyena guhyamApatsu bhArata // 12 dezakAlAvabhipretau tAbhyAM phalamavApnuyAt / / 23 amitro mitratAM yAti mitraM cApi praduSyati / iti zrImahAbhArate zAntipakSaNa sAmarthyayogAtkAryANAM tadgatyA hi sadA gtiH||13 paJcatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 135 // tasmAdvizvasitavyaM ca vigrahaM ca samAcaret / dezaM kAlaM ca vijJAya kAryAkAryavinizcaye // 14 yudhiSThira uvAca / saMdhAtavyaM budhairnityaM vyavasyaM ca hitArthibhiH / sarvatra buddhiH kathitA zreSThA te bharatarSabha / amitrairapi saMdheyaM prANA rakSyAzca bhArata // 15 anAgatA tathotpannA dIrghasUtrA vinAzinI // 1 yo hyamitrainaro nityaM na saMdhyAdapaNDitaH / tadicchAmi parAM buddhiM zrotuM bharatasattama / na so'rthamApnuyAtkicitphalAnyapi ca bhArata // 16 yathA rAjanna muhyeta zatrubhiH parivAritaH // 2 yastvamitreNa saMdhatte mitreNa ca virudhyate / dharmArthakuzala prAjJa sarvazAstravizArada / arthayuktiM samAlokya sumahadvindate phalam // 17 pRcchAmi tvA kuruzreSTha tanme vyAkhyAtumarhasi // 3 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / zatrumibahubhisto yathA varteta pArthivaH / mArjArasya ca saMvAdaM nyagrodhe mUSakasya ca // 18 etadicchAmyahaM zrotuM sarvameva yathAvidhi // 4 vane mahati kasmiMzcinyagrodhaH sumahAnabhUt / viSamasthaM hi rAjAnaM zatravaH paripanthinaH / latAjAlaparicchanno nAnAdvijagaNAyutaH // 19 bahavo'pyekamuddhartuM yatante pUrvatApitAH // 5 skandhavAnmeghasaMkAzaH zItacchAyo manoramaH / sarvataH prArthyamAnena durbalena mahAbalaiH / vairantyamabhito jAtastAlamRgAkulaH // 20 ekenaivAsahAyena zakyaM sthAtuM kathaM bhavet // 6 tasya mUlaM samAzritya kRtvA zatamukhaM bilam / kathaM mitramariM caiva vindeta bharatarSabha / vasati sma mahAprAjJaH palito nAma mUSakaH // 21 ceSTitavyaM kathaM cAtha zatromitrasya cAntare // 7 zAkhAzca tasya saMzritya vasati sma sukhaM purH| -2165 - Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 136. 22] mahAbhArate [12. 136. 51 lomazo nAma mArjAraH pakSisattvAvasAdakaH // 22 / ulUkazceha tiSThantaM mArjAraH pAzasaMkSayAt / / 37 tatra cAgatya cANDAlo vairntykRtketnH| na tvevAsmadvidhaH prAjJaH saMmohaM gantumarhati / ayojayattamunmAthaM nityamastaM gate ravau // 23 kariSye jIvite yatnaM yAvaducchrAsanigraham // 38 tatra snAyumayAnpAzAnyathAvatsaMnidhAya sH| na hi buddhayAnvitAH prAjJA nItizAstravizAradAH / gRhaM gatvA sukhaM zete prabhAtAmeti zarvarIm // 24 / saMbhramanyApadaM prApya mahato'rthAnavApya ca // 39 tatra sma nityaM vadhyante naktaM bahuvidhA mRgaaH| na tvanyAmiha mArjArAdgatiM pazyAmi sAMpratam / kadAcittatra mArjArastvapramatto'pyavadhyata // 25 viSamastho hyayaM jantuH kRtyaM cAsya mahanmayA // 40 tasminbaddhe mahAprAjJaH zatrau nityAtatAyini / jIvitArthI kathaM tvadya prArthitaH zatrubhitribhiH / taM kAlaM palito jJAtvA vicacAra sunirbhayaH // 26 tasmAdimamahaM zatru mArjAraM saMzrayAmi vai // 41 tenAnucaratA tasminvane vizvastacAriNA / kSatravidyAM samAzritya hitmsyopdhaarye| bhakSaM vicaramANena nacirAdRSTamAmiSam // 27 yenemaM zatrusaMghAtaM matipUrveNa vazcaye // 42 sa tamunmAthamAruhya tadAmiSamabhakSayat / ayamatyantazatrumeM vaiSamyaM paramaM gataH / tasyopari sapatnasya baddhasya manasA hasan // 28 mUDho grAhayituM svArtha saMgatyA yadi zakyate // 43 AmiSe ta prasaktaH sa kadAcidavalokayan / kadAcidvyasanaM prApya saMdhiM kuryAnmayA saha / apazyadaparaM ghoramAtmanaH zatrumAgatam // 29 balinA saMniviSTasya zatrorapi parigrahaH / zaraprasUnasaMkAzaM mahIvivarazAyinam / kArya ityAhurAcAryA viSame jIvitArthinA // 44 nakulaM harikaM nAma capalaM tAmralocanam / / 30 zreyAnhi paNDitaH zatrurna ca mitramapaNDitam / . tena mUSakagandhena tvaramANamupAgatam / mama hyamitre mArjAre jIvitaM saMpratiSThitam // 45 bhakSArthaM lelihadvaktraM bhUmAvUrdhvamukhaM sthitam // 31 hantainaM saMpravakSyAmi hetumAtmAbhirakSaNe / zAkhAgatamariM cAnyadapazyatkoTarAlayam / apIdAnImayaM zatruH saMgatyA paNDito bhavet // 46 ulUkaM candrakaM nAma tIkSNatuNDaM kSapAcaram // 32 tato'rthagatitattvajJaH saMdhivigrahakAlavit / gatasya viSayaM tasya nakulolUkayostadA / sAntvapUrvamidaM vAkyaM mArjAra mUSako'bravIt // 4 // athAsyAsIdiyaM cintA tatprApya sumahadbhayam // 33 sauhRdenAbhibhASe tvA kaJcinmArjAra jIvasi / ApadyasyAM sukaSTAyAM maraNe samupasthite / jIvitaM hi tavecchAmi zreyaH sAdhAraNaM hi nau // 48 samantAdbhaya utpanne kathaM kArya hitaiSiNA // 34 na te saumya viSattavyaM jIviSyasi yathA puraa| sa tathA sarvato ruddhaH sarvatra samadarzanaH / ahaM tvAmuddhariSyAmi prANAJjahyAM hi te kRte // 49 abhavadbhayasaMtaptazcakre cemAM parAM gatim // 35 asti kazcidupAyo'tra puSkalaH pratibhAti mAm / ApadvinAzabhUyiSThA zatakIyaM ca jIvitam / yena zakyastvayA mokSaH prAptuM zreyo yathA mayA // 50 samantasaMzayA ceyamasmAnApadupasthitA // 36 mayA yupAyo dRSTo'yaM vicArya matimAtmanaH / gataM hi sahasA bhUmiM nakulo mAM smaanuyaat| | AtmArthaM ca tvadarthaM ca zreyaH sAdhAraNaM hi no||51 -2166 Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 136. 52]] zAntiparva [12. 136. 81 idaM hi nakulolUkaM pApabuddhyabhitaH sthitam / ahaM hi dRDhamApannastvamApannataro myaa| na dharSayati mArjAra tena me svasti sAMpratam // 52 dvayorApannayoH saMdhiH kriyatAM mA vicAraya // 67 kUjaMzcapalanetro'yaM kauziko mAM nirIkSate / vidhatsva prAptakAlaM yatkArya sidhyatu cAvayoH / nagazAkhAgrahastiSThaMstasyAhaM bhRzamudvije // 53 mayi kRcchrAdvinirmukte na vinayati te kRtam // 68 satAM sAptapadaM sakhyaM savAso me'si paNDitaH / nyastamAno'smi bhakto'smi shissystvddhitkRttthaa| sAMvAsyakaM kariSyAmi nAsti te mRtyuto bhayam // 54 nidezavazavartI ca bhavantaM zaraNaM gataH // 69 na hi zaknoSi mArjAra pAzaM chettuM vinA myaa| ityevamuktaH palito mArjAraM vazamAgatam / ahaM chetsyAmi te pAzaM yadi mAM tvaM na hiMsasi // 55 vAkyaM hitamuvAcedamabhinItArthamarthavat // 70 tvamAzrito nagasyAgraM mUlaM tvhmupaashritH| udAraM yadbhavAnAha naitaccitraM bhavadvidhe / ciroSitAvihAvAM vai vRkSe'sminviditaM hi te // 56 vidito yastu mArgo me hitArthaM zRNu taM mama // 71 yasminnAzvasate kazcidyazca nAzvasate kvacit / / ahaM tvAnupravekSyAmi nakulAnme mahadbhayam / na to dhIrAH prazaMsanti nityamudvignacetasau // 57 trAyasva mAM mA vadhIzca zakto'smi tava mokSaNe // 72 tasmAdvivardhatAM prItiH satyA saMgatirastu nau|| ulUkAJcaiva mAM rakSa kSudraH prArthayate hi mAm / kAlAtItamapArthaM hi na prazaMsaMti paNDitAH // 58 ahaM chetsyAmi te pAzAnsakhe satyena te zape // 73 arthayuktimimAM tAvadyathAbhUtAM nizAmaya / tadvacaH saMgataM zrutvA lomazo yuktamarthavat / tava jIvitamicchAmi tvaM mamecchasi jIvitam // 59 harSAdudvIkSya palitaM svAgatenAbhyapUjayat // 74 kazcittarati kASThena sugambhIrAM mahAnadIm / / sa taM saMpUjya palitaM mArjAraH sauhRde sthitaH / sa tArayati tatkASThaM sa ca kASThena tAryate // 60 suvicintyAbravIddhIraH prItastvarita eva hi // 75 IdRzo nau samAyogo bhaviSyati sunistaraH / / kSipramAgaccha bhadraM te tvaM me prANasamaH sakhA / ahaM tvAM tArayiSyAmi tvaM ca mAM taaryissysi||61 tava prAjJa prasAdAddhi kSipraM prApsyAmi jiivitm||76 evamuktvA tu palitastadarthamubhayohitam / yadyadevaMgatenAdya zakyaM kartuM mayA tava / hetumadrahaNIyaM ca kAlAkAGkSI vyapaikSata // 62 tadAjJApaya kartAhaM saMdhirevAstu nau sakhe // 77 atha suvyAhRtaM tasya zrutvA zatrurvicakSaNaH / asmAtte saMzayAnmuktaH samitragaNabAndhavaH / hetumagRhaNIyArtha mArjAro vAkyamabravIt / / 63 sarvakAryANi kartAhaM priyANi ca hitAni ca // 78 buddhimAnvAkyasaMpannastadvAkyamanuvarNayan / muktazca vyasanAdasmAtsaumyAhamapi nAma te / tAmavasthAmavekSyAntyAM sAmnaiva pratyapUjayat / / 64 prItimutpAdayeyaM ca pratikartuM ca zaknuyAm // 79 tatastIkSNAgradazano vaiDUryamaNilocanaH / grAhayitvA tu yaM svArthaM mArjAraM mUSakastadA / mUSakaM mandamudvIkSya mArjAro lomazo'bravIt // 65 praviveza suvisrabdhaH samyagAMzcacAra ha // 80 nandAmi saumya bhadraM te yo mAM jIvantamicchasi / / evamAzvAsito vidvAnmArjAreNa sa mUSakaH / zreyazca yadi jAnISe kriyatAM mA vicAraya / 66 / mArjArorasi visrabdhaH suSvApa pitRmAtRvat // 81 -2167 - Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 136. 82] mahAbhArate [12. 136. 111 lInaM tu tasya gAtreSu mArjArasyAtha mUSakam / tathaiva tvaramANena tvayA kArya hitaM mama / tau dRSTvA nakulolUko nirAzau jagmaturgRhAn // 82 yatnaM kuru mahAprAjJa yathA svastyAvayorbhavet // 97 lInastu tasya gAtreSu palito dezakAlavit / atha vA pUrvavairaM tvaM smarankAlaM vikarSasi / ciccheda pAzAnnRpate kAlAkAGkI zanaiH zanaiH // 83 pazya duSkRtakarmatvaM vyaktamAyuHkSayo mama // 98 atha bandhaparicchiSTo mArjAro vIkSya mUSakam / yaJca kiMcinmayAjJAnAtpurastAdvipriyaM kRtama / chindantaM vai tadA pAzAnatvarantaM tvarAnvitaH // 84 na tanmanasi kartavyaM kSamaye tvAM prasIda me // 99 tamatvarantaM palitaM pAzAnAM chedane tdaa| tamevaMvAdinaM prAjJaH zAstravidbuddhisaMmataH / saMcodayitumArebhe mArjAro mUSakaM tadA // 85 uvAcedaM vacaH zreSThaM mArjAra mUSakastadA // 100 kiM saumya nAbhitvarase kiM kRtaartho'vmnyse|| zrutaM me tava mArjAra svamathaM parigRhRtaH / chindhi pAzAnamitraghna purA zvapaca eti saH // 86 / mamApi tvaM vijAnIhi svamarthaM parigRhNataH // 101 ityuktastvaratA tena matimAnpalito'bravIt / yanmitraM bhItavatsAdhyaM yanmitraM bhayasaMhitam / mArjAramakRtaprajJaM vazyamAtmahitaM vacaH / / 87 surakSitaM tataH kArya pANiH sarpamukhAdiva // 102 tUSNIM bhava na te saumya tvarA kAryA na saMbhramaH / kRtvA balavatA saMdhimAtmAnaM yo na rakSati / vayamevAtra kAlajJA na kAlaH parihAsyate // 88 apathyamiva tadbhuktaM tasyAnAya kalpate / / 103 akAle kRtyamArabdhaM kartuM nArthAya klpte| na kazcitkasyacinmitraM na kazcitkasyacitsuhRt / tadeva kAla ArabdhaM mahate'rthAya kalpate // 89 arthairarthA nibadhyante garjervanagajA iva // 104 akAlavipramuktAnme tvatta evaM bhayaM bhavet / na hi kazcitkRte kArye kartAraM samavekSate / tasmAtkAlaM pratIkSasva kimiti tvarase sakhe // 90 tasmAtsarvANi kAryANi sAvazeSANi kaaryet||105 yAvatpazyAmi caNDAlamAyAntaM zastrapANinam / tasminkAle'pi ca bhavAndivAkIrtibhayAnvitaH / tatazchetsyAmi te pAzaM prApte sAdhAraNe bhaye // 91 . mama na grahaNe zaktaH palAyanaparAyaNaH // 106 tasminkAle pramuktastvaM trumevaadhirohsi| chinnaM tu tantubAhulyaM tantureko'vazeSitaH / na hi te jIvitAdanyatkicitkRtyaM bhaviSyati // 92 chetsyAmyahaM tadapyAzu nirvRto bhava lomaza // 107 tato bhavatyatikrAnte traste bhIte ca lomaza / tayoH saMvadatorevaM tathaivApannayordvayoH / ahaM bilaM pravekSyAmi bhavAzAkhAM gamiSyati / / 93 kSayaM jagAma sA rAtrirlemazaM cAvizadbhayam // 108 evamuktastu mArjAro mUSakeNAtmano hitam / tataH prabhAtasamaye vikRtaH kRSNapiGgalaH / vacanaM vAkyatattvajJo jIvitArthI mahAmatiH // 94 sthUlasphigvikaco rUkSaH zvacakraparivAritaH // 109 athAtmakRtyatvaritaH samyakprazrayamAcaran / zaGkukarNo mahAvaktraH palito ghoradarzanaH / uvAca lomazo vAkyaM mUpakaM cirakAriNam // 55 / parigho nAma caNDAlaH zastrapANiradRzyata // 110 na hyevaM mitrakAryANi prItyA kurvanti sAdhavaH / taM dRSTvA yamadUtAbhaM mArjArasrastacetanaH / yathA tvaM mokSitaH kRcchrAttvaramANena vai mayA // 96 / uvAca palitaM bhItaH kimidAnIM kariSyasi // 111 --2168 -- Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 136. 112] zAntiparva [12. 136. 141 atha cApi susaMtrastau taM dRSTvA ghoradarzanam / na te'sti bhayamasmatto jIvitenAtmanaH zape // 126 kSaNena nakulolUko nairAzyaM jagmatustadA // 112 buddhathA tvamuzanAH sAkSAdvale tvadhikRtA vayam / balinau matimantau ca saMghAtaM cApyupAgatau / / tvanmatrabalayukto hi vindeta jayameva ha // 127 azakyau sunayAttasmAtsaMpradharSayituM balAt // 113 evamuktaH paraM sAntvaM mArjAreNa sa mUSakaH / kAryArthaM kRtasaMdhI tau dRSTvA mArjAramUpako / uvAca paramArthajJaH zlakSNamAtmahitaM vcH|| 128 ulUkanakulau tUrNaM jagmatuH svaM svamAlayam // 114 yadbhavAnAha tatsarvaM mayA te lomaza zrutam / tatazciccheda taM tantuM mArjArasya sa mUSakaH / mamApi tAvadvataH zRNu yatpratibhAti mAm // 129 vipramukto'tha mArjArastamevAbhyapatadrumam // 115 veditavyAni mitrANi boddhavyAzcApi zatravaH / sa ca tasmAdbhayAnmukto mukto ghoreNa zatruNA / etatsusUkSmaM loke'smindRzyate prAjJasaMmatam // 130 bilaM viveza palitaH zAkhAM bheje ca lomazaH / / 116 zatrurUpAzca suhRdo mitrarUpAzca zatravaH / unmAthamapyathAdAya caNDAlo vIkSya sarvazaH / sAntvitAste na budhyante rAgalobhavazaM gatAH // 131 vihatAzaH kSaNenAtha tasmAdezAdapAkramat / nAsti jAtyA ripurnAma mitraM nAma na vidyate / jagAma ca svabhavanaM caNDAlo bharatarSabha // 117 sAmarthyayogAjAyante mitrANi ripavastathA // 132 tatastasmAdbhayAnmukto durlabhaM prApya jIvitam / yo yasmiJjIvati svArtha pazyettAvatsa jIvati / bilasthaM pAdapArasthaH palitaM lomazo'bravIt / / 118 sa tasya tAvanmitraM syAdyAvanna syAdviparyayaH // 133 akRtvA saMvidaM kAMcitsahasAhamupaplutaH / nAsti maitrI sthirA nAma na ca dhruvamasauhRdam / kRtajJaM kRtakalyANaM kaccinmAM nAbhizaGkase // 119 arthayuktyA hi jAyante mitrANi ripvstthaa||134 gatvA ca mama vizvAsaM dattvA ca mama jIvitam / / mitraM ca zatrutAmeti kasmiMzcitkAlaparyaye / mitropabhogasamaye kiM tvaM naivopasarpasi // 120 zatruzca mitratAmeti svArtho hi balavattaraH // 135 kRtvA hi pUrva mitrANi yaH pazcAnnAnutiSThati / yo vizvasati mitreSu na cAzvasati zatruSu / na sa mitrANi labhate kRcchrAsvApatsu durmatiH // 121 arthayuktimavijJAya calitaM tasya jIvitam // 136 tatkRto'haM tvayA mitraM sAmarthyAdAtmanaH sakhe / arthayuktimavijJAya yaH zubhe kurute matim / sa mAM mitratvanApannamupabhoktuM tvamahasi // 122 mitre vA yadi vA zatrau tasyApi calitA matiH // 137 yAni me santi mitrANi ye ca me santi bAndhavAH / na vizvasedavizvaste vizvaste'pi na vizvaset / sarve tvAM pUjayiSyanti ziSyA gurumiva priyam // vizvAsAdbhayamutpannaM mUlAnyapi nikRntati // 138 ahaM ca pUjayiSye tvAM samitragaNabAndhavam / arthayuktyA hi dRzyante pitA mAtA sutAstathA / jIvitasya pradAtAraM kRtajJaH ko na pUjayet // 124 / mAtulA bhAgineyAzca tathA sNbndhibaandhvaaH||139 Izvaro me bhavAnastu zarIrasya gRhasya ca / / putraM hi mAtApitarau tyajataH patitaM priyam / arthAnAM caiva sarveSAmanuzAstA ca me bhava // 125 - loko rakSati cAtmAnaM pazya svArthasya sAratAm // amAtyo me bhava prAjJa piteva hi prazAdhi maam| / taM manye nikRtiprajJaM yo mokSaM pratyanantaram / ma. bhA. 272 -2169 - Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 186. 141] mahAbhArate [12. 136. 171 kRtyaM mRgayase kartuM sukhopAyamasaMzayam // 141 tatkRtyamabhinirvRttaM prakRtiH zatrutAM gatA // 156 asminnilaya eva tvaM nyagrodhAdavatAritaH / so'hamevaM praNItAni jJAtvA zAstrANi tttvtH| ' pUrva niviSTamunmAthaM capalatvAnna buddhavAn // 142 pravizeyaM kathaM pAzaM tvatkRtaM tadvadasva me // 157 Atmanazcapalo nAsti kuto'nyeSAM bhaviSyati / tvadvIryeNa vimukto'haM maTThIryeNa tathA bhavAn / tasmAtsarvANi kAryANi capalo hntysNshym||143 anyonyAnugrahe vRtte nAsti bhUyaH smaagmH||158 brabIti madhuraM kaMcitpriyo me ha bhavAniti / tvaM hi saumya kRtArtho'dya nirvRttAstathA vayam / tanmithyAkaraNaM sarvaM vistareNApi me zRNu // 144 na te'styanyanmayA kRtyaM kiMcidanyatra bhakSaNAt // kAraNAtpriyatAmeti dveSyo bhavati kAraNAt / ahamannaM bhavAnbhoktA durbalo'haM bhvaanblii| arthArthI jIvaloko'yaM na kazcitkamyacitpriyaH // nAvayorvidyate saMdhiniyukte viSame bale / / 160 sakhyaM sodarayordhAtrordampatyorvA parasparam / saMmanye'haM tava prajJAM yanmokSAtpratyanantaram / / kasyacinnAbhijAnAmi prIti niSkAraNAmiha // 146 bhakSyaM mRgayase nUnaM sukhopAyamasaMzayam // 161 yadyapi bhrAtaraH kruddhA bhAryA vA kaarnnaantre| bhakSyArthameva baddhastvaM sa muktaH prasRtaH kssudhaa| svabhAvataste prIyante netaraH prIyate janaH // 147 zAstrajJamabhisaMdhAya nUnaM bhakSayitAdya mAm / / 162 priyo bhavati dAnena priyavAdena cAparaH / jAnAmi kSudhitaM hi tvAmAhArasamayazca te / matrahomajapairanyaH kAryArtha prIyate janaH // 148 sa tvaM mAmabhisaMdhAya bhakSyaM mRgayase punaH // 163 utpanne kAraNe prItirnAsti nau kaarnnaantre|| yaccApi putradAraM svaM tatsaMnisRjase mayi / pradhvaste kAraNasthAne sA prItirvinivartate // 149 zuzrUSAM nAma me kartuM sakhe mama na tatkSamam // 164 kiM nu tatkAraNaM manye yenAhaM bhavataH priyaH / tvayA mAM sahitaM dRSTvA priyA bhAryA sutAzca ye| anyatrAbhyavahArArthattatrApi ca budhA vayam // 150 kasmAnmAM te na khAdeyuhRSTAH praNayinastvayi // 165 kAlo hetuM vikurute svArthastamanuvartate / nAhaM tvayA sameSyAmi vRtto hetuH samAgame / svArtha prAjJo'bhijAnAti grAjhaM loko'nuvartate // zivaM dhyAyasva me'trasthaH sukRtaM smayate ydi||166 na tvIdRzaM tvayA vAcyaM viduSi svaarthpnnddite|| zatrorannAdyabhUtaH sankRiSTasya kSudhitasya ca / akAle'viSamasthasya svArthaheturayaM tava // 152 bhakSyaM mRgayamANasya kaH prAjJo viSayaM vrajet / / 167 tasmAnnAhaM cale svArthAtsusthitaH sNdhivigrhe| svasti te'stu gamiSyAmi dUrAdapi tvodvije| abhrANAmiva rUpANi vikurvanti kSaNe kSaNe // 153 nAhaM tvayA sameSyAmi nivRto bhava lomsh||168 adyaiva hi ripurbhUtvA punaradyaiva sauhRdam / balavatsaMnikarSo hi na kadAcitprazasyate / punazca ripuradyaiva yuktInAM pazya cApalam // 154 prazAntAdapi me prAjJa bhetavyaM balinaH sadA // 169 AsIttAvattu maitrI nau yaavddheturbhuutpuraa| yadi tvarthena me kAryaM brUhi kiM karavANi te| sA gatA saha tenaiva kAlayuktena hetunA // 155 kAmaM sarvaM pradAsyAmi na tvAtmAnaM kadAcana // 170 vaM hi me'tyantataH zatruH sAmarthyAnmitratAM gtH| AtmArthe saMtatistyAjyA rAjyaM ratnaM dhanaM tathA / -2170 Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 136. 171] zAntiparva [12. 136. 201 api sarvasvamutsRjya rakSedAtmAnamAtmanA / / 171 dravyANi saMtatizcaiva sarvaM bhavati jIvataH // 186 aizvaryadhanaratnAnAM pratyamitre'pi tiSThatAm / saMkSepo nItizAstrANAmavizvAsaH paro mataH / dRSTA hi punarAvRttirjIvatAmiti naH zrutam // 172 nRSu tasmAdavizvAsaH puSkalaM hitamAtmanaH // 187 na tvAtmanaH saMpradAnaM dhanaratnavadiSyate / vadhyante na hyavizvastAH zatrubhirdurbalA api / AtmA tu sarvato rakSyo dArairapi dhanairapi // 173 vizvastAstvAzu vadhyante balavanto'pi durbalaiH // 188 AtmarakSitatantrANAM suparIkSitakAriNAm / tvadvidhebhyo mayA hyAtmA rakSyo mArjAra srvdaa| Apado nopapadyante puruSANAM svadoSajAH // 174 rakSa tvamapi cAtmAnaM caNDAlAjAtikilbiSAt // zatrUnsamyagvijAnanti durbalA ye bliiysH| sa tasya bruvatastvevaM saMtrAsAjAtasAdhvasaH / teSAM na cAlyate buddhirAtmArthaM kRtanizcayA // 175 svabilaM hi javenAzu mArjAraH prayayau ttH||190 ityabhivyaktamevAsau palitenAvabharsitaH / tataH zAstrArthatattvajJo buddhisAmarthyamAtmanaH / mArjAro vrIDito bhUtvA mUSakaM vaakymbrviit||176 vizrAvya palitaH prAjJo bilamanyajagAma h||191 saMmanye'haM tava prajJA yastvaM mama hite rataH / evaM prajJAvatA buddhyA durbalena mhaablaaH| uktavAnarthatattvena mayA saMbhinnadarzanaH // 177 ekena bahavo'mitrAH plitenaabhisNdhitaaH|| 192 na tu mAmanyathA sAdho tvaM vijJAtumihArhasi / ariNApi samarthana saMdhiM kurvIta paNDitaH / prANapradAnajaM tvatto mama sauhRdamAgatam // 178 mUSakazca biDAlazca muktAvanyonyasaMzrayAt // 193 dharmajJo'smi guNajJo'smi kRtajJo'smi vizeSataH / ityeSa kSatradharmasya mayA mArgo'nudarzitaH / mitreSu vatsalazcAsmi tvadvidheSu vizeSataH // 179 vistareNa mahIpAla saMkSepeNa punaH zRNu // 194 tanmAmevaMgate sAdho na yAvayitumarhasi / anyonyakRtavairau tu cakratuH prItimuttamAm / tvayA hi yAvyamAno'haM prANAJjahyAM sabAndhavaH // anyonyamabhisaMdhAtumabhUJcaiva tayormatiH // 195 dhikzabdo hi budhairdRSTo madvidheSu manasviSu / tatra prAjJo'bhisaMdhatte samyagbuddhibalAzrayAt / maraNaM dharmatattvajJa na mAM zaGkitumarhasi // 181 abhisaMdhIyate prAjJaH pramAdAdapi cAbudhaiH / / 196 iti saMstUyamAno hi mArjAreNa sa mUSakaH / / tasmAdabhItavadbhIto vizvastavadavizvasan / manasA bhAvagambhIraM mAriM vaakymbrviit||182 na hyapramattazcalati calito vA vinazyati // 197 sAdhubhavAnzrutArtho'smi prIyate na ca vizvase / kAlena ripuNA saMdhiH kAle mitreNa vigrahaH / saMstavairvA dhanaughervA nAhaM zakyaH punastvayA // 183 kArya ityeva tattvajJAH prAhurnityaM yudhiSThira // 198 na hyamitravazaM yAnti prAjJA niSkAraNaM skhe| evaM matvA mahArAja zAstrArthamabhigamya c| asminnarthe ca gAthe dve nibodhozanasA kRte // 184 abhiyukto'pramattazca prAgbhayAdbhItavaccaret // 199 zatrusAdhAraNe kRtye kRtvA saMdhiM balIyasA / bhItavatsaMvidhiH kAryaH pratisaMdhistathaiva c|| samAhitazcaredyuktyA kRtArthazca na vizvaset // 185 bhayAdutpadyate buddhirapramattAbhiyogajA // 200 tasmAtsarvAsvavasthAsu rakSejjIvitamAtmanaH / na bhayaM vidyate rAjanbhItasyAnAgate bhaye / -2171 - Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 136. 201] mahAbhArate [ 12. 137. 15 amItasya tu vinambhAtsumahajjAyate bhym||201 / kathaM vai nAzvasanarAjA zatrUJjayati pArthiva // 2 na bhIruriti cAtyantaM mano'deyaH kthNcn| etanme saMzayaM chindhi mano me saMpramuhyati / avijJAnAddhi vijJAte gacchedAspadarziSu // 202 avizvAsakathAmetAmupazrutya pitAmaha // 3 tasmAdabhItavadbhIto vizvastavadavizvasan / bhISma uvAca / kAryANAM gurutAM buvA nAnRtaM kiMcidAcaret // 203 zRNu kaunteya yo vRtto brahmadattanivezane / evametanmayA proktamitihAsaM yudhisstthir| pUjanyA saha saMvAdo brahmadattasya pArthiva // 4 zrutvA tvaM suhRdAM madhye yathAvatsamupAcara // 204 kAmpilye brahmadattasya antHpurnivaasinii| upalabhya matiM cAgryAmarimitrAntaraM tathA / pUjanI nAma zakunI dIrghakAlaM sahoSitA / / 5 saMdhivigrahakAlaM ca mokSopAyaM tathApadi // 205 rutajJA sarvabhUtAnAM yathA vai jIvajIvakaH / zatrusAdhAraNe kRtye kRtvA saMdhi vliiysaa| sarvajJA sarvadharmajJA tiryagyonig2atApi sA // 6 samAgamaM caredyuktyA kRtArtho na ca vishvset||206 abhiprajAtA sA tatra putramekaM suvarcasam / aviruddhAM trivargeNa nItimetAM yudhisstthir| samakAlaM ca rAjJo'pi devyAH putro vyajAyata // 7 abhyuttiSTha zrutAdasmAdbhUyastvaM raJjayanprajAH // 207 samudratIraM gatvA sA tvAjahAra phaladvayam / brAzcaNaizcApi te sAdhU yAtrA bhavatu pANDava / puSTyarthaM ca svaputrasya rAjaputrasya caiva ha // 8 brAhmaNA hi paraM zreyo divi ceha ca bhArata // 208 phalamekaM sutAyAdAdrAjaputrAya cAparam / ete dharmasya vettAraH kRtajJAH satataM prbho| amRtAsvAdasadRzaM balatejovivardhanam / pUjitAH zubhakarmANaH pUrvajityA narAdhipa / 209 tatrAgacchatparAM vRddhi rAjaputraH phalAzanAt // 9 rAjyaM zreyaH paraM rAjanyazaH kIrti ca lapsyase / dhAcyA hastagatazcApi tenAkrIData pakSiNA / kulasya saMtatiM caiva yathAnyAyaM yathAkramam // 210 zUnye tu tamupAdAya pakSiNaM samajAtakam / dvayorimaM bhArata saMdhivigraha hatvA tataH sa rAjendra dhAcyA hastamupAgamat // 10 subhASitaM buddhivizeSakAritam / atha sA zakunI rAjannAgamatphalahArikA / tathAnyavekSya kSitipena sarvadA apazyannihataM putraM tena bAlena bhUtale // 11 niSevitavyaM nRpa zatrumaNDale // 211 bASpapUrNamukhI dInA dRSTvA sA tu hataM sutam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pUjanI duHkhasaMtaptA rudatI vAkyamabravIt // 12 SatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 136 // kSatriye saMgataM nAsti na prItirna ca sauhRdam / 137 kAraNe saMbhajantIha kRtArthAH saMtyajanti ca // 13 __ yudhiSThira uvAca / kSatriyeSu na vizvAsaH kAryaH sarvopaghAtiSu / ukto matro mahAbAho na vizvAso'sti zatruSu / apakRtyApi satataM sAntvayanti nirarthakam // 14 kathaM hi rAjA varteta yadi sarvatra nAzvaset // 1 ahamasya karomyadya sadRzIM vairayAtanAm / vizvAsAddhi paraM rAjJo rAjannutpadyate bhayam / | kRtaghnasya nRzaMsasya bhRzaM vizvAsaghAtinaH // 15 -2172 - Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 137. 16 ] zAntiparva [12. 137. 40 sahasaMjAtavRddhasya tathaiva sahabhojinaH / pUrva saMmAnanA yatra pazcAccaiva vimAnanA / zaraNAgatasya ca vadhatrividhaM hyasya kilbiSam // 16 jahyAttaM sattvavAnyAsaM saMmAnitavimAnitaH // 29 ityuktvA caraNAbhyAM tu netre nRpasuttasya saa| uSitAsmi tavAgAre diirghkaalmhiNsitaa| mittvA svasthA tata idaM pUjanI vaakymbrviit||1. sva vrajAmyaham // 30 icchayaiva kRtaM pApaM sadya evopasarpati / brahmadatta uvAca / kRtapratikriyaM teSAM na nazyati zubhAzubham // 18 yatkRte pratikuryAdvai na sa tatrAparAdhnuyAt / pApaM karma kRtaM kiMcinna tasminyadi vidyate / __ anRNastena bhavati vasa pUjani mA gamaH // 31 nipAtyate'sya putreSu na cetpautreSu naptRSu // 19 ___ pUjanyuvAca / brahmadatta uvAca / na kRtasya na kartuzca sakhyaM saMdhIyate punH| asti vai kRtamasmAbhirasti pratikRtaM tvyaa| hRdayaM tatra jAnAti kartuzcaiva kRtasya ca // 32 ubhayaM tatsamIbhUtaM vasa pUjani mA gamaH // 20 brahmadatta uvAca / pUjanyuvAca / kRtasya caiva kartuzca sakhyaM saMdhIyate punaH / sakRtkRtAparAdhasya tatraiva parilambataH / vairasyopazamo dRSTaH pApaM nopAvate punaH // 33 na tadbudhAH prazaMsanti zreyastatrApasarpaNam // 21 pUjanyuvAca / sAntve prayukte nRpate kRtavaire na vizvaset / nAsti vairamupakrAntaM sAntvito'smIti nAzvaset / kSipraM prabadhyate mUDho na hi vairaM prazAmyati // 22 vizvAsAdvadhyate bAlastasmAcchreyo hyadarzanam // 34 anyonyaM kRtavairANAM putrapautraM nigacchati / tarasA ye na zakyante zastraiH sunizitairapi / putrapautre vinaSTe tu paralokaM nigacchati // 23 / sAmnA te vinigRhyante gajA iva kareNubhiH // 35 sarveSAM kRtavairANAmavizvAsaH sukhAvahaH / brahmadatta uvaac| ekAntato na vizvAsaH kAryo vizvAsaghAtakaH // 24 saMvAsAjjAyate sneho jIvitAntakareSvapi / na vizvasedavizvaste vizvaste'pi na vizvaset / | anyonyasya ca vizvAsaH zvapacena zuno yathA // 36 kAmaM vizvAsayedanyAnpareSAM tu na vizvaset / / 25 anyonyakRtavairANAM saMvAsAnmRdutAM gatam / mAtA pitA bAndhavAnAM variSThau naiva tiSThati tadvairaM puSkarasthamivodakam // 37 bhAryA jarA bIjamAtraM tu putrH| pUjanyuvAca / bhrAtA zatruH klinnapANirvayasya vairaM paJcasamutthAnaM tacca budhyanti paNDitAH / * AtmA hyekaH sukhaduHkhasya vettA // 26 strIkRtaM vAstujaM vArajaM sasapatnAparAdhajam // 38 anyonyakRtavairANAM na sNdhiruppdyte|| tatra dAtA nihantavyaH kSatriyeNa vizeSataH / saca heturatikrAnto yadarthamahamAvasam // 27 prakAzaM vAprakAzaM vA buddhA dezabalAdikam // 39 jitasyArthamAnAbhyAM jantoH pUrvApakAriNaH / / kRtavaire na vizvAsaH kAryastviha suhRdyapi / veto bhavatyavizvastaM pUrva trAsayate balAt // 28 / channaM saMtiSThate vairaM gUDho'gniriva dAruSu // 40 - 2173 - Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 137. 41 ] mahAbhArate [ 12. 137. 69 na vittena na pAruSyairna sAntvena na ca shrutaiH| ahaM hi putrazokena kRtapApA tvaatmje| vairAgniH zAmyate rAjannaurvAgniriva sAgare // 41 / / tathA tvayA prahartavyaM mayi tattvaM ca me zRNu // 55 na hi vairAgnirudbhUtaH karma vaapypraadhjm| bhakSArtha krIDanArtha vA narA vAJchanti pakSiNaH / zAmyatyadagdhvA nRpate vinA hyekatarakSayAt // 42 / tRtIyo nAsti saMyogo vadhabandhAhate kSamaH // 56 satkRtasyArthamAnAbhyAM syAttu pUrvApakAriNaH / vadhabandhabhayAdeke mokSatatramupAgatAH / naiva zAntina vizvAsaH karma trAsayate balAt // 43 maraNotpAtajaM duHkhamAhurdharmavido janAH // 57 naivApakAre kasmiMzcidahaM tvayi tathA bhavAn / sarvasya dayitAH prANAH sarvasya dayitAH sutAH / vizvAsAduSitA pUrvaM nedAnIM vizvasAmyaham // 44 duHkhAdudvijate sarvaH sarvasya sukhamIpsitam // 58 brahmadatta uvAca / duHkhaM jarA brahmadatta duHkhmrthvipryyH| kAlena kriyate kArya tathaiva vividhAH kriyaaH| duHkhaM cAniSTasaMvAso duHkhamiSTaviyogajam // 59 kAlenaiva pravartante kaH kasyehAparAdhyati // 45 / / vairabandhakRtaM duHkhaM hiMsAjaM strIkRtaM tathA / tulyaM cobhe pravartete maraNaM janma caiva ha / duHkhaM sukhena satataM janAdviparivartate // 60 . kAryate caiva kAlena tannimittaM hi jIvati // 46 na duHkhaM paraduHkhe vai kecidaahurbuddhyH| badhyante yugapatkecidekaikasya na cApare / yo duHkhaM nAbhijAnAti sa jalpati mahAjane // 61 kAlo dahati bhUtAni saMprApyAgnirivendhanam // 47 yastu zocati duHkhArtaH sa kathaM vaktumutsahet / nAhaM pramANaM naiva tvamanyonyakaraNe zubhe / rasajJaH sarvaduHkhasya yathAtmani tathA pare // 62 kAlo nityamupAdhatte sukhaM duHkhaM ca dehinAm // 48 yatkRtaM te mayA rAjaMstvayA ca mama yatkRtam / evaM vaseha sasnehA yathAkAlamahiMsitA / na tadvarSazataiH zakyaM vyapohitumariMdam // 63 yatkRtaM tacca me kSAntaM tvaM caiva kSama pUjani // 49 AvayoH kRtamanyonyaM tatra saMdhirna vidyate / pUjanyuvAca / smRtvA smRtvA hi te putraM navaM vairaM bhaviSyati // 6 // yadi kAlaH pramANaM te na vairaM kasyacidbhavet / vairamantikamAsajya yaH prItiM kartumicchati / kasmAttvapacitiM yAnti bAndhavA bAndhave hate // 50 mRnmayasyeva bhagnasya tasya saMdhirna vidyate // 65 kasmAddevAsurAH puurvmnyonymbhijgnire| nizcitazcArthazAstrajJairavizvAsaH sukhodayaH / yadi kAlena niryANaM sukhaduHkhe bhavAbhavau // 51 uzanAzcAtha gAthe dve prahrAdAyAbravItpurA // 66 bhiSajo bheSajaM kartuM kasmAdicchanti roginne|| ye vairiNaH zraddadhate satye satyetare'pi vaa| yadi kAlena pacyante bheSajaiH kiM prayojanam // 52 te zraddadhAnA vadhyante madhu zuSkatRNairyathA // 67 pralApaH kriyate kasmAtsumahAzokamUrcchitaiH / na hi vairANi zAmyanti kuleSvA dshmaayugaat| yadi kAlaH pramANaM te kasmAddharmo'sti kartRSu // 53 AkhyAtArazca vidyante kule cedvidyate pumAn // 68 tava putro mamApatyaM hatavAnhisito myaa| upaguhya hi vairANi sAntvayanti narAdhipAH / anantaraM tvayA cAhaM bandhanIyA mahIpate // 54 / athainaM pratipiMSanti pUrNa ghaTamivAzmani // 69 -2174 - Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 137. 70] zAntiparva [12. 137.97 sadA na vizvasedrAjanpApaM kRtveha kasyacit / nityaM buddhimato hyarthaH svalpako'pi vivardhate / apakRtya pareSAM hi vizvAsAhuHkhamanute // 70 dAkSyeNa kurute karma saMyamAtpratitiSTati / / 84 brahmadatta uvAca / gRhasnehAvabaddhAnAM narANAmalpamedhasAm / nAvizvAsAccinvate'rthAnnehante cApi kiMcana / kustrI khAdati mAMsAni mAghamA segavAmiva // 85 bhayAdekatarAnnityaM mRtakalpA bhavanti ca / / 71 gRhaM kSetrANi mitrANi svadeza iti cApare / puujnyuvaac| ityevamavasIdanti narA buddhiviparyaye // 86 yasyeha vraNinau pAdau padbhyAM ca parisarpati / utpatetsarujAddezAdvyAdhidurbhikSapIDitAt / kSaNyete tasya tau pAdau suguptamabhidhAvataH // 72 anyatra vastuM gacchedvA vasedvA nityamAnitaH // 87 netrAbhyAM sarujAbhyAM yaH prativAtamudIkSate / / tasmAdanyatra yAsyAmi vastuM nAhamihotsahe / tasya vAyurujAtyarthaM netrayorbhavati dhruvam / / 73 kRtametadanAhArya tava putreNa pArthiva // 88 duSTaM panthAnamAzritya yo mohAdabhipadyate / kubhAryAM ca kuputraM ca kurAjAnaM kusauhRdam / Atmano balamajJAtvA tadantaM tasya jIvitam / / 74 kusaMbandhaM kudezaM ca dUrataH parivarjayet // 89 yastu varSamavijJAya kSetraM kRSati mAnavaH / kumitre nAsti vizvAsaH kubhAryAyAM kuto ratiH / hInaM puruSakAreNa sasyaM naivApnute punaH // 75 kurAjye nivRtirnAsti kudeze na prajIvyate // 90 yazca tiktaM kaSAyaM vApyAsvAdavidhuraM hitam / kumitre saMgataM nAsti nityamasthirasauhRde / AhAraM kurute nityaM so'mRtatvAya kalpate // 76 avamAnaH kusaMbandhe bhavatyarthaviparyaye // 91 pathyaM bhuktvA naro lobhAdyo'nyadanAti bhojnm| sA bhAryA yA priyaM brUte sa putro yatra nirvRtiH / pariNAmamavijJAya tadantaM tasya jIvitam // 77 / / tanmitraM yatra vizvAsaH sa dezo yatra jIvyate // 92 daiva puruSakArazca sthitAvanyonyasaMzrayAt / yatra nAsti balAtkAraH sa rAjA tIvrazAsanaH / udAttAnAM karma tatraM daivaM klIbA upAsate / / 78 na caiva hyabhisaMbandho daridraM yo bubhUSati // 93 karma cAtmahitaM kArya tIkSNaM vA yadi vA mRdu| bhAryA dezo'tha mitrANi putrasaMbandhibAndhavAH / prasyate'karmazIlastu sadAnathai rakiMcanaH // 79 etatsarvaM guNavati dharmanetre mahIpatau // 94 tasmAtsaMzayite'pyarthe kArya eva praakrmH| adharmajJasya vilayaM prajA gacchantyanigrahAt / sarvasvamapi saMtyajya kAryamAtmahitaM naraiH // 80 rAjA mUlaM trivargasya apramatto'nupAlayan // 95 vidyA zauryaM ca dAkSyaM ca balaM dhairya ca paJcakam / baliSaDbhAgamuddhRtya baliM tamupayojayet / mitrANi sahajAnyAhurvartayantIha yairbudhAH // 81 / na rakSati prajAH samyagyaH sa pArthivataskaraH // 96 nivezanaM ca kupyaM ca kSetraM bhAryA suhRjjnH| dattvAbhayaM yaH svayameva rAjA etAnyupacitAnyAhuH sarvatra labhate pumAn // 82 __ na tatpramANaM kurute yathAvat / sarvatra ramate prAjJaH sarvatra ca virocate / sa sarvalokAdupalabhya pApana vibhISayate kaMcidbhISito na bibheti ca // 83 | madharmabuddhirnirayaM prayAti / / 97 - 2175 - Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 137. 98] mahAbhArate [12. 138. 15 dattvAbhayaM yaH sma rAjA pramANaM kurute sdaa| | dasyubhiH pIDyamAne ca kathaM stheyaM pitAmaha // 1 sa sarvasukhakRjjJeyaH prajA dharmeNa pAlayan // 98 bhISma uvAca / pitA mAtA gurugoptA vahnirvaizravaNo yamaH / / hanta te kathayiSyAmi nItimApatsu bhArata / sapta rAjJo guNAnetAnmanurAha prajApatiH / / 99 utsRjyApi ghRNAM kAle yathA varteta bhUmipaH // 2 pitA hi rAjA rASTrasya prajAnAM yo'nukampakaH / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / tasminmithyApraNIte hi tiryaggacchati mAnavaH / bharadvAjasya saMvAdaM rAjJaH zadyutapasya ca // 3 saMbhAvayati mAteva dInamabhyavapadyate / rAjA zatrutapo nAma sauvIrANAM mhaarthH| dahatyanirivAniSTAnyamayanbhavate yamaH // 101 kaNikamupasaMgamya papracchArthavinizcayam // 4 iSTeSu visRjatyarthAnkubera iva kAmadaH / alabdhasya kathaM lipsA labdhaM kena vivardhate / gururdharmopadezena goptA ca paripAlanAt // 102 vardhitaM pAlayetkena pAlitaM praNayetkatham // .5 yastu raJjayate rAjA paurajAnapadAnguNaiH / tasmai vinizcayArthaM sa paripRSTArthanizcayaH / na tasya bhrazyate rAjyaM guNadharmAnupAlanAt / / 103 uvAca brAhmaNo vAkyamidaM hetumaduttaram // 6 svayaM samupajAnanhi paurajAnapada kriyAH / nityamudyatadaNDaH syAnnityaM vivRtapauruSaH / sa sukhaM modate bhUpa ihaloke paratra ca // 104 acchidrazchidradarzI ca pareSAM vivarAnugaH // 7 nityodvignAH prajA yasya karabhAraprapIDitAH / nityamudyatadaNDasya mRzamudvijate janaH / / anarthairvipralupyante sa gacchati parAbhavam // 105 tasmAtsarvANi bhUtAni daNDenaiva prarodhayet // 8 prajA yasya vivardhante sarasIva mahotpalam / evameva prazaMsanti paNDitAstattvadarzinaH / sa sarvayajJaphalabhAyAjA loke mahIyate // 106 tasmAccatuSTaye tasminpradhAno daNDa ucyate // 9 . SalinA vigraho rAjanna kathaMcitprazasyate / chinnamUle hyadhiSThAne sarve tajjIviMno htaaH| balinA vigRhItasya kuto rAjyaM kutaH sukhm||107 kathaM hi zAkhAstiSTheyuzchinnamUle vanaspatau // 10 bhISma uvAca / mUlamevAditazchindyAtparapakSasya paNDitaH / saivamuktvA zakunikA brahmadattaM narAdhipam / tataH sahAyAnpakSaM ca sarvamevAnusArayet // 11 rAjAnaM samanujJApya jagAmAthepsitAM dizam // 108 sumatritaM suvikrAntaM suyuddhaM supalAyitam / etatte brahmadattasya pUjanyA saha bhASitam / ApadAM padakAleSu kurvIta na vicArayet // 12 mayoktaM bharatazreSTha kimanyacchotumicchasi // 109 vADmAtreNa vinItaH syAdRdayena yathA kSuraH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi zlakSNapUrvAbhibhASI ca kAmakrodhau vivarjayet // 15 saptatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 137 // sapatnasahite kArye kRtvA saMdhiM na vizvaset / apakrAmettataH kSipraM kRtakAryo vicakSaNaH // 14 yudhiSThira uvaac| zatru ca mitrarUpeNa sAntvenaivAmisAntvayet / yugakSayAtparikSINe dharme loke ca bhArata / nityazazcodvijettasmAtsarpAdvezmagatAdiva // 15 -2176 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 138. 16 ] zAntiparva [12. 138. 45 yasya buddhiM paribhavettamatItena sAntvayet / / sa mRtyumupagRhyArate garbhamazvatarI yathA // 30 anAgatena duSprajJaM pratyutpannena paNDitam // 16 supuSpitaH syAdaphalaH phalavAnsyAhurAruhaH / aJjaliM zapathaM sAntvaM praNamya zirasA vadet / AmaH syAtpakkasaMkAzo na ca zIryeta kasyacit // azruprapAtanaM caiva kartavyaM bhUtimicchatA // 17 AzAM kAlavatIM kuryAttAM na vighnena yojayet / vahedamitraM skandhena yAvatkAlaviparyayaH / vighraM nimittato brUyAnnimittaM cApi hetutaH // 32 athainamAgate kAle bhindyAdbhaTamivAzmani // 18 bhItavatsaMvidhAtavyaM yAvadbhayamanAgatam / muhUrtamapi rAjendra tindukAlAtavajvalet / AgataM tu bhayaM dRSTvA prahartavyamabhItavat // 33 na tuSAgnirivAnarcidhUmAyeta narazciram // 19 na saMzayamanAruhya naro bhadrANi pazyati / nAnarthakenArthavattvaM kRtaghnena samAcaret / . saMzayaM punarAruhya yadi jIvati pazyati // 34 arthe tu zakyate bhoktuM kRtaMkAryo'vamanyate / anAgataM vijAnIyAdyacchedbhayamupasthitam / tasmAtsarvANi kAryANi sAvazeSANi kaaryet||20 punarvRddhikSayAtkiMcidabhivRttaM nizAmayet // 35 kokilasya varAhasya meroH zUnyasya veshmnH|| pratyupasthitakAlasya sukhasya parivarjanam / vyADasya bhakticitrasya yacchreSThaM tatsamAcaret // 21 anAgatasukhAzA ca naiSa buddhimatAM nayaH // 36 utthAyotthAya gaccheca nityayukto riporgRhAn / yo'riNA saha saMdhAya sukhaM svapiti vizvasan / kuzalaM cApi pRccheta yadyapyakuzalaM bhavet // 22 | sa vRkSAgraprasupto vA patitaH pratibudhyate // 37 nAlasAH prApnuvantyarthAnna klIbA na ca mAninaH / karmaNA yena teneha mRdunA dAruNena vaa| na ca lokaravAgItA na ca zazvatpratIkSiNaH // 23 uddharedInamAtmAnaM samartho dharmamAcaret // 38 nAsya chidraM paro vidyAdvidyAcchidraM parasya tu / ye sapatnAH sapatnAnAM sarvAMstAnapavatsayet / gRhetkarma ivAGgAni rakSedvivaramAtmanaH / / 24 AtmanazcApi boddhavyAzcArAH praNihitAH praiH||39 bakavaJcintayedAnsihavaJca parAkramet / cAraH suvihitaH kArya Atmano'tha parasya ca / vRkavaccAvalumpeta zazavaJca viniSpatet // 25 pASaNDAMstApasAdIMzca pararASTra pravezayet // 40 pAnamakSAstathA nAryo mRgayA gItavAditam / udyAneSu vihAreSu prapAsvAvasatheSu ca / etAni yuktyA seveta prasaGgo hyatra doSavAn // 26 pAnAgAreSu vezeSu tIrtheSu ca sabhAsu ca // 41 kuryAttaNamayaM cApaM zayIta mRgshaayikaam| dharmAbhicAriNaH pApAzvArA lokasya kaNTakAH / andhaH syAdandhavelAyAM bAdhiryamapi saMzrayet // 27 samAgacchanti tAnbuvA niyacchecchamayedapi // 42 dezaM kAlaM samAsAdya vikrameta vicakSaNaH / / na vizvasedavizvaste vizvaste nApi vizvaset / dezakAlAbhyatIto hi vikramo niSphalo bhavet / / 28 vizvastaM bhayamanveti nAparIkSya ca vizvaset // 43 kAlAkAlI saMpradhArya balAbalamathAtmanaH / vizvAsayitvA tu paraM tattvabhUtena hetunA / parasparabalaM jJAtvA tathAtmAnaM niyojayet / / 29 athAsya praharetkAle kiMcidvicalite pade // 44 daNDenopanataM zatru yo rAjA na niyacchati / azaGkathamapi zaGketa nityaM zaGketa zaGkitAt / ma.bhA. 273 -2177 - Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 138. 45] mahAbhArate [ 12. 138. 70 bhayaM hi zaGkitAjjAtaM samUlamapi kRntati // 45 nAsamyakRtakArI syAdapramattaH sadA bhavet / avadhAnena maunena kASAyeNa jaTAjinaiH / kaNTako'pi hi duzchinno vikAraM kurute ciram // vizvAsayitvA dveSTAramavalumpedyathA vRkaH // 46 vadhena ca manuSyANAM mArgANAM dUSaNena ca / putro vA yadi vA bhrAtA pitA vA yadi vA suhRt / AkarANAM vinAzaizca pararASTraM vinAzayet // 61 arthasya vighnaM kurvANA hantavyA bhUtivardhanAH // 47 gRdhradRSTirbakAlInaH zvaceSTaH siMhavikramaH / gurorapyavaliptasya kAryAkAryamajAnataH / anudvignaH kAkazaGkI bhujaMgacaritaM caret / / 62 utpathapratipannasya daNDo bhavati zAsanam // 48 zreNimukhyopajApeSu vallabhAnunayeSu c| / pratyutthAnAmivAdAbhyAM saMpradAnena kasyacit / / amAtyAnparirakSeta bhedasaMghAtayorapi // 63 . pratipuSkalaghAtI syAttIkSNatuNDa iva dvijaH // 49 mRdurityavamanyante tIkSNa ityudvijanti c| nAcchittvA paramarmANi nAkRtvA karma dAruNam / / tIkSNakAle ca tIkSNaH syAnmRdukAle mRdurbhavet // nAhatvA matsyaghAtIva prApnoti paramAM zriyam // 50 mRdunA sumRduM hanti mRdunA hanti dAruNam / nAsti jAtyA ripurnAma mitraM nAma na vidyate / nAsAdhyaM mRdunA kiMcittasmAttIkSNataraM mRdu // 65 sAmarthyayogAjAyante mitrANi ripavastathA // 51 kAle mRduryo bhavati kAle bhavati dAruNaH / amitraM naiva muzceta bruvantaM karuNAnyapi / na sAdhayati kRtyAni zabUMzcaivAdhitiSThati / / 66 duHkhaM tatra na kurvIta hanyAtpUrvApakAriNam // 52 paNDitena viruddhaH sandUre'smIti na vizvaset / saMgrahAnugrahe yatnaH sadA kAryo'nasUyatA / dI| buddhimato bAhU yAbhyAM hiMsati hiNsitH||67 nigrahazcApi yatnena kartavyo bhUtimicchatA // 53 na tattaredyasya na pAramuttareprahariSyanpriyaM brUyAtprahRtyApi priyottaram / na taddharedyatpunarAharetparaH / api cAsya zirazchittvA rudyAcchocedathApi vaa||54 na tatkhanedyasya na mUlamutkhanenimazrayeta sAntvena saMmAnena titikSayA / na taM hanyAdyasya ziro na pAtayet // 68 AzAkAraNamityetatkartavyaM bhUtimicchatA // 55 itIdamuktaM vRjinAbhisaMhitaM na zuSkavairaM kurvIta na bAhubhyAM nadI taret / na caitadevaM puruSaH samAcaret / apArthakamanAyuSyaM goviSANasya bhakSaNam / paraprayuktaM tu kathaM nizAmayedantAzca parighRSyante rasazcApi na labhyate // 56 ___ dato mayoktaM bhavato hitArthinA // 69 trivarge trividhA pIDAnubandhAtraya eva ca / yathAvaduktaM vacanaM hitaM tadA anubandhavadhau jJAtvA pIDAM hi parivarjayet // 57 nizamya vipreNa suvIrarASTriyaH / RNazeSo'gnizeSazca zatruzeSastathaiva ca / tathAkarodvAkyamadInacetanaH punaH punarvivardheta svalpo'pyanivAritaH // 58 zriyaM ca dIptAM bubhuje sabAndhavaH / / 70 vardhamAnamRNaM tiSThatparibhUtAzca zatravaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi AvahantyanayaM tIvra vyAdhayazcApyupekSitAH // 59 / aSTAtriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 138 // -2178 - Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 139. 1] zAntiparva [ 12. 139. 29 139 tretAnirmokSasamaye dvAparapratipAdane // 14 yudhiSThira uvAca / na vavarSa sahasrAkSaH pratilomo'bhavadguruH / hIne paramake dharme sarvalokAtilacini / jagAma dakSiNaM mAgaM somo vyAvRttalakSaNaH // 15 adharme dharmatAM nIte dharme cAdharmatAM gate // 1 nAvazyAyo'pi rAjyante kuta evAbhrarAjayaH / maryAdAsu prabhinnAsu kSubhite dhrmnishcye| nadyaH saMkSiptatoyaughAH kacidantargatAbhavan // 16 rAjabhiH pIDite loke corairvApi vizAM pate // 2 sarAMsi saritazcaiva kUpAH prasravaNAni ca / sarvAzrameSu mUDheSu karmasUpahateSu ca / hatatviTvAnyalakSyanta nisargAdevakAritAt // 17 kAmAnmohAcca lobhAcca bhayaM pazyatsu bhArata // 3 upazuSkajalasthAyA vinivRttasabhAprapA / avizvasteSu sarveSu nityabhIteSu pArthiva / nivRttayajJasvAdhyAyA nirvaSaTkAramaGgalA // 18 nikRtyA hanyamAneSu vazcayatsu parasparam // 4 utsannakRSigorakSyA nivRttvipnnaapnnaa| saMpradIpteSu dezeSu brAhmaNye caabhipiiddite| nivRttapUgasamayA saMpranaSTamahotsavA // 19 avarSati ca parjanye mitho bhede samutthite / / 5 asthikaGkAlasaMkIrNA hAhAbhUtajanAkulA / sarvasmindasyusAdbhate pRthivyAmupajIvane / zUnyabhUyiSThanagarA dagdhagrAmanivezanA // 20 kena svidrAhmaNo jIvejaghanye kAla Agate // 6 kaciccoraiH kvacicchauH kvacidrAjabhirAturaiH / atityakSuH putrapautrAnanukrozAnnarAdhipa / parasparabhayAccaiva zUnyabhUyiSThanirjanA // 21 kathamApatsu varteta tanme brUhi pitAmaha / / 7 gatadaivatasaMkalpA vRddhabAlavinAkRtA / kathaM ca rAjA varteta loke kaluSatAM gate / gojAvimahiSaiInA parasparaharAharA // 22 kathamarthAcca dharmAcca na hIyeta paraMtapa // 8 hataviprA hatArakSA prnssttaussdhisNcyaa| bhISma uvAca / zyAvabhUtanaraprAyA babhUva vasudhA tadA // 23 rAjamUlA mahArAja yogakSemasuvRSTayaH / tasminpratibhaye kAle kSINe dharme yudhiSThira / prajAsu vyAdhayazcaiva maraNaM ca bhayAni ca // 9 babhramuH kSudhitA mAH khAdantaH sma parasparam // kRtaM tretA dvAparazca kalizca bharatarSabha / RSayo niyamAMstyaktvA parityaktAgnidevatAH / rAjamUlAni sarvANi mama nAstyatra saMzayaH // 10 AzramAnsaMparityajya paryadhAvannitastataH // 25 tasmiMstvabhyAgate kAle prajAnAM doSakArake / vizvAmitro'tha bhgvaanmhrssirniketnH| vijJAnabalamAsthAya jIvitavyaM tadA bhavet // 11 / / kSudhA parigato dhImAnsamantAtparyadhAvata // 26 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / sa kadAcitparipataJzvapacAnAM nivezanam / vizvAmitrasya saMvAdaM caNDAlasya ca pakkaNe // 12 / hiMsrANAM prANihantRRNAmAsasAda vane kacit // 27 tretAdvAparayoH saMdhau purA daivavidhikramAt / vibhinnakalazAkIrNaM zvacarmAcchAdanAyutam / anAvRSTirabhUdvorA rAjandvAdazavArSikI // 13 varAhakharabhagnAsthikapAlaghaTasaMkulam / / 28 prajAnAmabhivRddhAnAM yugAnte paryupasthite / mRtacelaparistIga nirmAlyakRtabhUSaNam / -2179 Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 139. 29 ] mahAbhArate [ 12. 139. 59 sarpanirmokamAlAbhiH kRtacihnakuTImaTham // 29 / sahasAbhyAgatabhayaH sodvegastena karmaNA // 44 ulUkapakSadhvajibhirdevatAyatanairvRtam / caNDAlastadvacaH zrutvA maharSe vitaatmnH| . lohaghaNTApariSkAraM zvayUthaparivAritam / / 30 zayanAdupasaMbhrAnta iyeSotpatituM tataH // 45 tatpravizya kSudhAviSTo gAdheH putro mhaanRssiH|| sa visRjyAzru netrAbhyAM bahumAnAtkRtAJjaliH / AhArAnveSaNe yuktaH paraM yatnaM samAsthitaH // 31 uvAca kauzikaM rAtrau brahmanki te cikIrSitam // na ca kvacidavindatsa bhikSamANo'pi kauzikaH / / vizvAmitrastu mAtaGgamuvAca parisAntvayan / mAMsamannaM mUlaphalamanyadvA tatra kiMcana / / 32 kSudhito'haM gataprANo hariSyAmi zvajAghanIm // 47 aho kRcchaM mayA prAptamiti nizcitya kauzikaH / / avasIdanti me prANAH smRtimeM nazyati kssudhaa| papAta bhUmau daurbalyAttasmiMzcaNDAlapakkaNe // 33 svadharma budhyamAno'pi hariSyAmi zvajAghanIm // 48 cintayAmAsa sa muniH kiM nu me sukRtaM bhavet / aTanbhaikSaM na vindAmi yadA yuSmAkamAlaye / kathaM vRthA na mRtyuH syAditi pArthivasattama / / 34 tadA buddhiH kRtA pApe hariSyAmi shvjaaghniim||49 sa dadarza zvamAMsasya kutantIM vitatAM muniH| tRSitaH kaluSaM pAtA nAsti hIrazanArthinaH / caNDAlasya gRhe rAjansadyaH zastrahatasya ca / / 35 / / kSuddharmaM dUSayatyatra hariSyAmi zvajAghanIm // 50 sa cintayAmAsa tadA steyaM kAryamito mayA / agnirmukhaM purodhAzca devAnAM zucipAdvibhuH / na hIdAnImupAyo'nyo vidyate prANadhAraNe // 36 yathA sa sarvabhugbrahmA tathA mAM viddhi dhrmtH|| 51 Apatsu vihitaM steyaM viziSTasamahInataH / tamuvAca sa caNDAlo maharSe zRNu me vacaH / paraM paraM bhavetpUrvamasteyamiti nizcayaH // 37 zrutvA tathA samAtiSTha yathA dharmAnna hIyase // 52 hInAdAdeyamAdau syAtsamAnAttadanantaram / mRgANAmadharma zvAna pravadanti manISiNaH / asaMbhavAdAdadIta viziSTAdapi dhArmikAt // 38 . tasyApyadhama uddezaH zarIrasyorujAghanI // 53 so'hamantAvasAnAnAM haramANaH parigrahAt / nedaM samyagvyavasitaM maharSe karma vaikRtam / na steyadoSaM pazyAmi hariSyAmetadAmiSam // 39 caNDAlasvasya haraNamabhakSyasya vizeSataH // 54 etAM buddhiM samAsthAya vizvAmitro mahAmuniH / sAdhvanyamanupazya tvamupAyaM prANadhAraNe / tasmindeze prasuSvApa patito yatra bhArata // 40 na mAMsalobhAttapaso nAzaste syAnmahAmune / / 55 sa vigADhAM nizAM dRSTvA supte caNDAlapakkaNe / jAnato'vihito mArgo na kAryo dharmasaMkaraH / zanairutthAya bhagavAnpraviveza kuTImaTham / / 41 mA sma dharma parityAkSIstvaM hi dharmaviduttamaH // 56 sa supta eva caNDAlaH zleSmApihitalocanaH / vizvAmitrastato rAjannityukto bharatarSabha / paribhinnasvaro rUkSa uvAcApriyadarzanaH // 42 kSudhAtaH pratyuvAcedaM punareva mahAmuniH // 57 kaH kutantIM ghaTTayati supte caNDAlapakkaNe / nirAhArasya sumahAnmama kAlo'bhidhAvataH / jAgarmi nAvasupto'smi hato'sIti ca daarunnH||43 - na vidyate'bhyupAyazca kazcinme prANadhAraNe // 58 vizvAmitro'hamityeva sahasA tamuvAca sH| yena tena vizeSeNa karmaNA yena.kenacit / -2180 - Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 139. 59 ] zAntiparva [12. 139. 76 abhyujjIvetsIdamAnaH samartho dharmamAcaret // 59 / parAM medhyAzanAdetAM bhakSyAM manye zvajAghanIm // 69 aindro dharmaH kSatriyANAM brAhmaNAnAmathAgnikaH / zvapaca uvAca / brahmavahnirmama balaM bhakSyAmi samayaM kSudhA // 60 asatA yatsamAcINaM na sa dharmaH sanAtanaH / yathA yathA vai jIveddhi ttkrtvympiiddyaa| nAvRttamanukArya vai mA chalenAnRtaM kRthAH // 70 jIvitaM maraNAcchreyo jIvandharmamavAghuyAt // 61 vizvAmitra uvAca / so'haM jIvitamAkAnnabhakSasyApi bhakSaNam / na pAtakaM nAvamatamRSiH sankartumarhati / vyavasye buddhipUrva vai tadbhavAnanumanyatAm / / 62 samau ca zvamRgau manye tasmAdbhakSyA shvjaaghnii|| jIvandharma cariSyAmi praNotsyAmyazubhAni ca / zvapaca uvaac| tapobhirvidyayA caiva jyotISIva mahattamaH // 63 yadbrAhmaNArthe kRtamarthitena zvapaca uvAca / tenarSiNA tacca bhakSyAdhikAram / naitatvAdanprApsyase prANamanyaM sa vai dharmo yatra na pApamasti nAyurdIrgha nAmRtasyeva tRptim / sarvairupAyairhi sa rakSitavyaH // 72 bhikSAmanyAM bhikSa mA te mano'stu vizvAmitra uvAca / zvabhakSaNe zvA hyabhakSo dvijAnAm / / 64 mitraM ca me brAhmaNazcAyamAtmA vizvAmitra uvAca / priyazca me pUjyatamazca loke / na durbhikSe sulabhaM mAMsamanya taM bhartukAmo'hamimAM haniSye cchapAka nAnnaM na ca me'sti vittam / nRzaMsAnAmIdRzAnAM na bibhye // 73 kSudhArtazcAhamagatinirAzaH zvapaca uvAca / zvamAMse cAsminSasAnsAdhu manye // 65 kAmaM narA jIvitaM saMtyajanti .. zvapaca uvAca / na cAbhakSyaiH pratikurvanti tatra / paJca paJcanakhA bhakSyA brahmakSatrasya vai dvija / sarvAnkAmAnprApnuvantIha vidvayadi zAstraM pramANaM te mAbhakSye mAnasaM kRthAH // 66 priyasva kAmaM sahitaH kSudhA vai // 74 vizvAmitra uvAca / vizvAmitra uvAca / agastyenAsuro jagdho vAtApiH kSudhitena vai / sthAne tAvatsaMzayaH pretyabhAve ahamApagataH kSubdho bhakSayiSye zvajAghanIm // 67 niHsaMzayaM karmaNAM vA vinAzaH / __ zvapaca uvAca / ahaM punarvarta ityAzayAtmA bhikSAmanyAmAhareti na caitatkartumarhasi / mUlaM rakSanbhakSayiSyAmyabhakSyam // 75 na nUnaM kAryametadvai hara kAmaM zvajAghanIm // 68 buddhayAtmake vyastamastIti tuSTo vizvAmitra uvAca / mohAdekatvaM yathA carma cakSuH / ziSTA vai kAraNaM dharme tadvRttamanuvartaye / yadyapyenaHsaMzayAdAcarAmi -2181 - Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 139. 76] mahAbhArate [ 12. 139.98 nAhaM bhaviSyAmi yathA tvameva / / 76 kAryo nyaayairnitymtraapvaadH| zvapaca uvAca / yasminna hiMsA nAnRte vAkyalezo patanIyamidaM duHkhamiti me vartate matiH / bhakSyakriyA tatra na tadgarIyaH / / 84 duSkRtI brAhmaNaM santaM yastvAmahamupAlabhe // 77 __zvapaca uvAca / vizvAmitra uvAca / yoSa hetustava khAdanasya pibantyevodakaM gAvo maNDUkeSu ruvatsvapi / na te vedaH kAraNaM naanydhrmH| ... na te'dhikAro dharme'sti mA bhUrAtmaprazaMsakaH // 78 | tasmAdabhakSye bhakSaNAdvA dvijendra zvapaca uvAca / doSaM na pazyAmi yathedamAttha // 85 suhRdbhUtvAnuzAsmi tvA kRpA hi tvayi me dvija / vizvAmitra uvAca / tadevaM zreya Adhatsva mA lobhAcchAnamAdithAH // 79 | . na pAtakaM bhakSaNamasya dRSTa. vizvAmitra uvAca / ___ surAM pItvA patatItIha zabdaH / suhRnme tvaM sukhepsuzcedApado mAM samuddhara / anyonyakarmANi tathA tathaiva jAne'haM dharmato''tmAnaM zvAnImutsRja jAghanIm // na lezamAtreNa kRtyaM hinasti // 86 zvapaca uvAca / / zvapaca uvAca / naivotsahe bhavate dAtumetAM asthAnato hInataH kutsitAdvA nopekSitaM hriyamANaM svamannam / taM vidvAMsaM bAdhate sAdhuvRttam / ubhau syAvaH svamalenAvaliptau sthAnaM punaryo labhate niSaGgAdAtAhaM ca tvaM ca vipra pratIcchan // 81 ttenApi daNDaH sahitavya eva // 87 vizvAmitra uvAca / bhISma uvAca / adyAhametadvRjinaM karma kRtvA evamuktvA nivavRte mAtaGgaH kauzikaM tadA / jIvaMzcariSyAmi mahApavitram / vizvAmitro jahAraiva kRtabuddhiH zvajAghanIm // 88 prapUtAtmA dharmamevAbhipatsye tato jagrAha paJcAGgI jIvitArthI mahAmuniH / yadetayoguru tadvai bravIhi // 82 sadArastAmupAkRtya vane yAto mahAmuniH // 89 zvapaca uvAca / etasminneva kAle tu pravavarSAtha vaasvH| Atmaiva sAkSI kila lokakRtye saMjIvayanprajAH sarvA janayAmAsa cauSadhIH / / 90 ___ tvameva jAnAsi yadatra duSTam / vizvAmitro'pi bhagavAMstapasA dagdhakilbiSaH / yo hyAdriyedbhakSyamiti zvamAMsaM kAlena mahatA siddhimavApa paramAdbhutAm // 91 manye na tasyAsti vivarjanIyam // 83 evaM vidvAnadInAtmA vyasanastho jijIviSuH / vizvAmitra uvAca / sarvopAyairupAyajJo dInamAtmAnamuddharet // 92 upAdAne khAdane vAsya doSaH etAM buddhiM samAsthAya jIvitavyaM sadA bhavet / 52182 - Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 139. 93] zAntiparva [12. 140. 25 jIvanpuNyamavApnoti naro bhadrANi pazyati // 93 AjijIviSavo vidyAM yazaskAmAH smnttH| tasmAtkaunteya viduSA dharmAdharmavinizcaye / te sarve narapApiSThA dharmasya paripanthinaH // 12 buddhimAsthAya loke'sminvartitavyaM yatAtmanA // 94 apakkamatayo mandA na jAnanti yathAtatham / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sadA hyazAstrakuzalAH sarvatrApariniSThitAH // 13 ekonacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 139 // parimuSNanti zAstrANi zAstradoSAnudarzinaH / / vijJAnamatha vidyAnAM na samyagiti vartate // 14 yudhiSThira uvAca / nindayA paravidyAnAM svAM vidyAM khyApayanti ye / yadidaM ghoramuriSTamazraddheyamivAnRtam / / vAgatrA vAkchurImattvA dugdhavidyAphalA iva / asti svihasyumaryAdA yAmahaM parivarjaye // 1 tAnvidyAvaNijo viddhi rAkSasAniva bhArata // 15 saMmuhyAmi viSIdAmi dharmo me zithilIkRtaH / | vyAjena kRtsno vidito dharmaste parihAsyate / udyamaM nAdhigacchAmi kutazcitparicintayan // 2 na dharmavacanaM vAcA na buddhyA ceti naH zrutam // 16 bhISma uvAca / iti bAIspataM jJAnaM provAca maghavA svayam / naitacchuddhAgamAdeva tava dharmAnuzAsanam / na tveva vacanaM kiMcidanimittAdihocyate // 17 prajJAsamavatAro'yaM kavibhiH saMbhRtaM madhu // 3 svavinItena zAstreNa vyavasyanti tathApare / bahvayaH pratividhAtavyAH prajJA rAjJA tatastataH / lokayAtrAmihaike tu dharmamAhurmanISiNaH // 18 naikazAkhena dharmeNa yAtraiSA saMpravartate // 4 samuddiSTaM satAM dharma svayamahenna paNDitaH / buddhisaMjananaM rAjJAM dharmamAcaratAM sdaa| amarSAcchAstrasaMmohAdavijJAnAcca bhArata // 19 jayo bhavati kauravya tadA tadviddhi me vacaH // 5 zAstraM prAjJasya vadataH samUhe yAtyadarzanam / buddhizreSThA hi rAjAno jayanti vijayaiSiNaH / AgatAgamayA buddhayA vacanena prazasyate // 20 dharmaH pratividhAtavyo buddhyA rAjJA tatastataH / / 6 ajJAnAjjJAnahetutvAdvacanaM sAdhu manyate / naikazAkhena dharmeNaM rAjJAM dharmo vidhiiyte| anapAhatamevedaM nedaM zAstramapArthakam // 21 durbalasya kutaH prajJA purastAdanudAhRtA // 7 daiteyAnuzanAH prAha saMzayacchedane purA / advaidhajJaH pathi dvaidhe saMzayaM praaptumrhti| jJAnamavyapadezyaM hi yathA nAsti tathaiva tat // 22 buddhidvaidhaM veditavyaM purastAdeva bhArata / / 8 tena tvaM chinnamUlena ke toSayitumarhasi / pArzvataHkaraNaM prajJA viSUcI tvApagA iva / atathyavihitaM yo vA nedaM vAkyamupAbhuyAt // 23 janastUccAritaM dharma vijAnAtyanyathAnyathA // 9 upAyaiva hi sRSTo'si karmaNe na tvavekSase / samyagvijJAninaH kecinmithyaavijnyaanino'pre| aGgemAmanvavekSasva rAjanIti bubhUSitum / tadvai yathAtathaM buvA jJAnamAdadate satAm // 10 yayA pramucyate tvanyo yadarthaM ca pramodate // 24 parimuSNanti zAstrANi dharmasya paripanthinaH / ajo'zvaH kSatramityetatsadRzaM brahmaNA kRtam / vaiSamyamarthavidyAnAM nairarthyAkhyApayanti te // 11 / tasmAdabhIkSNabhUtAnAM yAtrA kAcitprasidhyati // 25 -2183 - Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 140. 26] mahAbhArate [ 12. 141. 18 yastvavadhyavadhe doSaH sa vadhyasyAvadhe smRtH| 141 eSaiva khalu maryAdA yAmayaM parivarjayet // 26 yudhiSThira uvAca / tasmAttIkSNaH prajA rAjA svadharme sthApayeduta / pitAmaha mahAprAjJa sarvazAstravizArada / anyonyaM bhakSayanto hi pracareyurvRkA iva / / 27 / zaraNaM pAlayAnasya yo dharmastaM vadasva me // 1. yasya dasyugaNA rASTre dhvAGgA matsyAJjalAdiva / bhISma uvAca / viharanti parasvAni sa vai kSatriyapAMsanaH / / 28 mahAndharmo mahArAja shrnnaagtpaalne| kulInAnsacivAnkRtvA vedavidyAsamanvitAn / arhaH praSTuM bhavAMzcaiva praznaM bharatasattama // 2 . prazAdhi pRthivIM rAjanprajA dharmeNa pAlayan / / 29 nRgaprabhRtayo rAjanarAjAnaH zaraNAgatAn / vihInajamakarmANaM yaH pragRhNAti bhUmipaH / paripAlya mahArAja saMsiddhiM paramAM gatAH // 3 ubhayasyAvizeSajJastadvai kSatraM napuMsakam // 30 zrUyate hi kapotena zatruH zaraNamAgataH / .. naivograM naiva cAnugraM dharmeNeha prazasyate / pUjitazca yathAnyAyaM svaizca mAMsainimazritaH // 4 ubhayaM na vyatikrAmaduro bhUtvA mRdurbhava // 31 yudhiSThira uvAca / kaSTaH kSatriyadharmo'yaM sauhRdaM tvayi yasthitam / kathaM kapotena purA zatruH zaraNamAgataH / ugre karmaNi sRSTo'si tasmAdrAjyaM prazAdhi vai // 32 svamAMsa jitaH kAM ca gatiM lebhe sa bhArata // 5 aziSTanigraho nityaM ziSTasya paripAlanam / bhISma uvAca / iti zakro'bravIddhImAnApatsu bharatarSabha / / 33 zRNu rAjankathAM divyAM sarvapApapraNAzinIm / yudhiSThira uvAca / nRpatermucukundasya kathitAM bhArgaveNa ha // 6 imamartha purA pArtha mucukundo narAdhipa / asti svihasyumaryAdA yAmanyo nAtilaGghayet / pRcchAmi tvAM satAM zreSTha tanme brUhi pitAmaha // 34 bhArgavaM paripapraccha praNato bharatarSabha // 7 tasmai zuzrUSamANAya bhArgavo'kathayatkathAm / bhISma uvAca / iyaM yathA kapotena siddhiH prAptA narAdhipa // 8 brAhmaNAneva seveta vidyAvRddhAstapasvinaH / dharmanizcayasaMyuktAM kAmArthasahitAM kathAm / zrutacAritravRttADhyAnpavitraM hyetaduttamam // 35 zRNuSvAvahito rAjangadato me mahAbhuja // 9 yA devatAsu vRttiste sAstu vipreSu sarvadA / kazcitkSudrasamAcAraH pRthivyAM kAlasaMmataH / kruddhairhi vipraiH karmANi kRtAni bahudhA nRpa // 36 cacAra pRthivIM pApo ghoraH zakunilubdhakaH // 10 teSAM prItyA yazo mukhyamaprItyA tu viparyayaH / / kAkola iva kRSNAGgo rUkSaH pApasamAhitaH / prItyA hyamRtavadviprAH kruddhAzcaiva yathA viSam // 37 yavamadhyaH kRzagrIvo hrasvapAdo mahAhanuH // 11 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi naiva tasya suhRtkazcinna saMbandhI na bAndhavaH / catvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 140 // sa hi taiH saMparityaktastena ghoreNa karmaNA // 12 sa vai kSArakamAdAya dvijAnhatvA. vane sadA / -2184 - Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 141. 13 ] zAntiparva [12. 142. 13 uraNamA cakAra vikrayaM teSAM pataMgAnAM narAdhipa // 13 duHkhena mahatAviSTastataH suSvApa pakSihA // 27 evaM tu vartamAnasya tasya vRtti durAtmanaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi agamatsumahAnkAlo na cAdharmamabudhyata // 14 ekacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 141 // tasya bhAryAsahAyasya ramamANasya zAzvatam / daivayogavimUDhasya nAnyA vRttirarocata / / 15 bhISma uvAca / tataH kadAcittasyAtha vanasthasya samudgataH / atha vRkSasya zAkhAyAM vihaMgaH sasuhRjjanaH / pAtayanniva vRkSAMstAnsumahAnyAtasaMbhramaH / / 16 dIrghakAloSito rAjaMstatra citratanUrahaH // 1 meghasaMkulamAkAzaM vidyunmaNDalamaNDitam / tasya kAlyaM gatA bhAryA carituM nAbhyavartata / saMchannaM sumuhUrtena nausthAneneva sAgaraH / / 17 prAptAM ca rajanIM dRSTvA sa pakSI paryatapyata // 2 vAridhArAsamUhaizca saMprahRSTaH zatakratuH / vAtavarSa mahaccAsInna cAgacchati me priyA / kSaNena pUrayAmAsa salilena vasuMdharAm // 18 kiM nu tatkAraNaM yena sAdyApi na nivartate // 3 api svasti bhavettasyAH priyAyA mama kAnane / tato dhArAkule loke saMbhramannaSTacetanaH / zItArtastadvanaM sarvamAkulenantirAtmanA // 19 tayA virahitaM hIdaM zUnyamadya gRhaM mama // 4 yadi sA rattanetrAntA citrAGgI madhurasvarA / naiva nimnaM sthalaM vApi so'vindata vihaMgahA / adya nAbhyeti me kAntA na kArya jIvitena me // 5 pUrito hi jalaudhena mArgastasya vanasya vai // 20 patidharmaratA sAdhvI prANebhyo'pi garIyasI / pakSiNo vAtavegena hatA lInAstadAbhavan / sA hi zrAntaM kSudhA ca jAnIte mAM tapasvinI // 6 mRgAH siMhA varAhAzca sthalAnyAzritya tsthire||21 anuraktA hitA caiva snigdhA caiva pativratA / mahatA vAtavarSeNa trAsitAste vanaukasaH / yasya vai tAdRzI bhAryA dhanyaH sa manujo bhuvi // 7 bhayArtAzva kSudhArtAzca babhramuH sahitA vane // 22 bhAryA hi paramo nAthaH puruSasyeha paThyate / sa tu zItahatairgAtrairjagAmaiva na tasthivAn / / asahAyasya loke'smillokayAtrAsahAyinI // 8 so'pazyadvanaSaNDepu meghanIlaM vanaspatim // 23 tathA rogAbhibhUtasya nityaM kRcchragatasya ca / sArADhyaM kumudAkAramAkAzaM nirmalaM ca ha / nAsti bhAryAsamaM kiMcinnarasyArtasya bheSajam // 9 medhairmuktaM nabho dRSTvA lubdhakaH zItavihvalaH / / 24 nAsti bhAryAsamo bandhurnAsti bhAryAsamA gatiH / dizo'valokayAmAsa velAM caiva durAtmavAn / nAsti bhAryAsamo loke sahAyo dharmasAdhanaH // 10 dUre grAmanivezazca tasmAddezAditi prbho| evaM vilapatastasya dvijasyArtasya tatra vai| kRtabuddhirvane tasminvastuM tAM rajanIM tadA // 25 gRhItA zakunanena bhAryA zuzrAva bhAratIm // 11 to'JjaliM prayataH kRtvA vAkyamAha vanaspatim / na sA strItyabhibhASA syAdyasyA bhartA na tuSyati / zaraNaM yAmi yAnyasmindevatAnIha bhArata // 26 agnisAkSikamapyetadbhartA hi zaraNaM striyaH // 12 sa zilAyAM ziraH kRtvA parNAnyAstIrya bhuutle| | iti saMcintya duHkhArtA bhartAraM duHkhitaM tadA / ma.bhA. 274 -2185 - Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 142. 13 ] mahAbhArate [12. 142. 42 kapotI lubdhakenAtha yattA vacanamabravIt // 13 tasya tadvacanaM zrutvA zakunelubdhako'bravIt / hanta vakSyAmi te zreyaH zrutvA ca kuru tattathA / bAdhate khalu mA zItaM himatrANaM vidhIyatAm // 28 zaraNAgatasaMtrAtA bhava kAnta vizeSataH // 14 evamuktastataH pakSI parNAnyAstIrya bhUtale / eSa zAkunikaH zete tava vAsaM smaashritH| yathAzuSkANi yatnena jvalanArthaM drutaM yayau // 29 zItArtazca kSudhArtazca pUjAmasmai prayojaya // 15 sa gatvAGgArakarmAntaM gRhItvAgnimathAgamat / yo hi kazcihijaM hanyAdgAM vA lokasya mAtaram / tataH zuSkeSu parNeSu pAvakaM so'bhyadIdipat / / 30 zaraNAgataM ca yo hanyAttulyaM teSAM ca pAtakam // 16 susaMdIptaM mahatkRtyA tamAha zaraNAgatam / yAsmAkaM vihitA vRttiH kApotI jAtidharmataH / / pratApaya suvisrabdhaM svagAtrANyakutobhayaH / / 31 sA nyAyyAtmavatAM nityaM tvadvidhenAbhivartitum / / 17 sa tathoktastathetyuktvA lubdho gAtrANyatApayat / yastu dharma yathAzakti gRhastho hyanuvartate / agnipratyAgataprANastataH prAha vihaMgamam // 32 sa pretya labhate lokAnakSayAniti zuzruma // 18 dattamAhAramicchAmi tvayA kSudvAdhate hi mAm / sa tvaM saMtAnavAnadya putravAnapi ca dvij| tadvacaH sa pratizrutya vAkyamAha vihaMgamaH // 33 tatsvadehe dayAM tyaktvA dharmArthoM parigRhya vai|| na me'sti vibhavo yena nAzayAmi tava kSudhAm / pUjAmasmai prayuJja tvaM prIyetAsya mano yathA // 19 utpannena hi jIvAmo vayaM nityaM vanaukasaH // 34 iti sA zakunI vAkyaM kSArakasthA tpsvinii| saMcayo nAsti cAsmAkaM munInAmiva kAnane / atiduHkhAnvitA procya bhartAraM samudaikSata / / 20 ityuktvA sa tadA tatra vivarNavadano'bhavat // 35 sa panyA vacanaM zrutvA dharmayuktisamanvitam / / kathaM na khalu kartavyamiti cintAparaH sadA / harSeNa mahatA yukto bASpavyAkulalocanaH // 21 babhUva bharatazreSTha garhayanvRttimAtmanaH // 36 taM vai zAkunikaM dRSTvA vidhidRSTena krmnnaa| muhUrtAllabdhasaMjJastu sa pakSI pakSighAtakam / pUjayAmAsa yatnena sa pakSI pakSijIvinam // 22 uvAca tarpayiSye tvAM muhUrta pratipAlaya // 37 uvAca ca svAgataM te brUhi kiM krvaannyhm| ityuktvA zuSkaparNaiH sa saMprajvAlya hutAzanam / saMtApazca na kartavyaH svagRhe vartate bhavAn // 23 harSeNa mahatA yuktaH kapotaH punarabravIt // 38 tadbhavItu bhavAnkSipraM kiM karomi kimicchasi / devAnAM ca munInAM ca pitRRNAM ca mahAtmanAm / praNayena bravImi tvAM tvaM hi naH zaraNAgataH // 24 zrutapUrvo mayA dharmo mahAnatithipUjane // 39 zaraNAgatasya kartavyamAtithyamiha ytntH| kuruSvAnugrahaM me'dya satyametadbravImi te / paJcayajJapravRttena gRhasthena vizeSataH // 25 nizcitA khalu me buddhiratithipratipUjane // 40 pazcayajJAMstu yo mohAnna karoti gRhaashrmii| tataH satyapratijJo vai sa pakSI prahasanniva / tasya nAyaM na ca paro loko bhavati dharmataH // 26 / tamagniM triH parikramya praviveza mahIpate // 41 tadbhahi tvaM suvisrabdho yattvaM vAcA vadiSyasi / / agnimadhyaM praviSTaM taM lubdho dRSTvAtha pakSiNam / tatkariSyAmyahaM sarvaM mA tvaM zoke manaH kRthaaH||27 / cintayAmAsa manasA kimidaM nu kRtaM mayA // 4 - 2186 - Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 142. 43 ] zAntiparva [ 12. 144. 12 aho mama nRzaMsasya garhitasya svakarmaNA / tAMzca baddhAnkapotAnsa saMpramucyotsasarja ha // 10 adharmaH sumahAnghoro bhaviSyati na saMzayaH // 43 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi evaM bahuvidhaM bhUri vilalApa sa lubdhkH| trictvaariNshddhikshttmo'dhyaayH|| 143 // garhayansvAni karmANi dvijaM dRSTvA tathAgatam // 44 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi bhISma uvAca / dvictvaariNshddhikshttmo'dhyaayH|| 142 // tato gate zAkunike kapotI prAha duHkhitaa| saMsmRtya bhartAramatho rudatI zokamUchitA // 1 bhISma uvAca / nAhaM te vipriyaM kAnta kadAcidapi saMsmare / tatastaM lubdhakaH pazyankRpayAbhipariplutaH / sarvA vai vidhavA nArI bahuputrApi khecara / kapotamagnau patitaM vAkyaM punaruvAca ha // 1 zocyA bhavati bandhUnAM patihInA manasvinI // 2 kimIdRzaM nRzaMsena mayA kRtmbuddhinaa| lAlitAhaM tvayA nityaM bahumAnAcca sAntvitA / bhaviSyati hi me nityaM pAtakaM hRdi jIvataH // 2 vacanairmadhuraiH snigdhairasakRtsumanoharaiH // 3 sa vinindannathAtmAnaM punaH punaruvAca ha / kandareSu ca zailAnAM nadInAM nirjhareSu ca / dhiGmAmastu sudurbuddhiM sadA nikRtinizcayam / drumAgreSu ca ramyeSu ramitAhaM tvayA priya // 4 zubhaM karma parityajya yo'haM zakunilubdhakaH // 3 AkAzagamane caiva sukhitAhaM tvayA sukham / nRzaMsasya mamAdyAyaM pratyAdezo na saMzayaH / vihRtAsmi tvayA kAnta tanme nAdyAsti kiMcana // 5 dattaH svamAMsaM dadatA kapotena mahAtmanA // 4 mitaM dadAti hi pitA mitaM mAtA mitaM sutaH / so'haM tyakSye priyAnprANAnputradAraM visRjya c| amitasya tu dAtAraM bhartAraM kA na puujyet|| 6 upadiSTo hi me dharmaH kapotenAtidharmiNA // 5 / nAsti bhartRsamo nAtho na ca bhartRsamaM sukham / 'adya prabhRti dehaM svaM sarvabhogairvivarjitam / visRjya dhanasarvasvaM artA vai zaraNaM striyAH // 7 yathA svalpaM jalaM grISme zoSayiSyAmyahaM tathA // 6 na kAryamiha me nAtha jIvitena tvayA vinA / kSutpipAsAtapasahaH kRzo dhamanisaMtataH / patihInApi kA nArI satI jIvitumutsahet // 8 upavAsairbahuvidhaizcariSye pAralaukikam // 7 evaM vilapya bahudhA karugaM sA suduHkhitaa| aho dehapradAnena drshitaatithipuujnaa| pativratA saMpradIptaM praviveza hutAzanam // 9 tasmAddharma cariSyAmi dharmo hi paramA gatiH / tatazcitrAmbaradharaM bhartAraM sAnvapazyata / dRSTo hi dharmo dharmiSTheryAdRzo vihagottame // 8 vimAnasthaM sukRtibhiH pUjyamAnaM mahAtmabhiH // 10 evamuktvA vinizcitya raudrakarmA sa lubdhkH| citramAlyAmbaradharaM sarvAbharaNabhUSitam / mahAprasthAnamAzritya prayayau saMzitavrataH // 9 vimAnazatakoTIbhirAvRtaM puNyakIrtibhiH // 11 tato yaSTiM zalAkAzca kSArakaM paJjaraM tathA / tataH svargagataH pakSI bhAryayA saha saMgataH / -2187 - Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 144. 12] mahAbhArate [12. 146. 6 karmaNA pUjitastena reme tatra sa bhAryayA // 12 / tataH svargasthamAtmAnaM so'pazyadvigatajvaraH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yakSagandharvasiddhAnAM madhye bhrAjantamindravat // 13 catuzcatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 144 // evaM khalu kapotazca kapotI ca pativratA / 145 lubdhakena saha svargaM gatAH puNyena karmaNA // 14 bhISma uvAca / yApi caivaMvidhA nArI bhartAramanuvartate / vimAnasthau tu tau rAjallubdhako vai dadarza h| virAjate hi sA kSipraM kapotIva divi sthitaa||15 dRSTvA tau daMpatI duHkhAdacintayata sadgatim // 1 evametatpurA vRttaM lubdhakasya mahAtmanaH / kIdRzeneha tapasA gaccheyaM paramAM gatim / / kapotasya ca dharmiSTA gatiH puNyena karmaNA // 16 iti buddhayA vinizcitya gamanAyopacakrame // 2 yazcedaM zRNuyAnnityaM yazcedaM parikIrtayet / mahAprasthAnamAzritya lubdhakaH pakSijIvanaH / nAzubhaM vidyate tasya manasApi pramAdyataH // . 17 nizceSTo mArutAhAro nirmamaH svargakAjhyA // 3 yudhiSThira mahAneSa dharmo dharmabhRtAM vara / tato'pazyatsuvistIrNa hRdyaM padmavibhUSitam / / goneSvapi bhavedasminniSkRtiH pApakarmaNaH / nAnAdvijagaNAkINaM saraH zItajalaM zubham // 4 niSkRtina bhavettasminyo hanyAccharaNAgatam // 18 pipAsArto'pi tadRSTvA tRptaH syAnnAtra saMzayaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi . paJcacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 145 // upavAsakRzo'tyarthaM sa tu pArthiva lubdhakaH // 5 upasarpata saMhRSTaH zvApadAdhyuSitaM vanam / / yudhiSThira uvAca / mahAntaM nizcayaM kRtvA lubdhakaH praviveza h| pravizanneva ca vanaM nigRhItaH sa kaNTakaiH // 6 abuddhipUrvaM yaH pApaM kuryAdbharatasattama / sa kaNTakavibhumAGgo lohitArdIkRtacchaviH / mucyate sa kathaM tasmAdenasastadvadasva me // 1 babhrAma tasminvijane nAnAmRgasamAkule // 7 bhISma uvAca / tato drumANAM mahatAM pavanena vane tadA / atra te varNayiSye'hamitihAsaM purAtanam / udatiSThata saMgharSAtsumahAnhavyavAhanaH // 8 // indrotaH zaunako vipro yadAha janamejayam / / 2 tadvanaM vRkSasaMkIrNa latAviTapasaMkulam / AsIdrAjA mahAvIryaH pArikSijanamejayaH / dadAha pAvakaH kruddho yugAntAgnisamaprabhaH // 9 abuddhipUrvaM brahmahatyA tamAgacchanmahIpatim // 3 sajvAlaiH pavanoddhatairvisphuliGgaiH samanvitaH / taM brAhmaNAH sarva eva tatyajuH sapurohitAH / dadAha tadvanaM ghoraM mRgapakSisamAkulam // 10 jagAma sa vanaM rAjA dahyamAno divAnizam // 4 tataH sa dehamokSArtha saMprahRSTena cetasA / sa prajAbhiH parityaktazcakAra kuzalaM mahat / abhyadhAvata saMvRddhaM pAvakaM lubdhakastadA // 11 ativelaM tapastepe dahyamAnaH sa manyunA // 5 tatastenAgninA dagdho lubdhako naSTakilviSaH / / tatretihAsaM vakSyAmi dharmasyAsyopabRMhaNam / jagAma paramAM siddhiM tadA bharatasattama / / 12 / dahyamAnaH pApakRtyA jagAma janamejayaH // 6 -2188 - Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 146.7] zAntiparva [ 12. 147. 15 variSyamANa indrotaM zaunakaM saMzitavratam / dhikkArya mA dhikkurute tasmAttvAhaM prasAdaye / samAsAdyopajagrAha pAdayoH paripIDayan / / 7 sarvaM hIdaM svakRtaM me jvalAmyagnAvivAhitaH // 2 tato bhIto mahAprAjJo jagaheM subhRzaM tdaa| svakarmANyabhisaMdhAya nAbhinandanti me manaH / kartA pApasya mahato bhrUNahA kimihAgataH // 8 prAptaM nUnaM mayA ghoraM bhayaM vaivasvatAdapi // 3 kiM tavAsmAsu kartavyaM mA mA sprAkSIH kathaMcana / tattu zalyamanihatya kathaM zakSyAmi jIvitum / gaccha gaccha na te sthAnaM prINAtyasmAniha dhruvam // 9 sarvamanyUnvinIya tvamabhi mA vada zaunaka // 4 rudhirasyeva te gandhaH zavasyeva ca darzanam / .. mahAnasaM brAhmaNAnAM bhaviSyAmyarthavAnpunaH / azivaH zivasaMkAzo mRto jIvannivATasi / / 10 astu zeSaM kulasyAsya mA parAbhUdidaM kulam // 5 antarmRtyurazuddhAtmA pApamevAnucintayan / / na hi no brahmazaptAnAM zeSo bhavitumarhati / prabudhyase prasvapiSi vartase carase sukhI // 11 zrutIralabhamAnAnAM saMvidaM vedanizcayAt // 6 moghaM te jIvitaM rAjanparikliSTaM ca jIvasi / / nirvidyamAnaH subhRzaM bhUyo vakSyAmi sAMpratam / pApAyeva ca sRSTo'si karmaNe ha yavIyase // 12 bhUyazcaivAbhinaGkanti nirdharmA nirjapA iva // 7 bahu kalyANamicchanta Ihanve pitaraH sutAn / arvAkca pratitiSThanti pulindazabarA iva / tapasA devatejyAbhirvandanena titikSayA // 13 na hyayajJA amuM lokaM prApnuvanti kathaMcana // 8 pitRvaMzamimaM pazya tvatkRte narakaM gatam / avijJAyaiva me prajJA bAlasyeva supaNDitaH / nirarthAH sarva evaiSAmAzAbandhAstvadAzrayAH / / 14 brahmanpiteva putrebhyaH prati mAM vAJcha zaunaka // 9 yAnpUjayanto vindanti svargamAyuryazaH sukham / zaunaka uvAca / teSu te satataM dveSo brAhmaNeSu nirarthakaH // 15 / kimAzcaryaM yataH prAjJo bahu kuryAddhi sAMpratam / imaM lokaM vimucya tvamavAGmUrdhA patiSyasi / | iti vai paNDito bhUtvA bhUtAnAM nopatapyati // 10 azAzvatIH zAzvatIzca samAH pApena karmaNA // 16 prajJAprAsAdamAruhya azocyaH zocate janAn / adyamAno jantugRdhaiH zitikaNThairayomukhaiH / jagatIsthAnivAdristhaH prajJayA pratipazyati // 11 tato'pi punarAvRttaH pApayoni gamiSyasi / / 17 na copalabhate tatra na ca kAryANi pazyati / yadidaM manyase rAjannAyamasti paraH kutH| nirvigNAtmA parokSo vA dhikRtaH sarvasAdhuSu // 12 patismArayitArastvAM yamadUtA yamakSaye // 18 viditvobhayato vIrya mAhAtmyaM veda Agame / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kuruSveha mahAzAnti brahmA zaraNamastu te // 13 SaTcatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 146 // tadvai pAratrikaM cAru brAhmaNAnAmakupyatAm / atha cettapyase pApairdharma cedanupazyasi // 14 bhISma uvAca / janamejaya uvAca / evamuktaH pratyuvAca taM muni janamejayaH / anutapye ca pApena na cAdharmaM carAmyaham / hyaM bhavAngahayati nindyaM nindati mA bhavAn // 1 | bubhUSu bhajamAnaM ca prativAJchAmi zaunaka / / 15 -2189 -- Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 147. 16 ] mahAbhArate [ 12. 148. 19 zaunaka uvaac| etadeva hi kArpaNyaM samagramasamIkSitam / chittvA stambhaM ca mAnaM ca prItimicchAmi te nRp|| tasmAtsamIkSayaiva syAdbhavettasmiMstato guNaH // 5 sarvabhUtahite tiSTha dharma caiva pratismara // 16 yajJo dAnaM dayA vedAH satyaM ca pRthivIpate / na bhayAnna ca kArpaNyAnna lobhAttvAmupAhvaye / pazcaitAni pavitrANi SaSThaM sucaritaM tapaH // 6. tAM me devA giraM satyAM zRNvantu brAhmaNaiH sh||17 tadeva rAjJAM paramaM pavitraM jnmejy|| so'haM na kenaciccArthI tvAM ca dharmamupAhvaye / / tena samyaggRhItena zreyAMsaM dharmamApsyasi // krozatAM sarvabhUtAnAmaho dhigiti kurvatAm // 18 puNyadezAbhigamanaM pavitraM paramaM smRtam / vakSyanti mAmadharmajJA vakSyantyasuhRdo jnaaH| / api hyudAharantImA gAthA gItA yayAtinA // 8. vAcastAH suhRdaH zrutvA saMjvariSyanti me bhRzam // 19 yo martyaH pratipadyeta AyurjIveta vA punH| .. kecideva mahAprAjJAH parijJAsyanti kAryatAm / yajJamekAntataH kRtvA tatsaMnyasya tapazcaret // 9 jAnIhi me kRtaM tAta brAhmaNAnprati bhArata // 20 / puNyamAhuH kurukSetraM sarasvatyAM pRthUdakam / yathA te matkRte kSemaM labheraMstattathA kuru / yatrAvagAhya pItvA vA naivaM zvomaraNaM tapet // 10 pratijAnIhi cAdrohaM brAhmaNAnAM narAdhipa // 21 mahAsaraH puSkarANi prabhAsottaramAnase / janamejaya uvAca / kAlodaM tveva gantAsi labdhAyurjIvite punaH // 11 naiva vAcA na manasA na punarjAtu karmaNA / sarasvatIdRSadvatyau sevamAno'nusaMcareH / drogdhAsmi brAhmaNAnvina caraNAveva te spRze // 22 svAdhyAyazIlaH sthAneSu sarveSu samupaspRzeH // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tyAgadharma pavitrANAM saMnyAsaM prmbrviit| saptacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 147 // atrApyudAharantImA gAthAH satyavatA kRtAH // 13 yathA kumAraH satyo vai na puNyo na ca pApakRt / zaunaka uvAca / na hyasti sarvabhUteSu duHkhamasminkutaH sukham // 14 tasmAtte'haM pravakSyAmi dharmamAvRttacetase / evaM prakRtibhUtAnAM sarvasaMsargayAyinAm / zrImAnmahAbalastuSTo yastvaM dharmamavekSase / tyajatAM jIvitaM prAyo vivRte puNyapAtake / / 15 purastAdAruNo bhUtvA sucitratarameva tat // 1 yattveva rAjJo jyAyo vai kAryANAM tadvadAmi te / anugRhanti bhUtAni svena vRttena pArthiva / balena saMvibhAgaizca jaya svargaM punISva ca // 16 kRtsne nUnaM sadasatI iti loko vyavasyati / yasyaivaM balamojazca sa dharmasya prabhunaraH / yatra tvaM tAdRzo bhUtvA dharmamadyAnupazyasi // 2 brAhmaNAnAM sukhArthaM tvaM paryehi pRthivImimAm // 17 hitvA suruciraM bhakSyaM bhogAMzca tapa aasthitH| yathaivainAnpurA:psIstathaivainAnprasAdaya / ityetadapi bhUtAnAmadbhutaM janamejaya // 3 api dhivikrayamANo'pi tyjymaano'pynekdhaa|| yo durbalo bhavedAtA kRpaNo vA tapodhanaH / / Atmano darzanaM vidvannAhantAsmIti mA krudhaH / anAzcayaM tadityAhu tidUre hi vartate // 4 ghaTamAnaH svakAryeSu kuru naiHzreyasaM param // 19 -2190 - Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 148. 20] zAntiparva [12. 149.5 himAgnighorasadRzo rAjA bhavati kazcana / ___ sa tatpApaM nudate puNyazIlo lAGgalAzanikalpo vA bhavatyanyaH paraMtapa // 20 vAso yathA malinaM kSArayuktyA / / 30 na niHzeSeNa mantavyamacikitsyena vA punH| pApaM kRtvA na manyeta nAhamasmIti pUruSaH / na jAtu nAhamasmIti prasaktavyamasAdhuSu // 21 cikIrSedeva kalyANaM zradhAno'nasUyakaH // 31 vikarmaNA tapyamAnaH pAdAtpApasya mucyate / chidrANi vasanasyeva sAdhunA vivRNoti yH| naitatkArya punariti dvitIyAtparimucyate / yaH pApaM puruSaH kRtvA kalyANamabhipadyate // 32 cariSye dharmameveti tRtIyAtparimucyate // 22 yathAdityaH punarudyastamaH sarvaM vyapohati / kalyANamanumantavyaM puruSeNa bubhuusstaa| kalyANamAcarannevaM sarvaM pApaM vyapohati // 33 ye sugandhIni sevante tathAgandhA bhavanti te| bhISma uvaac| ye durgandhIni sevante tathAgandhA bhavanti te // 23 evamuktvA sa rAjAnamindroto janamejayam / tapazcaryAparaH sadyaH pApAddhi parimucyate / yAjayAmAsa vidhivadvAjimedhena zaunakaH // 34 saMvatsaramupAsyAgnimabhizastaH pramucyate / tataH sa rAjA vyapanItakalmaSaH trINi varSANyupAsyAgniM bhrUNahA vipramucyate // 24 __ zriyA yutaH prajvalitAgnirUpayA / yAvataH prANino hanyAttajjAtIyAnsvabhAvataH / viveza rAjyaM svamamitrakarzano pramIyamANAnunmocya bhrUNahA vipramucyate // 25 divaM yathA pUrNavapurnizAkaraH // 35 api vApsu nimajjeta trirjapannaghamarSaNam / / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yathAzvamedhAvabhRthastathA tanmanurabravIt // 26 / aSTacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 18 // kSipraM praNudate pApaM satkAraM labhate tathA / api cainaM prasIdanti bhUtAni jaDamUkavat / / 27 bRhaspatiM devaguruM surAsurAH bhISma uvAca / sametya sarve nRpate'nvayuJjan / zRNu pArtha yathAvRttamitihAsaM purAtanam / dharme phalaM vettha kRte maharSe gRdhrajambukasaMvAdaM yo vRtto vaidize purA // 1 tathetarasminnarake pApaloke / / 28 duHkhitAH kecidAdAya bAlamaprAptayauvanam / ubhe tu yasya sukRte bhavetAM kulasarvasvabhUtaM vai rudantaH zokavihvalAH // 2 kiM svittayostatra jayottaraM syAt / bAlaM mRtaM gRhItvAtha zmazAnAbhimukhAH sthitAH / AcakSva naH karmaphalaM maharSe aGkenAkaM ca saMkramya rurudurbhUtale tadA // 3 kathaM pApaM nudate puNyazIlaH / / 29 teSAM ruditazabdena gRdhro'bhyetya vaco'bravIt / bRhaspatiruvAca / ekAtmakamimaM loke tyaktvA gacchata mAciram // 4 kRtvA pApaM pUrvamabuddhipUrva iha puMsAM sahasrANi strIsahasrANi caiva hi / / puNyAni yaH kurute buddhipUrvam / samAnItAni kAlena kiM te vai jaatvbaandhvaaH||5 -2191 - Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 149. 6] mahAbhArate [12. 149. 34 saMpazyata jagatsarva sukhaduHkhairadhiSThitam / apazyatAM priyAnputrAnnaiSAM zoko'nutiSThati / saMyogo viprayogazca paryAyeNopalabhyate // 6 na ca puSNanti saMvRddhAste mAtApitarau kacit // 21 gRhItvA ye ca gacchanti ye'nuyAnti ca tAnmRtAn / mAnuSANAM kutaH sneho yeSAM zoko bhaviSyati / te'pyAyuSaH pramANena svena gacchanti jantavaH // 7 imaM kulakaraM putraM kathaM tyaktvA gamiSyatha // 22 alaM sthitvA zmazAne'smingRdhragomAyusaMkule / ciraM muJcata bASpaM ca ciraM snehena pazyata / kaGkAlabahule ghore sarvaprANibhayaMkare // 8 evaMvidhAni hISTAni dustyajAni vizeSataH // 23 na punarjIvitaH kazcitkAladharmamupAgataH / kSINasyAthAbhiyuktasya zmazAnAbhimukhasya ca / priyo vA yadi vA dveSyaH prANinAM gatirIdRzI // 9 bAndhavA yatra tiSThanti tatrAnyo nAvatiSThate // 24 sarveNa khalu martavyaM martyaloke prsuuytaa| sarvasya dayitAH prANAH sarvaH snehaM ca vindti| kRtAntavihite mArge ko mRtaM jIvayiSyati // 10 tiryagyoniSvapi satAM snehaM pazyata yAdRzam // 25 karmAntavihite loke cAstaM gacchati bhaaskre| tyaktvA kathaM gacchathemaM SadmalolAyatAkSakam / gamyatAM svamadhiSThAnaM sutasnehaM visRjya vai // 11 yathA navodvAhakRtaM snAnamAlyavibhUSitam // 26 tato gRdhravacaH zrutvA vikrozantastadA nRp| bhISma uvAca / bAndhavAste'bhyagacchanta putramutsRjya bhUtale // 12 jambukasya vacaH zrutvA kRpaNaM paridevataH / vinizcityAtha ca tataH saMtyajantaH svamAtmajam / nyavartanta tadA sarve zavArthaM te sma mAnuSAH // 27 nirAzA jIvite tasya mArgamAruhya dhiSThitAH // 13 gRdhra uvAca / dhvAGkAbhrasamavarNastu bilAnniHsRtya jmbukH|| aho dhiksunRzaMsena jmbukenaalpmedhsaa| gacchamAnAnsma tAnAha nighRNAH khalu mAnavAH // 14 kSudreNoktA hInasattvA mAnuSAH kiM nivartatha / / 28 Adityo'yaM sthito mUDhAH snehaM kuruta mA bhym| pazcabhUtaparityaktaM zUnyaM kASThatvamAgatam / bahurUpo muhUrtazca jIvetApi kadAcana // 15 kasmAcchocatha nizceSTamAtmAnaM kiM na zocatha // 29 yUyaM bhUmau vinikSipya putrsnehvinaakRtaaH| tapaH kuruta vai tIvra mucyadhvaM yena kilbiSAt / zmazAne putramutsRjya kasmAdgacchatha nighRnnaaH||16 tapasA labhyate sarva vilApaH kiM kariSyati // 30 na vo'styasminsute sneho bAle madhurabhASiNi / aniSTAni ca bhAgyAni jAnIta saha mUrtibhiH / yasya bhASitamAtreNa prasAdamupagacchatha // 17 yena gacchati loko'yaM dattvA zokamanantakam // 31 na pazyatha sutasnehaM yAdRzaH pazupakSiNAm / dhanaM gAzca suvarNaM ca maNiratnamathApi ca / na yeSAM dhArayitvA tAnkazcidasti phalAgamaH / / 18 apatyaM ca tapomUlaM tapoyogAcca labhyate // 32 catuSpAtpakSikITAnAM prANinAM snehasaGginAm / / yathAkRtA ca bhUteSu prApyate sukhduHkhtaa| paralokagatisthAnAM muniyajJakriyA iva / / 19 gRhItvA jAyate janturduHkhAni ca sukhAni ca // 33 teSAM putrAbhirAmANAmiha loke paratra c| na karmaNA pituH putraH pitA vA putrakarmaNA / na guNo dRzyate kazcitprajAH saMdhArayanti ca // 20 mArgeNAnyena gacchanti tyaktvA sukRtaduSkRte // 34 -2192 - Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 149. 35 ] zAntiparva [ 12. 149. 63 dharma carata yatnena tathAdharmAnnivartata / tato neSyatha vA putramihasthA vA bhaviSyatha // 49 vartadhvaM ca yathAkAlaM daivateSu dvijeSu ca // 35 gRdhra uvAca / zokaM tyajata dainyaM ca sutasnehAnnivartata / adya varSasahasraM me sAgraM jAtasya mAnuSAH / tyajyatAmayamAkAze tataH zIghraM nivartata // 36 na ca pazyAmi jIvantaM mRtaM strIpunapuMsakam // 50 yatkaroti zubhaM karma tathAdharma sudaarunnm| mRtA garbheSu jAyante mriyante jAtamAtrakAH / tatkataiva samaznAti bAndhavAnAM kimatra hi // 37 vikramanto mriyante ca yauvanasthAstathApare // 51 iha tyaktvA na tiSThanti bAndhavA bAndhavaM priyam / anityAnIha bhAgyAni catuSpAtpakSiNAmapi / snehamutsRjya gacchanti bASpapUrNAvilekSaNAH / / 38 jaGgamAjaGgamAnAM cApyAyurapre'vatiSThate // 52 prAjJo vA yadi vA mUrkhaH sadhano nirdhano'pi vaa| iSTadAraviyuktAzca putrazokAnvitAstathA / sarvaH kAlavazaM yAti zubhAzubhasamanvitaH / / 39 dahyamAnAH sma zokena gRhaM gacchanti nityadA // 53 kiM kariSyatha zocitvA mRtaM kimanuzocatha / aniSTAnAM sahasrANi tatheSTAnAM zatAni c| sarvasya hi prabhuH kAlo dharmataH samadarzanaH // 40 utsRjyeha prayAtA vai bAndhavA bhRshduHkhitaaH||54 yauvanasthAMzca bAlAMzca vRddhAngarbhagatAnapi / tyajyatAmeSa nistejAH zUnyaH kASThatvamAgataH / sarvAnAvizate mRtyurevaMbhUtamidaM jagat // 41 anyadehaviSakto hi zAvaM kASThamupAsate // 55 - jambuka uvAca / bhrAntajIvasya vai bASpaM kasmAddhitvA na gacchatha / aho mandIkRtaH sneho gRdhrennehaalpmedhsaa| nirarthako hyayaM sneho nirarthazca parigrahaH // 56 putrasnehAbhibhUtAnAM yuSmAkaM zocatAM bhRzam // 42 na cakSurtyAM na karNAbhyAM saMzRNoti samIkSate / samaiH samyakprayuktaizca vacanaiH prshryottraiH| tasmAdenaM samutsRjya svagRhAngacchatAzu vai // 57 yadgacchatha jalasthAyaM snehamutsRjya dustyajam // 43 mokSadharmAzritairvAkyairhetumadbhiraniSThuraiH / aho. putraviyogena mRtazUnyopasevanAt / mayoktA gacchata kSipraM svaM svameva nivezanam // 58 krozatAM vai bhRzaM duHkhaM vivatsAnAM gavAmiva // 44 prajJAvijJAnayuktena buddhisaMjJApradAyinA / adya zokaM vijAnAmi mAnuSANAM mahItale / / vacanaM zrAvitA rUkSaM mAnuSAH saMnivartata // 59 snehaM hi karuNaM dRSTvA mamApyazrUNyathAgaman // 45 jambuka uvaac| yatno hi satataM kAryaH kRto daivena sidhyati / imaM kanakavarNAbhaM bhUSaNaiH samalaMkRtam / daivaM puruSakArazca kRtAntenopapadyate // 46 gRdhravAkyAtkathaM putraM tyajadhvaM pitRpinndddm|| 60 anirvedaH sadA kAryo nirvedAddhi kutaH sukham / / na snehasya virodho'sti vilAparuditasya vai / prayatnAtprApyate hyarthaH kasmAdgacchatha nirdyaaH||47 mRtasyAsya parityAgAttApo vo bhavitA dhruvam // 61 AtmamAMsopavRttaM ca zarIrArdhamayIM tanum / | zrUyate zambuke zUdre hate brAhmaNadArakaH / pitRRNAM vaMzakartAraM vane tyaktvA va yAsyatha / / 48 / / jIvito dharmamAsAdya rAmAtsatyaparAkramAt / / 62 atha vAstaM gate sUrye saMdhyAkAla upasthite / tathA zvetasya rAjarSe lo diSTAntamAgataH / ma. bhA. 275 -2193 - Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 149. 63 ] mahAbhArate [12. 149. 90 zvo'bhUte dharmanityena mRtaH saMjIvitaH punaH // 63 jIvato ye na pazyanti teSAM dharmaviparyayaH // 77 tathA kazcidbhavetsiddho munirvA devatApi vaa| yo na pazyati cakSubhyAM neGgate ca kathaMcana / . kRpaNAnAmanukrozaM kuryAdvo rudatAmiha // 64 tasya niSThAvasAnAnte rudantaH kiM kariSyatha // 78 bhISma uvAca / bhISma uvAca / ityuktAH saMnyavartanta zokArtAH putravatsalAH / ityuktAstaM sutaM tyaktvA bhUmau zokapariplutAH / aGke ziraH samAdhAya rurudurbahuvistaram // 65 dahyamAnAH sutasnehAtpratyayurbAndhavA gRhAn // 79 gRdhra uvAca / jambuka uvAca / azrupAtapariklinnaH pANisparzanapIDitaH / dAruNo martyaloko'yaM sarvaprANivinAzanaH / dharmarAjaprayogAcca dIrghA nidrAM pravezitaH // 66 iSTabandhuviyogazca tathaivAlpaM jIvitam // 80 tapasApi hi saMyukto na kAle nophnyte| bahvalIkamasatyaM ca prativAdApriyaMvadam / . sarvasnehAvasAnaM tadidaM tatpretapattanam // 67 imaM prekSya punarbhAvaM duHkhazokAbhivardhanam // 81 bAlavRddhasahasrANi sadA saMtyajya bAndhavAH / na me mAnuSaloko'yaM muhUrtamapi rocate / dinAni caiva rAtrIzca duHkhaM tiSThanti bhUtale // 68 aho dhiggRdhravAkyena saMnivartatha mAnuSAH // 82 alaM nirbandhamAgamya zokasya parivAraNam / pradIptAH putrazokena yathaivAbuddhayastathA / apratyayaM kuto hyasya punarayeha jIvitam // 69 kathaM gacchatha sasnehAH sutasnehaM visRjya ca / naiSa jambukavAkyena punaH prApsyati jIvitam / zrutvA gRdhrasya vacanaM pApasyehAkRtAtmanaH // 83 mRtasyotsRSTadehasya punardeho na vidyate // 70 sukhasyAnantaraM duHkhaM duHkhasyAnantaraM sukham / / na vai mUrtipradAnena na jmbuukshtairpi| sukhaduHkhAnvite loke nehAstyekamanantakam / / 84 zakyo jIvayituM hyeSa bAlo varSazatairapi // 71 imaM kSititale nyasya bAlaM rUpasamanvitam / api rudraH kumAro vA brahmA vA viSNureva vA / kulazokAkaraM mUDhAH putraM tyaktvA ka yAsyatha // 85 varamasmai prayaccheyustato jIvedayaM zizuH // 72 rUpayauvanasaMpannaM dyotamAnamiva shriyaa| na ca bASpavimokSeNa na cAzvAsakRtena vai| jIvantameva pazyAmi manasA nAtra saMzayaH // 86 na dIrgharuditeneha punarjIvo bhaviSyati // 73 vinAzazcApyano'sya sukhaM prApsyatha mAnuSAH / ahaM ca kroSTukazcaiva yUyaM caivAsya bAndhavAH / putrazokAgnidagdhAnAM mRtamapyadya vaH kSamam // 87 dharmAdharmoM gRhItveha sarve vartAmahe'dhvani // 74 duHkhasaMbhAvanAM kRtvA dhArayitvA svayaM sukham / apriyaM paruSaM cApi paradrohaM parastriyam / / tyaktvA gamiSyatha vAdya samutsRjyAlpabuddhivat // 88 adharmamanRtaM caiva dUrAtprAjJo nivartayet // 75 bhISma uvAca / satyaM dharmaM zubhaM nyAyyaM prANinAM mahatIM dayAm / tathA dharmavirodhena priyamithyAbhidhyAyinA / ajihmatvamazAThyaM ca yatnataH parimArgata // 76 zmazAnavAsinA nityaM rAtriM mRgayatA tadA // 89 mAtaraM pitaraM caiva baandhvaansuhRdstthaa| tato madhyasthatAM nItA vacanairamRtopamaiH / -2194 - Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 149. 90] zAntiparva [12. 149. 117 jambukena svakAryArthaM bAndhavAstasya dhiSThitAH // 90 / svakAryadakSiNI rAjangRdhro jambuka eva ca / gRdhra uvAca / kSutpipAsAparizrAntau zAstramAlambya jlptH||103 tayovijJAnaviduSordvayorjambukapatriNoH / ayaM pretasamAkIrNo yakSarAkSasasevitaH / vAkyairamRtakalpairhi prAtiSThanta vrajanti ca // 104 dAruNaH kAnanoddezaH kauzikairabhinAditaH // 91 zokadainyasamAviSTA rudantastasthire tadA / bhImaH sughorazca tathA nIlameghasamaprabhaH / svakAryakuzalAbhyAM te saMbhrAmyante ha naipuNAt // 105 asmizavaM parityajya pretakAryANyupAsata // 92 tathA tayovivadatorvijJAnaviduSoyoH / bhAnuryAvanna yAtyastaM yAvacca vimalA dizaH / bAndhavAnAM sthitAnAM ca upAtiSThata shNkrH||106 tAvadenaM parityajya pretakAryANyupAsata // 93 tatastAnAha manujAnvarado'smIti zUlabhRt / nadanti paruSaM zyenAH zivAH krozanti dAruNAH / te pratyUcuridaM vAkyaM duHkhitAH praNatAH sthitaaH|| mRgendrAH pratinandanti ravirastaM ca gacchati // 94 ekaputravihInAnAM sarveSAM jIvitArthinAm / citAdhUmena nIlena saMrajyante ca pAdapAH / putrasya no jIvadAnAjIvitaM dAtumarhasi // 108 zmazAne ca nirAhArAH pratinandanti dehinaH // 95 evamuktaH sa bhagavAnvAripUrNena pANinA / sarve vikrAntavIryAzca asmindeze sudaarunnaaH| jIvaM tasmai kumArAya prAdAdvarSazatAya vai // 109 yuSmAnpradharSayiSyanti vikRtA mAMsabhojanAH // 96 tathA gomAyugRdhrAbhyAmadadakSudvinAzanam / dUrAccAyaM vanoddezo bhayamatra bhaviSyati / varaM pinAkI bhagavAnsarvabhUtahite rataH // 110 tyajatAM kASThabhUto'yaM mRSyatAM jAmbukaM vacaH // 97 tataH praNamya taM devaM zreyoharSasamanvitAH / yadi jambukavAkyAni niSphalAnyanRtAni c| kRtakRtyAH sukhaM hRSTAH prAtiSThanta tadA vibho||111 zroSyatha bhraSTavijJAnAstataH sarve vinaGkhyatha // 98 anidena dIrpaNa nizcayena dhruveNa ca / ... jambuka uvAca / devadevaprasAdAcca kSipraM phalamavApyate // 112 sthIyatAM neha bhetavyaM yAvattapati bhAskaraH / pazya devasya saMyogaM bAndhavAnAM ca nizcayam / yAvadasminsutasnehAdanirvedena vartata // 99 kRpaNAnAM hi rudatAM kRtamathupramArjanam // 113 svairaM rudata visrabdhAH svairaM snehena pazyata / pazya cAlpena kAlena nizcayAnveSaNena ca / sthIyatAM yAvadAdityaH kiM vaH krvyaadbhaassitaiH||100 prasAdaM zaMkarAtprApya duHkhitAH sukhamApnuvan // 114 yadi gRdhrasya vAkyAni tIbrANi rabhasAni ca / te vismitAH prahRSTAzca putrasaMjIvanAtpunaH / gRhIta mohitAtmAnaH suto vo na bhaviSyati // 101 babhUvurbharatazreSTha prasAdAcchaMkarasya vai // 115 tataste tvaritA rAjazrutvAM zokamaghodbhavam / bhISma uvAca / vivizuH putramAdAya nagaraM hRSTamAnasAH / gRdhro'nastamite tyAha gate'stamiti jmbukH| eSA buddhiH samastAnAM cAturvarNya nidarzitA // 116 mRtasya taM parijanamUcatustau kSudhAnvitau // 102 / dharmArthamokSasaMyuktamitihAsamimaM zubham / -2195 - Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 149. 117] mahAbhArate [12. 150. 27 zrutvA manuSyaH satatamiha pretya ca modate // 117 tasmAdbahalazAkho'si parNavAnpuSpavAnapi // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi idaM ca ramaNIyaM te pratibhAti vanaspate / ekonpnycaashddhikshttmo'dhyaayH|| 149 // yadime vihagAstAta ramante muditAstvayi / / 14 eSAM pRthaksamastAnAM zrUyate madhuraH svrH| bhISma uvAca / puSpasaMmodane kAle vAzatAM sumanoharam // 15 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / tatheme muditA nAgAH svyuuthkulshobhinH| . saMvAdaM bharatazreSTha zalmaleH pavanasya ca // 1 dharmAstviAM samAsAdya sukhaM vindanti shlmle||16 himavantaM samAsAdya mahAnAsIdvanaspatiH / tathaiva mRgajAtIbhiranyAbhirupazobhase / varSapUgAbhisaMvRddhaH zAkhAskandhapalAzavAn // 2 tathA sArthAdhivAsaizca zobhase meruvadruma // 17 tatra sma mattA mAtaGgA dharmArtAH zramakarzitAH / brAhmaNaizca tapaHsidvaistApasaiH zramaNairapi / vizramanti mahAbAho tathAnyA mRgajAtayaH // 3 triviSTapasamaM manye tavAyatanameva ha // 18 nalvamAtraparINAho ghanacchAyo vanaspatiH / bandhutvAdatha vA sakhyAcchalmale nAtra saMzayaH / zukazArikasaMghuSTaH phalavAnpuSpavAnapi // 4 pAlayatyeva satataM bhImaH sarvatrago'nilaH // 19 sArthikA vaNijazcApi tApasAzca vnauksH| nyagbhAvaM paramaM vAyoH zalmale tvamupAgataH / vasanti vAsAnmArgasthAH suramye tarusattame // 5 tavAhamasmIti sadA yena rakSati mArutaH // 20 tasya tA vipulAH zAkhA dRSTvA skandhAMzca sarvataH / na taM pazyAmyahaM vRkSaM parvataM vApi taM dRDham / abhigamyAbravIdenaM nArado bharatarSabha // 6 yo na vAyubalAdbhamaH pRthivyAmiti me matiH // 21 aho nu ramaNIyastvamaho cAsi manoramaH / tvaM punaH kAraNainUnaM zalmale rakSyase sadA / prIyAmahe tvayA nityaM tarupravara zalmale // 7 // vAyunA saparIvArastena tiSThasyasaMzayam // 22 sadaiva zakunAstAta mRgAzcAdhastathA gajAH / zalmaliruvAca / vasanti tava saMhRSTA manoharatarAstathA // 8 na me vAyuH sakhA brahmanna bandhurna ca me suhRt / tava zAkhA mahAzAkha skandhaM ca vipulaM tathA / parameSThI tathA naiva yena rakSati mAnilaH // 23 na vai prabhagnAnpazyAmi mArutena kathaMcana // 9 mama tejobalaM vAyorbhImamapi hi nArada / kiM nu te mArutastAta prItimAnatha vA suhRt / kalAmaSTAdazI prANaina me prApnoti mArutaH // 24 tvAM rakSati sadA yena vane'sminpavano dhruvam // 10 Agacchanparamo vAyurmayA viSTambhito balAt / vivAnhi pavanaH sthAnAkSAnuccAvacAnapi / rujandumAnparvatAMzca yaccAnyadapi kiMcana // 25 parvatAnAM ca zikharANyAcAlayati vegavAn // 11 / sa mayA bahuzo bhagnaH prabhaJjanvai prabhaJjanaH / zoSayatyeva pAtAlaM vivAngandhavahaH zuciH / tasmAnna vibhye devarSe kruddhAdapi samIraNAt // 26 hRdAMzca saritazcaiva sAgarAMzca tathaiva ha // 12 nArada uvAca / tvAM saMrakSeta pavanaH sakhitvena na sNshyH| | zalmale viparItaM te darzanaM nAtra saMzayaH / -2196 - Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 150. 27 ] zAntiparva [ 12. 151. 19 na hi vAyorbalenAsti bhUtaM tulyabalaM kacit // 27 variSThaM ca gariSTaM ca krodhe vaivasvataM yathA // 4 indro yamo vaizravaNo varuNazca jalezvaraH / evaM tu vacanaM zrutvA nAradasya samIraNaH / na te'pi tulyA marutaH kiM punastvaM vanaspate // 28 zalmaliM tamupAgamya kruddho vacanamabravIt // 5 yaddhi kiMcidiha prANi zalmale ceSTate bhuvi / zalmale nArade yattattvayoktaM madvigarhaNam / sarvatra bhagavAnvAyuzceSTAprANakaraH prabhuH // 29 ahaM vAyuH prabhAvaM te darzayAmyAtmano balam // 6 eSa ceSTayate samyakprANinaH smygaaytH| nAhaM tvA nAbhijAnAmi viditazcAsi me druma / asamyagAyato bhUyazceSTate vikRto nRSu // 30 pitAmahaH prajAsateM tvayi vizrAntavAnprabhuH // . sa tvamevaMvidhaM vAyuM sarvasattvabhRtAM varam / tasya vizramaNAdeva prasAdo yaH kRtastava / na pUjayasi pUjyaM taM kimanyaguddhilAghavAt // 31 rakSyase tena durbuddhe nAtmavIryAdrumAdhama // 8 asArazvAsi durbuddhe kevalaM bahu bhASase / yanmA tvamavajAnISe yathAnyaM prAkRtaM tathA / phodhAdibhiravacchanno mithyA vadasi zalmale // 32 darzayAmyeSa AtmAnaM yathA mAmavabhotsyase // 9 mama roSaH samutpannastvayyevaM saMprabhASati / evamuktastataH prAha zalmaliH prahasanniva / javImyeSa svayaM vAyostava durbhASitaM bahu // 33 / pavana tvaM vane kruddho darzayAtmAnamAtmanA // 10 candanaiH spandanaiH zAlaiH saralairdevadArubhiH / mayi vai tyajyatAM krodhaH kiM me kruddhaH krissysi| vetasaibandhanaizcApi ye cAnye balavattarAH // 34 na te bibhemi pavana yadyapi tvaM svayaMprabhuH // 11 taizcApi naivaM durbuddhe kSipto vAyuH kRtAtmabhiH / ityevamuktaH pavanaH zva ityevAbravIdvacaH / te hi jAnanti vAyozca balamAtmana eva ca // 35 darzayiSyAmi te tejastato rAtrirupAgamat // 12 tasmAtte vai namasyanti zvasanaM drumsttmaaH| atha nizcitya manasA zalmalitakAritam / tvaM tu mohAnna jAnISe vAyorbalamanantakam // 36 pazyamAnastadAtmAnamasamaM mAtarizvanaH // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nArade yanmayA proktaM pavanaM prati tnmRssaa| paJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 150 // asamartho hyahaM vAyorvalena balavAnhi saH // 14 151 mAruto balavAnnityaM yathainaM nArado'bravIt / bhISma uvAca / ahaM hi durbalo'nyebhyo vRkSebhyo nAtra sNshyH||15 evamuktvA tu rAjendra zalmaliM brahmavittamaH / kiM tu buddhyA samo nAsti mama kazcidvanaspatiH / nAradaH pavane sarva zalmalervAkyamabravIt // 1 tadahaM buddhimAsthAya bhayaM mokSye samIraNAt // 16 himavatpRSThajaH kazcicchalmaliH parivAravAn / yadi tAM buddhimAsthAya careyuH parNino vane / vRhanmUlo bRhacchAkhaH sa tvAM vAyo'vamanyate // 2 ariSTAH syuH sadA RddhAtpavanAnnAtra saMzayaH // 17 bahUnyAkSepayuktAni tvAmAha vacanAni sH| te'tra bAlA na jAnanti yathA nainAnsamIraNaH / na yuktAni mayA vAyo tAni vaktuM tvayi prabho // 3. samIrayeta saMkruddho yathA jAnAmyahaM tathA // 18 jAnAmi tvAmahaM vAyo sarvaprANabhRtAM varam / tato nizcitya manasA zalmaliH kSubhitastattadA / -2197 - Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 151. 19 ] mahAbhArate [12. 152. 11 % 3D zAkhAH skandhAnprazAkhAzca svayameva vyshaatyt||19 / caratA balamAsthAya pAkazAsaninA mRdhe // 33' sa parityajya zAkhAzca patrANi kusumAni ca / uktAste rAjadharmAzca ApaddharmAzca bhArata / prabhAte vAyumAyAntaM pratyakSata vanaspatiH // 20 vistareNa mahArAja kiM bhUyaH prabravImi te // 34 tataH kruddhaH zvasanvAyuH pAtayanvai mahAdrumAn / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi AjagAmAtha taM dezaM sthito yatra sa shlmliH||21 ___ ekapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 151 // taM hInapaNaM patitAprazAkhaM vizIrNapuSpaM prasamIkSya vAyuH / yudhiSThira uvAca / uvAca vAkyaM smayamAna enaM pApasya yadadhiSThAnaM yataH pApaM pravartate / mudA yutaM zalmaliM rugNazAkham // 22 . etadicchAmyahaM jJAtuM tattvena bharatarSabha // 1 ahamapyevameva tvAM kurvANaH zalmale ruSA / ___ bhISma uvAca / .. AtmanA yatkRtaM kRtsnaM zAkhAnAmapakarSaNam // 23 pApasya yadadhiSThAnaM tacchRNuSva narAdhipa / hInapuSpAnazAkhastvaM zIrNAGkarapalAzavAn / eko lobho mahAgrAho lobhAtpApaM pravartate // 2 Atmadurmatriteneha madvIryavazago'bhavaH // 24 ataH pApamadharmazca tathA duHkhamanuttamam / etacchrutvA vaco vAyoH shlmli/dditstdaa| nikRtyA mUlametaddhi yena pApakRto janAH // 3 atapyata vacaH smRtvA nArado yattadAbravIt // 25 | lobhAtkrodhaH prabhavati lobhAtkAmaH prvrtte| evaM yo rAjazArdUla durbalaH snbliiysaa| lobhAnmohazca mAyA ca mAnastambhaH parAsutA // 1 vairamAsajjate bAlastapyate zalmaliryathA // 26 akSamA hrIparityAgaH zrInAzo dharmasaMkSayaH / tasmAdvairaM na kurvIta durbalo blvttraiH| abhidhyAprajJatA caiva sarva lobhAtpravartate // 5. zoceddhi vairaM kurvANo yathA vai zalmalistathA // 27 anyAyazcAvitarkazca vikarmasu ca yAH kriyaaH| na hi vairaM mahAtmAno vivRNvantyapakAriSu / kUTavidyAdayazcaiva rUpaizvaryamadastathA // 6 zanaiH zanairmahArAja darzayanti sma te balam // 28 sarvabhUteSvavizvAsaH sarvabhUteSvanArjavam / vairaM na kurvIta naro durbuddhibuddhijIvinA / sarvabhUteSvabhidrohaH srvbhuutessvyukttaa| buddhirbuddhimato yAti tUleSviva hutAzanaH // 29 haraNaM paravittAnAM paradArAbhimarzanam // 7 na hi buddhathA samaM kiMcidvidyate puruSe nRp| vAgvego mAnaso vego nindAvegastathaiva ca / tathA balena rAjendra na samo'stIti cintyet||30 upasthodarayorvego mRtyuvegazca dAruNaH // 8 tasmArakSameta bAlAya jaDAya badhirAya ca / IrSyAvegazca balavAnmithyAvegazca dustyajaH / balAdhikAya rAjendra tadRSTaM tvayi zatruhan // 31 / rasavegazca durvAraH zrotravegazca duHsahaH // 9 akSauhiNyo dazaikA ca sapta caiva mahAdyute / kutsA vikatthA mAtsaryaM pApaM duSkarakAritA / balena na samA rAjannarjunasya mahAtmanaH // 32 sAhasAnAM ca sarveSAmakAryANAM kriyAstathA // 10 hatAstAzcaiva bhagnAzca pANDavena yshsvinaa| | jAtau bAlye'tha kaumAre yauvane cApi mAnavaH / -2198 - Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 152. 11] zAntiparva [12. 153.2 na saMtyajatyAtmakarma yanna jIyati jIryataH // 11 / na te cAlayituM zakyA dharmavyApArapAragAH // 24 yo na pUrayituM zakyo lobhaH prAptyA kuruudvh| / na teSAM bhidyate vRttaM yatpurA sAdhubhiH kRtam / nityaM gambhIratoyAbhirApagAbhirivodadhiH / na trAsino na capalA na raudrAH satpathe sthitaaH||25 na prahRSyati lAbhairyo yazca kAmaina tRpyati // 12 / te sevyAH sAdhubhirnityaM yeSvahiMsA pratiSThitA / yo na devairna gandharvairnAsurairna mahoragaiH / / kAmakrodhavyapetA ye nirmamA nirahaMkRtAH / jJAyate nRpa tattvena sarvairbhUtagaNaistathA / suvratAH sthiramaryAdAstAnupAssva ca pRccha ca // 26 sa lobhaH saha mohena vijetavyo jitAtmanA // 13 na gavArtha yazotha vA dharmasteSAM yudhiSThira / dambho drohazca nindA ca paizunyaM mtsrstthaa|| avazyakArya ityeva zarIrasya kriyAstathA // 27 bhavantyetAni kauravya lubdhAnAmakRtAtmanAm // 14 na bhayaM krodhacApalyaM na zokasteSu vidyate / sumahAntyapi zAstrANi dhArayanti bahuzrutAH / na dharmadhvajinazcaiva na guhyaM kiMcidAsthitAH // 28 chettAraH saMzayAnAM ca klizyantIhAlpabuddhayaH // 15 yeSvalobhastathAmoho ye ca satyArjave ratAH / dveSakrodhaprasaktAzca ziSTAcArabahiSkRtAH / teSu kaunteya rajyethA yeSvatandrIkRtaM manaH // 29 antaHkSurA vAGmadhurAH kUpAzchannAstRNairiva / ye na hRSyanti lAbheSu nAlAbheSu vyathanti ca / dharmavaitaMsikAH kSudrA muSNanti dhvajino jagat // 16 nirmamA nirahaMkArAH sattvasthAH samadarzinaH // 30 kurvate ca bahUnmArgAstAMstAnhetubalAzritAH / lAbhAlAbhau sukhaduHkhe ca tAta sarva mArga vilumpanti lobhAjJAneSu niSThitAH // 17 __ priyApriye maraNaM jIvitaM c| dharmasyAhriyamANasya lobhagrastairdurAtmabhiH / samAni yeSAM sthiravikramANAM yA yA vikriyate saMsthA tataH sAbhiprapadyate // 18 buddhAtmanAM sattvamavasthitAnAm // 31 darpaH krodho madaH svapno harSaH shoko'timaanitaa| sukhapriyaistAnsumahApratApAtata eva hi kauravya dRzyante lubdhabuddhiSu / nyatto'pramattazca samarthayethAH / etAnaziSTAnbudhyasva nityaM lobhasamanvitAn // 19 daivAtsarve guNavanto bhavanti ziSTAMstu paripRcchethA yAnvakSyAmi zucivratAn / zubhAzubhA vAkpralApA yathaiva // 32 yeSu vRttibhayaM nAsti paralokabhayaM na ca / 20 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nAmiSeSu prasaGgo'sti na priyeSvapriyeSu c|| dvipaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 152 // ziSTAcAraH priyo yeSu damo yeSu pratiSThitaH // 21 153 sukhaM duHkhaM paraM yeSAM satyaM yeSAM parAyaNam / yudhiSThira uvAca / dAtAro na gRhItAro dayAvantastathaiva ca / / 22 anarthAnAmadhiSTAnamukto lobhaH pitAmaha / pitRdevAtitheyAzca nityodyuktAstathaiva ca / ajJAnamapi vai tAta zrotumicchAmi tattvataH // 1 sarvopakAriNo dhIrAH sarvadharmAnupAlakAH // 23 __bhISma uvAca / sarvabhUtahitAzcaiva sarvadeyAzca bhArata / karoti pApaM yo'jJAnAnnAtmano vetti ca kSamam / - 2199 - Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 153. 2] mahAbhArate [12. 154. 14 pradveSTi sAdhuvRttAMzca sa lokasyaiti vAcyatAm // 2 ajJAnAnnirayaM yAti tathAjJAnena durgatim / yudhiSThira uvAca / ajJAnAtlezamApnoti tathApatsu nimajjati // 3 svAdhyAyakRtayatnasya brAhmaNasya pitAmaha / yudhiSThira uvAca / dharmakAmasya dharmAtmankiM nu zreya ihocyate // 1 ajJAnasya pravRttiM ca sthAnaM vRddhi kSayodayau / bahudhAdarzane loke zreyo yadiha mnyse| . mUlaM yogaM gatiM kAlaM kAraNaM hetumeva ca // 4 asmilloke pare caiva tanme brUhi pitAmaha // 2 zrotumicchAmi tattvena yathAvadiha pArthiva / mahAnayaM dharmapatho bahuzAkhazca bhArata / ajJAnaprabhavaM hIdaM yahuHkhamupalabhyate // 5 kiM svideveha dharmANAmanuSTheyatamaM matam // 3 dharmasya mahato rAjanbahuzAkhasya tattvataH / bhISma uvaac| yanmUlaM paramaM tAta tatsarvaM brahmatandritaH // .4 rAgo dveSastathA moho harSaH shoko'bhimaanitaa| bhISma uvAca / kAmaH krodhazca darpazca tandrIrAlasyameva ca // 6 hanta te kathayiSyAmi yena zreyaH prapatsyase / icchA dveSastathA tApaH paravRddhathupatApitA / pItvAmRtamiva prAjJo jJAnatRpto bhaviSyasi // 5 ajJAnametannirdiSTaM pApAnAM caiva yAH kriyAH // 7 dharmasya vidhayo naike te te proktA maharSibhiH / etayA yA pravRttizca vRddhyAdInyAMzca pRcchasi / svaM svaM vijJAnamAzritya damasteSAM parAyaNam // 6 vistareNa mahAbAho zRNu tacca vizAM pate // 8 damaM niHzreyasaM prAhuddhA nizcayadarzinaH / ubhAvetau samaphalau samadoSau ca bhArata / brAhmaNasya vizeSeNa damo dharmaH sanAtanaH // 7 ajJAnaM cAtilobhazcApyekaM jAnIhi pArthiva // 9 nAdAntasya kriyAsiddhiryathAvadupalabhyate / lobhaprabhavamajJAnaM vRddhaM bhUyaH pravardhate / damo dAnaM tathA yajJAnadhItaM cAtivartate // 8 sthAne sthAnaM kSaye jhaiNyamupaiti vividhAM gtim||10 damastejo vardhayati pavitraM ca damaH param / mUlaM lobhasya mahataH kAlAtmagatireva ca / vipApmA tejasA yuktaH puruSo vindate mahat // 9 chinne'cchinne tathA lobhe kAraNaM kAla eva hi // 11 damena sadRzaM dharma nAnyaM lokeSu zuzruma / tasyAjJAnAttu lobho hi lobhAdajJAnameva c| damo hi paramo loke prazastaH sarmadharmiNAm // 10 sarve doSAstathA lobhAttasmAllomaM vivarjayet // 12 pretya cApi manuSyendra paramaM vindate sukham / janako yuvanAzvazca vRSAdarbhiH prasenajit / damena hi samAyukto mahAntaM dharmamanute // 11 lobhakSayAdivaM prAptAstathaivAnye janAdhipAH // 13 sukhaM dAntaH prasvapiti sukhaM ca pratibudhyate / pratyakSaM tu kuruzreSTha tyaja lobhamihAtmanA / sukhaM paryeti lokAMzca manazcAsya prasIdati // 12 tyaktvA lobhaM sukhaM loke pretya caanucrissysi||14 adAntaH puruSaH klezamabhIkSNaM pratipadyate / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi anarthAMzca bahUnanyAnprasRjatyAtmadoSajAn // 13 tripaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 153 // AzrameSu caturbAhurdamamevottamaM vratam / -2200 Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 154. 14] zAntiparva [12. 155.3 -- - tasya liGgAni vakSyAmi yeSAM samudayo damaH // 14 lokAstejomayAstasya kalpante zAzvatIH smaaH||29 kSamA dhRtirahiMsA ca samatA satyamArjavam / saMnyasya sarvakarmANi saMnyasya vidhivattapaH / indriyAvajayo dAkSyaM mArdavaM hIracApalam // 15 saMnyasya vividhA vidyAH sarvaM saMnyasya caiva h||30 akArpaNyamasaMrambhaH saMtoSaH priyavAditA / kAmeSu cApyanAvRttaH prasannAtmAtmavicchuciH / avivitsAnasUyA cApyeSAM samudayo damaH // 16 prApyeha loke satkAra svarga samabhipadyate // 31 gurupUjA ca kauravya dayA bhUteSvapaizunam / yacca paitAmahaM sthAnaM brahmarAzisamudbhavam / janavAdo'mRSAvAdaH stutinindAvivarjanam // 17 guhAyAM pihitaM nityaM taddamenAbhipadyate // 32 kAmaH krodhazca lobhazca darpaH stambho vikatthanam / jJAnArAmasya buddhasya sarvabhUtAvirodhinaH / moha IvimAnazcetyetaddAnto na sevate // 18 nAvRttibhayamastIha paraloke bhayaM kutaH // 33 anindito hyakAmAtmAthAlpeccho'thAnasUyakaH / eka eva dame doSo dvitIyo nopapadyate / samudrakalpaH sa naro na kadAcana pUryate / / 19 yadenaM kSamayA yuktamazaktaM manyate janaH // 34 ahaM tvayi mama tvaM ca mayi te teSu cApyaham / etasya tu mahAprAjJa doSasya sumahAnguNaH / pUrvasaMbandhisaMyogAnnaitaddAnto niSevate // 20 kSamAyAM vipulA lokAH sulabhA hi sahiSNunA // sarvA grAmyAstathAraNyA yAzca loke prvRttyH| dAntasya kimaraNyena tathAdAntasya bhArata / nindAM caiva prazaMsAM ca yo nAzrayati mucyate // 21 / yatraiva hi vasedAntastadaraNyaM sa AzramaH // 36 maitro'tha zIlasaMpannaH susahAyaparazca yaH / vaizaMpAyana uvaac| muktazca vividhaiH saGgaistasya pretya mahatphalam // 22 etadbhISmasya vacanaM zrutvA rAjA yudhiSThiraH / suvRttaH zIlasaMpannaH prsnnaatmaatmvidbudhH|| amRteneva saMtRptaH prahRSTaH samapadyata // 37 prApyeha loke satkAraM sugati pratipadyate // 23 punazca paripapraccha bhISmaM dharmabhRtAM varam / karma yacchubhameveha sadbhirAcaritaM ca yat / tapaH prati sa covAca tasmai sarva kurUdvaha // 38 tadeva jJAnayuktasya munedharmo na hIyate // 24 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi niSkramya vanamAsthAya jJAnayukto jitendriyaH / catuHpaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 154 // kAlAkAGkSI carannevaM brahmabhUyAya kalpate // 25 abhayaM yasya bhUtebhyo bhUtAnAmabhayaM yataH / bhISma uvaac| tasya dehAdvimuktasya bhayaM nAsti kutazcana // 26 / sarvametattapomUlaM kavayaH paricakSate / avAcinoti karmANi na ca saMpracinoti ha / na hyataptatapA mUDhaH kriyAphalamavApyate // 1 samaH sarveSu bhUteSu maitrAyaNagatizcaret // 27 prajApatiridaM sarvaM tapasaivAsRjatprabhuH / zakunInAmivAkAze jale vAricarasya vaa| tathaiva vedAnRSayastapasA pratipedire // 2 yathA gatirna dRzyeta tathA tasya na saMzayaH // 28 / tapaso hyAnupUryeNa phalamUlAnilAzanAH / gRhAnutsRjya yo rAjanmokSamevAbhipadyate / trIllokAMstapasA siddhAH pazyanti susmaahitaaH||3 ma.bhA. 276 -2201 - Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 155. 4] mahAbhArate [ 12. 156. 18 auSadhAnyagadAdIni tisro vidyAzca sNskRtaaH|| avikAritamaM satyaM sarvavarNeSu bhArata // 3 tapasaiva hi sidhyanti tapo mUlaM hi sAdhanam // 4 satyaM satsu sadA dharmaH satyaM dharmaH sanAtanaH / yadurApaM durAmnAyaM durAdharSaM durutsaham / satyameva namasyeta satyaM hi paramA gatiH // 4 sarva tattapasA zakyaM tapo hi duratikramam // 5 satyaM dharmastapo yogaH satyaM brahma sanAtanam / surApo'saMmatAdAyI bhrUNahA gurutalpagaH / satyaM yajJaH paraH proktaH satye sarva pratiSThitam // 5 tapasaiva sutaptena naraH pApAdvimucyate // 6 AcArAniha satyasya yathAvadanupUrvazaH / tapaso bahurUpasya taistaiAraiH pravartataH / lakSaNaM ca pravakSyAmi satyasyeha yathAkramam // 6 . nivRttyA vartamAnasya tapo nAnazanAtparam // 7 prApyate ha yathA satyaM tacca zrotuM tvamarhasi / ahiMsA satyavacanaM dAnamindriyanigrahaH / satyaM trayodazavidhaM sarvalokeSa bhArata // 7 etebhyo hi mahArAja tapo nAnazanAtparam // 8 satyaM ca samatA caiva damazcaiva na saMzayaH / . . na duSkarataraM dAnAnnAtimAtaramAzramaH / amAtsaryaM kSamA caiva hrIstitikSAnasUyatA // 8 traividyebhyaH paraM nAsti saMnyAsaH paramaM tapaH // 9 tyAgo dhyAnamathAryatvaM dhRtizca satataM sthirA / indriyANIha rakSanti dhanadhAnyAbhiguptaye / ahiMsA caiva rAjendra satyAkArAstrayodaza // 9 tasmAdarthe ca dharme ca tapo nAnazanAtparam // 10 satyaM nAmAvyayaM nityamavikAri tathaiva c| . RSayaH pitaro devA manuSyA mRgasattamAH / / sarvadharmAviruddhaM ca yogenaitadavApyate // 10 . yAni cAnyAni bhUtAni sthAvarANi carANi ca // 11 AtmanISTe tathAniSTe ripau ca samatA tathA / tapaHparAyaNAH sarve sidhyanti tapasA ca te|| icchAdveSakSayaM prApya kAmakrodhakSayaM tathA // 11 ityevaM tapasA devA mahattvaM cApyavApnuvan // 12 damo nAnyaspRhA nityaM dhairya gAmbhIryameva ca / imAnISTavibhAgAni phalAni tapasA sadA / abhayaM krodhazamanaM jJAnenaitadavApyate // 12 tapasA zakyate prAptuM devatvamapi nizcayAt // 13 amAtsarya budhAH prAhurdAnaM dharme ca saMyamam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi avasthitena nityaM ca satyenAmatsarI bhavet // 13 paJcapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 155 // akSamAyAH kSamAyAzca priyANIhApriyANi ca / kSamate sarvataH sAdhuH sAdhvApnoti ca satyavAn // 14 yudhiSThira uvAca / kalyANaM kurute gADhaM hrImAnna zlAghate kvacit / satyaM dharme prazaMsanti viprarSipitRdevatAH / prazAntavAGamanA nityaM hrIstu dharmAdavApyate // 15 satyamicchAmyahaM zrotuM tanme brUhi pitAmaha // 1 dharmArthahetoH kSamate titikSA kSAntirucyate / satyaM kiMlakSaNaM rAjankathaM vA tadavApyate / lokasaMgrahaNArthaM tu sA tu dhairyeNa labhyate // 16 satyaM prApya bhavetkiM ca kathaM caiva taducyate // 2 tyAgaH snehasya yastyAgo viSayANAM tathaiva c| bhISma uvAca / rAgadveSaprahINasya tyAgo bhavati nAnyathA // 17 cAturvarNyasya dharmANAM saMkaro na prshsyte| / AryatA nAma bhUtAnAM yaH karoti prayatnataH / -2202 - Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 156. 18] zAntiparva [12. 157. 18 zubhaM karma nirAkAro vItarAgatvameva ca // 18 ete pramattaM puruSamapramattA nudanti hi / dhRtirnAma sukhe duHkhe yathA nApnoti vikriyAm / vRkA iva vilumpanti dRSTvaiva puruSatarAn // 4 tAM bhajeta sadA prAjJo ya icchedbhUtimAtmanaH // 19 ebhyaH pravartate duHkhamebhyaH pApaM pravartate / sarvathA kSamiNA bhAvyaM tathA satyapareNa ca / iti mo vijAnIyAtsatataM bharatarSabha // 5 vItaharSabhayakrodho dhRtimApnoti paNDitaH // 20 / eteSAmudayaM sthAnaM kSayaM ca puruSottama / adrohaH sarvabhUteSu karmaNA manasA giraa| hanta te vartayiSyAmi tanme nigadataH zRNu // 6 anugrahazca dAnaM ca satAM dharmaH sanAtanaH // 21 lobhAkrodhaH prabhavati prdossairudiiryte| ete trayodazAkArAH pRthaksatyaikalakSaNAH / / kSamayA tiSThate rAjazrImAMzca vinivartate // 7 bhajante satyameveha bRMhayanti ca bhArata // 22 saMkalpAjjAyate kAmaH sevyamAno vivardhate / nAntaH zakyo guNAnAM hi vaktuM satyasya bhArata / avadyadarzanAdyeti tattvajJAnAJca dhImatAm // 8 ataH satyaM prazaMsanti viprAH sapitRdevatAH // 23 viruddhAni hi zAstrANi pazyantIhAlpabuddhayaH / nAsti satyAtparo dharmo nAnRtAtpAtakaM param / / vivitsA jAyate tatra tattvajJAnAnnivartate // 9 sthitirhi satyaM dharmasya tasmAtsatyaM na lopayet // 24 prIte zokaH prabhavati viyogAttasya dehinaH / upaiti satyAhAnaM hi tathA yajJAH sdkssinnaaH| yadA nirarthakaM vetti tadA sadyaH praNazyati // 10 vratAgnihotraM vedAzca ye cAnye dhrmnishcyaaH||25 parAsutA krodhalobhAdabhyAsAcca pravartate / azvamedhasahasraM ca satyaM ca tulayA dhRtam / dayayA sarvabhUtAnAM nirvedAtsA nivartate // 11 azvamedhasahasrAddhi satyamevAtiricyate // 26 sattvatyAgAttu mAtsaryamahitAni ca sevate / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi etattu kSIyate tAta sAdhUnAmupasevanAt // 12 SaTpaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 156 // kulAjjJAnAttathaizvaryAnmado bhavati dehinAm / ebhireva tu vijJAtairmadaH sadyaH praNazyati // 13 IrSyA kAmAtprabhavati saMgharSAccaiva bhArata / yudhiSThira uvAca / itareSAM tu mAnAM prajJayA sA praNazyati // 14 yataH prabhavati krodhaH kAmazca bharatarSabha / vibhramAllokabAhyAnAM dveSyairvAkyairasaMgataiH / zokamohau vivitsA ca parAsutvaM tathA mdH||1 kutsA saMjAyate rAjannupekSAbhiH prazAmyati // 15 lobho mAtsaryabhIp ca kutsAsUyA kRpA tathA / pratikartumazakyAya balasthAyApakAriNe / etatsarvaM mahAprAjJa yAthAtathyena me vada // 2 asUyA jAyate tIvrA kAruNyAdvinivartate // 16 kRpaNAnsatataM dRSTvA tataH saMjAyate kRpA / bhISma uvAca / dharmaniSThAM yadA veti tadA zAmyati sA kRpA // 17 trayodazaite'tibalAH zatravaH prANinAM smRtAH / etAnyeva jitAnyAhuH prazamAJca trayodaza / upAsate mahArAja samastAH puruSAniha // 3 | ete hi dhArtarASTrANAM sarve doSAstrayodaza / -2203 - Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 157. 18] mahAbhArate [12. 159. 12 tvayA sarvAtmanA nityaM vijitA jeSyase ca taan||18 eSa te bharatazreSTha nRzaMsaH parikIrtitaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sadA vivarjanIyo vai puruSeNa bubhUSatA // 13 saptapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 157 // iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi 158 aSTapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 158 // yudhiSThira uvAca / AnRzaMsyaM vijAnAmi darzanena satAM sdaa| bhISma uvAca / nRzaMsAnna vijAnAmi teSAM karma ca bhArata // 1 - kRtArtho yakSyamANazca sarvavedAntagazca yH| . kaNTakAnkUpamagniM ca varjayanti yathA narAH / / AcAryapitRbhAryAthaM svAdhyAyArthamathApi vA // 1 tathA nRzaMsakarmANaM varjayanti narA naram // 2 ete vai sAdhavo dRSTA brAhmaNA dhrmbhikssvH| nRzaMso hyadhamo nityaM pretya ceha ca bhArata / azvebhyo deyametebhyo dAnaM vidyAvizeSataH // 2 tasmAdbhavIhi kauravya tasya dharmavinizcayam // 3 anyatra dakSiNA yA tu deyA bharatasattama / bhISma uvAca / anyebhyo hi bahirvedyAM nAkRtAnnaM vidhIyate // spRhAsyAntarhitA caiva viditArthA ca krmnnaa|| sarvaratnAni rAjA ca yathArha pratipAdayet / AkroSTA kruzyate caiva bandhitA badhyate ca yaH // 4 / brAhmaNAzcaiva yajJAzca sahAnnAH sahadakSiNAH // 4 dattAnukIrtirviSamaH kSudro naikRtikaH shtthH| yasya traivArSikaM bhaktaM paryAptaM bhRtyavRttaye / / asaMbhogI ca mAnI ca tathA saGgI vikatthanaH // 5 adhikaM vApi vidyeta sa somaM pAtumarhati // 5 sarvAtizaGkI paruSo bAlizaH kRpaNastathA / yajJazcetpratividdhaH syAdaGgenaikena yajvanaH / vargaprazaMsI satatamAzramadveSasaMkarI // 6 brAhmaNasya vizeSeNa dhArmike sati rAjani // 6 hiMsAvihArI satatamavizeSaguNAguNaH / yo vaizyaH syAdvahupazu nakraturasomapaH / bahvalIko manasvI ca lubdho'tyarthaM nRzaMsakRt // 7 kuTumbAttasya tadrvyaM yajJArthaM pArthivo haret // 7 dharmazIlaM guNopetaM pApa ityavagacchati / AharedvezmataH kiMcitkAmaM zUdrasya dravyataH / AtmazIlAnumAnena na vizvasiti kasyacit // 8 / na hi vezmani zUdrasya kazcidasti parigrahaH // 8 pareSAM yatra doSaH syAttadguhyaM saMprakAzayet / yo'nAhitAgniH zatagurayajvA ca sahasraguH / samAneSveva doSeSu vRttyarthamupaghAtayet // 9 tayorapi kuTumbAbhyAmAharedavicArayan // 9 tathopakAriNaM caiva manyate vazcitaM param / adAtRbhyo harennityaM vyAkhyApya nRpatiH prbho| dattvApi ca dhanaM kAle saMtapatyupakAriNe // 10 tathA hyAcarato dharmo nRpateH syAdathAkhilaH // 10 bhakSyaM bhojyamatho lehyaM yaccAnyatsAdhu bhojanam / tathaiva saptame bhakte bhaktAni SaDanaznatA / prekSamANeSu yo'znIyAnnRzaMsa iti taM viduH // 11 azvastanavidhAnena hartavyaM hInakarmaNaH / brAhmaNebhyaH pradAyAgraM yaH suhRdbhiH sahAbhute / khalAkSetrAttathAgArAdyato vApyupapadyate // 11 sa pretya labhate svargamiha cAnantyamaznute // 12 / AkhyAtavyaM nRpasyaitatpRcchato'pRcchato'pi vaa| -2204 - Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 159. 12] zAntiparva [ 12. 159. 38 na tasmai dhArayedaNDaM rAjA dharmeNa dharmavit // 12 / anAryAM zayane bibhradujjhanbibhrazca yo dvijAm / kSatriyasya hi bAlizyAbrAhmaNaH klizyate kssudhaa| abrAhmaNo manyamAnastRNeSvAsIta pRSThataH / zrutazIle samAjJAya vRttimasya prakalpayet / tathA sa zudhyate rAjazRNu cAtra vaco mama // 26 athainaM parirakSeta pitA putramivaurasam // 13 yadekarAtreNa karoti pApaM iSTiM vaizvAnarI nityaM nirvapedabdaparyaye / kRSNaM varNa brAhmaNaH sevamAnaH / avikalpaH purAdharmo dharmavAdaistu kevalam // 14 sthAnAsanAbhyAM vicarantratI saMvizvaistu devaiH sAdhyaizca brAhmaNaizca maharSibhiH / stribhivaSaiH zamayedAtmapApam // 27 Apatsu maraNAdbhItairliGgapratinidhiH kRtaH // 15 na narmayuktaM vacanaM hinasti prabhuH prathamakalpasya yo'nukalpena vrtte| . ___ na strISu rAjanna vivAhakAle / na sAMparAyikaM tasya durmatervidyate phalam // 16 na gurvarthe nAtmano jIvitArthe na brAhmaNAnvedayeta kazcidrAjani mAnavaH / pazcAnRtAnyAhurapAtakAni // 28 avIryo vedanAdvidyAtsuvIryo vIryavattaram / / 17 zraddadhAnaH zubhAM vidyAM hInAdapi samAcaret / tasmAdrAjJA sadA tejo duHsahaM brahmavAdinAm / / suvarNamapi cAmedhyAdAdadIteti dhAraNA // 29 mantA zAstA vidhAtA ca brAhmaNo deva ucyate / strIratnaM duSkulAcApi viSAdapyamRtaM pibet / tasminnAkuzalaM brayAnna zuktAmIrayedgiram // 18 aduSTA hi striyo ratnamApa ityeva dharmataH // 30 kSatriyo bAhuvIryeNa taratyApadamAtmanaH / gobrAhmaNahitArthaM ca varNAnAM saMkareSu ca / dhanena vaizyaH zUdrazca matraiomaizca vai dvijaH // 19 gRhNIyAttu dhanurvaizyaH paritrANAya cAtmanaH // 31 na vai kanyA na yuvati matro na ca bAlizaH / surApAnaM brahmahatyA gurutalpamathApi vaa| pariveSTAgnihotrasya bhavennAsaMskRtastathA / anirdezyAni manyante prANAntAnIti dhAraNA // 32 narake nipatantyete juhvAnAH sa ca yasya tat // 20 suvarNaharaNaM stainyaM viprAsaGgazca pAtakam / prAjApatyamadattvAzvamagyAdheyasya dakSiNAm / viharanmadyapAnaM cApyagamyAgamanaM tathA // 33 anAhitAgniriti sa procyate dharmadarzibhiH // 21 patitaiH saMprayogAcca brAhmaNairyonitastathA / puNyAnyanyAni kurvIta zraddadhAno jitendriyH|| acireNa mahArAja tAdRzo vai bhavatyuta // 34 anAptadakSiNairyajJairna yajeta kathaMcana // 22 saMvatsareNa patati patitena sahAcaran / prajAH pazRMzca svarga ca hanti yajJo hyadakSiNaH / yAjanAdhyApanAdyaunAnna tu yAnAsanAzanAt // 35 indriyANi yazaH kIrtimAyuzcAsyopakRntati // 23 etAni ca tato'nyAni nirdezyAnIti dhaarnnaa| udakyA hyAsate ye ca ye ca kecidanagnayaH / / nirdezyakena vidhinA kAlenAvyasanI bhavet // 36 phulaM cAzrotriyaM yeSAM sarve te zadradharmiNaH // 24 annaM tiryaka hotavyaM pretakarmaNyapAtite / udapAnodake grAme brAhmaNo vRSalIpatiH / triSu tveteSu pUrveSu na kurvIta vicAraNAm // 37 uSitvA dvAdaza samAH zUdrakarmeha gacchati // 25 / amAtyAnvA gurUnvApi jahyAddharmeNa dhArmikaH / -2205 - Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 159. 38] mahAbhArate [12. 159. 64 prAyazcittamakurvANai tai rarhati saMvidam / / 38 / Urca tribhyo'tha varSebhyo yajetAgniSTutA param / adharmakArI dharmeNa tapasA hanti kilbiSam / RSabhaikasahasraM gA dattvA zubhamavApnuyAt // 51 bruvanstena iti stenaM tAvatprApnoti kilbiSam / vaizyaM hatvA tu varSe dve RSabhaikazatAzca gAH / astenaM stena ityuktvA dviguNaM pApamApnuyAt // 39 zUdraM hatvAbdamebaikamRSabhaikAdazAzva gAH // 52 tribhAgaM brahmahatyAyAH kanyA prApnoti dussytii| zvabarbarakharAnhatvA zaudrameva vrataM caret / yastu dUSayitA tasyAH zevaM prApnoti kilbissm||40 mArjAracASamaNDUkAnkAkaM bhAsaM ca mUSakam // 53 brAhmaNAyAvagUryeha spRSTvA gurutaraM bhavet / uktaH pazusamo dharmo rAjanprANinipAtanAt / varSANAM hi zataM pApaH pratiSThAM nAdhigacchati // 41 prAyazcittAnyathAnyAni pravakSyAmyanupUrvazaH / / 54 sahasraM tveva varSANAM nipAtya narake vaset / talpe cAnyasya caurye ca pRthaksaMvatsaraM caret / tasmAnnaivAvagUryAddhi naiva jAtu nipAtayet // 42 trINi zrotriyabhAryAyAM paradAre tu dve smRte // 55 zoNitaM yAvataH pAsUnsaMgRhNIyAhijakSatAt / kAle caturthe bhuJjAno brahmacArI vratI bhavet / tAvatIH sa sabhA rAjannarake parivartate // 43 sthAnAsanAbhyAM viharetrirahno'bhyudiyAdapaH / bhrUNahAvamadhye tu zudhyate zastrapAtitaH / evameva nirAcAnto yazcAgnInapavidhyati // 56 AtmAnaM juhuyAdvahnau samiddhe tena zudhyati // 44 tyajatyakAraNe yazca pitaraM mAtaraM tathA / surApo vAruNImuSNAM pItvA pApAdvimucyate / patitaH syAtsa kauravya tathA dharmeSu nizcayaH // 57 tayA sa kAye nirdagdhe mRtyunA pretya zudhyati / grAsAcchAdanamatyarthaM dadyAditi nidarzanam / lokAMzca labhate vipro nAnyathA labhate hi sH||45 bhAryAyAM vyabhicAriNyAM niruddhAyAM vishesstH| gurutalpamadhiSThAya durAtmA paapcetnH| yatpuMsAM paradAreSu taccainAM cArayedratam // 58 sUmI jvalantImAzliSya mRtyunA sa vizudhyati // 46 zreyAMsaM zayane hitvA yA pApIyAMsamRcchati / atha vA ziznavRSaNAvAdAyAJjalinA svayam / zvabhistAM khAdayedrAjA saMsthAne bahusaMvRte // 59 nairRtI dizamAsthAya nipatetsa tvajihmagaH // 47 pumAMsaM bandhayetprAjJaH zayane tapta Ayase / brAhmaNArthe'pi vA prANAnsaMtyajettena zudhyati / apyAdadhIta dArUNi tatra dahyeta pApakRt // 60 azvamedhena vApISvA gomedhenApi vA punaH / eSa daNDo mahArAja strINAM bhartRvyatikrame / agniSTomena vA samyagiha pretya ca pUyate // 48 saMvatsarAbhizastasya duSTasya dviguNo bhavet // 61 tathaiva dvAdaza samAH kapAlI brahmahA bhavet / dve tasya trINi varSANi catvAri sahasevinaH / brahmacArI bhavedbhakSaM svakarmodAharanmuniH // 49 kucaraH paJca varSANi caredrekSaM munivrataH // 62 evaM vA tapasA yukto brahmahA savanI bhavet / parivittiH parivettA yayA ca parividyate / evaM vA garbhamajJAtA cAtreyIM yo'bhigcchti|| pANigrAhazca dharmeNa sarva te patitAH smRtAH // 63 dviguNA brahmahatyA vai AtreyIvyasane bhavet / / 50 careyuH sarva evaite vIrahA yagataM caret / surApo niyatAhAro brahmacArI kssmaacrH| cAndrAyaNaM carenmAsaM kRcchre vA pApazuddhaye // 66 -2206 - Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 159. 65 ] zAntiparva [12. 160. 19 parivettA prayaccheta parivittAya tAM snuSAm / ekaH khaDgadharo vIraH samarthaH pratibAdhitum // 4 jyeSThena tvabhyanujJAto yavIyAnpratyanantaram / atra me saMzayazcaiva kautuhalamatIva ca / enaso mokSamApnoti sA ca tau caiva dharmataH // 65 kiM svitpraharaNaM zreSThaM sarvayuddheSu pArthiva // 5 amAnuSISu govarjamanAvRSTina duSyati / kathaM cotpAditaH khaDgaH kasyArthAya ca kena vA / adhiSThAtAramattAraM pazUnAM puruSa viduH // 66 pUrvAcAyaM ca khaDgasya prabrUhi prapitAmaha // 6 paridhAyordhvavAlaM tu pAtramAdAya mRnmayam / tasya tadvacanaM zrutvA mAdrIputrasya dhImataH / caretsapta gRhAnbhaikSaM svakarma parikIrtayan // 67 sarvakauzalasaMyuktaM sUkSmacitrArthavacchubham // 7 tatraiva labdhabhojI syAhAdazAhAtsa zudhyati / / tatastasyottaraM vAkyaM svaravarNopapAditam / caretsaMvatsaraM cApi tadrutaM yannirAkRti // 68. zikSAnyAyopasaMpannaM droNaziSyAya pRcchate // 8 bhavettu mAnuSeSvevaM prAyazcittamanuttamam / uvAca sarvadharmajJo dhanurvedasya pAragaH / dAnaM vAdAnasakteSu sarvameva prakalpayet zaratalpagato bhISmo nakulAya mahAtmane // 9 anAstikeSu gomAtraM prANamekaM pracakSate // 69 tattvaM zRNuSva mAdreya yadetatparipRcchasi / zvavarAhamanuSyANAM kukkuTasya kharasya ca / prabodhito'smi bhavatA dhAtumAniva parvataH // 10 mAMsaM mUtrapurISaM ca prAzya saMskAramarhati // 70 salilaikArNavaM tAta purA sarvamabhUdidam / brAhmaNasya surApasya gandhamAghrAya somapaH / niSprakampamanAkAzamanirdezyamahItalam // 11 aparUyahaM pibeduSNArUyahamuSNaM payaH pibet / tamaHsaMvRtamasparzamatigambhIradarzanam / vyahamuSNaM ghRtaM pItvA vAyubhakSo bhavezyaham // 71 niHzabda cAprameyaM ca tatra jajJe pitAmahaH // 12 evametatsamuddiSTaM prAyazcittaM sanAtanam / so'sRjadvAyumagniM ca bhAskaraM cApi vIryavAn / brAhmaNasya vizeSeNa tattvajJAnena jAyate // 72 __ AkAzamasRjaccordhvamadho bhUmiM ca nairRtim // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nabhaH sacandratAraM ca nakSatrANi grahAMstathA / ekonaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 159 // saMvatsarAnahorAtrAnRtUnatha lavAnkSaNAn // 14 160 tataH zarIraM lokasthaM sthApayitvA pitAmahaH / vaizaMpAyana uvAca / janayAmAsa bhagavAnputrAnuttamatejasaH // 15 kathAntaramathAsAdya khaDgayuddhavizAradaH / marIcimRSimatriM ca pulastyaM pulahaM Rtum / nakulaH zaratalpasthamidamAha pitAmaham // 1 vasiSThAGgirasau cobhau rudraM ca prabhumIzvaram // 16 dhanuH praharaNaM zreSThamiti vAdaH pitAmaha / prAcetasastathA dakSaH kanyAH SaSTimajIjanat / matastu mama dharmajJa khaDga. eva susaMzitaH // 2 tA vai brahmarSayaH sarvAH prajArthaM pratipedire // 17 vizIrNa kArmuke rAjanprakSINeSu ca vAjiSu / tAbhyo vizvAni bhUtAni devAH pitRgaNAstathA / khaDnena zakyate yuddhe sAdhvAtmA parirakSitum // 3 gandharvApsarasazcaiva rakSAMsi vividhAni ca // 18 zarAsanadharAMzcaiva gadAzaktidharAMstathA / patatrimRgamInAzca plavaMgAzca mahoragAH / - 2207 - Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 160. 19 ] mahAbhArate [12. 160. 47 nAnAkRtibalAzcAnye jalakSitivicAriNaH // 19 / vidhinA kalpadRSTena yathoktenopapAditam // 33 audbhidAH svedajAzcaiva aNDajAzca jarAyujAH / RSibhiryajJapaTubhiryathAvatkarmakartRbhiH / jajJe tAta tathA sarvaM jagatsthAvarajaGgamam // 20 marudbhiH parisaMstINaM dIpyamAnaizca pAvakaiH // 34 bhUtasargamimaM kRtvA sarvalokapitAmahaH / kAzcanairyajJabhANDaizca bhrAjiSNubhiralaMkRtam / zAzvataM vedapaThitaM dharma ca yuyuje punaH // 21 vRtaM devagaNaizcaiva prababhau yajJamaNDalam // 35 tasmindharme sthitA devAH sahAcAryapurohitAH / tathA brahmarSibhizcaiva sadasyairupazobhitam / bhAdityA vasavo rudrAH sasAdhyA marudazvinaH / / 22 tatra ghoratamaM vRttamRSINAM me parizrutam // 36 bhRgvavyaGgirasaH siddhAH kAzyapazca tpodhnH| candramA vimalaM vyoma yathAbhyuditatArakam / vasiSThagautamAgastyAstathA nAradaparvatau // 23 vidAryAgni tathA bhUtamutthitaM zrUyate tataH // 37 RSayo vAlakhilyAzca prabhAsAH siktaastthaa| nIlotpalasavarNAbhaM tIkSNadaMSTra kRzodaram / ghRtAcAH somavAyavyA vaikhAnasamarIcipAH // 24 prAMzu durdarzanaM caivApyatitez2astathaiva ca // 38 akRSTAzcaiva haMsAzca Rssyo'thaagniyonijaaH| tasminnatpatamAne ca pracacAla vasuMdharA / vAnaprasthAH pRznayazca sthitA brahmAnuzAsane // 25 tatrormikalilAvartazcakSubhe ca mahArNavaH // 39 dAnavendrAstvatikramya tatpitAmahazAsanam / peturulkA mahotpAtAH zAkhAzca mumucurdvamAH / dharmasyApacayaM cakruH krodhalobhasamanvitAH // 26 aprasannA dizaH sarvAH pavanazcAzivo vvau| hiraNyakazipuzcaiva hiraNyAkSo virocanaH / muhurmuhuzca bhUtAni prAvyathanta bhayAttathA // 40 zambaro vipracittizca prahlAdo namucirbaliH // 27 tataH sutumulaM dRSTvA tadadbhutamupasthitam / ete cAnye ca bahavaH sagaNA daityadAnavAH / maharSisuragandharvAnuvAcedaM pitAmahaH // 41 dharmasetumatikramya remire'dharmanizcayAH // 28 mayaitaJcintitaM bhUtamasi maiSa vIryavAn / sarve sma tulyajAtIyA yathA devAstathA vayam / rakSaNArthAya lokasya vadhAya ca suradviSAm // 42 ityevaM hetumAsthAya spardhamAnAH surarSibhiH // 29 tatastadrUpamutsRjya babhau nistriMza eva saH / na priyaM nApyanukrozaM cakrubhUteSu bhArata / vimalastIkSNadhArazca kAlAntaka ivodyataH // 43 trInupAyAnatikramya daNDena rurudhuH prajAH / tatastaM zitikaNThAya rudrAyarSabhaketave / na jagmuH saMvidaM taizca drpaadsursttmaaH|| 30 brahmA dadAvasiM dIptamadharmaprativAraNam // 44 atha vai bhagavAnbrahmA brahmarSibhirupasthitaH / tataH sa bhagavAnrudro brahmarSigaNasaMstutaH / tadA himavataH pRSThe suramye padmatArake // 31 / / pragRhyAsimameyAtmA rUpamanyacakAra ha // 45 zatayojanavistAre maNimuktAcayAcite / caturbAhuH spRzanmUdma bhUsthito'pi nabhastalam / tasmingirivare putra puSpitadrumakAnane / UrdhvadRSTirmahAliGgo mukhAjvAlAH samutsRjana / tasthau sa vibudhazreSTho brahmA lokArthasiddhaye // 32 vikurvanbahudhA varNAnnIlapANDuralohitAn // 46 tato varSasahasrAnte vitAnamakarotprabhuH / bibhratkRSNAjinaM vAso hemapravaratArakam / -2208 - Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 160. 47] zAntiparva [ 12. 160.76 netraM caikaM lalATena bhAskarapratimaM mahat / raktArdravasanA zyAmA nArIva madavihvalA // 61 zuzubhAte ca vimale dve netre kRSNapiGgale // 47 sa rudro dAnavAnhatvA kRtvA dharmottaraM jagat / tato devo mahAdevaH zUlapANibhaMgAkSihA / raudraM rUpaM vihAyAzu cakre rUpaM zivaM zivaH // 62 saMpragRhya tu nistriMzaM kAlArkAnalasaMnibham // 48 tato maharSayaH sarve sarve devagaNAstathA / trikUTaM carma codyamya savidyutamivAmbudam / / . jayenAdbhutakalpena devadevamathArcayan // 63 cacAra vividhAnmArgAnmahAbalaparAkramaH / tataH sa bhagavAnrudro dAnavakSatajokSitam / vidhunvannasimAkAze dAnavAntacikIrpayA // 49 asiM dharmasya goptAraM dadau satkRtya viSNave // 64 tasya nAdaM vinadato mahAhAsaM ca muzcataH / viSNurmarIcaye prAdAnmarIcirbhagavAMzca tam / babhau pratibhayaM rUpaM tadA rudrasya bhArata // 50 maharSibhyo dadau khaDnamRSayo vAsavAya tu // 65 tadrUpadhAriNaM rudraM raudrakarma cikIrSavaH / mahendro lokapAlebhyo lokapAlAstu putrk| nizamya dAnavAH sarve hRSTAH samabhidudruvuH // 51 manave sUryaputrAya daduH khaDgaM suvistaram // 66 azmabhizcApyavarSanta pradIptaizca tatholmukaiH / UcuzcainaM tathaivAdyaM mAnuSANAM tvamIzvaraH / ghoraiH praharaNaizcAnyaiH zitadhArairayomukhaiH // 52 asinA dharmagarbheNa pAlayasva prajA iti // 67 tatastahAnavAnIkaM saMpraNetAramacyutam / dharmasetumatikrAntAH sUkSmasthUlArthakAraNAt / rudrakhaDgabalodbhUtaM pracacAla mumoha ca // 53 vibhajya daNDaM rakSyAH syurdharmato na yadRcchayA // 68 citraM zIghrataratvAcca carantamasidhAriNam / durvAcA nigraho daNDo hiraNyabahulastathA / tamekamasurAH sarve sahasramiti menire // 54 vyaGganaM ca zarIrasya vadho vAnalpakAraNAt // 69 chindanbhindabrujankRntandArayanpramathannapi / aseretAni rUpANi durvAcAdIni nirdizet / acaradaityasaMgheSu rudro'gniriva kakSagaH // 55 asereva pramANAni parimANavyatikramAt // 70 asivegaprarugNAste chinnabAhUruvakSasaH / adhisRjyAtha putraM svaM prajAnAmadhipaM tataH / saMprakRttottamAGgAzca peturuvA' mahAsurAH // 56 manuH prajAnAM rakSArtha kSupAya pradadAvasim // 71 apare dAnavA bhagnA rudraghAtAvapIDitAH / kSupAjjagrAha cekSvAkurikSvAkozca purUravAH / anyonyamabhinadanto dizaH saMpratipedire // 57 Ayuzca tasmAllebhe taM nahuSazca tato bhuvi // 72 bhUmi kecitpravivizuH parvatAnapare tathA / yayAtinahuSAccApi pUrustasmAJca labdhavAn / apare jagmurAkAzamapare'mbhaH samAvizan // 58 AmUrtarayasastasmAttato bhUmizayo nRpaH // 73 tasminmahati saMvRtte samare bhRshdaarunne| bharatazcApi dauHSantirlebhe bhUmizayAdasim / prabhI bhUmiH pratibhayA tadA rudhirakardamA // 59 tasmAcca lebhe dharmajJo rAjannaiDabiDastathA // 74 dAnavAnAM zarIraizca mahadbhiH zoNitokSitaiH / / tatazcaiDabiDAllebhe dhundhumAro janezvaraH / samAkIrNA mahAbAho zailairiva sakiMzukaiH // 60 / dhundhumArAcca kAmbojo mucukundstto'lbht||75 rudhireNa pariklinnA prababhau vasudhA tdaa| mucukundAnmaruttazca maruttAdapi raivataH / mA. 277 -2209 - Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 160.76] mahAbhArate [ 12. 161. 16 raivatAyuvanAzvazca yuvanAzvAttato raghuH // 76 dharme cArdhe ca kAme ca lokavRttiH samAhitA / ikSvAkuvaMzajastasmAddhariNAzvaH pratApavAn / teSAM garIyAnkatamo madhyamaH ko laghuzca kaH // 2 hariNAzvAdasi lebhe zunakaH zunakAdapi // 77 kasmiMzcAtmA niyantavyastrivargavijayAya vai| uzInaro vai dharmAtmA tasmAdbhojAH sayAdavAH / saMtuSTA naiSThikaM vAkyaM yathAvadvaktumarhatha // 3 yadubhyazca zibirlebhe zibezcApi pratardanaH // 78 tato'rthagatitattvajJaH prathamaM pratibhAnavAn / .. pratardanAdaSTakazca ruzadazvo'STakAdapi / jagAda viduro vAkyaM dharmazAstramanusmaran // .4 ruzadazvAdbharadvAjo droNastasmAtkRpastataH / bAhuzrutyaM tapastyAgaH zraddhA yajJakriyA kssmaa| tatastvaM bhrAtRbhiH sArdhaM paramAsimavAptavAn / / 79 bhAvazuddhirdayA satyaM saMyamazcAtmasaMpadaH // 5 kRttikAzcAsya nakSatramaseragnizca daivatam / etadevAbhipadyasva mA te bhUcalitaM manaH / / rohiNyo gotramasyAtha rudrazca gururuttamaH // 80 etanmUlau hi dharmArthAvetadekapadaM hitam // 6 aseraSTau ca nAmAni rahasyAni nibodha me| dharmeNaivarSayastIrNA dharme lokAH pratiSThitAH / pANDaveya sadA yAni kIrtayallabhate jayam // 81 dharmeNa devA divigA dharme cArthaH samAhitaH // 7 asirvizasanaH khaDgastIkSNavAM duraasdH| dharmo rAjanguNazreSTho madhyamo hyartha ucyate / zrIgarbho vijayazcaiva dharmapAlastathaiva ca // 82 kAmo yavIyAniti ca pravadanti manISiNaH / agryaH praharaNAnAM ca khaDgo mAdravatIsuta / tasmAddharmapradhAnena bhavitavyaM yatAtmanA / / 8 mahezvarapraNItazca purANe nizcayaM gataH // 83 samAptavacane tsminnrthshaastrvishaardH| pRthustUtpAdayAmAsa dhanurAdyamariMdama / pArtho vAkyArthatattvajJo jagau vAkyamatandritaH // 9 teneyaM pRthivI pUrva vainyena parirakSitA // 84 karmabhUmiriyaM rAjanniha vArtA prazasyate / tadetadAeM mAdreya pramANaM krtumrhsi| kRSivANijyagorakSyaM zilpAni vividhAni ca // 10 asezca pUjA kartavyA sadA yuddhavizAradaiH // 85 | artha ityeva sarveSAM karmaNAmavyatikramaH / ityeSa prathamaH kalpo vyAkhyAtaste suvistaraH / na Rte'rthena vartete dharmakAmAviti zrutiH // 11 aserutpattisaMsargo yathAvadbharatarSabha // 86 . vijayI hyarthavAndharmamArAdhayitumuttamam / sarvathaitadiha zrutvA khaDgasAdhanamuttamam / kAmaM ca carituM zakto duSprApamakRtAtmabhiH // 12 labhate puruSaH kIrti pretya cAnantyamaznute // 87 arthasyAvayavAvetau dharmakAmAviti zrutiH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi arthasiddhayA hi nirvRttAvubhAvetau bhaviSyataH // 13 SaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 160 // udbhUtArthaM hi puruSaM viziSTatarayonayaH / brahmANamiva bhUtAni satataM paryupAsate // 14 vaizaMpAyana uvAca / jaTAjinadharA dAntAH paGkadigdhA jitendriyaaH| ityuktavati bhISme tu tUSNIbhUte yudhiSThiraH / muNDA nistantavazvApi vasantyArthinaH pRthak // 15 papracchAvasaraM gatvA bhrAtRnvidurapaJcamAn // 1 / kASAyavasanAzcAnye zmazrulA hIsusaMvRtAH / -2210 - Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 161. 16] zAntiparva [12. 161. 40 vidvAMsazcaiva zAntAzca muktAH sarvaparigrahaiH // 16 vaNijaH karSakA gopAH kAravaH zilpinastathA / aArthinaH santi kecidapare svargakAGkSiNaH / daivakarmakRtazcaiva yuktAH kAmena karmasu // 31 kulapratyAgamAzcaike svaM svaM mArgamanuSThitAH // 17 samudraM cAvizantyanye narAH kAmena saMyutAH / AstikA nAstikAzcaiva niyatAH saMyame pare / kAmo hi vividhAkAraH sarva kAmena saMtatam // 32 aprajJAnaM tamobhUtaM prajJAnaM tu prakAzatA // 18 nAsti nAsInnAbhaviSyadbhUtaM kAmAtmakAtparam / bhRtyAnbhogairdviSo daNDairyo yojayati so'rthavAn / etatsAraM mahArAja dharmArthAvatra saMzritau // 33 etanmatimatAM zreSTha mataM mama yathAtatham / navanItaM yathA dadhnastathA kAmo'rthadharmataH / anayostu nibodha tvaM vacanaM vAkyakaNThayoH // 19 zreyastai ca piNyAkAddhRtaM zreya udazvitaH // 34 tato dharmArthakuzalau mAdrIputrAvanantaram / . zreyaH puNyaphalaM kASThAtkAmo dhrmaarthyorvrH|| nakulaH sahadevazca vAkyaM jagadatuH param // 20 puSpato madhviva rasaH kAmAtsaMjAyate sukham // 35 AsInazca zayAnazca vicarannapi ca sthitH|| sucAruveSAbhiralaMkRtAbhiarthayogaM dRDhaM kuryAdyogairuccAvacairapi // 21 madotkaTAbhiH priyavAdinIbhiH / asmiMstu vai susaMvRtte durlabhe paramapriye / ramasva yoSAbhirupetya kAmaM iha kAmAnavApnoti pratyakSaM nAtra saMzayaH // 22 kAmo hi rAjaMstarasAbhipAtI // 36 yo'rtho dharmeNa saMyukto dharmo yazcArthasaMyutaH / buddhirmamaiSA pariSatsthitasya madhvivAmRtasaMyuktaM tasmAdetau matAviha // 23 ___ mA bhUdvicArastava dharmaputra / anarthasya na kAmo'sti tathArtho'dharmiNaH kutaH / syAtsaMhitaM sadbhiraphalgusAraM tasmAdudvijate loko dharmArthAdyo bhisskRtH||24 __ sametya vAkyaM paramAnRzaMsyam // 37 tasmAddharmapradhAnena sAdhyo'rthaH saMyatAtmanA / dharmArthakAmAH samameva sevyA vizvasteSu ca bhUteSu kalpate sarva eva hi // 25 ___ yastvekasevI sa naro jghnyH| . dharma samAcaretpUrva tathArthaM dharmasaMyutam / dvayostu dakSaM pravadanti madhyaM tataH kAmaM caretpazcAsiddhArthasya hi tatphalam // 26 ___ sa uttamo yo niratastrivarge // 38 virematustu tadvAkyamuktvA tAvazvinoH sutau / prAjJaH suhRccandanasAralipto bhImasenastadA vAkyamidaM vaktuM pracakrame // 27 vicitrmaalyaabhrnnairupetH| nAkAmaH kAmayatyarthaM nAkAmo dharmamicchati / tato vacaH saMgrahavigraheNa nAkAmaH kAmayAno'sti tasmAtkAmo viziSyate // proktvA yavIyAnvirarAma bhImaH // 39 kAmena yuktA RSayastapasyeva samAhitAH / tato muhUrtAdatha dharmarAjo palAzaphalamUlAzA vAyubhakSAH susNytaaH|| 29 vAkyAni teSAmanucintya samyak / vedopavAdeSvapare yuktAH svAdhyAyapAragAH / uvAca vAcAvitathaM smayanvai zrAddhayajJakriyAyAM ca tathA dAnapratigrahe // 30 bahuzruto dharmabhRtAM variSThaH // 40 - 2211 - Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 161. 41] mahAbhArate [ 12. 162. 10 niHsaMzayaM nizcitadharmazAstrAH sucAruvarNAkSarazabdabhUSitAM sarve bhavanto viditprmaannaaH| ___ manonugAM nirdhatavAkyakaNTakAm / vijJAtukAmasya mameha vAkya nizamya tAM pArthiva pArthabhASitAM ___ muktaM yadvai naiSThikaM tacchrutaM me| giraM narendrAH prazazaMsureva te / iha tvavazyaM gadato mamApi punazca papraccha saridvarAsutaM __ vAkyaM nibodhdhvmnnybhaavaaH||41 tataH paraM dharmamahInasattvaH // 48 yo vai na pApo nirato na puNye iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nArthe na dharme manujo na kaame| ekaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 161||vimuktdossH samaloSTakAJcanaH sa mucyate duHkhasukhArthasiddheH // 42 yudhiSThira uvAca / bhUtAni jAtImaraNAnvitAni pitAmaha mahAprAjJa kurUNAM kIrtivardhana / jarAvikAraizca samanvitAni / praznaM kaMcitpravakSyAmi tanme vyAkhyAtumarhasi // 1 bhUyazca taistaiH pratibodhitAni kIdRzA mAnavA saumyAH kaiH prItiH paramA bhvet| mokSaM prazaMsanti na taM ca vidmaH // 43 AyatyAM ca tadAtve ca ke kSamAstAnvadasva me // 2 snehe nabaddhasya na santi tAnI na hi tatra dhanaM sphItaM na ca sNbndhibaandhvaaH| ___ tyevaM svayaMbhUrbhagavAnuvAca / tiSThanti yatra suhRdastiSThantIti matirmama // 3 budhAzca nirvANaparA vadanti durlabho hi suhRcchrotA durlabhazca hitaH suhRt / tasmAnna kuryAtpriyamapriyaM ca // 44 etaddharmabhRtAM zreSTha sarvaM byAkhyAtumarhasi // 4 etatpradhAnaM na tu kAmakAro bhISma uvAca / yathA niyukto'smi tathA carAmi / saMdheyAnpuruSAnrAjannasaMdheyAMzca tattvataH / bhUtAni sarvANi vidhiniyuGkte vadato me nibodha tvaM nikhilena yudhiSThira // 5 vidhirbalIyAniti vitta sarve // 45 lubdhaH krUrastyaktadharmA nikRtaH zaTha eva ca / na karmaNApnotyanavApyamarthaM kSudraH pApasamAcAraH sarvazaGkI tathAlasaH // 6 yadbhAvi sarva bhavatIti vitta / dIrghasUtro'nRjuH kaSTo gurudArapradharSakaH / trivargahIno'pi hi vindate'rtha vyasane yaH parityAgI durAtmA nirapatrapaH // 7 tasmAdidaM lokahitAya guhyam // 46 sarvataH pApadarzI ca nAstiko vedanindakaH / tatastadagryaM vacanaM manonugaM saMprakIrNendriyo loke yaH kAmaniratazcaret // 8 samastamAjJAya tato'tihetumat / asatyo lokavidviSTaH samaye cAnavasthitaH / tadA praNeduzca jaharSire ca te pizuno'thAkRtaprajJo matsarI pApanizcayaH // 9 kurupravIrAya ca cakruraJjalIn // 47 | duHzIlo'thAkRtAtmA ca nRzaMsaH kitvstthaa| -2212 - Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 162. 10] zAntiparva [12. 162.37 mirarthakRtI nityamicchatyarthaparazca yaH // 10 tasya vistIryate rASTraM jyotsnA grahapateriva // 24 vahatazca yathAzakti yo na tuSyati mandadhIH / zAstranityA jitakrodhA balavanto raNapriyAH / amitramiva yo bhuGkte sadA mitraM nararSabha // 11 kSAntAH zIlaguNopetAH saMdheyAH purussottmaaH||25 asthAnakrodhano yazca akasmAcca virjyte| ye ca doSasamAyuktA narAH proktA mayAnagha / suhRdazcaiva kalyANAnAzu tyajati kilbiSI // 12 / teSAmapyadhamo rAjankRtaghno mitraghAtakaH / alpe'pyapakRte mUDhastathAjJAnAtkRte'pi ca / tyaktavyaH sa durAcAraH sarveSAmiti nizcayaH // 26 kAryopasevI mitreSu mitradveSI narAdhipa // 13 yudhiSThira uvAca / zatrumitramukho yazca jihmaprekSI vilobhanaH / vistareNArthasaMbandhaM zrotumicchAmi pArthiva / na rajyati ca kalyANe yastyajettAdRzaM naram // 14 mitradrohI kRtaghnazca yaH proktastaM ca me vada // 27 pAnapo dveSaNaH karo nighRNaH paruSastathA / ___ bhISma uvAca / paropatApI mitradhuktathA prANivadhe rataH // 15 hanta te vartayiSye'hamitihAsaM purAtanam / kRtaghnazcAdhamo loke na saMdheyaH kathaMcana / udIcyAM dizi yadvRttaM mleccheSu manujAdhipa // 28 chidrAnveSI na saMdheyaH saMdheyAnapi me zRNu // 16 brAhmaNo madhyadezIyaH kRSNAGgo brahmavarjitaH / kulInA vAkyasaMpannA jnyaanvijnyaankovidaaH|| grAmaM prekSya janAkINaM prAvizadbhakSakAyA // 29 mitrajJAzca kRtajJAzca sarvajJAH zokavarjitAH // 17 tatra dasyurdhanayutaH sarvavarNavizeSavit / mAdhuryaguNasaMpannAH satyasaMdhA jitendriyaaH| brahmaNyaH satyasaMdhazca dAne ca nirato'bhavat // 30 vyAyAmazIlAH satataM bhRtaputrAH kulodgatAH // 18 tasya kSayamupAgamya tato bhikSAmayAcata / rUpavanto guNopetAstathAlubdhA jitazramAH / pratizrayaM ca vAsArthaM bhikSAM caivAtha vArSikIm // doSairviyuktAH prathitaiste grAhyAH pArthivena ha // 19 prAdAttasmai sa viprAya vastraM ca sadRzaM navam / yathAzaktisamAcArAH santastuSyanti hi prbho| nArIM cApi vayopetAM bhartA virahitAM tadA // 32 nAsthAne krodhavantazca na cAkasmAdvirAgiNaH // 20 etatsaMprApya hRSTAtmA dasyoH sarvaM dvijastadA / viraktAzca na ruSyanti manasApyarthakovidAH / tasmingRhavare rAjastayA reme sa gautamaH // 33 AtmAnaM pIDayitvApi suhRtkAryaparAyaNAH / kuTumbArtheSu dasyoH sa sAhAyyaM cApyathAkarot / na virajyanti mitrebhyo vAso raktamivAvikam // 21 tatrAvasatso'tha varSAH samRddhe shbraalye| doSAMzca lobhamohAdInartheSu yuvatiSvatha / bANavedhye paraM yatnamakaroccaiva gautamaH // 34 na darzayanti suhRdAM vizvastA bandhuvatsalAH // 22 vakrAGgAMstu sa nityaM vai sarvato bANagocare / loSTakAJcanatulyArthAH suhRtsvazaThabuddhayaH / jaghAna gautamo rAjanyathA dasyugaNastathA / / 35 ye carantyanabhImAnA nisRSTArthavibhUSaNAH / hiMsAparo ghRNAhInaH sadA prANivadhe rataH / saMgRhNantaH parijanaM svAmyarthaparamAH sadA // 23 gautamaH saMnikarSeNa dasyubhiH samatAmiyAt / / 36 IdRzaiH puruSazreSThaiH saMdhiM yaH kurute nRpaH / | tathA tu vasatastasya dasyugrAme sukhaM tadA / -2213 - Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 162. 37] mahAbhArate [ 12. 163. 13 agacchanbahavo mAsA nighnataH pakSiNo bahUn // 37 163 tataH kadAcidaparo dvijastaM dezamAgamat / bhISma uvAca / jaTI cIrAjinadharaH svAdhyAyaparamaH shuciH|| 38 tasyAM nizAyAM vyuSTAyAM gate tasmindvijottame / vinIto niyatAhAro brahmaNyo vedpaargH| niSkramya gautamo'gacchatsamudraM prati bhArata // 1. sabrahmacArI taddezyaH sakhA tasyaiva supriyam / sAmudrakAnsa vnnijstto'pshysthitaanpthi| taM dasyugrAmamagamadyatrAsau gautamo'bhavat // 39 sa tena sArthena saha prayayau sAgaraM prati // 2 sa tu vipragRhAnveSI zUdrAnnaparivarjakaH / sa tu sArtho mahArAja ksmiNshcigirighvre| prAme dasyujanAkINe vyacaratsarvatodizam // 40 mattena dviradenAtha nihataH prAyazo'bhavat // 3 tataH sa gautamagRhaM praviveza dvijottamaH / sa kathaMcittatastasmAtsArthAnmukto dvijstdaa| gautamazcApi saMprAptastAvanyonyena saMgatau // 41 kAMdigbhUto jIvitArthI pradudrAvottarAM dizam // 4 vakrAGgabhArahastaM taM dhanuSpANiM kRtAgasam / sa sarvataH paribhraSTaH sArthAdezAttathArthataH / rudhireNAvasiktAGgaM gRhadvAramupAgatam // 42 ekAkI vyadravattatra vane kiMpuruSo yathA // 5 taM dRSTvA puruSAdAbhamapadhvastaM kSayAgatam / sa panthAnamathAsAdya samudrAbhisaraM tdaa| abhijJAya dvijo vrIDAmagamadvAkyamAha ca // 43 AsasAda vanaM ramyaM mahatpuSpitapAdapam // 6 kimidaM kuruSe mauDhyAdviprastvaM hi kulodgtH| sarvartukairAmravanaiH puSpitairupazobhitam / madhyadezaparijJAto dasyubhAvaM gataH katham // 44 nandanoddezasadRzaM yakSakiMnarasevitam // 7 pUrvAnsmara dvijAgryAMstAnprakhyAtAnvedapAragAt / zAlatAladhavAzvatthatvacAguruvanaistathA / yeSAM vaMze'bhijAtastvamIdRzaH kulapAMsanaH // 45 candanasya ca mukhyasya pAdapairupazobhitam / avabudhyAtmanAtmAnaM satyaM zIlaM zrutaM damam / giriprastheSu ramyeSu zubheSu susugandhiSu // 8 anukrozaM ca saMsmRtya tyaja vAsamimaM dvija // 46 samantato dvijazreSThA valgu kUjanti tatra vai / evamuktaH sa suhRdA tadA tena hitaiSiNA / manuSyavadanAstvanye bhAruNDA iti vizrutAH / pratyuvAca tato rAjanvinizcitya tadArtavat // 47 bhUliGgazakunAzcAnye samudraM sarvato'bhavan // 9 adhano'smi dvijazreSTha na ca vedavidapyaham / sa tAnyatimanojJAni vihaMgAbhirutAni vai / vRttyarthamiha saMprAptaM viddhi mAM dvijasattama / / 48 zRNvansuramaNIyAni vipro'gacchata gautamaH // 15 svadarzanAttu viprarSe kRtArtha vedyahaM dvija / tato'pazyatsuramye sa suvrnnsiktaacite| AtmAnaM saha yAsyAvaH zvo vasAyeha shrvriim||49 / dezabhAge same citre svargodezasamaprabhe // 11 zriyA juSTaM mahAvRkSaM nyagrodhaM parimaNDalam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dvissssttydhikshttmo'dhyaayH|| 12 // zAkhAbhiranurUpAbhibhUSitaM chatrasaMnibham // 12 tasya mUlaM susaMsiktaM varacandanavAriNA / divyapuSpAnvitaM zrImatpitAmahasadopamam // 13 -2214 - Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 163. 14] zAntiparva [12. 164. 15 taM dRSTvA gautamaH prIto munikAntamanuttamam / rAjadharmovAca / medhyaM suragRhaprakhyaM puSpitaiH pAdapairvRtam / bhoH kazyapasya putro'haM mAtA dAkSAyaNI ca me / tamAgamya mudA yuktastasyAdhastAdupAvizat // 14 atithistvaM guNopetaH svAgataM te dvijarSabha // 2 tatrAsInasya kauravya gautamasya sukhaH zivaH / bhISma uvAca / puSpANi samupaspRzya pravavAvanilaH zuciH / tasmai dattvA sa satkAraM vidhidRSTena karmaNA / hAdayansarvagAtrANi gautamasya tadA nRpa // 15 zAlapuSpamayIM divyAM bRsI samupakalpayat // 3 sa tu vipraH parizrAntaH spRSTaH puNyena vAyunA / bhagIratharathAkrAntAndezAngaGgAniSevitAn / sukhamAsAdya suSvApa bhAskarazcAstamabhyagAt // 16 ye caranti mahAmInAstAMzca tasyAnvakalpayat // 4 tato'staM bhAskare yAte saMdhyAkAla upasthite / / vahiM cApi susaMdIptaM mInAMzcaiva supIvarAn / AjagAma khabhavanaM brahmalokAtkhagottamaH // 17 sa gautamAyAtithaye nyavedayata kAzyapaH // 5 nADIjaGgha iti khyAto dayito brahmaNaH sakhA / bhuktavantaM ca taM vipraM prItAtmAnaM mahAmanAH / bakarAjo mahAprAjJaH kazyapasyAtmasaMbhavaH // 18 klamApanayanAthaM sa pakSAbhyAmabhyavIjayat // 6 rAjadharmeti vikhyAto babhUvApratimo bhuvi / / tato bizrAntamAsInaM gotrapraznamapRcchata / devakanyAsutaH zrImAnvidvAndevapatiprabhaH // 19 / so'bravIdgItamo'smIti brAhma nAnyadudAharat / / 7 mRSTahATakasaMchanno bhuussnnairrksNnibhaiH| tasmai parNamayaM divyaM divyapuSpAdhivAsitam / bhUSitaH sarvagAtreSu devagarbhaH zriyA jvalan / 20 gandhADhyaM zayanaM prAdAtsa zizye tatra vai sukham // 8 tamAgataM dvijaM dRSTvA vismito gautamo'bhavat / / athopaviSTaM zayane gautamaM bakarAda tdaa| kSutpipAsAparItAtmA hiMsArthI cApyavaikSata // 21 papraccha kAzyapo vAgmI kimAgamanakAraNam // 9 rAjadharmovAca / tato'bravIdgautamastaM daridro'haM mahAmate / khAgataM bhavate vipra diSTyA prApto'si re gRham / samudragamanAkAGkSI dravyArthamiti bhArata // 10 astaM ca savitA yAtaH saMdhyeyaM samupasthitA // 22 taM kAzyapo'bravItprIto notkaNThAM kartumarhasi / mama svaM nilayaM prAptaH priyAtithiraninditaH / kRtakAryo dvijazreSTha sadravyo yAsyase gRhAn // 11 pUjito yAsyasi prAtarvidhidRSTena karmaNA // 23 caturvidhA hyarthagatibRhaspatimataM yathA / pAraMparya tathA daivaM karma mitramiti prabho // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi prAdurbhUto'smi te mitraM suhRttvaM ca mama tvayi / ___triSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 163 // so'haM tathA yatiSyAmi bhaviSyasi ythaarthvaan||13 164 tataH prabhAtasamaye sukhaM pRSTvAbravIdidam / bhISma uvAca / gaccha saumya pathAnena kRtakRtyo bhaviSyasi // 14 giraM tAM madhurAM zrutvA gautamo vismitstdaa|| itastriyojanaM gatvA rAkSasAdhipatirmahAn / kautUhalAnvito rAjanarAjadharmANamaikSata // 1 virUpAkSa iti khyAtaH sakhA mama mahAbalaH // 15 -2215 - Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 164. 16 ] mahAbhArate [ 12. 165. 18 taM gaccha dvijamukhya tvaM mama vAkyapracoditaH / / brahmavarcasahInasya svAdhyAyaviratasya c|| kAmAnabhIpsitAMstubhyaM dAtA nAstyatra sNshyH||16 gotramAtravido rAjA nivAsaM samapRcchata // 3 ityuktaH prayayau rAjangautamo vigataklamaH / ka te nivAsaH kalyANa kiMgotrA brAhmaNI ca te / phalAnyamRtakalpAni bhakSayansma yatheSTataH / / 17 tattvaM brUhi na bhIH kAryA vizramasva yathAsukham // 4 candanAgurumukhyAni tvakpatrANAM vanAni ca / gautama uvAca / tasminpathi mahArAja sevamAno drutaM yayau // 18 madhyadezaprasUto'haM vAso me shbraalye| / / tato meruvanaM nAma nagaraM zailatoraNam / zUdrA punarbhUrbhAryA me satyametadravImi te // 5. zailaprAkAravapraM ca zailayatrArgalaM tathA // 19 bhISma uvAca / viditazcAbhavattasya rAkSasendrasya dhiimtH| tato rAjA vimamRze kvathaM kAryamidaM bhavet / prahitaH suhRdA rAjanprIyatA vai priyAtithiH // 20 kathaM vA sukRtaM me syAditi buddhayAnvacintayat // 6 tataH sa rAkSasendraH svAnpreSyAnAha yudhiSThira / ayaM vai jananAdvipraH suhRttasya mahAtmanaH / gautamo nagaradvArAcchIghramAnIyatAmiti / / 21 saMpreSitazca tenAyaM kAzyapena mamAntikam // 7 tataH puravarAttasmAtpuruSAH zvetaveSTanAH / tasya priyaM kariSyAmi sa hi mAmAzritaH sdaa| gautametyabhibhASantaH puradvAramupAgaman // 22 bhrAtA me bAndhavazcAsau sakhA ca hRdayaMgamaH // .8 te tamUcurmahArAja preSyA rakSaHpaterdvijam / kArttikyAmadya bhoktAraH sahasraM me dvijottamAH / tvarasva tUrNamAgaccha rAjA tvAM draSTumicchati // 23 tatrAyamapi bhoktA vai deyamasmai ca me dhanam // 9 rAkSasAdhipatirvIro virUpAkSa iti zrutaH / tataH sahasraM viprANAM viduSAM samalaMkRtam / sa tvAM tvarati vai draSTuM tarikSapraM saMvidhIyatAm / / 24 snAtAnAmanusaMprAptamahatakSaumavAsasAm // 10 tataH sa prAdravadvipro vismayAdvigatakkamaH / tAnAgatAndvijazreSThAnvirUpAkSo vizAM pate / gautamo nagaraddhiM tAM pazyanparamavismitaH // 25 yathArha pratijagrAha vidhidRSTena karmaNA // 11 taireva sahito rAjJo vezma tUrNamupAdravat / bRsyasteSAM tu saMnyastA rAkSasendrasya zAsanAt / darzanaM rAkSasendrasya vAGkhamANo dvijastadA // 26 bhUmau varakuthAstIrNAH preSyabharatasattama // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tAsu te pUjitA rAjJA niSaNNA dvijasattamAH / catuHSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 16 // vyarAjanta mahArAja nakSatrapatayo yathA // 13 tato jAmbUnadAH pAtrIrvAtA vimalAH zubhAH / bhISma uvAca / varAnnapUrNA viprebhyaH prAdAnmadhughRtAplutAH // 14 tataH sa vidito rAjJaH pravizya gRhamuttamam / tasya nityaM tathASADhyAM mAdhyAM ca bahavo dvijAH / pUjito rAkSasendreNa niSasAdAsanottame // 1 IpsitaM bhojanavaraM labhante satkRtaM sadA // 15 pRSTazca gotracaraNaM syAdhyAyaM brahmacArikam / vizeSatastu kArtikyAM dvijebhyaH saMprayacchati / na tatra vyAjahArAnyadgotramAtrAhate dvijaH // 2 | zaradryapAye ratnAni paurNamAsyAmiti zrutiH // 16 -2216 - Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 165. 17] zAntiparva [12. 166. 11 166 suSaNaM rajataM caiva maNInatha ca mauktikam / ayaM bakapatiH pArzve mAMsarAziH sthito mama / vajrAnmahAdhanAMzcaiva vaiDUryA jinarAGkavAn // 17 imaM hatvA gRhItvA ca yAsye'haM samabhidrutam // 31 ratnarAzInvinikSipya dakSiNArthe sa jArata / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tataH prAha dvijazreSThAnvirUpAkSo mahAyazAH // 18 paJcaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 165 // gRhIta ratnAnyetAni yathotsAhaM yatheSTataH / yeSu yeSu ca bhANDeSu bhuktaM vo dvijasattamAH / tAnyevAdAya gacchadhvaM svavezmAnIti bhArata // 19 bhISma uvAca / ityuktavacane tasminrAkSasendre mahAtmani / atha tatra mahArciSmAnanalo vAtasArathiH / yatheSTaM tAni ratnAni jagRhurbrAhmaNarSabhAH // 20 tasyAvidUre rakSArtha khagendreNa kRto'bhavat // 1 tato mahAste sarvai ratnairabhyarcitAH zubhaiH / / sa cApi pArzve suSvApa vizvasto bakarAT tadA / brAhmaNA mRSTavasanAH suprItAH sma tadAbhavan // 21 kRtaghnastu sa duSTAtmA taM jighAMsurajAgarat // 2 tatastAnrAkSasendrazca dvijAnAha punarvacaH / tato'lAtena dIptena vizvastaM nijaghAna tam / nAnAdigAgatAnarAjanarAkSasAnpratiSidhya vai // 22 / nihatya ca mudA yuktaH so'nubandhaM na dRSTavAn // 3 adhakadivasaM viprA na vo'stIha bhayaM kacit / / sa taM vipakSaromANaM kRtvAgnAvapacattadA / rAkSasebhyaH pramodadhvamiSTato yAta mAciram // 23 taM gRhItvA suvarNaM ca yayau drutataraM dvijH||4 tataH pradudruvuH sarve viprasaMghAH samantataH / tato'nyasmingate cAhni virUpAkSo'bravItsutam / gautamo'pi suvarNasya bhAramAdAya satvaraH / / 24 na prekSe rAjadharmANamadya putra khagottamam // 5 kRcchrAtsamudvahanvIra nyagrodhaM samupAgamat / sa pUrvasaMdhyAM brahmANaM vandituM yAti sarvadA / nyaSIdacca parizrAntaH klAntazca kSudhitazca ha // 25 mAM cAdRSTvA kadAcitsa na gacchati gRhAnkhagaH // 6 tatastamabhyagAdrAjanarAjadharmA khagottamaH / ubhe dvirAtraM saMdhye vai nAbhyagAtsa mamAlayam / svAgatenAbhyanandacca gautamaM mitravatsalaH // 26 / tasmAnna zudhyate bhAvo mama sa jJAyatAM suhRt // 7 tasya pakSApravikSepaiH klamaM vyapanayatkhagaH / svAdhyAyena viyukto hi brahmavarcasavarjitaH / pUjAM cApyakaroddhImAnbhojanaM cApyakalpayat // 27 taM gatastatra me zaGkA hanyAttaM sa dvijAdhamaH // 8 sa bhuktavAnsuvizrAnto gautamo'cintayattadA / durAcArastu durbuddhiriGgitairlakSito myaa| hATakasyAbhirUpasya bhAro'yaM sumhaanmyaa| niSkriyo dAruNAkAraH kRSNo dasyurivAdhamaH // 9 gRhIto lobhamohAdvai dUraM ca gamanaM mama / / 28 / gautamaH sa gatastatra tenodvignaM mano mama / na cAsti pathi bhoktavyaM prANasaMdhAraNaM mama / putra zIghramito gatvA rAjadharmanivezanam / kiM kRtvA dhArayeyaM vai prANAnityabhyacintayat // 29 / jJAyatAM sa vizuddhAtmA yadi jIvati mAciram // 10 tataH sa pathi bhoktavyaM prekSamANo na kiMcana / | sa evamuktastvarito rakSobhiH sahito yyau|| kRtaghnaH puruSavyAghra manasedamacintayat // 30 nyagrodhaM tatra cApazyatkaGkAlaM rAjadharmaNaH // 11 ma.bhA. 278 -2217 - Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 166. 12] mahAbhArate [ 12. 167. 11 sa rudannagamatputro rAkSasendrasya dhImataH / mitradrohI nRzaMsazca kRtaghnazca narAdhamaH / tvaramANaH paraM zaktyA gautamagrahaNAya vai // 12 / kravyAdaiHkRmibhizcAnyairna bhujyante hi tAdRzaH // 25 tato'vidUre jagRhugautamaM rAkSasAstadA / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi rAjadharmazarIraM ca pakSAsthicaraNojjhitam // 13 SaTpaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 166 // tamAdAyAtha rakSAMsi drutaM merudrajaM yayuH / 167 rAjJazca darzayAmAsuH zarIraM rAjadharmaNaH / bhISma uvAca / kRtaghnaM puruSaM taM ca gautamaM pApacetasam // 14 ruroda rAjA taM dRSTvA sAmAtyaH sapurohitaH / tatazcitAM bakapateH kArayAmAsa rAkSasaH / ArtanAdazca sumahAnabhUttasya nivezane // 15 ratnairgandhaizca bahubhirvastraizca samalaMkRtAm // 1 tatra prajvAlya nRpate bakarAja pratApavAn / sastrIkumAraM ca puraM babhUvAsvasthamAnasam / pretakAryANi vidhivadrAkSasendrazcakAra ha // 2 athAbravInRpaH putraM pApo'yaM vadhyatAmiti // 16 tasminkAle'tha surabhirdevI dAkSAyaNI shubhaa| asya mAMsairime sarve viharantu yatheSTataH / upariSTAttatastasya sA babhUva payasvinI // 3 pApacAraH pApakarmA pApAtmA pApanizcayaH / tasyA vaktrAcyutaH phenaH kSIramizrastadAnagha / hantavyo'yaM mama matirbhavadbhiriti rAkSasAH // 17 so'patadvai tatastasyAM citAyAM rAjadharmaNaH // 4 ityuktA rAkSasendreNa rAkSasA ghoravikramAH / tataH saMjIvitastena bakarAjastadAnagha / naicchanta taM bhakSayituM pApakarmAyamityuta // 18 utpatya ca sameyAya virUpAkSaM bakAdhipaH / / 5 dasyUnAM dIyatAmeSa sAdhvadya puruSAdhamaH / tato'bhyayAddevarAjo virUpAkSapuraM tdaa| ityUcustaM mahArAja rAkSasendraM nizAcarAH // 19 / / prAha cedaM virUpAkSaM diSTyAyaM jIvatItyuta // 6 zirobhizca gatA bhUmimUcU rakSogaNAdhipam / zrAvayAmAsa cendrastaM virUpAkSaM purAtanam / na dAtumarhasi tvaM no bhakSaNAyAsya kilbiSam // 20 yathA zApaH purA datto brahmaNA rAjadharmaNaH / / 7 evamastviti tAnAha rAkSasendro nizAcarAn / yadA bakapatI rAjanbrahmANaM nopasarpati / tato roSAdidaM prAha bakendrAya pitAmahaH / / 8 dasyUnAM dIyatAmeSa kRtaghno'dyaiva rAkSasAH // 21 yasmAnmUDho mama sado nAgato'sau bakAdhamaH / ityukte tasya te dAsAH zUlamudgarapANayaH / tasmAdvadhaM sa duSTAtmA nacirAtsamavApsyati // 9 chittvA taM khaNDazaH pApaM dasyubhyaH pradadustadA // 22 tadAyaM tasya vacanAnnihato gautamena vai / / dasyavazcApi naicchanta tamattuM pApakAriNam / tenaivAmRtasiktazca punaH saMjIvito bakaH // 10 kravyAdA api rAjendra kRtannaM nopabhuJjate // 23 / rAjadharmA tataH prAha praNipatya puraMdaram / brahmaghne ca surApe ca core bhagnavrate tathA / yadi te'nugrahakRtA mayi buddhiH puraMdara / niSkRtirvihitA rAjankRtaghne nAsti niSkRtiH // 24 / sakhAyaM me sudayitaM gautamaM jIvayetyuta // 11 --2218 - Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 167. 121 zAntiparva - [12. 168. 10 tasya vAkyaM samAjJAya vAsavaH puruSarSabha / / yudhiSThiraH prItamanA babhUva janamejaya // 24 saMjIvayitvA sakhye vai prAdAttaM gautamaM tadA // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sabhANDopaskaraM rAjaMstamAsAdya bakAdhipaH / saptaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 167 // saMpariSvajya suhRdaM prItyA paramayA yutaH // 13 // samAptamApaddharmaparva // atha taM pApakarmANaM rAjadharmA bakAdhipaH / 168 visarjayitvA sadhanaM praviveza svamAlayam // 14 yudhiSThira uvAca / yathocitaM ca sa bako yayau brhmsdstdaa| . dharmAH pitAmahenoktA rAjadharmAzritAH shubhaaH| brahmA ca taM mahAtmAnamAtithyenAbhyapUjayat // 15 dharmamAzramiNAM zreSThaM vaktumarhasi pArthiva // 1 gautamazcApi saMprApya punastaM zabarAlayam / bhISma uvaac| zUdrAyAM janayAmAsa putrAnduSkRtakAriNaH // 16 sarvatra vihito dharmaH svargyaH satyaphalaM tapaH / zApazca sumahAMstasya dattaH surgnnaistdaa| bahudvArasya dharmasya nehAsti viphalA kriyA // 2 kukSau punabhyAM bhAryAyAM janayitvA cirAtsutAn / yasminyasmiMstu vinaye yo yo yAti vinizcayam / nirayaM prApsyati mahatkRtaghno'yamiti prabho // 17 sa tamevAbhijAnAti nAnyaM bharatasattama // 3 etatprAha purA sarvaM nArado mama bhArata / yathA yathA ca paryeti lokatantramasAravat / saMsmRtya cApi sumahadAkhyAnaM puruSarSabha / tathA tathA virAgo'tra jAyate nAtra saMzayaH // 4 mayApi bhavate sarvaM yathAvadupavarNitam // 28 evaM vyavasite loke bahudoSe yudhiSThira / kutaH kRtaghnasya yazaH kutaH sthAnaM kutaH sukham / AtmamokSanimittaM vai yateta matimAnnaraH / / 5 azraddheyaH kRtaghno hi kRtaghne nAsti niSkRtiH // 19 yudhiSThira uvAca / mitradroho na kartavyaH puruSeNa vizeSataH / naSTe dhane vA dAre vA putre pitari vA mRte / mitradhruGirayaM ghoramanantaM pratipadyate // 20 yayA buddhyA nudecchokaM tanme brUhi pitAmaha // 6 kRtajJena sadA bhAvyaM mitrakAmena cAnagha / bhISma uvAca / mitrAtprabhavate satyaM mitrAtprabhavate balam / naSTe dhane vA dAre vA putre pitari vA mRte / satkArairuttamarmitraM pUjayeta vicakSaNaH / / 21 aho duHkhamiti dhyAyazokasyApacitiM caret // 7 parityAjyo budhaiH pApaH kRtaghno nirapatrapaH / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / mitradrohI kulAGgAraH pApakarmA narAdhamaH / / 22 yathA senajitaM vipraH kazcidityabravIdvacaH // 8 eSa dharmabhRtAM zreSTha proktaH pApo mayA tava / / putrazokAbhisaMtaptaM rAjAnaM zokavihvalam / mitradrohI kRtaghno vai kiM bhUyaH zrotumicchasi // 23 | viSaNNavadanaM dRSTvA vipro vacanamabravIt // 9 vaizaMpAyana uvaac| kiM nu khalvasi mUDhastvaM zocyaH kimanuzocasi / etacchrutvA tadA vAkyaM bhISmeNoktaM mhaatmnaa| yadA tvAmapi zocantaH zocyA yAsyanti tAM gatim // -2219 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 168. 11] mahAbhArate [ 12. 168. 39 tvaM caivAhaM ca ye cAnye tvAM raajnpryupaaste| te narAH sukhamedhante klizyatyantarito janaH // 24 sarve tatra gamiSyAmo yata evAgatA vayam // 11 / antyeSu remire dhIrA na te madhyeSu remire| senajiduvAca / antyaprAptiM sukhAmAhurduHkhamantaramantayoH // 25 / kA buddhiH kiM tapo vipra kaH samAdhistapodhana / ye tu buddhisukhaM prAptA dvaMdvAtItA vimtsraaH| kiM jJAnaM kiM zrutaM vA te yatprApya na vissiidsi||12 tAnnaivArthA na cAnA vyathayanti kadAcana // 26 brAhmaNa uvAca / atha ye buddhimaprAptA vyatikrAntAzca mUDhatAm / pazya bhUtAni duHkhena vyatiSaktAni srvshH| te'tivelaM prahRSyanti saMtApamupayAnti ca // 27 AtmApi cAyaM na mama sarvA vA pRthivI mama // 13 / / nityapramuditA mUDhA divi devagaNA iv| . yathA mama tathAnyeSAmiti buddhyA na me vythaa| avalepena mahatA paridRbdhA vicetasaH / / 28 etAM buddhimahaM prApya na prahRSye na ca vyathe // 14 sukhaM duHkhAntamAlasyaM duHkhaM dAkSyaM sukhodayam / yathA kASThaM ca kASThaM ca sameyAtAM mahodadhau / bhUtizcaiva zriyA sAdhaM dakSe vasati nAlase // 29 sametya ca vyapeyAtAM tadvadbhUtasamAgamaH // 15 sukhaM vA yadi vA duHkhaM dveSyaM vA yadi vA priym| evaM putrAzca pautrAzca jJAtayo baandhvaastthaa| prAptaM prAptamupAsIta hRdayenAparAjitaH / / 30 teSu sneho na kartavyo viprayogo hi tairbhuvam // 16 zokasthAnasahasrANi harSasthAnazatAni ca / adarzanAdApatitaH punazvAdarzanaM gataH / divase divase mUDhamAvizanti na paNDitam // 31 na tvAsau veda na tvaM taM kaH sankamanuzocasi // 17 buddhimantaM kRtaprajJaM zuzruSumanasUyakam / tRSNArtiprabhavaM duHkhaM duHkhArtiprabhavaM sukham / dAntaM jitendriyaM cApi zoko na spRzate naram // 32 sukhAtsaMjAyate duHkhamevametatpunaH punaH / etAM buddhiM samAsthAya guptacittazcaredbudhaH / sukhasyAnantaraM duHkhaM duHkhasyAnantaraM sukham // 18 udayAstamayajJaM hi na zokaH spraSTumarhati // 33 sukhAttvaM duHkhamApannaH punarApatsyase sukham / / yannimittaM bhavecchokanAso vA duHkhameva vaa| na nityaM labhate duHkhaM na nityaM labhate sukham // 19 AyAso vA yatomUlastadekAGgamapi tyajet // 34 nAlaM sukhAya suhRdo nAlaM duHkhAya zatravaH / / yadyattyajati kAmAnAM tatsukhasyAbhipUryate / na ca prajJAlamarthAnAM na sukhAnAmalaM dhanam // 20 kAmAnusArI puruSaH kAmAnanu vinazyati // 35 na buddhirdhanalAbhAya na jADyamasamRddhaye / yaJca kAmasukhaM loke yacca divyaM mahatsukham / lokaparyAyavRttAntaM prAjJo jAnAti netaraH // 21 tRSNAkSayasukhasyaite nArhataH SoDazI kalAm // 36 buddhimantaM ca mUDhaM ca zUraM bhIraM jaDaM kavim / pUrvadehakRtaM karma zubhaM vA yadi vAzubham / durbalaM balavantaM ca bhAginaM bhajate sukham // 22 prAjJaM mUDhaM tathA zUraM bhajate yAdRzaM kRtam // 37 dhenurvatsasya gopasya svAminastaskarasya ca / evameva kilaitAni priyANyevApriyANi ca / payaH pibati yastasyA ghenustasyeti nizcayaH // 23 / jIveSu parivartante duHkhAni ca sukhAni ca // 38 ye ca mUDhatamA loke ye ca buddheH paraM gtaaH| tadevaM buddhimAsthAya sukhaM jIvedguNAnvitaH / -2220 Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 168. 39 ] zAntiparva [ 12. 169.7 mISma uvAca / sarvAnkAmA gupseta saGgAnkurvIta pRSThataH / bhISma uvAca / vRtta eSa hRdi prauDho mRtyureSa manomayaH // 39 etaizcAnyaizca viprasya hetumadbhiH prabhASitaiH / yadA saMharate kAmAnkUrmo'GgAnIva sarvazaH / paryavasthApito rAjA senajinmumude sukham // 53 tadAtmajyotirAtmA ca Atmanyeva prasIdati // 40 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kiMcideva mamatvena yadA bhavati kalpitam / aSTaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 168 // tadeva paritApArthaM sarva saMpadyate tadA // 41 169 na bibheti yadA cAyaM yadA cAsmAnna bibhyati / yadA necchati na dveSTi brahma saMpadyate tadA // 42 yudhiSThira uvAca / ubhe satyAnRte tyaktvA zokAnandau bhayAbhaye / atikrAmati kAle'sminsarvabhUtakSayAvahe / priyApriye parityajya prazAntAtmA bhaviSyati / / 43 / kiM zreyaH pratipadyeta tanme brUhi pitAmaha // 1 yadA na kurute dhIraH sarvabhUteSu pApakam / karmaNA manasA vAcA brahma saMpadyate tadA // 44 - atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / yA dustyajA durmatibhiryA na jIryati jIryataH / pituH putreNa saMvAdaM tannibodha yudhiSThira // 2 yo'sau prANAntiko rogastAM tRSNAM tyajataH sukham // dvijAteH kasyacitpArtha svAdhyAyaniratasya vai / atra piGgalayA gItA gAthAH zrUyanti pArthiva / babhUva putro medhAvI medhAvI nAma nAmataH // 3 yathA sA kRcchrakAle'pi lebhe dharma sanAtanam // 46 so'bravItpitaraM putraH svAdhyAyakaraNe ratam / saMkete piGgalA vezyA kaantenaasiidvinaakRtaa| mokSadharmArthakuzalo lokatattvavicakSaNaH // 4 atha kRcchragatA zAntAM buddhimAsthApayattadA // 47 dhIraH kiM svittAta kuryAtprajAnapiGgalovAca / kSipraM hyAyudhaMzyate mAnavAnAm / pitastadAcakSva yathArthayogaM unmattAhamanunmattaM kAntamanvavasaM ciram / ___mamAnupUrvyA yena dharma careyam // 5 antike ramaNaM santaM nainamadhyagamaM purA / / 48 pitovAca / ekasthUNaM navadvAramapidhAsyAmyagArakam / kA hi kAntamihAyAntamayaM kAnteti maMsyate // 49 vedAnadhItya brahmacaryeNa putra akAmAH kAmarUpeNa dhUrtA narakarUpiNaH / putrAnicchetpAvanArthaM pitRNAm / na punarvazcayiSyanti pratibuddhAsmi jAgRmi // 50 agnInAdhAya vidhivacceSTayajJo anartho'pi bhavatyartho daivAtpUrvakRtena vA / vanaM pravizyAtha muniLUbhUSet // 6 saMbuddhAhaM nirAkArA nAhamadyAjitendriyA // 51 putra uvAca / sukhaM nirAzaH svapiti nairAzyaM paramaM sukham / evamabhyAhate loke samantAtparivArite / AzAmanAzAM kRtvA hi sukhaM svapiti pingglaa|| / amoghAsu patantISu kiM dhIra iva bhASase // 7 - 2221 - Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 169.8] mahAbhArate [12. 169. 35 pitovaac| kSetrApaNagRhAsaktaM mRtyurAdAya gacchati // 20 kathamabhyAhato lokaH kena vA parivAritaH / mRtyurjarA ca vyAdhizca duHkhaM cAnekakAraNam / amoghAH kAH patantIha kiM nu bhISayasIva mAm // 8 anuSaktaM yadA dehe kiM svastha iva tiSThasi // 21 putra uvaac| jAtamevAntako'ntAya jarA cAnveti dehinam / mRtyunAbhyAhato loko jarayA parivAritaH / anuSaktA dvayenaite bhAvAH sthAvarajaGgamAH // 22 ahorAtrAH patantyete nanu kasmAnna budhyase // 9 mRtyorvA gRhamevaitadyA grAme vasato rtiH| yadAhametajjAnAmi na mRtyustiSThatIti ha / devAnAmeSa vai goSTho yadaraNyamiti zrutiH // 23 so'haM kathaM pratIkSiSye jAlenApihitazcaran // 10 nibandhanI rajjureSA yA grAme vasato rtiH| . rAvyA rAjyAM vyatItAyAmAyuralpataraM yadA / chittvainAM sukRto yAnti nainAM chindanti duSkRtaH // gAdhodake matsya iva sukhaM vindeta kastadA / na hiMsayati yaH prANAnmanovAkAyahetubhiH / tadeva vandhyaM divasamiti vidyAdvicakSaNaH // 11 jIvitArthApanayanaiH karmabhirna sa badhyate // 25 anavApteSu kAmeSu mRtyurabhyeti mAnavam / na mRtyusenAmAyAntIM jAtu kazcitprabAdhate / zaSpANIva vicinvantamanyatragatamAnasam / Rte satyamasaMtyAjyaM satye hyamRtamAzritam // 26 vRkIvoraNamAsAdya mRtyurAdAya gacchati / / 12 tasmAtsatyavratAcAraH satyayogaparAyaNaH / adyaiva kuru yacchreyo mA tvA kAlo'tyagAdayam / satyArAmaH samo dAntaH satyenaivAntakaM jayet // 25 akRteSveva kAryeSu mRtyuH saMprakarSati // 13 amRtaM caiva mRtyuzca dvayaM dehe pratiSThitam / zvaHkAryamadya kurvIta pUrvAhne cAparAhnikam / mRtyumApadyate mohAtsatyenApadyate'mRtam // 28 na hi pratIkSate mRtyuH kRtaM vAsya na vA kRtam / so'haM hyahiMsraH satyArthI kAmakrodhabahiSkRtaH / ko hi jAnAti kasyAdya mRtyusenA nivekssyte||14 samaduHkhasukhaH kSemI mRtyuM hAsyAmyamartyavat // 29 yuvaiva dharmazIlaH syAdanimittaM hi jIvitam / / zAntiyajJarato dAnto brahmayajJe sthito muniH / kRte dharme bhavetkIrtiriha pretya ca vai sukham // 15 vAGmanaHkarmayajJazca bhaviSyAmyudgAyane // 30 mohena hi samAviSTaH putradArArthamudyataH / pazuyajJaiH kathaM hiMDharmAdRzo yaSTumarhati / kRtvA kAryamakArya vA puSTimeSAM prayacchati // 16 antavadbhiruta prAjJaH kSatrayajJaiH pizAcavat // 31 taM putrapazusaMmattaM vyAsaktamanasaM naram / yasya vAGmanasI syAtAM samyakpraNihite sadA / suptaM vyAghra mahogho vA mRtyurAdAya gacchati // 17 tapastyAgazca yogazca sa vai sarvamavApnuyAt // 32 saMcinvAnakamevaikaM kAmAnAmavitRptakam / nAsti vidyAsamaM cakSurnAsti vidyAsamaM balam / vyAghraH pazumivAdAya mRtyurAdAya gacchati // 18 . nAsti rAgasamaM duHkhaM nAsti tyAgasamaM sukhm||33 idaM kRtamidaM kAryamidamanyatkRtAkRtam / AtmanyevAtmanA jAta AtmaniSTho'prajo'pi vA / evamIhAsukhAsaktaM kRtAntaH kurute vaze // 19 Atmanyeva bhaviSyAmi na mAM tArayati prajA // 34 kRtAnAM phalamaprAptaM karmaNAM phalasaGginam / naitAdRzaM brAhmaNasyAsti vittaM . - 2222 - Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 169. 35] zAntiparva [ 12. 170. 22 yathaikatA samatA satyatA ca / AkiMcanyaM sukhaM loke pathyaM zivamanAmayam / zIle sthitirdaNDanidhAnamArjavaM / anamitramatho hyetahurlabhaM sulabhaM satAm // 8 tatastatazvoparamaH kriyAbhyaH // 35 akiMcanasya zuddhasya upapannasya sarvazaH / kiM te dhanairbAndhavairvApi kiM te avekSamANasvIlokAnna tulyamupalakSaye // 9 kiM te dArairbrAhmaNa yo mariSyati / AkiMcanyaM ca rAjyaM ca tulayA samatolayam / AtmAnamanviccha guhAM praviSTaM atyaricyata dAridrayaM rAjyAdapi guNAdhikam // 10 pitAmahaste ka gataH pitA ca / / 36 AkiMcanye ca rAjye ca vizeSaH sumahAnayam / bhISma uvAca / nityodvigno hi dhanavAnmRtyorAsyagato yathA // 11 putrasyaitadvacaH zrutvA tathAkArSItpitA nRp| . naivAsyAmirna cAdityo na mRtyunaM ca dasyavaH / tathA tvamapi vartasva satyadharmaparAyaNaH // 37 prabhavanti dhanajyAninirmuktasya nirAziSaH // 12 taM vai sadA kAmacaramanupastIrNazAyinam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ekonasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 169 // bAhUpadhAnaM zAmyantaM prazaMsanti divaukasaH // 13 dhanavAnkrodhalobhAbhyAmAviSTo naSTacetanaH / 170. tiryagIkSaH zuSkamukhaH pApako bhRkuTImukhaH // 14 yudhiSThira uvaac| nirdazaMzcAdharoSThaM ca kruddho daarunnbhaassitaa| . dhanino vAdhanA ye ca vartayanti svatantriNaH / kastamicchetparidraSTuM dAtumicchati cenmahIm // 15 sukhaduHkhAgamasteSAM kaH kathaM vA pitAmaha / / 1 zriyA hyabhIkSNaM saMvAso mohayatyavicakSaNam / bhISma uvAca / sA tasya cittaM harati zAradAbhramivAnilaH // 16 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / athainaM rUpamAnazca dhanamAnazca vindati / zamyAkena vimuktena gItaM zAntigatena ha // 2 abhijAto'smi siddho'smi nAsmi kevalamAnuSaH / abravInmAM purA kshcidraahmnnstyaagmaasthitH| ityebhiH kAraNaistasya tribhizcittaM prasicyate // 17 klizyamAnaH kudAreNa kucailena bubhukSayA // 3 sa prasiktamanA bhogAvisRjya pitRsaMcitAn / utpannamiha loke vai janmaprabhRti mAnavam / parikSINaH parasvAnAmAdAnaM sAdhu manyate // 18 vividhAnyupavartante duHkhAni ca sukhAni ca // 4 tamatikrAntamaryAdamAdadAnaM tatastataH / tayorekatare mArge yadyenamabhisaMnayet / pratiSedhanti rAjAno lubdhA mRgamiveSubhiH // 19 na sukhaM prApya saMhRSyenna duHkhaM prApya saMjvaret // 5 evametAni duHkhAni tAni tAnIha mAnavam / na vai carasi yacchreya Atmano vA ydiihse| vividhAnyupavartante gAtrasaMsparzajAni ca // 20 akAmAtmApi hi sadA dhuramudyamya caiva hi // 6 / teSAM paramaduHkhAnAM buddhayA bhaiSajyamAcaret / akiMcanaH paripatansukhamAsvAdayiSyasi / lokadharma samAjJAya dhruvANAmadhruvaiH saha // 21 akiMcanaH sukhaM zete samuttiSThati caiva hi // 7 nAtyaktvA sukhamApnoti nAtyaktvA vindate param / -2223 - Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 170. 22] mahAbhArate [12. 171. 26 nAtyaktvA cAbhayaH zete tyaktvA sarvaM sukhI bhava // | maNI voSTrasya lambete priyau vatsatarau mama / / ityetaddhAstinapure brAhmaNenopavarNitam / zuddhaM hi daivamevedamato naivAsti pauruSam // 12 zamyAkena purA mahyaM tasmAttyAgaH paro mataH // 23 yadi vApyupapadyeta pauruSaM nAma karhicit / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi anviSyamANaM tadapi daivamevAvatiSThate // 13 saptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 17 // tasmAnnirveda eveha gantavyaH sukhmiipstaa| 171 sukhaM svapiti nirviNNo nirAzazcArthasAdhane // 14 yudhiSThira uvAca / aho samyakzukenoktaM sarvataH primucytaa| IhamAnaH samArambhAnyadi nAsAdayeddhanam / pratiSThatA mahAraNyaM janakasya nivezanAt // 15 dhanatRSNAbhibhUtazca kiM kurvansukhamApnuyAt // 1 yaH kAmAnprApnuyAtsarvAnyazcainAnkevalAMstyajet / bhISma uvAca / prApaNAtsarvakAmAnAM parityAgo viziSyate // 16 sarvasAmyamanAyAsaH satyavAkyaM ca bhaart| nAntaM sarvavivitsAnAM gatapUrvo'sti kazcana / nirvedazcAvivitsA ca yasya syAtsa sukhI naraH // 2 zarIre jIvite caiva tRSNA mandasya vardhate // 17 etAnyeva padAnyAhuH paJca vRddhAH prazAntaye / nivartasva vivitsAbhyaH zAmya nirvidya mAmaka / eSa svargazca dharmazca sukhaM cAnuttamaM satAm // 3 asakRJcAsi nikRto na ca nirvidyase tano // 18 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / yadi nAhaM vinAzyaste yadyevaM ramase mayA / nirvedAnmaGkinA gItaM tannibodha yudhiSThira // 4 mA mAM yojaya lobhena vRthA tvaM vittakAmuka // 19 IhamAno dhanaM maGkirbhagnehazca punaH punaH / saMcitaM saMcitaM dravyaM naSTaM tava punaH punaH / kenaciddhanazeSeNa krItavAndamyagoyugam // 5 kadA vimokSyase mUDha dhanehAM dhanakAmuka // 20 susaMbaddhau tu tau damyau dmnaayaabhiniHsuutau| aho nu mama bAlizyaM yo'haM krIDanakastava / AsInamuSTaM madhyena sahamaivAbhyadhAvatAm // 6 kiM naiva jAtu puruSaH pareSAM preSyatAmiyAt // 21 tayoH saMprAptayoruSTraH skandhadezamamarSaNaH / na. pUrve nApare jAtu kAmAnAmantamApnuvan / utthAyotkSipya tau damyau prasasAra mahAjavaH // 7 tyaktvA sarvasamArambhAnpratibuddho'smi jAgRmi // 22 hriyamANau tu to damyau tenoSTreNa pramAthinA / nUnaM te hRdayaM kAma vajrasAramayaM dRDham / mriyamANau ca saMprekSya maGkistatrAbravIdidam // 8 yadanarthazatAviSTaM zatadhA na vidIryate // 23 na caivAvihitaM zakyaM dakSeNApIhituM dhanam / tyajAmi kAma tvAM caiva yacca kiMcitpriyaM tava / yuktena zraddhayA samyagIhAM samanutiSThatA // 9 tavAhaM sukhamanvicchannAtmanyupalabhe sukham // 24 kRtasya pUrva caanthairyuktsyaapynutisstthtH| kAma jAnAmi te mUlaM saMkalpAtkila jAyase / imaM pazyata saMgatyA mama daivamupaplavam / / 10 na tvAM saMkalpayiSyAmi samUlo na bhaviSyasi // 25 udyamyodyamya me damyau viSameNeva gacchati / IhA dhanasya na sukhA labdhvA cintA ca bhuuysii| urikSapya kAkatAlIyamunmAtheneva jambukaH // 11 labdhanAzo yathA mRtyurlabdhaM bhavati vA na vA // 26 - 2224 - Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 171. 27 ] zAntiparva [12. 171. 56 paretya yo na labhate tato duHkhataraM nu kim / parityajAmi kAma tvAM hitvA sarvamanogatIH / na ca tuSyati labdhena bhUya eva ca mArgati // 27 | na tvaM mayA punaH kAma nasyoteneva raMsyate // 42 anutarSula evArthaH svAdu gAGgamivodakam / kSamiSye'kSamamANAnAM na hiMsiSye ca hiMsitaH / mahilApanametattu pratibuddho'smi saMtyaja // 28 dveSyamuktaH priyaM vakSyAmyanAdRtya tadapriyam // 43 ya imaM mAmakaM dehaM bhUtagrAmaH samAzritaH / tRptaH svasthendriyo nityaM yathAlabdhena vartayan / sa yAtvito yathAkAmaM vasatAM vA yathAsukham // 29 na sakAmaM kariSyAmi tvAmahaM zatrumAtmanaH // 44 na yuSmAkhiha meM prItiH kAmalobhAnusAriSu / nirvedaM nivRtiM tRptiM zAnti satyaM damaM kSamAm / tasmAdutsRjya sarvAnvaH satyamevAzrayAmyaham // 30 sarvabhUtadayAM caiva viddhi mAM zaraNAgatam // 45 sarvabhUtAnyahaM dehe pazyanmanasi cAtmanaH / tasmAtkAmazca lobhazca tRSNA kArpaNyameva ca / yoge buddhiM zrute sattvaM mano brahmaNi dhArayan // 31 tyajantu mAM pratiSThantaM sattvastho hyasmi sAMpratam // 46 vihariSyAmyanAsaktaH sukhI lokAnnirAmayaH / prahAya kAmaM lobhaM ca krodhaM pAruSyameva ca / yathA mA tvaM punarnaivaM duHkheSu praNidhAsyasi // 32 nAdya lobhavazaM prApto duHkhaM prApsyAmyanAtmavAn // tvayA hi me praNunnasya gatiranyA na vidyate / yadyattyajati kAmAnAM ttsukhsyaabhipuuryte|| tRSNAzokazramANAM hi tvaM kAma prabhavaH sadA // 33 kAmasya vazago nityaM duHkhameva prapadyate // 48 dhananAzo'dhikaM duHkhaM manye sarvamahattaram / kAmAnvyudasya dhunute yatkiMcitpuruSo rajaH / jJAtayo hyavamanyante mitrANi ca dhanacyutam // 34 kAmakrodhodbhavaM duHkhamahIraratireva ca // 49 avajJAnasahaustu doSAH kaSTatarAdhane / eSa brahmapraviSTo'haM grISme zItamiva hradam / dhane sukhakalA yA ca sApi duHkhairvidhIyate // 35 zAmyAmi parinirvAmi sukhamAse ca kevalam // 50 dhanamasyeti puruSaM purA ninnanti dasyavaH / yaJca kAmasukhaM loke yacca divyaM mahatsukham / klizyanti vividhairdaNDairnityamudvejayanti ca // 36 tRSNAkSayasukhasyaite nArhataH SoDazI kalAm // 51 mandalolupatA duHkhamiti buddhaM ciraanmyaa| AtmanA saptamaM kAmaM hatvA zatrumivottamam / yadyadAlambase kAma tattadevAnurudhyase // 37 prApyAvadhyaM brahmapuraM rAjeva syAmahaM sukhI // 52 atattvajJo'si bAlazca dustoSo'pUraNo'nalaH / etAM buddhiM samAsthAya maGkinirvedamAgataH / naiva tvaM vettha sulabhaM naiva tvaM vettha durlabham // 38 sarvAnkAmAnparityajya prApya brahma mahatsukham // 53 pAtAlamiva duSpUro mAM duHkhairyoktumicchasi / / damyanAzakRte maGkiramaratvaM kilAgamat / nAhamadya samAveSTuM zakyaH kAma punastvayA // 39 acchinatkAmamUlaM sa tena prApa mahatsukham // 54 nirvedamahamAsAdya drvynaashaadydRcchyaa| atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / nirvRtiM paramAM prApya nAdya kAmAnvicintaye // 40 gItaM videharAjena janakena prazAmyatA // 55 atiklezAnsahAmIha nAhaM budhyAmyabuddhimAn / anantaM bata me vittaM yasya me nAsti kiMcana / nikRto dhananAzena zaye sarvAGgavijvaraH // 41 / mithilAyAM pradIptAyAM na me dahyati kiMcana // 56 ma. bhA. 279 - 2225 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 171. 57] mahAbhArate [12. 172. 22 172 atraivodAharantImaM bodhyasya padasaMcayam / indriyArthAnanAtya muktazcarasi sAkSivat // 7 nirvedaM prati vinyastaM pratibodha yudhiSThira // 57 kA nu prajJA zrutaM vA kiM vRttirvA kA nu te mune| bodhyaM dAntamRrSi rAjA nahuSaH paryapRcchata / kSipramAcakSva me brahmazreyo yaviha manyase // 8 nirvedAcchAntimApannaM zAntaM prajJAnatarpitam // 58 anuyuktaH sa medhAvI lokadharmavidhAnavit / upadezaM mahAprAjJa zamasyopadizasva me| uvAca zlakSNayA vAcA prahAdamanapArthayA // 9 kA buddhiM samanudhyAya zAntazcarasi nirvRtaH // 59 pazyanprahAda bhuutaanaamutpttimnimitttH| bodhya uvAca / hAsaM vRddhi vinAzaM ca na prahRSye na ca vyathe // 10 upadezena vartAmi nAnuzAsmIha kaMcana / svabhAvAdeva saMdRzya vartamAnAH pravRttayaH / lakSaNaM tasya vakSye'haM tatsvayaM pravimRzyatAm // 60 svabhAvaniratAH sarvAH paritapye na kenacit // 11 piGgalA kuraraH sarpaH sAraGgAnveSaNaM vane / pazyanprahAda saMyogAnviprayogaparAyaNAn / .' iSukAraH kumArI ca SaDete guravo mama // 61 saMcayAMzca vinAzAntAnna kvacidvidadhe manaH // 12 antavanti ca bhUtAni guNayuktAni pazyataH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ___ekasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 171 // utpattinidhanajJasya kiM kAryamavaziSyate // 13 jalajAnAmapi hyantaM paryAyeNopalakSaye / mahatAmapi kAyAnAM sUkSmANAM ca mahodadhau // 14 yudhiSThira uvaac| jaGgamasthAvarANAM ca bhUtAnAmasurAdhipa / kena vRttena vRttajJa vItazokazcarenmahIm / pArthivAnAmapi vyaktaM mRtyu pazyAmi sarvazaH // 15 kiM ca kurvannaro loke prApnoti paramAM gatim // 1 antarikSacarANAM ca dAnavottama pakSiNAm / bhISma uvAca / uttiSThati yathAkAlaM mRtyubalavatAmapi / / 16 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / divi saMcaramANAni hrasvAni ca mahAnti ca / prahAdasya ca saMvAdaM munerAjagarasya ca // 2 jyotIMSi ca yathAkAlaM patamAnAni lakSaye // 17 parantaM brAhmaNaM kaMcitkalyacittamanAmayam / iti bhUtAni saMpazyannanuSaktAni mRtyunA / papraccha rAjanprahAdo buddhimAnprAjJasaMmataH // 3 sarvasAmAnyato vidvAnkRtakRtyaH sukhaM svape // 18 svasthaH zakto mRdurdAnto nirvivitso'nasUyakaH / sumahAntamapi prAsaM ase labdhaM ydRcchyaa| suvAgbahumato loke prAjJazvarati bAlavat // 4 zaye punarabhuJjAno divasAni bahUnyapi // 19 naiva prArthayase lAbhaM nAlAbheSvanuzocasi / Asravatyapi mAmannaM punarbahuguNaM bahu / nityatRpta iva brahmanna kiMcidavamanyase // 5 punaralpaguNaM stokaM punarnaivopapadyate // 20 srotasA dviyamANAsu prajAsvavimanA iva / / kaNAnkadAciyAdAmi piNyAkamapi ca ase / dharmakAmArthakAryeSu kUTastha iva lakSyase // 6 bhakSaye zAlimAMsAni bhakSAMzcoccAvacAnpunaH // 21 nAnutiSThasi dharmArtho na kAme cApi vrtse| zaye kadAcitparyaGke bhUmAvapi punaH zaye / 2226 - Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 172. 22 ] zAntiparva [ 12. 172. 37 prAsAde'pi ca me zayyA kadAcidupapadyate // 22 dhRtimatibuddhisamanvitaH prazAntaH / dhArayAmi ca cIrANi zANIM kSaumAjinAni ca / upagataphalabhogino nizAmya mahArhANi ca vAsAMsi dhArayAmyahamekadA // 23 vratamidamAjagaraM zucizvarAmi // 31 na saMnipatitaM dharmyamupabhogaM yadRcchayA / aniyatazayanAsanaH prakRtyA pratyAcakSe na cApyenamanurudhye sudurlabham // 24 damaniyamavratasatyazaucayuktaH / acalamanidhanaM zivaM vizokaM apagataphalasaMcayaH prahRSTo zucimatulaM viduSAM mate niviSTam / vratamidamAjagaraM zucizcarAmi // 32 anabhimatamasevitaM ca mUr3ha abhigatamasukhArthamIhanAthaivratamidamAjagaraM zucizcarAmi // 25 . ___ rupagatabuddhiravekSya cAtmasaMsthaH / acalitamatiracyutaH svadharmA tRSitamaniyataM mano niyantuM tparimitasaMsaraNaH parAvarajJaH / vratamidamAjagaraM zucizcarAmi // 33 vigatabhayakaSAyalobhamoho na hRdayamanurudhyate mano vA vratamidamAjagaraM zucizcarAmi // 26 . priyasukhadurlabhatAmanityatAM ca / aniyataphalabhakSyabhojyapeyaM tadubhayamupalakSayannivAI vidhipariNAmavibhaktadezakAlam / vratamidamAjagaraM zucizcarAmi // 34 hRdayasukhamasevitaM kadaya bahu kathitamidaM hi buddhimadbhiH vratamidamAjagaraM zucizcarAmi // 27 kavibhirabhiprathayadbhirAtmakIrtim / idamidamiti tRSNayAbhibhUtaM idamidamiti tatra tatra tattajanamanavAptadhanaM viSIdamAnam / svaparamatairgahanaM pratarkayadbhiH // 35 nipuNamanunizAmya tattvabuddhyA tadahamanunizAmya viprayA vratamidamAjagaraM zucizvarAmi // 28 pRthgbhipnnmihaabudhairmnussyaiH| bahuvidhamanudRzya cArthahetoH anavasitamanantadoSapAraM kRpaNamihAryamanAryamAzrayantam / nRSu viharAmi vinItaroSatRSNaH // 36 upazamarucirAtmavAnprazAnto bhISma uvAca / vratamidamAjagaraM zucizcarAmi // 29 ajagaracaritaM vrataM mahAtmA sukhamasukhamanarthamarthalAbha ___ ya iha naro'nucaredvinItarAgaH / ratimaratiM maraNaM ca jIvitaM ca / apagatabhayamanyulobhamohaH vidhiniyatamavekSya tattvato'haM ___sa khalu sukhI viharedimaM vihAram // 37 vratamidamAjagaraM zucizcarAmi // 30 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi apagatabhayarAgamohadurpo trisaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 172 // - 2227 - Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 173. 1] mahAbhArate [ 12. 173. 29 173 celamannaM sukhaM zayyAM nivAtaM copabhuJjate // 14 yudhiSThira uvAca / adhiSThAya ca gAM loke bhuJjate vAhayanti ca / / bAndhavAH karma vittaM vA prajJA veha pitAmaha / upAyairbahubhizcaiva vazyAnAtmani kurvate // 15 narasya kA pratiSThA syAdetatpRSTo vadasva me // 1 ye khalvajihvAH kRpaNA alpaprANA apANayaH / bhISma uvAca / sahante tAni duHkhAni diSTyA tvaM na tathA mune // 16 prajJA pratiSThA bhUtAnAM prajJA lAbhaH paro mataH / diSTyA tvaM na sRgAlo vai na kRmirna ca muusskH| prajJA naiHzreyasI loke prajJA svargo mataH satAm // 2 na sarpo na ca maNDUko na cAnyaH paapyonijH||17 prajJayA prApitArtho hi bliraishvrysNkssye| etAvatApi lAbhena toSTumarhasi kaashyp| prahlAdo namucirmaGkistasyAH kiM vidyate param // 3 kiM punaryo'si sattvAnAM sarveSAM brAhmaNottamaH // 18 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / ime mAM kRmayo'danti teSAmuddharaNAya me / / indrakAzyapasaMvAdaM tannibodha yudhiSThira // 4 nAsti zaktirapANitvAtpazyAvasthAmimAM mama // 19 vaizyaH kazcidRSi tAta kAzyapaM saMzitavratam / akAryamiti caivemaM nAtmAnaM saMtyajAmyaham / rathena pAtayAmAsa zrImAndRptastapasvinam // 5 netaH pApIyasI yoni pateyamaparAmiti // 20 ArtaH sa patitaH kruddharatyaktvAtmAnamathAbravIt / madhye vai pApayonInAM sAIlI yAmahaM gataH / mariSyAmyadhanasyeha jIvitArtho na vidyate // 6 pApIyasyo bahatarA ito'nyAH pApayonayaH // 21 tathA mumUrSamAsInamakUjantamacetasam / jAtyaivaike sukhatarAH santyanye bhRzaduHkhitAH / indraH sRgAlarUpeNa babhASe kruddhamAnasam // 7 naikAntasukhameveha kvacitpazyAmi kasyacit // 22 manuSyayoninicchanti sarvabhUtAti sarvazaH / manuSyA hyATyatAM prApya rAjyamicchantyanantaram / manuSyatve ca vipratvaM sarva evAbhinandati // 8 rAjyAdevatvamicchanti devatvAdindratAmapi // 23 manuSyo brAhmaNazcAsi zrotriyazcAsi kAzyapa / bhavestvaM yadyapi tvAThyo na rAjA na ca daivatam / sudurlabhamavApyaitadadoSAnmartumicchasi // 9 devatvaM prApya cendratvaM naiva tuSyestathA sati // 24 sarve lAbhAH sAbhimAnA iti satyA bata zrutiH / na tRptiH priyalAbhe'sti tRSNA nAdbhiH prazAmyati / saMtoSaNIyarUpo'si lobhAdyadabhimanyase // 10 saMprajvalati sA bhUyaH samidbhirivaH pAvakaH // 25 aho siddhArthatA teSAM yeSAM santIha pANayaH / astveva tvayi zoko vai harSazcAsti tathA tvayi / pANimadbhayaH spRhAsmAkaM yathA tava dhanasya vai||11 sukhaduHkhe tathA cobhe tatra kA paridevanA // 26 na pANilAbhAdadhiko lAbhaH kazcana vidyate / paricchidyaiva kAmAnAM sarveSAM caiva karmaNAm / apANitvAdvayaM brahmankaNTakAnnoddharAmahe // 12 mUlaM rundhIndriyagrAmaM zakuntAniva paJjare // 27 atha yeSAM punaH pANI devadattau dazAGgulI / na khalvapyarasajJasya kAmaH vacana jAyate / uddharanti kRmInaGgAddazamAnAnkaSanti ca / / 13 saMsparzAdarzanAdvApi zravaNAdvApi jAyate // 28 himavarSAtapAnAM ca paritrANAni kurvate / na tvaM smarasi vAruNyA laDhAkAnAM ca pakSiNAm / -2228 - Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 173. 29 ] zAntiparva [ 12. 174. 4 tAbhyAM cAbhyadhiko bhakSyo na kazcidvidyate kacit // saMpatantyAsurI yoni yajJaprasavavarjitAm // 44 yAni cAnyAni dUreSu bhakSyabhojyAni kAzyapa / ahamAsaM paNDitako haituko vedanindakaH / yeSAmabhuktapUrva te teSAmasmRtireva ca // 30 AnvIkSikI tarkavidyAmanurakto nirarthikAm // 45 aprAzanamasaMsparzamasaMdarzanameva ca / hetuvAdAnpravaditA vaktA saMsatsu hetumat / puruSasyaiSa niyamo manye zreyo na saMzayaH // 31 AkroSTA cAbhivaktA ca brahmayajJeSu vai dvijAn // 46 pANimanto dhanaiyuktA balavanto na saMzayaH / nAstikaH sarvazaGkI ca mUrkhaH paNDitamAnikaH / manuSyA mAnuSaireva dAsatvamupapAditAH // 32 tasyeyaM phalanirvRttiH sRgAlatvaM mama dvija // 47 vadhabandhapariklezaiH klizyante ca punaH punaH / api jAtu tathA tatsyAdahorAtrazatairapi / te khalvapi ramante ca modante ca hasanti ca // 33 yadahaM mAnuSI yoni sRgAlaH prApnuyAM punaH // 48 apare bAhubalinaH kRtavidyA manasvinaH / saMtuSTazcApramattazca yajJadAnataporatiH / jugupsitAM sukRpaNAM pApAM vRttimupAsate // 34 jJeyajJAtA bhaveyaM vai vargyavarjayitA tathA // 49 utsahante ca te vRttimanyAmapyupasevitum / tataH sa munirutthAya kAzyapastamuvAca ha / vakarmaNA tu niyataM bhavitavyaM tu tattathA // 35 aho batAsi kuzalo buddhimAniti vismitaH // 50 na pulkaso na caNDAla AtmAnaM tyaktumicchati / samavaikSata taM vipro jJAnadIpeNa cakSuSA / asaMtuSTaH svayA yonyA mAyAM pazyasva yAdRzIm / / dadarza cainaM devAnAmidraM devaM zacIpatim // 51 . dRSTvA kuNInpakSahatAnmanuSyAnAmayAvinaH / / tataH saMpUjayAmAsa kAzyapo harivAhanam / susaMpUrNaH svayA yonyA labdhalAbho'si kAzyapa / / anujJAtazca tenAtha praviveza svamAzramam // 52 yadi brAhmaNa dehaste nirAtaGko nirAmayaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi aGgAni ca samagrANi na ca lokeSu dhikRtaH // 38 trisaptatyadhikazatatatamo'yAyaH // 173 // na kenacitpravAdena satyenaivApahAriNA / . 174 dharmAyottiSTha viprarSe nAtmAnaM tyaktumarhasi // 39 yadi brahmazRNoSyetacchraddadhAsi ca me vacaH / yudhiSThira uvaac| vedoktasya ca dharmasya phalaM mukhyamavApsyasi // 40 yadyasti dattamiSTaM vA tapastaptaM tathaiva ca / svAdhyAyamagnisaMskAramapramatto'nupAlaya / gurUNAM cApi zuzrUSA tanme brUhi pitAmaha // 1 . satyaM damaM ca dAnaM ca spardhiSThA mA ca kenacit / / bhISma uvAca / ye kecana svadhyayanAH prAptA yajanayAjanam / AtmanAnarthayuktena pApe nivizate mnH| kathaM te jAtu zoceAyeyurvApyazobhanam // 42 sa karma kaluSaM kRtvA kleze mahati dhIyate // 2 : icchantaste vihArAya sukhaM mahadavApnuyuH / durbhikSAdeva durbhikSaM klezAtklezaM bhayAdbhayam / uta jAtAH sunakSatre sutIrthAH sumuhUrtajAH // 43 mRtebhyaH pramRtaM yAnti daridrAH pApakAriNaH // 3 nakSatreSvAsureSvanye dustIrthA durmuhuurtjaaH| utsavAdutsavaM yAnti svargAtsvarga sukhAsukham / . -2229 - / Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 174. 4] mahAbhArate [12. 175. 11 zradadhAnAzca dAntAzca dhanADhyAH zubhakAriNaH // 4 | padaM yathA na dRzyeta tathA jJAnavidAM gatiH // 19 vyAlakuJjaradurgeSu sarpacorabhayeSu c| alamanyairupAlambhaiH kIrtitaizca vyatikramaH / hastAvApena gacchanti nAstikAH kimataH param // 5 / pezalaM cAnurUpaM ca kartavyaM hitamAtmanaH // 20 priyadevAtitheyAzca vadAnyAH priyasAdhavaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kSemyamAtmavatAM mArgamAsthitA hastadakSiNam // 6 catuHsaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 174 // pulAkA iva dhAnyeSu puttikA iva pakSiSu / 175 tadvidhAste manuSyeSu yeSAM dharmo na kAraNam // 7 yudhiSThira uvAca / suzIghramapi dhAvantaM vidhAnamanudhAvati / zete saha zayAnena yena yena yathA kRtam // 8 kutaH sRSTamidaM vizvaM jagatsthAvarajaGgamam / upatiSThati tiSThantaM gacchantamanugacchati / pralaye ca kamabhyeti tanme brUhi pitAmaha // 1 . karoti kurvataH karma chAyevAnuvidhIyate // 9 sasAgaraH sagaganaH sazailaH sabalAhakaH / yena yena yathA yadyatpurA karma samAcitam / sabhUmiH sAgnipavano loko'yaM kena nirmitaH // 2 tattadeva naro bhuGkte nityaM vihitamAtmanaH // 10 kathaM sRSTAni bhUtAni kathaM varNavibhaktayaH / svakarmaphalavikSiptaM vidhAnaparirakSitam / zaucAzaucaM kathaM teSAM dharmAdharmAvatho katham // 3 bhUtaprAmamimaM kAlaH samantAtparikarSati // 11 kIdRzo jIvatAM jIvaH ka vA gacchanti ye mRtaaH| acodyamAnAni yathA puSpANi ca phalAni ca / asmAllokAdamuM lokaM sarva zaMsatu no bhavAn // 4 svakAlaM nAtivartante tathA karma purAkRtam // 12 bhISma uvAca / samAnazcAvamAnazca lAbhAlAbhau kSayodayau / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / pravRttA vinivartante vidhAnAnte punaH punaH // 13 bhRguNAbhihitaM zreSThaM bharadvAjAya pRcchate // 5 AtmanA vihitaM duHkhamAtmanA vihitaM sukham / kailAsazikhare dRSTvA diipymaanmivaujsaa| garbhazayyAmupAdAya bhujyate paurvadehikam / / 14 bhRgu maharSimAsInaM bharadvAjo'nvapRcchata // 6 bAlo yuvA ca vRddhazca yatkaroti zubhAzubham / sasAgaraH sagaganaH sazailaH sabalAhakaH / tasyAM tasyAmavasthAyAM bhuGkte janmani janmani // 15 sabhUmiH sAgnipavano loko'yaM kena nirmitaH // 7 yathA dhenusahasreSu vatso vindati mAtaram / kathaM sRSTAni bhUtAni kathaM varNavibhaktayaH / tathA pUrvakRtaM karma kartAramanugacchati // 16 zaucAzaucaM kathaM teSAM dharmAdharmAvatho katham // 8 samunnamagrato vastraM pazcAcchudhyati karmaNA / kIdRzo jIvatAM jIvaH ka vA gacchanti ye mRtaaH| upavAsaiH prataptAnAM dIrgha sukhamanantakam // 17 paralokamimaM cApi sarvaM zaMsatu no bhavAn // 9 dIrghakAlena tapasA sevitena tapovane / evaM sa bhagavAnpRSTo bharadvAjena saMzayam / dharmanirdhUtapApAnAM saMsidhyante manorathAH // 18 maharSibrahmasaMkAzaH sarva tasmai tato'bravIt // 10 zakunInAmivAkAze matsyAnAmiva codake / mAnaso nAma vikhyAtaH zrutapUrvo maharSibhiH / -2230 - Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 175. 11] zAntiparva [12. 175. 37 anAdinidhano devastathAbhedyo'jarAmaraH // 11 / te cApyantaM na pazyanti nabhasaH prathitaujasaH / avyakta iti vikhyAtaH zAzvato'thAkSaro'vyayaH / durgamatvAdanantatvAditi me viddhi mAnada // 25 yataH sRSTAni bhUtAni jAyante ca mriyanti ca // 12 upariSTopariSTAttu prajvaladbhiH svayaMprabhaiH / so'sajatprathamaM devo mahAntaM nAma nAmataH / / niruddhametadAkAzamaprameyaM surairapi // 26 AkAzamiti vikhyAtaM sarvabhUtadharaH prabhuH // 13 pRthivyante samudrAstu samudrAnte tamaH smRtam / AkAzAdabhavadvAri salilAdagnimArutau / tamaso'nte jalaM prAhurjalasyAnte'gnireva ca // 27 agnimArutasaMyogAttataH samabhavanmahI // 14 rasAtalAnte salilaM jalAnte pannagAdhipaH / tatastejomayaM divyaM padmaM sRSTaM svayaMbhuvA / tadante punarAkAzamAkAzAnte punarjalam // 28 tasmAtpadmAtsamabhavadbrahmA vedamayo nidhiH // 15 evamantaM bhagavataH pramANaM salilasya ca / ahaMkAra iti khyAtaH srvbhuutaatmbhuutkRt|| agnimArutatoyebhyo dujJeyaM daivatairapi / / 29 brahmA vai sumahAtejA ya ete paJca dhAtavaH / / 16 agnimArutatoyAnAM varNAH kSititalasya ca / zailAstasyAsthisaMjJAstu medo mAMsaM ca medinii| AkAzasarazA hyete bhidyante tattvadarzanAt // 30 samudrAstasya rudhiramAkAzamudaraM tathA // 17 paThanti caiva munayaH zAstreSu vividheSu ca / pavanazcaiva niHzvAsastejo'nirnimnagAH sirAH / trailokye sAgare caiva pramANaM vihitaM yathA / agnISomau tu candrArko nayane tasya vizrute // 18 adRzyAya tvagamyAya kaH pramANamudAharet // 31 nabhazcoya zirastasya kSitiH pAdau dizo bhujau| siddhAnAM devatAnAM ca yadA parimitA gatiH / durvijJeyo hyanantatvAtsiddhairapi na saMzayaH // 19 tadA gauNamanantasya nAmAnanteti vizrutam / sa eva bhagavAnviSNurananta iti vishrutH| nAmadheyAnurUpasya mAnasasya mahAtmanaH // 32 sarvabhUtAtmabhUtastho durvijJeyo'kRtAtmabhiH // 20 yadA tu divyaM tadrUpaM hasate vardhate punaH / ahaMkArasya yaH sraSTA sarvabhUtabhavAya vai| ko'nyastadvedituM zakto yo'pi syaattdvidho'prH||33 yataH samabhavadvizvaM pRSTo'haM yadiha tvayA // 21 tataH puSkarataH sRSTaH sarvajJo muurtimaanprbhuH| bharadvAja uvAca / brahmA dharmamayaH pUrvaH prajApatiranuttamaH // 34 gaganasya dizAM caiva bhUtalasyAnilasya ca / bharadvAja uvAca / kAnyatra parimANAni saMzayaM chindhi me'rthataH / / 22 puSkarAdyadi saMbhUto jyeSThaM bhavati puSkaram / bhRguruvAca / brahmANaM pUrvajaM cAha bhavAnsaMdeha eva me // 35 anantametadAkAzaM siddhacAraNasevitam / bhRguruvAca / ramyaM nAnAzrayAkIrNaM yasyAnto nAdhigamyate // 23 . mAnasasyeha yA mUrti brahmatvaM smupaagtaa| UvaM gateradhastAttu candrAdityau na dRshytH| tasyAsanavidhAnArthaM pRthivI padmamucyate // 36 tatra devAH svayaM dIptA bhAsvarAzcAgnivarcasaH / / 24 / karNikA tasya padmasya merurgaganamucchritaH / - 2231 - Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 175. 37] mahAbhArate [12. 177.8 tasya madhye sthito lokAnsRjate jagataH prabhuH // 37 taccAmbhasA pUryamANaM sazabdaM kurute'nilaH // 11 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tathA salilasaMruddhe nabhaso'nte nirntre| paJcasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 175 // bhittvArNavatalaM vAyuH samutpatati ghoSavAn // 12 176 sa eSa carate vAyurarNavotpIDasaMbhavaH / bharadvAja uvAca / AkAzasthAnamAsAdya prazAnti nAdhigacchati // 13 prajAvisarga vividhaM kathaM sa sRjate prbhuH| tasminvAyvambusaMgharSe dIptatejA mahAbalaH / merumadhye sthito brahmA tadrUhi dvijasattama // 1 prAdurbhavatyUrdhvazikhaH kRtvA vitimiraM nabhaH // 14 agniH pavanasaMyuktaH khAtsamutpatate jalam / bhRguruvaac| so'gnirmArutasaMyogAddhanatvamupapadyate // 15 prajAvisarga vividhaM mAnaso manasAsRjat / tasyAkAze nipatitaH snehastiSThati yo'paraH / saMdhukSaNArthaM bhUtAnAM sRSTaM prathamato jalam // 2 sa saMghAtatvamApanno bhUmitvamupagacchati // 16 yatprANAH sarvabhUtAnAM vardhante yena ca prajAH / rasAnAM sarvagandhAnAM snehAnAM prANinAM tthaa| parityaktAzca nazyanti tenedaM sarvamAvRtam / / 3 bhUmiryAniriha jJeyA yasyAM sarvaM prasUyate // 17 pRthivI parvatA meghA mUrtimantazca ye pare / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sarva tadvAruNaM jJeyamApastastambhire punaH // 4 SaTsaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 176 // bharadvAja uvaac| 177 kathaM salilamutpannaM kathaM caivaagnimaarutau| bharadvAja uvAca / kathaM ca medinI sRSTetyatra me saMzayo mahAn // 5 ete te dhAtavaH paJca brahmA yaansRjtpuraa| / bhRguruvaac| AvRtA yairime lokA mahAbhUtAbhisaMjJitaiH // 1 brahmakalpe purA brahmanbrahmarSINAM samAgame / yadAsRjatsahasrANi bhUtAnAM sa mahAmatiH / lokasaMbhavasaMdehaH samutpanno mahAtmanAm // 6 pazcAnAmeva bhUtatvaM kathaM samupapadyate // 2 te'tiSThandhyAnamAlambya maunamAsthAya nizcalAH / . bhRguruvAca / tyaktAhArAH pavanapA divyaM varSazataM dvijAH // 7 amitAnAM mahAzabdo yAnti bhUtAni saMbhavam / teSAM dharmamayI vANI sarveSAM zrotramAgamat / / tatasteSAM mahAbhUtazabdo'yamupapadyate // 3 divyA sarasvatI tatra saMbabhUva nabhastalAt // 8 ceSTA vAyuH khamAkAzamUSmAgniH salilaM dravaH / purA stimitaniHzabdamAkAzamacalopamam / pRthivI cAtra saMghAta: zarIraM pAzcabhautikam // 4 naSTacandrArkapavanaM prasuptamiva saMbabhau // 9 ityete paJcabhibhUtairyuktaM sthAvarajaGgamam / tataH salilamutpannaM tamasIvAparaM tamaH / zrotraM ghrANaM rasaH sparzo dRSTizcendriyasaMjJitAH // 5 tasmAJca salilotpIDAdudatiSThata mArutaH // 10 bharadvAja uvAca / yathA bhAjanamacchidraM niHzabdamiva lkssyte| / paJcabhiryadi bhUtaistu yuktAH sthAvarajaGgamAH / -2232 - Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 177. 6] zAntiparva [12. 177.34 sthAvarANAM na dRzyante zarIre pazca dhAtavaH // 6 tejo'gnizca tathA krodhazcakSurUSmA tathaiva ca / anUSmaNAmaceSTAnAM ghanAnAM caiva tattvataH / agnirjarayate cApi paJcAgneyAH zarIriNaH // 21 vRkSANAM nopalabhyante zarIre paJca dhAtavaH // 7 zrotraM ghrANamathAsyaM ca hRdayaM koSTameva ca / na zRNvanti na pazyanti na gndhrsvedinH| AkAzAtprANinAmete zarIre paJca dhAtavaH // 22 na ca sparza vijAnanti te kathaM pAJcabhautikAH // 8 zleSmA pittamatha svedo vasA zoNitameva ca / adravatvAdanamitvAdabhaumatvAdavAyutaH / ityApaH paJcadhA dehe bhavanti prANinAM sadA // 23 AkAzasyAprameyatvAvRkSANAM nAsti bhautikam // 9 prANAtpraNIyate prANI vyAnAdvyAyacchate tathA / bhRguruvaac| . gacchatyapAno'vAkcaiva samAno hRdyavasthitaH // 24 ghanAnAmapi vRkSANAmAkAzo'sti na saMzayaH / udAnAducchasiti ca pratibhedAcca bhASate / teSAM puSpaphale vyaktinityaM samupalabhyate // 10 ityete vAyavaH paJca ceSTayantIha dehinam // 25 USmato glAnaparNAnAM tvakphalaM puSpameva ca / bhUmergandhaguNAnvetti rasaM cAdbhayaH zarIravAn / mlAyate caiva zItena sparzasnAtra vidyate // 11 jyotiH pazyati cakSubhyAM sparza vetti ca vAyunA // vAvagyazaniniSpeSaiH phalapuSpaM vishiiyte|| tasya gandhasya vakSyAmi vistarAbhihitAnguNAn / zrotreNa gRhyate zabdastasmAcchRNvanti pAdapAH // 12 iSTazcAniSTagandhazca madhuraH kaTureva ca // 27 vallI veSTayate vRkSaM sarvatazcaiva gacchati / nirhArI saMhataH snigdho rUkSo vizada eva ca / na hyadRSTazca mArgo'sti tasmAtpazyanti paadpaaH||13 evaM navavidho jJeyaH pArthivo gandhavistaraH // 28 puNyApuNyaistathA gandhaidhUpaizca vividhairapi / zabdaH sparzazca rUpaM ca rasazcApAM guNAH smRtAH / arogAH puSpitAH santi tasmAjinnanti paadpaaH|| rasajJAnaM tu vakSyAmi tanme nigadataH zRNu // 29 pAdaiH salilapAnaM ca vyAdhInAmapi darzanam / raso bahuvidhaH proktaH sUribhiH prathitAtmabhiH / vyAdhipratikriyatvAJca vidyate rasanaM drume // 15 madhuro lavaNastiktaH kaSAyo'mlaH kaTustathA / vaktreNotpalanAlena yathocaM jalamAdadet / eSa SaDvidhavistAro raso vArimayaH smRtaH // 30 tathA pavanasaMyuktaH pAdaiH pibati pAdapaH // 16 zabdaH sparzazca rUpaM ca triguNaM jyotirucyate / prahaNAtsukhaduHkhasya chinnasya ca virohaNAt / jyotiH pazyati rUpANi rUpaM ca bahudhA smRtam // jIvaM pazyAmi vRkSANAmacaitanyaM na vidyate // 17 hrasvo dIrghastathA sthUlazcaturasro'Nu vRttavAn / tena tajjalamAdattaM jrytygnimaarutau| zuklaH kRSNastathA rakto nIlaH pIto'ruNastathA / AhArapariNAmAcca sneho vRddhizca jAyate // 18 . evaM dvAdazavistAro jyotIrUpaguNaH smRtaH // 32 jaGgamAnAM ca sarveSAM zarIre paJca dhAtavaH / zabdasparzI tu vijJeyau dviguNo vAyurucyate / pratyekazaH prabhidyante yaiH zarIraM viceSTate // 19 / vAyavyastu guNaH sparzaH sparzazca bahudhA smRtaH // 33 tvakca mAMsaM tathAsthIni majjA snAyu ca pshcmm|| kaThinazcikaNaH zlakSNaH picchalo mRdudAruNaH / ityetadiha saMkhyAtaM zarIre pRthivImayam // 20 / uSNaH zItaH sukho duHkhaH snigdho vizada eva c| ma.bhA. 280 - 2233 - Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 177. 34] mahAbhArate [12. 179.8 evaM dvAdazavistAro vAyavyo guNa ucyate // 34 saMdhiSvapi ca sarveSu saMniviSTastathAnilaH / tatraikaguNamAkAzaM zabda ityeva tasmRtam / zarIreSu manuSyANAM vyAna ityupadizyate // 8 tasya zabdasya vakSyAmi vistaraM vividhAtmakam // 35 dhAtuSvagnistu vitataH samAnena samIritaH / SaDja RSabhagAndhArau madhyamaH paJcamastathA / rasAndhAtUMzca doSAMzca vartayannavatiSThati // 9 dhaivatazcApi vijJeyastathA cApi niSAdakaH // 36 apAnaprANayormadhye prANApAnasamAhitaH / eSa saptavidhaH prokto guNa aakaashlkssnnH| samanvitaH svadhiSThAnaH samyakpacati pAvakaH // 10 traisvaryeNa tu sarvatra sthito'pi paTahAdiSu // 37 AsyaM hi pAyusaMyuktamante syAdgudasaMjJitam / AkAzajaM zabdamAhurebhirvAyuguNaiH saha / srotastasmAtprajAyante sarvasrotAMsi dehinAm // 11 avyAhataizcetayate na vetti viSamAgataiH // 38 prANAnAM saMnipAtAcca saMnipAtaH prajAyate / ApyAyante ca te nityaM dhAtavastaistu dhAtubhiH / USmA cAgniriti zeyo yo'nnaM pacati dehinAm // Apo'nirmArutazcaiva nityaM jAgrati dehiSu // 39 agnivegavahaH prANo gudAnte pratihanyate / / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sa UrdhvamAgamya punaH samutkSipati pAvakam // 15 sptspttydhikshttmo'dhyaayH|| 177 // pakkAzayastvadho nAbherUddhamAmAzayaH sthitaH / 178 nAbhimadhye zarIrasya sarve prANAH samAhitAH // 11 bharadvAja uvAca / prasRtA hRdayAtsarve tiryguulmdhstthaa| . pArthivaM dhAtumAzritya zArIro'gniH kathaM bhavet / vahantyannarasAnnADyo daza prANapracoditAH // 15 avakAzavizeSeNa kathaM vartayate'nilaH // 1 eSa mArgo'tha yogAnaM yena gacchanti tatpadam / bhRguruvAca / jitaklamAsanA dhIrA mUrdhanyAtmAnamAdadhuH // 16 vAyorgatimahaM brahmankIrtayiSyAmi te'nagha / evaM sarveSu vihitaH prANApAneSu dehinAm / prANinAmanilo dehAnyathA ceSTayate balI // 2 tasminsthito nityamagniH sthAlyAmiva smaahitH||10 zrito mUrdhAnamagnistu zarIraM paripAlayan / . iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi prANo mUrdhani cAgnau ca vartamAno viceSTate // 3 bhaSTasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 178 // sa jantuH sarvabhUtAtmA puruSaH sa sanAtanaH / 179 mano buddhirahaMkAro bhUtAni viSayAzca saH // 4 bharadvAja uvaac| evaM tviha sa sarvatra prANena pripaalyte| yadi prANAyate vAyurvAyureva viceSTate / pRSThatazca samAnena khAM svAM gatimupAzritaH // 5 zvasityAbhASate caiva tasmAjjIvo nirarthakaH // 1 vastimUlaM gudaM caiva pAvakaM ca samAzritaH / yadyUSmabhAva Agneyo vahninA pacyate yadi / vahanmUtraM purISaM cApyapAnaH parivartate // 6 agnirjarayate caiva tasmAjjIvo nirarthakaH // 2 prayatne karmaNi bale ya ekatriSu vartate / jantoH pramIyamANasya jIvo naivopalabhyate / udAna iti taM prAhuradhyAtmaviduSo janAH // 7 / vAyureva jahAtyenamUSmabhAvazca nazyati // 3 - 2234 - Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 179. 4 ] zAntiparva [12. 180. 14 yadi vAtopamo jIvaH saMzleSo yadi vAyunA / na zarIrAzrito jIvastasminnaSTe praNazyati / vAyumaNDalavadRzyo gacchetsaha marudgaNaiH // 4 yathA samitsu dagdhAsu na praNazyati pAvakaH // 2 zleSo yadi ca vAtena yadi tasmAtpraNazyati / bharadvAja uvAca / mahArNavavimuktatvAdanyatsalilabhAjanam // 5 ameryathA tathA tasya yadi nAzo na vidyate / kUpe vA salilaM dadyAtpradIpaM vA hutAzane / indhanasyopayogAnte na cAgnirnopalabhyate // 3 prakSiptaM nazyati kSipraM yathA nazyatyasau tathA // 6 / nazyatItyeva jAnAmi zAntamagnimanindhanam / paJcasAdhAraNe hyasmiJzarIre jIvitaM kutH| gatiryasya pramANaM vA saMsthAnaM vA na dRzyate // 4 yeSAmanyataratyAgAccaturNAM nAsti saMgrahaH // 7 .. bhRguruvaac| nazyantyApo hyanAhArAdvAyurucchAsanigrahAt / nazyate koSThabhedAtkhamagnirnazyatyabhojanAt // 8 samidhAmupayogAnte sannevAgnirna dRzyate / vyAdhivraNapariklezairmedinI caiva zIryate / AkAzAnugatatvAddhi durgrahaH sa nirAzrayaH // 5 pIDite'nyatare hyeSAM saMghAto yAti pazcadhA // 9 tathA zarIrasaMtyAge jIvo hyAkAzavasthitaH / tasminpazcatvamApanne jIvaH kimanudhAvati / na gRhyate susUkSmatvAdyathA jyotirna saMzayaH // 6 kiM vedayati vA jIvaH kiM zRNoti bravIti vA // 10 prANAndhArayate hyagniH sa jIva upadhAryatAm / eSA gauH paralokasthaM tArayiSyati mAmiti / vAyusaMdhAraNo hyagnirnazyatyuccAsanigrahAt // 7 yo dattvA mriyate jantuH sA gauH kaM tArayiSyati // tasminnaSTe zarIrAgnau zarIraM tadacetanam / patitaM yAti bhUmitvamayanaM tasya hi kSitiH // 8 gauzca pratigrahItA ca dAtA caiva samaM yadA / ihaiva vilayaM yAnti kutasteSAM samAgamaH // 12 jaGgamAnAM hi sarveSAM sthAvarANAM tathaiva ca / AkAzaM pavano'bhyeti jyotistamanugacchati / vihagairupayuktasya zailAgrAtpatitasya vaa| agninA copayuktasya kutaH saMjIvanaM punaH // 13 tatra trayANAmekatvaM iyaM bhUmau pratiSThitam // 9 yatra khaM tatra pavanastatrAgniryatra mArutaH / chinnasya yadi vRkSasya na mUlaM pratirohati / bIjAnyasya pravartante mRtaH kva punareSyati // 14 amUrtayaste vijJeyA Apo mUrtAstathA kssitiH||10 bIjamAtraM purA sRSTaM yadetatparivartate / bharadvAja uvAca / mRtA mRtAH praNazyanti bIjAdvIjaM pravartate // 15 yadyagnimArutau bhUmiH khamApazca zarIriSu / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi jIvaH kiMlakSaNastatretyetadAcakSva me'nagha // 11 ekonAzItityadhikazatatamo'dhyAyaH // 169 // pazcAtmake pazcaratau paJcavijJAnasaMyute / zarIre prANinAM jIvaM jJAtumicchAmi yAdRzam // 12 bhRguruvAca / mAMsazoNitasaMghAte medaHsnAyavasthisaMcaye / na praNAzo'sti jIvAnAM dattasya ca kRtasya ca / bhidyamAne zarIre tu jIvo naivopalabhyate // 13 yAti dehAntaraM prANI zarIraM tu vizIryate // 1 / yadyajIvaM zarIraM tu paJcabhUtasamanvitam / -2235 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 180. 14 ] mahAbhArate [12. 181.1 zArIre mAnase duHkhe kastAM vedayate rujam // 14 ____na jIvanAzo'sti hi dehabhede zRNoti kathitaM jIvaH karNAbhyAM na zRNoti tat / mithyaitadAhurmata itybuddhaaH| maharSe manasi vyagre tasmAjIvo nirarthakaH // 15 jIvastu dehAntaritaH prayAti sarva pazyati yadRzyaM manoyuktena ckssussaa| ___ dazArdhataivAsya zarIrabhedaH // 26 manasi vyAkule taddhi pazyannapi na pazyati // 16 / evaM sarveSu bhUteSu gUDhazcarati saMvRtaH / na pazyati na ca brUte na zRNoti na jighrati / dRzyate tvagryayA buddhyA sUkSmayA tattvadarzimiH // na ca sparzarasau vetti nidrAvazagataH punaH // 17 taM pUrvApararAtreSu yuJjAnaH satataM budhaH / hRSyati Rdhyati ca kaH zocatyudvijate ca kaH / laghvAhAro vizuddhAtmA pazyatyAtmAnamAtmani // 28 icchati dhyAyati dveSTi vAcamIrayate ca kaH // 18 cittasya hi prasAdena hitvA karma zubhAzubham / bhRguruvAca / prasannAtmAtmani sthitvA sukhamakSayamaznute // 29 na paJcasAdhAraNamatra kiMci mAnaso'gniH zarIreSu jIva ityabhidhIyate / ___ ccharIrameko vhte'ntraatmaa| sRSTiH prajApatereSA bhUtAdhyAtmavinizcaye // 30 sa vetti gandhAMzca rasAzruti ca iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sparza ca rUpaM ca guNAzca ye'nye // 19 azItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 180 // pazcAtmake pazcaguNapradarzI . sa sarvagAtrAnugato'ntarAtmA / bhRguruvAca / sa vetti duHkhAni sukhAni cAtra asRjabrAhmaNAneva pUrvaM brahmA prajApatiH / ___ tadviprayogAttu na vetti dehH|| 20 AtmatejobhinivRttAnbhAskarAgnisamaprabhAn // 1 yadA na rUpaM na sparzo noSmabhAvazca pAvake / tataH satyaM ca dharmaM ca tapo brahma ca zAzvatam / tadA zAnte zarIrAgnau dehaM tyaktvA sa nazyati // AcAraM caiva zaucaM ca svargAya vidadhe prabhuH // 2 ammayaM sarvamevedamApo mUrtiH zarIriNAm / / devdaanvgndhrvdaityaasurmhorgaaH| tatrAtmA mAnaso brahmA sarvabhUteSu lokakRt // 22 yakSarAkSasanAgAzca pizAcA manujAstathA // 3 AtmAnaM taM vijAnIhi sarvalokahitAtmakam / brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH zUdrAzca dvijasattama / tasminyaH saMzrito dehe hyabbinduriva puSkare // 23 / ye cAnye bhUtasaMghAnAM saMghAstAMzcApi nirmame // 1 kSetramaM taM vijAnIhi nityaM lokahitAtmakam / brAhmaNAnAM sito varNaH kSatriyANAM tu lohitaH / tamo rajazca sattvaM ca viddhi jIvaguNAnimAn // 24 / vaizyAnAM pItako varNaH zUdrANAmasitastathA // 5 sacetanaM jIvaguNaM vadanti bharadvAja uvAca / sa ceSTate ceSTayate ca sarvam / cAturvarNyasya varNena yadi varNo vibhajyate / tataH paraM kSetravidaM vadanti sarveSAM khalu varNAnAM dRzyate varNasaMkaraH // 6 prAvartayadyo bhuvanAni sapta // 25 kAmaH krodho bhayaM lobhaH zokazcintA kSudhA zramaH / -2236 - Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 181.7] zAntiparva [12. 182. 14 sarveSAM naH prabhavati kasmAdvarNo vibhajyate // 7 182 vedamUtrapurISANi zreSmA pittaM sazoNitam / bharadvAja uvAca / tanuH kSarati sarveSAM kasmAdvarNo vibhajyate // 8 brAhmaNaH kena bhavati kSatriyo vA dvijottama / jaGgamAnAmasaMkhyeyAH sthAvarANAM ca jAtayaH / vaizya zUdrazca viprarSe tadrUhi vadatAM vara // 1 teSAM vividhavarNAnAM kuto varNavinizcayaH // 9 bhRguruvAca / bhRguruvAca / jAtakarmAdibhiryastu saMskAraiH saMskRtaH zuciH / na vizeSo'sti varNAnAM sarvaM brAhmamidaM jagat / vedAdhyayanasaMpannaH SaTsu karmasvavasthitaH // 2 brahmaNA pUrva sRSTaM hi karmabhirvarNatAM gatam // 10 zaucAcArasthitaH samyagvighasAzI gurupriyaH / kAmabhogapriyAstIkSNAH krodhanAH priyasAhasAH / nityavratI satyaparaH sa vai brAhmaNa ucyate // 3 tyaktasvadharmA raktAGgAste dvijAH kSatratAM gatAH // 11 satyaM dAnaM damo'droha AnRzaMsyaM kSamA ghRNA / goSu vRtti samAdhAya pItAH kRSyupajIvinaH / / tapazca dRzyate yatra sa brAhmaNa iti smRtaH // 4 svadharma nAnutiSThanti te dvijA vaizyatAM gatAH // 12 kSatra sevate karma vedAdhyayanasaMmataH / hiMsAnRtapriyA lubdhAH srvkrmopjiivinH| dAnAdAnaratiyazca sa vai kSatriya ucyate // 5 kRSNAH zaucaparibhraSTAste dvijAH zadratAM gatAH // 13 kRSigorakSyavANijyaM yo vizatyanizaM zuciH / ityetaiH karmabhirvyastA dvijA varNAntaraM gatAH / vedAdhyayanasaMpannaH sa vaizya iti saMjJitaH // 6 dharmo yajJakriyA caiSAM nityaM na pratiSidhyate // 14 sarvabhakSaratinityaM sarvakarmakaro'zuciH / varNAzcatvAra ete hi yeSAM brAhmI sarasvatI / tyaktavedastvanAcAraH sa vai zUdra iti smRtaH // 7 vihitA brahmaNA pUrva lobhAttvajJAnatAM gatAH // 15 zudre caitadbhavellakSyaM dvije caitanna vidyate / brAhmaNA dharmatatrasthAstapasteSAM na nazyati / na vai zUdro bhavecchadro brAhmaNo na ca brAhmaNaH // 8 brahma dhArayatAM nityaM vratAni niyamAMstathA // 16 sarvopAyaistu lobhasya krodhasya ca vinigrahaH / brahma caitatpurA sRSTaM ye na jAnantyatadvidaH / etatpavitraM jJAtavyaM tathA caivAtmasaMyamaH // 9 teSAM bahuvidhAstvanyAstatra tatra hi jAtayaH / / 17 nityaM krodhAttapo rakSecchriyaM rakSeta matsarAt / pizAcA rAkSasAH pretA bahudhA mlecchajAtayaH / vidyAM mAnAvamAnAbhyAmAtmAnaM tu pramAdataH // 10 pranaSTajJAnavijJAnAH svacchandAcAraceSTitAH // 18 yasya sarve samArambhA nirAzIbandhanAstviha / prajA brAhmaNasaMskArAH svdhrmkRtnishcyaaH| tyAge yasya hutaM sarvaM sa tyAgI sa ca buddhimaan||11 RSibhiH svena tapasA sRjyante cApare praiH|| 19 ahiMsraH sarvabhUtAnAM maitrAyaNagatazcaret / AdidevasamudbhUtA brahmamUlAkSayAvyayA / avisrambhe na gantavyaM visrambhe dhaaryenmnH||12 sA sRSTirmAnasI nAma dharmatantraparAyaNA // 20 parigrahAnparityajya bhavedbuddhyA jitendriyH| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi azokaM sthAnamAtiSThadiha cAmutra cAbhayam // 13 taponityena dAntena muninA saMyatAtmanA / - 2237 - . ekAzItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 181 // Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 182. 14 ] mahAbhArate [12. 183. 11 ajitaM jetukAmena bhAvyaM saGgeSvasaGginA // 14 ____ tatkhalu dvividhaM sukhamucyate zArIraM mAnasa indriyairgRhyate yadyattattadvyaktamiti sthitiH / ca / 1 / iha khalvamuSmizca loke sarvArambhapravRttayaH avyaktamiti vijJeyaM liGgagrAhyamatIndriyam / / 15 / sukhArthA abhidhIyante / 2 / na hyatastrivargaphalaM vimanaH prANe nigRhNIyAtprANaM brahmaNi dhArayet / ziSTataramasti / 3 / sa eSa kAmyo guNavizeSo nirvANAdeva nirvANo na ca kiMcidvicintayet / / dharmArthayorArambhastadveturasyotpattiH sukhpryojnaa|| sukhaM vai brAhmaNo brahma sa vai tenAdhigacchati // 16 zaucena satataM yuktastathAcArasamanvitaH / bharadvAja uvAca / sAnukrozazca bhUteSu tadvijAtiSu lakSaNam // 17 yadetadbhavatAbhihitaM sukhAnAM paramAH striya iti iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tanna gRhNImaH / 1 / na hyeSAmRSINAM mahati sthitaadvyshiitydhikshttmo'dhyaayH|| 182 // nAmaprApya eSa guNavizeSo na cainamabhilaSanti / 2 / 983 zrUyate ca bhagavAMstrilokakRdbrahmA prabhurekAkI tibhRguruvAca / SThati / 3 / brahmacArI na kAmasukheSvAtmAnamavadasatyaM brahma tapaH satyaM satyaM sRjati ca prajAH / dhAti / 4 / api ca bhagavAnvizvezvara umApatiH satyena dhAryate lokaH svarga satyena gacchati // 1 kAmamabhivartamAnamanaGgatvena zamamanayat / 5 / anRtaM tamaso rUpaM tamasA nIyate hydhH| tasmAdbhamo na mahAtmabhirayaM pratigRhIto na tveSa tamoprastA na pazyanti prakAzaM tamasAvRtam // 2 tAvadviziSTo guNa iti naitadbhagavataH pratyeti / 6 / svargaH prakAza ityAhunarakaM tama eva c| bhagavatA tUktaM sukhAnAM paramA striya iti / / . satyAnRtAttadubhayaM prApyate jagatIcaraiH // 3 lokapravAdo'pi ca bhavati dvividhaH phalodayaH tatra tvevaMvidhA vRttirloke satyAnRtA bhavet / sukRtAtsukhamavApyate duSkRtAhuHkhamiti / / atrodharmAdharmI prakAzazca tamo duHkhaM sukhaM tathA // 4 cyatAm / 9 // 10 tatra yatsatyaM sa dharmo yo dharmaH sa prakAzo yaH bhRguruvAca / prakAzastatsukhamiti / 1 / tatra yadanRtaM so'dharmo ___ anRtAtkhalu tamaH prAdurbhUtaM tamograstA adharmayo'dharmastattamo yattamastaduHkhamiti / 2 // 5 mevAnuvartante na dharmam / 1 / krodhalobhamohamAnAatrocyate / nRtAdimiravacchannA na khalvasmilloke na cAmutra zArIrairmAnasairduHkhaiH sukhaizcApyasukhodayaiH / sukhamApnuvanti / 2 / vividhavyAdhigaNopatApairavalokasRSTiM prapazyanto na muhyanti vicakSaNAH // 6 . kIryante / 3 / vadhabandharogapariklezAdibhizca kSutpitatra duHkhavimokSArtha prayateta vicakSaNaH / | pAsAzramakRtairupatApairupatapyante / 4 / caNDavAtAsukhaM hyanityaM bhUtAnAmihaloke paratra ca // 7 tyuSNAtizItakRtaizca pratibhayaiH zArIrairduHkhairuparAhugrastasya somasya yathA jyotsnA na bhaaste|| | tapyante / 5 / bandhudhanavinAzaviprayogakRtaizca mAnasaiH tathA tamobhibhUtAnAM bhUtAnAM bhrazyate sukham // 8 | zokerabhibhUyante jarAmRtyukRtaizcAnyairiti / 6 // 11 -2238 - Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 188. 12] zAntiparva [12. 184. 10 yastvetaiH zArIrairmAnasairduHkhaina spRzyate sa sukhaM / teSAM dharmaphalAvAptio'nyathA sa vimuhyati // 6 veda / 1 / na caite doSAH svarga prAdurbhavanti / 2 / bharadvAja uvAca / tatra bhavati khalu / 3 // 12 yadetaccAturAzramyaM brahmarSivihitaM puraa| sususvaH pavanaH svarge gandhazca surabhistathA / teSAM sve sve ya AcArAstAnme vaktumihArhasi // 7 kSutpipAsAzramo nAsti na jarA na ca pApakam // 13 bhRguruvAca / nityameva sukhaM svarge sukhaM duHkhamihobhayam / pUrvameva bhagavatA lokahitamanutiSThatA dharmasaMrakSanarake duHkhamevAhuH samaM tu paramaM padam // 14 NArthamAzramAzcatvAro'bhinirdiSTAH / 1 / tatra gurupRthivI sarvabhUtAnAM janitrI tadvidhAH striyaH / kulavAsameva tAvatprathamamAzramamudAharanti / 2 / sapumAnprajApatistatra zukraM tejomayaM viduH // 15 myagatra zaucasaMskAravinayaniyamapraNIto vinItAtmA ityetallokanirmANaM brahmaNA vihitaM purA / ubhe saMdhye bhAskarAgnidaivatAnyupasthAya vihAya tandrAprajA viparivartante svaiH svaiH karmabhirAvRtAH // 16 / lasye gurorabhivAdanavedAbhyAsazravaNapavitrIkRtAntaiti zrImahAbhArate zAntiparvaNi rAtmA triSavaNamupaspRzya brahmacaryAgniparicaraNagurutryazItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 183 // zuzrUSAnityo bhaikSAdisarvaniveditAntarAtmA guru vacananirdezAnuSThAnApratikUlo guruprasAdalabdhasvAbharadvAja uvAca / dhyAyatatparaH syAt / 3 / / 8 dAnasya kiM phalaM prAhurdharmasya caritasya c| ___ bhavati cAtra shlokH| tapasazca sutaptasya svAdhyAyasya hutasya ca // 1 guruM yastu samArAdhya dvijo vedamavApnuyAt / bhRguruvAca / tasya svargaphalAvAptiH sidhyate cAsya mAnasam // 9 ___ gArhasthyaM khalu dvitIyamAzramaM vadanti / / hutena zAmyate pApaM svAdhyAye zAntiruttamA / dAnena bhoga ityAhustapasA sarvamApnuyAt / / 2 tasya samudAcAralakSaNaM sarvamanuvyAkhyAsyAmaH / 2 / samAvRttAnAM sadArANAM sahadharmacaryAphalArthinAM dAnaM tu dvividhaM prAhuH paratrArthamihaiva ca / sadbhayo yaddIyate kiMcittatparatropatiSThati / / 3 gRhAzramo vidhIyate / 3 / dharmArthakAmAvAptirvatra trivargasAdhanamavekSyAgarhitena karmaNA dhanAnyAdAya asatsu dIyate yattu taddAnamiha bhujyate / svAdhyAyaprakarSAMpalabdhena brahmarSinirmitena vA adriyAdRzaM dIyate dAnaM tAdRzaM phalamApyate // 4 sAragatena vA havyaniyamAbhyAsadaivataprasAdopalabdhena bharadvAja uvAca / vA dhanena gRhastho gArhasthyaM pravartayet / 4 / taddhi kiM kasya dharmacaraNaM kiM vA dharmasya lakSaNam / sarvAzramANAM mUlamudAharanti / 5 / gurukulavAsinaH dharmaH katividho vApi tadbhavAnvaktumarhati // 5 parivrAjakA ye cAnye sNklpitvrtniymdhrmaabhRguruvaac| nuSThAyinasteSAmapyata eva bhikSAbalisaMvibhAgAH svadharmacaraNe yuktA ye bhavanti manISiNaH / pravartante / 6 // 10 - 2239 - Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 184. 11] mahAbhArate [ 12. 185.4 185 vAnaprasthAnAM dravyopaskAra iti prAyazaH khalvete sAdhavaH sAdhupathyadarzanAH svAdhyAyaprasaGginastIrthA bhRguruvAca / bhigamanadezadarzanArthaM pRthivIM paryaTanti / 1 / teSAM vAnaprasthAH khalu RSidharmamanusarantaH puNyAni pratyutthAnAbhivAdanAnasUyAvAkpradAnasaumukhyazaktyA- tIrthAni nadIprasravaNAni suvivikteSvaraNyeSu mRgasanazayanAbhyavahArasatkriyAzceti / 2 // 55 . mahiSavarAhasamaragajAkIrNeSu tapasyanto'nusaMcaranti bhavati cAtra shlokH| / 1 / tyaktAmyavaskhAhAropabhogA vanyauSadhimUlaphalaatithiryasva bhagnAzo gRhAtpratinivartate / parNaparimitavicitraniyatAhArAH sthAnAsanino bhUmisa dattvA duSkRtaM tasmai puNyamAdAya gacchati / / 12 pApANasikatAzarkarAvAlukAbhasmazAyinaH kAzakuzaapi cAtra yajJakriyAbhirdevatAH prIyante nivApena carmavalkalasaMvRtAGgAH kezazmazrunakharomadhAriNo nipitaro vedAbhyAsazravaNadhAraNena RSayaH / 1 / apa yatakAlopasparzanA askanahomayalikAlAnuSThAyinaH tyotpAdanena prajApatiriti / 2 // 13 samitkuzakusumopahArahomArjanalabdhavizrAmAH zIto SNapavananiSTaptavibhinnasarvatvaco vividhaniyamayogazloko cAtra bhavataH / caryAvihitadharmAnuSThAnahRtamAMsazoNitAstvagasthibhUvatsalAH sarvabhUtAnAM vAcyAH zrotrasukhA girH| tA dhRtiparAH sattvayogAccharIrANyudvahanti / 2 // 1 parivAdopaghAtau ca pAruSyaM cAtra garhitam // 14 yastvetAM niyatazcaryA brahmarpivihitAM caret / / avajJAnamahaMkAro dambhazcaiva vigarhitaH / sa dahedagnivahoSAJjayellokAMzca darjayAna // 2 ahiMsA satyamakrodhaH sarvAzramagataM tapaH // 15 ___ parivrAjakAnAM punarAcArastadyathA / 1 / vimuapi cAtra mAlyAbharaNavastrAbhyaGgagandhopabhoga- cyAgnidhanakalanaparibarhasaGgAnAtmanaH snehapAzAnavanRttagItavAdizrutisukhanayanAbhirAmasaMdarzanAnAM prA- dhUya parijanti samaloSTAzmakAJcanAstrivargapravRtteptirbhakSyabhojyapeyaleyacoSyANAmabhyavahAryANAM vi- pyArambheSvasaktabudvayo'rimitrodAsIneSu tulyavRttayaH vidhAnAmupabhogaH svadAravihArasaMtoSa: kAmasukhA- sthAvarajarAyujANDajasvedajodbhijAnAM bhUtAnAM vAGmavAptiriti / / 16 naHkarmabhiranabhidrohiNo'niketAH parvatapulinavRkSatrivargaguNanivRttiryasya nityaM gRhAzrame / mUladevatAyatanAnyanucaranto vAsArthamupeyunagaraM prAma sa sukhAnyanubhUyeha ziSTAnAM gatimApnuyAt // 17 vA nagare pazcarAtrikA prAmaikarAtrikAH / 2 / pravizya ucchavRttirgRhastho yaH svadharmacaraNe rataH / ca prANadhAraNamAtrAthai dvijAtInAM bhavanAnyasaMkIrNatyaktakAmasukhArambhastasya svargo na durlabhaH / / 18 karmaNAmupatiSTheyuH pAtrapatitAyAcitabhaikSAH kAma krodhadarpamohalobhakArpaNyadambhaparivAdAbhimAnahiMsAiti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nivRttA iti / 3 // 3 caturazItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 184 // bhavati cAtra zlokaH / abhayaM sarvabhUtebhyo dattvA carati yo muniH / -2240 - Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 185. 4] zAntiparva [ 12. 185.27 na tasya sarvabhUtebhyo bhayamutpadyate kvavit / / 4 lobhazvArthakRto nRNAM yena muhyanti pnndditaaH||15 kRtvAgnihotraM svazarIrasaMsthaM iha cintA bahuvidhA dharmAdharmasya karmaNaH / zArIramagniM svamukhe juhoti / yastadvedobhayaM prAjJaH pApmanA na sa lipyate // 16 yo bhaikSacaryopagatairhavirbhi sopadhaM nikRtiH steyaM parivAdo'bhyasUyatA / zcitAgninAM sa vyatiyAti lokAn // 5 paropaghAto hiMsA ca paizunyamanRtaM tathA // 17 mokSAzramaM yaH kurute yathoktaM etAnAsevate yastu tapastasya prahIyate / zuciH susaMkalpitabuddhiyuktaH / yastvetAnnAcaredvidvAMstapastasyAbhivardhate // 18 anindhanaM jyotiriva prazAntaM karmabhUmiriyaM loka iha kRtvA zubhAzubham / sa brahmalokaM zrayate dvijAtiH // 6 . zubhaiH zubhamavApnoti kRtvAzubhamato'nyathA // 19 bharadvAja uvAca / iha prajApatiH pUrva devAH srssignnaastthaa| asmAllokAtparo lokaH zrUyate nopalabhyate / iSveSTatapasaH pUtA brahmalokamupAzritAH // 20 tamahaM jJAtumicchAmi tadbhavAnvaktumarhati // 7 uttaraH pRthivIbhAgaH sarvapuNyatamaH zubhaH / bhRguruvAca / ihatyAstatra jAyante ye vai puNyakRto janAH / / 21 uttare himavatpArzve puNye sarvaguNAnvite / asatkarmANi kurvantastiryagyoniSu cApare / puNyaH kSebhyazca kAmyazca sa varo loka ucyate // 8 kSINAyuSastathaivAnye nazyanti pRthivItale // 22 tatra hyapApakarmANaH zucayo'tyantanirmalAH / anyonyabhakSaNe saktA lobhamohasamanvitAH / lobhamohaparityaktA mAnavA nirupadravAH // 9 / ihaiva parivartante na te yAntyuttarAM dizam // 23 sa svargasadRzo dezastatra yuktAH zubhA gunnaaH| ye gurUnupasevante niyatA brahmacAriNaH / kAle mRtyuH prabhavati spRzanti vyAdhayo na ca // 10 panthAnaM sarvalokAnAM te jAnanti manISiNaH // 24 na lobhaH paradAreSu svadAranirato janaH / ityukto'yaM mayA dharmaH saMkSepAbrahmanirmitaH / na cAnyonyavadhastatra dravyeSu na ca vismayaH / dharmAdharmo hi lokasya yo vai vetti sa buddhimAn // parokSadharmo naivAsti saMdeho nApi jAyate // 11 bhISma uvAca / kRtasya tu phalaM tatra pratyakSamupalabhyate / ityukto bhRguNA rAjanbharadvAjaH pratApavAt / zayyAyAnAsanopetAH prAsAdabhavanAzrayAH / bhRguM paramadharmAtmA vismitaH pratyapUjayat // 26 sarvakAmairvRtAH keciddhamAbharaNabhUSitAH // 12 eSa te prabhavo rAjaJjagataH sNprkiirtitH| prANadhAraNamAtraM tu keSAMcidupapadyate / / nikhilena mahAprAjJa kiM bhUyaH zrotumicchasi // 27 zrameNa mahatA kecitkurvanti prANadhAraNam // 13 iha dharmaparAH kecitkecinnekRtikA narAH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pnycaashiitydhikshttmo'dhyaayH|| 185 // sukhitA duHkhitAH kecinnirdhanA dhanino'pare // 14 iha zramo bhayaM mohaH kSudhA tIvrA ca jaayte| ma.bhA. 281 -2241 - Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 186. 1] mahAbhArate [ 12. 186. 28 kAmyaM karmaphalaM labdhvA gurUNAmupapAdayet // 14 yudhiSThira uvAca / gurubhya AsanaM deyaM kartavyaM cAbhivAdanam / AcArasya vidhiM tAta procyamAnaM tvyaangh| / gurUnabhyarcya yujyante AyuSA yazasA zriyA // 15 zrotumicchAmi dharmajJa sarvajJo hyasi me mataH // 1 nekSetAdityamudyantaM na ca nagnAM parastriyam / ___ bhISma uvAca / maithunaM samaye dhayaM guhyaM caiva samAcaret / / 16 durAcArA durviceSTA duSprajJAH priysaahsaaH| tIrthAnAM hRdayaM tIrthaM zucInAM hRdayaM zuciH / asanto hyabhivikhyAtAH santazcAcAralakSaNAH // 2 sarvamAryakRtaM zaucaM vAlasaMsparzanAni ca // 17 purISaM yadi vA mUtraM ye na kurvanti maanvaaH| darzane darzane nityaM sukhapraznamudAharet / rAjamArge gavAM madhye dhAnyamadhye ca te shubhaaH||3 sAyaM prAtazca viprANAM pradiSTamabhivAdanam / / 18 zaucamAvazyakaM kRtvA devatAnAM ca tarpaNam / devagoSThe gavAM madhye brAhmaNAnAM kriyApathe / dharmamAhurmanuSyANAmupaspRzya nadI taret // 4 svAdhyAye bhojane caiva dakSiNaM pANimuddharet // 19 sUrya sadopatiSTheta na svapyAdbhAskarodaye / paNyAnAM zobhanaM paNyaM kRSINAM bAdyate kRSiH / sAyaM prAtarjapansaMdhyAM tiSThetpUrvI tathAparAm // 5 bahukAraM ca sasyAnAM vAhye vAhya tathA gavAm // 20 pazcAo bhojanaM kuryAtprAGmukho maunamAsthitaH / saMpannaM bhojane nityaM pAnIye tarpaNaM tathA / na nindedannabhakSyAMzca svAdvasvAdu ca bhakSayet // 6 suzRtaM pAyase yAdyavAgvAM kRsare tathA / / 21 nArdrapANiH samuttiSTennArdrapAdaH svpennishi| zmazrukarmaNi saMprApte kSute snAne'tha bhojane / devarSinAradaproktametadAcAralakSaNam // 7 vyAdhitAnAM ca sarveSAmAyuSyamabhinandanam // 23 zucikAmamanaDvAhaM devagoSThaM catuSpatham / pratyAdityaM na meheta na pazyedAtmanaH zakRt / brAhmaNaM dhArmikaM caiva nityaM kuryAtpradakSiNam / / 8 / sutastriyA ca zayanaM sahabhojyaM ca varjayet // 23 atithInAM ca sarveSAM preSyANAM svajanasya c| tvaMkAraM nAmadheyaM ca jyeSTAnAM parivarjayet / sAmAnyaM bhojanaM bhRtyaiH puruSasya prazasyate // 9 avarANAM samAnAnAmubhayeSAM na duSyati // 24 sAyaM prAtarmanuSyANAmazanaM devanirmitam / hRdayaM pApavRttAnAM pApamAkhyAti vaikRtam / nAntarA bhojanaM dRSTamupavAsI tathA bhavet // 10 jJAnapUrvaM vinazyanti gRhamAnA mahAjane // 25 homakAle tathA juhvannRtukAle tathA vrajan / jJAnapUrva kRtaM pApaM chAdayantyabahuzrutAH / ananyastrIjanaH prAjJo brahmacArI tathA bhavet // 11 nainaM manuSyAH pazyanti pazyanti tridivauksH||2|| amRtaM brAhmaNocchiSTaM jananyA hRdayaM kRtam / / upAsIta janaH satyaM satyaM santa upAsate // 12 dhArmikeNa kRto dharmaH kartAramanuvartate // 27 yajuSA saMskRtaM mAMsaM nivRtto mAMsabhakSaNAt / pApaM kRtaM na smaratIha mUDho na bhakSayedvRthAmAMsaM pRSThamAMsaM ca varjayet // 13 vivartamAnasya tadeti kartuH / svadeze paradeze vA atithiM nopavAsayet / / rAhuryathA candramupaiti cApi . - 2242 - Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 186. 28 ] zAntiparva [12. 187. 23 tathAbudhaM pApamupaiti karma // 28 rUpaM cakSustathA paktitrividhaM teja ucyate / AzayA saMcitaM dravyaM yatkAle neha bhujyate / rasaH kledazca jihvA ca trayo jalaguNAH smRtaaH||9 tadudhA na prazaMsanti maraNaM na pratIkSate // 29 gheyaM ghrANaM zarIraM ca te tu bhUmiguNAstrayaH / mAnasaM sarvabhUtAnAM dharmamAhurmanISiNaH / mahAbhUtAni pazcaiva SaSThaM tu mana ucyate // 10 tasmAtsarveSu bhUteSu manasA zivamAcaret // 30 indriyANi manazcaiva vijJAnAnyasya bhArata / eka eva careddharma nAsti dharme sahAyatA / saptamI buddhirityAhuH kSetrajJaH punaraSTamaH // 11 kevalaM vidhimAsAdya sahAyaH kiM kariSyati // 31 / cakSurAlokanAyaiva saMzayaM kurute manaH / devA yonirmanuSyANAM devAnAmamRtaM divi / buddhiradhyavasAyAya kSetrajJaH saakssivsthitH|| 12 pretyabhAve sukhaM dharmAcchazvattairupabhujyate // 32 UdhvaM pAdatalAbhyAM yadarvAgUvaM ca pazyati / iti zrImahAbhArate zAnti parvaNi etena sarvamevedaM viddhyabhivyAptamantaram // 13 SaDazItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 186 // puruSe cendriyANIha veditavyAni kRtsnazaH / tamo rajazca sattvaM ca viddhi bhaavaaNstdaashryaan||14 yudhiSThira uvAca / etAM buddhA naro buddhyA bhUtAnAmAgatiM gatim / adhyAtma nAma yadidaM puruSasyeha cinyate / samavekSya zanezcaiva labhate zamamuttamam // 15 yadadhyAtmaM yatazcaitattanme brUha pitAmaha // 1 guNAnnenIyate buddhirbuddhirevendriyANyapi / bhISma uvaac| manaHSaSThAni sarvANi buddhayabhAve kuto gunnaaH||16 adhyAtmamiti mAM pArtha yadetadanupRcchasi / iti tanmayamebaitatsarva sthAvarajaGgamam / tadvyAkhyAsyAmi te tAta zreyaskarataraM sukham / / 2 pralIyate codbhavati tasmAnirdizyate tathA // 17 yajjJAtvA puruSo loke prItiM saukhyaM ca vindati / yena pazyati taccakSuH zRNoti zrotramucyate / phalalAbhazca sadyaH syAtsarvabhUtahitaM ca tat // 3 jighrati ghrANamityAha rasaM jAnAti jihvayA // 18 pRthivI vAyurAkAzamApo jyotizca pazcamam / / tvacA spRzati ca sparzAnbuddhirvikriyate'sakRt / mahAbhUtAni bhUtAnAM sarveSAM prabhavApyayau // 4 yena saMkalpayatyarthaM kiMcidbhavati tanmanaH // 19 tataH sRSTAni tatraiva tAni yAnti punaH punaH / adhiSThAnAni buddherhi pRthagAni paJcadhA / mahAbhUtAni bhUteSu sAgarasyormayo yathA / / 5 paJcendriyANi yAnyAhustAnyadRzyo'dhitiSThati // 20 prasArya ca yathAGgAni kUrmaH saMharate punaH / puruSAdhiSThitA buddhistriSu bhAveSu vrtte| tadvadbhUtAni bhUtAtmA sRSTvA saMharate punaH // 6 kadAcillabhate prItiM kadAcidanuzocati // 21 mahAbhUtAni paJcava sarvabhUteSu bhUtakRt / na sukhena na duHkhena kadAcidapi vartate / akarotteSu vaiSamyaM tattu jIvo'nu pazyati // 7 evaM narANAM manasi triSu bhAveSvavasthitA // 22 zabdaH zrotraM tathA khAni trayamAkAzayonijam / seyaM bhAvAtmikA bhAvAMstrInetAnnAtivartate / pAyostvaksparzaceSTAzca vAgityetaccatuSTayam // 8 | saritAM sAgaro bhartA mahAvelAmivormimAn // 23 E2243 - Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 187. 24 ] mahAbhArate [12. 187.53 atibhAvagatA buddhirbhAve manasi vartate / pRthagbhUtau prakRtyA tau saMprayuktau ca sarvadA / pravartamAnaM hi rajastadbhAvamanuvartate // 24 yathA matsyo jalaM caiva saMprayuktau tathaiva tau // 39 indriyANi hi sarvANi pradarzayati sA sdaa| na guNA vidurAtmAnaM sa guNAnvetti sarvazaH / prItiH sattvaM rajaH zokastamo mohazca te trayaH // 25 paridraSTA guNAnAM ca saMsraSTA manyate sadA // 40 ye ye ca bhAvA loke'sminsarveSveteSu te triSu / indriyastu pradIpArthaM kRrute buddhisaptamaiH / iti buddhigatiH sarvA vyAkhyAtA tava bhArata // 26 nirviceSTairajAnadbhiH paramAtmA pradIpavat // 41 indriyANi ca sarvANi vijetavyAni dhiimtaa| sRjate hi guNAnsattvaM kSetrajJaH paripazyati / sattvaM rajastamazcaiva prANinAM saMzritAH sadA // 27 saMprayogastayoreSa sattvakSetrajJayorbhuvaH / / 42 trividhA vedanA caiva sarvasattveSu dRzyate / Azrayo nAsti sattvasya kSetrajJasya ca kazcana / sAttvikI rAjasI caiva tAmasI ceti bhArata // 28 sattvaM manaH saMsRjati na guNAnvai kadAcana // 43 sukhasparzaH sattvaguNo duHkhasparzo rajoguNaH / razmIsteSAM sa manasA yadA samyajiyacchati / tamoguNena saMyuktau bhavato'vyAvahArikau // 29 tadA prakAzate'syAtmA ghaTe dIpo jvalanniva // 44 tatra yatprItisaMyuktaM kAye manasi vA bhavet / tyaktvA yaH prAkRtaM karma nityamAtmaratirmuniH / vartate sAttviko bhAva ityavekSeta tattadA // 30 sarvabhUtAtmabhUtaH syAtsa gacchetparamAM gatim // 45 atha yahuHkhasaMyuktamatuSTikaramAtmanaH / yathA vAricaraH pakSI lipyamAno na lipyate / pravRttaM raja ityeva tannasaMrabhya cintayeta // 31 evameva kRtaprajJo bhUteSu parivartate // 46 atha yanmohasaMyuktamavyaktamiva yadbhavet / evaMsvabhAvamevaitatsvabuddhyA viharennaraH / / aprataya'mavijJeyaM tamastadupadhArayet // 32 azocannaprahRSyaMzca caredvigatamatsaraH // 47 praharSaH prItirAnandaH sukhaM saMzAntacittatA / svabhAvasiddhyA saMsiddhAnsa nityaM sRjate guNAn / kathaMcidabhivartanta ityete sAttvikA guNAH // 33 UrNanAbhiryathA sraSTA vijJeyAstantuvadguNAH // 48 atuSTiH paritApazca zoko lobhastathAkSamA / pradhvastA na nivartante nivRtti!palabhyate / liGgAni rajasastAni dRzyante hetvahetubhiH // 34 pratyakSeNa parokSaM tadanumAnena sidhyati / / 49 abhimAnastathA mohaH pramAdaH svpntndritaa| evameke vyavasyanti nivRttiriti cApare / kathaMcidabhivartante vividhAstAmasA guNAH / / 35 ubhayaM saMpradhAyaitadadhyavasyedyathAmati // 50 dUragaM bahudhAgAmi prArthanAsaMzayAtmakam / itImaM hRdayagranthi buddhibhedamayaM dRDham / manaH suniyataM yasya sa sukhI pretya ceha ca // 36 vimucya sukhamAsIta na zocecchinnasaMzayaH // 51 sattvakSetrajJayoretadantaraM pazya suukssmyoH| malinAH prApnuyuH zuddhiM yathA pUrNA nadI nraaH| sRjate tu guNAneka eko na sRjate guNAn / / 37 avagAhya suvidvAMso viddhi jJAnamidaM tathA // 52 mazakodumbarau cApi saMprayuktau yathA sdaa| mahAnadI hi pArazastapyate na taranyathA / anyonyamanyau ca yathA saMprayogastathA tayoH // 38 / evaM ye viduradhyAtma kaivalyaM jJAnamuttamam // 53 - 2244 - Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 187. 54 ] zAntiparva [ 12. 188. 18 etAM buddhA naraH sarvAM bhUtAnAmAgati gatim / nirdvadvA nityasattvasthA vimuktA nityamAzritAH / avekSya ca zanairbuddhathA labhate zaM paraM tataH // 54 asaGgInyavivAdIni manaHzAntikarANi ca // 4 trivargo yasya viditaH prAgjyotiH sa vimucyate / tatra svAdhyAyasaMzliSTamekAgraM dhArayenmanaH / anviSya manasA yuktastattvadarzI nirutsukaH // 55 piNDIkRtyendriyagrAmamAsInaH kASThavanmuniH // 5 na cAtmA zakyate draSTumindriyeSu vibhAgazaH / zabdaM na vindecchotreNa sparza tvacA na vedayet / tatra tatra visRSTeSu durjayeSvakRtAtmabhiH // 56 rUpaM na cakSuSA vidyAjjihvayA na rasAMstathA // 6 etadbuddhavA bhavedbuddhaH kimanyadbuddhalakSaNam / gheyANyapi ca sarvANi jahyAddhayAnena yogavit / vijJAya taddhi manyante kRtakRtyA manISiNaH // 57 paJcavargapramAthIni neccheccaitAni vIryavAn / / 7 na bhavati viduSAM tato bhayaM tato manasi saMsajya paJcavarga vicakSaNaH / ___ yadaviduSAM sumahadbhayaM bhavet / samAdadhyAnmano bhrAntamindriyaiH saha paJcabhiH // 8 na hi gatiradhikAsti kasyaci visaMcAri nirAlamba paJcadvAraM calAcalam / _tsati hi guNe pravadantyatulyatAm // 58 pUrve dhyAnapathe dhIraH samAdadhyAnmano'ntaram // 9 . yatkarotyanabhisaMdhipUrvakaM indriyANi manazcaiva yadA piNDIkarotyayam / taJca nirgudati yatpurA kRtam / eSa dhyAnapathaH pUrvo mayA samanuvarNitaH // 10 nApriyaM tadubhayaM kRtaH priyaM tasya tatpUrvasaMruddhaM manaHSaSThamanantaram / tasya tajjanayatIha kurvataH / / 59 sphuriSyati samuddhAntaM vidyudambudhare yathA // 11 loka AturajanAnvirAviNa jalabinduryathA lolaH parNasthaH sarvatazcalaH / ___ stattadeva bahu pazya zocataH / evamevAsya taccittaM bhavati dhyAnavartmani // 12 tatra pazya kuzalAnazocato samAhitaM kSaNaM kiMciddhayAnavartmani tiSThati / ye vidustadubhayaM padaM sadA // 60 punarvAyupathaM bhrAntaM mano bhavati vAyuvat // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi anirvedo gataklezo gttndriirmtsrH|| sptaashiitydhikshttmo'dhyaayH|| 187 // samAdadhyAtpunazceto dhyAnena dhyAnayogavit // 14 188 vicArazca vitarkazca vivekazcopajAyate / bhISma uvAca / muneH samAdadhAnasya prathamaM dhyAnamAditaH // 15 hanta vakSyAmi te pArtha dhyAnayogaM caturvidham / manasA klizyamAnastu samAdhAnaM ca kArayet / yaM jJAtvA zAzvatI siddhiM gacchanti prmrssyH|| 1 / na nirvedaM munirgacchetkuryAdevAtmano hitam // 16 yathA svanuSThitaM dhyAnaM tathA kurvanti yoginH| pAMsubhasmakarISANAM yathA vai raashyshcitaaH|| maharSayo jJAnatRptA nirvANagatamAnasAH // 2 sahasA vAriNA siktA na yAnti pribhaavnaam||17 nAvartante punaH pArtha muktAH saMsAradoSataH / kiMcitsnigdhaM yathA ca syAcchuSkacUrNamabhAvitam / janmadoSaparikSINAH svabhAve paryavasthitAH // 3 kramazastu zanairgacchetsarvaM tatparibhAvanam // 18 .. -2245 - Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 188. 19] mahAbhArate [ 12. 189.21 evamevendriyagrAmaM zanaiH saMparibhAvayet / satyamagniparIcAro viviktAnAM ca sevanam / saMharetkramazazcaiva sa samyakprazamiSyati // 19 dhyAnaM tapo damaH kSAntiranasUyA mitAzanam // 9 svayameva manazcaiva paJcavargazca bhArata / viSayapratisaMhAro mitajalpastathA zamaH / pUrva dhyAnapathaM prApya nityayogena zAmyati // 20 eSa pravRttako dharmo nivRttakamatho zRNu // 10 na tatpuruSakAreNa na ca devena kenacit / yathA nivartate karma japato brhmcaarinnH| sukhameSyati tattasya yadevaM saMyatAtmanaH / / 21 etatsarvamazeSeNa yathoktaM parivarjayet / sukhena tena saMyukto rasyante dhyAnakarmaNi / trividhaM mArgamAsAdya vyaktAvyaktamanAzrayam // 11 gacchanti yogino hyevaM nirvANaM tannirAmayam / / 22 kuzoccayaniSaNNaH sankuzahastaH kuzaiH zikhI / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi cIraiH parivRtastasminmadhye channaH kuzaistathA // 12 aSTAzItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 188 // viSayebhyo namaskuryAdviSayAnna ca bhAvayet / 189 sAmyamutpAdya manaso manasyeva mano dadhat // 13 yudhiSThira uvAca / taddhiyA dhyAyati brahma japanvai saMhitAM hitAm / cAturAzramyamuktaM te rAjadharmAstathaiva ca / saMnyasyatyatha vA tAM vai samAdhau paryavasthitaH // 11 nAnAzrayAzca bahavaH itihAsAH pRthagvidhAH // 1 dhyAnamutpAdayatyatra saMhitAbalasaMzrayAt / zrutAstvattaH kathAzcaiva dharmayuktA mahAmate / zuddhAtmA tapasA dAnto nivRttadveSakAmavAn // 15 saMdeho'sti tu kazcinme tadbhavAnvaktumarhati // 2 arAgamoho nidvaMdvo na zocati na sajjate / jApakAnAM phalAvAptiM zrotumicchAmi bhArata / / na kartAkaraNIyAnAM na kAryANAmiti sthitiH // 16 kiM phalaM japatAmuktaM ka vA tiSThanti jaapkaaH||3 na cAhaMkArayogena manaH prasthApayetvacit / japasya ca vidhiM kRtsnaM vaktumarhasi te'nagha / / na cAtmagrahaNe yukto nAvamAnI na cAkriyaH // 15 jApakA iti kiM caitatsAMkhyayogakriyAvidhiH // 4 dhyAnakriyAparo yukto dhyAnavAndhyAnanizcayaH / kiM yajJavidhirevaiSa kimetajjapyamucyate / dhyAne samAdhimutpAdya tadapi tyajati kramAt // 18 etanme sarvamAcakSva sarvajJo hyasi me vada // 5 sa vai tasyAmavasthAyAH sarvatyAgakRtaH sukhI / bhISma uvAca / nirIhastyajati prANAnbrAhmIM saMzrayate tanum // 19 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / atha vA necchate tatra brahmakAyaniSevaNam / yamasya yatpurA vRttaM kAlasya brAhmaNasya ca // 6 utkrAmati ca mArgastho naiva kkacana jAyate // 20 saMnyAsa eva vedAnte vartate japanaM prati / AtmabuddhiM samAsthAya zAntIbhUto nirAmayaH / vedavAdAbhinirvRttA zAntirbrahmaNyavasthitau / amRtaM virajaHzuddhamAtmAnaM pratipadyate // 21 mArgoM tAvapyubhAvetau saMzritau na ca saMzritau // 7 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yathA saMzrUyate rAjakAraNaM cAtra vakSyate / ekonanavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 189 // manaHsamAdhiratrApi tathendriyajayaH smRtaH // 8 -2246 - Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 190. 1] zAntiparva [12. 191. 11 prazastaM jApakatvaM ca doSAzcaite tadAtmakAH // 13 yudhiSThira uvaac| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi gatInAmuttamA prAptiH kathitA jApakeSviha / navatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 19 // ekaivaiSA gatisteSAmuta yAntyaparAmapi / / 1 191 bhISma uvAca / yudhiSThira uvAca / zRNuSvAvahito rAjaJjApakAnAM gatiM vibho / kIdRzo jApako yAti nirayaM varNayasva me / yathA gacchanti nirayamanekaM puruSarSabha // 2 kautUhalaM hi me jAtaM tadbhavAnvaktumarhati // 1 yathoktametatpUrva yo nAnutiSThati jApakaH / bhISma uvAca / ekadezakriyazcAtra nirayaM sa nigacchati // 3 . dharmasyAMzaH prasUto'si dharmiSTho'si svabhAvataH / avajJAnena kurute na tuSyati ne zocati / dharmamUlAzrayaM vAkyaM zRNuSvAvahito'nagha // 2 IdRzo jApako yAti nirayaM nAtra saMzayaH // 4 amUni yAni sthAnAni devAnAM paramAtmanAm / ahaMkArakRtazcaiva sarve nirygaaminH| . nAnAsaMsthAnavarNAni nAnArUpaphalAni ca // 3 parAvamAnI puruSo bhavitA nirayopagaH // 5 divyAni kAmacArINi vimAnAni sabhAstathA / abhidhyApUrvakaM japyaM kurute yazca mohitaH / AkrIDA vividhA raajnpdminyshcaamlodkaaH|| 4 yatrAbhidhyAM sa kurute taM vai nirayamRcchati // 6 caturNA lokapAlAnAM zukrasyAtha bRhaspateH / athaizvaryapravRttaH saJjApakastatra rajyate / marutAM vizvadevAnAM sAdhyAnAmazvinorapi // 5 sa eva nirayastasya nAsau tasmAtpramucyate / / 7 rudrAdityavasUnAM ca tathAnyeSAM divaukasAm / rAgeNa jApako japyaM kurute tatra mohitaH / / ete vai nirayAstAta sthAnasya paramAtmanaH // 6 yatrAsya rAgaH patati tatra tatropajAyate // 8 abhayaM cAnimittaM ca na ca klezabhayAvRtam / durbuddhirakRtaprajJazcale manasi tiSThati / / dvAbhyAM muktaM tribhirmuktamaSTAbhitribhireva ca // 7 calAmeva gatiM yAti nirayaM vAdhigacchati // 9 caturlakSaNavarja tu catuSkAraNavarjitam / akRtaprajJako bAlo mohaM gacchati jApakaH / apraharSamanAnandamazokaM vigataklamam // 8 sa mohAnnirayaM yAti tatra gatvAnuzocati / / 10 kAlaH saMpacyate tatra na kAlastatra vai prabhuH / dRDhanAhI karomIti japyaM japati jApakaH / sa kAlasya prabhU rAjanvargasyApi tathezvaraH // 9 na saMpUrNo na vA yukto nirayaM so'dhigacchati // 11 / AtmakevalatAM prAptastatra gatvA na zocati / yudhiSThira uvAca / IdRzaM paramaM sthAnaM nirayAste ca tAdRzAH // 10 animittaM paraM yattadavyaktaM brahmaNi sthitam / ete te nirayAH proktAH sarva eva yathAtatham / sadbhUto jApakaH kasmAtsa zarIramathAvizet / / 12 / tasya sthAnavarasyeha sarve nirayasaMjJitAH // 11 bhISma uvAca / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi duSprajJAnena nirayA bahavaH samudAhRtAH / eknvtydhikshttmo'dhyaayH|| 191 // - 2247 - Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 192.1] mahAbhArate [12. 192. 25 192 tattatheti tato devI madhuraM pratyabhASata // 13 yudhiSThira uvAca / idaM caivAparaM prAha devI tatpriyakAmyayA / kAlamRtyuyamAnAM ca brAhmaNasya ca sattama / nirayaM naiva yAtAsi yatra yAtA dvijarSabhAH // 14 vivAdo vyAhRtaH pUrvaM tadbhavAnvaktumarhati // 1 yAsyasi brahmaNaH sthAnamanimittamaninditam / bhISma uvAca / sAdhaye bhavitA caitadyattvayAhamihArthitA // 15 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / niyato japa caikAgro dharmastvAM samupaiSyati / ikSvAkoH sUryaputrasya yadvRttaM brAhmaNasya ca // 2 kAlo mRtyuryamazcaiva samAyAsyanti te'ntikam / kAlasya mRtyozca tathA yadvRttaM tannibodha me| bhavitA ca vivAdo'tra tava teSAM ca dhrmtH|| 16 yathA sa teSAM saMvAdo yasminsthAne'pi cAbhavat // evamuktvA agavatI jagAma bhavanaM svakam / brAhmaNo jApakaH kazciddharmavRtto mahAyazAH / brAhmaNo'pi japannAste divyaM varSazataM tadA // 1. SaDaGgavinmahAprAjJaH paippalAdiH sa kauzikaH // 4 samApte niyame tasminnatha viprasya dhiimtH| . tasyAparokSaM vijJAnaM SaDaGgeSu tathaiva c|| sAkSAtprItastadA dharmo darzayAmAsa taM dvijam // 18 vedeSu caiva niSNAto himavatpAdasaMzrayaH / / 5 dharma uvAca / so'ntyaM brAhma tapastepe saMhitAM saMyato japan / dvijAte pazya mAM dharmamahaM tvAM draSTumAgataH / tasya varSasahasraM tu niyamena tathA gatam // 6 japyasya ca phalaM yatte saMprAptaM tacca me zRNu // 19 sa devyA darzitaH sAkSAtprItAsmIti tadA kila / jitA lokAstvayA sarve ye divyA ye ca mAnuSAH / japyamAvartayaMstUSNIM na ca tAM kiMcidabravIt / / 7 devAnAM nirayAnsAdho sarvAnutkramya yAsyasi // 20 tasyAnukampayA devI prItA samabhavattadA / prANatyAgaM kuru mune gaccha lokAnyathepsitAn / vedamAtA tatastasya tajapyaM samapUjayat // 8 tyaktvAtmanaH zarIraM ca tato lokAnavApsyasi // 21 samAptajapyastUtthAya zirasA paadyostthaa| brAhmaNa uvAca / papAta devyA dharmAtmA vacanaM cedamabravIt // 9 kRtaM lokairhi me dharma gaccha ca tvaM yathAsukham / diSTyA devi prasannA tvaM darzanaM cAgatA mama / / bahuduHkhasukhaM dehaM notsRjeyamahaM vibho // 22 yadi vApi prasannAsi japye me ramatAM manaH // 10 dharma uvAca / saavitryuvaac| avazyaM bhoH zarIraM te tyaktavyaM munipuMgava / kiM prArthayasi viprarSe kiM ceSTaM karavANi te / svarga ArohyatAM vipra kiM vA te rocate'nagha // 23 pravahi japatAM zreSTha sarva tatte bhaviSyati // 11 brAhmaNa uvAca / bhISma uvAca / na rocaye svargavAsaM vinA dehAdahaM vibho| ityuktaH sa tadA devyA vipraH provAca dhrmvit| gaccha dharma na me zraddhA svargaM gantuM vinAtmanA // 24 japyaM prati mameccheyaM vardhatviti punaH punH|| 12 / dharma uvAca / manasazca samAdhirme vardhetAharahaH shubhe| alaM dehe manaH kRtvA tyaktvA dehaM sukhI bhava / -2248 - Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 192. 25] zAntiparva . [12. 192. 47 gaccha lokAnarajaso yatra gatvA na zocasi // 25 rAjovAca / brAhmaNa uvAca / rAjAhaM brAhmaNazca tvaM yadi SarmasaMsthitaH / rame japanmahAbhAga kRtaM lokaiH sanAtanaiH / dadAmi vasu kiMcitte prArthitaM tadvadvasva me // 38 sazarIreNa gantavyo mayA svargo na vA vibho // 26 brAhmaNa uvAca / dharma uvAca / dvividhA brAhmaNA rAjandharmazca dvividhaH smRtH| yadi tvaM necchasi tyaktuM zarIraM pazya vai dvija / pravRttazca nivRttazca nivRtto'smi pratigrahAt // 39 eSa kAlastathA mRtyuryamazca tvAmupAgatAH // 27 tebhyaH prayaccha dAnAni ye pravRttA narAdhipa / bhISma uvaac| . ahaM na pratigRhNAmi kimiSTaM kiM dadAni te / atha vaivasvataH kAlo mRtyuzca tritayaM vibho| . brUhi tvaM nRpatizreSTha tapasA sAdhayAmi kim // 40 prAhmaNaM taM mahAbhAgamupAgamyedemabruvan // 28 rAjovAca / tapaso'sya sutaptasya tathA sucaritasya c|| kSatriyo'haM na jAnAmi dehIti vacanaM kacit / phalaprAptistava zreSThA yamo'haM tvAmupabruve // 29 / prayaccha yuddhamityeyaM vAdinaH smo dvijottama // 41 yathAvadasya japyasya phalaM prAptastvamuttamam / brAhmaNa uvAca / kAlaste svargamAroDhaM kAlo'haM tvAmupAgataH // 30 | tuSyasi tvaM svadharmeNa tathA tuSTA vayaM nRpa / mRtyu mA viddhi dharmajJa rUpiNaM svayamAgatam / anyonyasyottaraM nAsti yadiSTaM tatsamAcara // 42 kAlena coditaM vipra tvAmito netumadya vai // 31 rAjovAca / . brAhmaNa uvAca / svazaktyAhaM dadAnIti tvayA pUrva prabhASitam / khAgataM sUryaputrAya kAlAya ca mahAtmane / yAce tvAM dIyatAM mahyaM japyasyAsya phalaM dvija // 43 mRtyave cAtha dharmAya kiM kArya karavANi vaH // 32 brAhmaNa uvAca / ___.. bhISma uvAca / yuddhaM mama sadA vANI yAcatIti viktthse| ayaM pAdyaM ca dattvA sa tebhyastatra samAgame / na ca yuddhaM mayA sAdhaM kimarthaM yAcase punaH // 44 abravItparamaprItaH svazaktyA kiM karomi vaH // 33 rAjovAca / tasminnevAtha kAle tu tIrthayAtrAmupAgataH / vAgvA brAhmaNAH proktAH kSatriyA bAhujIvinaH / ikSvAkuragamattatra sametA yatra te vibho // 34 vAgyuddhaM tadidaM tIvra mama vipra tvayA saha // 45 sarvAneva tu rAjarSiH saMpUjyAbhipraNamya c|| brAhmaNa uvAca / kuzalapraznamakarotsarveSAM rAjasattamaH / / 35 saivAdyApi pratijJA me svazaktyA kiM pradIyatAm / tasmai so'thAsanaM dattvA pAdyamayaM tathaiva c|| | brUhi dAsyAmi rAjendra vibhave sati mAciram // 46 abravIdrAhmaNo vAkyaM kRtvA kuzalasaMvidam // 36 - rAjovAca / khAgataM te mahArAja behi ydydihecchsi| yattadvarSazataM pUrNa japyaM vai japatA tvayA / svazaktthA ki karomIha tadbhavAnprabravItu me // 37 / phalaM prAptaM tatprayaccha mama ditsurbhavAnyadi // 47 ma.bhA. 282 - 2249 - Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 192. 48] mahAbhArate [12. 192.74 brAhmaNa uvAca / kuta evAvarAnrAjanmRSAvAdaparAyaNaH // 60 paramaM gRhyatAM tasya phalaM yajjapitaM myaa| na yajJAdhyayane dAnaM niyamAstArayanti hi| . ardhaM tvamavicAreNa phalaM tasya samApnuhi // 48 tathA satyaM pare loke yathA vai puruSarSabha / / 61 atha vA sarvameveha japyakaM mAmakaM phalam / tapAMsi yAni cIrNAni cariSyasi ca yattapaH / rAjanprApnahi kAmaM tvaM yadi sarvamihecchasi // 49 samAH zataiH sahasraizca tatsatyAnna viziSyate // 62 rAjovAca / satyamekAkSaraM brahma satyamekAkSaraM tapaH / kRtaM sarveNa bhadraM te japyaM yadyAcitaM myaa| satyamekAkSaro yajJaH satyamekAkSaraM zrutam // 63 svasti te'stu gamiSyAmi kiM ca tasya phalaM vd||50 satyaM vedeSu jAgarti phalaM satye paraM smRtam / brAhmaNa uvAca / satyAddharmo damazcaiva sarvaM satye pratiSThitam // 64 phalaprAptiM na jAnAmi dattaM yajjapitaM myaa| satyaM vedAstathAGgAni satyaM yajJAstathA vidhiH / ayaM dharmazca kAlazca yamo mRtyuzca sAkSiNaH // 51 vratacaryAstathA satyamoMkAraH satyameva ca // 65 rAjovAca / prANinAM jananaM satyaM satyaM saMtatireva c| ajJAtamasya dharmasya phalaM me kiM kariSyati / satyena vAyurabhyeti satyena tapate raviH // 66 prApnotu tatphalaM vipro nAhamicche sasaMzayam // 52 satyena cAgnirdahati svargaH satye pratiSThitaH / brAhmaNa uvAca / satyaM yajJastapo vedAH stobhA mantrAH sarasvatI // 6 // nArade'paravaktavyaM dattaM vAcA phalaM mayA / tulAmAropito dharmaH satyaM caiveti naH zrutam / vAkyaM pramANaM rAjarSe mamApi tava caiva hi // 53 samAM kakSAM dhArayato yataH satyaM tato'dhikam // 68 nAbhisaMdhirmayA japye kRtapUrvaH kathaMcana / yato dharmastataH satyaM sarvaM satyena vardhate / japyasya rAjazArdUla kathaM jJAsyAmyahaM phalam // 54 kimarthamanRtaM karma kartuM rAjaMstvamicchasi // 69 dadasveti tvayA coktaM dadAmIti tathA myaa| satye kuru sthiraM bhAvaM.mA rAjannanRtaM kRthaaH| na vAcaM dUSayiSyAmi satyaM rakSa sthiro bhava // 55 kasmAttvamanRtaM vAkyaM dehIti kuruSe'zubham // 70 athaivaM vadato me'dya vacanaM na kariSyasi / yadi japyaphalaM dattaM mayA neSiSyase nRp| mahAnadharmo bhavitA tava rAjanmRSAkRtaH // 56 vadharmebhyaH paribhraSTo lokAnanucariSyasi // 71 na yuktaM tu mRSA vANI tvayA vktumriNdm| saMzrutya yo na ditseta yAcitvA yazca necchati / tathA mayApyabhyadhikaM mRSA vaktuM na zakyate // 57 . ubhAvAnRtikAvetau na mRSA kartumarhasi // 72 saMzrutaM ca mayA pUrva dadAnItyavicAritam / rAjovAca / tadgRhISvAvicAreNa yadi satye sthito bhavAn // 58 yoddhavyaM rakSitavyaM ca kSatradharmaH kila dvija / ihAgamya hi mAM rAjaJjApyaM phlmyaacithaaH|| dAtAraH kSatriyAH proktA gRhNIyAM bhavataH katham // 73 tanmannisRSTaM gRhNISva bhava satye sthiro'pi ca // 59 brAhmaNa uvAca / nAyaM loko'sti na paro na ca pUrvAnsa tArayet / na chandayAmi te rAjannApi te gRhamAvrajam / -2250 - Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 192. 74 ] zAntiparva [12. 192. 98 vikRta uvaac| ihAgamya tu yAcitvA na gRhNISe punaH katham // 74 / tAvubhau bhRzasaMtaptau rAjAnamidamUcatuH / dharma uvAca / parIkSyatAM yathA syAva nAvAmiha vigarhitau // 86 ativAdo'stu yuvayorvittaM mAM dharmamAgatam / virUpa uvAca / dvijo dAnaphalairyukto rAjA satyaphalena ca // 75 dhArayAmi naravyAghra vikRtasyeha goH phalam / svarga uvaac| dadatazca na gRhNAti vikRto me mahIpate // 87 svarga mA viddhiH rAjendra rUpiNaM svayamAgatam / avivAdo'stu yuvayorubhau tulyaphalau yuvAm // 76 na me dhArayate kiMcidvirUpo'yaM narAdhipa / rAjovAca / mithyA bravItyayaM hi tvA mithyAbhAsaM narAdhipa // kRtaM svargeNa me kArya gaccha svarga yathAsukham / rAjovAca / vipro yadIcchate dAtuM pratIcchtu sa me dhanam / / 77 virUpa kiM dhArayate bhavAnasya vadasva me / brAhmaNa uvAca / zrutvA tathA kariSyAmItyevaM me dhIyate matiH // 89 vAkye yadi syAdajJAnAnmayA hastaH prasAritaH / virUpa uvaac| nivRttilakSaNaM dharmamupAse saMhitAM japan // 78 zRNuSvAvahito rAjanyathaitaddhArayAmyaham / nivRttaM mAM ciraM rAjanvitaM lobhayase katham / vikRtasyAsya rAjarSe nikhilena nararSabha // 90 svena kArya kariSyAmi tvatto necche phalaM nRp| anena dhanaprAptyarthaM zubhA dattA purAnagha / tapaHsvAdhyAyazIlo'haM nivRttazca pratigrahAt // 79 dhenurviprAya rAjarSe tapaHsvAdhyAyazIline // 91 rAjovAca / tasyAzcAyaM mayA rAjanphalamabhyetya yaacitH| yadi vipra nisRSTaM te japyasya phalamuttamam / vikRnena ca me dattaM vizuddhanAntarAtmanA // 92 AvayoryatphalaM kiMcitsahitaM nau tadastviha // 80 tato me sukRtaM karma kRtamAtmavizuddhaye / dvijAH pratigrahe yuktA dAtAro raajvNshjaaH| gAvau hi kapile krItvA vatsale bahudohane // 93 yadi dharmaH zruto vipra sahaiva phalamastu nau // 81 te cocchavRttaye rAjanmayA smpvrjite| mA vA bhUtsahabhojyaM nau madIyaM phalamApnuhi / yathAvidhi yathAzraddhaM tadasyAhaM punaH prabho // 94 pratIccha matkRtaM dharmaM yadi te mayyanugrahaH // 82 ihAdya vai gRhItvA tatprayacche dviguNaM phalam / bhISma uvAca / ekasyAH puruSavyAghra kaH zuddhaH ko'tra doSavAn / / tato vikRtaceSTau dvau puruSau smupsthitaa| evaM vivadamAnau svastvAmihAbhyAgatau nRp| gRhItvAnyonyamAveSTya kucelAvUcaturvacaH // 83 / / kuru dharmamadharma vA vinaye nau samAdhaya // 96 na me dhArayasItyeko dhArayAmIti caaprH| yadi necchati me dAnaM yathA dattamanena vai| ihAsti nau vivAdo'yamayaM rAjAnuzAsakaH // 84 / bhavAnatra sthiro bhUtvA mArge sthApayatu prabhuH // 97 satyaM bravImyahamidaM na me dhArayate bhavAn / rAjovAca / anRtaM vadasIha tvamRNaM te dhArayAmyaham // 85 / dIyamAnaM na gRhNAsi RNaM kasmAttvamadya vai / - 2251 - Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 192, 98] mahAbhArate [ 12. 192. 120 rAjovAca / yathaiva te'bhyanujJAtaM tathA gRhNISva mAciram // 98 brAhmaNa uvAca / vikRta uvaac| gRhANa dhAraye'haM te yAcitaM te zrutaM mayA / dIyatAmityanenoktaM dadAnIti tathA myaa| na cedrahISyase rAjazapidhye tvAM na sNshyH||109 nAyaM me dhArayatyatra gamyatAM yatra vAJchati // 99 rAjovAca / dhiprAjadharma yasyAyaM kAryasyeha vinishcyH| vadato'sya na gRhNAsi viSamaM pratibhAti me| ityartha me grahItavyaM kathaM tulyaM bhavediti // 110 daNDyo hi tvaM mama mato nAstyatra khalu saMzayaH / / eSa pANirapUrva bho nikSepArthaM prasAritaH / yanme dhArayase vipra tadidAnI pradIyatAm // 111 vikRta uvAca / brAhmaNa uvAca / mayAsya dattaM rAjarSe gRhNIyAM tatkathaM punaH / saMhitA japatA yAvAnmayA kazcidguNaH kRtH| kAmamatrAparAdho me daNDamAjJApaya prabho // 101 tatsarvaM pratigRhNISva yadi kiMcidihAsti me // 112 virUpa uvAca / rAjovAca / dIyamAnaM yadi mayA neSiSyasi kathaMcana / jalametannipatitaM mama pANau dvijottama / niyaMsyati tvA nRpatirayaM dharmAnuzAsakaH // 102 samamastu sahaivAstu pratigRhAtu vai bhavAn // 113 vikRta uvaac| virUpa uvAca / svaM mayA yAciteneha dattaM kathamihAdya tat / / kAmakrodhau viddhi nau tvamAvAbhyAM kArito bhavAn / gRhNIyAM gacchatu bhavAnabhyanujJAM dadAni te // 103 sameti ca yaduktaM te samA lokAstavAsya ca // 114 brAhmaNa uvAca / nAyaM dhArayate kiMcijijJAsA tvatkRte kRtaa| zrutametattvayA rAjannanayoH kathitaM dvyoH| kAlo dharmastathA mRtyuH kAmakrodhau tathA yuvAm // pratijJAtaM mayA yatte tadgRhANAvicAritam // 104 sarvamanyonyanikaSe nighRSTaM pazyatastava / rAjovAca / gaccha lokAJjitAnsvena karmaNA yatra vAJchasi // prastutaM sumahatkAryamAvayogahvaraM yathA / bhISma uvAca / jApakasya dRDhIkAraH kathametadbhaviSyati // 105 jApakAnAM phalAvAptirmayA te saMprakIrtitA / yadi tAvanna gRhNAmi brAhmaNenApavarjitam / gatiH sthAnaM ca lokAzca jApakena yathA jitaaH||117 kathaM na lipyeyamahaM doSeNa mahatAdya vai // 106 prayAti saMhitAdhyAyI brahmANaM parameSThinam / bhISma uvAca / atha vAgniM samAyAti sUryamAvizate'pi vaa||118 tau covAca sa rAjarSiH kRtakAryoM gamiSyathaH / / sa taijasena bhAvena yadi tatrAbhute ratim / nedAnI mAmihAsAdya rAjadharmo bhavenmRSA // 107 / guNAMsteSAM samAdatta rAgeNa pratimohitaH // 119 svadharmaH paripAlyazca rAjJAmeSa vinishcyH| evaM some tathA vAyau bhUmyAkAzazarIragaH / vipradharmazca suguruminAtmAnamAvizat // 108 / sarAgastatra vasati guNAMsteSAM samAcaran // 120 - 2252 - Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 192. 121] zAntiparva [12. 193. 18 atha tatra virAgI sa gacchati tvatha saMzayam / zraddhA te japato nityaM bhaviteti vizAM pate // 6 paramavyayamicchansa tamevAvizate punaH // 121 rAjovAca / amRtAccAmRtaM prAptaH zItIbhUto nirAtmavAn / / yadyevamaphalA siddhiH zraddhA ca japituM tava / brahmabhUtaH sa nirdvadvaH sukhI zAnto nirAmayaH // 122 gaccha vipra mayA sAdhaM jApakaM phalamApnuhi // . brahmasthAnamanAvartamekamakSarasaMjJakam / brAhmaNa uvAca / aduHkhamajaraM zAntaM sthAnaM tatpratipadyate // 123 kRtaH prayatnaH sumahAnsarveSAM sNnidhaavih| caturbhirlakSaNe-naM tathA SaDbhiH sssoddshaiH| saha tulyaphalau cAvAM gacchAvo yatra nau gatiH / / 8 puruSa samatikramya AkAzaM pratipadyate // 124 / bhISma uvAca / atha vecchati rAgAtmA sarvaM tadadhitiSThati / . vyavasAyaM tayostatra viditvA tridazezvaraH / paJca prArthayate tacca manasA pratipadyate // 125 saha devairupayayau lokapAlaistathaiva ca // 9 atha vA vIkSate lokAnsAnnirayasaMsthitAn / sAdhyA vizve'tha maruto jyotIMSi sumahAnti ca / neHspRhaH sarvato muktastatraiva ramate sukhI // 126 nadyaH zailAH samudrAzca tIrthAni vividhAni ca // 10 evameSA mahArAja jApakasya gtirythaa| tapAMsi saMyogavidhirvedAH stobhAH sarasvatI / ratatte sarvamAkhyAtaM kiM bhUyaH shrotumicchsi||127 nAradaH parvatazcaiva vizvAvasurhahA huhuH // 11 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi gandharvazcitrasenazca privaargnnaiyutH| dvinavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 192 // nAgAH siddhAzca munayo devadevaH prajApatiH / viSNuH sahasrazIrSazca devo'cintyaH smaagmt||12 yudhiSThira uvAca / avAdyantAntarikSe ca bheryastUryANi caabhibho| kemuttaraM tadA tau sma cakratustena bhASite / puSpavarSANi divyAni tatra teSAM mahAtmanAm / brAhmaNo vAtha vA rAjA tanme brUhi pitAmaha // 1 nanRtuzcApsaraHsaMghAstatra tatra samantataH // 13 atha vA tau gatau tatra yadetatkIrtitaM tvayA / atha svargastathA rUpI brAhmaNaM vAkyamabravIt / saMvAdo vA tayoH ko'bhUtkiM vA tau tatra cakratuH // 2 saMsiddhastvaM mahAbhAga tvaM ca siddhastathA nRpa // 14 bhISma uvAca / atha tau sahitau rAjannanyonyena vidhaantH| . yetyevaM pratizrutya dharma saMpUjya caabhibho| viSayapratisaMhAramubhAveva pracakratuH // 15 ghamaM kAlaM ca mRtyuM ca svarga saMpUjya cArhataH // 3 prANApAnau tathodAnaM samAnaM vyAnameva c| .. pUrva ye cApare tatra sametA braahmnnrssbhaaH| evaM tAnmanasi sthApya dadhatuH prANayormanaH // 16 sarvAnsaMpUjya zirasA rAjAnaM so'bravIdvacaH // 4 upasthitakRtau tatra nAsikAgramadho bhruvau| . phalenAnena saMyukto rAjarSe gaccha puNyatAm / kuGkuNyAM caiva manasA zanairdhArayataH sma tau // 17 bhavatA cAbhyanujJAto japeyaM bhUya eva hi.|| 5 / nizceSTAbhyAM zarIrAbhyAM sthiradRSTI smaahitau| parazca mama pUrvaM hi devyA datto mahAbala / jitAsanau tathAdhAya mUrdhanyAtmAnameva ca // 18 - 2253 - Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 193. 19 ] mahAbhArate [12. 194.7 tAludezamathoddAlya brAhmaNasya mahAtmanaH / etatphalaM jApakAnAM gatizcaiva prkiirtitaa| jyotirjAlA sumahatI jagAma tridivaM tadA // 19 / yathAzrutaM mahArAja kiM bhUyaH zrotumicchasi // 32 hAhAkArastato dikSu sarvAsu sumahAnabhUt / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tajyotiH stUyamAnaM sma brahmANaM prAvizattadA // 20 trinavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 193 // tataH svAgatamityAha tattejaH sa pitAmahaH / prAdezamAtraM puruSaM pratyudgamya vizAM pate // 21 yudhiSThira uvAca / bhUyazcaivAparaM prAha vacanaM madhuraM sma saH / kiM phalaM jJAnayogasya vedAnAM niyamasya ca / jApakaistulyaphalatA yogAnAM nAtra saMzayaH // 22 bhUtAtmA vA kathaM jJeyastanme brUhi pitAmaha // 1 yogasya tAvadetebhyaH phalaM pratyakSadarzanam / bhISma uvaac| jApakAnAM viziSTaM tu pratyutthAnaM samAdhikam / / 23 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / . uSyatAM mayi cetyuktvAcetayatsa tataH punaH / manoH prajApatervAdaM maharSezca bRhaspateH // 2 athAsya pravivezAsyaM brAhmaNo vigatajvaraH // 24 prajApati zreSThatamaM pRthivyAM rAjApyetena vidhinA bhagavantaM pitAmaham / devarSisaMghapravaro mhrssiH| yathaiva dvijazArdUlastathaiva prAvizattadA // 25 bRhaspatiH praznamimaM purANaM svayaMbhuvamatho devA abhivAdya tato'bruvan / papraccha ziSyo'tha guruM praNamya // 3 jApakArthamayaM yatnastadarthaM vayamAgatAH // 26 yatkAraNaM matravidhiH pravRtto kRtapUjAvimau tulyaM tvayA tulyaphalAvimau / jJAne phalaM yatpravadanti viprAH / yogajApakayodRSTaM phalaM sumahadadya vai / yanmantrazabdairakRtaprakAzaM sarvAllokAnatItyaitau gacchetAM yatra vAJchitam / / ___ taducyatAM me bhagavanyathAvat // 4 brahmovAca / yadarthazAstrAgamamatravidbhimahAsmRtiM paThedyastu tathaivAnusmRtiM zubhAm / . yjnyairnekairvrgoprdaanaiH| tAvapyetena vidhinA gacchetAM mtsloktaam||28 phalaM mahadbhiryadupAsyate ca yazca yoge bhavedbhaktaH so'pi nAstyatra saMzayaH / - taki kathaM vA bhavitA ka vA tat // 5 vidhinAnena dehAnte mama lokAnavApnuyAt / mahI mahIjAH pavano'ntarikSaM gamyatAM sAdhayiSyAmi yathAsthAnAni siddhaye // 29 ___ jalaukasazcaiva jalaM divaM ca / bhISma uvaac| divaukasazcaiva yataH prasUtAityuktvA sa tadA devastatraivAntaradhIyata / staducyatAM me bhagavanpurANam // 6 Amatrya taM tato devA yayuH svaM skhaM nivezanam // 30 / jJAnaM yataH prArthayate naro vai te ca sarve mahAtmAno dharma satkRtya tatra vai / tatastadarthA bhavati prvRttiH| pRSThato'nuyayU rAjansarve suprItamAnasAH // 31 na cApyahaM veda paraM purANaM - 2254 - Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 194.7] zAntiparva [12. 194.21 mithyApravRttiM ca kathaM nu kuryAm // 7 sarpAnkuzAgrANi tathodapAnaM RksAmasaMghAMzca yajUMSi cAhaM jJAtvA manuSyAH parivarjanti / chandAMsi nakSatragatiM niruktam / ajJAnatastatra patanti mUDhA adhItya ca vyAkaraNaM sakalpaM jJAne phalaM pazya yathA viziSTam // 14 zikSAM ca bhUtaprakRtiM na vedmi // 8 kRtsnastu matro vidhivatprayukto sa me bhavAJzaMsatu sarvameta yajJA yathoktAstvatha dakSiNAzca / jjJAne phalaM karmaNi vA yadasti / annapradAnaM manasaH samAdhiH yathA ca dehAcyavate zarIrI pazcAtmakaM karmaphalaM vadanti // 15 __punaH zarIraM ca yathAbhyupaiti // 9 guNAtmakaM karma vadanti vedA____ manuruvAca / stasmAnmatrA mantramUlaM hi karma / yadyapriyaM yasya sukhaM tadAhu vidhividheyaM manasopapattiH stadeva duHkhaM pravadantyaniSTam / ___ phalasya bhoktA tu yathA zarIrI // 16 iSTaM ca me syAditaracca na syA zabdAzca rUpANi rasAzca puNyAH detatkRte karmavidhiH pravRttaH / sparzAzca gandhAzca zubhAstathaiva / iSTaM tvaniSTaM ca na mAM bhajete naro nasaMsthAnagataH prabhuH syA___ tyetatkRte jJAnavidhiH pravRttaH // 10 detatphalaM sidhyati karmaloke // 17 kAmAtmakAzchandasi karmayogA yadyaccharIreNa karoti karma ebhirvimuktaH prmbhuviit|| ___ zarIrayuktaH samupAbhute tat / nAnAvidhe karmapathe sukhArthI zarIramevAyatanaM sukhasya naraH pravRtto na paraM prayAti / duHkhasya cApyAyatanaM zarIram // 18 paraM hi tatkarmapathAdapetaM vAcA tu yatkarma karoti kiMci___ nirAziSaM brahmaparaM hyavazyam // 11 dvAcaiva sarva samupAznute tat / prajAH sRSTA manasA karmaNA ca manastu yatkarma karoti kiMci___ dvAvapyetau satpathau lokajuSTau / ___ nmanaHstha evAyamupAznute tat // 19 dRSTvA karma zAzvataM cAntavacca yathAguNaM karmagaNaM phalArthI - manastyAgaH kAraNaM nAnyadasti // 12 karotyayaM karmaphale niviSTaH / svenAtmanA cakSuriva praNetA tathA tathAyaM guNasaMprayuktaH nizAtyaye tamasA saMvRtAtmA zubhAzubhaM karmaphalaM bhunakti // 20 jJAnaM tu vijJAnaguNena yuktaM matsyo yathA srota ivAbhipAtI karmAzubhaM pazyati varjanIyam // 13 / tathA kRtaM pUrvamupaiti krm| -2255 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 194. 21] mahAbhArate [ 12. 195. 11 zubhe tvasau tuSyati duSkRte tu rUpANi cakSurna ca tatparaM yana tuSyate vai paramaH zarIrI // 21 dgRhanyanadhyAtmavido mnussyaaH||4 yato jagatsarvamidaM prasUtaM. nivartayitvA rasanaM rasebhyo jJAtvAtmavanto vyatiyAnti yattat / ghrANaM ca gandhAcchravaNe ca zabdAt / yanmatrazabdairakRtaprakAzaM sparzAttanuM rUpaguNAttu cakSutaducyamAnaM zRNu me paraM yat // 22 stataH paraM pazyati svaM svabhAvam // 5 rasairviyuktaM vividhaizca gandhai yato gRhItvA hi karoti yacca razabdamasparzamarUpavacca / yasmiMzca tAmArabhate pravRttim / bhagrAhyamavyaktamavarNamekaM yasmiMzca yadyena ca yazca kartA paJcaprakAraM sasRje prajAnAm // 23 tatkAraNaM taM samupAyamAhuH // 6 . . na strI pumAnvApi napuMsakaM ca yaccAbhibhUH sAdhakaM vyApakaM ca na sanna cAsatsadasacca tnn| yanmatravacchaMsyate caiva loke| pazyanti yadbrahmavido manuSyA yaH sarvahetuH paramArthakArI stadakSaraM na kSaratIti viddhi // 24 ___ tatkAraNaM kAryamato yadanyat // 7. iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yathA ca kazcitsukRtairmanuSyaH caturnavatyadhikazatatamo'dhyAyaH / / 194 // zubhAzubhaM prApnute'thAvirodhAt / 195 evaM zarIreSu zubhAzubheSu manuruvAca / svakarmajainimidaM nibaddham // 8 akSarAtvaM tato vAyuyorkotistato jalam / yathA pradIpaH purataH pradIptaH jalAtprasUtA jagatI jagatyAM jAyate jagat // 1 prakAzamanyasya karoti dIpyan / ime zarIrairjalameva gatvA tatheha paJcendriyadIpavRkSA jalAJca tejaH pavano'ntarikSam / jJAnapradIptAH paravanta eva // 9 khAdvai nivartanti nabhAvinaste yathA hi rAjJo bahavo hyamAtyAH ye bhAvinaste paramApnuvanti // 2 ___ pRthakpramANaM pravadanti yuktAH / noSNaM na zItaM mRdu nApi tIkSNaM tadvaccharIreSu bhavanti paJca nAmlaM kaSAyaM madhuraM na tiktam / jJAnaikadezaH paramaH sa tebhyaH // 10 na zabdavannApi ca gandhavatta yathArciSo'neH pavanasya vegA nna rUpavattatparamasvabhAvam // 3 marIcayo'rkasya nadISu caapH| sparza tanurveda rasaM tu jihvA gacchanti cAyAnti ca tanyamAnAghrANaM ca gandhAzravaNaM ca zabdAn / stadvaccharIrANi zarIriNAM tu // 11 - 2256 - Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 195. 12] zAntiparva [12. 196.2 yathA ca kazcitparazuM gRhItvA - dhUmaM na pazyejvalanaM ca kASThe / tadvaccharIrodarapANipAdaM chittvA na pazyanti tato yadanyat // 12 tAnyeva kASThAni yathA vimathya dhUmaM ca pazyejvalanaM ca yogAt / tadvatsubuddhiH samamindriyatvA dudhaH paraM pazyati svaM svabhAvam / / 13 yathAtmano'Gga patitaM pRthivyAM svapnAntare pazyati cAtmano'nyat / zrotrAdiyuktaH sumanAH subuddhi liGgAttathA gacchati liGgamanyat // 14 utpattivRddhikSayasaMnipAtai rna yujyate'sau paramaH shriirii| anena liGgena tu liGgamanya gacchatyadRSTaH pratisaMdhiyogAt // 15 na cakSuSA pazyati rUpamAtmano __na cApi saMsparzamupaiti kiMcit / na cApi taiH sAdhayate'tha kArya le taM na pazyanti sa pazyate tAn // 16 yathA pradIpe jvalato'nalasya saMtApajaM rUpamupaiti kiMcit / na cAntaraM rUpaguNaM bibharti __ tathaiva tadRzyate rUpamasya // 17 yathA manuSyaH parimucya kAya- madRzyamanyadvizate zarIram / visRjya bhUteSu mahatsu dehaM .. tadAzrayaM caiva bibharti rUpam // 18 khaM vAyumagniM salilaM tathorvI . samantato'bhyAvizate shriirii| ma.bhA. 283 -2257 nAnAzrayAH karmasu vartamAnAH __ zrotrAdayaH paJca guNAzrayante // 19 zrotraM khato ghrANamatho pRthivyA stejomayaM rUpamatho vipAkaH / jalAzrayaH sveda ukto rasazca vAyvAtmakaH sparzakRto guNazca // 20 mahatsu bhUteSu vasanti paJca paJcandriyArthAzca tthendriyessu| sarvANi caitAni manonugAni buddhiM mano'nveti manaH khabhAvam // 21 zubhAzubhaM karma kRtaM yadasya tadeva pratyAdadate svdehe| mano'nuvartanti parAvarANi __ jalaukasaH srota ivAnukUlam // 22 calaM yathA dRSTipathaM parati sUkSma mhdruupmivaabhipaati| svarUpamAlocayate ca rUpaM paraM tathA buddhipathaM paraiti // 23 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pnycnvtydhikshttmo'dhyaayH|| 195 // mnuruvaac| yadindriyaistUpakRtAnpurastA prAptAnguNAnsaMsmarate cirAya / teSvindriyeSUpahateSu pazcA tsa buddhirUpaH paramaH svabhAvaH // 1. yathendriyArthAnyugapatsamastA nAvekSate kRtsnamatulyakAlam / yathAbalaM saMcarate sa vidvAM stasmAtsa ekaH paramaH zarIrI // 2 .. - Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 196.3] mahAbhArate [12. 197.5 rajastamaH sattvamatho tRtIyaM kSINakozo hyamAvAsyAM candramA na prakAzate / gacchatyasau jnyaangunnaanviruupaat| tadvanmUrtiviyuktaH sazarIrI nopalabhyate // 16 tathendriyANyAvizate zarIrI yathA kozAntaraM prApya candramA bhrAjate punaH / hutAzanaM vAyurivendhanastham // 3 tadvalliGgAntaraM prApya zarIrI bhrAjate punaH // 17 na cakSuSA pazyati rUpamAtmano janmavRddhikSayazcAsya prtykssennoplbhyte| na pazyati sparzanamindriyendriyam / sA tu candramaso vyaktirna tu tasya zarIriNaH // 18 na zrotraliGgaM zravaNe nidarzanaM utpattivRddhivyayato yathA sa iti gRhyte| . tathAgataM pazyati tadvinazyati // 4 candra eva tvamAvAsyAM tathA bhavati mUrtimAn // 19. zrotrAdIni na pazyanti svaM svamAtmAnamAtmanA / nAbhisarpadvimuzcadvA zazinaM dRzyate tamaH / sarvajJaH sarvadarzI ca kSetrajJastAni pazyati // 5 visRjezvopasarpazca tadvatpazya zarIriNam // 20 yathA himavataH pArzva pRSThaM candramaso yathA / yathA candrArkasaMyuktaM tamastadupalabhyate / na dRSTapUrva manujaina ca tannAsti tAvatA // 6 tadvaccharIrasaMyuktaH zarIrItyupalabhyate / / 21 tadvadbhUteSu bhUtAtmA sUkSmo jJAnAtmavAnasau / yathA candrArkanirmuktaH sa raahu!plbhyte| adRSTapUrvazcakSubhyAM na cAsau nAsti tAvatA // 7 tadvaccharIranirmuktaH zarIrI nopalabhyate // 22 pazyannapi yathA lakSma jagatsome na vindati / yathA candro hyamAvAsyAM nakSatraiyujyate gataH / evamasti na vetyetanna ca tanna parAyaNam // 8 dadvaccharIranirmuktaH phalairyujyati karmaNaH // 23 rUpavantamarUpatvAdudayAstamaye budhAH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dhiyA samanupazyanti tadgatAH saviturgatim // 9 SaNNavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 196 // tathA buddhipradIpena dUrasthaM suvipazcitaH / 197 pratyAsannaM ninISanti jJeyaM jJAnAbhisaMhitam // 10 manuruvAca / na hi khalvanupAyena kazcidartho'bhisidhyati / yathA vyaktamidaM zete svapne carati cetanam / sUtrajAlairyathA matsyAnbadhnanti jalajIvinaH // 11 jJAnamindriyasaMyuktaM tadvatpretya bhavAbhavau // 1 mRgairmugANAM grahaNaM pakSiNAM pkssibhirythaa| yathAmbhasi prasanne tu rUpaM pazyati cakSuSA / gajAnAM ca gajairevaM jJeyaM jJAnena gRhyate // 12 tadvatprasannendriyavAjJeyaM jJAnena pazyati // 2 ahireva hyaheH pAdAnpazyatIti nidarzanam / sa eva lulite tasminyathA rUpaM na pazyati / tadvanmUrtiSu mUrtisthaM jJeyaM jJAnena pazyati // 13 tathendriyAkulIbhAve jJeyaM jJAne na pazyati // 3 notsahante yathA vettumindriyairindriyaannypi| abuddhirajJAnakRtA abuddhyA duSyate manaH / tathaiveha parA buddhiH paraM buddhyA na pazyati // 14 duSTasya manasaH paJca saMpraduSyanti mAnasAH // 4 yathA candro hyamAvAsyAmaliGgatvAnna dRzyate / ajJAnatRpto viSayeSvavagADho na dRzyate / na ca nAzo'sya bhavati tathA viddhi zarIriNam // / adRSTvaiva tu pUtAtmA viSayebhyo nivartate // 5 -2258 - Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 197. 6] zAntiparva [12. 198. 18 tarSacchedo na bhavati puruSasyeha kalmaSAt / na buddhirbudhyate'byaktaM sUkSmastvetAni pshyti||20 nivartate tathA tarSaH pApamantaM gataM yathA // 6 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi viSayeSu ca saMsargAcchAzvatasya nasaMzrayAt / saptanavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 197 // manasA cAnyadAkAGkSanparaM na pratipadyate // 7 198 jJAnamutpadyate puMsAM kSayAtpApasya karmaNaH / manuruvAca / athAdarzatalaprakhye pazyatyAtmAnamAtmani // 8 jJAnaM jJeyAbhinivRttaM viddhi jJAnaguNaM manaH / prasUtairindriyaiduHkhI taireva niyataiH sukhI / prajJAkaraNasaMyuktaM tato buddhiH pravartate // 1 tasmAdindriyarUpebhyo yacchedAtmAnamAtmanA // 9 yadA karmaguNopetA buddhirmanasi vartate / indriyebhyo manaH pUrva buddhiH paratarA ttH| tadA prajJAyate brahma dhyAnayogasamAdhinA // 2 buddheH parataraM jJAnaM jJAnAtparataraM param // 10 seyaM guNavatI buddhirguNeSvevAbhivartate / avyaktAtprasRtaM jJAnaM tato buddhistato manaH / avatArAbhiniHsrotaM gireH zRGgAdivodakam // 3 manaH zrotrAdibhiyuktaM zabdAdInsAdhu pazyati // 11 yadA nirguNamApnoti dhyAnaM manasi pUrvajam / yastAMstyajati zabdAdInsarvAzca vyaktayastathA / tadA prajJAyate brahma nikaSyaM nikaSe yathA // 4 vimuzcatyAkRtigrAmAMstAnmuktvAmRtamabhute / / 12 / manastvapahRtaM buddhimindriyArthanidarzanam / udyamhi savitA yadvatsRjate razmimaNDalam / na samakSaM guNAvekSi nirguNasya nidarzanam // 5 sa evAstamupAgacchaMstadevAtmani yacchati // 13 sarvANyetAni saMvArya dvArANi manasi sthitaH / antarAsmA tathA dehmaavishyendriyrshmibhiH| manasyekAgratAM kRtvA tatparaM pratipadyate // 6 prApyendriyaguNAnpazca so'stamAvRtya gacchati // 14 yathA mahAnti bhUtAni nivartante guNakSaye / praNItaM karmaNA mArga nIyamAnaH punaH punaH / tathendriyANyupAdAya buddhirmanasi vartate // 7 prApnotyayaM karmaphalaM pravRddhaM dharmamAtmavAn // 15 yadA manasi sA buddhirvrtte'ntrcaarinnii| vyavasAyaguNopetA tadA saMpadyate manaH // 8 viSayA vinivartante nirAhArasya dehinaH / guNavadbhirguNopetaM yadA dhyAnaguNaM manaH / rasava raso'pyasya paraM dRSTvA vivartate // 16 tadA sarvaguNAnhitvA nirguNaM pratipadyate // 9 buddhiH karmaguNIMnA yadA manasi vartate / avyaktasyeha vijJAne nAsti tulyaM nidarzanam / tadA saMpadyate brahma tatraiva pralayaM gatam // 17 yatra nAsti padanyAsaH kastaM viSayamApnuyAt // 10 asparzanamazRNvAnamanAsvAdamadarzanam / tapasA cAnumAnena guNairjAtyA zrutena ca / adhrANamavitarkaM ca sattvaM pravizate param // 18 ninISettatparaM brahma vizuddhanAntarAtmanA // 11 manasyAkRtayo magnA manastvatigataM matim / guNahIno hi taM mArga bahiH samanuvartate / matistvatigatA jJAnaM jJAnaM tvabhigataM param // 19 / guNAbhAvAtprakRtyA ca nistakyaM jJeyasaMmitam // 12 indriyairmanasaH siddhirna buddhiM budhyate mnH| / nairguNyAdbrahma cApnoti saguNatvAnnivartate / -2259 - Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 198. 13 ] mahAbhArate [ 12. 199. 23 guNaprasAriNI buddhi tAzana ivendhane // 13 kSayAnte tatphalaM divyaM jJAnaM jJeyapratiSThitam // 8 yathA paJca vimuktAni indriyANi svakarmabhiH / mahaddhi paramaM bhUtaM yuktAH pazyanti yoginH| . tathA tatparamaM brahma vimuktaM prakRteH param // 14 abudhAstaM na pazyanti hyAtmasthA guNabuddhayaH // 9 evaM prakRtitaH sarve prabhavanti zarIriNaH / pRthivIrUpato rUpamapAmiha mahattaram / nivartante nivRttau ca sarga naivopayAnti ca // 15 adbhayo mahattaraM tejastejasaH pavano mahAn // 10 puruSaH prakRtirbuddhirvizeSAzcendriyANi c|| pavanAcca mahadvyoma tasmAtparataraM manaH / . ahaMkAro'bhimAnazca saMbhUto bhUtasaMjJakaH // 16 manaso mahatI buddhirbuddheH kAlo mahAnsmRtaH // 11 ekasyAdyA pravRttistu pradhAnAtsaMpravartate / kAlAtsa bhagavAnviSNuryasya sarvamidaM jagat / dvitIyA mithunavyaktimavizeSAnniyacchati // 17 nAdirna madhyaM naivAntastasya devasya vidyate // 12 dharmAdutkRSyate zreyastathAzreyo'pyadharmataH / anAditvAdamadhyatvAdanantatvAcca so'vyayaH / rAgavAnprakRtiM hyeti virakto jJAnavAnbhavet // 18 atyeti sarvaduHkhAni duHkhaM hyantavaducyate // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tadbrahma paramaM proktaM taddhAma paramaM smRtam / __ aSTanavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 198 // tadgatvA kAlaviSayAdvimuktA mokSamAzritAH // 14 guNaistvetaiH prakAzante nirguNatvAttataH param / manuruvAca / nivRttilakSaNo dharmastathAnantyAya kalpate // 15 yadA te paJcabhiH paJca vimuktA manasA saha / Rco yajaMSi sAmAni zarIrANi vyapAzritAH / atha tadrakSyase brahma maNau sUtramivArpitam // 1 jihvAgreSu pravartante yatnasAdhyA vinAzinaH // 16 tadeva ca yathA sUtraM suvarNe vartate punaH / na caivamiSyate brahma zarIrAzrayasaMbhavam / muktAsvatha pravAleSu mRnmaye rAjate tathA // 2 na yatnasAdhyaM tadbrahma nAdimadhyaM na cAntavat // 17 tadvadgoSu manuSyeSu tadvaddhastimRgAdiSu / RcAmAdistathA sAmnAM yajuSAmAdirucyate / tadvatkITapataMgeSu prasaktAtmA svakarmabhiH / / 3 antazcAdimatAM dRSTo na cAdibrahmaNaH smRtaH // 18 yena yena zarIreNa yadyatkarma karotyayam / anAditvAdanantatvAttadanantamathAvyayam / tena tena zarIreNa tattatphalamupAznute // 4 avyayatvAcca nidvaMdvaM dvaMdvAbhAvAttataH param / / 19 yathA hyekarasA bhuumirossdhyaatmaanusaarinnii| adRSTato'nupAyAccApyabhisaMdhezca karmaNaH / tathA karmAnugA buddhirantarAtmAnudarzinI // 5 na tena mAH pazyanti yena gacchanti ttprm||20 jJAnapUrvodbhavA lipsA lipsApUrvAbhisaMdhitA / viSayeSu ca saMsargAcchAzvatasya ca darzanAt / abhisaMdhipUrvakaM karma karmamUlaM tataH phalam // 6 manasA cAnyadAkAGkSanparaM na pratipadyate // 21 phalaM karmAtmakaM vidyAtkarma jJeyAtmakaM tthaa| guNAnyadiha pazyanti tadicchantyapare janAH / jJeyaM jJAnAtmakaM vidyAjjJAnaM sadasadAtmakam // 7 | paraM naivAbhikAGkSanti nirguNatvAdguNArthinaH // 22 jJAnAnAM ca phalAnAM ca jJeyAnAM karmaNAM tthaa| guNairyastvavarairyuktaH kathaM vidyAdguNAnimAn / - 2260 - Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 199.23] zAntiparva [12. 200. 11 anumAnAddhi gantavyaM guNairavayavaiH saha // 23 svayaMbhuvaM prabhavanidhAnamavyayam / yUkSmeNa manasA vidmo vAcA vaktuM na zaknumaH / sanAtanaM yadamRtamavyayaM padaM no hi manasA prAcaM darzanena ca darzanam // 24 vicArya taM zamamamRtatvamabhute // 32 gAnena nirmalIkRtya buddhiM buddhayA tathA mnH|| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nisA cendriyagrAmamanantaM pratipadyate // 25 ekonadvizatatamo'dhyAyaH // 199 // buddhiprahINoM manasAsamRddha 200 stathA nirAzIrguNatAmupaiti / yudhiSThira uvAca / paraM tyajantIha vilobhyamAnA pitAmaha mahAprAjJa puNDarIkAkSamacyutam / hutAzanaM vAyurivendhanastham // 26 . kartAramakRtaM viSNuM bhUtAnAM prabhavApyayam // 1 guNAdAne viprayoge ca teSAM nArAyaNaM hRSIkezaM govindamaparAjitam / ___ manaH sadA buddhiparAvarAbhyAm / tattvena bharatazreSTha zrotumicchAmi kezavam // 2 anenaiva vidhinA saMpravRtto bhISma uvAca / guNAdAne brahmazarIrameti // 27 zruto'yamartho rAmasya jAmadagnyasya jalpataH / avyaktAtmA puruSo'vyaktakarmA nAradasya ca devarSeH kRSNadvaipAyanasya ca // 3 so'vyaktatvaM gacchati hyntkaale| asito devalastAta vAlmIkizca mahAtapAH / tairevAyaM cendriyairvarghamAnai mArkaNDeyazca govinde kathayatyadbhutaM mahat // 4 garlAyadbhirvA vartate karmarUpaH // 28 kezavo bharatazreSTha bhagavAnIzvaraH prabhuH / sarvairayaM cendriyaiH saMprayukto puruSaH sarvamityeva zrUyate bahudhA vibhuH // 5 dehaH prAptaH paJcabhUtAzrayaH syAt / kiM tu yAni viduloke brAhmaNAH zAGgadhanvanaH / nAsAmarthyAdgacchati karmaNeha mAhAtmyAni mahAbAho zRNu tAni yudhiSThira // 6 hInastena parameNAvyayena // 29 yAni cAhurmanuSyendra ye purANavido janAH / pRthvyA naraH pazyati nAntamasyA azeSeNa hi govinde kIrtayiSyAmi tAnyaham // hyantazcAsyA bhavitA ceti viddhi / mahAbhUtAni bhUtAtmA mahAtmA puruSottamaH / : paraM nayantIha vilobhyamAnaM vAyuryotistathA cApaH khaM gAM caivAnvakalpayat // 8 yathA plavaM vAyurivArNavastham // 30 | sa dRSTvA pRthivIM caiva sarvabhUtezvaraH prbhuH|| . divAkaro guNamupalabhya nirguNo apsveva zayanaM cakre mahAtmA puruSottamaH // 9 . yathA bhavedvyapagatarazmimaNDalaH / sarvatejomayastasmiJzayAnaH zayane zubhe / tathA hyasau muniriha nirvizeSavA so'grajaM sarvabhUtAnAM saMkarSaNamacintayat // 10 nsa nirguNaM pravizati brahma cAvyayam // 31 AzrayaM sarvabhUtAnAM manaseti vizuzruma / anAgatiM sukRtimatAM parAM gatiM / sa dhArayati bhUtAtmA ubhe bhUtabhaviSyatI // 11 : -2261 - Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 200. 12 ] mahAbhArate [ 12. 200. 41 tatastasminmahAbAho prAdurbhate mahAtmani / | tasya vikramaNAdeva devAnAM zrIyaMvardhata / bhAskarapratimaM divyaM nAbhyAM padmamajAyata // 12 dAnavAzca parAbhUtA daiteyI cAsurI prajA // 27 sa tatra bhagavAndevaH puSkare bhaasyndishH| vipracittipradhAnAMzca dAnavAnasRjanuH / brahmA samabhavattAta sarvabhUtapitAmahaH // 13 ditistu sarvAnasurAnmahAsattvAnvyajAyata // 28 tasminnapi mahAbAho prAdurbhUte mahAtmani / ahorAtraM ca kAlaM ca yathatu madhusUdanaH / tamasaH pUrvajo jajJe madhurnAma mhaasurH|| 14 pUrvAhaM cAparAhaM ca sarvamevAnvakalpayat // 29 tamupramuprakarmANamugrAM buddhiM samAsthitam / / buddhyApaH so'sRjanmeghAMstathA sthAvarajaGgamAn / brahmaNopacitiM kurvaJjaghAna puruSottamaH // 15 pRthivIM so'sRjadvizvAM sahitAM bhUritejasA // 30 tasya tAta vadhAtsarve devdaanvmaanvaaH| tataH kRSNo mahAbAhuH punareva yudhiSThira / madhusUdanamityAhurvRSabhaM sarvasAtvatAm / / 16 brAhmaNAnAM zataM zreSThaM mukhAMdasRjataH prabhu // 31 brahmA tu sasRje putrAnmAnasAndakSasaptamAn / bAhubhyAM kSatriyazataM vaizyAnAmUrutaH zatam / marIcimatryaGgirasau pulastyaM pulahaM Rtum // 17 padbhayAM zUdrazataM caiva kezavo bharatarSabha // 32 . marIciH kazyapaM tAta putraM cAsRjadagrajam / sa evaM caturo varNAnsamutpAdya mahAyazAH / mAnasaM janayAmAsa taijasaM brahmasattamam // 18 adhyakSaM sarvabhUtAnAM dhAtAramakarotprabhuH // 33 aGguSThAdasRjadbrahmA marIcerapi pUrvajam / yAvadyAvadabhUcchraddhA dehaM dhArayituM nRNAm / so'bhavadbharatazreSTha dakSo nAma prajApatiH // 19 tAvattAvadajIvaMste nAsIdyamakRtaM bhayam // 34 tasya pUrvamajAyanta daza tisrazca bhArata / na caiSAM maithuno dharmo babhUva bhrtrssbh| . prajApatedehitarastAsAM jyesstthaabhvhitiH|| 20 saMkalpAdeva caiteSAmapatyamudapadyata // 35 sarvadharmavizeSajJaH puNyakIrtirmahAyazAH / tatra tretAyuge kAle saMkalpAjAyate prjaa|| mArIcaH kazyapastAta sarvAsAmabhavatpatiH // 21 na hyabhUnmaithuno dharmasteSAmapi janAdhipa // 36 utpAdya tu mahAbhAgastAsAmavarajA daza / dvApare maithuno dharmaH prajAnAmabhavannRpa / dadau dharmAya dharmajJo dakSa eva prajApatiH / / 22 tathA kaliyuge rAjandvaMdvamApedire janAH // 35 dharmasya vasavaH putrA rudraashvaamittejsH| eSa bhUtapatistAta svadhyakSazca prakIrtitaH / vizvedevAzca sAdhyAzca marutvantazca bhArata // 23 / niradhyakSAMstu kaunteya kIrtayiSyAmi tAnapi // 38 aparAstu yavIyasyastAbhyo'nyAH saptaviMzatiH / dakSiNApathajanmAnaH sarve tlvraandhrkaaH| somastAsAM mahAbhAgaH sarvAsAmabhavatpatiH // 24 utsAH pulindAH zabarAzcUcupA maNDapaiH saha // 39 itarAstu vyajAyanta gandharvAsturagAndvijAn / uttarApathajanmAnaH kIrtayiSyAmi tAnapi / gAzca kiMpuruSAnmatsyAnaudbhidAMzca vanaspatIn // 25 yaunakAmbojagAndhArAH kirAtA barbaraiH saha // 40 AdityAnaditirjajJe devazreSThAnmahAbalAn / ete pApakRtastAta caranti pRthivImimAm / teSAM viSNurvAmano'bhUgovindazvAbhavatprabhuH // 26 / zvakAkabalagRdhrANAM sadharmANe narAdhipa // 41 -2262 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 200. 42] zAntiparva [12. 201. 22 naite kRtayuge tAta caranti pRthivImimAm / ariSTanemirityekaM kazyapetyaparaM viduH // 8. tretAprabhRti vartante te janA bharatarSabha // 42 aGgazcaivaurasaH zrImAnarAjA bhaumazca vIryavAn / tatastasminmahAghore saMdhyAkAle yugAntike / sahasraM yazca divyAnAM yugAnAM paryupAsitA // 9 rAjAnaH samasajjanta samAsAdyetaretaram // 43 aryamA caiva bhagavAnye cAnye tanayA vibho| evameSa kuruzreSTha prAdurbhAvo mahAtmanaH / ete pradezAH kathitA bhuvanAnAM prabhAvanAH // 10 devadevarSirAcaSTa nAradaH sarvalokadRk // 44 zazabindozca bhAryANAM sahasrANi dazAcyuta / nArado'pyatha kRSNasya paraM mene narAdhipa / ekaikasyAM sahasraM tu tanayAnAmabhUttadA // 11 zAzvatatvaM mahAbAho vathAvadbharatarSabha // 45 evaM zatasahasrANAM zataM tasya mahAtmanaH / evameSa mahAbAhuH kezavaH satyavikramaH / putrANAM na ca te kaMcidicchantyanyaM prajApatim // 12 acintyaH puNDarIkAkSo naiSa kevalamAnuSaH // 46 prajAmAcakSate viprAH paurANI zAzabindavIm / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ' sa vRSNivaMzaprabhavo mahAvaMzaH prajApateH // 13 : dvizatatamo'dhyAyaH // 20 // ete prajAnAM patayaH samuddiSTA yazasvinaH / __201, ataH paraM pravakSyAmi devAMtribhuvanezvarAn // 14 yudhiSThira uvAca / bhagoM'zazcAryamA caiva mitro'tha vrunnstthaa| ke pUrvamAsanpatayaH prajAnAM bharatarSabha / savitA caiva dhAtA ca vivasvAMzca mhaablH|| 15 ke carSayo mahAbhAgA dikSu pratyekazaH smRtAH // 1 / pUSA tvaSTA tathaivendro dvAdazo viSNurucyate / .. bhISma uvAca / ta ete dvAdazAdityAH kazyapasyAtmasaMbhavAH // 16 zrUyatAM bharatazreSTha yanmA tvaM paripRcchasi / nAsatyazcaiva dasrazca smRtau dvAvazvinAvapi / prajAnAM patayo ye sma dikSu pratyekazaH smRtaaH||2 mArtANDasyAtmajAvetAvaSTamasya prajApateH // 17 ; ekaH svayaMbhUbhagavAnAdyo brahmA sanAtanaH / tvaSTuzcaivAtmajaH zrImAnvizvarUpo mhaayshaaH| brahmaNaH sapta putrA vai mahAtmAnaH svayaMbhuvaH // 3 ajaikapAdahirbudhnyo virUpAkSo'tha raivataH // 18 marIciraJyaGgirasau pulastyaH pulahaH kratuH / / harazca bahurUpazca tryambakazca surezvaraH / vasiSThazca mahAbhAgaH sadRzA vai svayaMbhuvA // 4 sAvitrazca jayantazca pinAkI cAparAjitaH / sapta brahmANa ityeSa purANe nizcayo gataH / pUrvameva mahAbhAgA vasavo'STau prakIrtitAH // 19 ata UvaM pravakSyAmi sarvAneva prajApatIn // 5 eta evaMvidhA devA manoreva prajApateH / atrivaMzasamutpanno brahmayoniH sanAtanaH / te ca pUrve surAzceti dvividhAH pitaraH smRtaaH||20 prAcInabarhigavAMstasmAtprAcetaso daza // 6 zIlarUparatAstvanye tathAnye siddhasAdhyayoH / dazAnAM tanayastveko dakSo nAma prajApatiH / Rbhavo marutazcaiva devAnAM coditA gaNAH // 21 tasya dve nAmanI loke dakSaH ka iti cocyate // 7 evamete samAmnAtA vizvedevAstathAzvinau / marIceH kazyapaH putrastasya dve nAmanI shrute| AdityAH kSatriyAsteSAM vizastu marutastathA // 22 - 2263 - Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 201. 23 ] mahAbhArate [12. 202. 18 azvinau tu matau zUdrau tapasyuro samAhitau / 202 smRtAstvaGgiraso devA brAhmaNA iti nizcayaH / yudhiSThira uvAca / ityetatsarvadevAnAM cAturvarNya prakIrtitam // 23 pitAmaha mahAprAjJa yudhi satvaparAkrama / etAnvai prAtarutthAya devAnyastu prakIrtayet / zrotumicchAmi kAtsnyena kRSNamavyayamIzvaram // 1 khajAdanyakRtAJcaiva sarvapApAtpramucyate // 24 yaJcAsya tejaH sumahadyacca karma purAtanam / yavakrIto'tha raibhyazca arvAvasuparAvasU / tanme sarvaM yathAtattvaM prabehi bharatarSabha // 2 auzijazcaiva kakSIvAnnalazcAGgirasaH sutaaH||25 tiryagyonigataM rUpaM kathaM dhaaritvaanhriH| . RSermedhAtitheH putraH kaNvo barhiSadastathA / kena kAryavisargeNa tanme brUhi pitAmaha // 3 . trailokyabhAvanAstAta prAcyAM saptarSayastathA // 26 __ bhISma uvAca / unmuco vimucazcaiva svastyAtreyazca vIryavAn / purAhaM mRgayAM yAto mArkaNDeyAzrame sthitaH / pramucazceSmavAhazca bhagavAMzca dRDhavrataH // 27 tatrApazyaM munigaNAnsamAsInAnsahasrazaH // 4 mitrAvaruNayoH putrastathAgastyaH pratApavAn / tataste madhuparkeNa pUjAM cakruratho mayi / ete brahmarSayo nityamAzritA dakSiNAM dizam // 28 pratigRhya ca tAM pUjAM pratyanandamRSInaham // 5 ruSadguH kavaSo dhaumyaH parivyAdhazca vIryavAn / / kathaiSA kathitA tatra kazyapena mhrssinnaa| ekatazca dvitazcaiva tritazcaiva maharSayaH // 29 manaHprahAdinI divyAM tAmihaikamanAH zRNu // 6 atreH putrazca bhagavAMstathA sArasvataH prabhuH / purA dAnavamukhyA hi krodhlobhsmnvitaaH| ete nava mahAtmAnaH pazcimAmAzritA dizam // 30 balena mattAH zatazo narakAdyA mahAsurAH // 7 // Atreyazca vasiSThazca kazyapazca mahAnRSiH / tathaiva cAnye bahavo dAnavA yuddhdurmdaaH|.. gautamaH sabharadvAjo vizvAmitro'tha kauzikaH // 31 na sahante sma devAnAM samRddhi tAmanuttamAm // 8 tathaiva putro bhagavAnRcIkasya mahAtmanaH / dAnavairaryamAnAstu devA devarSayastathA / jamadagnizca saptaite udIcI dizamAzritAH // 32 na zarma lebhire rAjanvizamAnAstatastataH // 9 ete pratidizaM sarve kIrtitAstigmatejasaH / / pRthivIM cArtarUpAM te samapazyandivaukasaH / sAkSibhUtA mahAtmAno bhuvanAnAM prabhAvanAH // 33 dAnavairabhisaMkINAM ghorarUpairmahAvalaiH / evamete mahAtmAnaH sthitAH pratyekazo dishH| bhArAmipakRSTAM ca duHkhitAM saMnimajjatIm // 10 eteSAM kIrtanaM kRtvA sarvapApaiH pramucyate // 34 / athAditeyAH saMtrastA brahmANamidamabruvan / yasyAM yasyAM dizi hyete tAM dizaM zaraNaM gtH| kathaM zakyAmahe brahmandAnavairupamardanam // 11 mucyate sarvapApebhyaH svastimAMzca gRhAnvrajet // 35 svayaMbhUstAnuvAcedaM nisRSTo'tra vidhirmyaa| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi te vareNAbhisaMmattA balena ca madena ca // 12 nAvabhotsyanti saMmUDhA viSNumavyaktadarzanam / ekaadhikdvishttmo'dhyaayH|| 201 // varAharUpiNaM devamadhRSyamamarairapi // 13 - 2264 - Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 202. 14 ] zAntiparva [12. 203.5 eSa vegena gatvA hi yatra te dAnavAdhamAH / etasminnantare viSNurAha ruupmaasthitH| antarbhUmigatA ghorA nivasanti sahasrazaH / udatiSThanmahAdevaH stUyamAno maharSibhiH // 28 zamayiSyati zrutvA te jahaSuH surasattamAH // 14 pitAmaha uvAca / tato viSNumahAtejA vArAhaM rUpamAzritaH / nihatya dAnavapatInmahAvA mahAbalaH / antarbhUmiM saMpravizya jagAma ditijAnprati // 15 eSa devo mahAyogI bhUtAtmA bhUtabhAvanaH // 29 dRSTvA ca sahitAH sarve daityAH sattvamamAnuSam / sarvabhUtezvaro yogI yonirAtmA tathAtmanaH / prasahya sahasA sarve saMtasthuH kAlamohitAH // 16 sthirIbhavata kRSNo'yaM sarvapApapraNAzanaH // 30 sarve ca samabhidrutya varAhaM jagRhuH samam / kRtvA karmAtisAdhvetadazakyamamitaprabhaH / saMkruddhAzca varAhaM taM vyakarSanta samantataH // 17 samAyAtaH svamAtmAnaM mahAbhAgo mahAdyutiH / dAnavendrA mahAkAyA mahAvIryA blocchritaaH| padmanAbho mahAyogI bhUtAtmA bhUtabhAvanaH // 31 nAzaknuvaMzca kiMcitte tasya kartuM tadA vibho // 18 na saMtApo na bhIH kAryA zoko vA sursttmaaH| tato'gamanvismayaM te dAnavendrA bhyaattdaa| vidhireSa prabhAvazca kAlaH saMkSayakArakaH / saMzayaM gatamAtmAnaM menire ca sahasrazaH // 19 lokAndhArayatAnena nAdo mukto mahAtmanA // 32 tato devAdidevaH sa yogAtmA yogasArathiH / sa eva hi mahAbhAgaH sarvalokanamaskRtaH / / yogamAsthAya bhagavAMstadA bharatasattama // 20 acyutaH puNDarIkAkSaH sarvabhUtasamudbhavaH // 33 vinanAda mahAnAdaM kSobhayandaityadAnavAn / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi saMnAditA yena lokAH sarvAzcaiva dizo daza // 21 / / -dvydhikdvishttmo'dhyaayH||202|| tena saMnAdazabdena lokAH saMkSobhamAgaman / 203 saMbhrAntAzca dizaH sarvA devAH zakrapurogamAH // 22 yudhiSThira uvAca / nirviceSTaM jagaccApi babhUvAtibhRzaM tdaa|| yogaM me paramaM tAta mokSasya vada bhArata / sthAvaraM jaGgamaM caiva tena nAdena mohitam // 23 tamahaM tattvato jJAtumicchAmi vadatAM vara // 1 tataste dAnavAH sarve tena zabdena bhISitAH / bhISma uvAca / peturgatAsavazcaiva viSNutejovimohitAH // 24 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / rasAtalagatAMzcaiva varAhanidazadviSaH / saMvAdaM mokSasaMyuktaM ziSyasya guruNA saha // 2 khuraiH saMdArayAmAsa mAMsamedosthisaMcayam // 25 / kazcidbrAhmaNamAsInamAcAryamRSisattamam / nAdena tena mahatA sanAtana iti smRtaH / ziSyaH paramamedhAvI zreyorthI susamAhitaH / padmanAbho mahAyogI bhUtAcAryaH sa bhUtarAT // 26 caraNAvupasaMgRhya sthitaH prAJjalirabravIt // 3 tato devagaNAH sarve pitAmahamupAbruvan / upAsanAtprasanno'si yadi vai bhagavanmama / nAdo'yaM kIdRzo deva nainaM vidma vayaM vibho| / saMzayo me mahAnkazcittanme vyAkhyAtumarhasi // 4 ko'sau hi kasya vA nAdo yena vihvalitaM jagat // | kutazcAhaM kutazca tvaM tatsamyagbrUhi yatparam / ma.bhA. 284 -2265 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 203. 5] mahAbhArate [12. 203. 32 kathaM ca sarvabhUteSu sameSu dvijasattama / bhArgavo nItizAstraM ca jagAda jagato hitam // 18 samyagvRttA nivartante viparItAH kSayodayAH // 5 gAndharva nArado vedaM bharadvAjo dhanugraham / vedeSu cApi yadvAkyaM laukikaM vyApakaM ca yat / devarSicaritaM gAryaH kRSNAtreyazcikitsitam // 19 etadvidvanyathAtattvaM sarvaM vyAkhyAtumarhasi // 6 nyAyatatrANyanekAni taissairuktAni vAdibhiH / gururuvAca / hetvAgamasadAcArairyaduktaM tadupAsyate // 20 zRNu ziSya mahAprAjJa brahmaguhyamidaM param / anAdyaM yatparaM brahma na devA narSayo viduH| adhyAtma sarvabhUtAnAmAgamAnAM ca yadvasu // 7 ekastadveda bhagavAndhAtA nArAyaNaH prabhuH / / 21 . vAsudevaH sarvamidaM vizvasya brahmaNo mukham / nArAyaNAdRSigaNAstathA mukhyAH surAsurAH / satyaM jJAnamatho yajJastitikSA dama Arjavam // 8 rAjarSayaH purANAzca paramaM duHkhabheSajam / / 22 puruSaM sanAtanaM viSNuM yattadvedavido viduH / puruSAdhiSThitaM bhAvaM prakRtiH sUyate tadA / .. sargapralayakartAramavyaktaM brahma zAzvatam / hetuyuktamataH sarvaM jagatsaMparivartate // 23 tadidaM brahma vArSNeyamitihAsaM zRNuSva me // 9 dIpAdanye yathA dIpAH pravartante sahasrazaH / brAhmaNo brAhmaNaiH zrAvyo rAjanyaH ksstriyaistthaa| prakRtiH sujate tadvadAnantyAnnApacIyate // 24 mAhAtmyaM devadevasya viSNoramitatejasaH / avyaktakarmajA buddhirahaMkAraM prasUyate / arhastvamasi kalyANa vArSNeyaM zRNu yatparam // 10 AkAzaM cApyahaMkArAdvAyurAkAzasaMbhavaH // 25 kAlacakramanAdyantaM bhAvAbhAvasvalakSaNam / vAyostejastatazcApastvadbhayo hi vasudhodgatA / trailokyaM sarvabhUteSu cakravatparivartate // 11 mUlaprakRtayo'STau tA jagadetAsvavasthitam // 26 yattadakSaramavyaktamamRtaM brahma zAzvatam / jJAnendriyANyataH paJca pazca karmendriyANyapi / vadanti puruSavyAghra kezavaM puruSarSabham // 12 viSayAH paJca caikaM ca vikAre SoDazaM manaH // 27 pitRRndevAnRSIMzcaiva tathA vai yakSadAnavAn / zrotraM tvakcakSuSI jihvA ghrANaM paJcendriyANyapi / nAgAsuramanuSyAMzca sRjate paramo'vyayaH // 13 pAdau pAyurupasthazca hastau vAkarmaNAmapi // 28 tathaiva vedazAstrANi lokadharmAzca zAzvatAn / zabdaH sparzo'tha rUpaM ca raso gandhastathaiva ca / pralaye prakRti prApya yugAdau sRjate prabhuH // 14 vijJeyaM byApakaM cittaM teSu sarvagataM manaH // 29 yathartuSvRtuliGgAni nAnArUpANi paryaye / rasajJAne tu jihvayaM vyAhRte vAktathaiva ca / dRzyante tAni tAnyeva tathA brahmAharAtriSu // 15 indriyairvividhaiyuktaM sarvaM vyastaM manastathA // 30 atha yadyadyadA bhAvi kAlayogAdyugAdiSu / vidyAttu SoDazaitAni daivatAni vibhAgazaH / tattadutpadyate jJAnaM lokayAtrAvidhAnajam // 16 deheSu jJAnakartAramupAsInamupAsate // 31 yugAnte'ntarhitAnvedAnsetihAsAnmaharSayaH / / tadvatsomaguNA jihvA gandhastu pRthivIguNaH / lebhire tapasA pUrvamanujJAtAH svayaMbhuvA // 17 zrotraM zabdaguNaM caiva ckssurgnergunnstthaa| vedavidveda bhagavAnvedAGgAni bRhaspatiH / | sparza vAyuguNaM vidyAtsarvabhUteSu sarvadA // 32 -2266 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 203. 33] zAntiparva [12. 204. 15 manaH sattvaguNaM prAhuH sattvamavyaktajaM tathA / yathAzvatthakaNIkAyAmantarbhUto mhaadrumH| sarvabhUtAtmabhUtasthaM tasmAdbudhyeta buddhimAn // 33 niSpanno dRzyate vyaktamavyaktAtsaMbhavastathA // 2 ete bhAvA jagatsarvaM vahanti sacarAcaram / abhidravatyayaskAntamayo nizcetanAvubhau / zritA virajasaM devaM yamAhuH paramaM padam // 34 / svabhAvahetujA bhAvA yadvadanyadapIdRzam // 3 navadvAraM puraM puNyametairbhAvaiH samanvitam / tadvadavyaktajA bhAvAH kartuH kAraNalakSaNAH / vyApya zete mahAnAtmA tasmAtpuruSa ucyte||35 | acetanAzvetayituH kAraNAdabhisaMhitAH // 4 ajaraH so'marazcaiva vyaktAvyaktopadezavAn / / na bhUH khaM dyaurna bhUtAni narSayo na surAsurAH / vyApakaH saguNaH sUkSmaH sarvabhUtaguNAzrayaH // 36 nAnyadAsIhate jIvamAseduna tu saMhitam // 5 yathA dIpaH prakAzAtmA hrasvo vA yadi vA mahAn / sarvanItyA sarvagataM manohetu salakSaNam / jJAnAtmAnaM tathA vidyAtpuruSaM sarvajantuSu // 37 ajJAnakarma nirdiSTametatkAraNalakSaNam // 6 so'tra vedayate vedyaM sa zRNoti sa pazyati / tatkAraNairhi saMyukta kAryasaMgrahakArakam / kAraNaM tasya deho'yaM sa kartA sarvakarmaNAma // 38 / yenaitadvartate cakramanAdinidhanaM mahat // 7 agnirdArugato yadvadbhinne dArau na dRzyate / avyaktanAbhaM vyaktAraM vikAraparimaNDalam / tathaivAtmA zarIrastho yogenaivAtra dRzyate // 39 kSetrajJAdhiSThitaM cakraM snigdhAkSaM vartate dhruvam // 8 nadISvApo yathA yuktA yathA sUrye mriicyH| . snigdhatvAttilavatsarvaM cakre'sminpIDyate jagat / saMtanvAnA yathA yAnti tathA dehAH zarIriNAm / / tilapIDairivAkramya bhogairajJAnasaMbhavaiH // 9 svapnayoge yathaivAtmA pazcendriyasamAgataH / karma tatkurute tarSAdahaMkAraparigraham / dehamutsRjya vai yAti tathaivAtropalabhyate // 41 kAryakAraNasaMyoge sa heturupapAditaH // 10 karmaNA vyApyate pUrva karmaNA copapadyate / nAtyeti kAraNaM kAryaM na kArya kAraNaM tathA / karmaNA nIyate'nyatra svakRtena balIyasA // 42 kAryANAM tUpakaraNe kAlo bhavati hetumAn // 11 sa tu dehAdyathA dehaM tyaktvAnyaM prtipdyte| hetuyuktAH prakRtayo vikArAzca parasparam / tathA taM saMpravakSyAmi bhUtagrAma svakarmajam // 43 anyonyamabhivartante puruSAdhiSThitAH sadA // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sarajastAmasairbhAvaicyuto hetubalAnvitaH / . vyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 203 // kSetrajJamevAnuyAti pAMsurvAterito ythaa| na ca taiH spRzyate bhAvo na te tena mahAtmanA // 13 204 sarajasko'rajaskazca sa vai vAyuryathA bhavet / gururuvAca / tathaitadantaraM vidyAtkSetrakSetrajJayorbudhaH / caturvidhAni bhUtAni sthAvarANi carANi ca / / abhyAsAtsa tathA yukto na gacchetprakRtiM punH||14 avyaktaprabhavAnyAhuravyaktanidhanAni ca / saMdehametamutpannamacchinadbhagavAnRSiH / avyaktanidhanaM vidyAdavyaktAtmAtmakaM manaH // 1 / tathA vArtA samIkSeta kRtalakSaNasaMmitAm // 15 - 2267 - Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 204. 16 ] mahAbhArate [ 12. 205. 26 bIjAnyamyupadagdhAni na rohanti yathA punH|| yadvatkAntAramAtiSThannautsukyaM samanuvrajet / jJAnadagdhaistathA klezai tmA saMbadhyate punaH // 16 zramAdAhAramAdadyAdasvAdvapi hi yApanam // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tadvatsaMsArakAntAramAtiSThazramatatparaH / caturadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 204 // yAtrArthamadyAdAhAraM vyAdhito bheSajaM yathA // 14 205 satyazaucArjavatyAgairyazasA vikrameNa ca / gururuvAca / kSAntyA dhRtyA ca buddhyA ca manasA tapasaiva ca // 15 pravRttilakSaNo dharmo yathAyamupapadyate / bhAvAnsarvAnyathAvRttAnsaMvaseta yathAkramam / teSAM vijJAnaniSThAnAmanyattattvaM na rocate // 1 zAntimicchannadInAtmA saMyacchedindriyANi ca // durlabhA vedavidvAMso vedokteSu vyvsthitaaH| sattvena rajasA caiva tamasA caiva mohitAH / prayojanamatastvatra mArgamicchanti saMstutam // 2 cakravatparivartante hyajJAnAjantavo bhRzam // 17 sadbhirAcaritatvAttu vRttametadagarhitam / tasmAtsamyakparIkSeta doSAnajJAnasaMbhavAn / iyaM sA buddhiranyeyaM yayA yAti parAM gatim // 3 ajJAnaprabhavaM nityamahaMkAraM parityajet // 18 zarIravAnupAdatte mohAtsarvaparigrahAn / mahAbhUtAnIndriyANi guNAH sattvaM rajastamaH / kAmakrodhAdibhirbhAvairyukto rAjasatAmasaiH // 4 trailokyaM sezvaraM sarvamahaMkAre pratiSThitam // 19 nAzuddhamAcarettasmAdabhIpsandehayApanam / yatheha niyataM kAlo darzayatyArtavAnguNAn / karmaNo vivaraM kurvanna lokAnApnuyAcchubhAn // 5 / tadvadbhUteSvahaMkAraM vidyAdbhUtapravartakam // 20 lohayuktaM yathA hema vipakkaM na virAjate / saMmohakaM tamo vidyAkRSNamajJAnasaMbhavam / / tathApakakaSAyAkhyaM vijJAnaM na prakAzate // 6 prItiduHkhanibaddhAMzca samastAMstrInatho guNAn / yazcAdharma carenmohAtkAmalobhAvanu plavan / sattvasya rajasazcaiva tamasazca nibodha tAn // 21 dhayaM panthAnamAkramya sAnubandho vinazyati // 7 pramoho harSajaH prItirasaMdeho dhRtiH smRtiH / zabdAdInviSayAMstasmAdasaMrAgAdanuplavet / etAnsattvaguNAnvidyAdimAnrAjasatAmasAn / / 22 krodhaharSoM viSAdazca jAyante hi parasparam // 8 kAmakrodhau pramAdazca lobhamohau bhayaM klamaH / paJcabhUtAtmake dehe sattvarAjasatAmase / viSAdazokAvaratirmAnadarpAvanAryatA // 23 kamabhiSTuvate cAyaM kaM vA krozati kiM vadet // 9 doSANAmevamAdInAM parIkSya gurulAghavam / sparzarUparasAyeSu saGgaM gacchanti bAlizAH / vimRzedAtmasaMsthAnAmekaikamanusaMtatam // 24 nAvagacchantyavijJAnAdAtmajaM pArthivaM guNam // 10 ziSya uvAca / mRnmayaM zaraNaM yadvanmRdaiva parilipyate / ke doSA manasA tyaktAH ke buddhayA shithiliikRtaaH| pArthivo'yaM tathA deho mRdvikArairvilipyate // 11 | ke punaH punarAyAnti ke mohAdaphalA iva // 25 madhu tailaM payaH sarpirmAsAni lavaNaM guddH| keSAM balAbalaM buddhayA hetubhirvimRshedbudhH|| dhAnyAni phalamUlAni mRdvikArAH sahAmbhasA // 12 / etatsarva samAcakSva yathA vidyAmahaM prabho // 26 - 2268 - Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 205. 27 ] zAntiparva [ 12. 206. 20 gururuvAca / janmato garbhavAsaM tu zukrazoNitasaMbhavam / doSairmUlAdavacchinnavizuddhAtmA vimucyate / purISamUtravikledazoNitaprabhavAvilam // 6 binAzayati saMbhUtamayasmayamayo yathA / tRSNAmibhUtastairbaddhastAnevAbhipariplavan / tathAkRtAtmA sahajairdoSairnazyati rAjasaiH // 27 saMsAratatravAhinyastatra budhyeta yoSitaH // 7 rAjasaM tAmasaM caiva zuddhAtmAkarmasaMbhavam / prakRtyA kSetrabhUtAstA narAH kSetrajJalakSaNAH / tatsarva dehinAM bIjaM sarvamAtmavataH samam / / 28 tasmAdetA vizeSeNa naro'tIyurvipazcitaH // 8 tasmAdAtmavatA vayaM rajazca tama eva ca / kRtyA hyetA ghorarUpA mohayantyavicakSaNAn / rajastamobhyAM nirmuktaM sattvaM nirmalatAmiyAt // 29 / rajasyantarhitA mUrtirindriyANAM sanAtanI // 9 atha vA matravadryumAsAdAnAM yajuSkRtam / tasmAttarSAtmakAdrAgAdvIjAjjAyanti jantavaH / hetuH sa evAnAdAne zuddhadharmAnupAlane // 30 svadehajAnasvasaMjJAnyadvadaGgAtkRmIMsyajet / rajasA dharmayuktAni kAryANyapi samApnuyAt / svasaMjJAnasvajAstadvatsutasaMjJAnkRmIMstyajet // 10 arthayuktAni cAtyarthaM kAmAnsarvAMzca sevate // 31 zukrato rasatazcaiva snehAjjAyanti jantavaH / tamasA lobhayuktAni krodhajAni ca sevate / svabhAvAtkarmayogAdvA tAnupekSeta buddhimAn // 11 hiMsAvihArAbhiratastandrInidrAsamanvitaH // 32 rajastamasi paryastaM sattvaM tamasi saMsthitam / sattvasthaH sAttvikAnbhAvAzuddhAnpazyati saMzritaH / jJAnAdhiSThAnamajJAnaM buddhayahaMkAralakSaNam // 12 sa dehI vimalaH zrImAJzuddho vidyaasmnvitH||33 tadbIjaM dehinAmAhustadbIjaM jIvasaMjJitam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi karmaNA kAlayuktena saMsAraparivartakam // 13 pnycaadhikdvishttmo'dhyaayH||205|| ramatyayaM yathA svapne manasA dehavAniva / 206 karmagabhaiMrguNairdehI garbhe tadupapadyate // 14 gururuvAca / karmaNA bIjabhUtena codyate yadyadindriyam / rajasA sAdhyate mohastamasA ca nararSabha / jAyate tadahaMkArAdrAgayuktena cetasA // 15 krodhalobhI bhayaM darpa eteSAM sAdhanAcchuciH // 1 zabdarAgAcchrotramasya jAyate bhAvitAtmanaH / paramaM paramAtmAnaM devamakSayamavyayam / rUparAgAttathA cakSurghANaM gandhacikIrSayA // 16 viSNumavyaktasaMsthAnaM vizante devasattamam // 2 sparzanebhyastathA vAyuH prANApAnavyapAzrayaH / tasya mAyAvidagdhAGgA jJAnabhraSTA nirAziSaH / vyAnodAnau samAnazca paJcadhA dehayApanA // 17 mAnavA jJAnasaMmohAttataH kAmaM prayAnti vai // 3 saMjAtairjAyate gAtraiH karmajaibrahmaNA vRtaH / kAmAtkrodhamavApyAtha lobhamohau ca maanvaaH|| duHkhAdyantairduHkhamadhyairnaraH zArIramAnasaiH // 18 mAnadAdahakAramahaMkArAttataH kriyAH // 4 duHkhaM vidyAdupAdAnAdabhimAnAcca vardhate / kriyAbhiH snehasaMbamdhaH snehAcchokamanantaram / tyAgAttebhyo nirodhaH syAnnirodhajJo vimucyte||19 sukhaduHkhasamArambhAjanmAjanmakRtakSaNAH // 5 / indriyANAM rajasyeva prabhavapralayAvubhau / -2269 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 206. 20] mahAbhArate [12. 207.27 parIkSya saMcaredvidvAnyathAvacchAtracakSuSA // 20 / | kadAciddarzanAdAsAM durbalAnAvizedrajaH // 12 jJAnendriyANIndriyArthAnnopasarpantyataryulam / rAgotpattau caretkRcchramahnaniH prvishedpH| jJAtaizca kAraNairdehI na dehaM punararhati // 21 magnaH svapne ca manasA trirjapedaghamarSaNam // 15 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pApmAnaM nirdahedevamantarbhUtaM rajomayam / SaDadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 206 // jJAnayuktena manasA saMtatena vicakSaNaH // 14 207 kuNapAmedhyasaMyuktaM yadvadacchidrabandhanam / gururuvAca / tadvadehagataM vidyAdAtmAnaM dehabandhanam // 15 atropAyaM pravakSyAmi yathAvacchAstracakSuSA / vAtapittakaphAraktaM tvaGmAMsaM snAyumasthi c| : tadvijJAnAccaranprAjJaH prApnuyAtparamAM gatim // 1 majjA caiva sirAjAlaistarpayanti rasA nRNAm // 1 // sarveSAmeva bhUtAnAM puruSaH zreSTha ucyate / daza vidyAddhamanyo'tra pazcendriyaguNAvahAH / puruSebhyo dvijAnAhurdvijebhyo mantravAdinaH // 2 yAbhiH sUkSmAH pratAyante dhamanyo'nyAH shsrshH| sarvabhUtaviziSTAste sarvajJAH sarvadarzinaH / evametAH sirAnadyo rasodA dehasAgaram / brAhmaNA vedatattvajJAstattvArthagatinizcayAH // 3 / / tarpayanti yathAkAlamApagA iva sAgarama // 18 netrahIno yathA hyekaH kRcchrANi labhate'dhvani / madhye ca hRdayasyaikA sirA tvatra mnovhaa| jJAnahInastathA loke tasmAjjJAnavido'dhikAH // 4 zukraM saMkalpajaM nRNAM sarvagAtrairvimuJcati // 19 tAMstAnupAsate dharmAndharmakAmA ythaagmm|| sarvagAtrapratAyinyastasyA hyanugatAH sirAH / na tveSAmarthasAmAnyamantareNa guNAnimAn // 5 / netrayoH pratipadyante vahantyastaijasaM guNam // 20 vAgdehamanasAM zaucaM kSamA satyaM dhRtiH smRtiH / payasyantarhitaM sarpiryadvannirmathyate khajaiH / sarvadharmeSu dharmajJA jJApayanti guNAnimAn // 6 zukra nirmathyate tadvadehasaMkalpajaiH khajaiH // 21 yadidaM brahmaNo rUpaM brahmacaryamiti smRtam / svapne'pyevaM yathAbhyeti manaHsaMkalpajaM rajaH / paraM tatsarvabhUtebhyastena yAnti parAM gatim // 7 zukramasparzajaM dehAtsRjantyasya manovahA // 22 liGgasaMyogahInaM yaccharIrasparzavarjitam / maharSibhagavAnatrirveda tacchukrasaMbhavam / zrotreNa zravaNaM caiva cakSuSA caiva darzanam // 88 triMbIjamindradevatyaM tasmAdindriyamucyate // 23 jihvayA rasanaM yacca tadeva parivarjitam / ye vai zukragati vidyubhUtasaMkarakArikAm / buddhyA ca vyavasAyena brahmacaryamakalmaSam // 9 virAgA dagdhadoSAste nApnuyurdehasaMbhavam // 24 samyagvRttirbrahmalokaM prApnuyAnmadhyamaH surAn / / guNAnAM sAmyamAgamya manasaiva manovaham / : dvijAgryo jAyate vidvAnkanyasI vRttimAsthitaH // 10 dehakarma nudanprANAnantakAle vimucyate // 25 / suduSkaraM brahmacaryamupAyaM tatra me shRnnu| bhavitA manaso jJAnaM mana eva prtaayte| : saMpravRttamudIrNaM ca nigRhNIyAhijo manaH // 11 jyotiSmadvirajo divyamatra siddhaM mahAtmanAm // 26 yoSitAM na kathAH zrAvyA na nirIkSyA nirmbraaH| tasmAttadavighAtAya karma kuryAdakalmaSam / / - 2270 - Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 207. 27] zAntiparva [12. 208. 25 rajastamazca hitveha na tiryaggatimApnuyAt // 27 vAkprabuddho hi saMrAgAdvirAgAdyAharedyadi / taruNAdhigataM jJAnaM jarAdurbalatAM gatam / buddhyA hyanigRhItena manasA karma tAmasam / paripakabuddhiH kAlena Adatte mAnasaM balam // 28 rajobhUtairhi karaNaiH karmaNA pratipadyate // 11 mudurgamiva panthAnamatItya guNabandhanam / sa duHkhaM prApya loke'sminnarakAyopapadyate / padA pazyettadA doSAnatItyAmRtamaznute // 29 tasmAnmanovAkzarIrairAcaredvaiyamAtmanaH // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi prakIrNameSabhAro hi yadvaddhAryeta dasyubhiH / saptAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 207 // pratilomAM dizaM buddhA saMsAramabudhAstathA // 13 208 tAneva ca yathA dasyUnkSiptvA gacchecchivAM dizam / guruvAca / tathA rajastamaHkarmANyutsRjya prApnuyAtsukham // 14 duranteSvindriyArtheSu saktAH sIdanti jantavaH / niHsaMdigdhamanIho vai muktaH sarvaparigrahaiH / ye tvasaktA mahAtmAnaste yAnti paramAM gatim // 1 viviktacArI ladhvAzI tapasvI niyatendriyaH // 15 janmamRtyujarAduHkhaiyAdhibhirmanasaH klamaiH / / jJAnadagdhaparizlezaH prayogaratirAtmavAn / raSTemaM saMtataM lokaM ghaTenmokSAya buddhimAn // 2 niSpracAreNa manasA paraM tadadhigacchati // 16 . pAGmanobhyAM zarIreNa zuciH syAdanahaMkRtaH / dhRtimAnAtmavAnbuddhiM nigRhNIyAdasaMzayam / prazAnto jJAnavAnbhikSurnirapekSazcaretsukham // 3 mano buddhayA nigRhNIyAdviSayAnmanasAtmanaH // 17 bhatha vA manasaH saGgaM pshyedbhuutaanukmpyaa| nigRhItendriyasyAsya kurvANasya mano vshe| patrApyupekSAM kurvIta jJAtvA karmaphalaM jagat // 4 devatAstAH prakAzante hRSTA yAnti tamIzvaram // 18 yatkRtaM prAkzubhaM karma pApaM vA tadupAbhute / tAbhiH saMsaktamanaso brahmavatsaMprakAzate / tasmAcchubhAni karmANi kuryAdvAgbuddhikarmabhiH // 5 etaizcApagataiH sarvairbrahmabhUyAya kalpate // 19 ahiMsA satyavacanaM sarvabhUteSu cArjavam / atha vA na pravarteta yogatatrairupakramet / kSamA caivApramAdazca yasyaite sa sukhI bhavet // 6 yena tantramayaM tatraM vRttiH syAttattadAcaret // 20 yazcainaM paramaM dharma sarvabhUtasukhAvaham / kaNapiNyAkakulmASazAkayAvakasaktavaH / duHkhAnniHsaraNaM veda sa tattvajJaH sukhI bhavet // 7 tathA mUlaphalaM bhaikSaM paryAyeNopayojayet // 21 tasmAtsamAhitaM buddhyA mano bhUteSu dhArayet / AhAraM niyataM caiva deze kAle ca sAttvikam / nApadhyAyena spRhayennAbaddhaM cintayedasat // 8 tatparIkSyAnuvarteta yatpravRttyanuvartakam // 22 avAgyogaprayogeNa manojhaM saMpravartate / pravRttaM noparundheta zanairagnimivendhayet / vivakSatA vA sadvAkyaM dharma suukssmmveksstaa| jJAnendhitaM tato jJAnamarkavatsaMprakAzate // 23 satyAM vAcamahiMsrAM ca vadedanapavAdinIm // 9 jJAnAdhiSThAnamajJAnaM trIlokAnadhitiSThati / kalkApetAmaparuSAmanRzaMsAmapaizunAm / vijJAnAnugataM jJAnamajJAnAdapakRSyate / / 24 IgalpaM ca vaktavyamavikSiptena cetasA // 10 pRthaktvAtsaMprayogAcca nAsayurveda zAzvatam / .. -2271 - Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 208. 25] mahAbhArate [ 12.210. sa tayorapavargajJo vItarAgo vimucyate // 25 tattatsvapne'pyuparate manodRSTinirIkSate / / 12 vayotIto jarAmRtyU jitvA brahma sanAtanam / vyApakaM sarvabhUteSu vartate'pratighaM manaH / amRtaM tadavApnoti yattadakSaramavyayam // 26 manasyantarhitaM dvAraM dehamAsthAya mAnasam // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yattatsadasavyaktaM svapityasminnidarzanam / aSTAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 208 // sarvabhUtAtmabhUtasthaM tadadhyAtmaguNaM viduH|| 14 209 lipseta manasA yazca saMkalpAdaizvaraM guNam / gururuvAca / AtmaprabhAvAttaM vidyAtsarvA hmAtmani devatAH // 15 niSkalmaSaM brahmacaryamicchatA carituM sadA / evaM hi tapasA yuktamarkavattamasaH param / nidrA sarvAtmanA tyAjyA khapnadoSAnavekSatA // 1 trailokyaprakRtirdehI tapasA taM mahezvaram // 16 khapne hi rajasA dehI tamasA cAbhibhUyate / tapo hyadhiSThitaM devaistaponamasuraistamaH / . dehAntaramivApannazcaratyapagatasmRtiH // 2 etaddevAsurairguptaM tadAhunilakSaNam // 17 . jJAnAbhyAsAjAgarato jijJAsArthamanantaram / sattvaM rajastamazceti devaasurgunnaanviduH| vijJAnAbhinivezAttu jAgaratyanizaM sadA // 3 sattvaM devaguNaM vidyAditarAvAsurau guNau // 18 atrAha ko nvayaM bhAvaH svapne viSayavAniva / brahma tatparamaM vedyamamRtaM jyotirakSaram / pralInairindriyaidehI vartate dehavAniva / / 4 ye vidurbhAvitAtmAnaste yAnti paramAM gatim // 11 atrocyate yathA hyetadveda yogezvaro hariH / hetumacchakyamAkhyAtumetAvajJAnacakSuSA / tathaitadupapannAtha varNayanti maharSayaH / / 5 / / pratyAhAreNa vA zakyamavyaktaM brahma veditum // 20 indriyANAM zramAtsvapnamAhuH sarvagataM budhAH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi manasastu pralInatvAttattadAhurnidarzanam // 6 nvaadhikdvishttmo'dhyaayH||209|| kAryavyAsaktamanasaH saMkalpo jAgrato hyapi / yadvanmanorathaizvaryaM svapne tadvanmanogatam // 7 gururuvaac| saMsArANAmasaMkhyAnAM kAmAtmA tadavApnuyAt / na sa veda paraM dharma yo na veda catuSTayam / manasyantarhitaM sarvaM veda sottamapUruSaH // 8 vyaktAvyakte ca yattattvaM saMprAptaM paramarSiNA // 1 guNAnAmapi yadyattatkarma jAnAtyupasthitam / vyaktaM mRtyumukhaM vidyAdavyaktamamRtaM padam / tattacchaMsanti bhUtAni mano yadbhAvitaM yathA // 9 pravRttilakSaNaM dharmamRSirnArAyaNo'bravIt // 2 tatastamupavartante guNA raajstaamsaaH| atraivAvasthitaM sarvaM trailokyaM sacarAcaram / sAttviko vA yathAyogamAnantaryaphalodayaH // 10 nivRttilakSaNaM dharmamavyaktaM brahma zAzvatam // 3 tataH pazyatyasaMbaddhAnyAtapittakaphottarAn / pravRttilakSaNaM dharma prajApatirathAbravIt / rajastamobhavairbhAvaistadapyAhurduranvayam // 11 pravRttiH punarAvRttinivRttiH paramA gatiH // 4 prasannairindriyairyadyatsaMkalpayati mAnasam / tAM gatiM paramAmeti nivRttiparamo muniH| -2272 - 210 Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 210. 5 ] zAntiparva [12. 210. 33 jJAnatattvaparo nityaM zubhAzubhanidarzakaH // 5 antakAle vayotkarSAcchanaiH kuryAdanAturaH / tadevametau vijJeyAvavyaktapuruSAvubhau / evaM yuktena manasA jJAnaM tadupapadyate // 20 avyaktapuruSAbhyAM tu yatsyAdanyanmahattaram // 6 rajasA cApyayaM dehI dehavAzabdavaccaret / taM vizeSamavekSeta vizeSeNa vicakSaNaH / kAryairavyAhatamatirvairAgyAtprakRtau sthitaH / anAdyantAvubhAvetAvaliGgau cApyubhAvapi / / 7 A dehAdapramAdAcca dehAntAdvipramucyate // 21 ubhau nityau sUkSmatarau mahadbhayazca mhttrau| hetuyuktaH sadotsargo bhUtAnAM pralayastathA / sAmAnyametadubhayorevaM hyanyadvizeSaNam // 8 parapratyayasa tu niyataM nAtivartate // 22 prakRtyA sargadharmiNyA tathA trividhsttvyaa| bhavAntaprabhavaprajJA Asate ye viparyayam / viparItamato vidyArakSetrajJasya ca lakSaNam // 9. dhRtyA dehAndhArayanto buddhisaMkSiptamAnasAH / prakRtezca vikArANAM draSTAramaguNAnvitam / sthAnebhyo dhvaMsamAnAzca suukssmtvaattaanupaaste||23 agrAhyau puruSAvetAvaliGgatvAdasaMhitau // 10 yathAgamaM ca tatsarvaM buddhathA tannaiva budhyate / saMyogalakSaNotpattiH karmajA gRhyate yayA / dehAntaM kazcidanvAste bhAvitAtmA nirAzrayaH / karaNaiH karmanivRttaiH kartA yadyadviceSTate / yukto dhAraNayA kazcitsattA kecidupAsate // 24 kIyate zabdasaMjJAbhiH ko'hmesso'pysaaviti||11 abhyasyanti paraM devaM vidyutsaMzabditAkSaram / uSNISavAnyathA vastraistribhirbhavati sNvRtH|| antakAle hyupAsannAstapasA dagdhakilbiSAH // 25 saMvRto'yaM tathA dehI sattvarAjasatAmasaiH / / 12 / sarva ete mahAtmAno gacchanti paramAM gatim / tasmAccatuSTayaM vedyamatairhetubhirAcitam / sUkSmaM vizeSaNaM teSAmavekSecchAstracakSuSA // 26 yathAsaMjJo hyayaM samyagantakAle na muhyati // 13 dehaM tu paramaM vidyAdvimuktamaparigraham / zriyaM divyAmabhiprepsubrahma vAGmanasA zuciH / antarikSAdanyataraM dhAraNAsaktamAnasam // 27 zArIrairniyamairupraizcarenniSkalmaSaM tapaH // 14 martyalokAdvimucyante vidyAsaMyuktamAnasAH / trailokyaM tapasA vyAptamantabhUtena bhaasvtaa| brahmabhUtA virajasastato yAnti parAM gatim // 28 sUryazca candramAzcaiva bhAsatastapasA divi // 15 kaSAyavarjitaM jJAnaM yeSAmutpadyate'calam / pratApastapaso jJAnaM loke saMzabditaM tapaH / te yAnti paramAllokAnvizudhyanto yathAbalam // 29 rajastamoghnaM yatkarma tapasastatsvalakSaNam // 16 bhagavantamajaM divyaM viSNumavyaktasaMjJitam / brahmacaryamahiMsA ca zArIraM tapa ucyte| bhAvena yAnti zuddhA ye jJAnatRptA nirAziSaH // 30 vAGmanoniyamaH sAmyaM mAnasaM tapa ucyate // 17 jJAtvAtmasthaM hariM caiva nivartante na te'vyayAH / vidhijJebhyo dvijAtibhyo grAhyamannaM vishissyte| prApya tatparamaM sthAnaM modante'kSaramavyayam // 31 AhAraniyamenAsya pApmA nazyati rAjasaH // 18 / etAvadetadvijJAnametadasti ca nAsti ca / vaimanasyaM ca viSaye yAntyasya karaNAni c| tRSNAbaddhaM jagatsarvaM cakravatparivartate // 32 tasmAttanmAtramAdadyAdyAvadatra prayojanam / / 19 / bisatanturyathaivAyamantasthaH sarvato bise| - 2273 - ma.bhA.285 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 210. 33] mahAbhArate [12. 211. 24 tRSNAtanturanAdyantastathA dehagataH sadA // 33 / AsureH prathamaM ziSyaM yamAhuzcirajIvinam / sUcyA sUtraM yathA vastre saMsArayati vAyakaH / pazcasrotasi yaH satramAste varSasahasrikam // 10 tadvatsaMsArasUtraM hi tRSNAsUcyA nibadhyate // 34 taM samAsInamAgamya maNDalaM kApilaM mahat / vikAraM prakRtiM caiva puruSaM ca sanAtanam / puruSAvasthamavyaktaM paramArtha nibodhayat // 11 yo yathAvadvijAnAti sa vitRSNo vimucyate // 35 iSTisatreNa saMsiddho bhUyazca tapasA muniH / prakAzaM bhagavAnetadRSirnArAyaNo'mRtam / kSetrakSetrajJayorvyakti bubudhe devadarzanaH // 12 bhUtAnAmanukampArtha jagAda jagato hitam // 36 yattadekAkSaraM brahma nAnArUpaM pradRzyate / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi AsurirmaNDale tasminpratipede tadavyayam / / 13. dshaadhikdvishttmo'dhyaayH|| 210 // tasya pazcazikhaH ziSyo mAnuSyA payasA bhRtaH / __211 brAhmaNI kapilA nAma kAcidAsItkuTumbinI // 11 yudhiSThira uvAca / tasyAH putratvamAgamya striyAH sa pibati stnau| kena vRttena vRttajJo janako mithilAdhipaH / tataH sa kApileyatvaM lebhe buddhiM ca naiSThikIm // 15 jagAma mokSaM dharmajJo bhogAnutsRjya mAnuSAn // 1 etanme bhagavAnAha kApileyAya saMbhavam / bhISma uvAca / tasya tatkApileyatvaM sarvavittvamanuttamam // 16 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / sAmAnyaM kapilo jJAtvA dharmajJAnAmanuttamam / yena vRttena vRttajJaH sa jagAma mahatsukham // 2 upetya zatamAcAryAnmohayAmAsa hetubhiH // 10 janako janadevastu mithilAyAM janAdhipaH / / janakaratvabhisaMraktaH kApileyAnudarzanAt / aurdhvadehikadharmANAmAsIdyukto vicintane // 3 utsRjya zatamAcAryAnpRSThato'nujagAma tam / / 18 tasya sma zatamAcAryA vasanti satataM gRhe / tasmai paramakalyAya praNatAya ca dharmataH / darzayantaH pRthagdharmAnnAnApASaNDavAdinaH // 4 abravItparamaM mokSaM yattatsAMkhyaM vidhIyate // 19 sa teSAM pretyabhAve ca pretyajAtau vinizcaye / jAtinirvedamuktvA hi karmanirvedamabravIt / AgamasthaH sa bhUyiSThamAtmatattve na tuSyati // 5 karmanirvedamuktvA ca sarvanirvedamabravIt // 20 tatra paJcazikho nAma kApileyo mhaamuniH|| yadarthaM karmasaMsargaH karmaNAM ca phalodayaH / paridhAvanmahIM kRtsnA jagAma mithilAmapi // 6 tadanAzvAsikaM moghaM vinAzi calamadhruvam // 21 sarvasaMnyAsadharmANAM tattvajJAnavinizcaye / dRzyamAne vinAze ca pratyakSe loksaakssike| suparyavasitArthazca nidvaMdvo naSTasaMzayaH // 7 AgamAtparamastIti bruvannapi parAjitaH / / 22 RSINAmAhurekaM yaM kAmAdavasitaM nRSu / anAtmA hyAtmano mRtyuH klezo mRtyurjarAmayaH / zAzvataM sukhamatyantamanvicchansa sudurlabham // 8 AtmAnaM manyate mohAttadasamyakparaM matam // 23 yamAhuH kapilaM sAMkhyAH paramarSi prajApatim / atha cedevamapyasti yalloke nopapadyate / sa manye tena rUpeNa visNapayati hi svayam // 9 ajaro'yamamRtyuzca rAjAsau manyate tathA // 24 -2274 - Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 211. 25 ] zAntiparva [12. 211. 48 asti nAstIti cApyetattasminnasati lakSaNe / indriyANi mano vAyuH zoNitaM mAMsamasthi ca / kimadhiSThAya tadyAlokayAtrAvinizcayam // 25 AnupUrvyA vinazyanti skhaM dhAtumupayAnti ca // 40 pratyakSaM hyetayormUlaM kRtAntaitihyayorapi / lokayAtrAvidhAnaM ca dAnadharmaphalAgamaH / pratyakSo hyAgamo'bhinnaH kRtAnto vA na kiMcana // yadarthaM vedazabdAzca vyavahArAzca laukikAH // 41 yatra tatrAnumAne'sti kRtaM bhAvayate'pi vaa| iti samyaGAnasyete bahavaH santi hetavaH / anyo jIvaH zarIrasya nAstikAnAM mate smRtaH // 27 / etadastIdamastIti na kiMcitpratipadyate // 42 reto vaTakaNIkAyAM ghRtapAkAdhivAsanam / teSAM vimRzatAmevaM tattatsamabhidhAvatAm / jAtismRtirayaskAntaH sUryakAnto'mbubhakSaNam // 28 kvacinnivizate buddhistatra jIryati vRkSavat // 43 pretya bhUtAtyayazcaiva devatAbhyupayAcanam / evamarthairanathaizca duHkhitAH sarvajantavaH / mRte karmanivRttizca pramANamiti nizcayaH // 29 / AgamairapakRSyante hastipairhastino yathA // 44 na tvete hetavaH santi ye kecinmUrtisaMsthitAH / arthAMstathAtyantasukhAvahAMzca amartyasya hi ma]na sAmAnyaM nopapadyate // 30 ___lipsanta ete bahavo vizulkAH / avidyAkarmaceSTAnAM kecidAhuH punarbhavam / mahattaraM duHkhamabhiprapannA kAraNaM lobhamohau tu doSANAM ca niSevaNam // 31 ___ hitvAmiSaM mRtyuvazaM prayAnti // 45 avidyAM kSetramAhurhi karma bIjaM tathA kRtam / vinAzino hyadhruvajIvitasya tRSNAsaMjananaM sneha eSa teSAM punarbhavaH // 32 kiM bandhubhirmitraparigrahaizca / tasminvyUDhe ca dagdhe ca citte mrnndhrminni| vihAya yo gacchati sarvameva anyo'nyAjjAyate dehastamAhuH sattvasaMkSayam // 33 kSaNena gatvA na nivartate ca // 46 yadA sa rUpatazcAnyo jAtitaH zrutito'rthataH / bhUvyomatoyAnalavAyavo hi kathamasminsa ityeva saMbandhaH syAdasaMhitaH // 34 sadA zarIraM pripaalynti| evaM sati ca kA prItirdAnavidyAtapobalaiH / itIdamAlakSya kuto ratirbhaveyadanyAcaritaM karma sarvamanyaH prapadyate // 35 dvinAzino hyasya na zarma vidyate // 47 yadA hyayamihaivAnyaiH prAkRtairduHkhito bhavet / idamanupadhi vAkyamacchalaM sukhitairduHkhitairvApi dRzyo'pyasya vinirNayaH // 36 paramanirAmayamAtmasAkSikam / tathA hi musalaihanyuH zarIraM tatpunarbhavet / narapatiramivIkSya vismitaH pRthagjJAnaM yadanyacca yenaitannopalabhyate // 37 punaranuyoktumidaM pracakrame // 48 RtuH saMvatsarastithyaH zItoSNe ca priyApriye / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yathAtItAni pazyanti tAdRzaH sattvasaMkSayaH // 38 ekAdazAdhikadvizatatamo'dhyAya // 211 // jarayA hi parItasya mRtyunA vA vinAzinA / durbalaM durbalaM pUrva gRhasyeva vinazyati // 39 -2275 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 212. 1] mahAbhArate [12. 212. 28 212 imaM guNasamAhAramAtmabhAvena pazyataH / bhISma uvAca / asamyagdarzanairduHkhamanantaM nopazAmyati // 14 janako janadevastu jJApitaH paramarSiNA / anAtmeti ca yadRSTaM tenAhaM na mametyapi / punarevAnupapraccha sAMparAye bhavAbhavau // 1 vartate kimadhiSThAnA prasaktA duHkhasaMtatiH // 15 bhagavanyadidaM pretya saMjJA bhavati kasyacit / tatra samyaGmano nAma tyAgazAstramanuttamam / evaM sati kimajJAnaM jJAnaM vA kiM kariSyati // 2 zRNu yattava mokSAya bhASyamANaM bhaviSyati // 16 sarvamucchedaniSThaM syAtpazya caitahijottama / tyAga eva hi sarveSAmuktAnAmapi karmaNAm / apramattaH pramatto vA kiM vizeSaM kariSyati // 3 nityaM mithyAvinItAnAM klezo duHkhAvaho mtH||10 asaMsargo hi bhUteSu saMsargo vA vinAziSu / dravyatyAge tu karmANi bhogatyAge vratAnyapi / kasmai kriyeta kalpena nizcayaH ko'tra tttvtH||4 sukhatyAge tapoyogaH sarvatyAge samApanA // 18 tamasA hi praticchannaM vibhrAntamiva cAturam / / tasya mArgo'yamadvaidhaH sarvatyAgasya darzitaH / punaH prazamayanvAkyaiH kaviH pazcazikho'bravIt // 5 viprahANAya duHkhasya durgatidyanyathA bhavet // 19 ucchedaniSThA nehAsti bhAvaniSThA na vidyate / paJca jJAnendriyANyuktvA manaHSaSThAni cetasi / ayaM hyapi samAhAraH zarIrendriyacetasAm / manaHSaSThAni vakSyAmi paJca karmendriyANi tu // 20 vartate pRthaganyonyamapyapAzritya karmasu // 6 hastau karmendriyaM jJeyamatha pAdau gatIndriyam / dhAtavaH pazcazAkho'yaM khaM vaayuyotirmbu bhuuH| prajanAnandayoH zepho visarge pAyurindriyam // 21 te svabhAvena tiSThanti viyujyante svabhAvataH // 7 vAktu zabdavizepArthaM gatiM paJcAnyitAM viduH| AkAzaM vAyurUSmA ca sneho yaccApi pArthivam / evamekAdazaitAni buddhyA tvavasRjenmanaH // 22 eSa paJcasamAhAraH zarIramiti naikdhaa| karNI zabdazca cittaM ca trayaH zravaNasaMgrahe / jJAnamUSmA ca vAyuzca trividhaH karmasaMgrahaH // 8 tathA sparza tathA rUpe tathaiva rasagandhayoH // 23 indriyANIndriyArthAzca svabhAvazcetanA manaH / evaM paJcatrikA hyete guNAMstadupalabdhaye / prANApAnau vikArazca dhAtavazvAtra niHsRtAH // 9 yena yastrividho bhAvaH paryAyAtsamupasthitaH // 24 zravaNaM sparzanaM jihvA dRSTi sA tathaiva c| sAttviko rAjasazcaiva tAmasazcaiva te trayaH / indriyANIti paJcaite cittapUrvaMgamA guNAH // 10 trividhA vedanA yeSu prasUtA sarvasAdhanA // 25 tatra vijJAnasaMyuktA trividhA vedanA dhruvA / praharSaH prItirAnandaH sukhaM saMzAntacittatA / sukhaduHkheti yAmAhuraduHkhetyasukheti ca // 11 akutazcitkutazcidvA cittataH sAttviko guNaH // 26 zabdaH sparzazca rUpaM ca raso gandhazca mUrtyatha / / atuSTiH paritApazca zoko lobhastathAkSamA / ete hyAmaraNAtpaJca SaDguNA jJAnasiddhaye // 12 liGgAni rajasastAni dRzyante hetvahetutaH // 27 teSu karmanisargazca sarvatattvArthanizcayaH / avivekastathA mohaH pramAdaH svapnatandritA / tamAhuH paramaM zukra buddhirityavyayaM gahat // 13 / kathaMcidapi vartante vividhAstAmasA guNAH // 28 - 2276 - Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2. 212. 29 ] zAntiparva [ 12. 212. 50 tatra yatprItisaMyuktaM kAye manasi vA bhavet / vartate sAttviko bhAva ityapekSeta tattathA // 29 yattu saMtApasaMyuktamaprItikaramAtmanaH / pravRttaM raja ityeva tatastadabhicintayet // 30 atha yanmohasaMyuktaM kAye manasi vA bhavet / aprataya'mavijJeyaM tamastadupadhArayet // 31 taddhi zrotrAzrayaM bhUtaM zabdaH zrotraM samAzritaH / nobhayaM zabdavijJAne vijJAnasyetarasya vA // 32 evaM tvakcakSuSI jihvA nAsikA caiva paJcamI / sparze rUpe rase gandhe tAni ceto manazca tat // 33 vakarmayugapadbhAvo dazasveteSu tiSThati / cittamekAdazaM viddhi buddhiAdazamI bhavet // 34 teSAmayugapadbhAve ucchedo nAsti tAmasaH / Asthito yugapadbhAve vyavahAraH sa laukikaH // 35 indriyANyavasRjyApi dRSTvA pUrva zrutAgamam / cintayannAnuparyeti tribhirevAnvito guNaiH // 36 yattamopahataM cittamAzu saMcAramadhruvam / karotyuparamaM kAle tadAhustAmasaM sukham // 37 yadyadAgamasaMyuktaM na kRtsnamupazAmyati / atha tatrApyupAdatte tamo vyaktamivAnRtam // 38 evameSa prasaMkhyAtaH svakarmapratyayI guNaH / kathaMcidvartate samyakkeSAMcidvA na vartate / / 39 evamAhuH samAhAraM kSetramadhyAtmacintakAH / sthito manasi yo bhAvaH savai kSetrajJa ucyate // 40 evaM sati ka ucchedaH zAzvato vA kathaM bhavet / svabhAvAdvartamAneSu sarvabhUteSu hetutaH // 41 yathArNavagatA nadyo vyaktI hati nAma ca / na ca svatAM niyacchanti tAdRzaH sttvsNkssyH||42 evaM sati kutaH saMjJA pretyabhAve punarbhavet / pratisaMmizrite jIve gRhyamANe ca madhyataH // 43 - 2277 imAM tu yo veda vimokSabuddhi___mAtmAnamanvicchati cApramattaH / na lipyate karmaphalairaniSTaiH ___ patraM bisasyeva jalena siktam // 44 dRDhaizca pAzairbahubhirvimuktaH prajAnimittairapi daivataizca / yadA hyasau sukhaduHkhe jahAti ___ muktastadAyAM gtimetylinggH| zrutipramANAgamamaGgalaizca __ zete jarAmRtyubhayAdatItaH // 45 kSINe ca puNye vigate ca pApe tatonimitte ca phale vinaSTe / alepamAkAzamaliGgameva mAsthAya pazyanti mahaddhyasaktAH // 46 yathorNanAbhiH parivartamAna stantukSaye tiSThati pAtyamAnaH / tathA vimuktaH prajahAti duHkhaM vidhvaMsate loSTa ivAdrimarchan // 47 yathA ruruH zRGgamatho purANaM __ hitvA tvacaM vApyurago yathAvat / vihAya gacchatyanavekSamANa___ stathA vimukto vijahAti duHkham // 48 drumaM yathA vApyudake patanta mutsRjya pakSI prpttysktH| tathA hyasau sukhaduHkhe vihAya ___ muktaH parAddhAM gatimetyaliGgaH // 49 . api ca bhavati maithilena gItaM nagaramupAhitamagninAbhivIkSya / na khalu mama tuSo'pi dahyo'tra svayamidamAha kila sma bhUmipAlaH // 50 - Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 212. 51] mahAbhArate [12. 214.2 idamamRtapadaM videharAjaH akArpaNyamasaMrambhaH saMtoSaH zraddadhAnatA // 9 svayamiha paJcazikhena bhASyamANaH / akrodha ArjavaM nityaM nAtivAdo na maanitaa| nikhilamabhisamIkSya nizcitA) gurupUjAnasUyA ca dayA bhUteSvapaizunam // 10 paramasukhI vijahAra vItazokaH // // 51 janavAdamRSAvAdastutinindAvivarjanam / imaM hi yaH paThati vimokSanizcayaM sAdhukAmazcAspRhayannAyAti pratyayaM nRSu // 11 na hIyate satatamavekSate tathA / avairakRtsUpacAraH samo nindaaprshNsyoH| . upadravAnnAnubhavatyaduHkhitaH suvRttaH zIlasaMpannaH prasannAtmAtmavAnbudhaH / pramucyate kapilamivaitya maithilaH // 52 prApya loke ca satkAraM svarga vai pretya gacchati // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sarvabhUtahite yukto na smayAhRSTi vai janam / dvaadshaadhikdvishttmo'dhyaayH|| 212 // mahAhada ivAkSobhya prajJAtRptaH prasIdati // 13 213 abhayaM sarvabhUtebhyaH sarveSAmabhayaM yataH / yudhiSThira uvaac| namasyaH sarvabhUtAnAM dAnto bhavati jJAnavAn // 14 kiM kurvansukhamApnoti kiM kurvanduHkhamApnute / na hRSyati mahatyarthe vyasane ca na zocati / kiM kurvannirbhayo loke siddhazcarati bhArata // 1 sa vai parimitaprajJaH sa dAnto dvija ucyate // 15 bhISma uvAca / karmabhiH zrutasaMpannaH sadbhirAcaritaiH zubhaiH / damameva prazaMsanti vRddhAH shrutismaadhyH| sadaiva damasaMyuktastasya bhuGkte mahatphalam // 16 sarveSAmeva varNAnAM brAhmaNasya vizeSataH // 2 anasUyA kSamA zAntiH saMtoSaH priyavAditA / nAdAntasya kriyAsiddhiryathAvadupalabhyate / satyaM dAnamanAyAso naiSa mArgo durAtmanAm // 17 kriyA tapazca vedAzca dame sarvaM pratiSThitam // 3 / kAmakrodhau vaze kRtvA brahmacArI jitendriyaH / damastejo vardhayati pavitraM dama ucyate / vikramya ghore tapasi brAhmaNaH saMzitavrataH / vipApmA nirbhayo dAntaH puruSo vindate mahat // 4 / kAlAkAGkI carellokAnnirapAya ivAtmavAna // 18 sukhaM dAntaH prasvapiti sukhaM ca pratibudhyate / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sukhaM loke viparyeti manazcAsya prasIdati // 5 trayodazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 213 // tejo damena dhriyate na tttiikssnno'dhigcchti| 214 amitrAMzca bahUnnityaM pRthagAtmani pazyati // 6 yudhiSThira uvAca / kravyAdbhaya iva bhUtAnAmadAntebhyaH sadA bhayam / dvijAtayo vratopetA yadidaM bhuJjate haviH / teSAM vipratiSedhArtha rAjA sRSTaH svayaMbhuvA // 7 annaM brAhmaNakAmAya kathametatpitAmaha // 1 AzrameSu ca sarveSu dama eva vishissyte| bhISma uvAca / yacca teSu phalaM dharme bhUyo dAnte taducyate // 8 avedoktavatopetA bhuJjAnAH kAryakAriNaH / teSAM liGgAni vakSyAmi yeSAM samudayo dmH| / vedokteSu ca bhuJjAnA vrataluptA yudhiSThira // 2 - 2278 - Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 214. 3] zAntiparva [12. 215. 11 yudhiSThira uvaac| upasthitAzcApsarobhiH pariyAnti divauksH||15 yadidaM tapa ityAhurupavAsaM pRthagjanAH / devatAbhizca ye sAdhaM pitRbhizcopabhuJjate / etattapo mahArAja utAho kiM tapo bhavet // 3 ramante putrapautraizca teSAM gatiranuttamA // 16 bhISma uvAca / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi mAsapajhopavAsena manyante yattapo janAH / cturdshaadhikdvishttmo'dhyaayH|| 214 // AtmatatropaghAtaH sa na tapastatsatAM matam / 215 tyAgazca sannatizcaiva ziSyate tapa uttamam // 4 yudhiSThira uvAca / sadopavAsI ca bhavedbrahmacArI sadaiva c| yadidaM karma loke'sminzubhaM vA yadi vAzubham / munizca syAtsadA vipro daivataM ca sadA bhajet // 5 puruSa yojayatyeva phalayogena bhArata // 1 kuTumbiko dharmakAmaH sadAsvapnazca bhArata / kartA svittasya puruSa utAho neti saMzayaH / amAMsAzI sadA ca syAtpavitraM ca sadA japet // 6 / etadicchAmi tattvena tvattaH zrotuM pitAmaha // 2 amRtAzI sadA ca syAnna ca syAdviSabhojanaH / bhISma uvAca / vighasAzI sadA ca syAtmadA caivAtithipriyaH // 7 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / yudhiSThira uvaac| prahlAdasya ca saMvAdamindrasya ca yudhiSThira // 3 kathaM sadopavAsI syAdbrahmacArI kathaM bhavet / asaktaM dhUtapApmAnaM kule jAtaM bahuzrutam / vighasAzI kathaM ca syAtsadA caivAtithipriyaH / / 8 astambhamanahaMkAraM sattvasthaM samaye ratam // 4 - bhISma uvAca / tulyanindAstuti dAntaM zUnyAgAranivezanam / antarA prAtarAzaM ca sAyamAzaM tathaiva ca / carAcarANAM bhUtAnAM viditaprabhavApyayam // 5 sadopavAsI ca bhavedyo na bhuGkte kathaMcana // 9 akrudhyantamahRSyantamapriyeSu priyeSu ca / bhAyAM gacchanbrahmacArI Rtau bhavati brAhmaNaH / kAzcane vAtha loSTe vA ubhayoH samadarzanam // 6 RtavAdI sadA ca syAjjJAnanityazca yo nrH||10 AtmaniHzreyasajJAne dhIraM nizcitanizcayam / abhakSayanvRthAmAMsamamAMsAzI bhavatyuta / parAvaracaM bhUtAnAM sarvajJaM samadarzanam // 7 dAnanityaH pavitrazca asvapnazca divAsvapan // 11 zakraH prahlAdamAsInamekAnte saMyatendriyam / bhRtyAtithiSu yo bhuGkte bhuktavatsu sadA sa ha / bubhutsamAnastatprajJAmabhigamyedamabravIt // 8 amRtaM sakalaM bhuGkta iti viddhi yudhiSThira / / 12 yaiH kaizcitsaMmato loke guNaiH syAtpuruSo nRSu / abhuktavatsu nAznAnaH satataM yastu vai dvijH| bhavatyanapagAnsAMstAnguNAlakSayAmahe // 9 abhojanena tenAsya jitaH svargo bhavatyuta / / 13 atha te lakSyate buddhiH samA bAlajanairiha / devatAbhyaH pitRbhyazca bhRtyebhyo'tithimiH saha / / AtmAnaM manyamAnaH sazreyaH kimiha manyase // 10 avaziSTaM tu yo'znAti tamAhurvighasAzinam / / 14 / baddhaH pAzaichyutaH sthAnAdviSatAM vazamAgataH / teSAM lokA hyaparyantAH sadane brahmaNA sh| zriyA vihInaH prahlAda zocitavye na zocasi // 11 - 2279 - Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 215. 12] mahAbhArate [12. 215. 37 prajJAlAbhAttu daiteya utAho dhRtimattayA / svabhAvabhAvino bhAvAnsarvAneveha nishcye| prahAda svastharUpo'si pazyanvyasanamAtmanaH // 12 budhyamAnasya darpo vA mAno vA kiM kariSyati // 20 iti saMcoditastena dhIro nishcitnishcyH| veda dharmavidhiM kRtsnaM bhUtAnAM cApyanityatAm / uvAca zlakSNayA vAcA svAM prajJAmanuvarNayan // 13 tasmAcchaka na zocAmi sarvaM hyevedamantavat // 28. pravRttiM ca nivRttiM ca bhUtAnAM yo na budhyate / nirmamo nirahaMkAro nirIho muktabandhanaH / tasya stambho bhavedvAlyAnnAsti stambho'nupazyataH / / svastho'vyapetaH pazyAmi bhUtAnAM prbhvaapyyau||29 svabhAvAtsaMpravartante nivartante tathaiva ca / kRtaprajJasya dAntasya vitRSNasya nirAziSaH / sarve bhAvAstathAbhAvAH puruSArtho na vidyate // 15 nAyAso vidyate zakra pazyato lokavidyayA // 30 puruSArthasya cAbhAve nAsti kazcitsvakArakaH / prakRtau ca vikAre ca na me prItina ca dvisse| / svayaM tu kurvatastasya jAtu mAno bhavediha // 16 / dveSTAraM na ca pazyAmi yo mamAdya mamAyate // 31 yastu kartAramAtmAnaM manyate saadhvsaadhunoH| novaM nAvAGa tiryakca na kacicchaka kaamye| tasya doSavatI prajJA svamUrtyajJeti me matiH // 17 / na vijJAne na vijJeye nAjJAne zarma vidyate // 32 yadi syAtpuruSaH kartA zakrAtmazreyase dhruvam / ___ zakra uvAca / ArambhAstasya sidhyerana ca jAtu parAbhavet // 18 yenaiSA labhyate prajJA yena shaantirvaapyte| aniSTasya hi nivRttiranivRttiH priyasya ca / prabrUhi tamupAyaM me samyakprahlAda pRcchate // 33 lakSyate yatamAnAnAM puruSArthastataH kutaH // 19 aniSTasyAbhinivRttimiSTasaMvRttimeva ca / prahlAda uvAca / aprayatnena pazyAmaH keSAMcittatsvabhAvataH // 20 ArjavenApramAdena prasAdenAtmavattayA / pratirUpadharAH kecidRzyante buddhisattamAH / vRddhazuzrUSayA zakra puruSo labhate mahat // 34 virUpebhyo'lpabuddhibhyo lipsamAnA dhanAgamam / / svabhAvAllabhate prajJAM zAntimeti svabhAvataH / svabhAvapreritAH sarve nivizante guNA ydaa| svabhAvAdeva tatsarvaM yatkiMcidanupazyasi // 35 zubhAzubhAstadA tatra tasya kiM mAnakAraNam // 22 bhISma uvAca / svabhAvAdeva tatsarvamiti me nizcitA matiH / ityukto daityapatinA zakro vismayamAgamat / AtmapratiSThitA prajJA mama nAsti tato'nyathA // 23 / prItimAMzca tadA rAjastadvAkyaM pratyapUjayat // 36 karmajaM tviha manye'haM phalayogaM zubhAzubham / sa tadAbhyarcya daityendraM trailokyapatirIzvaraH / karmaNAM viSayaM kRtsnamahaM vakSyAmi tacchRNu // 24 asurendramupAmatrya jagAma svaM nivezanam // 37 yathA vedayate kazcidodanaM vAyaso vadan / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi evaM sarvANi karmANi khabhAvasyaiva lakSaNam // 25 paJcadazAdhikadvizatatamo'dhyAya // 215 // vikArAneva yo veda na veda prakRtiM parAm / tasya stambho bhavedvAlyAnnAsti stambho'nupazyataH // -2280 Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 216. 1] zAntiparva [12. 216. 24 216 cacArairAvataskandhamadhiruhya zriyA vRtaH // 11 yudhiSThira uvAca / tato dadarza sa baliM kharaveSeNa saMvRtam / yayA buddhayA mahIpAlo bhraSTazrIvicarenmahIm / yathAkhyAtaM bhagavatA zUnyAgArakRtAlayam // 12 kAladaNDaviniSSiSTastanme brUhi pitAmaha // 1 zakra uvAca / bhISma uvAca / kharayonimanuprAptastuSabhakSo'si dAnava / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / iyaM te yoniradhamA zocasyAho na zocasi // 13 vAsavasya ca saMvAdaM balevairocanasya ca // 2 . adRSTaM bata pazyAmi dviSatAM vazamAgatam / pitAmahamupAgatya praNipatya kRtaanyjliH| zriyA vihInaM mitraizca bhraSTavIryaparAkramam // 14 sarvAnevAsurAJjitvA baliM papraccha vAsavaH // 3 yattadyAnasahasreNa jJAtibhiH parivAritaH / yasya sma dadato vittaM na kadAcana hIyate / lokAnpratApayansarvAnyAsyasmAnavitarkayan // 15 taM bali nAdhigacchAmi brahmannAcakSva me balim // 4 tvanmukhAzcaiva daiteyA vyatiSThastava zAsane / sa eva hyastamayate sa sma vidyotate dizaH / akRSTapacyA pRthivI tavaizvarye babhUva ha / sa varSati sma varSANi yathAkAlamatandritaH / idaM ca te'dya vyasanaM zocasyAho na shocsi||16 taM baliM nAdhigacchAmi brahmannAcakSva me balim // 5 yadAtiSThaH samudrasya pUrvakUle vilelihan / sa vAyurvaruNazcaiva sa raviH sa ca candramAH / / jJAtibhyo vibhajanvittaM tadAsItte manaH katham // so'gnistapati bhUtAni pRthivI ca bhavatyuta / yatte sahasrasamitA nanRturdaivayoSitaH / taM baliM nAdhigacchAmi brahmannAcakSva me balim // 6 bahUni varSapUgAni vihAre dIpyataH zriyA // 18 brahmovAca / sarvAH puSkaramAlinyaH sarvAH kaanycnsprbhaaH| naitatte sAdhu mghvnydetdnupRcchsi| kathamadya tadA caiva manaste dAnavezvara // 19 pRSTastu nAnRtaM brUyAttasmAdvakSyAmi te balim // 7 chatraM tavAsItsumahatsauvarNa maNibhUSitam / uSTeSu yadi vA goSu khareSvazveSu vA punaH / nanRturyatra gandharvAH SaTsahasrANi saptadhA // 20 variSTho bhavitA jantuH zUnyAgAre zacIpate // 8 yUpastavAsItsumahAnyajataH sarvakAJcanaH / zakra uvAca / yatrAdadaH sahasrANAmayutAni gavAM daza // 21 yadi sma balinA brahmazUnyAgAre sameyivAn / yadA tu pRthivIM sarvAM yjmaano'nupryyaaH| hanyAmenaM na vA hanyAM tadbrahmannanuzAdhi mAm // 9 zamyAkSepeNa vidhinA tadAsItkiM nu te hRdi // 22 brahmovAca / na te pazyAmi bhRGgAraM na chatraM vyajanaM na ca / mA sma zakra baliM hiMsIna balirvadhamarhati / brahmadattAM ca te mAlAM na pazyAmyasurAdhipa // 23 nyAyAMstu zakra praSTavyastvayA vAsava kaamyyaa||10 baliruvAca / bhISma uvAca / na tvaM pazyasi bhRGgAraM na chatraM vyajanaM na ca / evamukto bhagavatA mahendraH pRthivIM tadA / brahmadattAM ca me mAlAM na tvaM drakSyasi vAsava // 24 ma,bhA, 286 -2281 - Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 216. 25] mahAbhArate [12. 217. 24 guhAyAM nihitAni tvaM mama ratnAni pRcchasi / / naitatsamyagvijAnanto narA muhyanti vajrabhRt // 9 yadA me bhavitA kAlastadA tvaM tAni drakSyasi // 25 ye tvevaM nAbhijAnanti rajomohaparAyaNAH / na tvetadanurUpaM te yazaso vA kulasya vaa| | te kRcchaM prApya sIdanti buddhiryeSAM prnnshyti||10 samRddhArtho'samRddhArthaM yanmAM katthitumicchasi // 26 buddhilAbhe hi puruSaH sarvaM nudati kilbiSam / na hi duHkheSu zocanti na prahRSyanti carddhiSu / vipApmA labhate satyaM sattvasthaH saMprasIdati // 11 kRtaprajJA jJAnatRptAH kSAntAH santo manISiNaH // 27 tatastu ye nivartante jAyante vA punaH punaH / tvaM tu prAkRtayA buddhayA puraMdara vikatthase / kRpaNAH paritapyante te'nathaiH paricoditAH // 12 yadAhamiva bhAvI tvaM tadA naivaM vadiSyasi // 28 arthasiddhimanathaM ca jIvitaM maraNaM tthaa| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sukhaduHkhaphalaM caiva na dveSmi na ca kAmaye // 13 SoDazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 216 // hataM hanti hato hyeva yo naro hanti kaMcana / 217 ubhau tau na vijAnIto yazca hanti hatazca yH||14 bhISma uvAca / hatvA jitvA ca maghavanyaH kazcitpuruSAyate / punareva tu taM zakraH prahasannidamabravIt / akartA hyeva bhavati kartA tveva karoti tat // 15 niHzvasantaM yathA nAgaM pravyAhArAya bhArata // 1 ko hi lokasya kurute vinaashprbhvaavubhau| yattadyAnasahasreNa jJAtibhiH parivAritaH / kRtaM hi tatkRtenaiva kartA tasyApi cAparaH / / 16 lokAnpratAyansarvAnyAsyasmAnavitarkayan / / 2 pRthivI vAyurAkAzamApo jyotizca pazcamam / dRSTvA sukRpaNAM cemAmavasthAmAtmano bale / etadyonIni bhUtAni taMtra kA paridevanA // 17 jJAtimitraparityaktaH zocasyAho na zocasi // 3 mahAvidyo'lpavidyazca balavAndurbalazca yH| prItiM prApyAtulAM pUrva lokAMzcAtmavaze sthitAn / darzanIyo virUpazca subhago durbhagazca yaH // 18 vinipAtamimaM cAdya zocasyAho na zocasi // 4 sarva kAlaH samAdatte gambhIraH svena tejasA / baliruvAca / tasminkAlavazaM prApte kA vyathA me vijAnataH // 19 anityamupalakSyedaM kAlaparyAyamAtmanaH / dagdhamevAnudahati hatamevAnuhanti c|| tasmAcchaka na zocAmi sarvaM hyevedamantavat // 5 nazyate naSTamevAgre labdhavyaM labhate naraH // 20 antavanta ime dehA bhUtAnAmamarAdhipa / nAsya dvIpaH kutaH pAraM nAvAraH saMpradRzyate / tena zaka na zocAmi nAparAdhAdidaM mama // 6 nAntamasya prapazyAmi vidherdivyasya cintayan // 21 jIvitaM ca zarIraM ca pretya vai saha jAyate / yadi me pazyataH kAlo bhUtAni na vinAzayet / ubhe saha vivardhate ubhe saha vinazyataH // 7 syAnme harSazca darpazca krodhazcaiva zacIpate // 22 tadIdRzamidaM bhAvamavazaH prApya kevalam / tuSabhakSaM tu mAM jJAtvA praviviktajane gRhe| yadyevamabhijAnAmi kA vyathA me vijAnataH // 8 bibhrataM gArdabhaM rUpamAdizya parigarhase / / 23 bhUtAnAM nidhanaM niSThA srotasAmiva saagrH| icchannahaM vikuryAM hi rUpANi bahudhAtmanaH / --2282 - Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 217. 24 ] zAntiparva [12. 217.53 vibhISaNAni yAnIkSya palAyethAstvameva me // 24 / kAlaH sthApayate sarva kAlaH pacati vai tathA // 39 kAlaH sarva samAdatte kAlaH sarva prycchti| mAM cedabhyAgataH kAlo dAnavezvaramUrjitam / kAlena vidhRtaM sarvaM mA kRthAH zakra pauruSam // 25 garjantaM pratapantaM ca kamanyaM nAgamiSyati // 40 purA sarva pravyathate mayi kruddhe puraMdara / dvAdazAnAM hi bhavatAmAdityAnAM mahAtmanAm / avaimi tvasya lokasya dharmaM zakra sanAtanam // 26 tejAMsyekena sarveSAM devarAja hRtAni me // 41 tvamapyevamapekSasva mAtmanA vismayaM gamaH / ahamevodvahAmyApo visRjAmi ca vAsava / prabhavazva prabhAvazca nAtmasaMsthaH kadAcana // 27 tapAmi caiva trailokyaM vidyotAmyahameva ca // 42 kaumArameva te cittaM tathaivAdya yathA purA / . saMrakSAmi vilumpAmi dadAmyahamathAdade / samavekSasva maghavanbuddhiM vindasva naiSThikIm / / 28 saMyacchAmi niyacchAmi lokeSu prbhuriishvrH|| 43 devA manuSyAH pitaro gandharvoragarAkSasAH / tadadya vinivRttaM me prabhutvamamarAdhipa / Asansarve mama vaze tatsarvaM vettha vAsava // 29 kAlasainyAvagADhasya sarvaM na pratibhAti me // 44 namastasyai dize'pyastu yasyAM vairocano baliH / nAhaM kartA na caiva tvaM nAnyaH kartA zacIpate / iti mAmabhyapadyanta buddhimAtsaryamohitAH // 30 paryAyeNa hi bhujyante lokAH zakra yadRcchayA // 45 nAhaM tadanuzocAmi nAtmabhraMzaM zacIpate / mAsArdhamAsavezmAnamahorAtrAbhisaMvRtam / evaM me nizcitA buddhiH zAstustiSThAmyahaM vaze // 31 RtudvAraM varSamukhamAhurvedavido janAH // 46 dRzyate hi kule jAto darzanIyaH pratApavAn / AhuH sarvamidaM cintyaM janAH kecinmniissyaa| duHkhaM jIvansahAmAtyo bhavitavyaM hi tattathA // 32 asyAH pazcaiva cintAyAH paryeSyAmi ca paJcadhA // dauSkuleyastathA mUDho durjAtaH zakra dRzyate / gambhIraM gahanaM brahma mahattoyArNavaM yathA / sukhaM jIvansahAmAtyo bhavitavyaM hi tattathA // 33 anAdinidhanaM cAhurakSaraM parameva ca // 48 kalyANI rUpasaMpannA durbhagA zakra dRzyate / sattveSu liGgamAvezya naliGgamapi tatsvayam / alakSaNA virUpA ca subhagA zaka dRzyate // 34 manyante dhruvamevainaM ye narAstattvadarzinaH // 49 naitadasmatkRtaM zakra naitacchaka tvayA kRtam / bhUtAnAM tu viparyAsaM manyate gatavAniti / yattvamevaMgato vajrinyadvApyevaMgatA vayam // 35 na hyetAvadbhavedgamyaM na yasmAtprakRteH paraH // 50 na karma tava nAnyeSAM kuto mama zatakrato / gatiM hi sarvabhUtAnAmagatvA va gamiSyasi / RddhirvApyatha vA narddhiH paryAyakRtameva tat // 36 yo dhAvatA na hAtavyastiSThannapi na hIyate / pazyAmi tvA virAjantaM devarAjamavasthitam / tamindriyANi sarvANi nAnupazyanti paJcadhA // 51 zrImantaM dyutimantaM ca garjantaM ca mamopari / / 37 / / AhuzcainaM kecidagniM kecidAhuH prajApatim / etaccaivaM na cetkAlo mAmAkramya sthito bhavet / RtumAsArdhamAsAMzca divasAMstu kSaNAMstathA // 52 pAtayeyamahaM tvAdya savajramapi muSTinA // 38 pUrvAhnamaparAhaM ca madhyAhnamapi cApare / na tu vikramakAlo'yaM kssmaakaalo'ymaagtH| muhUrtamapi caivAhurekaM santamanekadhA / - 2283 - Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 217. 53] mahAbhArate [ 12. 218. 17 taM kAlamavajAnIhi yasya sarvamidaM vaze // 53 | hitvA daityezvaraM subhra tanmamAcakSva tattvataH // 6 bahUnIndrasahasrANi samatItAni vAsava / zrIruvAca / balavIryopapannAni yathaiva tvaM zacIpate // 54 | na mA virocano veda na mA vairocano bliH| tvAmapyatibalaM zakraM devarAja balotkaTam / AhumA duHsahetyevaM vidhitseti ca mAM viduH||7 prApte kAle mahAvIryaH kAlaH saMzamayiSyati // 55 bhUtirlakSmIti mAmAhuH zrIrityevaM ca vaasv| ya idaM sarvamAdatte tasyAcchaka sthiro bhava / tvaM mAM zakra na jAnISe sarve devA na mAM viduH||8 mayA tvayA ca pUrvaizca na sa zakyo'tivartitum // zakra uvAca / / yAmetAM prApya jAnISe rAjazriyamanuttamAm / / kimidaM tvaM mama kRte utAho balinaH kRte / sthitA mayIti tanmithyA naiSA hyekatra tiSThati // 57 duHsahe vijahAsyenaM cirasaMvAsinI satI // 9 sthitA hIndrasahasreSu tadviziSTatameSviyam / zrIruvAca / - mAM ca lolA parityajya tvAmagAdvibudhAdhipa // 58 | na dhAtA na vidhAtA mAM vidadhAti kathaMcana / maivaM zakra punaH kArSIH zAnto bhavitumarhasi / kAlastu zakra paryAyAnmainaM zakrAvamanyathAH // 10 tvAmapyevaMgataM tyaktvA kSipramanyaM gamiSyati // 59 zakra uvAca / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kathaM tvayA balistyaktaH kimarthaM vA zikhaNDini / saptadazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 217 // kathaM ca mAM na jahyAstvaM tanme brUhi shucismite||11 shriiruvaac| bhISma uvAca / satye sthitArima dAne ca vrate,tapasi caiva hi / zatakraturathApazyadbalerdIptAM mahAtmanaH / parAkame ca dharme ca parAcInastato baliH // 12 svarUpiNI zarIrAddhi tadA niSkrAmatIM zriyam // 1 brahmaNyo'yaM sadA bhUtvA satyavAdI jitendriyaH / tAM dIptAM prabhayA dRSTvA bhagavAnpAkazAsanaH / abhyasUyadbrAhmaNAnvai ucchiSTazcAspRzadbhUtam // 13 vismayotphullanayano baliM papraccha vAsavaH // 2 yajJazIlaH purA bhUtvA mAmeva yajatetyayam / bale keyamapakrAntA rocamAnA zikhaNDinI / provAca lokAnmUDhAtmA kAlenopanipIDitaH // 14 tvattaH sthitA sakeyUrA dIpyamAnA svatejasA // 3 apAkRtA tataH zakra tvayi vatsyAmi vAsava / baliruvAca / apramattena dhAryAsmi tapasA vikrameNa ca // 15 na hImAmAsurI vedmi na daivIM na ca mAnuSIm / zakra uvAca / tvamevainAM pRccha mA vA yatheSTaM kuru vAsava // 4 asti devamanuSyeSu sarvabhUteSu vA pumAn / zakra uvAca / yastvAmeko viSahituM zaknuyAtkamalAlaye // 16 kA tvaM balerapakrAntA rocamAnA shikhnnddinii| zrIruvAca / ajAnato mamAcakSva nAmadheyaM zucismite // 5 | naiva devo na gandharvo nAsuro na ca rAkSasaH / kA tvaM tiSThasi mAyeva dIpyamAnA svtejsaa| yo mAmeko viSahituM zaktaH kazcitpuraMdara // 17 -2284 - 218 Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 28. 18 zAntiparva [12. 218. 38 zakra uvaac| zrIruvAca / tiSTheyA mayi nityaM tvaM yathA tadrUhi me shubhe|| eSa me nihitaH pAdo yo'yaM satsu pratiSThitaH / tatkariSyAmi te vAkyamRtaM tvaM vaktumarhasi / / 18 evaM vinihitAM zakra bhUteSu paridhatsva mAm // 28 zrIruvAca / zakra uvAca / syAsyAmi nityaM devendra yathA tvayi nibodha tat / bhUtAnAmiha vai yastvA mayA vinihitAM satIm / vidhinA vedadRSTena caturdhA vibhajasva mAm // 19 upahanyAtsa me dviSyAttathA zRNvantu me vcH||29 zakra uvAca / bhISma uvAca / ahaM vai tvA nidhAsyAmi yathAzakti yathAbalam / tatastyaktaH zriyA rAjA daityAnAM balirabravIt / na tu me'tikramaH syAdvai sadA lakSmi tavAnti ke // yAvatpurastAtpratapettAvadvai dakSiNAM dizam // 30 bhUmireva manuSyeSu dhAraNI bhuutbhaavinii| pazcimAM tAvadevApi tathodIcI divAkaraH / sA te pAdaM titikSeta samarthA hIti me matiH // 21 tathA madhyaMdine sUryo astameti yadA tadA / punardevAsuraM yuddhaM bhAvi jetAsmi vastadA // 31 zrIruvAca / sarvAllokAnyadAditya ekasthastApayiSyati / eSa me nihitaH pAdo yo'yaM bhUmau pratiSThitaH / tadA devAsure yuddhe jetAhaM tvAM zatakrato // 32 dvatIyaM zakra pAdaM me tasmAtsunihitaM kuru // 22 zakra uvAca / zakra uvaac| brahmaNAsmi samAdiSTo na hantavyo bhavAniti / prApa eva manuSyeSu dravantyaH paricArikAH / tena te'haM bale vanaM na vimuzvAmi mUrdhani // 33 rAste pAdaM titikSantAmalamApastitikSitum / / 23 yatheSTaM gaccha daityendra svasti te'stu mahAsura / zrIruvAca / Adityo nAvatapitA kadAcinmadhyataH sthitaH // 34 eSa me nihitaH pAdo yo'yamapsu pratiSThitaH / sthApito hyasya samayaH pUrvameva svayaMbhuvA / tIyaM zakra pAdaM me tasmAtsunihitaM kuru // 24 ajasraM pariyAtyeSa satyenAvatapanprajAH // 35 zakra uvAca / ayanaM tasya SaNmAsA uttaraM dakSiNaM tthaa| ssindevAzca yajJAzca yasminvedAH pratiSThitAH / yena saMyAti lokeSu zItoSNe visRjaraviH // 36 tIyaM pAdamagniste sudhRtaM dhArayiSyati // 25 __ bhISma uvAca / zrIruvAca / evamuktastu daityendro balirindreNa bhArata / eSa me nihitaH pAdo yo'yamagnau pratiSThitaH / jagAma dakSiNAmAzAmudIcI tu puraMdaraH // 37 paturtha zakra pAdaM me tasmAtsunihitaM kuru // 26 ityetadalinA gItamanahaMkArasaMjJitam / zakra uvAca / vAkyaM zrutvA sahasrAkSaH khamevAruruhe tadA // 38 1vai santo manuSyeSu brahmaNyAH satyavAdinaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi / te pAdaM titikSantAmalaM santastitikSitum // 27 / aSTAdazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 21 // - 2235 - Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 219. 1] mahAbhArate [12. 219.2 219 iti yasya sadA bhAvo na sa muhyetkadAcana // / bhISma uvAca / paryAyairhanyamAnAnAmabhiyoktA na vidyate / atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam / / duHkhametattu yaheSTA kartAhamiti manyate // 13 zatakratozca saMvAdaM namucezca yudhiSThira // 1 RSIMzca devAMzca mahAsurAMzca zriyA vihInamAsInamakSobhyamiva sAgaram / vidyavRddhAMzca vane munIMzca / / bhavAbhavajJaM bhUtAnAmityuvAca puraMdaraH // 2 kAnnApado nopanamanti loke baddhaH pAzaizyutaH sthAnAdviSatAM vazamAgataH / parAvarajJAstu na saMbhramanti // 14 zriyA vihIno namuce zocasyAho na zocasi // 3 na paNDitaH krudhyati nApi sajjate namuciruvAca / ___na cApi saMsIdati na prahRSyati / anavApyaM ca zokena zarIraM copatapyate / na cArthakRcchravyasaneSu zocati . amitrAzca prahRSyanti nAsti zoke sahAyatA // 4 sthitaH prakRtyA himavAnivAcalaH // 15 tasmAcchaka na zocAmi sarvaM hyevedamantavat / yamarthasiddhiH paramA na harSayesaMtApAdazyate rUpaM dharmazcaiva surezvara // 5 / ttathaiva kAle vyasanaM na mohayet / vinIya khalu tahuHkhamAgatAM vaimanasyajam / sukhaM ca duHkhaM ca tathaiva madhyama dhyAtavyaM manasA hRdyaM kalyANaM saMvijAnatA // 6 niSevate yaH sa dhuraMdharo naraH // 16 yathA yathA hi puruSaH kalyANe kurute manaH / yAM yAmavasthAM puruSo'dhigacchetadaivAsya prasIdanti sarvArthA nAtra sNshyH|| 7 ___ ttasyAM rametAparitapyamAnaH / ekaH zAstA na dvitIyo'sti zAstA evaM pravRddhaM praNudenmanoja garbhe zayAnaM puruSa zAsti zAstA / ___ saMtApamAyAsakaraM zarIrAt // 17 tenAnuziSTaH pravaNAdivodakaM tatsadaH sa pariSatsabhAsadaH ___ yathA niyukto'smi tathA vahAmi // 8 ... prApya yo na kurute sabhAbhayam / bhAvAbhAvAvabhijAnanagarIyo dharmatattvamavagAhya buddhimAjAnAmi zreyo na tu ttkromi| ___ nyo'bhyupaiti sa pumAndhuraMdharaH // 18 AzAsu dhAH suhRdAM sukurva prAjJasya karmANi duranvayAni nyathA niyukto'smi tathA vahAmi // 9 na vai prAjJo muhyati mohakAle / yathA yathAsya prAptavyaM prApnotyeva tathA tathA / sthAnAcyutazcenna mumoha gautamabhavitavyaM yathA yacca bhavatyeva tathA tathA // 10 stAvatkRcchrAmApadaM prApya vRddhaH // 19 yatra yatraiva saMyuGkte dhAtA garbha punaH punaH / na matrabalavIryeNa prajJayA pauruSeNa vaa|| tatra tatraiva vasati na yatra svayamicchati // 11 alabhyaM labhate martyastatra kA paridevanA // 20 bhAvo yo'yamanuprApto bhavitavyamidaM mama / yadevamanujAtasya dhAtAro vidadhuH purA / - 2286 - Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 219. 21] zAntiparva [12. 220. 25 tadevAnubhaviSyAmi kiM me mRtyuH kariSyati // 21 / sa kadAcitsamudrAnte kasmiMzcigirigahvare / labdhavyAnyeva labhate gantavyAnyeva gacchati / / baliM vairocani vajrI dadarzopasasarpa ca // 11 prAptavyAnyena prApnoti duHkhAni ca sukhAni ca // tamairAvatamUrdhasthaM prekSya devagaNairvRtam / etadviditvA kArthena yo na muhyati mAnavaH / surendramindraM daityendro na zuzoca na vivythe||12 kuzalaH sukhaduHkheSu sa vai sarvadhanezvaraH // 23 dRSTvA tamavikArasthaM tiSThantaM nirbhayaM balim / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi adhirUDho dvipazreSThamityuvAca zatakratuH // 13 ekonaviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 219 // daitya na vyathase zauryAdatha vA vRddhasevayA / 220 tapasA bhAvitatvAdvA sarvathaitatsuduSkaram // 14 yudhiSThira uvAca / zatrubhirvazamAnIto hInaH sthAnAdanuttamAt / manasya vyasane kRcchre kiM zreyaH puruSasya hi / vairocane kimAzritya zocitavye na zocasi // 15 bandhunAze mahIpAla rAjyanAze'pi vA punaH // 1 zreSThayaM prApya svajAtInAM bhuktvA bhogAnanuttamAn / tvaM hi naH paramo vaktA loke'sminbharatarSabha / hRtasvabalarAjyastvaM brUhi kasmAnna zocasi // 16 etadbhavantaM pRcchAmi tanme vaktumihArhasi // 2 Izvaro hi purA bhUtvA pitRpaitAmahe pade / __bhISma uvAca / tattvamadya hRtaM dRSTvA sapatnaiH kiM na zocasi // 17 putradAraiH sukhaizcaiva viyuktasya dhanena c| baddhazca vAruNaiH pAzairvatreNa ca samAhataH / magnasya vyasane kRcchre dhRtiH zreyaskarI nRpa // 3 hRtadAro hRtadhano brUhi kasmAnna zocasi // 18 dhairyeNa yuktasya sataH zarIraM na vizIryate / bhraSTazrIvibhavabhraSTo yanna zocasi duSkaram / ArogyAcca zarIrasya sa punarvindate zriyam / / 4 trailokyarAjyanAze hi ko'nyo jIvitumutsahet // yasya rAjJo narAstAta sAttvikI bRttimAsthitAH / etaccAnyacca paruSaM bruvantaM paribhUya tam / tasya sthairya ca dhairya ca vyavasAyazca karmasu // 5 zrutvA sukhamasaMbhrAnto balivairocano'bravIt // 20 atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam / nigRhIte mayi bhRzaM zakra kiM kathitena te| balivAsavasaMvAdaM punareva yudhiSThira // 6 vajramudyamya tiSThantaM pazyAmi tvAM puraMdara // 21 . vRtte devAsure yuddhe daitydaanvsNkssye| azaktaH pUrvamAsIstvaM kathaMcicchaktatAM gataH / viSNukAnteSu lokeSu devarAje zatakratau // 7 kastvadanya imA vAcaH sukrUrA vaktumarhati / / 22 ijyamAneSu deveSu cAturvarNya vyavasthite / yastu zatrorvazasthasya zakto'pi kurute dayAm / samRdhyamAne trailokye prItiyukte svayaMbhuvi // 88 hastaprAptasya vIrasya taM caiva puruSaM viduH // 23 rudrairvasubhirAdityairazvibhyAmapi carSibhiH / anizcayo hi yuddheSu dvayorvivadamAnayoH / gandharbhujagendraizca siddhezcAnyairvRtaH prabhuH // 9 ekaH prApnoti vijayamekazcaiva parAbhavam / / 24 caturdantaM sudAntaM ca vAraNendraM zriyA vRtam / mA ca te bhUtsvabhAvo'yaM mayA daivatapuMgava / ArukhairAvataM zakraspailokyamanusaMyayau // 10 IzvaraH sarvabhUtAnAM vikrameNa jito balAt // 25 -~2287 - Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 220. 26 ] mahAbhArate [ 12. 220.50 naitadasmatkRtaM zaka naitacchaka tvayA kRtam / bahUnIndrasahasrANi daiteyAnAM yuge yuge| yattvamevaMgato vaJinyadvApyevaMgatA vayam / / 26 abhyatItAni kAlena kAlo hi duratikramaH // 4 // ahamAsaM yathAdya tvaM bhavitA tvaM yathA vayam / idaM tu labdhvA tvaM sthAnamAtmAnaM bahu mnyse| mAvamaMsthA mayA karma duSkRtaM kRtamityuta / / 27 sarvabhUtabhavaM devaM brahmANamiva zAzvatam // 42 sukhaduHkhe hi puruSaH paryAyeNAdhigacchati / na cedamacalaM sthAnamanantaM vApi kasyacit / paryAyeNAsi zakratvaM prAptaH zakra na karmaNA / / 28 tvaM tu bAlizayA buddhayA mamedamiti manyase // 4 // kAlaH kAle nayati mAM tvAM ca kAlo nayatyayam / avizvAsye vizvasiSi manyase cAdhruvaM dhruvam / tenAhaM tvaM yathA nAdya tvaM cApi na yathA vayam // mameyamiti mohAttvaM raajshriymbhiipssi|| 44 na mAtRpitRzuzrUSA na ca daivatapUjanam / neyaM tava na cAsmAkaM na cAnyeSAM sthirA mtaa| nAnyo guNasamAcAraH puruSasya sukhAvahaH // 30 atikramya bahUnanyAMstvayi tAvadiyaM sthitA // 4 na vidyA na tapo dAnaM na mitrANi na bAndhavAH / kaMcitkAlamiyaM sthitvA tvayi vAsava cnyclaa| zaknuvanti paritrAtuM naraM kAlena pIDitam // 31 gaurnipAnamivotsRjya punaranyaM gamiSyati // 46 nAgAminamanathaM hi pratighAtazatairapi / rAjalokA hyatikrAntA yAnna sNkhyaatumutshe| zaknuvanti prativyoDhumRte buddhibalAnnarAH // 32 tvatto bahutarAzcAnye bhaviSyanti puraMdara // 47 paryAyairhanyamAnAnAM paritrAtA na vidyate / savRkSauSadhiratneyaM ssritprvtaakraa| idaM tu duHkhaM yacchaka kartAhamiti manyate // 33 tAnidAnI na pazyAmi yaibhukteyaM purA mahI // 41 yadi kartA bhavetkartA na kriyeta kadAcana / pRthurailo mayo bhaumo narakaH zambarastathA / yasmAttu kriyate kartA tasmAtkartApyanIzvaraH / / 34 azvagrIvaH pulomA ca svarbhAnuramitadhvajaH // 49 kAlena tvAhamajayaM kAlenAhaM jitastvayA / prasAdo namucirdakSo vipracittirvirocanaH / gantA gatimatAM kAlaH kAlaH kalayati prajAH // 35 hIniSedhaH suhotrazca bhUrihA puSpavAnvRSaH // 50 indra prAkRtayA buddhyA pralapannAvabudhyase / satyeSuSabho rAhuH kapilAzvo virUpakaH / / kecittvAM bahu manyante zraiSThyaM prAptaM svakarmaNA // 36 bANaH kArtasvaro vahnirvizvadaMSTro'tha nairRtaH // 51 kathamasmadvidho nAma jAnalalokapravRttayaH / ritthAitthau vIratAmrI varAhAzvo ruciH prbhuH| kAlenAbhyAhataH zocenmuhyedvApyarthasaMbhrame // 37 vizvajitpratizaurizca vRSANDo viSkaro madhuH // 52 nityaM kAlaparItasya mama vA madvidhasya vaa| hiraNyakazipuzcaiva kaiTabhazcaiva dAnavaH / buddhirvyasanamAsAdya bhinnA nauriva sIdati // 38 daityAzca kAlakhaJjAzca sarve te nairRtaiH saha // 53 ahaM ca tvaM ca ye cAnye bhaviSyanti surAdhipAH / ete cAnye ca bahavaH pUrve pUrvatarAzca ye| te sarve zakra yAsyanti mArgamindrazatairgatam / / 39 / daityendrA dAnavendrAzca yAMzcAnyAnanuzuzruma // 54 tvAmapyevaM sudurghaSa jvalantaM parayA zriyA / bahavaH pUrvadaityendrAH saMtyajya pRthivIM gatAH / kAle pariNate kAlaH kAlayiSyati mAmiva // 48 / kAlenAbhyAhatAH sarve kAlo hi -balavattaraH // 55 -2288 - Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 220. 58 ] zAntiparva [12. 220. 85 sarvaiH kratuzatairiSTaM na tvamekaH zatakratuH / ahamaindrAcyutaH sthAnAttvamindraH prakRto divi / sarve dharmaparAzcAsansarve satatasatriNaH // 56 sucitre jIvaloke'sminnupAsyaH kAlaparyayAt // 71 antarikSacarAH sarve srve'bhimukhyodhinH| kiM hi kRtvA tvamindro'dya kiM hi kRtvA cyutA vym| sarve saMhananopetAH sarve parighabAhavaH / / 57 kAlaH kartA vikartA ca sarvamanyadakAraNam // 72 sarve mAyAzatadharAH sarve te kAmacAriNaH / nAzaM vinAzamaizvaryaM sukhaduHkhe bhavAbhavau / sarve samaramAsAdya na zrUyante parAjitAH / / 58 vidvAnprApyaivamatyarthaM na prahRSyena ca vyathet // 73 sarve satyavrataparAH sarve kAmavihAriNaH / . tvameva hIndra vetthAsmAnvedAhaM tvAM ca vAsava / sarve vedavrataparAH sarve cAsanbahuzrutAH // 59 vikatthase mAM kiM baddhaM kAlena nirapatrapa // 74 sarve saMhatamaizvaryamIzvarAH pratipedire / tvameva hi purA vettha yattadA pauruSaM mama / na caizvaryamadasteSAM bhUtapUrvI mahAtmanAm / / 60 samareSu ca vikrAntaM paryAptaM tannidarzanam // 75 sarve yathArthadAtAraH sarve vigtmtsraaH| AdityAzcaiva rudrAzca sAdhyAzca vasubhiH sh| sarve sarveSu bhUteSu yathAvatpratipedire // 61 / mayA vinirjitAH sarve marutazca zacIpate // 76 sarve dAkSAyaNIputrAH prAjApatyA mhaablaaH| tvameva zakra jAnAsi devAsurasamAgame / jvalantaH pratapantazca kAlena pratisaMhRtAH // 62 sametA vibudhA bhanmAstarasA samare mayA // 77 tvaM caivemAM yadA bhuktvA pRthivIM tyakSyase punaH / parvatAzcAsakRrikSaptAH savanAH savanaukasaH / na zakSyasi tadA zakra niyantuM zokamAtmanaH // 63 saTaGkazikharA ghorAH samare mUrdhni te mayA // 78 mukhecchAM kAmabhogeSu muzcamaM zrIbhavaM madam / kiM nu zakyaM mayA kartuM yatkAlo duratikramaH / evaM svarAjyanAze tvaM zokaM saMprasahiSyasi // 64 na hi tvAM notsahe hantuM savanamapi muSTinA // 79 zokakAle zuco mA tvaM harSakAle ca mA hRSaH / na tu vikramakAlo'yaM kSamAkAlo'yamAgataH / atItAnAgate hitvA pratyutpannena vartaya // 65 / tena tvA marSaye zakra durmarSaNatarastvayA // 80 mAM cedabhyAgataH kAlaH sadAyuktamatandritam / tvaM mA pariNate kAle parItaM kAlavahninA / kSamasva nacirAdindra tvAmapyupagamiSyati // 66 niyataM kAlapAzena baddhaM zakra vikatthase // 81 prAsayanniva devendra vAgbhistakSasi mAmiha / / ayaM sa puruSaH zyAmo lokasya durtikrmH| saMyate mayi nUnaM tvamAtmAnaM bahu manyase // 67 baddhA tiSThati mAM raudraH pazuM razanayA yathA // 82 kAlaH prathamamAyAnmAM pazcAttvAmanudhAvati / / lAbhAlAbhau sukhaM duHkhaM kAmakrodhau bhavAbhavau / tena garjasi devendra pUrva kAlahate mayi // 68 vadho bandhaH pramokSazca sarva kAlena labhyate // 83 ko hi sthAtumalaM loke kruddhasya mama sNyuge| nAhaM kartA na kartA tvaM kartA yastu sadA prabhuH / kAlastu balavAnprAptastena tiSThasi vAsava // 69 so'yaM pacati kAlo mAM vRkSe phalamivAgatam // 84 yattadvarSasahasrAntaM pUrNa bhavitumarhati / yAnyeva puruSaH kurvansukhaiH kAlena yujyate / yathA me sarvagAtrANi nasvasthAni htaujsH||70 / punastAnyeva kurvANo duHkhaiH kAlena yujyate // 85 ma. bhA. 287 - 2289 - Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 220. 86] mahAbhArate [12. 220. 115 na ca kAlena kAlajJaH spRSTaH zocitumarhati / ucchrAyA vinipAtAntA bhAvo'bhAvastha eva ca // tena zaka na zocAmi nAsti zoke sahAyatA // 86 sA te na vyathate buddhiracalA tattvadarzinI / yadA hi zocatAM zoko vyasanaM nApakarSati / ahamAsaM purA ceti manasApi na budhyase // 101 sAmarthya zocato nAsti nAya zocAmyahaM ttH||87 kAlenAkramya loke'sminpacyamAne bliiysaa| evamuktaH sahasrAkSo bhagavAnpAkazAsanaH / ajyeSThamakaniSThaM ca kSipyamANo na budhyase / / 10 / pratisaMhRtya saMrambhamityuvAca zatakratuH // 88 IrSyAbhimAnalobheSu kAmakrodhabhayeSu ca / savajramudyataM bAhuM dRSTvA pAzAMzca vAruNAn / spRhAmohAbhimAneSu lokaH sakto vimuhyati // 10 // kasyeha na vyathedbuddhimRtyorapi jighAMsataH // 89 bhavAMstu bhAvatattvajJo vidvAjJAnataponvitaH / sA te na vyathate buddhiracalA tttvdrshinii|| kAlaM pazyati suvyaktaM pANAvAmalakaM yathA // 10 // bruvanna vyathase sa tvaM vAkyaM satyaparAkrama // 90 kAlacAritratattvajJaH sarvazAstravizAradaH / / ko hi vizvAsamartheSu zarIre vA zarIrabhRt / / vairocane kRtAtmAsi spRhaNIyo vijAnatAm // 10 // kartumutsahate loke dRSTvA saMprasthitaM jagat / / 91 sarvaloko hyayaM manye buddhyA prigtstvyaa| ahamapyevamevainaM lokaM jAnAmyazAzvatama / viharansarvatomukto na kacitparipajjase // 106 kAlAgnAvAhitaM ghore guhye satatage'kSare / / 92 rajazca hi tamazca tvA spRzato na jitendriyam / na cAtra parihAro'sti kAlaspRSTasya kasyacit / niSprIti naSTasaMtApaM tvamAtmAnamupAsase // 107 sUkSmANAM mahatAM caiva bhUtAnAM paripacyatAm // 93 suhRdaM sarvabhUtAnAM nivairai zAntamAnasam / anIzasyApramattasya bhUtAni pacataH sdaa| dRSTvA tvAM mama saMjAtA tvayyanukrozinI mtiH|| anivRttasya kAlasya kSayaM prApto na mucyate // 54 nAhametAdRzaM buddhaM hantumicchAmi bndhne| apramattaH pramatteSu kAlo jAgarti dehiSu / AnRzaMsyaM paro dharmo anukrozastathA tvayA // 10 prayatnenApyatikrAnto dRSTapUrvo na kenacit // 95 / / mokSyante vAruNAH pAzAstaveme kAlaparyayAt / purANaH zAzvato dharmaH sarvaprANabhRtAM smH| prajAnAmapacAreNa svasti te'stu mahAsura // 110 kAlo na parihAryazca na cAsyAsti vytikrmH||96 / yadA zvazrU snuSA vRddhAM paricAreNa yokSyate / ahorAtrAMzca mAsAMzca kSaNAkASThAH kalA lavAn / putrazca pitaraM mohAtpreSayiSyati karmasu / / 111 saMpiNDayati naH kAlo vRddhi vAdhuSiko yathA / 97 / brAhmaNaiH kArayiSyanti vRSalAH pAdadhAvanam / idamadya kariSyAmi zvaH kartAsmIti vAdinam / zudrAzca brAhmaNI bhAryAmupayAsyanti nirbhyaaH||112 kAlo harati saMprApto nadIvega ivoDupama / / 98 / viyoniSu ca vIjAni bhokSyante puruSA ydaa| idAnIM tAvadevAsau mayA dRSTaH kathaM mRtH| saMkaraM kAMsyabhANDaizca baliM cApi kupAtrakaiH // 113 iti kAlena hriyatAM pralApaH zrUyate nRNAm // 99 / cAturvaNyaM yadA kRtsnamunmaryAdaM bhaviSyati / nazyantyAstathA bhogAH sthAnamaizvaryameva c| ekaikaste tadA pAzaH kramazaH pratimokSyate / / 114 anityamadhruvaM sarvaM vyavasAyo hi duSkaraH / / asmattaste bhayaM nAsti samayaM pratipAlaya / .-2290 -- Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 220. 115 ] zAntiparva [12. 221. 20 sukhI bhava nirAbAdhaH svasthacetA niraamyH||115 sahasranayanazcApi vajrI shmbrpaakhaa| tamevamuktvA bhagavAJ-zatakratuH tasyA devarSijuSTAyAstIramabhyAjagAma ha // 7 pratiprayAto gajarAjavAhanaH / tAvAplutya yatAtmAnau kRtajapyau samAsatuH / vijitya sarvAnasurAnsurAdhipo nadyAH pulinamAsAdya sUkSmakAJcanavAlukam // 8 __ nananda harSeNa babhUva caikarAT // 116 puNyakarmabhirAkhyAtA devarSikathitAH kathAH / maharSayastuSTuvuraJjasA ca taM cakratustau kathAzIlau zucisaMhRSTamAnasau / ___ vRSAkapi sarvacarAcarezvaram / pUrvavRttavyapetAni kathayantau samAhitau // 9 himApaho havyamudAvahaMstvaraM atha bhAskaramudyantaM razmijAlapuraskRtam / stathAmRtaM cArpitamIzvarAya ha // 117 pUrNamaNDalamAlokya tAvutthAyopatasthatuH // 10 dvijottamaiH sarvagatairabhiSTuto abhitastUdayantaM tamarkamarkamivAparam / vidIptatejA gatamanyurIzvaraH / AkAze dadRze jyotirudyatArciHsamaprabham // 11 prazAntacetA muditaH svamAlayaM tayoH samIpaM saMprAptaM pratyadRzyata bhArata / triviSTapaM prApya mumoda vAsavaH // 118 tatsuparNArkacaritamAsthitaM vaiSNavaM padam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi bhAbhirapratima bhAti trailokyamavabhAsayat // 12 viMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 220 // divyAbhirUpazobhAbhirapsarobhiH puraskRtAm / 221 bRhatImaMzumatprakhyAM bRhadbhAnorivArciSam // 13 yudhiSThira uvAca / nakSatrakalpAbharaNAM tArAbhaktisamasrajam / pUrvarUpANi me rAjanpuruSasya bhaviSyataH / zriyaM dadRzatuH padmAM sAkSAtpadmatalasthitAm // 14 parAbhaviSyatazcaiva tvaM me brUhi pitAmaha // 1 sAvaruhya vimAnAbAdaGganAnAmanuttamA / bhISma uvaac| abhyagacchatrilokezaM zakraM carSi ca nAradam // 15 mana eva manuSyasya pUrvarUpANi zaMsati / nAradAnugataH sAkSAnmaghavAMstAmupAgamat / bhaviSyatazca bhadraM te tathaiva nabhaviSyataH // 2 kRtAJjalipuTo devI nivedyAtmAnamAtmanA // 16 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / cakre cAnupamA pUjAM tamyAzcApi sa sarvavit / zriyA zakrasya saMvAdaM tannibodha yudhiSThira / / 3 devarAjaH zriyaM rAjanvAkyaM cedamuvAca ha // 17 mahatastapaso vyuSTyA pazyalloko praavrau| kA tvaM kena ca kAryeNa saMprAptA caaruhaasini| . sAmAnyamRSibhirgatvA brahmalokanivAsibhiH // 4 kutazcAgamyate subhra gantavyaM ka ca te zubhe // 18 brahmaivAmitadIptaujAH zAntapApmA mahAtapAH / __ zrIruvAca / vicacAra yathAkAmaM triSu lokeSu nAradaH // 5 puNyeSu triSu lokeSu sarve sthAvarajaGgamAH / kadAcitprAtarutthAya pispRkSuH salilaM zuciH / mamAtmabhAvamicchanto yatante paramAtmanA / / 19 dhruvadvArabhavAM gaGgAM jagAmAvatatAra ca // 6 sAhaM vai paGkaje jAtA suuryrshmivibodhite| . --2231 - Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 221. 20] mahAbhArate [ 12. 221.49 bhUtyarthaM sarvabhUtAnAM padmA zrIH padmamAlinI / / 20 / yathArthamAnArthakarA hIniSedhA yatavratAH // 34 ahaM lakSmIrahaM bhUtiH zrIzcAhaM balasUdana / nityaM parvasu susnAtAH svanuliptAH skhalaMkRtAH / ahaM zraddhA ca medhA ca sannatirvijitiH sthitiH // | upavAsatapaHzIlAH pratItA brahmavAdinaH // 35 ahaM dhRtirahaM siddhirahaM tviDbhUtireva ca / nainAnabhyudiyAtsUryo na cApyAsanpragenizAH / ahaM svAhA svadhA caiva saMstutirniyatiH kRtiH // 22 / rAtrau dadhi ca saktaMzca nityameva vyavarjayan // 3 // rAjJAM vijayamAnAnAM senAgreSu dhvajeSu ca / kAlyaM ghRtaM cAnvavekSanprayatA brahmacAriNaH / nivAse dharmazIlAnAM viSayeSu pureSu ca // 23 maGgalAnapi cApazyanbrAhmaNAMzcApyapUjayan // 30 jitakAzini zUre ca saMgrAmeSvanivartini / sadA hi dadatAM dharmaH sadA cApratigRhatAm / nivasAmi manuSyendre sadaiva balasUdana // 24 adhaM ca rAtryAH svapatAM divA cAsvapatAM tathA // 38 dharmanitye mahAbuddhau brahmaNye satyavAdini / kRpaNAnAthavRddhAnAM durbalAturayoSitAm / . prazrite dAnazIle ca sadaiva nivasAmyaham // 25 dAyaM ca saMvibhAgaM ca nityamevAnumodatAm / / 39 asureSvavasaM pUrva satyadharmanibandhanA / viSaNNaM trastamudvignaM bhayArta vyAdhipIDitam / viparItAMstu tAnbuddhA tvayi vAsamarocayam / / 26 hRtasvaM vyasanAtaM ca nityamAzvAsayanti te // 40 zakra uvAca / dharmamevAnvavartanta na hiMsanti parasparam / kathaMvRtteSu daityeSu tvamavAtsIrvarAnane / anukUlAzca kAryeSu guruvRddhopasevinaH // 41 dRSTvA ca kimihAgAstvaM hitvA daiteyadAnavAn // 27 pitRdevAtithIMzcaiva yathAvatte'bhyapUjayan / shriiruvaac| avazeSANi cAznanti nityaM satyataporatAH // 42 svadharmamanutiSThatsu dhairyAdacaliteSu ca / naike'nanti susaMpannaM na gacchanti parastriyam / svargamArgAbhirAmeSu sattveSu niratA hyaham // 28 sarvabhUteSvavartanta yathAtmani dayAM prati // 43 dAnAdhyayanayajJejyA gurudaivatapUjanam / naivAkAze na pazuSu nAyonau na ca parvasu / viprANAmatithInAM ca teSAM nityamavartata // 29 indriyasya visarga te'rocayanta kadAcana // 44 susaMmRSTagRhAzcAsaJjitastrIkA hutAgnayaH / nityaM dAnaM tathA dAkSyamArjavaM caiva nityadA / guruzuzrUSavo dAntA brahmaNyAH satyavAdinaH // 30 / utsAhazcAnahaMkAraH paramaM sauhRdaM kSamA // 45 zraddadhAnA jitakrodhA daanshiilaansuuykaaH| satyaM dAnaM tapaH zaucaM kAruNyaM vAganiSThurA / bhRtaputrA bhRtAmAtyA bhRtadArA hyanIrSavaH // 31 / / mitreSu cAnabhidrohaH sarvaM teSvabhavatpramo // 46 amarSaNA na cAnyonyaM spRhayanti kadAcana / nidrA tandrIrasaMprItirasUyA cAnavekSitA / na ca jAtUpatapyante dhIrAH parasamRddhibhiH // 32 aratizca viSAdazca na spRhA cAvizanta tAn // 47 dAtAraH saMgRhItAra AryAH krunnvedinH| sAhamevaMguNeSveva dAnaveSvavasaM puraa| mahAprasAdA Rjavo dRDhabhaktA jitendriyAH // 33 prajAsargamupAdAya naikaM yugaviparyayam // 48 saMtuSTabhRtyasacivAH kRtajJAH priyavAdinaH / tataH kAlaviparyAse teSAM guNaviparyayAt / .. -2292 - Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 221. 49] zAntiparva [12. 221.78 apazyaM vigataM dharma kAmakrodhavazAtmanAm // 49 AzramasthAnvikarmasthAH pradviSanti parasparam / sabhAsadAM te vRddhAnAM satyAH kathayatAM kathAH / saMkarAzcApyavartanta na ca zaucamavartata // 64 prAhasannabhyasUyaMzca sarvavRddhAnguNAvarAH // 50 ye ca vedavido viprA vispaSTamanRcazca ye / yUnaH sahasamAsInAnvRddhAnabhigatAnsataH / nirantaravizeSAste bahumAnAvamAnayoH // 65 nAbhyutthAnAbhivAdAbhyAM yathApUrvamapUjayan // 51 hAvamAbharaNaM veSaM gatiM sthitimavekSitum / vartayantyeva pitari putrAH prabhavatA''tmanaH / asevanta bhujiSyA vai durjanAcaritaM vidhim // 16 amitrabhRtyatAM prApya khyApayanto'napatrapAH // 52 striyaH puruSaveSeNa puMsaH strIveSadhAriNaH / tathA dharmAdapetena karmaNA garhitena ye| .. krIDArativihAreSu parAM mudamavApnuvan // 67 mahataH prApnuvantyarthAMsteSveSAmabhavatpRhA // 53 prabhavadbhiH purA dAyAnahebhyaH pratipAditAn / uSaizcApyavadanarAtrau nIcaistAgnirajvalat / nAbhyavartanta nAstikyAdvartantaH saMbhaveSvapi // 68 putrAH pitRnabhyavadanbhAryAzcAbhyavadanpatIn // 54 mitreNAbhyarthitaM mitramarthe saMzayite kvacit / mAtaraM pitaraM vRddhamAcAryamatithiM gurum / vAlakoTyapramAtreNa svArthenAghnata tadvasu // 69 guruvannAbhyanandanta kumArAnnAnvapAlayan // 55 parasvAdAnarucayo vipaNyavyavahAriNaH / bhikSA balimadattvA ca svayamannAni bhuJjate / adRzyantAryavarNeSu zUdrAzcApi tapodhanAH // 70 aniSTvA saMvibhajyAtha pitRdevAtithIngurUn // 56 adhIyante'vratAH kecidvRthAvratamathApare / na zaucamanurudhyanta teSAM suudjnaastthaa| azuzrUSurguroH ziSyaH kazcicchiSyasakho guruH // manasA karmaNA vAcA bhaktamAsIdanAvRtam // 57 pitA caiva janitrI ca zrAntau vRttotsavAviva / viprakIrNAni dhAnyAni kAkamUSakabhojanam / aprabhutve sthitau vRddhAvannaM prArthayataH sutAn // 72 apAvRtaM payo'tiSThaducchiSTAzcAspRzanghRtam / / 58 tatra vedavidaH prAjJA gAmbhIrye saagropmaaH| kurAlapATIpaTakaM prakIrNaM kAMsyabhAjanam / kRSyAdiSvabhavansaktA mUrkhAH zrAddhAnyabhuJjata // 73 dravyopakaraNaM sarva nAnvavaikSatkuTumbinI / / 59 prAtaH prAtazca supraznaM kalpanaM pressnnkriyaaH| prAkArAgAravidhvaMsAna sma te pratikurvate / ziSyAnuprahitAstasminnakurvanguravazva ha // 74 nAdriyante pazUnbaddhA yavasenodakena ca // 60 zvazrUzvazurayoragre vadhUH preSyAnazAsata / bAlAnAM prekSamANAnAM svayaM bhakSAnabhakSayan / anvazAsaJca bhartAraM smaahuuyaabhijlptii|| 75 tathA bhRtyajanaM sarva paryaznanti ca dAnavAH // 61 prayatnenApi cArakSaJcittaM putrasya vai pitA / pAyasaM kRsaraM mAMsamapUpAnatha zaSkulIH / vyabhajaMzcApi saMrambhAdduHkhavAsaM tathAvasan // 76 apAcayanAtmano'rthe vRthAmAMsAnyabhakSayan // 62 agnidAhena corairvA rAjabhirvA hRtaM dhanam / utsUryazAyinazvAsansarve cAsanpragenizAH / dRSTvA dveSAtprAhasanta suhRtsaMbhAvitA hyapi // 77 bhavartankalahAzcAtra divArAnaM gRhegRhe // 63 kRtaghnA nAstikAH pApA gurudArAbhimarzinaH / anAryAzcAryamAsInaM paryupAsanna tatra h| | abhakSyabhakSaNaratA nirmaryAdA hatatviSaH // 78 - 2293 - Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 221. 79 ] mahAbhArate [ 12. 22263 teSvevamAdInAcArAnAcaratsu vipryye| na dharmamArgAdvicacAla kazcana / nAhaM devendra vatsyAmi dAnaveSviti me matiH // 79 anekaratnAkarabhUSaNA ca bhUH tAM mAM svayamanuprAptAmabhinanda zacIpate / sughoSaghoSA bhuvanaukasAM jaye // 90 tvayArcitAM mAM deveza purodhAsyanti devatAH // 80 kriyAbhirAmA manujA yazasvino yatrAhaM tatra matkAntA madviziSTA madarpaNAH / babhuH zubhe puNyakRtAM pathi sthitaaH| sapta devyo mayASTamyo vAsaM ceSyanti me'ssttdhaa||81 narAmarAH kiMnarayakSarAkSasAH / AzA zraddhA dhRtiH kAntirvijitiH sannatiH kSamA / samRddhimantaH sukhino yazasvinaH // 91 aSTamI vRttiretAsAM purogA pAkazAsana // 82 na jAtvakAle kusumaM kutaH phalaM tAzcAhaM cAsurAMstyaktvA yuSmadviSayamAgatA / papAta vRkSAtpavaneritAdapi / tridazeSu nivatsyAmo dharmaniSTAntarAtmasu // 83 rasapradAH kAmadughAzca dhenavo ___bhISma uvAca / na dAruNA vAgvicacAra kasyacit // 1 ityuktavacanAM devImatyarthaM tau nanandatuH / imAM saparyAM saha sarvakAmadaiH nAradazca trilokarSirvRtrahantA ca vAsavaH // 84. zriyAzca zakrapramukhaizca daivataiH / tato'nalasakho vAyuH pravavau devavezmasu / paThanti ye viprasadaH samAgame iSTagandhaH sukhasparzaH sarvendriyasukhAvahaH // 85 samRddhakAmAH zriyamApnuvanti te // 93; zucau cAbhyarcite deze tridazAH prAyazaH sthitAH / tvayA kurUNAM vara yatpracoditaM lakSmyA sahitamAsInaM maghavantaM didRkSavaH // 86 bhavAbhavasyeha paraM nidarzanam / . tato divaM prApya sahasralocanaH tadadya sarvaM parikIrtitaM mayA zriyopapannaH suhRdA surarSiNA / parIkSya tattvaM parigantumarhasi // 94 .. rathena haryazvayujA surarSabhaH iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ___sadaH surANAmabhisatkRto yayau // 87 ___ ekaviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 221 // atheGgitaM vajradharasya nAradaH 222 zriyAzca devyA manasA vicArayan / yudhiSThira uvAca / zriyai zazaMsAmaradRSTapauruSaH kiMzIlaH kiMsamAcAraH kiMvidyaH kiMparAyaNaH / zivena tatrAgamanaM maharddhimat // 88 prApnoti brahmaNaH sthAnaM yatparaM prakRterbuvam // 1 :: tato'mRtaM dyauH pravavarSa bhAsvatI ___ bhISma uvAca / pitAmahasyAyatane svyNbhuvH| mokSadharmeSu niyato laghvAhAro jitendriyH| . - anAhatA dundubhayazca nedire prApnoti brahmaNaH sthAnaM yatparaM prakRterbuvam // 2 - tathA prasannAzca dizazcakAzire // 89 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / / * yathatu sasyeSu vavarSa vAsavo jaigISavyasya saMvAdamasitasya ca bhArata // 3: -2294 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 222. 4] zAntiparva [12. 223.4 jaigISavyaM mahAprAjJaM dharmANAmAgatAgamam / AsthitastamahaM mArgamasUyiSyAmi kaM katham / / adhyantamahRSyantamasito devalo'bravIt // 4 / nindyamAnaH prazasto vA hRSyeyaM kena hetunA // 18 na prIyase vandyamAno nindyamAno na kupyasi / / yadyadicchanti tanmArgamabhigacchanti maanvaaH| kA te prajJA kutazcaiSA kiM caitasyAH parAyaNam // 5 / na me nindAprazaMsAbhyAM hAsavRddhI bhvissytH||19 iti tenAnuyuktaH sa tamuvAca mahAtapAH / / amRtasyeva saMtRpyedavamAnasya tattvavit / mahadvAkyamasaMdigdhaM puSkalArthapadaM zuciH // 6 viSasyevodvijennityaM saMmAnasya vicakSaNaH / / 20 yA gatiryA parA niSThA yA zAntiH punnykrmnnaam| avajJAtaH sukhaM zete iha cAmutra cobhayoH / tAM te'haM saMpravakSyAmi yanmAM pRcchasi vai dvij||7 vimuktaH sarvapApebhyo yo'vamantA sa badhyate // 21 nindatsu ca samo nityaM prazaMsatsu ca devala / / parAM gatiM ca ye kecitprArthayanti manISiNaH / niLuvanti ca ye teSAM samayaM sukRtaM ca ye // 8 / etadrUtaM samAzritya sukhamedhanti te janAH // 22 uktAzca na vivakSanti vaktAramahite ratam / sarvatazca samAhRtya RtUnsarvAJjitendriyaH / pratihantuM na cecchanti hantAraM vai manISiNaH // 9 / prApnoti brahmaNaH sthAnaM yatparaM prakRterbuvam // 23 nAprAptamanuzocanti prAptakAlAni kurvte| nAsya devA na gandharvA na pizAcA na rAkSasAH / na cAtItAni zocanti na cainAnpratijAnate // 10 padamanvavarohanti prAptasya paramAM gatim // 24 saMprAptAnAM ca pUjyAnAM kAmAdartheSu devala / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yathopapatti kurvanti zaktimantaH kRtavratAH // 11 dvaaviNshtydhikdvishttmo'dhyaayH|| 222 // pakavidyA mahAprAjJA jitakrodhA jitendriyAH / 223 manasA karmaNA vAcA nAparAdhyanti kasyacit // 12 yudhiSThira uvAca / anIrSavo na cAnyonyaM vihiMsanti kadAcana / priyaH sarvasya lokasya sarvasattvAbhinanditA / na ca jAtUpatapyante dhIrAH parasamRddhibhiH // 13 / guNaiH sarvairupetazca ko nvasti bhuvi mAnavaH // 1 nindAprazaMse cAtyarthaM na vadanti parasya ye / bhISma uvAca / na ca nindAprazaMsAbhyAM vikriyante kadAcana // 14 atra te vartayiSyAmi pRcchato bharatarSabha / sarvatazca prazAntA ye sarvabhUtahite ratAH / ugrasenasya saMvAdaM nArade kezavasya ca // 2 na krudhyanti na hRSyanti nAparAdhyanti kasyacit / vimucya hRdayagranthIMzcamyante yathAsukham // 15 ugrasena uvaac| na yeSAM bAndhavAH santi ye cAnyeSAM na baandhvaaH| pazya saMkalpate loko nAradasya prakIrtane / amitrAzca na santyeSAM ye cAmitrA na kasyacit // manye sa guNasaMpanno brUhi tanmama pRcchataH // 3 ya evaM kurvate mAH sukhaM jIvanti srvdaa|| vAsudeva uvaac| dharmamevAnuvartante dharmajJA dvijsttm| kukurAdhipa yAnmanye zRNu tAnme vivakSataH / ye hyato vicyutA mArgAte hRSyantyudvijanti ca // | nAradasya guNAnsAdhUnsaMkSepeNa narAdhipa // 4 -2295 Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 223. 5 ] mahAbhArate [ 12. 224.9 na cAritranimitto'syAhaMkAro dehapAtanaH / kRtazramaH kRtaprajJo na ca tRptaH samAdhitaH / abhinnazrutacAritrastasmAtsarvatra pUjitaH // 5 niyamastho'pramattazca tasmAtsarvatra pUjitaH // 20 tapasvI nArado bADhaM vAci nAsya vyatikramaH / sApatrapazca yuktazca suneyaH zreyase praiH| kAmAdvA yadi vA lobhAttasmAtsarvatra pUjitaH // 6 abhettA paraguhyAnAM tasmAtsarvatra pUjitaH // 21 adhyAtmavidhitattvajJaH kSAntaH zakto jitendriyaH / na hRSyatyarthalAbheSu nAlAbheSu vyathatyapi / Rjuzca satyavAdI ca tasmAtsarvatra pUjitaH // 7 sthirabuddhirasaktAtmA tasmAtsarvatra pUjitaH // 22 tejasA yazasA buddhyA nayena vinayena c| taM sarvaguNasaMpannaM dakSaM zucimakAtaram / janmanA tapasA vRddhastasmAtsarvatra pUjitaH // 8 kAlajJaM ca nayajJaM ca kaH priyaM na kariSyati // 23 sukhazIlaH susaMbhogaH subhojyaH svAdaraH zuciH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi suvAkyazcApyanIya'zca tasmAtsarvatra pUjitaH // 9 prayoviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 223 // kalyANaM kurute bADhaM pApamasminna vidyate / 224 na prIyate parAnathai stasmAtsarvatra pUjitaH // 10 __yudhiSThira uvAca / vedazrutibhirAkhyAnararthAnabhijigISate / AdyantaM sarvabhUtAnAM zrotumicchAmi kaurava / titikSuranavajJazca tasmAtsarvatra pUjitaH // 11 dhyAnaM karma ca kAlaM ca tathaivAyuyuge yuge // 1 samatvAddhi priyo nAsti nApriyazca kathaMcana / lokatattvaM ca kAryena bhUtAnAmAgatiM gatim / manonukUlavAdI ca tasmAtsarvatra pUjitaH // 12 sargazca nidhanaM caiva kuta etatpravartate // 2 bahuzrutazcitrakathaH pnnddito'nlmo'shtthH| yadi te'nugrahe buddhirasmAsviha satAM vara / adIno'krodhano'lubdhastasmAtsarvatra pUjitaH / / 13 etadbhavantaM pRcchAmi tadbhavAnprabravItu me // 3 nArthe na dharme kAme vA bhUtapUrvo'sya vigrahaH / / pUrva hi kathitaM zrutvA bhRgubhASitamuttamam / doSAzcAsya samucchinnAstasmAtsarvatra pUjitaH // 14 bharadvAjasya viprarSestato me buddhiruttamA // 4 raDhabhaktiranindyAtmA zrutavAnanRzaMsavAn / jAtA paramadharmiSThA divyasaMsthAnasaMsthitA / vItasaMmohadoSazca tasmAtsarvatra pUjitaH // 15 tato bhUyastu pRcchAmi tadbhavAnvaktumarhati // 5 asaktaH sarvasaGgeSu sattAtmeva ca lakSyate / bhISma uvAca / bhadIrghasaMzayo vAgmI tasmAtsarvatra pUjitaH // 16 atra te vartayiSye'hamitihAsaM purAtanam / samAdhirnAsya mAnArthe nAtmAnaM stauti karhi cit / jagau yadbhagavAnvyAsaH putrAya paripRcchate // 6 anIyudRDhasaMbhASastasmAtsarvatra pUjitaH / / 17. adhItya vedAnakhilAnsAGgopaniSadastathA / lokasya vividhaM vRttaM prakRtezcApyakutsayan / / anvicchannaiSThikaM karma dharmanaipuNadarzanAt // . saMsargavidyAkuzalastasmAtsarvatra pUjitaH / / 18 kRSNadvaipAyanaM vyAsaM putro vaiyAsakiH zukaH / nAsUyatyAgamaM kaMcitsvaM tapo nopajIvati / papraccha saMdehamimaM chinnadharmArthasaMzayam // 8 bhavandhyakAlo vazyAtmA tasmAtsarvatra pUjitaH // 19 / bhUtaprAmasya kartAraM kAlajJAne ca nizcayam / --2296 - Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 224. 9] zAntiparva [12. 224. 36 brAhmaNasya ca yatkRtyaM tadbhavAnvaktumarhati // 9 etadbrahmavidAM tAta viditaM brahma zAzvatam // 21 tasmai provAca tatsarvaM pitA putrAya pRcchate / catuSpAtsakalo dharmaH satyaM caiva kRte yuge / atItAnAgate vidvAnsarvajJaH sarvadharmavit // 10 nAdharmeNAgamaH kazcitparastasya pravartate // 22 bhanAdyantamajaM divyamajaraM dhruvamavyayam / itareSvAgamAddharmaH pAdazastvavaropyate / aprataya'mavijJeyaM brahmAgre samavartata // 11 caurikAnRtamAyAbhiradharmazcopacIyate // 23 kASThA nimeSA daza paJca caiva arogAH sarvasiddhArthAzcaturvarSazatAyuSaH / triMzattu kASThA gaNayetkalAM tAm / kRte tretAdiSveteSAM pAdazo hasate vayaH // 24 triMzatkalAzcApi bhavenmuhUrto vedavAdAzcAnuyugaM hasantIti ca naH zrutam / bhAgaH kalAyA dazamazca yaH syAt // 12 AyUMSi cAziSazcaiva vedasyaiva ca yatphalam // 25 triMzanmuhUrtazca bhavedahazca' anye kRtayuge dharmAstretAyAM dvApare'pare / rAtrizca saMkhyA munibhiH praNItA / anye kaliyuge dharmA yathAzaktikRtA iva // 26 mAsaH smRto rAtryahanI ca triMza tapaH paraM kRtayuge tretAyAM jJAnamuttamam / tsaMvatsaro dvAdazamAsa uktaH / dvApare yajJamevAhurdAnameva kalau yuge // 27 saMvatsaraM dve ayane vadanti etAM dvAdazasAhasrI yugAkhyAM kavayo viduH / saMkhyAvido dakSiNamuttaraM ca // 13 sahasraM parivRttaM tadbrAhma divasamucyate // 28 ahorAtre vibhajate sUryo mAnuSalaukike / rAtristAvattithI brAhmI tadAdau vishvmiishvrH| rAtriH svapnAya bhUtAnAM ceSTAyai karmaNAmahaH // 14 pralaye'dhyAtmamAvizya suptvA so'nte vibudhyate // pijye rAjyahanI mAsa: pravibhAgastayoH punH|| sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaNo viduH / kRSNo'haH karmaceSTAyAM zuklaH svapnAya zarvarI // 15 rAtriM yugasahasrAntAM te'horAtravido jnaaH||30 deve rAtryahanI varSa pravibhAgastayoH punaH / pratibuddho vikurute brahmAkSayyaM kSapAkSaye / ahastatrodagayanaM rAtriH syAdakSiNAyanam // 16 sujate ca mahadbhutaM tasmAdvyaktAtmakaM manaH // 31 the te rAtryahanI pUrva kIrtite daivalaukike / brahma tejomayaM zukraM yasya sarvamidaM jagat / tayoH saMkhyAya varSAgraM brAhme vkssyaamyhHksspe||17 ekasya bhUtaM bhUtasya dvayaM sthAvarajaGgamam // 32 teSAM saMvatsarAgrANi pravakSyAmyanupUrvazaH / aharmukhe vibuddhaH sansRjate vidyayA jagat / kRte tretAyuge caiva dvApare ca kalau tathA // 18 / agra eva mahAbhUtamAzu vyaktAtmakaM manaH // 33 catvAryAhuH sahasrANi varSANAM tatkRtaM yugam / abhibhUyeha cArciSmadryasRjatsapta mAnasAn / tasya tAvacchatI saMdhyA saMdhyAMzazca tathAvidhaH // 19 dUragaM bahudhAgAmi prArthanAsaMzayAtmakam // 34 itareSu sasaMdhyeSu sasaMdhyAMzeSu ca triSu / manaH sRSTiM vikurute codyamAnaM sisRkssyaa| ekApAyena saMyAnti sahasrANi zatAni ca // 20 . AkAzaM jAyate tasmAttasya zabdo guNo mataH // 35 etAni zAzvatAllokAndhArayanti snaatnaan| / AkAzAttu vikurvANAtsarvagandhavahaH zuciH / pa. mA. 288 -2297 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 224. 36] mahAbhArate [ 12. 224. 15 balavAJjAyate vAyustasya sparzo guNo mataH // 36 pauruSaM karma daivaM ca phlvRttisvbhaavtH| / vAyorapi vikurvANAjjyotirbhUtaM tamonudam / traya ete'pRthagbhUtA navivekaM tu kecana // 515 rociSNu jAyate tatra tadrUpaguNamucyate // 37 evametacca naivaM ca yadbhUtaM sRjate jagat / / jyotiSo'pi vikurvANAdbhavantyApo rasAtmikAH / karmasthA viSamaM yuH sattvasthAH samadarzinaH // 51 adbhayo gandhaguNA bhUmiH pUrveSA saSTirucyate // 38 tapo niHzreyasaM jantostasya mUlaM damaH shmH| : guNAH pUrvasya pUrvasya prApnuvantyuttarottaram / tena sarvAnavApnoti yAnkAmAnmanasecchati // 5 // teSAM yAvattithaM yadyattattattAvadguNaM smRtam // 39 tapasA tadavApnoti yadbhUtaM sRjate jagat / upalabhyApsu cedgandhaM kecidrUyuranaipuNAt / sa tadbhutazca sarveSAM bhUtAnAM bhavati prabhuH // 54 pRthivyAmeva taM vidyAdApo vAyuM ca saMzritam // 40 RSayastapasA vedAnadhyaiSanta divAnizam / ete tu sapta puruSA nAnAvIryAH pRthakpRthak / anAdinidhanA nityA vAgutsRSTA svayaMbhuvA // 55 nAzaknuvanprajAH sraSTumasamAgamya sarvataH // 41 RSINAM nAmadheyAni yAzca vedeSu sRSTayaH / te sametya mhaatmaanmnyonymbhisNshritaaH| zarvaryanteSu jAtAnAM tAnyevaibhyo dadAti saH // 5 // zarIrAzrayaNaM prAptAstataH puruSa ucyate / / 42 nAmabhedastapaHkarmayajJAkhyA lokasiddhayaH / zrayaNAccharIraM bhavati mUrtimatSoDazAtmakam / Atmasiddhistu vedeSu procyate dazabhiH kramaiH // 5 // tadAvizanti bhUtAni mahAnti saha karmaNA // 43 yaduktaM vedavAdeSu gahanaM veddRssttibhiH| . sarvabhUtAni cAdAya tapasazcaraNAya ca / tadanteSu yathAyuktaM kramayogena lakSyate // 58 . AdikartA mahAbhUtaM tamevAhuH prajApatim // 44 karmajo'yaM pRthagbhAvo dvaMdvayukto viyoginH|| sa vai sRjati bhUtAni sa eva puruSaH prH| Atmasiddhistu vijJAtA jahAti prAyazo balam // ' ajo janayate brahmA devarSipitRmAnavAn // 45 dve brahmaNI beditavye zabdabrahma paraM ca yt| . lokAnnadIH samudrAMzca dizaH zailAnvanaspatIn / zabdabrahmaNi niSNAtaH paraM brahmAdhigacchati // 6. naranirarakSAMsi vayaHpazumRgoragAn / ArambhayajJAH kSatrasya haviryajJA vishstthaa|| avyayaM ca vyayaM caiva dvayaM sthAvarajaGgamam // 46 paricArayajJAH zUdrAstu tapoyajJA dvijAtayaH // 6 teSAM ye yAni karmANi prAksRSTyAM prtipedire| tretAyuge vidhistveSAM yajJAnAM na kRte yuge| / tAnyeva pratipadyante sRjyamAnAH punaH punaH / / 47 dvApare viplavaM yAnti yajJAH kaliyuge tathA / / hiMsrAhiMsra mRdukare dharmAdharme RtAnRte / apRthagdharmiNo mAM RksAmAni yajUMSi ca / ato yanmanyate dhAtA tasmAttattasya rocate / / 48 kAmyAM puSTiM pRthagdRSTvA tapobhistapa eva c|||| mahAbhUteSu nAnAtvamindriyArtheSu mUrtiSu / tretAyAM tu samastAste prAdurAsanmahAbalAH / / viniyogaM ca bhUtAnAM dhAtaiva vidadhAtyuta // 49 saMyantAraH sthAvarANAM jaGgamAnAM ca sarvazaH // 6 kecitpuruSakAraM tu prAhuH karmavido janAH / / tretAyAM saMhatA hyete yajJA varNAstathaiva ca / daivamityapare viprAH svabhAvaM bhUtacintakAH // 50 / saMrodhAdAyuSastyete vyasyante dvApare yuge // 65 - 2298 - Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 224. 66 ] zAntiparva [12. 225. 16 razyante nApi dRzyante vedAH kaliyuge'khilAH / ApastataH pratiSThanti Urmimatyo mahAsvanAH / utsIdante sayajJAzca kevalA dharmasetavaH // 66 / / sarvamevedamApUrya tiSThanti ca caranti ca // 4 kRte yuge yastu dharmo brAhmaNeSu pradRzyate / apAmapi guNAMstAta jyotirAdadate ydaa| Atmavatsu tapovatsu zrutavatsu pratiSThitaH // 67 ApastadA AttaguNA jyotiSyuparamanti ca // 5 adharmavratasaMyogaM yathAdharma yuge yuge| yadAdityaM sthitaM madhye gRhanti zikhino'rciSaH / vikriyante svadharmasthA vedavAdA yathAyugam // 68 sarvamevedamarcibhiH pUrNa jAjvalyate namaH // 6 yathA vizvAni bhUtAni vRSTyA bhUyAMsi praavRssi| jyotiSo'pi guNaM rUpaM vAyurAdadate ydaa| sajyante jaGgamasthAni tathA dharmA yuge yuge|| 69 prazAmyati tadA jyotirvAyurdodhUyate mahAn // 7 yathartuSvRtuliGgAni nAnArUpANi pryye| tatastu mUlamAsAdya vAyuH saMbhavamAtmanaH / dRzyante tAni tAnyeva tathA brahmAharAtriSu // 70 adhazcordhvaM ca tiryakca dodhavIti dizo daza // 8 vihitaM kAlanAnAtvamanAdinidhanaM tthaa| vAyorapi guNaM sparzamAkAzaM prasate yadA / kIrtitaM yatpurastAtte tatsUte cAtti ca prajAH // 71 prazAmyati tadA vAyuH khaM tu tiSThati nAnadat // 9 dadhAti prabhave sthAnaM bhUtAnAM saMyamo ymH| AkAzasya guNaM zabdamabhivyaktAtmakaM manaH / svabhAvenaiva vartante dvaMdvayuktAni bhUrizaH // 72 manaso vyaktamavyaktaM brAhmaH sa prtisNcrH|| 10 sargaH kAlaH kriyA vedAH kartA kArya kriyA phalam / tadAtmaguNamAvizya mano grasati candramAH / proktaM te putra sarva vai yanmAM tvaM paripRcchasi // 73 manasyuparate'dhyAtmA candramasyavatiSThate // 11 pratyAhAraM tu vakSyAmi zarvaryAdo gte'hni| taM tu kAlena mahatA saMkalpaH kurute vaze / yathedaM kurute'dhyAtmaM susUkSmaM vishvmiishvrH|| 74 cittaM prasati saMkalpastacca jJAnamanuttamam // 12 divi sUryAstathA sapta dahanti zikhino'rciSA / kAlo girati vijJAnaM kAlo balamiti zrutiH / sarvametattadArcibhiH pUrNa jAjvalyate jagat // 75 balaM kAlo prasati tu taM vidvAnkurute vaze // 13 iti zrImahAbhArateM zAntiparvaNi AkAzasya tadA ghoSaM taM vidvAnkurute''tmani / __caturvizatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 224 // tavyaktaM paraM brahma tacchAzvatamanuttamam / 225 evaM sarvANi bhUtAni brahmaiva pratisaMcaraH // 14 vyAsa uvAca / yathAvatkIrtitaM samyagevametadasaMzayama / pRthivyAM yAni bhUtAni jaGgamAni dhruvANi ca / bodhya vidyAmayaM dRSTvA yogibhiH paramAtmabhiH // 15 tAnyevAgre pralIyante bhUmitvamupayAnti ca // 1 evaM vistArasaMkSepau brahmAvyakte punaH punaH / tataH pralIne sarvasminsthAvare jaGgame tthaa|| yugasAhasrayorAdAvahno rAtryAstathaiva ca // 16 akASThA nistRNA bhUmidRzyate kUrmapRSThavat // 2 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi paJcavityadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 225 // AttagandhA tadA bhUmiH pralayatvAya kalpate // 3 - 2299 - Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 226. 1] mahAbhArate [12. 226.20 226 arhatAmanurUpANAM nAdeyaM hyasti kiMcana / vyAsa uvaac| uccaiHzravasamapyazvaM prApaNIyaM satAM viduH // 15 bhUtagrAme niyuktaM yattadetatkIrtitaM mayA / anunIya tathA kAvyaH satyasaMdho mahAvrataH / brAhmaNasya tu yatkRtyaM tatte vakSyAmi pRcchate // 1 svaiH prAgaiAhmaNaprANAnparitrAya divaM gataH // 16 jAtakarmaprabhRtyasya karmaNAM dakSiNAvatAm / rantidevazca sAMkRtyo vasiSThAya mahAtmane / kriyA syAdA samAvRtterAcArye vedapArage // 2 apaH pradAya zItoSNA nAkapRSThe mahIyate // 10 adhItya vedAnakhilAnguruzuzrUSaNe rataH / AtreyazcandradamayorarhatorvividhaM dhanam / gurUNAmanRNo bhUtvA samAvarteta yajJavit // 3 dattvA lokAnyayau dhImAnanantAnsa mhiiptiH||18 AcAryeNAbhyanujJAtazcaturNAmekamAzramam / zibirauzInaro'GgAni sutaM ca priyamaurasam / A vimokSAccharIrasya so'nutiSThedyathAvidhi // 4 brAhmaNArthamupAkRtya nAkapRSThamito gataH / / 19. . prajAsargeNa dAraizca brahmacaryeNa vA punaH / pratardanaH kAzipatiH pradAya nayane svake / vane gurusakAze vA yatidharmeNa vA punaH // 5 brAhmaNAyAtulAM kIrtimiha cAmutra cAznute // 20 gRhasthastveva sarveSAM caturNA mUlamucyate / divyaM mRSTazalAkaM tu sauvarNaM paramarddhimat / tatra pakkakaSAyo hi dAntaH sarvatra sidhyati // 6 chatraM devAvRdho dattvA sarASTro'bhyapataddivam // 21 prajAvAJzrotriyo yajvA mukto divyaitribhiRNaiH / sAMkRtizca tathAtreyaH ziSyebhyo brahma nirgunnm| : athAnyAnAzramAnpazcAtpUto gacchati karmabhiH / / 7 upadizya mahAtejA gato lokAnanuttamAm // 22 yatpRthivyAM puNyatamaM vidyAsthAnaM tdaavset| ambarISo gavAM dattvA brAhmaNebhyaH pratApavAn / yateta tasminprAmANyaM gantuM yazasi cottame // 8 arbudAni dazaikaM ca sarASTro'bhyapataddivam / / 23 tapasA vA sumahatA vidyAnAM pAraNena vaa| sAvitrI kuNDale divye zarIraM jnmejyH| ijyayA vA pradAnairvA viprANAM vardhate yazaH // 9 brAhmaNArthe parityajya jagmaturlokamuttamam // 24 yAvadasya bhavatyasmilloke kIrtiryazaskarI / sarvaratnaM vRSAdarbho yuvanAzvaH priyAH striyH| tAvaspuNyakRtAllokAnanantAnpuruSo'znute // 10 ramyamAvasathaM caiva dattvAmuM lokamAsthitaH // 25 adhyApayedadhIyIta yAjayeta yajeta ca / nimI rASTraM ca vaideho jAmadagnyo vasuMdharAm / na vRthA pratigRhNIyAnna ca dadyAtkathaMcana // 11 brAhmaNebhyo dadau cApi gayazcovIM sapattanAm // 26 yAjyataH ziSyato vApi kanyayA vA dhanaM mahat / avarSati ca parjanye sarvabhUtAni cAsakRt / yadyAgacchedyajeddadyAnnako'znIyAtkathaMcana // 12 vasiSTho jIvayAmAsa prajApatiriva prajAH // 27 gRhamAvasato hyasya nAnyattIrthaM pratigrahAt / karaMdhamasya putrastu marutto nRptistthaa| devarSipitRgurvathaM vRddhAturabubhukSatAm // 13 kanyAmaGgirase dattvA divamAzu jagAma ha // 28 antarhitAbhitaptAnAM yathAzakti bubhaSatAm / brahmadattazca pAzcAlyo rAjA buddhimatAM varaH / dravyANAmatizaktyApi deyameSAM kRtAdapi // 14 / / nidhi zaGkha dvijAgrebhyo dattvA lokAnavAptavAn // =2300 Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 226. 30] zAntiparva [ 12. 227. 19 rAjA mitrasahazcApi vasiSThAya mhaatmne| tiSThatyeteSu gRhavAnSaTsu karmasu sa dvijaH / madayantIM priyAM dattvA tayA saha divaM gataH // 30 / paJcabhiH satataM yajJaiH zraddadhAno yajeta ca // 5 sahasrajicca rAjarSiH prANAniSTAnmahAyazAH / dhRtimAnapramattazca dAnto dharmavidAtmavAn / brAhmaNArthe parityajya gato lokAnanuttamAn // 31 vItaharSabhayakrodho brAhmaNo nAvasIdati // 6 sarvakAmaizca saMpUrNa dattvA vezma hiraNmayam / dAnamadhyayanaM yajJastapo hIrArjavaM damaH / mudgalAya gataH svarga zatadyumno mahIpatiH // 32 etairvardhayate tejaH pApmAnaM cApakarSati // 7 nAmnA ca dyutimAnnAma zAlvarAjaH pratApavAn / dhUtapApmA tu medhAvI laghvAhAro jitendriyaH / dattvA rAjyamRcIkAya gato lokAnanuttamAn / / 33 kAmakrodhau vaze kRtvA ninISedbrahmaNaH padam // 8 madirAzvazca rAjarSirdattvA kanyAM sumadhyamAm / agnIMzca brAhmaNAMzcAddevatAH praNameta ca / hiraNyahastAya gato lokAndevairabhiSTutAn // 34 varjayedruSatIM vAcaM hiMsAM cAdharmasaMhitAm // 9 lomapAdazca rAjarSiH zAntAM dattvA sutAM prabhuH / eSA pUrvatarA vRttiAhmaNasya vidhIyate / RzyazRGgAya vipulaiH sarvakAmairayujyata // 35 jJAnAgamena karmANi kurvankarmasu sidhyati // 10 dattvA zatasahasraM tu gavAM rAjA prasenajit / pazcendriyajalAM ghorAM lobhakUlAM sudustarAm / savatsAnAM mahAtejA gato lokAnanuttamAn // 36 manyupaGkAmanAdhRSyAM nadI tarati buddhimAn // 11 ete cAnye ca bahavo dAnena tapasA ca ha / kAmamanyUddhataM yatsyAnnityamatyantamohitam / mahAtmAno gatAH svarga ziSTAtmAno jitendriyAH / / mahatA vidhidRSTena balenApratighAtinA / teSAM pratiSThitA kIrtiryAvasthAsyati medinI / svabhAvasrotasA vRttamuhyate satataM jagat // 12 dAnayajJaprajAsagairete hi divamApnuvan // 38 / kAlodakena mahatA varSAvartena saMtatam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi mAsormiNartuvegena pakSolapatRNena ca // 13 ssddviNshtydhikshttmo'dhyaayH|| 226 // nimeSonmeSaphenena ahorAtrajavena ca / 227 kAmagrAheNa ghoreNa vedayajJaplavena ca // 14 dharmadvIpena bhUtAnAM cArthakAmaraveNa ca / trayIvidyAmavekSeta vedeSUktAmathAGgataH / RtasopAnatIreNa vihiMsAtaruvAhinA // 15 RksAmavarNAkSarato yajuSo'tharvaNastathA // 1 yugahradaughamadhyena brahmaprAyabhavena ca / vedavAdeSu kuzalA hyadhyAtmakuzalAzca ye| dhAtrA sRSTAni bhUtAni kRSyante yamasAdanam // 16 sattvavanto mahAbhAgAH pazyanti prabhavApyayau // 2 etatprajJAmayai/rA nistaranti manISiNaH / evaM dharmeNa varteta kriyAH ziSTavadAcaret / plavairaplavavanto hi kiM kariSyantyacetasaH // 17 saMrodhena bhUtAnAM vRttiM lipseta vai dvijaH // 3 upapannaM hi yatprAjJo nistarennetaro janaH / sadbhapa AgatavijJAnaH ziSTaH zAstravicakSaNaH / dUrato guNadoSo hi prAjJaH sarvatra pazyati // 18 khadharmeNa kriyA loke kurvANaH stysNgrH||4 | saMzayAtmA sa kAmAtmA calacitto'lpacetanaH / -2301 - vyAsa uvAca / Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 227. 19 ] mahAbhArate [12. 228.18 228 bhaprAjJo na taratyeva yo hyAste na sa gacchati // 19 aplavo hi mahAdoSamuhyamAno'dhigacchati / vyAsa uvAca / kAmaprAhagRhItasya jJAnamapyasya na plavaH // 20 atha cedrocayedetadruhyeta manasA tathA / tasmAdunmajanasyArdhe prayateta vicakSaNaH / unmajaMzca nimajjaMzca jJAnavAnplavavAnbhavet // 1 etadunmajjanaM tasya yadayaM brAhmaNo bhavet // 21 prajJayA nirmitairAstArayantyanudhAnplavaiH / tryavadAte kule jAtanisaMdehastrikarmakRt / nAbudhAstArayantyanyAnAtmAnaM vA kathaMcana // 2 tasmAdunmajjanastiSThennistaretprajJayA yathA // 22 chinnadoSo muniryogAnyukto yuJjIta dvAdaza / saMskRtasya ca dAntasya niyatasya kRtAtmanaH / daza karmasukhAnAnupAyApAyanirbhayaH // 3 prAjasyAnantarA siddhiriha loke paratra ca // 23 cakSurAcAravitprAjJo manasA darzanena ca / vartate teSu gRhavAnakrudhyannanasUyakaH / yacchedvAGmanasI buddhyA ya icchejjJAnamuttamam / paJcabhiH satataM yajJairvighasAzI yajeta ca // 24 jJAnena yacchedAtmAnaM ya icchecchaantimaatmnH||1 satAM vRttena varteta kriyAH shissttvdaacret| eteSAM cedanudraSTA puruSo'pi sudAruNaH / asaMrodhena dharmasya vRtti lipsedagarhitAm / / 25 yadi vA sarvavedajJo yadi vApyanRco'japaH // 5 zrutivijJAnatattvajJaH ziSTAcAro vicakSaNaH / yadi vA dhArmiko yajvA yadi vA pApakRttamaH / svadharmeNa kriyAvAMzca karmaNA so'pyasaMkaraH // 26 yadi vA puruSavyAghro yadi vA klaibyadhAritA // 6 kriyAvAJzraddadhAnazca dAtA praajnyo'nsuuykH| taratyeva mahAdurga jarAmaraNasAgaram / dharmAdharmavizeSajJaH sarvaM tarati dustaram / / 27 evaM hyatena yogena yunyjaano'pyekmnttH| dhRtimAnapramattazca dAnto dharmavidAtmavAn / api jijJAsamAno hi zabdabrahmAtivartate // 7 vItaharSabhayakrodho brAhmaNo nAvasIdati / / 28 dharmopastho hrIvarUtha upAyApAyakUbaraH / eSA pUrvatarA vRttiAhmaNasya vidhIyate / apAnAkSaH prANayugaH prajJAyurjIvabandhanaH // 8 jJAnavittvena karmANi kurvansarvatra sidhyati // 29 cetanAbandhurazcArurAcAragrahanemivAn / adharma dharmakAmo hi karotIhAvicakSaNaH / darzanasparzanavaho ghrANazravaNavAhanaH // 9 dharma cAdharmasaMkAzaM zocanniva karoti saH // 30 prajJAnAbhiH sarvatatrapratodo jJAnasArathiH / dharma karomIti karotyadharma kSetrajJAdhiSThito dhIraH zraddhAdamapuraHsaraH // 10 ___ madharmakAmazca karoti dharmam / tyAgavAnugaH kSebhyaH zaucago dhyaangocrH|| ubhe bAlaH karmaNI na prajAna jIvayukto ratho divyo brahmaloke virAjate // 11 nsa jAyate mriyate cApi dehI / / 31 atha saMtvaramANasya rathametaM yuyukSataH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi akSaraM gantumanaso vidhiM vakSyAmi zIghragam // 12 saptaviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 227 // sapta yo dhAraNAH kRtsnA vAgyataH prtipdyte| pRSThataH pArzvatazcAnyA yAvatyastAH pradhAraNAH // 13 -2302 - Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 228. 14] zAntiparva [ 12. 229. 1 kramazaH pArthivaM yacca vAyavyaM khaM tathA payaH / paJcaviMzatitattvAni tulyAnyubhayataH samam / jyotiSo yattadaizvaryamahaMkArasya buddhitaH / / 14 yoge sAMkhye'pi ca tathA vizeSAMstatra me shRnnu| bhavyaktasya tathaizvaryaM kramazaH pratipadyate / proktaM tadvyaktamityeva jAyate vardhate ca yat / vikramAzcApi yasyaite tathA yuGkte sa yogataH // 15 / jIryate mriyate caiva caturbhirlakSaNairyutam // 29 athAsya yogayuktasya siddhimAtmani pazyataH / viparItamato yattu tadavyaktamudAhRtam / nirmadhyamAnaH sUkSmatvAdrUpANImAni darzayet // 16 dvAvAtmAnau ca vedeSu siddhAnteSvapyudAhRtau // 30 zaizirastu yathA dhUmaH sUkSmaH saMzrayate namaH / caturlakSaNajaM tvanyaM caturvargaM pracakSate / tathA dehAdvimuktasya pUrvarUpaM bhavatyuta // 17 vyaktamavyaktajaM caiva tathA buddhemathetarat / / atha dhUmasya virame dvitIyaM rUpadarzanam / sattvaM kSetrajJa ityetahayamapyanudarzitam // 31 : malarUpamivAkAze tatraivAtmani pazyati // 18 dvAvAtmAnau ca vedeSu viSayeSu ca rajyataH / apAM vyatikrame cApi vahnirUpaM prakAzate / viSayAtpratisaMhAraH sAMkhyAnAM siddhilakSaNam // 32 tasminnuparate cAsya pItavastravadiSyate / nirmamazcAnahakAro nidvaMdvazchinnasaMzayaH / varNArUpasavaNaM ca tasya rUpaM prakAzate // 19 naiva krudhyati na dveSTi nAnRtA bhASate giraH // 33 bhatha zvetAM gatiM gatvA vAyavyaM sUkSmamapyajaH / AkruSTastADitazcaiva maitreNa dhyAti nAzubham / .. mAjhaM cetasaH saukSmyamavyaktaM brahmaNo'sya vai // 20 vAgdaNDakarmamanasAM trayANAM ca nivartakaH // 34 eteSvapi hi jAteSu phalajAtAni me shRnnu| samaH sarveSu bhUteSu brahmANamabhivartate / jAtasya pArthivaizvarye saSTiriSTA vidhIyate // 21 naivecchati na cAniccho yAtrAmAtravyavasthitaH // 35 prajApatirivAkSobhyaH zarIrAtsRjati prajAH / alolupo'vyatho dAnto na kRtI na nirAkRtiH / bhaGgalyaGguSThamAtreNa hastapAdena vA tathA // 22 nAsyendriyamanekAgraM nAtikSiptamanorathaH / pRthivIM kampayatyeko guNo vAyoriti smRtaH / ahiMsraH sarvabhUtAnAmITaksAMkhyo vimucyte||36 bhAkAzabhUtazcAkAze savarNatvAtpraNazyati // 23 / atha yogAdvimucyante kAraNairnibodha me| varNato gRhyate cApi kAmAtpibati cAzayAn / yogaizvaryamatikrAnto yo'tikrAmati mucyate // 3. na cAsya tejasA rUpaM dRzyate zAmyate tathA // 24 / ityeSA bhAvajA buddhiH kathitA te na saMzayaH / ahaMkArasya vijiteH paJcaite syurvazAnugAH / evaM bhavati nidvaMdvo brahmANaM cAdhigacchati // 38 paNNAmAtmani buddhau ca jitAyAM prabhavatyatha // 25 / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nirdoSA pratibhA ghenaM kRtsnA samabhivartate / aSTAviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 228 // tathaiva vyaktamAtmAnamavyaktaM pratipadyate // 26 229 yato niHsarate loko bhavati vyaktasaMjJakaH / vyAMsa uvAca / tatrAvyaktamayIM vyAkhyAM zRNu tvaM vistareNa me| | atha jJAnaplavaM dhIro gRhItvA zAnnimAsthitaH / tathA vyaktamayIM caiva saMkhyAM pUrva nibodha me // 27 | unmajaMzca nimajaMzca jJAnamevAbhisaMzrayet // 1. - 2303 - Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 229. 2] mahAbhArate [ 12. 230.8 zuka uvAca / madhyamAni dvayAnyAhurdharmajJAnItarANi c| kiM tajjJAnamayo vidyA yayA nistarati dvayam / dharmajJAni viziSTAni kAryAkAryopadhAraNAt // 1 // prabRttilakSaNo dharmo nivRttiriti caiva hi // 2 dharmajJAni dvayAnyAhurvedajJAnItarANi ca / vyAsa uvAca / vedajJAni viziSTAni vedo hyeSu pratiSThitaH // 10 yastu pazyetsvabhAvena vinA bhaavmcetnH| vedajJAni dvayAnyAhuH pravaktRNItarANi c| puSyate ca punaH sarvAnprajJayA muktahetukaH // 3 pravaktRNi viziSTAni sarvadharmopadhAraNAt // 18 yeSAM caikAntabhAvena svabhAvaH kAraNaM matam / vijJAyante hi yairvedAH srvdhrmkriyaaphlaaH| pUtvA tRNabusIkAM vai te labhante na kiMcana / / 4 / sayajJAH sakhilA vedAH pravaktabhyo viniHsRtAH / / me cainaM pakSamAzritya vartayantyalpacetasaH / pravaktRNi dvayAnyAhurAtmajJAnItarANi ca / svabhAvaM kAraNaM jJAtvA na zreyaH prApnuvanti te // 5 AtmajJAni viziSTAni jnmaajnmopdhaarnnaat||20 svabhAvo hi vinAzAya mohakarmamanobhavaH / dharmadvayaM hi yo veda sa sarvaH sarvadharmavit / niruktmetyorettsvbhaavprbhaavyoH||6 sa tyAgI satyasaMkalpaH sa tu kSAntaH sa IzvaraH // kRSyAdIni hi karmANi sasyasaMharaNAni ca / dharmajJAnapratiSThaM hi taM devA brAhmaNaM viduH| prajJAvadbhiH praklaptAni yAnAsanagRhANi ca // 7 zabdabrahmaNi niSNAtaM pare ca kRtanizcayam // 23 AkrIDAnAM gRhANAM ca gadAnAmagadasya c| . antaHsthaM ca bahiSThaM ca ye''dhiyajJAdhidaivatam / prajJAvantaH pravaktAro jJAnavadbhiranuSThitAH / / 8 jAnanti tAnnamasyAmaste devAstAta te dvijAH // 25 prajJA saMyojayatyathaiH prajJA zreyo'dhigacchati / teSu vizvamidaM bhUtaM sAgraM ca jagadAhitam / .. rAjAno bhuJjate rAjyaM prajJayA tulyalakSaNAH // 9 teSAM mAhAtmyabhAvasya sadRzaM nAsti kiMcana // 21 pArAvayaM tu bhUtAnAM jJAnenaivopalabhyate / Adi te nidhanaM caiva karma cAtItya sarvazaH / vidyayA tAta sRSTAnAM vidyaiva paramA gatiH // 10 caturvidhasya bhUtasya sarvasyezAH svayaMbhuvaH // 25 bhUtAnAM janma sarveSAM vividhAnAM caturvidham / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi jarAyvaNDamathodbhadaM svedaM cApyupalakSayet // 11 ekonatriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 229 / sthAvarebhyo viziSTAni jaGgamAnyupalakSayet / 230 upapannaM hi yacceSTA viziSyeta viziSyayoH // 12 vyAsa uvaac| AhurdibahupAdAni jaGgamAni dvayAni c| eSA pUrvatarA vRttiAhmaNasya vidhIyate / bahupAnyo viziSTAni dvipAdAni bahUnyapi // 13 jJAnavAneva karmANi kurvansarvatra sidhyati // 1 dvipadAni dvayAnyAhuH pArthivAnItarANi ca / tatra cenna bhavedevaM saMzayaH karmanizcaye / pArthivAni viziSTAni tAni hyannAni bhuJjate // 14 / kiM nu karma svabhAvo'yaM jJAnaM karmeti vA punaH / / pArthivAni dvayAnyAhurmadhyamAnyuttamAni c|| tatra ceha vivitsA syAjjJAnaM cetpuruSaM prati / madhyamAni viziSTAni jAtidharmopadhAraNAt // 15 / upapattyupalabdhibhyAM varNayiSyAmi tacchRNu // 3 -2304 - Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 280. 4] zAntiparva [12. 231.9 pauruSaM kAraNaM kecidAhuH karmasu mAnavAH / visRtaM kAlanAnAtvamanAdinidhanaM ca yat / devameke prazaMsanti svabhAvaM cApare janAH / / 4 | kIrtitaM tatpurastAnme yataH saMyAnti yAnti c||19 pauruSaM karma daivaM ca phalavRttisvabhAvataH / dhAtedaM prabhavasthAnaM bhUtAnAM saMyamo ymH| trayametatpRthagbhUtamavivekaM tu kecana // 5 svabhAvena pravartante dvaMdvasRSTAni bhUrizaH // 20 evametanna cApyevamubhe cApi na cApyubhe / sargaH kAlo dhRtirvedAH kartA kArya kriyA phalam / karmasthA viSamaM brUyuH sattvasthAH samadarzinaH // 6 / etatte kathitaM tAta yanmAM tvaM paripRcchasi // 21 tretAyAM cApare caiva kalijAzca ssNshyaaH| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tapasvinaH prazAntAzca sattvasthAzca kRte yuge // 7 triMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 230 // apRthagdarzinaH sarve RksAmasu yajuHSu c| . 231 kAmadveSau pRthagdRSTvA tapaH kRta upAsate // 8 bhISma uvAca / tapodharmeNa saMyuktastaponityaH susaMzitaH / ityukto'bhiprazasyaitatparamarSestu zAsanam / tena sarvAnavApnoti kAmAnyAnmanasecchati // 9 mokSadharmArthasaMyuktamidaM praSTuM pracakrame // 1 tapasA tadavApnoti yadbhUtvA sRjate jagat / tadbhUtazca tataH sarvo bhUtAnAM bhavati prabhuH // 10 zuka uvAca / taduktaM vedavAdeSu gahanaM vedadarzibhiH / prajApAzrotriyo yajvA vRddhaH prajJo'nasUyakaH / vedAnteSu punarvyaktaM kramayogena lakSyate // 11 anAgatamanaiticaM kathaM brahmAdhigacchati // 2 bhArambhayajJAH kSatrasya haviryajJA vizaH smRtAH / tapasA brahmacaryeNa sarvatyAgena medhayA / paricArayajJAH zUdrAzca japayajJA dvijAtayaH // 12 sAMkhye vA yadi vA yoge etatpRSTo'bhidhatsva me // 3 pariniSThitakAryo hi svAdhyAyena dvijo bhavet / manasazcendriyANAM cApyaikAgryaM smvaapyte| kuryAdanyanna vA kuryAnmaitro brAhmaNa ucyate // 13 yenopAyena puruSaistaJca vyAkhyAtumarhasi // 4 tretAdau sakalA vedA yajJA varNAzramAstathA / _ vyAsa uvaac| saMrodhAdAyuSastvete vyasyante dvApare yuge // 14 nAnyatra vidyAtapasornAnyatrendriyanigrahAt / dvApare viplavaM yAnti vedAH kaliyuge tathA / nAnyatra sarvasaMtyAgAtsiddhi vindati kazcana // 5 dRzyante nApi dRzyante kalerante punaH punaH // 15 mahAbhUtAni sarvANi pUrvasRSTiH svayaMbhuvaH / utsIdanti svadharmAzca tatrAdharmeNa pIDitAH / bhUyiSThaM prANabhRdrAme niviSTAni zarIriSu // 6 gavAM bhUmezca ye cApAmoSadhInAM ca ye rasAH // 16 / bhUmerdeho jalAtsAro jyotiSazcakSuSI smRte / adharmAntarhitA vedA vedadharmAstathAzrayAH / prANApAnAzrayo vAyuH kheSvAkAzaM zarIriNAm // 7 vikriyante svadharmasthAH sthAvarANi carANi ca // 17 / krAnte viSNurbale zakraH koSThe'gnirbhuktamarchati / yathA sarvANi bhUtAni vRSTibha mAni varSati / karNayoH pradizaH zrotre jihvAyAM vAksarasvatI // 8 sRjate sarvato'GgAni tathA vedA yuge yuge // 18 karNau tvakcakSuSI jihvA nAsikA caiva paJcamI / ma. bhA. 289 -2305 - Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 231. 9] mahAbhArate [12. 232.2 darzanAnIndriyoktAni dvArANyAhArasiddhaye // 9 yathA gatirna dRzyeta tathaiva sumahAtmanaH // 24 zabdaM sparza tathA rUpaM rasaM gandhaM ca paJcamam / kAlaH pacati bhUtAni sarvANyevAtmanAtmani / " indriyANi pRthaktvarthAnmanaso darzayantyuta // 10 yasmiMstu pacyate kAlastaM na vedeha kazcana // 25 indriyANi mano yuGkte vazyAnyanteva vAjinaH / / na tadUrdhvaM na tiryakca nAdho na ca tiraH punaH / / manazcApi sadA yuGkte bhUtAtmA hRdayAzritaH / / 11 na madhye pratigRhNIte naiva kazcitkutazcana // 26 indriyANAM tathaiveSAM sarveSAmIzvaraM manaH / sarve'ntaHsthA ime lokA bAhyameSAM na kiMcana / niyame ca visarge ca bhUtAtmA manasastathA // 12 yaH sahasraM samAgacchedyathA bANo guNacyutaH // 2 // indriyANIndriyArthAzca svabhAvazcetanA manaH / naivAntaM kAraNasyeyAdyadyapi syAnmanojavaH / : / prANApAnau ca jIvazca nityaM deheSu dehinAm // 13 tasmAtsUkSmAtsUkSmataraM nAsti sthalataraM tataH // 24 Azrayo nAsti sattvasya guNazabdo na cetanA / sarvataHpANipAdAntaM sarvatokSiziromukham / / sattvaM hi tejaH sRjati na guNAnvai kadAcana // 14 sarvataHzrutimalloke sarvamAvRtya tiSThati / / 29 evaM saptadazaM dehe vRtaM ssoddshbhirgunnaiH| tadevANoraNutaraM tanmahaGgyo mhttrm| manISI manasA vipraH pazyatyAtmAnamAtmani // 15 / tadantaH sarvabhUtAnAM dhruvaM tiSThanna dRzyate // 30 na hyayaM cakSuSA dRzyo na ca sarvairapIndriyaiH / akSaraM ca kSaraM caiva dvaidhIbhAvo'yamAtmanaH / / manasA saMpradIptena mahAnAtmA prakAzate // 16 kSaraH sarveSu bhUteSu divyaM hyamRtamakSaram // 31 / azabdasparzarUpaM tadarasAgandhamavyayam / navadvAraM puraM gatvA haso hi niyato vshii| azarIraM zarIre ve nirIkSeta nirindriyam // 17 IzaH sarvasya bhUtasya sthAvarasya carasya ca // 32 avyaktaM vyaktadeheSu matryeSvamaramAzritam / hAnibhaGgavikalpAnAM navAnAM saMzrayeNa ca / yo'nupazyati sa pretya kalpate brahmabhUyase // 18 zarIrANAmajasyAhuhaMsatvaM pAradarzinaH / / 33 / vidyAbhijanasaMpanne brAhmaNe gavi hastini / / haMsoktaM cAkSaraM caiva kUTasthaM yattadakSarama / zuni caiva zvapAke ca paNDitAH samadarzinaH // 19 tadvidvAnakSaraM prApya jahAti prANajanmanI // 34 na hi sarveSu bhUteSu jaGgameSu dhruveSu ca / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi vasatyeko mahAnAtmA yena sarvamidaM tatam // 20 - ekatriMzadAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 231 // sarvabhUteSu cAtmAnaM sarvabhUtAni cAtmani / 232 yadA pazyati bhUtAtmA brahma saMpadyate tadA // 21 vyAsa uvAca / yAvAnAtmani vedAtmA tAvAnAtmA parAtmani / pRcchatastava satputra yathAvadiha tattvataH / ya evaM satataM veda so'mRtatvAya kalpate // 22 sAMkhyanyAyena saMyuktaM yadetatkIrtitaM mayA // 1 sarvabhUtAtmabhUtasya sarvabhUtahitasya ca / yogakRtyaM tu te kRtsnaM vartayiSyAmi tacchRNu / devApi mArge muhyanti apadasya padaiSiNaH // 23 / ekatvaM buddhimanasorindriyANAM ca sarvazaH / zakunInAmivAkAze jale vAricarasya vaa| Atmano dhyAyinastAta jJAnametadanuttamam / / 2 -2306 - Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 232. 3] zAntiparva [ 12. 232. 31 tadetadupazAntena dAntenAdhyAtmazIlinA / yadaitAnyavatiSThante manaHSaSThAni cAtmani / AtmArAmeNa buddhena boddhavyaM zucikarmaNA // 3 prasIdanti ca saMsthAya tadA brahma prakAzate // 17 yogadoSAnsamucchidya pazca yAnkavayo viduH / vidhUma iva dIptAcirAditya iva dIptimAn / kAmaM krodhaM ca lobhaM ca bhayaM svapnaM ca pazcamam // 4 / vaidyuto'gnirivAkAze pazyatyAtmAnamAtmanA / krodhaM zamena jayati kAmaM saMkalpavarjanAt / sarvaM ca tatra sarvatra vyApakatvAcca dRzyate // 18 sattvasaMsevanAdvIro nidrAmucchettumarhati / / 5 taM pazyanti mahAtmAno brAhmaNA ye manISiNaH / dhRtyA ziznodaraM rakSetpANipAdaM ca ckssussaa| dhRtimanto mahAprAjJAH sarvabhUtahite ratAH // 19 cakSuH zrotre ca manasA mano vAcaM ca karmaNA // 6 evaM parimitaM kAlamAcaransaMzitavrataH / apramAdAdbhayaM jahyAllobhaM prAjJopasevanAn / AsIno hi rahasyeko gacchedakSarasAtmyatAm // 20 evametAnyogadoSAJjayennityamatandritaH // 7 pramoho bhrama Avarto ghrANazravaNadarzane // agnIzca brAhmaNAMzcAddevatAH praNameta ca / adbhutAni rasasparze zItoSNe mArutAkRtiH // 21 varjayedruSitAM vAcaM hiMsAyuktA manonugAm / / 8 pratibhAmupasargAzcApyupasaMgRhya yogataH / brahma tejomayaM zukraM yasya sarvamidaM rasaH / tAMstattvavidanAdRtya svAtmanaiva nivartayet // 22 ekasya bhUtaM bhUtasya dvayaM sthAvarajaGgamam // 9 kuryAtparicayaM yoge traikAlyaM niyato muniH / dhyAnamadhyayanaM dAnaM satyaM hIrAjavaM kSamA / girizRGge tathA caitye vRkSAgreSu ca yojayet // 23 zaucamAhArasaMzuddhirindriyANAM ca nigrahaH // 10 saMniyamyendriyagrAmaM goSThe bhANDamanA iva / etairvivardhate tejaH pApmAnaM cApakarSati / ekAgrazcintayennityaM yogAnnodvejayenmanaH // 24 sidhyanti cAsya sarvArthA vijJAnaM ca pravartate // 11 yenopAyena zakyeta saMniyantuM calaM manaH / samaH sarveSu bhUteSu labdhAlabdhena vartayan / taM taM yukto niSeveta na caiva vicalettataH // 25 dhutapApmA tu tejasvI laghvAhAro jitendriyaH / zUnyA giriguhAzcaiva devatAyatanAni ca / kAmakrodhau vaze kRtvA ninISedbrahmaNaH padam / / 12 zUnyAgArANi caikAgro nivAsArthamupakramet // 26 manasazcendriyANAM ca kRtvaikAgryaM samAhitaH / nAbhiSvajetparaM vAcA karmaNA manasApi vaa| prApAtrApararAtreSu dhArayenmana AtmanA // 13 upekSako yatAhAro labdhAlabdhe samo bhavet // 27 jantoH paJcandriyasyAsya yadekaM chidramindriyam / yazcainamabhinandeta yazcainamapavAdayet / tato'sya sravati prajJA dRteH pAdAdivodakam // 14 / samastayozcApyubhayo bhidhyAyecchubhAzubham // 28 manastu pUrvamAdadyAtkumInAniva matsyahA / na prahRSyeta lAbheSu nAlAbheSu ca cintayet / tataH zrotraM tatazcakSurjihvAM ghrANaM ca yogavit // 15 samaH sarveSu bhUteSu sadharmA mAtarizvanaH // 29 tata etAni saMyamya manasi sthaapyedytiH| evaM sarvAtmanaH sAdhoH sarvatra samadarzinaH / yathaivApohya saMkalpAnmano hyAtmani dhArayet // 16 SaNmAsAnnityayuktasya zabdabrahmAtivartate // 30 pazca jJAnena saMdhAya manasi sthaapyedytiH| | vedanArtAH prajA dRSTvA samaloSTAzmakAJcanaH / - 2307 - Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 232. 31] mahAbhArate [12. 233. 20 etasminnirato mArge viramenna vimohitaH / / 31 karmaNA jAyate pretya mUrtimAnSoDazAtmakaH / api varNAvakRSTastu nArI vA dharmakAziNI / vidyayA jAyate nityamavyayo hyavyayAtmakaH // 8 tAvapyetena mArgeNa gacchetAM paramAM gatim // 32 karma tveke prazaMsanti svalpabuddhitarA narAH / ajaM purANamajaraM sanAtanaM tena te dehajAlAni ramayanta upAsate // 9 yadindriyairupalabhate naro'calaH / ye tu buddhiM parAM prAptA dharmanaipuNyadarzinaH / aNoraNIyo mahato mahattaraM na te karma prazaMsanti kUpaM nadyAM pibanniva // 10 tadAtmanA pazyati yukta AtmavAn // 33 karmaNaH phalamApnoti sukhaduHkhe bhvaabhvau| idaM maharServacanaM mahAtmano vidyayA tadavApnoti yatra gatvA na zocati // 11 yathAvaduktaM manasAnudRzya ca / yatra gatvA na mriyate yatra gatvA na jAyate / avekSya ceyAtparameSThisAtmyatAM na jIyate yatra gatvA yatra gatvA na vardhate // 12 prayAnti yAM bhUtagatiM manISiNaH // 34 yatra tadbrahma paramamavyaktamajaraM dhruvam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi avyAhatamanAyAsamamRtaM cAviyogi ca // 13 . dvAtriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 232 // dvaMdvairyatra na bAdhyante mAnasena ca karmaNA / 233 samAH sarvatra maitrAzca sarvabhUtahite ratAH // 14 zuka uvAca / vidyAmayo'nyaH puruSastAta karmamayo'paraH / yadidaM vedavacanaM kuru karma tyajeti c| viddhi candramasaM darza sUkSmayA kalayA sthitam // kAM dizaM vidyayA yAnti kAM ca gacchanti karmaNA // tadetadRSiNA proktaM vistareNAnumIyate / etadvai zrotumicchAmi tadbhavAnprabravItu me / navajaM zazinaM dRSTvA vakraM tantumivAmbare // 16 etattvanyonyavarUpye vartate pratikUlataH // 2 ekAdazavikArAtmA kalAsaMbhArasaMbhRtaH / bhISma uvAca / mUrtimAniti taM viddhi tAta karmaguNAtmakam // 15 ityuktaH pratyuvAcedaM parAzarasutaH sutam / devo yaH saMzritastasminnabinduriva puSkare / karmavidyAmayAvetau vyAkhyAsyAmi kSarAkSarau // 3 kSetramaM taM vijAnIyAnnityaM tyAgajitAtmakam // 18 yAM dizaM vidyayA yAnti yAM ca gacchanti karmaNA / tamo rajazca sattvaM ca viddhi jIvaguNAnimAn / zRNuSvaikamanAH putra gahvaraM hyetadantaram // 4 jIvamAtmaguNaM vidyAdAtmAnaM paramAtmanaH // 19 asti dharma iti proktaM nAstItyatraiva yo vadet / sacetanaM jIvaguNaM vadanti tasya pakSasya sadRzamidaM mama bhavedatha // 5 sa ceSTate ceSTayate ca sarvam / dvAvimAvatha panthAnau yatra vedAH pratiSThitAH / tataH paraM kSetravido vadanti pravRttilakSaNo dharmo nivRttau ca subhASitaH // 6 prAvartayadyo bhuvanAni sapta / / 20 karmaNA badhyate janturvidyayA tu pramucyate / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tasmAtkarma na kurvanti yatayaH pAradarzinaH // 7 trayastriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 233 // - 2308 - Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 234. 1] zAntiparva [12. 234.28 234 yathoktakAriNaH sarve gacchanti paramAM gatim // 13 zuka uvAca / eko ya AzramAnetAnanutiSThedyathAvidhi / kSarAtprabhRti yaH sargaH saguNAnIndriyANi ca / akAmadveSasaMyuktaH sa paratra mahIyate // 14 buddhyaizvaryAbhisargAthaM yaddhyAnaM cAtmanaH zubham // 1 catuSpadI hi niHzreNI brahmaNyeSA pratiSThitA / bhUya eva tu loke'sminsadvRttiM vRttihaitukIm / etAmAzritya niHzreNI brahmaloke mahIyate // 15 yayA santaH pravartante tadicchAmyanuvarNitam // 2 AyuSastu caturbhAgaM brahmacAryanasUyakaH / vede vacanamuktaM tu kuru karma tyajeti ca / gurau vA guruputre vA vaseddharmArthakovidaH // 16 kathametadvijAnIyAM tacca vyAkhyAtumarhasi // 3 karmAtirekeNa guroradhyetavyaM bubhUSatA / lokavRttAntatattvajJaH pUto'haM guruzAsanAt / .. dakSiNo nApavAdI syAdAhUto gurumAzrayet // 1. kRtvA buddhiM viyuktAtmA tykssyaamyaatmaanmvythH||4 jaghanyazAyI pUrva syAdutthAyI guruvezmani / vyAsa uvAca / yacca ziSyeNa kartavyaM kArya dAsena vA punaH // 18 yaiSA vai vihitA vRttiH purastAdbrahmaNA svayam / kRtamityeva tatsarvaM kRtvA tiSTheta pArzvataH / eSA pUrvataraiH sadbhirAcIrNA paramarSibhiH // 5 kiMkaraH sarvakArI ca sarvakarmasu kovidaH // 19 brahmacaryeNa vai lokAJjayanti paramarSayaH / zucirdakSo guNopeto yAdiSurivAtvaraH / Atmanazca hRdi zreyastvanviccha manasAtmani // 6 cakSuSA gurumavyagro nirIkSeta jitendriyaH // 20 vane mUlaphalAzI ca tapyansuvipulaM tapaH / nAbhuktavati cAznIyAdapItavati no pibet / puNyAyatanacArI ca bhUtAnAmavihiMsakaH // 7 na tiSThati tathAsIta nAsupte prasvapeta ca // 21 vidhUme sannamusale vAnaprasthapratizraye / uttAnAbhyAM ca pANibhyAM pAdAvasya mRdu spRzet / kAle prApte caranbhaikSaM kalpate brahmabhUyase / 8 dakSiNaM dakSiNenaiva savyaM savyena pIDayet // 22 niHstutirninamaskAraH parityajya shubhaashubhe| abhivAdya guruM brUyAdhISva bhagavanniti / araNye vicaraikAkI yena kenacidAzitaH // 9 idaM kariSye bhagavannidaM cApi kRtaM mayA // 23 zuka uvAca / iti sarvamanujJApya nivedya gurave dhanam / yadidaM vedavacanaM lokavAde virudhyte|| kuryAtkRtvA ca tatsarvamAkhyeyaM gurave punaH // 24 pramANe cApramANe ca viruddha zAstratA kutaH // 10 yAMstu gandhArasAnvApi brahmacArI na sevate / ityetacchrotumicchAmi bhagavAnprabravItu me / seveta tAnsamAvRtta iti dharmeSu nizcayaH // 25 karmaNAmavirodhena kathametatpravartate / / 11 ye kecidvistareNoktA niyamA brahmacAriNaH / bhISma uvAca / tAnsarvAnanugRhNIyAdbhavezcAnapago guroH // 26 ityuktaH pratyuvAcedaM gandhavatyAH sutaH sutam / sa evaM gurave prItimupahRtya yathAbalam / RSistatpUjayanvAkyaM putrasyAmitatejasaH // 12 / AzrameSvAzrameSvevaM ziSyo varteta karmaNA // 27 gRhastho brahmacArI ca vAnaprastho'tha bhikssukH| / vedavratopavAsena caturthe cAyuSo gte| -2309 - Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 234. 28 ] mahAbhArate [12. 235. 25 gurave dakSiNAM dattvA samAvartedyathAvidhi // 28 amRtaM yajJazeSaM svAdbhojanaM haviSA samam / dharmalabdhairyuto dArairagnInutpAdya dharmataH / bhRtyazeSaM tu yo'znAti tamAhurvighasAzinam // 1 dvitIyamAyuSo bhAgaM gRhamedhivratI bhavet // 29 svadAranirato dAnto hyanasUyurjitendriyaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi RtvikpurohitAcAryairmAtulAtithisaMzritaiH // 12 catustriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 234 // vRddhbaalaaturaivaidyairjaatisNbndhibaandhvaiH| mAtApitRbhyAM jAmIbhirdhAtrA putreNa bhaaryyaa|| 11 vyAsa uvAca / duhitrA dAsavargeNa vivAdaM na samAcaret / dvitIyamAyuSo bhAgaM gRhamedhI gRhe vaset / etAnvimucya saMvAdAnsarvapApaiH pramucyate // 14 dharmalabdhairyuto dArairagnInutpAdya suvrataH // 1 etairjitaistu jayati sarvAllokAnna saMzayaH / gRhasthavRttayazcaiva catasraH kavibhiH smRtAH / AcAryo brahmalokezaH prAjApatye pitA prabhuH // 1 // kusUladhAnyaH prathamaH kumbhIdhAnyastvanantaram // 2 atithistvindralokezo devalokasya cavijaH / azvastano'tha kApotImAzrito vRttimAharet / jAmayo'psarasAM loke vaizvadeve tu jJAtayaH // 16 teSAM paraH paro jyAyAndharmato lokajittamaH // 3 saMbandhibAndhavA dikSu pRthivyAM mAtRmAtulau / SaTkarmA vartayatyekastribhiranyaH pravartate / vRddhabAlAturakazAstvAkAze prabhaviSNavaH // 17 dvAbhyAmekazcaturthastu brahmasatre vyavasthitaH / bhrAtA jyeSThaH samaH pitrA bhAryA putraH svakA tanuH gRhamedhivratAnyatra mahAntIha pracakSate // 4 chAyA svA dAsavargastu duhitA kRpaNaM param // 15 nAtmArtha pAcayedannaM na vRthA ghAtayetpazUn / tammAdetairadhikSiptaH sahennityamasaMjvaraH / prANI vA yadi vAprANI saMskAraM yajuSArhati // 5 gRhadharmarato vidvAndharmanityo jitaklamaH // 19 na divA pravapejjAtu na pUrvApararAtrayoH / na cArthabaddhaH karmANi dharma vA kaMcidAcaret / na bhuJjItAntarAkAle nAnRtAvAhvaye striyam // 6 gRhasthavRttayastisrastAsAM niHzreyasaM param / / 20 nAsyAnaznanvasedvipro gRhe kshcidpuujitH|| parasparaM tathaivAhuzcAturAzramyameva tat / tathAsyAtithayaH pUjyA havyakavyavahAH sadA // 7 ye coktA niyamAsteSAM sarva kArya bubhUSatA // 21 vedavidyAvratasnAtAH zrotriyA vedapAragAH / kumbhIdhAnyairuJchazilaiH kApotIM cAsthitaistathA / svadharmajIvino dAntAH kriyAvantastapasvinaH / yasmiMzcaite vasantyarhAstadrASTramabhivardhate // 22 teSAM havyaM ca kavyaM cApyahaNArthaM vidhIyate // 8 daza pUrvAndaza parAnpunAti ca pitAmahAn / na kharaiH saMprayAtasya syadharmAjJAnakasya ca / gRhasthavRttayastvetA vartayedyo gatavyathaH // 23 apaviddhAgnihotrasya gurorvAlIkakAriNaH // 9 sa cakracaralokAnAM sadRzIM prApnuyAdgatim / saMvibhAgo'tra bhUtAnAM sarveSAmeva ziSyate / yatendriyANAmatha vA gatireSA vidhIyate // 24 tathaiSApacamAnebhyaH pradeyaM gRhamedhinA // 10 svargaloko gRhasthAnAmudAramanasAM hitaH / vighasAzI bhavennityaM nityaM caamRtbhojnH| svargo vimAnasaMyukto vedadRSTaH supuSpitaH // 25 . -2310 Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 235. 26 ] zAntiparva [12. 236. 23 236 svargaloke gRhasthAnAM pratiSThA niyatAtmanAm / . abhrAvakAzA varSAsu hemante jlsNshryaaH| brahmaNA vihitA zreNireSA yasmAtpramucyate / grISme ca pazcatapasaH zazvacca mitbhojnaaH||10 dvitIya kramazaH prApya svargaloke mahIyate / / 26 bhUmau viparivartante tiSThedvA prapadairapi / ataH paraM paramamudAramAzramaM sthAnAsanaivartayanti savaneSvabhiSiJcate // 11 tRtIyamAhustyajatAM kalevaram / dantolUkhalinaH kecidazmakuTTAstathApare / vanaukasAM gRhapatinAmanuttamaM zuklapakSe pibantyeke yavAgU kathitAM sakRt // 12 zRNuSvaitakliSTazarIrakAriNAm // 27 kRSNapakSe pibantyeke bhuJjate ca yathAkramam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi . mUlaireke phalaireke puSpaireke dRDhavratAH // 13 paJcatriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 235 // vartayanti yathAnyAyaM vaikhAnasamataM zritAH / etAzcAnyAzca vividhA dIkSAsteSAM manISiNAm // bhISma uvAca / caturthazcaupaniSado dharmaH sAdhAraNaH smRtaH / proktA gRhasthavRttiste vihitA yA manISiNAm / vAnaprastho gRhasthazca tato'nyaH saMpravartate // 15 tadanantaramuktaM yattannibodha yudhiSThira / / 1 asminneva yuge tAta vipraiH sarvArthadarzibhiH / kramazastvavadhUyanAM tRtIyAM vRttimuttamAm / agastyaH sapta RSayo madhucchando'ghamarSaNaH // 16 saMyogavratakhinnAnAM vAnaprasthAzramaukasAm // 2 sAMkRtiH sudivA taNDirthavAnno'tha kRtazramaH / zrUyatAM pArtha bhadraM te sarvalokAzrayAtmanAm / ahovIryastathA kAvyastANDyo medhaatithirbudhH||17 prekSApUrva pravRttAnAM puNyadezanivAsinAm / / 3 zalo vAkazca nirvAkaH zUnyapAlaH kRtazramaH / - vyAsa uvAca / evaMdharmasu vidvAMsastataH svargamupAgaman // 18 gRhasthastu yadA pazyedvalIpalitamAtmanaH / tAta pratyakSadharmANastathA yAyAvarA gaNAH / apatyasyaiva cApatyaM vanameva tadAzrayet // 4 RSINAmugratapasAM dharmanaipuNadarzinAm // 19 tRtIyamAyuSo bhAgaM vAnaprasthAzrame vaset / avAcyAparimeyAzca brAhmaNA vnmaashritaaH| tAnevAgnInparicaredyajamAno divaukasaH // 5 vaikhAnasA vAlakhilyAH sikatAzca tathApare // 20 niyato niyatAhAraH SaSThabhakto'pramAdavAn / karmabhiste nirAnandA dharmanityA jitendriyAH / tadagnihotraM tA gAvo yajJAGgAni ca sarvazaH // 6 gatAH pratyakSadharmANaste sarve vanamAzritAH / akRSTaM vai vrIhiyavaM nIvAraM vighasAni ca / anakSatrA anAdhRSyA dRzyante jyotiSAM gnnaaH||21 havIMSi saMprayaccheta makheSvatrApi paJcasu / / 7 jarayA ca pariGno vyAdhinA ca prapIDitaH / vAnaprasthAzrame'pyetAzcatasro vRttayaH smRtAH / caturthe cAyuSaH zeSe vAnaprasthAzramaM tyajet / sadyaHprakSAlakAH kecitkecinmAsikasaMcayAH // 8 / sadyaskArAM nirUpyeSTiM sarvavedasadakSiNAm / / 22 vArSikaM saMcayaM kecitkecihAdazavArSikam / AtmayAjI so''tmaratirAtmakrIDAtmasaMzrayaH / kurvanyatithipUjArthaM yajJatatrArthasiddhaye // 9 AtmanyagnInsamAropya tyaktvA sarvaparigrahAn // 23 -2311 - Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 236. 24] mahAbhArate [12. 237. 18 sadyaskrAMzca yajedyajJAniSTIzcaiveha sarvadA / pravrajecca paraM sthAnaM parivrajyAmanuttamAm // 3 sadaiva yAjinAM yajJAdAtmanIjyA nivartate // 24 tadbhavAnevamabhyasya vartatAM zrUyatAM tathA / trIMzcaivAnInyajetsamyagAtmanyevAtmamokSaNAt / eka eva carennityaM siddhyarthamasahAyavAn // 4 prANebhyo yajuSA paJca SaT prAznIyAdakutsayan / / 25 ekazcarati yaH pazyanna jahAti na hIyate / kezalomanakhAnvApya vAnaprastho munistataH / anagniraniketaH syAdrAmamannArthamAzrayet // 5 AzramAdAzramaM sadyaH pUto gacchati karmabhiH // 26 azvastanavidhAnaH syAnmunirbhAvasamanvitaH / abhayaM sarvabhUtebhyo yo dattvA pravrajehijaH / ladhvAzI niyatAhAraH sakRdannaniSevitA // 6 lokAstejomayAstasya pretya cAnantyamazrute // 27 kapAlaM vRkSamUlAni kucelamasahAyatA / suzIlavRtto vyapanItakalmaSo upekSA sarvabhUtAnAmetAvadbhikSulakSaNam // 7 na ceha nAmutra ca kartumIhate / yasminvAcaH pravizanti kRpe prAptAH zilA iva / aroSamoho gatasaMdhivigraho na vaktAraM punaryAnti sa kaivalyAzrame vaset // 8 bhavedudAsInavadAtmavinnaraH // 28 naiva pazyenna zRNuyAdavAcyaM jAtu kasyacit / yameSu caivAtmagateSu na vyathe brAhmaNAnAM vizeSeNa naiva brUyAtkathaMcana // 9 ___ svazAstrasUtrAhutimantravikramaH / yadbrAhmaNasya kuzalaM tadeva satataM vadet / bhavedyatheSTA gatirAtmayAjino tUSNImAsIta nindAyAM kurvanbheSajamAtmanaH // 10 na saMzayo dharmapare jitendriye // 29 yena pUrNamivAkAzaM bhavatyekena srvdaa| tataH paraM zreSThamatIva sadguNai zUnyaM yena janAkIrNaM taM devA brAhmaNaM viduH // 1 // radhiSThitaM trInadhivRttamuttamam / yena kenacidAcchanno yena kenacidAzitaH / caturthamuktaM paramAzramaM zRNu yatrakkacanazAyI ca taM devA brAhmaNaM viduH // 12 prakIrtyamAnaM paramaM parAyaNam // 30 aheriva gaNAdbhItaH sauhityAnnarakAdiva / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kuNapAdiva ca strIbhyastaM devA brAhmaNaM viduH // 13 sstriNshddhikdvishttmo'dhyaayH|| 236 // na krudhyenna prahRSyecca mAnito'mAnitazca yaH / 237 sarvabhUteSvabhayadastaM devA brAhmaNaM viduH // 14 zuka uvAca / nAbhinandeta maraNaM nAbhinandeta jIvitam / vartamAnastathaivAtra vAnaprasthAzrame yathA / kAlameva pratIkSeta nidezaM bhRtako yathA // 15 yoktavyo''tmA yathA zaktyA paraM vai kAztA padam // 1 anabhyAhatacittaH syaadnbhyaahtvaaktthaa| vyAsa uvAca / nirmuktaH sarvapApebhyo niramitrasya kiM bhayam // 1 // prApya saMskArametAbhyAmAzramAbhyAM tataH param / / abhayaM sarvabhUtebhyo bhUtAnAmabhayaM yataH / yatkArya paramArthAthaM tadihaikamanAH zRNu // 2 tasya dehAdvimuktasya bhayaM nAsti kutazcana // 17 kaSAyaM pAcayitvA tu zreNisthAneSu ca trissu| yathA nAgapade'nyAni padAni padagAminAm / --2312 - Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19. 287. 18 ] zAntiparva [12. 237. 36 sarvANyevApidhIyante padajAtAni kauJjare // 11 / ye vidyuragryaM paramArthatAM ca / evaM sarvamahiMsAyAM dharmArthamapidhIyate / te sarvalokeSu mahIyamAnA amRtaH sa nityaM vasati yo'hiMsAM pratipadyate // 1.9 devAH samarthAH sukRtaM vrajanti // 29 ahiMsakaH samaH satyo dhRtimAniyatendriyaH / vedAMzca vedyaM ca vidhiM ca kRtsnazaraNyaH sarvabhUtAnAM gatimApnotyanuttamAm // 20 __ matho niruktaM paramArthatAM ca / evaM prajJAnatRptasya nirbhayasya mniissinnH| sarva zarIrAtmani yaH praveda na mRtyuratigo bhAvaH sa mRtyumadhigacchati // 21 __ tasmai sma devAH spRhayanti nityam // 30 vimuktaM sarvasaGgebhyo munimAkAzavasthitam / bhUmAvasaktaM divi cAprameyaM asvamekacaraM zAntaM taM devA brAhmaNaM viduH // 22 hiraNmayaM yo'NDajamaNDamadhye / jIvitaM yasya dharmArtha dharmo'ratyarthameva c| patatriNaM pakSiNamantarikSe ahorAtrAzca puNyArtha taM devA brAhmaNaM viduH||23 ___ yo veda bhogyAtmani dIptarazmiH // 31 nirAziSamanArambhaM ninamaskAramastutim / AvartamAnamajaraM vivartanaM akSINa kSINakarmANaM taM devA brAhmaNaM viduH // 24 SaNNemikaM dvAdazAraM suparva / sarvANi bhUtAni sukhe ramante yasyedamAsye pariyAti vizvaM - sarvANi duHkhasya bhRzaM trasanti / ___ tatkAlacakra nihitaM guhAyAm // 32 teSAM bhayotpAdanajAtakhedaH yaH saMprasAdaM jagataH zarIraM kuryAnna karmANi hi zraddadhAnaH // 25 ___ sarvAnsa lokAnadhigacchatIha / dAnaM hi bhUtAbhayadakSiNAyAH tasminhutaM tarpayatIha devAMsarvANi dAnAnyadhitiSThatIha / ste vai tRptAstarpayantyAsyamasya // 33 tIkSNAM tanuM yaH prathamaM jahAti tejomayo nityatanuH purANo so'nantamApnotyabhayaM prajAbhyaH // 26 lokAnanantAnabhayAnupaiti / uttAna Asyena havirjuhoti bhUtAni yasmAnna trasante kadAcilokasya nAbhirjagataH pratiSThA / tsa bhUtebhyo na trasate kadAcit // 34 tasyAGgamaGgAni kRtAkRtaM ca agarhaNIyo na ca garhate'nyAvaizvAnaraH sarvameva prapede // 27 nsa vai vipraH paramAtmAnamIkSet / prAdezamAtre hRdi nizritaM ya dinItamoho vyapanItakalmaSo __tasminprANAnAtmayAjI juhoti / na ceha nAmutra ca yo'rthamRcchati // 35 tasyAgnihotraM hutamAtmasaMsthaM aroSamohaH samaloSTakAzcanaH sarveSu lokeSu sadaivateSu // 28 prahINazoko gtsNdhivigrhH| daivaM tridhAtuM trivRtaM suparNa apetanindAstutirapriyApriyama. bhA. 290 -2313 - Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 237. 36] mahAbhArate [12. 239.4 zvarannudAsInavadeSa bhikSukaH / / 36 AtmapratyayikaM zAstramidaM putrAnuzAsanam // 13 : iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dharmAkhyAneSu sarveSu satyAkhyAneSu ydvsu| : saptatriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 237 // dazedamRksahasrANi nirmathyAmRtamuddhRtam // 14 238 navanItaM yathA danaH kASThAdagniyathaiva c| vyAsa uvAca / tathaiva viduSAM jJAnaM putrahetoH smuddhRtm| prakRtestu vikArA ye kSetrajJastaiH parizritaH / / snAtakAnAmidaM zAstraM vAcyaM putrAnuzAsanam // 15 te cainaM na prajAnanti sa tu jAnAti tAnapi // 1 tadidaM nAprazAntAya naadaantaayaatpsvine| taizcaiSa kurute kArya manaHpaSTairihendriyaiH / nAvedaviduSe vAcyaM tathA nAnugatAya ca // 16 : sudAntairiva saMyantA dRDhaiH paramavAjibhiH // 2 nAsUyakAyAnRjave na cAnirdiSTakAriNe / indriyebhyaH parA hyA arthebhyaH paramaM manaH / na tarkazAstradagdhAya tathaiva pizunAya ca // . 17 manasastu parA buddhibuddharAtmA mahAnparaH / / 3 / / zlAghate zlAghanIyAya prazAntAya tpsvine| mahataH paramavyaktamavyaktAtparato'mRtam / idaM priyAya putrAya ziSyAyAnugatAya c|| amRtAnna paraM kiMcitsA kASThA sA parA gatiH // 4 rahasyadharma vaktavyaM nAnyasmai tu kathaMcana // 18 : evaM sarveSu bhUteSu gUDho''tmA na prakAzate / yadyapyasya mahIM dadyAdratnapUrNA mimAM naraH / dRzyate tvatryayA buddhathA sUkSmayA tattvadarzibhiH / idameva tataH zreya iti manyeta tattvavit // 19 antarAtmani saMlIya manaHSaSThAni medhyaa| ato guhyatarArthaM tadadhyAtmamatimAnuSam / indriyANIndriyArthAMzca bahu cintyamacintayan // 6 yattanmaharSibhidRSTaM vedAnteSu ca giiyte| dhyAnoparamaNaM kRtyA vidyAsaMpAditaM manaH / tatte'haM saMpravakSyAmi yanmAM tvaM paripRcchasi / / 20 anIzvaraH prazAntAtmA tato'rchatyamRtaM padam // 7 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi indriyANAM tu sarveSAM vazyAtmA calitasmRtiH / aSTAtriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 238 // AtmanaH saMpradAnena mo mRtyumupAznute // 8 239 hitvA tu sarvasaMkalpAnsattve cittaM nivezayet / zuka uvAca / sattve cittaM samAvezya tataH kAlaMjaro bhavet // 9 adhyAtma vistareNeha punareva vadasva me / cittaprasAdena yati hAti hi zubhAzubham / yadadhyAtma yathA cedaM bhagavannRSisattama / / 1 prasannAtmAtmani sthitvA sukhamAnantyamanute // 10 vyAsa uvAca / lakSaNaM tu prasAdasya yathA tRptaH sukhaM svapet / adhyAtmaM yadidaM tAta puruSasyeha vidyate / nivAte vA yathA dIpo dIpyamAno na kampate // 11 tatte'haM saMpravakSyAmi tasya vyAkhyAmimAM zRNu // 2 evaM pUrvApare rAtre yuJjannAsmAnamAtmanA / bhUmirApastathA jyotirvAyurAkAzameva ca / sattvAhAravizuddhAtmA pazyatyAtmAnamAtmani // 12 / mahAbhUtAni bhUtAnAM sAgarasyormayo yathA // 3 rahasyaM sarvavedAnAmanaitihyamanAgamam / prasAryeha yathAGgAni kUrmaH saMharate punaH / -2314 - Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 239. 4] zAntiparva [ 12. 240.6 tadvanmahAnti bhUtAni yavIyaHsu vikurvate // 4' etasminneva kRtye vai vartate buddhiruttamA // 18 iti tanmayamevedaM sarvaM sthAvarajaGgamam / guNAnnenIyate buddhirbuddhirevendriyANyapi / sarge ca pralaye caiva tasmAnnirdizyate tathA // 5 manaHSaSThAni sarvANi buddhyabhAve kuto guNAH // 19 mahAbhUtAni pazcaiva sarvabhUteSu bhUtakRt / tatra yatprItisaMyuktaM kiMcidAtmani lakSayet / akarottAta vaiSamyaM yasminyadanupazyati // 6 prazAntamiva saMzuddhaM sattvaM tadupadhArayet // 20 zuka uvAca / yattu saMtApasaMyuktaM kAye manasi vA bhavet / akarodyaccharIreSu kathaM tadupalakSayet / rajaH pravartakaM tatsyAtsatataM hAri dehinAm // 21 indriyANi guNAH kecitkathaM tAnupalakSayet // 7 yattu saMmohasaMyuktamavyaktaviSayaM bhavet / vyAsa uvAca / aprataya'mavijJeyaM tamastadupadhAryatAm // 22 etatte vartayiSyAmi yathAvadiha darzanam / praharSaH prItirAnandaH sAmyaM svasthAtmacittatA / zRNu tattvamihaikAgro yathAtattvaM yathA ca tat // 8 akasmAdyadi vA kasmAdvartate sAttviko guNaH // 23 zabdaH zrotraM tathA khAni trayamAkAzasaMbhavam / abhimAno mRSAvAdo lobho mohastathAkSamA / prANazceSTA tathA sparza ete vAyuguNAstrayaH // 9 liGgAni rajasastAni vartante hetvahetutaH // 24 rUpaM cakSurvipAkazca tridhA jyotirvidhIyate / tathA mohaH pramAdazca tandrI nidrAprabodhitA / raso'tha rasanaM sneho guNAstvete tryo'mbhsaam||10 kathaMcidabhivartante vijJeyAstAmasA guNAH // 25 preyaM ghrANaM zarIraM ca bhUmerete guNAstrayaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi etAvAnindriyagrAmo vyAkhyAtaH pAzcabhautikaH // 11 ekonacatvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAya // 239 // vAyoH sparzo raso'dbhayazca jyotiSo rUpamucyate / 240 AkAzaprabhavaH zabdo gandho bhUmiguNaH smRtH||12 vyAsa uvAca / mano budbhizca bhAvazca traya ete''tmayonijAH / manaH prasRjate bhAvaM buddhiradhyavasAyinI / na guNAnativartante guNebhyaH paramA mtaaH|| 13 hRdayaM priyApriye veda trividhA karmacodanA // 1 indriyANi nare pazca SaSThaM tu mana ucyate / indriyebhyaH parA hyarthA arthebhyaH paramaM manaH / saptamI buddhimevAhuH kSetramaM punaraSTamam // 14 manasastu parA buddhibuddherAtmA paro mataH // 2 cakSurAlocanAyaiva saMzayaM kurute manaH / buddhirAtmA manuSyasya buddhirevAtmano''tmikA / buddhiradhyavasAnAya sAkSI kSetrajJa ucyate // 15 yadA vikurute bhAvaM tadA bhavati sA manaH // 3 rajastamazca sattvaM ca traya ete svayonijAH / indriyANAM pRthagbhAvAdbuddhirvikriyate hyaNu / samAH sarveSu bhUteSu tadguNeSUpalakSayet / / 16 zRNvatI bhavati zrotraM spRzatI sparza ucyate // 4 yathA kUrma ihAGgAni prasArya viniycchti| pazyantI bhavate dRSTI rasatI rasanaM bhavet / evamevendriyagrAmaM buddhiH sRSTvA niyacchati // 17 / jighratI bhavati ghrANaM buddhirvikriyate pRthak // 5 yadUrdhvaM pAdatalayoravADyabhraMzca pazyati / / indriyANIti tAnyAhusteSvadRzyAdhitiSThati / -2315 - Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 240. 6] mahAmArate [ 12. 241. 10 tiSThatI puruSa buddhistriSu bhAveSu vartate // 6 sattvakSetrajJayoretadantaraM viddhi sUkSmayoH // 19 kadAcillabhate prItiM kadAcidapi zocate / sRjate tu guNAneka eko na sRjate guNAn / . na sukhena na duHkhena kadAcidiha yujyate // 7 pRthagbhUtau prakRtyA tau saMprayuktau ca sarvadA // 20 seyaM bhAvAtmikA bhAvAMstrInetAnativartate / / yathA matsyo'dbhiranyaH sansaMprayuktau tathaiva to| saritAM sAgaro bhartA mahAvelAmivormimAn // 8 mazakodumbarau cApi saMprayuktau yathA saha // 21 yadA prArthayate kiMcittadA bhavati sA mnH|| iSIkA vA yathA mujhe pRthakca saha caiva ca / adhiSThAnAni vai buddhyA pRthagetAni saMsmaret / tathaiva sahitAvetAvanyonyasminpratiSThitau / / 22 indriyANyeva medhyAni vijetavyAni kRtsnazaH // 9 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sarvANyevAnupUryeNa yadyannAnuvidhIyate / catvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 240 // avibhAgagatA buddhirbhAve manasi vartate / 241 pravartamAnaM tu rajaH sattvamapyanuvartate // 10 __ vyAsa uvAca / ye caiva bhAvA vartante sarva eSveva te triSu / sRjate tu guNAnsattvaM kSetrajJastvanutiSThati / anvarthAH saMpravartante rathanemimarA iva // 11 guNAnvikriyataH sarvAnudAsInavadIzvaraH // 1 pradIpArtha naraH kuryAdindriyaibuddhisattamaiH / svabhAvayuktaM tatsarvaM yadimAnsRjate guNAn / nizcaradbhiryathAyogamudAsInairyadRcchayA // 12 UrNanAbhiryathA sUtraM sRjate tantuvadguNAn // 2 evaMsvabhAvamevedamiti vidvAnna muhyati / / pradhvastA na nivartante pravRttioMpalabhyate / azocannaprahRSyaMzca nityaM vigtmtsrH|| 13 evameke vyavasyanti nivRttiriti cApare // 3 na hyAtmA zakyate draSTumindriyaiH kAmagocaraiH / ubhayaM saMpradhAyaitadadhyavasyedyathAmati / pravartamAnairanaye durdharairakRtAtmabhiH // 14 anenaiva vidhAnena bhavedgarbhazayo mahAn // 4 teSAM tu manasA razmInyadA samyaGiyacchati / anAdinidhanaM nityamAsAdya vicarennaraH / tadA prakAzate hyAtmA ghaTe dIpa iva jvalan / akrudhyannaprahRSyaMzca nityaM vigatamatsaraH / / 5 sarveSAmeva bhUtAnAM tamasyapagate yathA // 15 ityevaM hRdayagranthi buddhicintAmayaM dRDham / yathA vAricaraH pakSI na lipyati jale caran / atItya sukhamAsIta azocaMzchinnasaMzayaH // 6 evameva kRtaprajJo na doSairviSayAMzcaran / tapyeyuH pracyutAH pRthvyA yathA pUrNA nadI narAH / asajjamAnaH sarveSu na kathaMcana lipyate // 16 avagADhA hyavidvAMso viddhi lokamimaM tathA / tyaktvA pUrvakRtaM karma ratiryasya sadAtmani / na tu tAmyati vai vidvAnsthale carati tattvavit / sarvabhUtAtmabhUtasya guNamArgeSvasajjataH // 17 evaM yo bindate''tmAnaM kevalaM jJAnamAtmanaH // 8 sattvamAtmA prasavati guNAnvApi kadA ca na / evaM buddhA naraH sarvAM bhUtAnAmAgatiM gatim / na guNA vidurAtmAnaM guNAnveda sa sarvadA // 18 samavekSya zanaiH samyaglabhate zamamuttamam // 9 paridraSTA guNAnAM sa sraSTA caiva yathAtatham / etadvai janmasAmarthya brAhmaNasya vizeSataH / -2316 - Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 241. 10] zAntiparva [12. 242. 20 AtmajJAnaM zamazcaiva paryAptaM tatparAyaNam // 10 gocarebhyo nivRttAni yadA sthAsyanti vezmani / ratadudA bhavedruddhaH kimanyaduddhalakSaNam / tadA tvamAtmanAtmAnaM paraM drakSyasi zAzvatam // 6 vijJAyaitadvimucyante kRtakRtyA manISiNaH // 11 sarvAtmAnaM mahAtmAnaM bidhUmamiva pAvakam / na bhavati biduSAM mahadbhayaM taM pazyanti mahAtmAno brAhmaNA ye manISiNaH // ___ yadaviduSAM sumahadbhayaM bhavet / yathA puSpaphalopeto bahuzAkho mahAdrumaH / na hi gatiradhikAsti kasyaci Atmano nAbhijAnIte ka me puSpaM ka me phlm|| dbhavati hi yA viduSaH sanAtanI // 12 evamAtmA na jAnIte va gamiSye kuto nvaham / lokamAturamasUyate jana anyo hyatrAntarAtmAsti yaH sarvamanupazyati // 9 stattadeva ca nirIkSya shocte| jJAnadIpena dIptena pazyatyAtmAnamAtmanA / tatra pazya kuzalAnazocato dRSTvA tvamAtmanAtmAnaM nirAtmA bhava sarvavit // 10 ye bidustadubhayaM kRtAkRtam // 13 vimuktaH sarvapApebhyo muktatvaca ivoragaH / yatkarotyanabhisaMdhipUrvakaM parAM buddhimavApyeha vipApmA vigatajvaraH // 11 __taJca nirgudati yatpurA kRtam / sarvataHsrotasaM ghorAM nadI lokapravAhinIm / na priyaM tadubhayaM na cApriyaM pazcendriyagrAhavatI manaHsaMkalparodhasam // 12 tasya tajjanayatIha kurvataH // 14 lobhamohatRNacchannAM kAmakrodhasarIsapAm / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi satyatIrthAnRtakSobhAM krodhapaGkAM saridvarAm // 13 ekacatvAriMzadadhikadvitatamo'dhyAyaH // 241 // avyaktaprabhavAM zIghrAM dustarAmakRtAtmamiH / 242 pratarasva nadI buddhathA kAmagrAhasamAkulAm // 14 zuka uvAca / saMsArasAgaragamAM yonipAtAladustarAm / yasmAddharmAtparo dharmo vidyate neha kazcana / AtmajanmodbhavAM tAta jihvAvartA durAsadAm // 15 yo viziSTazca dharmebhyastaM bhavAnprabravItu me // 1 yAM taranti kRtaprajJA dhRtimanto manISiNaH / vyAsa uvaac| tAM tIrNaH sarvatomukto vipuutaatmaatmvicchuciH||16 dharma te saMpravakSyAmi purANamRSisaMstutam / uttamAM buddhimAsthAya brahmabhUyaM gamiSyasi / viziSTaM sarvadharmebhyastamihaikamanAH zRNu // 2 saMtIrNaH sarvasaMklezAnprasannAtmA vikalmaSaH // 1. indriyANi pramAthIni buddhyA saMyamya yatnataH / bhUmiSThAnIva bhUtAni parvatastho nizAmaya / sarvato niSpatiSNUni pitA bAlAnivAtmajAn // 3 akrudhyannaprahRSyaMzca nnRshNsmtistthaa| manasazcendriyANAM ca baikAgryaM paramaM tapaH / tato drakSyasi bhUtAnAM sarveSAM prabhavApyayau // 18 taLyAyaH sarvadharmebhyaH sa dharmaH para ucyate // 4 evaM vai sarvadharmebhyo viziSTaM menire budhAH / tAni sarvANi saMdhAya manaHSaSThAni medhyaa| dharmaM dharmabhRtAM zreSTha munayastattvadarzinaH // 19 AtmatRpta ivAsIta bahu cintyamacintayan // 5 | Atmano'vyayino jJAtvA idaM putrAnuzAsanam / - 2817 - Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 242. 20 ] mahAbhArate [ 12. 243. 20 prayatAya pravaktavyaM hitAyAnugatAya ca // 20 karmaNA manasA vAcA brahma saMpadyate tadA // 6 . AtmajJAnamidaM guhyaM sarvaguhyatamaM mahat / kAmabandhanamevaikaM nAnyadastIha bandhanam / abruvaM yadahaM tAta AtmasAkSikamaJjasA / / 21 kAmabandhanamukto hi brahmabhUyAya kalpate // 7 // naiva strI na pumAnetannaiva cedaM napuMsakam / / kAmato mucyamAnastu dhUmrAbhrAdiva candramAH / aduHkhamasukhaM brahma bhUtabhavyabhavAtmakam / / 22 virajAH kAlamAkAGkandhIro dhairyeNa vartate // 8 naitajjJAtvA pumAntrI vA punabhavamavApnuyAt / ApUryamANamacalapratiSTha abhavapratipattyarthametadvartma vidhIyate // 23 __samudramApaH pravizanti yadvat / yathA matAni sarvANi na caitAni yathA tathA / sa kAmakAnto na tu kAmakAmaH kathitAni mayA putra bhavanti na bhavanti ca // 24 __sa vai lokAtsvargamupaiti dehI // 9 tatprItiyuktena guNAnvitena vedasyopaniSatsatyaM satyasyopaniSaddamaH / . __putreNa satyutraguNAnvitena / damasyopaniSaddAnaM dAnasyopaniSattapaH // 10 pRSTo hIdaM prItimatA hitArthaM tapasopaniSattyAgastyAgasyopaniSatsukham / brUyAtsutasyeha yaduktametat / / 25 sukhasyopaniSatsvargaH svargasyopaniSacchamaH // 11 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kledanaM zokamanasoH saMtApaM tRSNayA saha / dvicatvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 242 // sattvamicchasi saMtoSAcchAntilakSaNamuttamam // 12 243 vizoko nirmamaH zAntaH prasannAtmAtmavittamaH / vyAsa uvAca / SabhilakSaNavAnetaiH samagraH punareSyati // 13 gandhArasAnnAnusandhyAtsukhaM vA SabhiH sattvaguNopetaiH prAjJairadhikamatribhiH / nAlaMkArAMzcApnuyAttasya tasya / ye viduH pretya cAtmAnamihasthAMstAMstathA viduH||14 mAnaM ca kIrtiM ca yazazca necche akRtrimamasaMhArya prAkRtaM nirupaskRtam / tsa vai pracAraH pazyato brAhmaNasya // 1 adhyAtmaM sukRtaprajJaH sukhamavyayamabhute // 15 sarvAnvedAnadhIyIta zuzrUSubrahmacaryavAn / niSpracAraM manaH kRtvA pratiSThApya ca sarvataH / Rco yajUMSi sAmAni na tena na sa brAhmaNaH // 2 yAmayaM labhate tuSTiM sA na zakyamato'nyathA // 16 jJAtivatsarvabhUtAnAM sarvavitsarvavedavit / yena tRpyatyabhuJjAno yena tuSyatyavittavAn / nAkAmo mriyate jAtu na tena na ca brAhmaNaH // 3 yenAsneho balaM dhatte yastaM veda sa vedavit // 1 // iSTIzca vividhAH prApya kratUMzcaivAtadakSiNAn / saMgopya hyAtmano dvArANyapidhAya vicintayan / naiva prApnoti brAhmaNyamabhidhyAnAtkathaMcana // 4 yo hyAste brAhmaNaH ziSTaH sa Atmaratirucyate // 18 yadA cAyaM na bibheti yadA cAsmAnna bibhyati / samAhitaM pare tattve kSINakAmamavasthitam / yadA necchati na dRSTi brahma saMpadyate tadA / / 5 / sarvataH sukhamanveti vapuzcAndramasaM yathA // 19 yadA na kurute bhAvaM sarvabhUteSu pApakam / / savizeSANi bhUtAni guNAMzcAbhajato muneH| -2318 - Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 243. 20] zAntiparva [12. 245. 10 sukhenApohyate duHkhaM bhAskareNa tamo yathA / / 20 ekAdazo'ntarAtmA ca sarvataH para ucyate // 10 matikrAntakarmANamatikrAntaguNakSayam / vyavasAyAtmikA buddhirmanovyAkaraNAtmakam / bAhmaNaM viSayAzliSTaM jarAmRtyU na vindataH / / 21 karmAnumAnAdvijJeyaH sa jIvaH kSetrasaMjJakaH // 11 ma yadA sarvato muktaH samaH paryavatiSThate / ebhiH kAlASTamaidhiyaH sarvaiH sarvamanvitam / indriyANIndriyArthAMzca zarIrastho'tivartate // 22 / pazyatyakaluSaM prAjJaH sa mohaM nAnuvartate // 12 kAraNaM paramaM prApya atikrAntasya kAryatAm / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi punarAvartanaM nAsti saMprAptasya parAtparam / / 23 . ctushctvaariNshddhikdvishttmo'dhyaayH|| 244 // iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi 245 trictvaariNshddhikdvishttmo'dhyaayH|| 243 // vyAsa uvAca / 244 zarIrAdvipramuktaM hi sUkSmabhUtaM zarIriNam / vyAsa uvAca / karmabhiH paripazyanti zAstroktaiH shaastrcetsH|| 1 dvAni mokssjijnyaasurrthdhrmaavnusstthitH| . yathA marIcyaH sahitAzcaranti vaktrA guNavatA ziSyaH zrAvyaH pUrvamidaM mahat // 1 ___ gacchanti tiSThanti ca dRzyamAnAH / AkAzaM mAruto jyotirApaH pRthvI ca paJcamI / dehaivimuktA vicaranti lokAMbhAvAvau ca kAlazca sarvabhUteSu paJcasu // 2 stathaiva sattvAnyatimAnuSANi // 2 antarAtmakamAkAzaM tanmayaM zrotramindriyam / pratirUpaM yathaivApsu tApaH sUryasya lakSyate / tasya zabdaM guNaM vidyAnmUrtizAstravidhAnavit // 3 sattvavAMstu tathA sattvaM pratirUpaM prapazyati // 3 caraNaM mArutAtmeti prANApAnau ca tnmyau| tAni sUkSmANi sattvasthA vimuktAni zarIrataH / sparzanaM cendriyaM vidyAttathA sparza ca tanmayam // 4 svena tattvena tattvajJAH pazyanti niytendriyaaH||4 tataH pAkaH. prakAzazca jyotizcakSuzca tanmayam / svapatAM jAgratAM caiva sarveSAmAtmacintitam / tasya rUpaM guNaM vidyAttamo'nyavasitAtmakam / / 5 pradhAnadvaidhayuktAnAM jahatAM karmajaM rajaH / / 5 prakledaH kSudratA sneha ityApo hyupdishyte|| yathAhani tathA rAtrau yathA rAtrau tathAhani / rasanaM cendriyaM jihvA rasazcApAM guNo mataH / / 6 / / vaze tiSThati sattvAtmA satataM yogayoginAm // 6 saMghAtaH pArthivo dhAturasthidantanakhAni ca / teSAM nityaM sadAnityo bhUtAtmA satataM guNaiH / smanu loma ca kezAzca sirAH snAyu ca carma ca // saptabhistvanvitaH sUkSmaizcariSNurajarAmaraH // 7. indriya ghrANasaMjJAnaM nAsiketyabhidhIyate / manobuddhiparAbhUtaH svadehaparadehavit / / gandhazcaivendriyArtho'yaM vijJeyaH pRthivImayaH // 8 svapneSvapi bhavatyeSa vijJAtA sukhaduHkhayoH // 8 uttareSu guNAH santi sarve sarveSu cottarAH / tatrApi labhate duHkhaM tatrApi labhate sukham / paJcAnAM bhUtasaMghAnAM saMtati munayo viduH // 9 krodhalobhau tu tatrApi kRtvA vyasanamarchati // 9 mano navamameSAM tu buddhistu dazamI smRtaa| prINitazcApi bhavati mahato'rthAnavApya c| . - 2319 - Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 245. 10] mahAbhArate [12. 247.1 karoti puNyaM tatrApi jAgranniva ca pazyati // 10 tatra buddhaH zarIrasthaM mano nAmArthacintakam // 1 tamevamatitejoMzaM bhUtAtmAnaM hRdi sthitam / indriyANi janAH paurAstadarthaM tu parA kRtiH| tamorajobhyAmAviSTA nAnupazyanti mUrtiSu // 11 // tatra dvau dAruNau doSau tamo nAma rajastathA // 1 zAstrayogaparA bhUtvA svamAtmAnaM parIpsavaH / yadarthamupajIvanti paurAH sahapurezvarAH / anucchAsAnyamUrtIni yAni vajropamAnyapi / / 12 advAreNa tamevArtha dvau doSAvupajIvataH // 11 pRthagbhUteSu sRSTeSu cturvaashrmkrmsu| tatra buddhirhi durdharSA manaH saadhrmymucyte| samAdhau yogamevaitacchANDilyaH zamamabravIt // 13 paurAzcApi manasrastAsteSAmapi calA sthitiH|| 1 viditvA sapta sUkSmANi SaDaGgaM ca mahezvaram / yadarthaM buddhiradhyAste na so'rthaH pariSIdati / pradhAnaviniyogasthaH paraM brahmAdhigacchati // 14 yadarthaM pRthagadhyAste manastatpariSIdati // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pRthagbhUtaM yadA buddhyA mano bhavati kevalam / paJcacatvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 245 // tatrainaM vivRtaM zUnyaM rajaH paryavatiSThate // 14 246 tanmanaH kurute sakhyaM rajasA saha saMgatam / vyAsa uvAca / taM cAdAya janaM pauraM rajase saMprayacchati // 1 // hRdi kAmadrumazcitro mohasaMcayasaMbhavaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi krodhamAnamahAskandho vivitsAparimocanaH // 1 SaTcatvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 25 // tasya cAjJAnamAdhAraH pramAdaH pariSecanam / 247 so'bhyasUyApalAzo hi purAduSkRtasAravAn // 2 bhISma uvAca / saMmohacintAviTapaH zokazAkho bhayaMkaraH / bhUtAnAM guNasaMkhyAnaM bhUyaH putra nizAmaya / mohanIbhiH pipAsAbhilatAbhiH pariveSTitaH // 3 dvaipAyanamukhAdbhaSTaM zlAghayA parayAnagha // 1 / rupAsate mahAvRkSaM sulubdhAstaM phalepsavaH / / dIptAnalanibhaH prAha bhgvaandhuumrvrcse| pAyAsaiH saMyataH pAzaiH phalAni pariveSTayan // 4 tato'hamapi vakSyAmi bhUyaH putra nidarzanam / / / / yastAnpAzAnvaze kRtvA taM vRkSamapakarSati / bhUmeH sthairya pRthutvaM ca kAThinyaM prsvaatmtaa| gataH sa duHkhayorantaM yatamAnastayordvayoH / / 5 gandho gurutvaM zaktizca saMghAtaH sthApanA dhRtiH / / saMrohatyakRtaprasaH saMtApena hi pAdapam / apAM zaityaM rasaH kledo dravatvaM snehasaumyatA / sa tameva tato hanti viSaM grastamivAturam / / 6 jihvA viSyandinI caiva bhaumApyAsravaNaM tathA // tasyAnuzayamUlasya mUlamudbhiyate balAt / agnairdurdhaSatA tejastApaH pAkaH prakAzanam / tyAgApramAdAkRtinA sAmyena paramAsinA // 7 zaucaM rAgo laghustaikSNyaM dazamaM cordhvabhAgitA // 5 evaM yo veda kAmasya kevalaM parikarSaNam / vAyoraniyamaH sparzo vAdasthAnaM svtntrtaa| vadhaM vai kAmazAstrasya sa duHkhAnyativartate // 8 balaM zaighyaM ca mohazca ceSTA karmakRtA bhavaH / / / zarIraM puramityAhuH svAminI buddhiriSyate / / AkAzasya guNaH zabdo vyApitvaM chidratApi ca / -2320 - Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 247. 7] zAntiparva [12. 248. 18 anAzrayamanAlambamavyaktamavikAritA // 7 mRtA iti ca zabdo'yaM vartatyeSu gatAsuSu // 4 apratIghAtatA caiva bhUtatvaM vikRtAni c| ime mRtA nRpatayaH prAyazo bhiimvikrmaaH| guNAH pazcAzataM proktAH paJcabhUtAtmabhAvitAH // 8 tatra me saMzayo jAtaH kutaH saMjJA mRtA iti // 5 calopapattiya'ktizca visargaH kalpanA kssmaa| kasya mRtyuH kuto mRtyuH kena mRtyuriha prjaaH| sadasaccAzutA caiva manaso nava vai guNAH // 9 haratyamarasaMkAza tanme brUhi pitAmaha // 6 iSTAniSTavikalpazca vyavasAyaH smaadhitaa| bhISma uvAca / saMzayaH pratipattizca buddhau paJceha ye guNAH // 10 purA kRtayuge tAta rAjAsIdavikampakaH / yudhiSThira uvAca / sa zatruvazamApannaH saMgrAme kSINavAhanaH // 7 kathaM paJcaguNA buddhiH kathaM paJcendriyA gunnaaH| tasya putro hari ma nArAyaNasamo ble| etanme sarvamAcakSva sUkSmajJAnaM pitAmaha // 11 sa zatrubhirhataH saMkhye sabalaH sapadAnugaH // 8 bhISma uvaac| sa rAjA zatruvazagaH putrazokasamanvitaH / AhuH SaSTiM bhUtaguNAnvai yadRcchayAzAntiparo dadarza bhuvi nAradam // 9 __ bhUtaviziSTA nityvissktaaH| sa tasmai sarvamAcaSTa yathA vRttaM janezvaraH / bhUtaviSaktAzcAkSarasRSTAH zatrubhirgrahaNaM saMkhye putrasya maraNaM tathA // 10 .: putra na nityaM tadiha vadanti / / 12 tasya tadvacanaM zrutvA nArado'tha tapodhanaH / tatputra cintAkalitaM yadukta AkhyAnamidamAcaSTa putrazokApahaM tadA // 11 manAgataM vai tava saMpratIha / rAjazRNu samAkhyAnamadyedaM bahuvistaram / bhUtArthatattvaM tadavApya sarva yathA vRttaM zrutaM caiva mayApi vasudhAdhipa // 12 bhUtaprabhAvAdbhava zAntabuddhiH / / 13 prajAH sRSTvA mahAtejAH prajAsarga pitaamhH| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi atIva vRddhA bahulA nAmRSyata punaH prjaaH|| 13 saptacatvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 247 // na hyantaramabhUtkiMcitkacijjantubhiracyuta / nirucchrAsamivonnaddhaM trailokyamabhavannapa // 14 yudhiSThira uvAca / tasya cintA samutpannA saMhAraM prati bhUpate / ya ime pRthivIpAlAH zerate pRthivItale / cintayannAdhyagacchacca saMhAre hetukAraNam // 15 pRtanAmadhya ete hi gatasattvA mahAbalAH // 1 tasya roSAnmahArAja khebhyo'gnirudatiSThata / ekaikazo bhImabalA nAgAyutabalAstathA / tena sarvA dizo rAjandadAha sa pitAmahaH / / 16 ete hi nihatAH saMkhye tulyatejobalainaraiH // 2 tato divaM bhuvaM khaM ca jagacca sacarAcaram / naiSAM pazyAmi hantAraM prANinAM saMyuge puraa| dadAha pAvako rAjanbhagavatkopasaMbhavaH // 17 vikrameNopasaMpannAstejovalasamanvitAH // 3 tatrAdahyanta bhUtAni jaGgamAni dhruvANi ca / atha ceme mahAprAjJa zerate hi gatAsavaH / mahatA kopavegena kupite prapitAmahe // 18 ma.bhA. 291 - 2321 - Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 248. 19 ] mahAbhArate [12. 249. 22 tato harijaTaH sthANurvedAdhvarapatiH zivaH / upAyamanyaM saMpazya prajAnAM hitkaamyyaa| jagAda zaraNaM devo brahmANaM paravIrahA / / 19 yatheme jantavaH sarve nivarteranparaMtapa // 10 tasminnabhigate sthANau prajAnAM hitakAmyayA / abhAvamabhigaccheyurutsannaprajanAH prajAH / abravIdvarado devo jvalanniva tadA zivam // 20 adhidaivaniyukto'smi tvayA lokeSvihezvara // 15 karavANyadya kaM kAmaM varA.'si mato mm| tvadbhavaM hi jagannAtha jagatsthAvarajaGgamam / kartA hyasmi priyaM zaMbho tava yaddhRdi vartate / / 21 prasAdya tvAM mahAdeva yAcAmyAvRttijAH prjaaH|| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nArada uvAca / aSTacatvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 248 // zrutvA tu vacanaM devaH sthaannorniytvaangmnaaH|| 249 tejastatsvaM nijagrAha punarevAntarAtmanA // 13 / sthANuruvAca / tato'gnimupasaMgRhya bhagavAllokapUjitaH / prajAsarganimittaM me kAryavattAmimAM prbho| pravRttiM ca nivRttiM ca kalpayAmAsa vai prabhuH // 15 viddhi sRSTAstvayA hImA mA kupyAsAM pitAmaha // 1 upasaMharatastasya tamagniM roSajaM tadA / tava tejogninA deva prajA dahyanti sarvazaH / prAdurbabhUva vizvebhyaH khebhyo nArI mahAtmanaH // 15 tA dRSTvA mama kAruNyaM mA kupyAsAM jagatprabho // 2 kRSNA raktAmbaradharA raktanetratalAntarA / prjaaptiruvaac| divyakuNDalasaMpannA divyAbharaNabhUpitA // 16 na kupye na ca me kAmo na bhaveranprajA iti / sA viniHsRtya vai khebhyo dakSiNAmAzritA dizam / lAghavArtha dharaNyAstu tataH saMhAra iSyate // 3 dadRzAte'tha tau kanyAM devau vizvezvarAvubhau // 17 iyaM hi mAM sadA devI bhArArtA samacodayat / tAmAhUya tadA devo lokAnAmAdirIzvaraH / saMhArArthaM mahAdeva bhAreNApsu nimajjati / / 4 mRtyo iti mahIpAla jahi cemAH prajA iti // 18 yadAhaM nAdhigacchAmi buddhyA bahu vicArayan / tvaM hi saMhArabuddhyA me cintitA ruSitena ca / saMhAramAsAM vRddhAnAM tato mAM krodha Avizat // 5 tasmAtsaMhara sarvAstvaM prajAH sajaDapaNDitAH // 19 sthANuruvAca / avizeSeNa caiva tvaM prajAH saMhara bhAmini / saMhArAntaM prasIdasva mA krudhastridazezvara / mama tvaM hi niyogena zreyaH paramavApsyasi // 20 mA prajAH sthAvaraM caiva jaGgamaM ca vinInazaH // 6 evamuktA tu sA devI mRtyuH kmlmaalinii|| palbalAni ca sarvANi sarvaM caiva tRNolapam / pradadhyau duHkhitA bAlA sAzrupAtamatIva hi // 21 sthAvaraM jaGgamaM caiva bhUtagrAmaM caturvidham // 7 pANibhyAM caiva jagrAha tAnyazraNi jneshvrH| tadetadbhasmasAdbhUtaM jagatsarvamupaplutam / mAnavAnAM hitArthAya yayAce punareva ca // 22 prasIda bhagavansAdho vara eSa vRto mayA // 8 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi naSTA na punareSyanti prajA hyetAH kathaMcana / ekonapaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 249 // tasmAnnivartyatAmetattejaH svenaiva tejasA // 9 -2322 - Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 250. 1] zAntiparva [12. 250. 27 250 smayamAnazca lokezo lokAnsarvAnavaikSata // 13 nArada uvAca / nivRttaroSe tasmiMstu bhgvtypraajite| sA kanyApajagAmAsya samIpAditi naH zrutam // 14 vinIya duHkhamabalA sA tvtiivaaytekssnnaa| apasRtyApratizrutya prajAsaMharaNaM tadA / uvAca prAJjalirbhUtvA latevAvarjitA tadA // 1 tvaramANeva rAjendra mRtyurdhenukamabhyayAt // 15 tvayA sRSTA kathaM nArI mAdRzI vadatAM vara / sA tatra paramaM devI tapo'carata duzcaram / raudrakarmAbhijAyeta sarvaprANibhayaMkarI // 2 samA hyekapade tasthau daza padmAni paJca ca // 16 vibhemyahamadharmasya dharnAmAdiza karma me / tAM tathA kurvatIM tatra tapaH paramaduzcaram / tvaM mAM bhItAmavekSasva zivanezvara cakSuSA // 3 punareva mahAtejA brahmA vacanamabravIt // 17 vAlAnvRddhAnvayaHsthAMzca na hareyamanAgasaH / kuruSva me vaco mRtyo tadanAdRtya satvarA / prANinaH prANinAmIza namaste'bhiprasIda me // 4 tathaivaikapade tAta punaranyAni sapta sA // 18 priyAnputrAnvayasyAMzca bhrAtRRnmAH pitRRnapi / tasthau padmAni SaT caiva paJca dve caiva mAnada / apadhyAsyanti yaddeva mRtAMsteSAM vibhemyaham // 5 bhUyaH padmAyutaM tAta mRgaiH saha cacAra sA // 19 kRpaNAzruparikledo dahenmAM zAzvatIH samAH / punargatvA tato rAjanmaunamAtiSThaduttamam / tebhyo'haM balavadbhagItA zaraNaM tvAmupAgatA // 6 apsu varSasahasrANi sapta caikaM ca pArthiva // 20 yamasya bhavane deva yAtyante pApakarmiNaH / tato jagAma sA kanyA kauzikI bharatarSabha / prasAdaye tvA varada prasAdaM kuru me prabho // 7 tatra vAyujalAhArA cacAra niyama punaH // 21 etamicchAmyaha kAmaM tvatto lokapitAmaha / tato yayau mahAbhAgA gaGgAM meruM ca kevalam / iccheyaM tvatprasAdAcca tapastaptuM surezvara // 8 tasthau dArviva nizceSTA bhUtAnAM hitakAmyayA // 22 ... pitAmaha uvaac| tato himavato mUrdhni yatra devAH samIjire / mRtyo saMkalpitA me tvaM prajAsaMhArahetunA / tatrAGguSThena rAjendra nikharvamaparaM tataH / gaccha saMhara sarvAstvaM prajA mA ca vicaary|| 9 tasthau pitAmahaM caiva toSayAmAsa yatnataH // 23 etadevamavazyaM hi bhavitA naitadanyathA / tatastAmabravIttatra lokAnAM prabhavApyayaH / kriyatAmanavadyAGgi yathoktaM madvaco'naghe // 10 kimidaM vartate putri kriyatAM tadvaco mama // 24 nArada uvAca / tato'bravItpunarmRtyubhagavantaM pitAmaham / evamuktA mahAbAho mRtyuH parapuraMjaya / na hareyaM prajA deva punastvAhaM prasAdaye / / 25 na vyAjahAra tasthau ca prahvA bhagavadunmukhI // 11 tAma varmabhayatrastAM punareva ca yAcatIm / punaH punarathoktA sA gatasattveva bhaaminii| tadAbravIdevadevo nigRhyedaM vacastataH // 26 tUSNImAsIttato devo devAnAmIzvarezvaraH // 12 adharmo nAsti te mRtyo saMyacchemAH prajAH zubhe / prasasAda kila brahmA khayamevAtmanAtmavAn / | mayA yuktaM mRSA bhadre bhavitA neha kiMcana // 27 - 2323 - Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 250. 28 ] mahAbhArate [12. 251.. dharmaH sanAtanazca tvAmihaivAnupravekSyate / sarve devAH prANinAM prANanAnte ahaM ca vibudhAzcaiva tvaddhite niratAH sadA / / 28 gatvA vRttAH saMnivRttAstathaiva / imamanyaM ca te kAmaM dadAmi manasepsitam / evaM sarve mAnavAH prANanAnte na tvA doSeNa yAsyanti vyAdhisaMpIDitAH prajAH / / ___ gatvAvRttA devavadrAjasiMha / / 38 puruSeSu ca rUpeNa puruSastvaM bhaviSyasi / vAyuImo bhImanAdo mahaujAH strISu strIrUpiNI caiva tRtIyeSu napuMsakam / / 30 sarveSAM ca prANinAM prANabhUtaH / saivamuktA mahArAja kRtAJjaliruvAca h| nAnAvRttirdehinAM dehabhede punareba mahAtmAnaM neti devezamavyayam / / 31 tasmAdvAyurdevadevo viziSTaH // 39. tAmabravIttadA devo mRtyo saMhara mAnavAn / / sarve devA martyasaMjJAviziSTAH adharmaste na bhavitA tathA dhyAsyAmyahaM zubhe // 32 sarve martyA devasaMjJAviziSTAH / yAnazrubindUnpatitAnapazyaM tasmAtputraM mA zuco rAjasiMha ___ ye pANibhyAM dhAritAste purastAt / putraH svarga prApya te modate ha // 40 te vyAdhayo mAnavAnghorarUpAH evaM mRtyurdevasRSTA prajAnAM prApte kAle pIDayiSyanti mRtyo|| 33 prApte kAle saMharantI yathAvat / sarveSAM tvaM prANinAmantakAle tasyAzcaiva vyAdhayaste'zrupAtAH ___ kAmakrodhau sahitau yojayethAH / prApte kAle saMharantIha jantUn // 41 evaM dharmastvAmupaiSyatyameyo iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ___ na cAdharma lapsyase tulyavRttiH // 34 paJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 250 // evaM dharma pAlayiSyasyathoktaM . 251 __na cAtmAnaM majayiSyasyadharme / yudhiSThira uvAca / tasmAtkAmaM rocayAbhyAgataM tvaM ime vai mAnavAH sarve dharma prati vizaGkitAH / saMyojyAtho saMharasveha jantUn // 35 ko'yaM dharmaH kuto dharmastanme brUhi pitAmaha // sA vai tadA mRtyusaMjJApadezA dharmo nvayamihArthaH kimamutrArtho'pi vA bhavet / cchApAdbhItA bADhamityatravIttam / ubhayArtho'pi vA dharmastanme brUhi pitAmaha // 2 atho prANAnprANinAmantakAle bhISma uvAca / kAmakrodhau prApya nirmohya hanti // 36 sadAcAraH smRtirvedAstrividhaM dharmalakSaNam / mRtyorye te vyAdhayazcAzrupAtA caturthamarthamityAhuH kavayo dharmalakSaNam // 3 manuSyANAM rujyate yaiH zarIram / api hyuktAni karmANi vyavasyantyuttarAvare / sarveSAM vai prANinAM prANanAnte lokayAtrArthameveha dharmasya niyamaH kRtaH / tasmAcchokaM mA kRthA budhya buddhyA // 37 / ubhayatra sukhodakaM iha caiva paratra ca // 4 -2324 - Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 251. 5] zAntiparva [ 12. 252.5 alabdhvA nipuNaM dharma pApaH pApe prasajjati / yadanyairvihitaM necchedAtmanaH karma pUruSaH / na ca pApakRtaH pApAnmucyante kecidApadi // 5 na tatpareSu kurvIta jAnannapriyamAtmanaH // 19 apApavAdI bhavati yadA bhavati dharmavit / yo'nyasya syAdupapatiH sa kaM kiM vaktumarhati / dharmasya niSThA svAcArastamevAzritya bhotsyase // 6 yadanyastasya tatkuryAnna mRSyediti me matiH // 20 yadAdharmasamAviSTo dhanaM gRhNAti taskaraH / jIvituM yaH svayaM cecchetkathaM so'nyaM praghAtayet / ramate nirharastenaH paravittamarAjake // 7 yadyadAtmana iccheta tatparasyApi cintayet // 21 yadAsya taddharantyanye tadA rAjAnamicchati / / atiriktaiH saMvibhajedbhogairanyAnakiMcanAn / tadA teSAM spRhyate ye vai tuSTAH khakairdhanaiH // 8 etasmAtkAraNAddhAtrA kusIdaM saMpravartitam // 22 abhItaH zucirabhyeti rAjadvAramazaGkitaH / .. yasmiMstu devAH samaye saMtiSTheraMstathA bhavet / na hi duzcaritaM kiMcidantarAtmani pazyati / / 9 atha cellAbhasamaye sthitidharme'pi zobhanA // 23 satyasya vacanaM sAdhu na satyAdvidyate param / sarva priyAbhyupagataM dharmamAhurmanISiNaH / satyena vidhRtaM sarvaM sarvaM satye pratiSThitam // 10 pazyaitaM lakSaNoddezaM dharmAdharma yudhiSThira // 24 api pApakRto raudrAH satyaM kRtvA pRthakpRthak / lokasaMgrahasaMyuktaM vidhAtrA vihitaM purA / adrohamavisaMvAdaM pravartante tadAzrayAH / sUkSmadharmArthaniyataM satAM caritamuttamam // 25, te cenmitho'dhRtiM kuryuvinazyeyurasaMzayam // 11 dharmalakSaNamAkhyAtametatte kurusattama / na hartavyaM paradhanamiti dharmaH sanAtanaH / tasmAdanArjave buddhirna kAryA te kathaMcana // 26 manyante balavantastaM durbalaiH saMgravartitam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yadA niyatidaurbalyamathaiSAmeva rocate // 12 ekapaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH / / 251 // na hyatyantaM balayutA bhavanti sukhino'pi vaa| 252 tasmAdanArjave buddhina kAryA te kathaMcana / / 13 asAdhubhyo'sya na bhayaM na corebhyo na rAjataH / yudhiSThira uvaac| na kiMcitkasyacitkurvannirbhayaH zucirAvaset // 14 sUkSmaM sAdhu samAdiSTaM bhavatA dharmalakSaNam / sarvataH zaGkate steno mRgo grAmamiveyivAn / pratibhA tvasti me kAcittAM brUyAmanumAnataH // 1 bahudhAcaritaM pApamanyatraivAnupazyati // 15 bhUyAMso hRdaye ye me praznAste vyAhRtAstvayA / muditaH zucirabhyeti sarvato nirbhayaH sadA / imamanyaM pravakSyAmi na rAjanvigrahAdiva // 2 na hi duzcaritaM kiMcidAtmano'nyeSu pazyati // 16 imAni hi prApayanti sRjantyuttArayanti ca / dAtavyamityayaM dharma ukto bhUtahite rtaiH| na dharmaH paripAThena zakyo bhArata veditum // 3 taM manyante dhanayutAH kRpaNaiH saMpravartitam // 17 anyo dharmaH samasthasya viSamasthasya cAparaH / yadA niyatikArpaNyamathaiSAmeva rocate / Apadastu kathaM zakyAH paripAThena veditum // 4 na hyatyantaM dhanavanto bhavanti sukhino'pi vaa||18 / sadAcAro mato dharmaH santastvAcAralakSaNAH / -2325 Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 252.5] mahAbhArate [12. 253. 12 253 sAdhyAsAdhyaM kathaM zakyaM sadAcAro hyalakSaNam // 5 / tenAcAreNa pUrveNa saMsthA bhavati zAzvatI // 20 dRzyate dharmarUpeNa adharma prAkRtazcaran / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dharmaM cAdharmarUpeNa kazcidaprAkRtazcaran // 6 dvipaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH / / 252 // punarasya pramANaM hi nirdiSTaM shaastrkovidaiH| vedavAdAzcAnuyugaM hrasantIti ha naH zrutam / / 7 bhISma uvAca / anye kRtayuge dharmAstretAyAM dvApare'pare / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / anye kaliyuge dharmA yathAzaktikRtA iva / / 8 tulAdhArasya vAkyAni dharme jAjalinA saha // 1 AmnAyavacanaM satyamityayaM lokasaMgrahaH / vane vanacaraH kazcijjAjali ma vai dvijaH / AmnAyebhyaH paraM vedAH prasRtA vizvatomukhAH // 9 sAgaroddezamAgamya tapastepe mahAtapAH // 2 te cetsarve pramANaM vai pramANaM tanna vidyate / niyato niyatAhArazcIrAjinajaTAdharaH / / / pramANe cApramANe ca viruddhe zAstratA kutaH // 10 malapaGkadharo dhImAnbahUnvarSagaNAnmuniH // 3 dharmasya hriyamANasya balavadbhirdurAtmabhiH / sa kadAcinmahAtejA jalavAso mahIpate / yA yA vikriyate saMsthA tataH sApi prnnshyti||11 cacAra lokAnviprarSiH prekSamANo manojavaH // 4 vidma caivaM na vA vidma zakyaM vA vedituM na vA / sa cintayAmAsa munirjalamadhye kadAcana / aNIyAnkSuradhArAyA garIyAnparvatAdapi // 12 viprekSya sAgarAntAM vai mahIM savanakAnanAm // 5 gandharvanagarAkAraH prathamaM saMpradRzyate / na mayA sadRzo'stIha loke sthAvarajaGgame / anvIkSyamANaH kavibhiH punargacchatyadarzanam // 13 apsu vaihAyasaM gacchenmayA yo'nyaH saheti vai // 6 nipAnAnIva gobhyAze kSetre kulyeva bhArata / / sa dRzyamAno rakSobhirjalamadhye'vadattataH / smRto'pi zAzvato dharmo vigrahINo na dRshyte||14 abruvaMzca pizAcAstaM naivaM tvaM vaktumarhasi // 7 kAmAdanye kSayAdanye kaarnnairpraistthaa| tulAdhAro vaNigdharmA vArANasyAM mahAyazAH / asanto hi vRthAcAraM bhajante bahavo'pare // 15 / so'pyevaM nArhate vaktuM yathA tvaM dvijasattama // 8 dharmo bhavati sa kSipraM vilInastveva sAdhuSu / ityukto jAjalirbhUtaiH pratyuvAca mahAtapAH / anye tAnAhurunmattAnapi cAvahasantyuta / / 16 / pazyeyaM tamahaM prAjJaM tulAdhAraM yazasvinam // 9 mahAjanA hyupAvRttA rAjadharma samAzritAH / iti bruvANaM tamRSi rakSAsyuddhRtya sAgarAt / na hi sarvahitaH kazcidAcAraH saMpradRzyate // 17 abruvanAccha panthAnamAsthAyemaM dvijottama // 10 tenaivAnyaH prabhavati so'paraM bAdhate punaH / ityukto jAjalirbhUtairjagAma vimanAstadA / dRzyate caiva sa punastulyarUpo yadRcchayA // 18 - vArANasyAM tulAdhAraM samAsAdyAbravIdvacaH // 11 yenaivAnyaH prabhavati so'parAnapi bAdhate / yudhiSThira uvAca / AcArANAmanaikAgryaM sarveSAmeva lakSayet // 19 kiM kRtaM sukRtaM karma tAta jAjalinA puraa| cirAbhipannaH kavibhiH pUrvaM dharma udAhRtaH / / yena siddhi parAM prAptastanno vyAkhyAtumarhasi // 12 - 2326 - Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 253. 13 ] zAntiparva [12. 253. 42 bhISma uvAca / vyavardhanta ca tatraiva na cAkampata jAjaliH // 27 atIva tapasA yukto ghoreNa sa babhUva ha / sa rakSamANastvaNDAni kuliGgAnAM ytvrtH| - nadyupasparzanarataH sAyaM prAtarmahAtapAH / / 13 tathaiva tasthau dharmAtmA nirviceSTaH samAhitaH / / 28 agnIparicaransamyaksvAdhyAyaparamo dvijaH / tatastu kAlasamaye babhUvuste'tha pakSiNaH / vAnaprasthavidhAnajJo jAjalivalitaH zriyA // 14 bubudhe tAMzca sa munirjAtapakSAzakuntakAn // 29 satye tapasi tiSThansa na ca dharmamavaikSata / / tataH kadAcittAstatra pazyanpakSInyatavrataH / varSAkhAkAzazAyI sa hemante jalasaMzrayaH // 15 / babhUva paramaprItastadA matimatAM varaH / / 30 vAtAtapasaho grISme na ca dharmamavindata / tathA tAnabhisaMvRddhAndRSTvA cApnuvatAM mudam / duHkhazayyAzca vividhA bhUmau ca parivartanam // 16 / | zakunau nirbhayau tatra USatuzcAtmajaiH saha / / 31 tataH kadAcitsa munirvarSAsvAkAzamAsthitaH / jAtapakSAMzca so'pazyaduDDInAnpunarAgatAn / antarikSAjalaM mUrdhA pratyagRhNAnmuhurmuhuH // 17 sAyaM sAyaM dvijAnvipro na cAkampata jaajliH|| atha tasya jaTAH klinnA babhUvurgrathitAH prbho| kadAcitpunarabhyetya punargacchanti saMtatam / araNyagamanAnnityaM malino malasaMyutAH / / 18 tyaktA mAtRpitRbhyAM te na cAkampata jaajliH||33 sa kadAcinnirAhAro vAyubhakSo mahAtapAH / atha te divasaM cArI gatvA sAyaM punarnRpa / tasthau kASThavadavyagro na cacAla ca karhi cit // 19 upAvartanta tatraiva nivAsArtha zakuntakAH / / 34 . tasya sma sthANubhUtasya nirviceSTasya bhArata / kadAciddivasAnpazca samutpatya vihaMgamAH / phuliGgazakunau rAjannIDaM zirasi cakratuH // 20 SaSThe'hani samAjagbhuna cAkampata jAjaliH // 35 sa tau dayAvAnviprarSirupapraikSata daMpatI / krameNa ca punaH sarve divasAni bahUnyapi / kurvANaM nIDakaM tatra jaTAsu tRNatantubhiH // 21 nopAvartanta zakunA jAtaprANAH sma te yadA // 36 yadA sa na calatyeva sthANubhUto mahAtapAH / kadAcinmAsamAtreNa samutpatya vihaMgamAH / tatastau parivizvastau sukhaM tatroSatustadA // 22 naiyAgacchaMstato rAjanprAtiSThata sa jAjaliH // 37 atItAsvatha varSAsu zaratkAla upsthite| tatasteSu pralIneSu jAjalirjAtavismayaH / prAjApatyena vidhinA vizvAsAtkAmamohitau // 23 siddho'smIti matiM cakre tatastaM mAna Avizat / / tatrApAtayatAM rAjazirasyaNDAni khecarau / sa tathA nirgatAndRSTvA zakuntAniyatavrataH / dhAnyabudhyata tejasvI sa vipraH saMzitavrataH / / 24 saMbhAvitAtmA saMbhAvya bhRzaM prItastadAbhavat // 39 buddhA ca sa mahAtejA na cacAlaiva jAjaliH / sa nadyAM samupaspRzya tarpayitvA hutAzanam / dharme dhRtamanA nityaM nAdharma sa tvarocayat // 25 / udayantamathAdityamabhyagacchanmahAtapAH // 40 ahanyahani cAgamya tatastau tasya mUrdhani / saMbhAvya caTakAnmUni jAjalirjapatAM varaH / pAzvAsitau vai vasataH saMprahRSTau tadA vibho // 26 - AsphoTayattadAkAze dharmaH prApto mayeti vai // 41 khaNDebhyastvatha puSTebhyaH prajAyanta shkuntkaaH| athAntarikSe vAgAsIttAM sa zuzrAva jAjaliH / - 2327 - Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 253. 42 ] mahAbhArate [ 12. 254. 17 dharmeNa na samastvaM vai tulAdhArasya jAjale // 42 etadAcakSva me sarva nikhilena mahAmate // 3 vArANasyAM mahAprAjJastulAdhAraH pratiSThitaH / evamuktastulAdhAro brAhmaNena yazasvinA / so'pyevaM nAhate vaktuM yathA tvaM bhASase dvija // 43 / uvAca dharmasUkSmANi vaizyo dharmArthatattvavit / so'marSavazamApannastulAdhAradidvakSayA / jAjaliM kaSTatapasaM jJAnatRptastadA nRpa // 4 pRthivImacaradrAjanyatrasAyaMgRho muniH / / 44 vedAhaM jAjale dharma sarahasyaM sanAtanam / kAlena mahatAgacchatsa tu vArANasI purIm / sarvabhUtahitaM maitraM purANaM yaM janA viduH // 5 vikrINantaM ca paNyAni tulAdhAraM dadarza saH // 45 adroheNaiva bhUtAnAmalpadroheNa vA punaH / so'pi dRSTvaiva taM vizramAyAntaM bhANDajIvanaH / yA vRttiH sa paro dharmastena jIvAmi jaajle|| samutthAya susaMhRSTaH svAgatenAbhyapUjayat // 46 paricchinnaiH kASThatRNairmayedaM zaraNaM kRtam / tulAdhAra uvAca / alaktaM padmakaM tuGga gandhAMzvoccAvacAMstathA / / 7 AyAnevAsi vidito mama brahmanna saMzayaH / rasAMzca tAMstAnvita madyavarjAnahaM bahUn / bravImi yattu vacanaM tacchRNuSva dvijottama // 47 krItvA vai prativikrINe parahastAdamAyayA // 8 sAgarAnUpamAzritya tapastaptaM tvayA mahat / sarveSAM yaH suhRnnityaM sarveSAM ca hite rtH| na ca dharmasya saMjJAM tvaM purA vettha kathaMcana // 48 karmaNA manasA vAcA sa dharma veda jAjale // 1 tataH siddhasya tapasA tava vipra zakuntakAH / nAhaM pareSAM karmANi prazaMsAmi zapAmi vA / kSipraM zirasyajAyanta te ca saMbhAvitAstvayA / / 45 AkAzasyeva viprarpa pazyallokasya citratAm // 1 jAtapakSA yadA te ca gatAzcArImitastataH / nAnurudhye virudhye vA na dveSmi na ca kaamye| manyamAnastato dharmaM caTakaprabhavaM dvija / samo'smi sarvabhUteSu pazya me jAjale vratam // 1 khe vAcaM tvamathAzrISIrmA prati dvijasattama // 50 iSTAniSTavimuktasya priitiraagbhisskRtH| amarSavazamApannastataH prApto bhavAniha / tulA me sarvabhUteSu samA tiSThati jAjale // 15 karavANi priyaM kiM te tadrUhi dvijasattama / / 51 iti mAM tvaM vijAnIhi sarvalokasya jaajle| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi samaM matimatAM zreSTha samaloSTAzmakAJcanam // 1 // tripaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 253 // yathAndhabadhironmattA ucchvAsaparamAH sdaa| 254 devairapihitadvArAH sopamA pazyato mama // 14 bhISma uvAca / yathA vRddhAturakRzA niHspRhA viSayAnprati / ityuktaH sa tadA tena tulAdhAreNa dhiimtaa| tathArthakAmabhogeSu mamApi vigatA spRhA // 15 provAca vacanaM dhImAJjAjalirjapatAM varaH // 1 yadA cAyaM na bibheti yadA cAsmAnna bibhyati / vikrINAnaH sarvarasAnsarvagandhAMzca vANija / yadA necchati na dveSTi tadA sidhyati vai dvijaH / vanaspatInoSadhIzca teSAM mUlaphalAni ca // 2 yadA na kurute bhAvaM sarvabhUteSu pApakam / adhyagA naiSThikI buddhi kutastvAmidamAgatam / / karmaNA manasA vAcA brahma saMpadyate tadA // 17 - 2328 - Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 254. 18] zAntiparva [ 12. 254. 45 na bhUto na bhaviSyazca na ca dharmo'sti kazcana / na sa dharmamavApnoti iha loke paratra ca // 31 yo'bhayaH sarvabhUtAnAM sa prApnotyabhayaM padama // 18 sarvabhUtAtmabhUtasya samyagbhUtAni pazyataH / yasmAdudvijate lokaH sarvo mRtyumukhaadiv| devApi mArge muhyanti apadasya padaiSiNaH // 32 vAkkrUrAddaNDapAruSyAtsa prApnoti mahadbhayam // 19 dAnaM bhUtAbhayasyAhuH sarvadAnebhya uttamam / yathAvadvartamAnAnAM vRddhAnAM putrapautriNAm / bravImi te satyamidaM zraddadhasva ca jAjale // 33 anuvartAmahe vRttamahiMsrANAM mahAtmanAm // 20 sa eva subhago bhUtvA punarbhavati durbhagaH / pranaSTaH zAzvato dharmaH sadAcAreNa mohitaH / vyApattiM karmaNAM dRSTvA jugupsanti janAH sdaa||34 tena vaidyastapasvI vA balavAnvA vimohyate // 21 akAraNo hi nehAsti dharmaH sUkSmo'pi jAjale / AcArAjAjale prAjJaH kSipraM dharmamavApnuyAt / bhUtabhavyArthameveha dharmapravacanaM kRtam // 35 evaM yaH sAdhubhirdAntazcaredadrohacetasA // 22 sUkSmatvAnna sa vijJAtuM zakyate bahunihnavaH / nadyAM yathA ceha kASTamuhyamAnaM ydRcchyaa| upalabhyAntarA cAnyAnAcArAnavabudhyate // 36 yadRcchayaiva kASThena saMdhiM gaccheta kenacit // 23 ye ca chindanti vRSaNAnye ca bhindanti nastakAn / tatrAparANi dArUNi saMsRjyante tatastataH / vahanti mahato bhArAnbadhnanti damayanti ca // 37 tRNakASThakarIpANi kadAcinnasamIkSayA / hatvA sattvAni khAdanti tAnkathaM na vigrhse| evamevAyamAcAraH prAdurbhUto yatastataH / / 24 mAnuSA mAnuSAneva dAsabhogena bhuJjate // 38 yasmAnnodvijate bhUtaM jAtu kiMcitkathaMcana / vadhabandhavirodhena kArayanti divAnizam / abhayaM sarvabhUtebhyaH sa prApnoti sadA mune / / 25 AtmanA cApi jAnAsi yaduHkhaM vadhatADane // 39 yasmAdudvijate vidvansarvaloko vRkAdiva / pazcendriyeSu bhUteSu sarvaM vasati daivatam / krozatastIramAsAdya yathA sarve jalecarAH // 26 / AdityazcandramA vAyubrahmA prANaH RturymH||40 sahAyavAndravyavAnyaH subhago'nyo'parastathA / tAni jIvAni vikrIya kA mRteSu vicAraNA / tatastAneva kavayaH zAstreSu pravadantyuta / kA taile kA ghRteM brahmanmadhunyapsvauSadheSu vA // 41 kIrtyarthamalpahRllekhAH paTavaH kRtsnanirNayAH // 27 adaMzamazake deze sukhaM saMvardhitAnpazUn / tapobhiryajJadAnaizca vAkyaiH prjnyaashritaistthaa| tAMzca mAtuH priyAJjAnannAkramya bahudhA narAH / prApnotyabhayadAnasya yadyatphalamihAbhute // // 28 bahudaMzakuzAndezAnnayanti bahukardamAn // 42 loke yaH sarvabhUtebhyo dadAtyabhayadakSiNAm / vAhasaMpIDitA dhuryAH siidntyvidhinaapre| sa sarvayajJairIjAnaH prApnotyabhayadakSiNAm / na manye bhrUNahatyApi viziSTA tena karmaNA // 43 na bhUtAnAmahiMsAyA jyAyAndharmo'sti kshcn||29 kRSi sAdhviti manyante sA ca vRttiH sudAruNA / yasmAnnodvijate bhUtaM jAtu kiMcitkathaMcana / bhUmi bhUmizayAMzcaiva hanti kASThamayomukham / so'bhayaM sarvabhUtebhyaH saMprApnoti mahAmune // 30 tathaivAnaDuho yuktAnsamavekSasva jAjale // 44 yasmAdudvijate lokaH sarpAdvezmagatAdiva / anyA iti gavAM nAma ka enAnhantumarhati / ma.bhA. 292 -2329 - - adhyA Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 254. 45] mahAbhArate [12. 255. 10 mahaccakArAkuzalaM pRSadhro gAlabhanniva // 45 namo brAhmaNayajJAya ye ca yajJavido jnaaH|| RSayo yatayo hatannahupe pratyavedayan / .. svayajJaM brAhmaNA hitvA kSAtraM yjnymihaasthitaaH|| gAM mAtaraM cApyavadhIvRSabhaM ca prajApatim / lubdhairvittaparairbrahmanAstikaiH sNprvrtitm| / akArya nahuSAkAlipsyAmastvaskRte bhayam // 46 vedavAdAnavijJAya satyAbhAsamivAnRtam // 6 // zataM caikaM ca rogANAM srvbhuutessvpaatyt| iyaM deyamidaM deyamiti nAntaM cikIrSati / / RSayaste mahAbhAgAH prajAsveva hi jaajle| ataH stainyaM prabhavati vikarmANi ca jAjale / bhraNahaM nahuSaM tvAhuna te hoSyAmahe haviH // 47 tadeva sukRtaM havyaM yena tuSyanti devatAH // 7 ityuktvA te mahAtmAnaH sarve tattvArthadarzinaH / namaskAreNa haviSA svAdhyAyairauSadhaistathA / RSayo yatayaH zAntAstarasA pratyavedayan // 48 pUjA syAddevatAnAM hi yathA zAstranidarzanam // 8 IdRzAnazivAnghorAnAcArAniha jaajle| iSTApUrtAdasAdhUnAM viSamA jAyate prjaa| kevalAcaritatvAttu nipuNAnnAvabudhyase // 49 lubdhebhyo jAyate lubdhaH samebhyo jAyate samaH // kAraNAddharmamanvicchanna lokacaritaM caret / / yajamAno yathAtmAnamRtvijazca tathA prajAH / yo hanyAdyazca mAM stauti tatrApi zRNu jAjale // yajJAtprajA prabhavati nabhaso'mbha ivAmalam // 1 // samau tAvapi me syAtAM na hi me staH priyaapriye| agnI prAstAhutirbrahmannAdityamupatiSThati / etadIdRzakaM dharma prazaMsanti manISiNaH // 51 AdityAjjAyate vRSTivRSTerannaM tataH prajAH // 11 upapattyA hi saMpanno yatibhizcaiva sevyate / tasmAtsvanuSThitAtpUrve sarvAnkAmAMzca lebhire / satataM dharmazIlaizca naipuNyenopalakSitaH // 52 akRSTapacyA pRthivI AzIrbhirvIrudho'bhavan / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi na te yajJeSvAtmasu vA phalaM pazyanti kiMcana // 12 catuHpaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 254 // zaGkamAnAH phalaM yajJe ye yajerankathaMcana / 255 jAyante'sAdhavo dhUrtA lubdhA vittaprayojanAH // 1 // jAjaliruvAca / sa sma pApakRtAM lokAMngacchedazubhakarmaNA / yathA pravartito dharmastulAM dhArayatA tvayA / pramANamapramANena yaH kuryAdazubhaM naraH / svargadvAraM ca vRttiM ca bhUtAnAmavarotsyate // 1 / / pApAtmA so'kRtaprajJaH sadaiveha dvijottama // 14 kRSyA hyannaM prabhavati tatastvamapi jIvasi / kartavyamitikartavyaM vetti yo brAhmaNobhayam / pazubhizcauSadhIbhizca mA jIvanti vANija // 2 brahmaiva vartate loke naiti kartavyatAM punaH // 15 yato yajJaH prabhavati nAstikyamapi jlpsi| viguNaM ca punaH karma jyAya ityanuzuzruma / na hi vartedayaM loko vArtAmutsRjya kevalam // 3 sarvabhUtopaghAtazca phalabhAve ca saMyamaH // 56 tulAdhAra uvAca / satyayajJA damayajJA alabdhAzcAtmatRpnayaH / vakSyAmi jAjale vRttiM nAsmi brAhmaNa nAstikaH / utpannAtyAginaH sarve janA AsannamatsarAH // 17 na ca yajJaM vinindAmi yajJavittu sudurlabhaH // 4 kSetrakSetrajJatattvajJAH svayajJapariniSThitAH / -2330 Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 255. 18 ] zAntiparva [12. 256. 1 brAhma vedamadhIyantastoSayantyamarAnapi / / 18 / akSINaM kSINakarmANaM taM devA brAhmaNaM viduH // 33 akhilaM daivataM sarvaM brahma brAhmaNasaMzritam / nAzrAvayanna ca yajanna dadadbrAhmaNeSu ca / tRpyanti tRpyato devAstRptAstRptasya jAjale // 19 grAmyAM vRttiM lipsamAnaH kAM gatiM yAti jAjale / yathA sarvarasaistRpto nAbhinandati kiMcana / idaM tu daivataM kRtvA yathA yajJamavApnuyAt // 34 tathA prajJAnatRptasya nityaM tRptiH sukhodayA // 20 jaajliruvaac| dharmArAmA dharmasukhAH kRtsnvyvsitaastthaa| na vai munInAM zRNumaH sma tattvaM asti nastattvato bhUya iti prajJAgaveSiNaH // 21. __pRcchAmi tvA vANija kaSTametat / jJAnavijJAninaH kecitparaM pAraM titIrSavaH / pUrve pUrve cAsya nAvekSamANA atIva tatsadA puNyaM puNyAbhijanasaMhitam / / 22 nAtaH paraM tamRSayaH sthApayanti // 35 yatra gatvA na zocanti na cyavanti vyathanti ca / asminnevAtmatIrthe na pazavaH prApnuyuH sukham / te tu tadbrahmaNaH sthAnaM prApnuvantIha sAttvikAH // 23 atha svakarmaNA kena vANija prApnuyAtsukham / naiva te svargamicchanti na yajanti yazodhanaiH / / zaMsa me tanmahAprAjJa bhRzaM vai zraddadhAmi te // 36 satAM vAnuvartante yathAbalamahiMsayA // 24 tulAdhAra uvAca / vanaspatInoSadhIzca phalamUlaM ca te viduH| uta yajJA utAyajJA makhaM nArhanti te kvacit / na caitAnRvijo lubdhA yAjayanti dhanArthinaH // 25 Ajyena payasA dadhnA pUrNAhutyA vizeSataH / svameva cArthaM kurvANA yajJaM cakruH punrdvijaaH| vAlaiH zRGgeNa pAdena saMbhavatyeva gaumukham // 37 pariniSThitakarmANaH prajAnugrahakAmyayA // 26 patnI cAnena vidhinA prakaroti niyojayan / prApayeyuH prajAH svargaM svadharmacaraNena vai| puroDAzo hi sarveSAM pazUnAM medhya ucyate // 38 iti me vartate buddhiH samA sarvatra jAjale // 27 sarvA nadyaH sarasvatyaH sarve puNyAH ziloccayAH / prayuJjante yAni yajJe sadA prAjJA dvijarSabha / jAjale tIrthamAtmaiva mA sma dezAtithibhava // 39 tena te devayAnena pathA yAnti mahAmune // 28 etAnIdRzakAndharmAnAcaranniha jAjale / AvRttistatra caikasya nAstyAvRttirmanISiNAm / kAraNairdharmamanvicchanna lokAnApnute zubhAn // 40 ubhau tau devayAnena gacchato jAjale pathA // 29 bhISma uvAca / svayaM caiSAmanaDuho yujyanti ca vahanti c| etAnIdRzakAndharmAstulAdhAraH prazaMsati / khayamasrAzca duhyante manaHsaMkalpasiddhibhiH // 30 upapattyA hi saMpannAnnityaM sadbhiniSevitAn // 41 khayaM yUpAnupAdAya yajante svAptadakSiNaiH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yastathAbhAvitAtmA syAtsa gAmAlabdhumarhati // 31 pnycpnycaashddhikdvishttmo'dhyaayH|| 255 // oSadhIbhistathA brahmanyajeraMste ntaadRshaa| 256 buddhityAgaM puraskRtya tAdRzaM prabravImi te // 32 tulAdhAra uvaac| nerAziSamanArambha nirnamaskAramastutim / / sadbhirvA yadi vAsadbhirayaM panthAH samAzritaH / -2331 - Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 256. 1] mahAbhArate [ 12. 257.5 pratyakSaM kriyatAM sAdhu tato jJAsyasi tadyathA // 1 / vayaM jijJAsamAnAstvA saMprAptA dharmadarzanAt // 15 ete zakuntA bahavaH samantAdvicaranti hi / spardhA jahi mahAprAjJa tataH prApsyasi yatparam / tavottamAGge saMbhUtAH zyenAzcAnyAzca jAtayaH // 2 zraddhAvAJzraddadhAnazca dharmAzcaiveha vANijaH / AhvayainAnmahAbrahmanvizamAnAMstatastataH / svavartmani sthitazcaiva garIyAneSa jAjale // 16 . pazyemAnhastapAdeSu zliSTAndehe ca sarvazaH // 3 evaM bahumatArthaM ca tulAdhAreNa bhASitam / saMbhAvayanti pitaraM tvayA saMbhAvitAH khgaaH| samyakcaivamupAlabdho dharmazcoktaH sanAtanaH // 10 asaMzayaM pitA ca tvaM putrAnAhvaya jAjale // 4 tasya vikhyAtavIryasya zrutvA vAkyAni sa dvijaH / bhISma uvAca / tulAdhArasya kaunteya zAntimevAnvapadyata // 18 tato jAjalinA tena samAhUtAH patatriNaH / tato'cireNa kAlena tulAdhAraH sa eva ca / vAcamuccArayandivyAM dharmasya vacanAtkila // 5 divaM gatvA mahAprAjJau viharetAM yathAsukham / ahiMsAdikRtaM karma iha caiva paratra c| svaM svaM sthAnamupAgamya svakarmaphalanirjitam // 19 spardhA nihanti vai brahmansAhatA hanti taM naram // 6 samAnAM zraddadhAnAnAM saMyatAnAM sucetasAm / zraddhAvRddhaM vAGmanasI na yajJastrAtumarhati / kurvatAM yajJa ityeva na yajJo jAtu neSyate // 20 atra gAthA brahmagItAH kIrtayanti purAvidaH // 7 zraddhA vai sAttvikI devI sUryasya duhitA nRp| zucerazraddadhAnasya zraddadhAnasya cAzuceH / sAvitrI prasavitrI ca jIvavizvAsinI tathA // 21 devAzcittamamanyanta sadRzaM yajJakarmaNi // 8 vAgvRddhaM trAyate zraddhA manovRddhaM ca bhArata / zrotriyasya kadaryasya vadAnyasya ca vAdhuSeH / yathaupamyopadezena kiM bhUyaH zrotumicchasi // 22 mImAMsitvobhayaM devAH samamannamakalpayan // 9 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi prajApatistAnuvAca viSamaM kRtamityuta / ssttpnycaashddhikdvishttmo'dhyaayH|| 256 // zraddhApUtaM vadAnyasya hatamazraddhayetarat / 257 bhojyamannaM vadAnyasya kadaryasya na vAdhuSeH // 10 bhISma uvAca / azraddadhAna evaiko devAnAM nAhate hviH| atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / tasyaivAnnaM na bhoktavyamiti dharmavido viduH // 11 prajAnAmanukampArtha gItaM rAjJA vicakhnunA // 1 azraddhA paramaM pApaM zraddhA pApapramocanI / chinnasthUNaM vRSaM dRSTvA virAvaM ca gavAM bhRzam / jahAti pApaM zraddhAvAnso jIrNAmiva tvacam // 12 gograhe yajJavATasya prekSamANaH sa pArthivaH // 2 jyAyasI yA pavitrANAM nivRttiH zraddhayA saha / svasti gobhyo'stu lokeSu tato nirvacanaM kRtam / nivRttazIladoSo yaH zraddhAvAnpUta eva saH // 13 hiMsAyAM hi pravRttAyAmAzIreSAnukalpitA // 3 kiM tasya tapasA kArya kiM vRttena kimAtmanA / / avyavasthitamaryAdairvimUDhairnAstikainaraiH / zraddhAmayo'yaM puruSo yo yacchraddhaH sa eva sH||14 saMzayAtmabhiravyaktairhisA samanukIrtitA // 4 iti dharmaH samAkhyAtaH sdbhirdhrmaarthdrshibhiH| sarvakarmasvahiMsA hi dharmAtmA manurabravIt / -2332 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12.257.5] zAntiparva [ 12. 258. 17 kAmarAgAdvihiMsanti bahirvedyAM pazUnnarAH // 5 cirakArestu yatpUrva vRttamAGgirase kule // 2 tasmAtpramANataH kAryo dharmaH sUkSmo vijaantaa| cirakArika bhadraM te bhadraM te cirakArika / ahiMsaiva hi sarvebhyo dharmebhyo jyAyasI matA // 6 cirakArI hi medhAvI nAparAdhyati karmasu // 3 upoSya saMzito bhUtvA hitvA vedakRtAH zrutIH / cirakArI mahAprAjJo gautamasyAbhavatsutaH / AcAraH ityanAcArAH kRpaNAH phalahetavaH // 7 ciraM hi sarvakAryANi samekSAvAnprapadyate // 4 yadi yajJAMzca vRkSAMzca yUpAMzcoddizya mAnavAH / / ciraM saMcintayannAMzciraM jAgracciraM svapan / vRthA mAMsAni khAdanti naiSa dharmaH prazasyate // 8 cirakAryAbhisaMpattezcirakArI tathocyate // 5 mAMsaM madhu surA matsyA AsavaM kRsaraudanam / alasagrahaNaM prApto durmedhAvI tathocyate / dhUrteH pravartitaM hyetannaitadvedeSu kalpitam / / 9 . buddhilAghavayuktena janenAdIrghadarzinA // 6 kAmAnmohAcca lobhAcca laulyametatpravartitam / vyabhicAre tu kasmiMzcidvyatikramyAparAnsutAn / viSNumevAbhijAnanti sarvayajJeSu braahmnnaaH|| pitroktaH kupitenAtha jahImAM jananImiti // 7 pAyasaiH sumanobhizca tasyApi yajanaM smRtam / / 10 sa tatheti cireNoktvA svabhAvAccirakArikaH / yajJiyAzcaiva ye vRkSA vedeSu parikalpitAH / vimRzya cirakAritvAccintayAmAsa vai ciram // 8 yaccApi kiMcitkartavyamanyaccojhaiH susaMskRtam / piturAjJAM kathaM kuryAM na hanyAM mAtaraM katham / mahAsattvaiH zuddhabhAvaiH sarva devArhameva tat // 11 kathaM dharmacchale nAsminnimajjeyamasAdhuvat // 9 yudhiSThira uvAca / piturAjJA paro dharmaH svadharmo mAtRrakSaNam / zarIramApadazcApi vivadantyavihiMsataH / asvatatraM ca putratvaM kiM nu mAM nAtra pIDayet // 10 kathaM yAtrA zarIrasya nirArambhasya setsyati // 12 striyaM hatvA mAtaraM ca ko hi jAtu sukhI bhavet / . bhISma uvaac| pitaraM cApyavajJAya kaH pratiSThAmavApnuyAt // 11 anavajJA pituryuktA dhAraNaM mAtRrakSaNam / yathA zarIraM na glAyenneyAnmRtyuvazaM ythaa| tathA karmasu varteta samartho dharmamAcaret // 13 yuktakSamAvubhAvetau nAtivartetamAM katham // 12 pitA hyAtmAnamAdhatte jAyAyAM jajJiyAmiti / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi zIlacAritragotrasya dhAraNArtha kulasya ca // 13 saptapaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 257 / / so'hamAtmA svayaM pitrA putratve prakRtaH punaH / vijJAnaM me kathaM na syAdbubudhe cAtmasaMbhavam // 14 yudhiSThira uvAca / jAtakarmaNi yatprAha pitA yaccopakarmaNi / kathaM kArya parIkSeta zIghraM vAtha cireNa vaa| paryAptaH sa dRDhIkAraH piturgauravanizcaye // 15 sarvathA kAryadurge'rimanbhavAnnaH paramo guruH // 1 gururagryaH paro dharmaH poSaNAdhyayanAddhitaH / bhISma uvAca / pitA yadAha dharmaH sa vedeSvapi sunizcitaH // 16 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / prItimAtraM pituH putraH sarvaM putrasya vai pitaa| - 2333 - Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 258. 17] mahAbhArate [ 12. 258. 46 zarIrAdIni deyAni pitA tvekaH prayacchati // 17 - daMpatyoH prANasaMzleSa yo'bhisaMdhiH kRtaH kila / tasmAtpiturvacaH kArya na vicAryaM kathaMcana / taM mAtA vA pitA veda bhUtArtho mAtari sthitaH // 32 pAtakAnyapi pUyante piturvacanakAriNaH // 18 mAtA jAnAti yadgotraM mAtA jAnAti yasya sH| bhoge bhAgye prasavane sarvalokanidarzane / mAturbharaNamAtreNa prItiH snehaH pituH prajAH // 3 // bharnA caiva samAyoge sImantonnayane tathA // 19 pANibandhaM svayaM kRtvA sahadharmamupetya c| . pitA svargaH pitA dharmaH pitA paramakaM tpH| yadi yApyanti puruSAH striyo nAhanti yApyatAm // pitari prItimApanne sarvAH prIyanti devatAH / / 20 bharaNAddhi striyo bhartA pAtyAJcaiva striyAH patiH / AziSastA bhajantyenaM puruSaM prAha yAH pitaa| guNasyAsya nivRttau tu na bhartA na patiH patiH // 35 niSkRtiH sarvapApAnAM pitA yadabhinandati / / 21 evaM strI nAparAnoti nara eApyarAdhyati / mucyate bandhanAtpuSpaM phalaM vRntAtpramucyate / / vyuccaraMzca mahAdoSaM nara evAparAdhyati // 36 klizyannapi sutasnehai: pitA snehaM na muJcati // 22 striyA hi paramo bhartA daivataM paramaM smRtam / etadvicintitaM tAvatputrasya pitRgauravam / tasyAtmanA tu sadRzamAtmAnaM paramaM ddau| . pitA hyalpataraM sthAnaM cintayiSyAmi mAtaram // 23 sarvakAryAparAdhyatvAnnAparAdhyanti cAGganAH / / 37 yo hyayaM mayi saMghAto matyatve pAzcabhautikaH / yazcanokto hi nirdezaH striyA maithunatRptaye / asya me jananI hetuH pAvakasya yathAraNiH / tasya smArayato vyaktamadharmo nAtra saMzayaH // 38 mAtA dehAraNiH puMsAM sarvasthArtasya nivRtiH / / 24 / yAvannArI mAtaraM ca gaurave cAdhike sthitAm / na ca zocati nApyenaM sthAviryamaekarSati / avadhyAM tu vijAnIyuH pazavo'pyavicakSaNAH // 39 zriyA hIno'pi yo gehe ambeti pratipadyate // 25 / devatAnAM samAvAyamekasthaM pitaraM viduH / putrapautrasamAkIrNo jananIM yaH samAzritaH / mAnAM devatAnAM ca snehAdabhyeti mAtaram // 40 api varSazatasyAnte sa dvihAyanavaJcaret / / 26 / evaM vimRzatastasya cirakAritayA bahu / samartha vAsamarthaM vA kRzaM vApyakRzaM tthaa| dIrghaH kAlo vyatikrAntastatastasyAgamatpitA / / 41 rakSatyeva sutaM mAtA nAnyaH poSTA vidhAnataH // 27 medhAtithirmahAprAjJo gautamastapasi sthitaH / tadA sa vRddho bhavati yadA bhavati duHkhitH|| vimRzya tena kAlena patnyAH saMsthAvyatikramam // tadA zUnyaM jagattasya yadA mAtrA viyujyate / / 28 / so'bravIduHkhasaMtapto bhRzamaNi vartayan / nAsti mAtRsamA chAyA nAsti mAtRsamA gatiH / zrutadhairyaprasAdena pazcAttApamupAgataH // 43 nAsti mAtRsamaM trANaM nAsti mAtRsamA prapA // 29 AzramaM mama saMprAtatrilokezaH puraMdaraH / kukSisaMdhAraNAddhAtrI jananAjananI smRtaa| atithivratamAsthAya brAhmaNaM rUpamAsthitaH // 44 aGgAnAM vardhanAdambA vIrasUtvena vIrasUH // 30 samayA sAntyito vAgbhiH khAgatenAbhipUjitaH / zizo zuzrUSaNAcchubhUrmAtA dehmnntrm| adhyaM pAdyaM ca nyAyena tayAbhipratipAditaH // 45 cetanAvAnaro hanyAdyasya nAsupiraM ziraH // 31 - paravatyasmi cApyuktaH praNayiSye nayena ca / -2334 Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 258. 46] zAntiparva [ 12. 258.75 atra cAkuzale jAte striyo nAsti vytikrmH||46 | zastragrahaNacApalyaM saMvRNoti bhayAditi // 61 evaM na strI na caivAhaM nAdhvagastridazezvaraH / tataH pitrA ciraM stutvA ciraM cAghrAya mUrdhani / aparAdhyati dharmasya pramAdastvaparAdhyati / / 47 ciraM dobhyAM pariSvajya ciraM jIvetyudAhRtaH // 62 IrSyAjaM vyasanaM prAhustena caivordhvaretasaH / evaM sa gautamaH putraM prItiharSasamanvitaH / IjyA tvahamAkSipto magno duSkRtasAgare // 48 abhinandya mahAprAjJa idaM vacanamabravIt // 63 hatvA sAdhvI ca nArI ca vyasanityAca zAsitAm / cirakArika bhadraM te cirakArI ciraM bhava / bhartavyatvena bhAyAM ca ko nu mAM taaryissyti||49 cirAyamANe tvayi ca ciramasmi suduHkhitaH // 64 antareNa mayAjJaptazcirakArI [dAradhIH / gAthAzcApyabravIdvidvAngautamo munisttmH| yadyadya cirakArI syAtsa mAM trAyeta pAtakAt // 50 cirakAriSu dhIreSu guNoddezasamAzrayAt // 65 cirakArika bhadraM te bhadraM te cirakArika / cireNa mitraM banIyAJcireNa ca kRtaM tyajet / yadyadya cirakArI tvaM tato'si cirakArikaH // 51 cireNa hi kRtaM mitraM ciraM dhAraNamarhati // 66 trAhi mAM mAtaraM caiva tapo yaccArjitaM myaa| AtmAnaM pAtakebhyazca bhavAdya cirakArikaH / / 52 rAge darSe ca mAne ca drohe pApe ca karmaNi / sahajaM cirakAritvaM ciraprAjJatayA tava / apriye caiva kartavye cirakArI prazasyate // 67 saphalaM tattavAdyAstu bhavAdya cirakArikaH // 53 bandhUnAM suhRdAM caiva bhRtyAnAM strIjanasya ca / ciramAzaMsito mAtrA ciraM garbheNa dhAritaH / avyakteSvaparAdheSu cirakArI prazasyate // 68 saphalaM cirakAritvaM kuru tvaM cirakArika / / 54 evaM sa gautamastasya prItaH putrasya bhArata / cirAyate ca saMtApAciraM svapiti vaaritH| karmaNA tena kauravya cirakAritayA tayA // 69 AvayozcirasaMtApAdavekSya cirakArika // 55 evaM sarveSu kAryeSu vimRzya puruSastataH / evaM sa duHkhito rAjanmaharSigautamastadA / cireNa nizcayaM kRtvA ciraM na paritapyate // 70 cirakAriM dadarzAtha putra sthitamathAntike // 56 ciraM dhArayate roSaM ciraM karma niyacchati / cirakArI tu pitaraM dRSTvA paramaduHkhitaH / pazcAttApakaraM karma na kiMcidupapadyate // 71 zastraM tyaktvA tato mUrdhA prasAdAyopacakrame / / 57 ciraM vRddhAnupAsIta viramanvAsya pUjayet / gautamastu sutaM dRSTvA zirasA patitaM bhuvi / ciraM dharmAniSeveta kuryAccAnveSaNaM ciram / / 72 patnI caiva nirAkArAM parAmabhyagamanmudam / / 58 ciramanvAsya viduSazciraM ziSTAnniSevya ca / na hi sA tena saMbhedaM patnI nItA mhaatmnaa| vijane cAzramasthena putrazcApi samAhitaH // 59 ciraM vinIya cAtmAnaM ciraM yAtyanavajJatAm // 73 hanyAttvanapavAdena zastrapANau sute sthite / bruvatazca parasyApi vAkyaM dharmopasaMhitam / vinItaM praznayitvA ca vyavasyedAtmakarmasu / / 60 / ciraM pRcchecciraM yAcciraM na paribhUyate // 74 buddhizvAsItsutaM dRSTvA pituzcaraNayonatam / upAsya bahulAstasminnAzrame sumahAtapAH / -2335 - Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 258. 75 ] mahAbhArate [ 12. 259. 24 samAH svagaM gato vipraH putreNa sahitastadA // 75 asAdhuzcaiva puruSo labhate zIlamekadA / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sAdhozcApi hyasAdhubhyo jAyate'zobhanA prjaa|| aSTapaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 258 // na mUlaghAtaH kartavyo naiSa dharmaH sanAtanaH / 259 api khalvavadhenaiva prAyazcittaM vidhIyate // 12 yudhiSThira uvAca / udvejanena bandhena virUpakaraNena ca / kathaM rAjA prajA rakSena ca kiMcitpratApayet / vadhadaNDena te klezyA na puro'hitasaMpadA // 13 / pRcchAmi tvAM satAM zreSTha tanme brUhi pitAmaha // 1 yadA purohitaM vA te paryeyuH shrnnaissinnH| bhISma uvaac| kariSyAmaH punarbrahmanna pApamiti vAdinaH // 14 tadA visargamarhAH syuritIdaM nRpazAsanam / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / bibhraddaNDAjinaM muNDo brAhmaNo'rhati vaasnm||15 dhumatsenasya saMvAdaM rAjJA satyavatA saha // 2 garIyAMso garIyAMsamaparAdhe punaH punaH / avyAhRtaM vyAjahAra satyavAniti naH zrutam / tathA visargamarhanti na yathA prathame tathA // 16 vadhAya nIyamAneSu piturevAnuzAsanAt / / 3 dhumatsena uvAca / adharmatAM yAti dharmo yAtyadharmazca dharmatAm / yatra yatraiva zakyeransaMyantuM samaye prajAH / vadho nAma bhaveddharmo naitadbhavitumarhati // 4 sa tAvatprocyate dharmo yAvanna pratilaJjayate // 10 ghumatsena uvAca / ahanyamAneSu punaH sarvameva parAbhavet / atha cedavadho dharmo dharmaH ko jAtucidbhavet / pUrve pUrvatare caiva suzAsyA abhavaJjanAH // 18 dasyavazvenna hanyeransatyavansaMkaro bhavet / / 5 mRdavaH satyabhUyiSThA alpdrohaalpmnyvH| . mamedamiti nAsyaitatpravarteta kalau yuge / purA dhigdaNDa evAsIdvAgdaNDastadanantaram // 19 lokayAtrA na caiva syAdatha cedvettha zaMsa naH // 6 AsIdAdAnadaNDo'pi vadhadaNDo'dya vartate / satyavAnuvAca / vadhenApi na zakyante niyantumapare janAH // 20 sarva eva trayo varNAH kAryA brAhmaNabandhanAH / / naiva dasyurmanuSyANAM na devAnAmiti zrutiH / dharmapAzanibaddhAnAmalpo vyapacariSyati // 7 na gandharvapitRNAM ca kaH kasyeha na kazcana // 21 yo yasteSAmapacarettamAcakSIta vai dvijaH / padmaM zmazAnAdAdatte pizAcAccApi daivatam / ayaM me na zRNotIti tasminrAjA pradhArayet // 8 / teSu yaH samayaM kuryAdajJeSu hatabuddhiSu // 22 / tattvAbhedena yacchAstraM tatkAryaM nAnyathA vadhaH / __styvaanuvaac| asamIkSyaiva karmANi nItizAstraM yathAvidhi // 9 / tAnna zaknoSi cetsaadhuunpritraatumhiNsyaa| dasyUnhinasti vai rAjA bhUyaso vApyanAgasaH / kasyacidbhUtabhavyasya lAbhenAntaM tathA kuru // 23 bhAryA mAtA pitA putro hanyate puruSe hate / dhumatsena uvAca / pareNApakRte rAjA tasmAtsamyakpradhArayet // 10 / rAjAno lokayAtrAthaM tapyante paramaM tapaH / -2336 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 259. 24 ] zAntiparva [12. 260. 15 apatrapanti tAharabhyastathAvRttA bhavanti ca // 24 yaH syAdubhayabhAgdharmastanme brUhi pitAmaha // 1 vitrAsyamAnA sukRto na kAmAnanti duSkRtIn / gArhasthyasya ca dharmasya tyAgadharmasya cobhayoH / sukRtenaiva rAjAno bhUyiSThaM zAsate prajAH // 25 adUrasaMprasthitayoH kiM svicchreyaH pitAmaha // 2 zreyasaH zreyasImevaM vRttiM loko'nuvartate / / bhISma uvAca / sadaiva hi gurorvRttamanuvartanti mAnavAH // 26 ubhI dharmoM mahAbhAgAvubhau prmdushcrau| AtmAnamasamAdhAya samAdhitsati yaH parAn / ubhau mahAphalau tAta sadbhirAcaritAvubhau // 3 viSayeSvindriyavazaM mAnavAH prahasanti tam // 27 / atra te vartayiSyAmi praamaannymubhyaastyaaH| yo rAjJo dambhamohena kiMcitkuryAdasAMpratam / zRNuSvaikamanAH pArtha chinnadharmArthasaMzayam // 4 sarvopAyaniyamyaH sa tathA pApAnnivartate // 28. atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / AtmaivAdau niyantavyo duSkRtaM saMniyacchatA / kapilasya gozca saMvAdaM tannibodha yudhiSThira // 5 iNDayecca mahAdaNDairapi bandhUnanantarAn // 29 AmnAyamanupazyanhi purANaM zAzvataM dhruvam / yatra vai pApakRtklezyo na mahaduHkhamarchati / . nahuSaH pUrvamAlebhe tvaSTurgA miti naH zrutam // 6 vardhante tatra pApAni dharmo hasati ca dhruvam / tAM niyuktAmadInAtmA sattvasthaH samaye rataH / iti kAruNyazIlastu vidvAndai brAhmaNo'nvazAt / / 30 jJAnavAnniyatAhAro dadarza kapilastadA / / 7 iti caivAnuziSTo'smi pUrvaistAta pitAmahaiH / sa buddhimuttamA prApto naiSThikImakutobhayAm / AzvAsayadbhiH subhRzamanukrozAttathaiva ca / / 31 smarAmi zithilaM satyaM vedA ityabravItsakRt // 8 etatprathamakalpena rAjA kRtayuge'bhajat / tAM gAmRSiH syUmarazmiH pravizya yatimabravIt / pAdonenApi dharmeNa gacchetretAyuge tathA / haMho vedA yadi matA dharmAH kenApare matAH // 9 dvApare tu dvipAdena pAdena tvapare yuge // 32 tapasvino dhRtimataH zrutivijJAnacakSuSaH / tathA kaliyuge prApte rAjJAM duzcaritena ha / sarvamASa hi manyante vyAhRtaM viditAtmanaH // 10 bhavetkAlavizeSeNa kalA dharmasya SoDazI // 33 tasyaivaM gatatRSNasya vijvarasya niraashissH| atha prathamakalpena satyavansaMkaro bhavet / kA vivakSAsti vedeSu nirArambhasya sarvazaH // 11 prAyuH zaktiM ca kAlaM ca nirdizya tapa Adizet // | ___ kapila uvaac| satyAya hi yathA neha jahyAddharmaphalaM mahat / nAhaM vedAnvinindAmi na vivakSAmi karhi cit / bhUtAnAmanukampArthaM manuH svAyaMbhuvo'bravIt // 35 pRthagAzramiNAM karmANyekArthAnItiH naH zrutam // 12 / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi gacchatyeva parityAgI vAnaprasthazca gacchati / / ekonaSaSTyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 259 // | gRhastho brahmacArI ca ubhau tAvapi gacchataH // 13 260 devayAnA hi panthAnazcatvAraH zAzvatA matAH / yudhiSThira uvaac| teSAM jyAyaHkanIyastvaM phaleSUktaM balAbalam // 14 virodhena bhUtAnAM tyAgaH bAguNyakArakaH / evaM viditvA sarvArthAnArabhediti vaidikam / bhA. 293 -2337 - Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAbhArate [12. 261.2 nArabhediti cAnyatra naiSThikI zrUyate zrutiH // 15 anArambhe hyadoSaH syAdArambhe'doSa uttmH| evaM pUrve pUrvatarAH pravRttAzcaiva mAnavAH // 29 evaM sthitasya zAstrasya durvijJeyaM balAbalam // 16 na hinasti hyArabhate nAbhidruhyati kiNcn| . yadyatra kiMcitpratyakSamahiMsAyAH paraM matam / yajJo yaSTavya ityeva yo yajatyaphalepsayA // 30 Rte tvAgamazAstrebhyo brUhi tadyadi pazyasi // 17 yajJAGgAnyapi caitAni yathoktAni nasaMzayaH / syUmarazmiruvAca / vidhinA vidhiyuktAni tArayanti parasparam // 31 svargakAmo yajeteti satataM zrUyate shrutiH| AmnAyamASa pazyAmi yasminvedAH pratiSThitAH / phalaM prakalpya pUrva hi tato yajJaH pratAyate // 18 taM vidvAMso'nupazyanti brAhmaNasyAnudarzanAt // 32 ajazcAzvazca meSazca gauzca pakSigaNAzca ye| brAhmaNaprabhavo yajJo brAhmaNArpaNa eva ca / prAmyAraNyA oSadhayaH prANasyAnnamiti zrutiH // 19 anu yajhaM jagatsarva yajJazcAnu jgtsdaa.|| 33 tathaivAnnaM hyaharahaH sAyaM prAtarnirupyate / omiti brahmaNo yoninamaH svAhA svadhA vaSaT / pazavazcAtha dhAnyaM ca yajJasyAGgamiti zrutiH / / 20 yasyaitAni prayujyante yathAzakti kRtAnyapi // 34 etAni saha yajJena prajApatirakalpayat / na tasya triSu lokeSu paralokabhayaM viduH| tena prajApatirdevAnyajJenAyajata prabhuH // 21 iti vedA vadantIha siddhAzca paramarSayaH // 35 te smAnyonyaMcarAH sarve prANinaH sapta sapta c| Rco yajUMSi sAmAni stobhAzca vidhicoditaaH| yajJeSUpAkRtaM vizvaM prAhuruttamasaMjJitam / / 22 vasminnetAni sarvANi bahireva sa vai dvijaH // 3 // etazcaivAbhyanujJAtaM pUrvaiH pUrvataraistathA / agyAdheye yadbhavati yacca some sute dvij| . ko jAtu na vicinvIta vidvAnsvAM shktimaatmnH|| yaJcetarairmahAyajJairveda tadbhagavAnsvataH // 37 . pazavazca manuSyAzca drumAzcauSadhibhiH saha / tasmAdbrahmanyajetaiva yAjayeccAvicArayan / svargamevAbhikAGkSante na ca svargasvRte makham / / 24 yajataH svargavidhinA pretya svargaphalaM mahat // 38 oSadhyaH pazavo vRkSA vIrudAjyaM payo ddhi| nAyaM loko'tyayajJAnAM parazceti vinizcayaH / havirbhUmirdizaH zraddhA kAlazcaitAni dvAdaza // 25 vedavAdavidazcaiva pramANamubhayaM tadA // 39 Rjo yajUMSi sAmAni yajamAnazca SoDazaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi agnijJeyo gRhapatiH sa saptadaza ucyate / SaSTayadhikadvizalatamo'dhyAyaH // 260 // aGgAnyetAni yajJasya yajJo mUlamitiH zrutiH // 26 261 Ajyena payasA dadhnA zakRtAmikSayA tvcaa| kapila uvAca / vAlaiH zRGgeNa pAdena saMbhavatyeva gaumakham // 27 / etAvadanupazyanto yatayo yAnti mArgagAH / evaM pratyekazaH savaM yadyadasya vidhIyate / naiSAM sarveSu lokeSu kazcidasti byatikramaH // 1 yajhaM vahanti saMbhUya sahatvigbhiH sadakSiNaiH / nihU~dvA ninamaskArA nirAzIbandhanA budhaaH| saMhatyaitAni sarvANi yajJaM nivartayantyuta / 8 vimuktAH sarvapApebhyazcaranti zucayo'malAH // 2 -- 2338 - Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 281. 3} . zAntiparva [12. 261. 25 apavarge'tha saMtyAge buddhau ca kRtanizcayAH / | vedavAdAparijJAnaM satyAbhAsamivAnRtam // 16 pramiSThA brahmabhUtAzca brahmaNyeva kRtAlayAH // 3 na vai pApairhiyate kRSyate vA vizokA naSTarajasasteSAM lokAH sanAtanAH / / ____ yo brAhmaNo yajate vedazAvaiH / teSAM gatiM parAM prApya gArhasthye kiM prayojanam // 4 / UvaM yazaH pazubhiH sArdhameti syUmarazmiruvAca / _____ saMtarpitastarpayate ca kAmaiH // 17 yadyeSA paramA niSThA yadyeSA paramA gtiH| | na vedAnAM paribhavAnna zAThyena na mAyayA / gRhasthAnavyapAzritya nAzramo'nyaH pravartate // 5. mahatprApnoti puruSo brahma brahmaNi vindati // 18 yathA mAtaramAzritya sarve jIvanti jantavaH / kapila uvAca / evaM gRhasthamAzritya vartanta itare''zramAH // 6 darza ca paurNamAsaM ca agnihotraM ca dhImatAm / gRhastha eva yajate gRhasthastapyate tapaH / cAturmAsyAni caivAsaMsteSu yajJaH sanAtanaH // 19 gAIsthyamasya dharmasya mUlaM yatkicidejate // 7 anArambhAH sudhRtayaH zucayo brahmasaMzritAH / prajanAddhyabhinirvRttAH sarve prANabhRto mune|| brahmaNaiva sma te devAMstarpayantyamRtaiSiNaH // 2. prajanaM cApyutAnyatra na kathaMcana vidyate // 8 sarvabhUtAtmabhUtasya sarvabhUtAni pazyataH / pAstAH syubahiroSadhyo babaraNyAstathA dvija / / devApi mArge muhyanti apadasya padaiSiNaH // 21 oSadhibhyo bahiryasmAtprANI kazcinna vidyate / / caturiM puruSaM caturmukhaM kasyaiSA vAgbhavetsatyA mokSo nAsti gRhAditi // 9 caturdhA cainamupayAti nindA / azradhAnairaprAjJaiH sUkSmadarzanavarjitaiH / bAhubhyAM vAca udarAdupasthAnirAzairalasaiH zrAntaistapyamAnaiH svkrmbhiH| __ teSAM dvAraM dvArapAlo bubhUSet // 22 pramasyoparamo dRSTaH pravrajyA nAma paNDitaiH // 10 nArdIvyennAdadItAnyavittaM trailokyasyaiva heturhi maryAdA zAzvatI dhruvaa| na vAyonIyasya zRtaM pragRhyet / brAhmaNo nAma bhagavAJjanmaprabhRti pUjyate // 11 kruddho na caiva prahareta dhImAMprAggarbhAdhAnAnmatrA hi pravartante dvijaatissu| ___ stathAsya tatpANipAdaM suguptam // 23 avizrambheSu vartante vizrambheSvapyasaMzayam // 12 nAkrozamarchanna mRSA vadecca dAhaH punaH saMzrayaNe saMsthite pAtrabhojanam / na paizunaM janavAdaM ca kuryAt / hAnaM gavAM pazUnAM vA piNDAnAM cApsu majjanam // satyavrato mitabhASo'pramattabharciSmanto barhiSadaH kravyAdAH pitaraH smRtAH / stathAsya vAgdvAramatho suguptam // 24 mRtasyApyanumanyante matrA matrAzca kAraNam / / 14 nAnAzanaH syAnna mahAzanaH syAevaM krozatsu vedeSu kuto mokSo'sti kasyacit / dalolupaH sAdhubhirAgataH syAt / RNavanto yadA mAH pitRdevadvijAtiSu // 15 yAtrArthamAhAramihAdadIta zriyA vihInairalasaiH paNDitairapalApitam / tathAsya syAjjATharI dvAraguptiH // 25 -2339 - Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 261 26] mahAbhArate * [12. 261. 50 na vIrapatnI vihareta nArI zreyaskAmaH pratyavocamArjavAnna vivakSayA / ___ na cApi nArImanRtAvAhvayIta / imaM ca saMzayaM ghoraM bhagavAnprabravItu me // 38 bhAryAvrataM hyAtmani dhArayIta pratyakSamiha pazyanto bhavantaH satpathe sthitaaH|| tathAsyopasthadvAraguptibhaveta // 26 kimatra pratyakSatamaM bhavanto ydupaaste|| dvArANi yasya sarvANi suguptAni mniissinnH| anyatra tarkazAstrebhya AgamAcca yathAgamam // 39 upasthamudaraM bAhU vAkcaturthI sa vai dvijaH // 27 Agamo vedavAdastu tarkazAstrANi cAgamaH / moghAnyaguptadvArasya sarvANyeva bhavantyuta / yathAgamamupAsIta Agamastatra sidhyati / kiM tasya tapasA kArya kiM yajJena kimAtmanA // 28 siddhiH pratyakSarUpA ca dRzyatyAgamanizcayAt // 40 anuttarIyavasanamanupastIrNazAyinam / / nau vIva nibaddhA hi srotasA snibndhnaa| bAhUpadhAnaM zAmyantaM taM devA brAhmaNaM viduH / / 29 dviyamANA kathaM vipra kbiiNstaaryissyti| dvaMdvArAmeSu sarveSu ya eko ramate muniH| etadbhavItu bhagavAnupapanno'smyadhIhi bhoH // 41 pareSAmananudhyAyaMsaM devA brAhmaNaM viduH // 30 naiva tyAgI na saMtuSTo nAzoko na niraamyH| yena sarvamidaM buddhaM prakRtirvikRtizca yaa| na nirvivitso nAvRtto nApavRtto'sti kazcana // 42 gatijJaH sarvabhUtAnAM taM devA brAhmaNaM viduH / / 31 bhavanto'pi ca hRSyanti zocanti ca yathA vym| abhayaM sarvabhUtebhyaH sarveSAmabhayaM ytH| indriyArthAzca bhavatAM samAnAH sarvajantuSu // 43 sarvabhUtAtmabhUto yastaM devA brAhmaNaM viduH // 32 evaM caturNA varNAnAmAzramANAM pravRttiSu / nAntareNAnujAnanti vedAnAM yatkriyAphalam / / ekamAlambamAnAnAM nirNaye kiM nirAmayam // 44 anujJAya ca tatsarvamanyadrocayate'phalam / / 33 kapila uvAca / phalavanti ca karmANi vyuSTimanti dhruvANi ca / yadyadAcarate zAstramatha sarvapravRttiSu / viguNAni ca pazyanti tathA kAntikAni ca / / 34 yasya yatra hyanuSThAnaM tatra tatra nirAmayam // 45 guNAzcAtra sudurjayA jJAtAzcApi suduSkarAH / sarvaM pAvayate jJAnaM yo jJAnaM hyanuvartate / anuSThitAzcAntavanta iti tvamanupazyasi // 35 jJAnAdapetya yA vRttiH sA vinAzayati prajAH // 46 syUmarazmiruvAca / bhavanto jJAnino nityaM sarvatazca nirAgamAH / yathA ca vedaprAmANyaM tyAgazca saphalo ythaa| aikAtmyaM nAma kazciddhi kadAcidabhipadyate // 4 // tau panthAnAvubhau vyaktau bhagavaMstadravIhi me // 36 zAstraM hyabuvA tattvena kecidvAdabalA janAH / kapila uvAca / kAmadveSAbhibhUtatvAdahaMkAravazaM gatAH // 48 pratyakSamiha pazyanti bhavantaH satpathe sthitAH / yAthAtathyamavijJAya zAstrANAM zAstradasyavaH / pratyakSaM tu kimatrAsti yadbhavanta upAsate // 37 brahmastenA nirArambhA apakkamatayo'zivAH // 49 syUmarazmiruvAca / vaiguNyameva pazyanti na guNAnanuyuJjate / syUmarazmirahaM brahmaJjijJAsArthamihAgataH / teSAM tamaHzarIrANAM tama eva parAyaNam // 50 -2340 - Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 261. 51] zAntiparva [12. 262. 18 yo yathAprakRtirjantuH prakRteH syAdvazAnugaH / 262 tasya dveSazca kAmazca krodho dambho'nRtaM mdH| kapila uvAca / nityamevAbhivartante guNAH prakRtisaMbhavAH / / 51 vedAH pramANaM lokAnAM na vedAH pRSThataHkRtAH / etadbuddhyAnupazyantaH saMtyajeyuH zubhAzubham / dve brahmaNI veditavye zabdabrahma paraM ca yat / parAM gatimabhIpsanto yatayaH saMyame ratAH / / 52 zabdabrahmaNi niSNAtaH paraM brahmAdhigacchati // 1 syUmarazmiruvAca / zarIrametatkurute yadvede kurute tanum / sarvametanmayA brahmazAstrataH parikIrtitam / / kRtazuddhazarIro hi pAtraM bhavati brAhmaNaH // 2 na hyavijJAya zAstrArtha pravartante pravRttayaH / / 53 AnantyamanuyuGkte yaH karmaNA tadbravImi te / yaH kazcinnyAyya AcAraH sarvaM zAstramiti zrutiH / nirAgamamanaiticaM pratyakSaM lokasAkSikam // 3 yadanyAyyamazAstraM tadityeSA zrUyate zrutiH // 54 dharma ityeva ye yajJAnvitanvanti nirAziSaH / na pravRttirRte zAstrAtkAcidastIti nizcayaH / utpannatyAgino'lubdhAH kRpAsUyAvivarjitAH / yadanyadvedavAdebhyastadazAstramiti zrutiH // 55 dhanAnAmeSa vai panthAstIrtheSu pratipAdanam // 4 zAstrAdapetaM pazyanti bahavo vyaktamAninaH / anAzritAH pApakRtyAH kadAcitkarmayonitaH / zAstradoSAnna pazyanti iha cAmutra cApare / manaHsaMkalpasaMsiddhA vizuddhajJAnanizcayAH // 5 * avijJAnahataprajJA hInaprajJAstamovRtAH // 56 akrudhyanto'nasUyanto nirahaMkAramatsarAH / zakyaM tvekena muktena kRtakRtyena sarvazaH / jJAnaniSThAstrizuklAzca sarvabhUtahite ratAH // 6 piNDamAnaM vyapAzritya carituM sarvatodizam / AsangRhasthA bhUyiSThamavyutkrAntAH svakarmasu / vedavAdaM vyapAzritya mokSo'stIti prabhASitum // 57 rAjAnazca tathA yuktA brAhmaNAzca yathAvidhi // 7 idaM tu duSkaraM karma kuTumbamabhisaMzritam / samA hyArjavasaMpannAH saMtuSTA jJAnanizcayAH / dAnamadhyayanaM yajJaH prajAsaMtAnamArjavam / / 58 pratyakSadharmAH zucayaH zraddadhAnAH parAvare / / 8 yadyetadevaM kRtvApi na vimokSo'sti kasyacit / purastAdbhAvitAtmAno yathAvaccaritavratAH / dhikkAraM ca kArya ca zramazcAyaM nirarthakaH // 59 caranti dharmaM kRcchre'pi durge caivAdhisaMhatAH // 9 nAstikyamanyathA ca syAdvedAnAM pRsstthtHkriyaa| saMhatya dharma caratAM purAsItsukhameva tat / etasyAnantyamicchAmi bhagava-zrotumaJjasA // 60 teSAM nAsIdvidhAtavyaM prAyazcittaM kadAcana // 10 tathyaM vadasva me brahmannupasanno'smyadhIhi bhoH| satyaM hi dharmamAsthAya durAdharSatamA matAH / yathA te vidito mokSastathecchAmyupazikSitum // 61 na mAtrAmanurudhyante na dharmacchalamantataH // 11 ya eva prathamaH kalpastamevAbhyAcaransaha / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi asyAM sthitau sthitAnAM hi prAyazcittaM na vidyate / ekssssttydhikdvishttmo'dhyaayH|| 261 // durbalAtmana utpannaM prAyazcittamiti zrutiH // 12 yata evaMvidhA viprAH purANA yjnyvaahnaaH| -2341 - Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 262. 13] mahAbhArate [12. 282.40 vidyavRddhAH zucayo vRttavanto yazasvinaH / caturtha aupaniSado dharmaH sAdhAraNaH smRtaH // 20 yajanto'haraharyanirAzIbandhanA budhAH // 13 sa siddhaiH sAdhyate nityaM brAhmaNairniyatAtmamiH / teSAM yajJAzca vedAzca karmANi ca ythaagmm|| saMtoSamUlastyAgAtmA jJAnAdhiSThAnamucyate // 28 bhAgamAzca yathAkAlaM saMkalpAzca yathAvatam // 14 apavargagatirnityo yatidharmaH snaatnH| bhapetakAmakrodhAnAM prakRtyA saMzitAtmanAm / sAdhAraNaH kevalo vA yathAbalamupAsyate // 29 RjUnAM zamanityAnAM sthitAnAM sveSu karmasu / gacchato gacchataH kSemaM durbalo'trAvasIdati / sarvamAnantyamevAsIditiH na zAzvatI zrutiH / / 15 brahmaNaH padamanvicchansaMsArAnmucyate zuciH // 30 teSAmadInasattvAnAM duzcarAcArakarmaNAm / syuumrshmiruvaac| svakarmabhiH saMvRtAnAM tapo ghoratvamAgatam // 16 ye bhuJjate ye dadate yajante'dhIyate ca ye| taM sadAcAramAzcarya purANaM zAzvataM dhruvam / mAtrAbhirdharmalabdhAbhirye vA tyAgaM smaashritaaH||31 azaknuvadbhizcarituM kiMciddharmaSu sUcitam // 17 eteSAM pretyabhAve tu katamaH svargajittamaH / nirApaddharma AcArastvapramAdo'parAbhavaH / / etadAcakSva me brahmanyathAtathyena pRcchataH // 32 sarvavarNeSu yatteSu nAsItkazcidvyatikramaH // 18 kapila uvAca / dharmamekaM catuSpAdamAzritAste nararSabhAH / pariprahAH zubhAH sarve guNato'bhyudayAzca ye| . taM santo vidhivatprApya gacchanti paramAM gatim // na tu tyAgasukhaM prAptA etattvamapi pazyasi // 3 // gRhebhya eva niSkamya vanamanye samAzritAH / * syUmarazmiruvAca / gRhamevAbhisaMzritya tato'nye brahmacAriNaH / / 20 bhavanto jJAnaniSThA vai gRhasthAH karmanizcayAH / dharmametaM catuSpAdamAzramaM brAhmaNA viduH / AzramANAM ca sarveSAM niSThAyAmaikyamucyate // 34 AnantyaM brahmaNaH sthAnaM brAhmaNA nAma nishcyH|| / ekatve ca pRthaktve ca vizeSo nAnya ucyate / ata evaMvidhA viprAH purANA dharmacAriNaH / tadyathAvadyathAnyAyaM bhagavAnprabravItu me // 35 ta ete divi dRzyante jyotirbhUtA dvijAtayaH // 22 kapila uvAca / nakSatrANIva viSNyeSu bahavastArakAgaNAH / zarIrapaktiH karmANi jJAnaM tu paramA gatiH / AnantyamupasaMprAptAH saMtoSAditi vaidikam / / 23 pakke kapAye vamanai rasajJAne na tiSThati // 36 yadyAgacchanti saMsAraM punayoniSu tAdRzAH / AnRzaMsyaM kSamA zAntirahiMsA satyamArjavam / na lipyante pApakRtyaiH kadAcitkarmayonitaH / / 24 adroho nAbhimAnazca hIstitikSA zamastathA // 37 evaM yukto brAhmaNaH syAdanyo brAhmaNako bhavet / panthAno brahmaNastvo etaiH prApnoti yatparam / karmaiva puruSasyAha zubhaM vA yadi vAzubham // 25 tadvidvAnanubudhyeta manasA karmanizcayam // 38 evaM pakkakaSAyANAmAnantyena zrutena ca / yAM viprAH sarvataH zAntA vizuddhA jnyaannishcyaaH| sarvamAnantyamevAsIdevaM naH zAzvatI zrutiH // 26 / gatiM gacchanti saMtuSTAstAmAhuH paramAM gatim // 39 teSAmapetatRSNAnAM nirgiktAnAM zubhAtmanAm / / vedAMzca veditavyaM ca viditvA ca yathAsthiti / -2342 - Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 262. 40 ] zAntiparva [12. 263. 19 evaM vedavidityAhurato'nyo vAtareTakaH / / 40 atha saumyena vapuSA devAnucaramantike / sarva vidurvedavido vede sarva pratiSThitam / pratyapazyanjaladharaM kuNDadhAramavasthitam // 6 vede hi niSThA sarvasya yadyadasti ca nAsti ca // 41 dRSTvaiva taM mahAtmAnaM tasya bhaktirajAyata / epaiva niSThA sarvasya yadyadasti ca nAsti ca / ayaM me dhAsyati zreyo vapuretaddhi tAdRzam // 7 etadantaM ca madhyaM ca saJcAsazca vijAnataH // 42 saMnikRSTazca devasya na cAnyairmAnuSaivRtaH / samastatyAga ityeva zama ityeva niSThitaH / eSa me dAsyati dhanaM prabhUtaM zIghrameva ca // 8 saMtoSa ityatra zubhamapavarge pratiSThitam / / 43 tato dhUpaizca gandhaizca mAlyairuccAvacairapi / prataM satyaM viditaM veditavyaM . balibhirvividhaizcApi pUjayAmAsa taM dvijaH // 9 sarvasyAtmA jaGgamaM sthAvaraM / . tataH svalpena kAlena tuSTo jaladharastadA / sarva sukhaM yacchivamuttamaM ca tasyopakAre niyatAmimAM vAcamuvAca ha // 10 brahmAvyaktaM prabhavazcAvyayazca // 44 brahmaghne ca surApe ca core bhagnavate tathA / tejaH kSamA zAntiranAmayaM zubhaM niSkRtirvihitA sadbhiH kRtaghne nAsti nisskRtiH||11 tathAvidhaM vyoma sanAtanaM dhruvam / AzAyAstanayo'dharmaH krodho'sUyAsutaH smRtaH / etaiH zabdairgamyate buddhinetrai putro lobho nikRtyAstu kRtaghno nArhati prajAm / / . stasmai namo brahmaNe brAhmaNAya / / 45 tataH sa brAhmaNaH svapne kuNDadhArasya tejasA / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi apazyatsarvabhUtAni kuzeSu zayitastadA // 13 dviSaSTayadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 262 // 263 zamena tapasA caiva bhaktyA ca nirupaskRtaH / yudhiSThira uvAca / zuddhAtmA brAhmaNo rAtrau nidarzanamapazyata // 14 dharmamathaM ca kAmaM ca vedAH zaMsanti bhArata / maNibhadraM sa tatrasthaM devatAnAM mahAdyutim / kasya lAbho viziSTo'tra tanme brUhi pitAmaha // 1 apazyata mahAtmAnaM vyAdizantaM yudhiSThira // 15 bhISma uvAca / tatra devAH prayacchanti rAjyAni ca dhanAni ca / atra te vartayiSyAmi itihAsaM purAtanam / zubhaiH karmabhirArabdhAH pracchidantyazubheSu ca // 16 kuNDadhAreNa yatprItyA bhaktAyopakRtaM purA // 2 pazyatAmatha yakSANAM kuNDadhAro mahAdyutiH / bhadhano brAhmaNaH kazcitkAmAddharmamavaikSata / niSpatya patito bhUmau devAnAM bharatarSabha // 17 yajJArthaM sa tato'rthArthI tapo'tapyata dAruNam // 3 tatastu devavacanAnmaNibhadro mahAyazAH / sa nizcayamatho kRtvA pUjayAmAsa devatAH / uvAca patitaM bhUmau kuNDadhAra kimiSyate // 18 bhaktyA na caivAdhyagacchaddhanaM saMpUjya devatAH // 4 kuNDadhAra uvAca / tatazcintAM punaH prAptaH katamadaivataM nu tat / yadi prasannA devA me bhakto'yaM brAhmaNo mama / yanme drutaM prasIdeta mAnuSairajaDIkRtam / / 5 / asyAnugrahamicchAmi kRtaM kiMcitsukhodayam // 19 -- 2343 -- Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 263. 20] mahAbhArate [12. 283.44 . bhISma uvAca / brAhmaNa uvAca / tatastaM maNibhadrastu punarvacanamabravIt / ayaM na sukRtaM vetti ko nvanyo vetsyate kRtam / devAnAmeva vacanAtkuNDadhAraM mahAdyutim / / 20 gacchAmi vanamevAhaM varaM dharmeNa jIvitum // 31 uttiSThottiSTha bhadraM te kRtakAryaH sukhI bhava / bhISma uvAca / yAvaddhanaM prArthayate brAhmaNo'yaM sakhA tava / nirvedAdevatAnAM ca prasAdAtsa dvijottmH| devAnAM zAsanAttAvadasaMkhyeyaM dadAmyaham // 21 vanaM pravizya sumahattapa ArabdhavAMstadA // 32 . vicArya kuNDadhArastu mAnuSaM calamadhruvam / devatAtithizeSeNa phalamUlAzano dvijaH / tapase matimAdhatta brAhmaNasya yazasvinaH / / 22 dharme cApi mahArAja ratirasyAbhyajAyata // 33 kuNDadhAra uvAca / tyaktvA mUlaphalaM sarva phaaro'bhvhijH|| nAhaM dhanAni yAcAmi brAhmaNAya dhanaprada / paNaM tyaktvA jalAhArastadAsI hijasattamaH // 34. anyamevAhamicchAmi bhaktAyAnugrahaM kRtam // 23 vAyubhakSastataH pazcAdahUnvarSagaNAnabhUt / pRthivIM ratnapUrNA vA mahadvA dhanasaMcayam / na cAsya kSIyate prANastadadbhutamivAbhavat // 35 bhaktAya nAhamicchAmi bhavedeSa tu dhArmikaH // 24 dharme ca zraddadhAnasya tapasyugre ca vrttH| . dharme'sya ramatAM buddhirdharma caivopajIvatu / kAlena mahatA tasya divyA dRSTirajAyata // 36 dharmapradhAno bhavatu mamaiSo'nugraho mataH / / 25 tasya buddhiH prAdurAsIdyadi dadyAM mahaddhanam / maNibhadra uvAca / tuSTaH kasmaicidevAhaM na mithyA vAgbhavenmama / / 37 tataH prahRSTavadano bhUya ArabdhavAMstapaH / yadA dharmaphalaM rAjyaM sukhAni vividhAni ca / bhUyazcAcintayatsiddho yatparaM so'bhyapadyata / / 38 phalAnyevAyamanAtu kAyaklezavivarjitaH // 26 yadi dadyAmahaM rAjyaM tuSTo vai yasya kasyacit / bhISma uvAca / sa bhavedacirAdrAjA na mithyA vAgbhavenmama // 39 tatastadeva bahuzaH kuNDadhAro mahAyazAH / tasya sAkSAtkuNDadhAro darzayAmAsa bhArata / abhyAsamakaroddharme tatastuSTAsya devatAH / / 27 brAhmaNasya tapoyogAtsauhRdenAbhicoditaH // 40 maNibhadra uvAca / samAgamya sa tenAtha pUjAM cakre yathAvidhi / prItAste devatAH sarvA dvijasyAsya tathaiva ca / brAhmaNaH kuNDadhArasya vismitazcAbhavannapa // 41 bhaviSyatyeSa dharmAtmA dharme cAdhAsyate matiH // 28 tato'bravItkuNDadhAro divyaM te cakSuruttamam / bhISma uvAca / pazya rAjJAM gatiM vipra lokAMzcAvekSa cakSuSA // 42 tataH prIto jaladharaH kRtakAryo yudhisstthir|| tato rAjJAM sahasrANi magnAni niraye tdaa| IpsitaM manaso labdhvA varamanyaiH sudurlabham // 29 / dUrAdapazyavipraH sa divyayuktena cakSuSA // 43 tato'pazyata cIrANi sUkSmANi dvijasattamaH / / kuNDadhAra uvAca / pArzvato'bhyAgato nyastAnyatha nirvedamAgataH // 30 / mAM pUjayitvA bhAvena yadi tvaM duHkhamApnuyAH / -2344 - Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 263. 44 ] zAntiparva [12. 264. 13 kRtaM mayA bhavetika te kazca te'nugraho bhavet // 44 264 pazya pazya ca bhUyastvaM kAmAnicchetkathaM naraH / yudhiSThira uvaac| svargadvAraM hi saMruddhaM mAnuSeSu vizeSataH // 45 bahUnAM yajJatapasAmekArthAnAM pitAmaha / bhISma uvAca / dharmArthaM na sukhArthArthaM kathaM yajJaH samAhitaH // 1 tato'pazyatsa kAmaM ca krodhaM lobhaM bhayaM madam / bhISma uvaac|| nidrAM tandrI tathAlasyamAvRtya puruSAsthitAn / / 46 atra te vartayiSyAmi nAradenAnukIrtitam / uJchavRtteH purAvRttaM yajJArthe brAhmaNasya ha // 2 kuNDadhAra uvAca / rASTra dharmottare zreSThe vidrbhessvbhvhijH| etairlokAH susaMruddhA devAnAM mAnuSAdbhayam / ucchavRttiRSiH kazcidyajJe yajJaM samAdadhe // 3 tathaiva devavacanAdvighnaM kurvanti sarvazaH / / 47 zyAmAkamazanaM tatra sUryapatnI suvarcalA / na devairananujJAtaH kazcidbhavati dhArmikaH / tiktaM ca virasaM zAkaM tapasA svAdutAM gatam // 4 eSa zakto'si tapasA rAjyaM dAtuM dhanAni ca // 48 upagamya vane pRthvI srvbhuutaavihiNsyaa| bhISma uvAca / api mUlaphalairijyo yajJaH svayaH paraMtapa // 5 tataH papAta zirasA brAhmaNastoyadhAriNe / tasya bhAryA vratakRzA zuciH pusskrcaarinnii| uvAca cainaM dharmAtmA mahAnme'nugrahaH kRtaH // 49 yajJapatnItvamAnItA satyenAnuvidhIyate / kAmalobhAnubandhena purA te yadasUyitam / sA tu zApaparitrastA na svabhAvAnuvartinI // 6 mayA snehamavijJAya tatra me kSantumarhasi // 50 mayUrajIrNaparNAnAM vastraM tasyAzca parNinAm / kSAntameva mayetyuktvA kuNDadhAro dvijarSabham / akAmAyAH kRtaM tatra yajJe hotrAnumArgataH // 7 saMpariSvajya bAhubhyAM tatraivAntaradhIyata // 51 zukrasya punarAjAtirapadhyAnAdadharmavit / tataH sarvAnimAlalokAnbrAhmaNo'nucacAra ha / tasminvane samIpastho mRgo'bhUtsahacArikaH / kuNDadhAraprasAdena tapasA yojitaH purA // 52 vacobhirabravItsatyaM tvayA duSkRtakaM kRtam // 8 vihAyasA ca gamanaM tathA saMkalpitArthatA / yadi manAGgahIno'yaM yajJo bhavati vaikRtaH / dharmAcchaktyA tathA yogAdyA caiva paramA gtiH||53 mAM bhoH prakSipa hotre tvaM gaccha svargamatandritaH // 9 devatA brAhmaNAH santo yakSA mAnuSacAraNAH / / tatastu yajJe sAvitrI sAkSAttaM saMnyamantrayat / dhArmikAnpUjayantIha na dhanADhyAnna kAminaH // 54 nimantrayantI pratyuktA na hanyAM sahavAsinam // 10 suprasannA hi te devA yatte dharme ratA mtiH|| evamuktA nivRttA sA praviSTA yajJapAvakam / dhane sukhakalA kAciddharme tu paramaM sukham / / 55 kiM nu duzcaritaM yajJe didRkSuH sA rasAtalam // 11 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sA tu baddhAJjaliM satyamayAcaddhariNaM punaH / viSaSTyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 263 // satyena saMpariSvajya saMdiSTo gamyatAmiti // 12 tataH sa hariNo gatvA padAnyaSTau nyavartata / ma.bhA. 294 -2345 - Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 264. 13] mahAbhArate [12. 265.1 sAdhu hiMsaya mAM satya hato yAsyAmi sadgatim // vyAjena carato dharmamarthavyAjo'pi rocte| pazya hyapsaraso divyA mayA dattena ckssussaa| vyAjena sidhyamAneSu dhaneSu kurunandana // 7 vimAnAni vicitrANi gandharvANAM mahAtmanAm // 14 tatraiva kurute buddhiM tataH pApaM cikIrSati / tataH suruciraM dRSTvA spRhAlagnena cakSuSA / suhRdbhirvAryamANo'pi paNDitaizcApi bhArata / / 8 mRgamAlokya hiMsAyAM svargavAsaM samarthayat // 15 uttaraM nyAyasaMbaddhaM bravIti vidhiyojitam / sa tu dharmo mRgo bhUtvA bahuvarSoSito vne| adharmastrividhastasya vardhate rAgamohajaH // 9 tasya niSkRtimAdhatta na hyasau yajJasaMvidhiH / / 16 pApaM cintayate caiva prabravIti karoti c| tasya tena tu bhAvena mRgahiMsAtmanastadA / tasyAdharmapravRttasya doSAnpazyanti sAdhavaH / / 10 tapo mahatsamucchinnaM tasmAddhisA na yajJiyA // 17 ekazIlAzca mitratvaM bhajante pApakarmiNaH / tatastaM bhagavAndharmo yajJaM yAjayata svayam / sa neha sukhamApnoti kuta eva paratra vai // . 11 samAdhAnaM ca bhAryAyA lebhe sa tapasA param // 18 evaM bhavati pApAtmA dharmAtmAnaM tu me shRnnu| ahiMsA sakalo dharmo hiMsA yjnye'smaahitaa| yathA kuzaladharmA sa kuzalaM pratipadyate // 12 satyaM te'haM pravakSyAmi yo dharmaH satyavAdinAm / / ya etAnprajJayA doSAnpUrvamevAnupazyati / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kuzalaH sukhaduHkhAnAM sAdhUMzcApyupasevate / / 13 catuHSaSTyadhikadvizatatamo'dhyAya // 264 // tasya sAdhusamAcArAdabhyAsAccaiva vardhate / . prajJA dharme ca ramate dharma caivopajIvati // 14 yudhiSThira uvaac| so'tha dharmAdavApteSu dhameSu kurute manaH / / kathaM bhavati pApAtmA kathaM dharma karoti vaa| tasyaiva siJcate mUlaM guNAnpazyati yatra vai // 15 kena nirvedamAdatte mokSaM vA kena gacchati // 1 dharmAtmA bhavati hyevaM mitraM ca labhate zubham / bhISma uvAca / sa mitradhanalAbhAttu pretya ceha ca nandati // 16 viditAH sarvadharmAste sthityarthamanupRcchasi / zabde sparza tathA rUpe rase gandhe ca bhArata / zRNu mokSaM sanirvedaM pApaM dharma ca mUlataH // 2 prabhutvaM labhate janturdharmasyaitatphalaM viduH // 17 vijJAnArtha hi pazcAnAmicchA pUrva pravartate / sa dharmasya phalaM labdhvA na tRpyati yudhiSThira / prApya tAJjAyate kAmo dveSo vA bharatarSabha / / 3 atRpyamANo nirvedamAdatte jJAnacakSuSA / / 18 tatastadarthaM yatate karma cArabhate punaH / prajJAcakSuryadA kAme dopamevAnupazyati / iSTAnAM rUpagandhAnAmabhyAsaM ca cikIrSati // 4 virajyate tadA kAmAnna ca dharma vimuzcati / / 19 tato rAgaH prabhavati dveSazca tadanantaram / sarvatyAge ca yatate dRSTvA lokaM kSayAtmakam / tato lobhaH prabhavati mohazca tadanantaram // 5 tato mokSAya yatate nAnupAyAdupAyataH / / 20 lobhamohAbhibhUtasya rAgadveSAnvitasya ca / zanairnirvedamAdatte pApaM karma jahAti ca / na dharme jAyate buddhiAjAddharmaM karoti ca // 6 dharmAtmA caiva bhavati mokSaM ca labhate param // 21 -2346 - Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 265. 22] zAntiparva [12. 267.4 etatte kathitaM tAta yanmAM tvaM paripRcchasi / - maunena bahubhASyaM ce zauryeNa ca bhayaM jayet // 11 pApaM dharma tathA mokSaM nirvedaM caiva bhArata // 22 yacchedvAGmanasI buddhyA tAM yacchejjJAnacakSuSA / tasmAddharme pravartethAH sarvAvasthaM yudhiSThira / jJAnamAtmA mahAnyacchettaM ycchecchaantiraatmnH|| dharme sthitAnAM kaunteya siddhirbhavati zAzvatI // 23 tadetadupazAntena boddhavyaM zucikarmaNA / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yogadoSAsamucchidya paJca yAnkavayo viduH // 13 paJcaSaSTa dhikadvizatatamo'dhyAyaH // 265 // kAma krodhaM ca lobhaM ca bhayaM svapnaM ca paJcamam / parityajya niSeveta tathemAnyogasAdhanAn // 14 yudhiSThira uvAca / dhyAnamadhyayanaM dAnaM satyaM hIrArjavaM kSamA / mokSaH pitAmahenokta upAyAnnAnupAyataH / zaucamAhArataH zuddhirindriyANAM ca saMyamaH // 15 tamupAyaM yathAnyAyaM zrotumicchAmi bhArata // 1 / etairvivardhate tejaH pApmAnamapahanti ca / bhISma uvAca / sidhyanti cAsya saMkalpA vijJAnaM ca pravartate // 16 tvayyevaitanmahAprAjJa yuktaM nipuNadarzanam / dhUtapApaH sa tejasvI laghvAhAro jitendriyaH / yadupAyena sarvArthAnnityaM mRgayase'nagha // 2 kAmakrodhau vaze kRtvA ninISedbrahmaNaH padam // 10 karaNe ghaTasya yA buddhirghaTotpattau na sAnagha / amUDhatvamasaGgitvaM kAmakrodhavivarjanam / evaM dharmAbhyupAyeSu nAnyaddharmeSu kAraNam // 3 adainyamanudIrNatvamanudvego vyavasthitiH // 18 pUrve samudre yaH panthA na ca gacchati pazcimam / eSa mArgo hi mokSasya prasanno vimalaH shuciH| ekaH panthA hi mokSasya tanme vistarataH zRNu // 4 tathA vAkkAyamanasAM niyamaH kAmato'nyathA // 19 kSamayA krodhamucchindyAtkAmaM saMkalpavarjanAt / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sattvasaMsevanAddhIro nidrAmucchettumarhati // 5 SaTpaSTayadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 266 // apramAdAdbhayaM rakSecchAsaM kSetrajJazIlanAt / 267 icchAM dveSaM ca kAmaM ca dhairyeNa vinivartayet // 6 . bhISma uvAca / bhramaM pramohamAvartamabhyAsAdvinivartayet / atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam / nidrAM ca pratibhAM caiva jJAnAbhyAsena tattvavit // 7 nAradasya ca saMvAdaM devalasyAsitasya ca // 1 upadravAMstathA rogAnhitajIrNamitAzanAt / AsInaM devalaM vRddhaM buvA buddhimatAM varaH / lobhaM mohaM ca saMtoSAdviSayAMstattvadarzanAt // 8 nAradaH paripapraccha bhUtAnAM prabhavApyayam // 2 anukrozAdadharma ca jyeddhrmmupekssyaa| kutaH sRSTamidaM vizvaM brahmansthAvarajaGgamam / AyatyA ca jayedAzAmarthaM saGgavivarjanAt // 9 | pralaye ca kamabhyeti tadbhavAnprabravItu me // 3 anityatvena ca snehaM kSudhaM yogena paNDitaH / asita uvAca / kAruNyenAtmano mAnaM tRSNAM ca paritoSataH // 10 / yebhyaH sRjati bhUtAni kAlo bhAvapracoditaH / utthAnena jayettandrI vitarka nizcayAjayet / mahAbhUtAni paJceti taanyaahubhuutcintkaaH|| 4 - 2347 - Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 267. 5] mahAbhArate [12. 267. 38 tebhyaH sRjati bhUtAni kAla AtmapracoditaH / iti saMzabdyamAnAni zRNu karmendriyANyapi // 19 etebhyo yaH paraM brUyAdasadbhUyAdasaMzayam // 5 jalpanAbhyavyavahArArthaM mukhamindriyamucyate / viddhi nArada pazcaitAzAzvatAnacalAndhruvAn / gamanendriyaM tathA pAdau karmaNaH karaNe karau // 20 mahatastejaso rAzInkAlaSaSThAnsvabhAvataH // 6 pAyUpasthau visargArthamindriye tulyakarmaNI / ApazcaivAntarikSaM ca pRthivI vAyupAvako / visarge ca purISasya visarge cAbhikAmike // 21 asiddhiH parametebhyo bhUtebhyo muktasaMzayam / / 7 / balaM SaSThaM SaDetAni vAcA samyagyathAgamam / / nopapattyA na vA yuktyA tvasadbhUyAdasaMzayam / / jJAnaceSTendriyaguNAH sarve saMzabditA mayA // 22 vettha tAnabhinivRttAnSaDete yasya rAzayaH // 8 indriyANAM svakarmabhyaH zramAduparamo ydaa| pazcaiva tAni kAlazca bhAvAbhAvau ca kevlau| bhavatIndriyasaMnyAsAdatha svapiti vai naraH // 23 aSTau bhUtAni bhUtAnAM zAzvatAni bhavApyayau // 9 indriyANAM vyuparame mano'nuparataM ydi| .. abhAvAdbhAviteSveva tebhyazca prbhvntypi| sevate viSayAneva tadvidyAsvapnadarzanam // 24 vinaSTo'pi ca tAnyeva janturbhavati paJcadhA // 10 sAttvikAzcaiva ye bhAvAstathA rAjasatAmasAH / tasya bhUmimayo dehaH zrotramAkAzasaMbhavam / karmayuktAnprazaMsanti sAttvikAnitarAMstathA // 25 sUryazcakSurasurvAyuradbhayastu khalu zoNitam // 11 / AnandaH karmaNAM siddhiH pratipattiH parA gatiH / cakSuSI nAsikAkarNau tvagjihveti ca pnycmii| sAttvikasya nimittAni bhAvAnsaMzrayate smRtiH|| indriyANIndriyArthAnAM jJAnAni kavayo viduH||12 jantuSvekatameSvevaM bhAvA ye vidhimAsthitAH / darzanaM zravaNaM ghrANaM sparzanaM rasanaM tathA / bhAvayorIpsitaM nityaM pratyakSagamanaM dvayoH // 27 upapattyA guNAnviddhi paJca paJcasu pazcadhA // 13 indriyANi ca bhAvAzca guNAH saptadaza smRtaaH| rUpaM gandho rasaH sparzaH zabdazcaivAtha tdgunnaaH| teSAmaSTAdazo dehI yaH zarIre sa zAzvataH / / 28 indriyairupalabhyante paJcadhA paJca pazcabhiH // 14 atha vA sazarIrAste guNAH sarve zarIriNAm / rUpaM gandhaM rasaM sparza zabdaM caitAMstu tadguNAn / saMzritAstadviyoge hi sazarIrA na santi te||29 indriyANi na budhyante kSetrajJastaistu budhyate // 15 atha vA saMnipAto'yaM zarIraM pAzcabhautikam / cittamindriyasaMghAtAtparaM tasmAtparaM manaH / ekazca daza cASTau ca guNAH saha zarIriNAm / manasastu parA buddhiH kSetrajJo buddhitaH paraH // 16 USmaNA saha viMzo vA saMghAtaH pAzcabhautikaH // 30 pUrvaM cetayate janturindriyairviSayAnpRthak / mahAnsaMdhArayatyetaccharIraM vAyunA saha / vicArya manasA pazcAdatha buddhyA vyavasyati / tasyAsya bhAvayuktasya nimittaM dehabhedane // 31 indriyairupalabdhArthAnsarvAnyastvadhyavasyati // 17 yathaivotpadyate kiMcitpazcatvaM gacchate tathA / cittamindriyasaMghAtaM mano buddhiM tathASTamIm / puNyapApavinAzAnte puNyapApasamIritam / aSTau jnyaanendriyaannyaahuretaanydhyaatmcintkaaH||18 / dehaM vizati kAlena tato'yaM karmasaMbhavam // 32 pANipAdaM ca pAyuzca mehanaM paJcamaM mukham / / hitvA hitvA hyayaM praiti dehAdehaM kRtAzrayaH / -2348 - Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 267. 33 ] zAntiparva [12. 289.6 268 kAlasaMcoditaH kSetrI vizIrNAdvA gRhAdgRham // 33 / / kiMcideva mamatvena yadA bhavati kalpitam / tatra naivAnutapyante prAjJA nishcitnishcyaaH| tadeva paritApAya nAze saMpadyate punaH // 8 kRpaNAstvanutapyante janAH saMbandhimAninaH // 34 na kAmAnanurudhyeta duHkhaM kAmeSu vai ratiH / na hyayaM kasyacitkazcinnAsya kazcana vidyate / prApyArthamupayuJjIta dharme kAmaM vivarjayet // 9 bhavatyeko hyayaM nityaM zarIre sukhaduHkhabhAk // 35 vidvAnsarveSu bhUteSu vyAghramAMsopamo bhavet / naiva saMjAyate janturna ca jAtu vipadyate / kRtakRtyo vizuddhAtmA sarvaM tyajati vai saha // 10 yAti dehamayaM bhuktvA kadAcitparamAM gatim // 36 ubhe satyAnRte tyaktvA zokAnandau priyApriye / puNyapApamayaM dehaM kSapayankarmasaMcayAt / bhayAbhaye ca saMtyajya saMprazAnto nirAmayaH // 11 kSINadehaH punardehI brahmatvamupagacchati // 37 yA dustyajA durmatibhiryA na jIryati jiirytH| puNyapApakSayArthaM ca sAMkhyaM jJAnaM vidhIyate / yo'sau prANAntiko rogastAM tRSNAM tyajataH sukham // tatkSaye hyasya pazyanti brahmabhAve parAM gatim // 38 cAritramAtmanaH pazyaMzcandrazuddhamanAmayam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dharmAtmA labhate kIrti pretya ceha yathAsukham // 13 sptssssttydhikshttmo'dhyaayH|| 267 / / rAjJastadvacanaM zrutvA prItimAnabhavahijaH / pUjayitvA ca tadvAkyaM mANDavyo mohmaashritH||14 yudhiSThira uvAca / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi bhrAtaraH pitaraH putrA jJAtayaH suhRdastathA / aSTaSaSTayadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 268 // arthahetohatAH krUrairasmAbhiH pApabuddhibhiH // 1 269 yeyamarthodbhavA tRSNA kathametAM pitAmaha / yudhiSThira uvAca / nivartayema pApaM hi tRSNayA kAritA vayam // 2 kiMzIlaH kiMsamAcAraH kiMvidyaH kiMparAyaNaH / .. bhISma uvAca / prApnoti brahmaNaH sthAnaM yatparaM prakRtedhruvam // 1 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / bhISma uvAca / gItaM videharAjena mANDavyAyAnupRcchate // 3 mokSadharmeSu nirato laghvAhAro jitendriyaH / susukhaM bata jIvAmi yasya me nAsti kiNcn| prApnoti paramaM sthAnaM yatparaM prakRtedhruvam // 2 mithilAyAM pradIptAyAM na me dahyati kiMcana // 4 svagRhAdabhiniHsRtya lAbhAlAbhe samo muniH / arthAH khalu samRddhA hi bADhaM duHkhaM vijAnatAm / samupoDheSu kAmeSu nirapekSaH parivrajet / / 3 asamRddhAstvapi sadA mohayantyavicakSaNAn // 5 na cakSuSA na manasA na vAcA dUSayedapi / yaJca kAmasukhaM loke yacca divyaM mahatsukham / / na pratyakSaM parokSaM vA dUSaNaM vyAharetvacit // 4 kRSNAkSayasukhasyaite nArhataH SoDazI kalAm // 6 na hiMsyAtsarvabhUtAni maitrAyaNagatizcaret / yathaiva zRGgaM goH kAle vardhamAnasya vardhate / nedaM jIvitamAsAdya vairaM kurvIta kenacit // 5 zthaiva tRSNA vittena vardhamAnena vardhate // 7 ativAdAstitikSeta nAbhimanyetkathaMcana / - 2349 - Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 269. 8 ] mahAbhArate [12. 270. 12 krodhyamAnaH priyaM brUyAdAkruSTaH kuzalaM vadet // 6- lokAstejomayAstasya tathAnantyAya kalpate // 20 pradakSiNaM prasavyaM ca grAmamadhye na caacret| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi bhaikSacaryAmanApanno na gacchetpUrvaketitaH // 7 ekonasaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 269 // avakIrNaH suguptazca na vAcA hyapriyaM vadet / 270 mRduH syAdapratiko visrabdhaH syAdaroSaNaH // 8 yudhiSThira uvAca / vidhUme nyastamusale vyaGgAre bhuktvjjne| dhanyA dhanyA iti janAH sarve'smAnpravadantyutaM / atIte pAtrasaMcAre bhikSAM lipseta vai muniH // 9 na duHkhitataraH kazcitpumAnasmAbhirasti ha // 1 anuyAtrikamarthasya maatraalaabhessvnaadRtH| lokasaMbhAvitairduHkhaM yatprAptaM kurusattama / alAbhe na vihanyeta lAbhazcainaM na harSayet // 10 prApya jAtiM manuSyeSu devairapi pitAmaha // 2 lAbhaM sAdhAraNaM necchenna bhunyjiitaabhipuujitH| kadA vayaM kariSyAmaH saMnyAsaM duHkhasaMjJakam / abhipUjitalAbhaM hi jugupsetaiva tAdRzaH / / 11 / duHkhametaccharIrANAM dhAraNaM kurusattama // 3 na cAnnadoSAnnindeta na guNAnabhipUjayet / vimuktAH saptadazabhirhetubhUtaizca paJcabhiH / zayyAsane vivikte ca nityamevAbhipUjayet // 12 indriyArthairguNaizcaiva aSTAbhiH prapitAmaha // 4 zUnyAgAraM vRkSamUlamaraNyamatha vA guhAm / na gacchanti punarbhAvaM munayaH saMzitavratAH / ajJAtacaryAM gatvAnyAM tato'nyatreva saMvizet // 13 kadA vayaM bhaviSyAmo rAjyaM hitvA paraMtapa // 5 anurodhavirodhAbhyAM samaH syAdacalo dhruvaH / bhISma uvAca / sukRtaM duSkRtaM cobhe nAnurudhyeta karmaNi // 14 nAstyanantaM mahArAja sarvaM saMkhyAnagocaram / vAco vegaM manasaH krodhavegaM punarbhAvo'pi saMkhyAto nAsti kiMcidihAcalam // vivitsAvegamudaropasthavegam / na cApi gamyate rAjanaiSa doSaH prasaGgataH / etAnvegAnvinayedvai tapasvI udyogAdeva dharmajJa kAlenaiva gamiSyatha // 7 nindA cAsya hRdayaM nopahanyAt / / 15 Izo'yaM satataM dehI nRpate puNyapApayoH / madhyastha eva tiSThata prazaMsAnindayoH samaH / tata eva samutthena tamasA rudhyate'pi ca // 8 etatpavitraM paramaM parivrAjaka Azrame // 16 yathAJjanamayo vAyuH punarmAnaHzilaM rajaH / mahAtmA suvrato dAntaH sarvatraivAnapAzritaH / anupravizya tadvarNo dRzyate raJjayandizaH // 9 apUrvacArakaH saumyo aniketaH samAhitaH // 17 | tathA karmaphalairdehI rnyjitstmsaavRtH| vAnaprasthagRhasthAnAM na saMsRjyeta karhicit / vivarNo varNamAzritya deheSu parivartate // 10 ajJAtalipsAM lipseta na cainaM harSa Avizet // jJAnena hi yadA janturajJAnaprabhavaM tamaH / vijAnatAM mokSa eSa zramaH syAdavijAnatAm / vyapohati tadA brahma prakAzeta sanAtanam // 11 mokSayAnamidaM kRtsnaM viduSAM hArito'bravIt // 19 ___ayatnasAdhyaM munayo vadanti abhayaM sarvabhUtebhyo dattvA yaH prvrjedgRhaat| / ye cApi muktAsta upAsitavyAH / -2350 - Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 270. 12] zAntiparva [12. 271.2 tvayA ca lokena ca sAmareNa gandhAnAdAya bhUtAnAM rasAMzca vividhAnapi / tasmAnna zAmyanti maharSisaMghAH // 12 avadhaM trInsamAkramya lokAnvai svena tejasA // 25 asminnarthe purA gItaM zRNuSvaikamanA nRpa / jvAlAmAlAparikSipto vaihAyasacarastathA / yathA daityena vRtreNa bhraSTaizvaryeNa ceSTitam / / 13 ajeyaH sarvabhUtAnAmAsaM nityamapetabhIH / / 26 nirjitenAsahAyena hRtarAjyena bhArata / aizvaryaM tapasA prAptaM bhraSTaM tacca svakarmabhiH / azocatA zatrumadhye buddhimAsthAya kevalAm // 14 dhRtimAsthAya bhagavanna zocAmi tatastvaham // 27 bhraSTaizvarya purA vRtramuzanA vAkyamabravIt / yuyutsatA mahendreNa purA sAdhaM mahAtmanA / kaJcitparAjitasyAdya na vyathA te'sti dAnava // 15 / tato me bhagavAndRSTo harirnArAyaNaH prabhuH // 28 vRtra uvAca / vaikuNThaH puruSo viSNuH zuklo'nantaH sanAtanaH / satyena tapasA caiva viditvA saMkSayaM hyaham / muJjakezo harizmazruH sarvabhUtapitAmahaH // 29 na zocAmi na hRSyAmi bhUtAnAmAgatiM gatim / / nUnaM tu tasya tapasaH sAvazeSa mamAsti vai / kAlasaMcoditA jIvA majjanti narake'vazAH / / yadahaM praSTumicchAmi bhavantaM karmaNaH phalam // 30 paridRSTAni sarvANi divyAnyAhurmanISiNaH // 17 aizvaryaM vai mahadbrahmankasminvarNe pratiSThitam / kSapayitvA tu taM kAlaM gaNitaM kAlacoditAH / / nivartate cApi punaH kathamaizvaryamuttamam / / 31 sAvazeSeNa kAlena saMbhavanti punaH punaH / / 18 kvasmAdbhUtAni jIvanti pravartante'tha vA punaH / tiryagyonisahasrANi gatvA narakameva c| kiM vA phalaM paraM prApya jIvastiSThati zAzvataH // 32 nirgacchantyavazA jIvAH kAlabandhanabandhanAH // 19 / kena vA karmaNA zakyamatha jJAnena kena vaa| evaM saMsaramANAni jIvAnyahamadRSTavAn / brahmarSe tatphalaM prAptuM tanme vyAkhyAtumarhasi // 33 yathA karma tathA lAbha iti zAstranidarzanam // 20 itIdamuktaH sa munistadAnIM tiryaggacchanti narakaM mAnuSyaM daivameva ca / ___ pratyAha yattacchRNu rAjasiMha / sukhaduHkhe priyadveSye caritvA pUrvameva ca // 21 mayocyamAnaM puruSarSabha tvakRtAntavidhisaMyuktaM sarvalokaH prapadyate / mananyacittaH saha sodarIyaiH // 34 gataM gacchanti cAdhvAnaM sarvabhUtAni sarvadA / / 22 / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi bhISma uvAca / saptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 27 // kAlasaMkhyAnasaMkhyAtaM sRSTisthitiparAyaNam / 271 taM bhASamANaM bhagavAnuzanA pratyabhASata / uzanovAca / bhImAnduSTapralApAMstvaM tAta. kasmAtprabhASase / / 23 / namastasmai bhagavate devAya prabhaviSNave / vRtra uvAca / yasya pRthvItalaM tAta sAkAzaM bAhugocaram // 1 pratyakSametadbhavatastathAnyeSAM manISiNAm / mUrdhA yasya tvanantaM ca sthAnaM dAnavasattama / mayA yajjayalubdhena purA taptaM mahattapaH // 24 tasyAhaM te pravakSyAmi viSNormAhAtmyamuttamam // 2 - 2351 - Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 271. 3] mahAbhArate [12. 271. 30 bhISma uvAca / . karmaNA svena raktAni viraktAni ca dAnava / tayoH saMvadatorevamAjagAma mahAmuniH / yathA karmavizeSAMzca prApnuvanti tathA zRNu // 17 sanatkumAro dharmAtmA saMzayacchedanAya vai // 3 yathA ca saMpravartante yasmistiSThanti vA vibho| sa pUjito'surendreNa muninozanasA tathA / tatte'nupUrvyA vyAkhyAsye tadihaikamanAH zRNu // 18 niSasAdAsane rAjanmahArhe munipuMgavaH // 4 anAdinidhanaH zrImAnharirnArAyaNaH prabhuH / tamAsInaM mahAprAjJamuzanA vAkyamabravIt / sa vai sRjati bhUtAni sthAvarANi carANi ca // 19 brahmasmai dAnavendrAya viSNormAhAtmyamuttamam // 5 eSa sarveSu bhUteSu kSarazcAkSara eva ca / sanatkumArastu tataH zrutvA prAha vaco'rthavat / ekAdazavikArAtmA jagatpibati razmibhiH // 20 viSNormAhAtmyasaMyuktaM dAnavendrAya dhImate // 6 pAdau tasya mahIM viddhi mUrdhAnaM divameva ca / zRNu sarvamidaM daitya viSNormAhAtmyamuttamam / bAvastu dizo daitya zrotramAkAzameva ca // .2.1 viSNau jagatsthitaM sarvamiti viddhi paraMtapa // 7 tasya tejomayaH sUryo manazcandramasi sthitam / sRjatyeSa mahAbAho bhUtagrAmaM carAcaram / buddhirjJAnagatA nityaM rasastvapsu pravartate // 22 eSa cAkSipate kAle kAle visRjate punaH / bhruvoranantarAstasya grahA dAnavasattama / asmingacchanti vilayamasmAcca prabhavantyuta / / 8 nakSatracakra netrAbhyAM pAdayobhUzca dAnava // 23 . naiSa dAnavatA zakyastapasA naiva cejyayA / rajastamazca sattvaM ca viddhi nArAyaNAtmakam / . saMprAptumindriyANAM tu saMyamenaiva zakyate // 9 / so''zramANAM mukhaM tAta karmaNastatphalaM viduH||24 bAhye cAbhyantare caiva karmaNA manasi sthitH| akarmaNaH phalaM caiva sa eva paramavyayaH / nirmalIkurute buddhyA so'mutrAnantyamaznute / / 10 chandAMsi tasya romANi akSaraM ca sarasvatI // 25 yathA hiraNyakartA vai rUpamagnau vizodhayet / bahvAzrayo bahumukho dharmo hRdi samAzritaH / bahuzo'tiprayatnena mahatAtmakRtena ha // 11 sa brahmaparamo dharmastapazca sadasacca saH // 26 tadvavAtizatairjIvaH zudhyate'lpena karmaNA / zrutizAstragrahopetaH SoDazavikkratuzca saH / yatnena mahatA caivApyekajAtau vizudhyate / / 12 / pitAmahazca viSNuzca so'zvinau sa puraMdaraH // 20 lIlayAlpaM yathA gAtrAtpramRjyAdAtmano rjH| mitrazcaM varuNazcaiva yamo'tha dhanadastathA / bahu yatnena mahatA doSanirharaNaM tathA // 13 te pRthagdarzanAstasya saMvidanti tathaikatAm / yathA cAlpena mAlyena vAsitaM tilasarSapam / ekasya viddhi devasya sarvaM jagadidaM vaze // 28 na muJcati svakaM gandhaM tadvatsUkSmasya darzanam / / 14 nAnAbhUtasya daityendra tasyaikatvaM vadatyayam / tadeva bahubhirmAlyairvAsyamAnaM punaH punaH / jantuH pazyati jJAnena tataH sattvaM prakAzate // 29 vimuJcati svakaM gandhaM mAlyagandhe'vatiSThati / / 15 saMhAravikSepasahasrakoTIevaM jAtizatairyukto guNaireva prasaGgiSu / stiSThanti jIvAH pracaranti cAnye / buddhathA nivartate doSo yatnenAbhyAsajena vai / / 16 prajAvisargasya ca pArimANyaM. -2352 - Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 271. 30] zAntiparva [12. 271. 45 vApIsahasrANi bahUni daitya // 30 vApyaH punaryojanavistRtAstAH krozaM ca gambhIratayAvagADhAH / AyAmataH paJcazatAzca sarvAH pratyekazo yojanataH pravRddhAH // 31 vApyA jalaM kSipyati vAlakoTyA tvahnA sakRccApyatha na dvitIyam / tAsAM kSaye viddhi kRtaM visarga . saMhAramekaM ca tathA prajAnAm // 32 SaDjIvavarNAH paramaM pramANaM kRSNo dhUmro nIlamathAsya madhyam / raktaM punaH sahyataraM sukhaM tu hAridravarNa susukhaM ca zuklam // 33 paraM tu zuklaM vimalaM vizokaM gataklamaM sidhyati daanvendr| gatvA tu yoniprabhavAni daitya sahasrazaH siddhimupaiti jIvaH // 34 gatiM ca yAM darzanamAha devo gatvA zubhaM darzanameva cAha / gatiH punarvarNakRtA prajAnAM varNastathA kAlakRto'surendra // 35 zataM sahasrANi caturdazeha . parA gatirjIvaguNasya daitya / ArohaNaM tatkRtameva viddhi sthAnaM tathA niHsaraNaM ca teSAm // 36 kRSNasya varNasya gatirnikRSTA sa majjate narake pacyamAnaH / sthAnaM tathA durgatibhistu tasya prajAvisargAnsubahUnvadanti // 37 zataM sahasrANi tatazcaritvA ma.bhA. 295 -2353 prApnoti varNa haritaM tu pazcAt / sa caiva tasminnivasatyanIzo yugakSaye tamasA saMvRtAtmA // 38 sa vai yadA sattvaguNena yukta stamo vyapohanghaTate svabuddhayA sa lohitaM varNamupaiti nIlo manuSyaloke parivartate ca // 39 sa tatra saMhAravisargameva ___ svakarmajairbandhanaiH klizyamAnaH / tataH sa hAridramupaiti varNa ___ saMhAravikSepazate vyatIte // 40 hAridravarNastu prajAvisargA nsahasrazastiSThati saMcaranvai / avipramukto niraye ca daitya tataH sahasrANi dazAparANi // 41 gatIH sahasrANi ca paJca tasya catvAri saMvartakRtAni caiva / vimuktamenaM nirayAJca viddhi sarveSu cAnyeSu ca saMbhaveSu / / 42 sa devaloke viharatyabhIkSNaM tatazyuto mAnuSatAmupaiti / saMhAravikSepazatAni cASTau maryeSu tiSThanamRtatvameti // 43 so'smAdatha bhrazyati kAlayogA skRSNe tale tiSThati sarvakaSTe / yathA tvayaM sidhyati jIvaloka statte'bhidhAsyAmyasurapravIra // 44 daivAni sa vyUhazatAni sapta ___ rakto haridro'tha tathaiva shuklH| saMzritya saMdhAvati zuklameta- Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 271. 45 ] mahAbhArate [ 12. 271. 58 maSTAparAnaya'tamAnsa lokAn // 15 sarvApadA ye sadRzA manuSyAH // 52 aSTau ca SaSTiM ca zatAni yAni ye tu cyutAH siddhalokAtkrameNa . manoviruddhAni mahAdyutInAm / teSAM gatiM yAnti tathAnupUrvyA / zuklasya varNasya parA gatiryA jIvAH pare talaveSarUpA trINyeva ruddhAni mahAnubhAva // 46 __ vidhi svakaM yAnti viparyayeNa // 53 saMhAravikSepamaniSTamekaM sa yAvadevAsti sazeSabhukte catvAri cAnyAni vstyniishH| prajAzca devyau ca tathaiva zukle / SaSThasya varNasya parA gatiryA tAvattadA teSu vizuddhabhAvaH siddhA viziSTasya gataklamasya // 47 saMyamya pazcendriyarUpametat // 54 saptottaraM teSu vasatyanIzaH zuddhAM gatiM tAM paramAM paraiti saMhAravikSepazataM sazeSam / zuddhena nityaM manasA vicinvan / tasmAdupAvRtya manuSyaloke tato'vyayaM sthAnamupaiti brahma tato mahAnmAnuSatAmupaiti // 48 duSprApamabhyeti sa zAzvataM vai| ... tasmAdupAvRtya tataH krameNa ityetadAkhyAtamahInasattva so'ne sma saMtiSThati bhuutsrgm| nArAyaNasyeha balaM mayA te // 55 / sa saptakRtvazca paraiti lokA vRtra uvAca / nsaMhAravikSepakRtapravAsaH // 49 saptaiva saMhAramupaplavAni evaM gate me na viSAdo'sti kazci tsamyakca pazyAmi vacastavaitat / saMbhAvya saMtiSThati siddhaloke / tato'vyayaM sthAnamanantameti zrutvA ca te vAcamadInasattva devasya viSmoratha brahmaNazca / vikalmaSo'smyadya tathA vipApmA // 56 zeSasya caivAtha narasya caiva pravRttametadbhagavanmaharSe devasya viSNoH paramasya caiva // 50 * mahAdyutezcakramanantavIryam / saMhArakAle paridagdhakAyA viSNoranantasya sanAtanaM tabrahmANamAyAnti sadA prajA hi / sthAnaM sargA yatra sarve pravRttAH / ceSTAtmano devagaNAzca sarve sa vai mahAtmA puruSottamo vai ye brahmalokAdamarAH sma te'pi // 51 tasmiJjagatsarvamidaM pratiSThitam // 57 prajAvisagaM tu sazeSakAlaM bhISma uvAca / ___ sthAnAni svAnyeva saranti jIvAH / evamuktvA sa kaunteya vRtraH prANAnavAsRjat / niHzeSANAM tatpadaM yAnti cAnte yojayitvA tathAtmAnaM paraM sthAnamavAptavAn // 58 -2354 - Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 271. 59 ] zAntiparva [12. 272. 12 yudhiSThira uvAca / mA vo bhayaM bhudvimalAH stha sarve // 69 ayaM sa bhagavAndevaH pitAmaha janArdanaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sanatkumAro vRtrAya yattadAkhyAtavAnpurA // 59 ekasaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 271 // bhISma uvAca / 27ra mUlasthAyI sa bhagavAnsvenAnantena tejasA / yudhiSThira uvAca / tatsthaH sRjati tAnbhAvAnnAnArUpAnmahAtapAH // 60 / aho dharmiSThatA tAta vRtrasyAmitatejasaH / turIyArdhena tasyemaM viddhi kezavamacyutam / yasya vijJAnamatulaM viSNobhaktizca tAdRzI // 1 turIyArdhena lokAMstrIbhAvayatyeSa buddhimAn // 61 durvijJeyamidaM tAta viSNoramitatejasaH / arvAksthitastu yaH sthAyI kalpAnte privrtte| kathaM vA rAjazArdUla padaM tajjJAtavAnasau // 2 sa zete bhagavAnapsu yo'sAvatibalaH prabhuH / bhavatA kathitaM hyetacchraddadhe cAhamacyuta / tAnvidhAtA prasannAtmA lokAMzcarati zAzvatAn // 62 bhUyastu me samutpannA buddhiravyaktadarzanAt // 3 . sarvANyazUnyAni karotyanantaH kathaM vinihato vRtraH zakreNa bharatarSabha / sanatkumAraH saMcarate ca lokAn / dharmiSTho viSNubhaktazca tattvajJazca padAnvaye // 4 na cAniruddhaH sRjate mahAtmA etanme saMzayaM brUhi pRcchato bharatarSabha / tatsthaM jagatsarvamidaM vicitram // 63 vRtrastu rAjazArdUla yathA zakreNa nirjitaH // 5 yudhiSThira uvAca / yathA caivAbhavayuddhaM taccAcakSva pitAmaha / vRtreNa paramArthajJa dRSTA manye''tmano gatiH / vistareNa mahAbAho paraM kautUhalaM hi me // 6 zubhA tasmAtsa sukhito na zocati pitAmaha // 64 zuklaH zuklAbhijAtIyaH sAdhyo nAvartate'nagha / rathenendraH prayAto vai sAdhaM suragaNaiH purA / tiryaggatezca nirmukto nirayAca pitAmaha // 65 dadarzAthAprato vRtraM viSThitaM parvatopamam // 7 hAridravarNe rakte vA vartamAnastu pArthiva / yojanAnAM zatAnyUz2a paJcocchritamariMdama / tiryagevAnupazyeta karmabhistAmasairvRtaH / / 66 zatAni vistareNAtha trINyevAbhyadhikAni tu // 8 vayaM tu bhRzamApannA raktAH kaSTamukhe'sukhe / tatprekSya tAdRzaM rUpaM trailokyenApi durjayam / kAM gatiM pratipatsyAmo nIlAM kRSNAdhamAmatha // 67 vRtrasya devAH saMtrastA na zAntimupalebhire // 9 bhISma uvAca / zakrasya tu tadA rAjannUrustambho vyajAyata / zuddhAbhijanasaMpannAH pANDavAH saMzitavratAH / bhayAtrasya sahasA dRSTvA tadrUpamuttamam // 10 vihRtya devalokeSu punarmAnuSyameSyatha / / 68 tato nAdaH samabhavadvAditrANAM ca nisvnH| prajAvisarga ca sukhena kAle devAsurANAM sarveSAM tasminyuddha upasthite // 11 pratyetya deveSu sukhAni bhuktvA / atha trasya kauravya dRSTvA zakramupasthitam / / sukhena saMyAsyatha siddhasaMkhyA / na saMbhramo na bhIH kAcidAsthA vA samajAyata // 12 -2355 bhISma uvaac| Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 272. 13] mahAbhArate [12. 272.39 tataH samabhavadyuddhaM trailokyasya bhayaMkaram / bhISma uvAca / zakrasya ca surendrasya vRtrasya ca mahAtmanaH / / 13 / / evaM saMbodhyamAnasya vasiSThena mahAtmanA / asibhiH paTTizaiH zUlaiH shktitomrmudraiH| atIva vAsavasyAsIdvalamuttamatejasaH // 27 zilAbhirvividhAbhizca kArmukaizca mahAsvanaiH // 14 tato buddhimupAgamya bhagavAnpAkazAsanaH / astraizca vividhairdivyaiH pAvakolkAbhireva ca / yogena mahatA yuktastAM mAyAM vyapakarSata // 28 devAsuraistataH sainyaiH sarvamAsItsamAkulam // 15 tato'GgiraHsutaH zrImAMste caiva paramarSayaH / / pitAmahapurogAzca sarve devagaNAstathA / dRSTvA vRtrasya vikrAntamupagamya mahezvarama / / RSayazca mahAbhAgAstAddhaM draSTumAgaman // 16 UcurvRtravinAzArtha lokAnAM hitakAmyayA // 29 vimAnAyairmahArAja siddhAzca bhrtrssbh| tato bhagavatastejo jvaro bhUtvA jagatpateH / gandharvAzca vimAnAgryairapsarobhiH samAgaman // 17 samAvizanmahAraudraM vRtraM daityavaraM tadA // 30. tato'ntarikSamAvRtya vRtro dharmabhRtAM varaH / viSNuzca bhagavAndevaH sarvalokAbhipUjitaH / azmavarSeNa devendra parvatAtsamavAkirat // 18 aindraM samAvizadvanaM lokasaMrakSaNe rataH // 31 tato devagaNAH kruddhAH sarvataH zastravRSTibhiH / tato bRhaspati(mAnupAgamya zatakratum / azmavarSamapohanta vRtrapreritamAhave // 19 vasiSThazca mahAtejAH sarve ca paramarSayaH // 32 vRtrazca kuruzArdUla mahAmAyo mahAbalaH / te samAsAdya varadaM vAsavaM lokapUjitam / mohayAmAsa devendraM mAyAyuddhena sarvataH // 20 UcurekAgramanaso jahi vRtramiti prabho // 33 tasya vRtrAditasyAtha moha AsIcchatakratoH / mahezvara uvaac| rathaMtareNa taM tatra vasiSThaH samabodhayat // 21 eSa vRtro mahAzakra balena mahatA vRtH| vasiSTha uvAca / vizvAtmA sarvagazcaiva bahumAyazca vizrutaH // 34 tadenamasurazreSThaM trailokyenApi durjayam / devazreSTho'si devendra surArivinibarhaNa / jahi tvaM yogamAsthAya mAvasaMsthAH surezvara // 35 trailokyabalasaMyuktaH kasmAcchaka viSIdasi // 22 anena hi tapastaptaM blaarthmmraadhip| eSa brahmA ca viSNuzca zivazcaiva jagatprabhuH / / SaSTiM varSasahasrANi brahmA cAsmai varaM dadau // 36 somazca bhagavAndevaH sarve ca paramarSayaH // 23 mahattvaM yoginAM caiva mahAmAyatvameva ca / mA kArSIH kazmalaM zakra kazcidevetaro ythaa| mahAbalatvaM ca tathA tejazcAgryaM surezvara // 37 AyA yuddhe matiM kRtvA jahi zatru surezvara // 24 etadvai mAmakaM tejaH samAvizati vAsava / eSa lokagururuyakSaH sarvalokanamaskRtaH / vRtramenaM tvamapyevaM jahi vatreNa dAnavam // 38 nirIkSate tvAM bhagavAMstyaja mohaM surezvara // 25 zakra uvAca / ete brahmarSayazcaiva bRhaspatipurogamAH / bhagavaMstvatprasAdena ditijaM sudurAsadam / stavena zakra divyena stuvanti tvAM jayAya vai // 26 / vajreNa nihaniSyAmi pazyataste surarSabha // 39 -2356 - Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 272. 40] zAntiparva [ 12. 278.21 bhISma uvAca / sa vanaH sumahAtejAH kAlAgnisadRzopamaH / AvizyamAne daitye tu jvareNAtha mhaasure| kSiprameva mahAkAyaM vRtraM daityamapAtayat / / . devatAnAmRSINAM ca harSAnnAdo mahAnabhUt // 40 tato nAdaH samabhavatpunareva samantataH / tato dundubhayazcaiva zaGkhAzca sumahAsvanAH / vRtraM vinihataM dRSTvA devAnAM bharatarSabha // 8 murajA DiNDimAzcaiva prAvAdyanta sahasrazaH / / 41 vRtraM tu hatvA bhagavAndAnavArirmahAyazAH / asurANAM tu sarveSAM smRtilopo'bhavanmahAn / vatreNa viSNuyuktena divameva samAvizat // 9 prajJAnAzazca balavAnkSaNena samapadyata // 42 atha vRtrasya kauravya shriiraadbhiniHstaa| tamAviSTamatho jJAtvA RSayo devtaastthaa| brahmahatyA mahAghorA raudrA lokabhayAvahA // 1. stuvantaH zakramIzAnaM tathA prAcodayannapi // 43 karAlavadanA bhImA vikRtA kRSNapiGgalA / rathasthasya hi zakrasya yuddhakAle mahAtmanaH / prakIrNamUrdhajA caiva ghoranetrA ca bhArata // 11 RSibhiH stUyamAnasya rUpamAsItsududdezam // 44 kapAlamAlinI caiva kRzA ca bharatarSabha / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi rudhirArdrA ca dharmajJa cIravastranivAsinI // 12 dvisaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 272 / sAbhiniSkramya rAjendra tAdRgrUpA bhayAvahA / 273 vaJiNaM mRgayAmAsa tadA bharatasattama / / 13 bhISma uvAca / kasyacittvatha kAlasya vRtrahA kurunandana / vRtrasya tu mahArAja jvarAviSTasya sarvazaH / svargAyAbhimukhaH prAyAllokAnAM hitakAmyayA // 14 abhavanyAni liGgAni zarIre tAni me zRNu // 1 bisAnniHsaramANaM tu dRSTvA zakraM mahaujasam / jvalitAsyo'bhavadboro vaivayaM cAgamatparam / kaNThe jagrAha devendraM sulagnA cAbhavattadA // 15 gAtrakampazca sumahAzvAsazcApyabhavanmahAn / sa hi tasminsamutpanne brahmahatyAkRte bhye| romaharSazca tIvro'bhUniHzvAsazca mahAnnRpa // 2 nalinyAM visamadhyastho babhUvAbdagaNAnbahUn // 16 zivA cAzivasaMkAzA tasya vaktrAtsudAruNA / anusRtya tu yatnAtsa tayA vai brhmhtyyaa| niSpapAta mahAghorA smRtiH sA tasya bhArata / tadA gRhItaH kauravya nizceSTaH samapadyata // 17 ulkAzca jvalitAstasya dInAH pArzva prapedire // 3 tasyA vyapohane zakraH paraM yatnaM cakAra ha / gRdhrakaGkavaDAzcaiva vAco'muzcansudAruNAH / na cAzakattAM devendro brahmahatyAM vyapohitum // 18 vRtrasyopari saMhRSTAzcakravatparibabhramuH // 4 gRhIta eva tu tayA devendro bharatarSabha / tatastaM rathamAsthAya devApyAyitamAhave / pitAmahamupAgamya zirasA pratyapUjayat // 19 vanodyatakaraH zakrastaM daityaM pratyavaikSata // 5 jJAtvA gRhItaM zakraM tu dvijapravarahatyayA / amAnuSamatho nAdaM sa mumoca mahAsuraH / brahmA saMcintayAmAsa tadA bharatasattama / / 20 vyaz2ambhata ca rAjendra tIvrajvarasamanvitaH / tAmuvAca mahAbAho brahmahatyAM pitAmahaH / athAsya jRmbhataH zakrastato vajramavAsRjat // 6 / svareNa madhureNAtha sAntvayanniva bhArata // 21 - 2357 -- Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 273. 22 ] mahAbhArate [ 12. 273. 48 bhISma uvAca / mucyatAM tridazendro'yaM matpriyaM kuru bhAmini / tato vRkSauSadhitRNaM samAhUya pitAmahaH / vahi kiM te karomyadya kAmaM kaM tvamihecchasi // 22 / imamartha mahArAja vaktuM samupacakrame // 34 . brahmahatyovAca / tato vRkSauSadhitRNaM tathaivoktaM yathAtatham / trilokapUjite deve prIte trailokyakartari / vyathitaM vahrivadrAjanbrahmANamidamabravIt // 35 kRtameveha manye'haM nivAsaM tu vidhatsva me // 23 / asmAkaM brahmahatyAto ko'nto lokpitaamh| tvayA kRteyaM maryAdA loksNrkssnnaarthinaa| svabhAvanihatAnasmAnna punarhantumarhasi // 36 . sthApanA vai sumahatI tvayA deva pravartitA / / 24 / vayamagniM tathA zItaM varSa ca pavaneritam / prIte tu tvayi dharmajJa sarvalokezvare prabho / sahAmaH satataM deva tathA chedanabhedanam / / 3. zakrAdapagamiSyAmi nivAsaM tu vidhatsva me / / 25 brahmahatyAmimAmadya bhavataH zAsanAdvayam / grahISyAmastrilokeza mokSaM cintayatAM bhavAn // 38 tatheti tAM prAha tadA brahmahatyAM pitaamhH| brahmovAca / upAyataH sa zakrasya brahmahatyAM vyapohata // 26 / parvakAle tu saMprApte yo vai chedanabhedanam / tataH svayaMbhuvA dhyAtastatra vhnirmhaatmnaa| kariSyati naro mohAttameSAnugamiSyati // 39 brahmANamupasaMgamya tato vacanamabravIt / / 2. bhISma uvAca / prApto'smi bhagavandeva tvatsakAzamariMdama / tato vRkSauSadhitRNamevamuktaM mahAtmanA / yatkartavyaM mayA deva tadbhavAnvaktumarhati / / 28 brahmANamabhisaMpUjya jagAmAzu yathAgatam // 40 brahmovAca / AhUyApsaraso devastato lokapitAmahaH / bahudhA vibhajiSyAmi brahmahatyAmimAmaham / vAcA madhurayA prAha sAntvayanniva bhArata // 41 zakrasyAdya vimokSArtha caturbhAgaM pratIccha me // 29 iyamindrAdanuprAptA brahmahatyA varAGganAH / agniruvAca / caturthamasyA bhAgaM hi mayoktAH saMpratIcchata // 42 mama mokSasya ko'nto vai brahmandhyAyasva vai prabho / . apsarasa UcuH / etadicchAmi vijJAtuM tattvato lokapUjita // 30 grahaNe kRtabuddhInAM deveza tava zAsanAt / brahmovAca / mokSaM samayato'smAkaM cintayasva pitAmaha // 43 yastvAM jvalantamAsAdya svayaM vai mAnavaH kacit / brahmovAca / bIjauSadhirasairvate' na yakSyati tamovRtaH // 31 rajasvalAsu nArISu yo vai maithunamAcaret / tameSA yAsyati kSipraM tatraiva ca nivatsyati / tameSA yAsyati kSipraM vyetu vo mAnaso jvaraH // 44 brahmahatyA havyavAha vyetu te mAnaso jvaraH // 32 bhISma uvAca / bhISma uvaac| tatheti hRSTamanasa uktvAthApsarasAM gaNAH / ityuktaH pratijagrAha tadvaco havyakavyabhuk / / svAni sthAnAni saMprApya remire bharatarSabha // 45 pitAmahasya bhagavAMstathA ca tadabhUtprabho // 33 / tatatrilokakRddevaH punareva mahAtapAH / -2358 Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 278. 46 ] zAntiparva [12. 274.7 apaH saMcintayAmAsa dhyAtAstAzcApyathAgaman // 46 | ime hi bhUtale devAH prathitAH kurunandana // 59 tAstu sarvAH samAgamya brahmANamamitaujasam / evaM zakreNa kauravya buddhisaukSmyAnmahAsuraH / idamacurvaco rAjanpraNipatya pitAmaham // 47 upAyapUrva nihato vRtro'thAmitatejasA // 60 imAH sma deva saMprAptAstvatsakAzamariMdama / evaM tvamapi kauravya pRthivyAmaparAjitaH / zAsanAttava deveza samAjJApaya no vibho / / 48 bhaviSyasi yathA devaH zatakraturamitrahA // 61 brahmovAca / ye tu zakrakathAM divyAmimAM parvasu parvasu / iyaM vRtrAdanuprAptA puruhUtaM mhaabhyaa| vipramadhye paThiSyanti na te prApsyanti kilbiSam // brahmahatyA caturthAMzamasyA yUyaM pratIcchata // 49 . ityetadvRtramAzritya zakrasyAtyadbhutaM mahat / Apa uucuH| kathitaM karma te tAta kiM bhUyaH zrotumicchasi // 63 evaM bhavatu lokeza yathA vadasi naH prbho| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi mokSaM samayato'smAkaM saMcintayitumarhasi // 50 trisaptatyadhikadvizatatatamo'dhyAyaH // 273 // vaM hi deveza sarvasya jagataH paramo guruH / ___274 ko'nyaH prasAdo hi bhavedyaH kRcchrAnnaH samuddharet // yudhiSThira uvaac| brahmovAca / pitAmaha mahAprAjJa sarvazAstravizArada / alpA iti matiM kRtvA yo naro buddhimohitaH / asti vatravadhAdeva vivakSA mama jAyate // 1 zleSmamUtrapurISANi yuSmAsu pratimokSyati // 52 jvareNa mohito vRtraH kathitaste janAdhipa / tameSA yAsyati kSipraM tatraiva ca nivatsyati / nihato vAsaveneha vajeNeti mamAnagha // 2 tathA vo bhavitA mokSa iti satyaM bravImi vaH // kathameSa mahAprAjJa jvaraH prAdurabhUtkutaH / bhISma uvAca / jvarotpattiM nipuNataH zrotumicchAmyahaM prabho // 3 tato vimucya devendraM brahmahatyA yudhiSThira / yathAnisRSTaM taM dezamagacchadevazAsanAt / / 54 bhISma uvAca / evaM zakreNa saMprAptA brahmahatyA janAdhipa / zRNu rAjazvarasyeha saMbhavaM lokavizrutam / pitAmahamanujJApya so'zvamedhamakalpayat // 55 vistaraM cAsya vakSyAmi yAdRzaM caiva bhArata // 4 zrUyate hi mahArAja saMprAptA vAsavena vai / purA meromahArAja zRGgaM trailokyavizrutam / brahmahatyA tataH zuddhi hayamedhena labdhavAn // 56 jyotiSkaM nAma sAvitraM sarvaratnavibhUSitam / samavApya zriyaM devo hatvArIzca sahasrazaH / aprameyamanAdhRSyaM sarvalokeSu bhArata / / 5 praharSamatulaM lebhe vAsavaH pRthivIpate / / 57 tatra devo giritaTe hemadhAtuvibhUSite / vRtrasya rudhirAcaiva khukhuNDAH pArtha jjnyire| paryaGka iva vibhrAjannupaviSTo babhUva ha // 6 dvijAtibhirabhakSyAste dIkSitaizca tapodhanaiH / / 58 / zailarAjasutA cAsya nityaM pArzve sthitA babhau / sarvAvasthaM tvamapyeSAM dvijAtInAM priyaM kuru| tathA devA mahAtmAno vasavazca mhaujsH|| 7 -2359 - Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 274.8] mahAbhArate [12. 274.84 tathaiva ca mahAtmAnAvazvinau bhiSajAM vrau| mahezvara uvAca / tathA vaizravaNo rAjA guhyakairabhisaMvRtaH // 8 dakSo nAma mahAbhAge prajAnAM patiruttamaH / yakSANAmadhipaH zrImAnkailAsanilayaH prabhuH / hayamedhena yajate tatra yAnti divaukasaH // 23 aGgiraHpramukhAzcaiva tathA devarSayo'pare // 9 umA uvAca / vizvAvasuzca gandharvastathA naardprvtau| yajJametaM mahAbhAga kimarthaM naabhigcchsi| apsarogaNasaMghAzca samAjagmuranekazaH // 10 / kena vA pratiSedhena gamanaM te na vidyate // 24 vavau zivaH sukho vAyu nAgandhavahaH zuciH / mahezvara uvaac| sarvatukusumopetAH puSpavanto mahAdrumAH // 11 suraireva mahAbhAge sarvametadanuSThitam / tathA vidyAdharAzcaiva siddhAzcaiva tapodhanAH / yajJeSu sarveSu mama na bhAga upakalpitaH // 25 mahAdevaM pazupatiM paryupAsanta bhArata // 12 pUrvopAyopapannena mArgeNa vrvrnnini| .. bhUtAni ca mahArAja nAnArUpadharANyatha / na me surAH prayacchanti bhAgaM yajJasya dhrmtH||2|| rAkSasAzca mahAraudrAH pizAcAzca mahAbalAH // 13 umA uvAca / bahurUpadharA hRSTA nAnApraharaNodyatAH / bhagavansarvabhUteSu prabhAvAbhyadhiko guNaiH / devasyAnucarAstatra tasthire cAnalopamAH // 14 ajeyazcApradhRSyazca tejasA yazasA zriyA // 27 nandI ca bhagavAMstatra devasyAnumate sthitaH / / anena te mahAbhAga pratiSedhena bhaagtH| pragRhya jvalitaM zUlaM dIpyamAnaM svatejasA / / 15 atIva duHkhamutpannaM vepathuzca mamAnagha // 28 gaGgA ca saritAM zreSThA sarvatIrthajalodbhavA / bhISma uvAca / paryupAsata taM devaM rUpiNI kurunandana / / 16 evamuktvA tu sA devI devaM pazupati patim / . evaM sa bhagavAMstatra pUjyamAnaH surarSibhiH / tUSNIbhUtAbhavadrAjandahyamAnena cetasA // 29 devaizca sumahAbhAgairmahAdevo vyatiSThata // 17 atha devyA mataM jJAtvA hRdgataM yaJcikIrSitam / kasyacittvatha kAlasya dakSo nAma prajApatiH / sa samAjJApayAmAsa tiSTha tvamiti nandinam // 30 pUrvoktena vidhAnena yakSyamANo'nvapadyata // 18 tato yogabalaM kRtvA sarvayogezvarezvaraH / tatastasya makhaM devAH sarve zakrapurogamAH / taM yajJaM sumahAtejA bhImairanucaraistadA / gamanAya samAgamya buddhimApedire tadA // 19 / sahasA ghAtayAmAsa devadevaH pinAkadhRk / / 31 te vimAnairmahAtmAno jvalitailanaprabhAH / kecinnAdAnamuzcanta keziddhAsAMzca cakrire / devasyAnumate'gacchangaGgAdvAramiti zrutiH // 20 / rudhireNApare rAjaMstatrAgniM samavAkiran // 32 prasthitA devatA dRSTvA zailarAjasutA tadA / keciyUpAnsamutpATya babhramurvikRtAnanAH / uvAca vacanaM sAdhvI devaM pazupati patim // 21 Asyairanye cAgrasanta tathaiva paricArakAn // 33 bhagavanka nu yAntyete devAH zakrapurogamAH / tataH sa yajJo nRpate vadhyamAnaH samantataH / brUhi tattvena tattvajJa saMzayo me mahAnayam / / 22 AsthAya mRgarUpaM vai khamevAbhyapatattadA // 34 - 2360 - Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 274. 35 ] zAntiparva [12. 274. 60 taM tu yajJaM tathArUpaM gacchantamupalabhya saH / zIrSAbhitApo nAgAnAM parvatAnAM zilAjatuH / dhanurAdAya bANaM ca tadAnvasarata prabhuH // 35 apAM tu nIlikAM vidyAnnirmokaM bhujageSu ca // 50 tatastasya surezasya krodhAdamitatejasaH / khorakaH saurabheyANAmUSaraM pRthivItale / lalATAtprasRto ghoraH svedabindurbabhUva ha // 36 / pazUnAmapi dharmajJa dRSTipratyavarodhanam // 51 tasminpatitamAtre tu svedabindau tathA bhuvi / randhrAgatamathAzvAnAM zikhojdazca barhiNAm / prAdurbabhUva sumahAnagniH kAlAnalopamaH // 37 netrarogaH kokilAnAM jvaraH prokto mahAtmanA // 52 tatra cAjAyata tadA puruSaH puruSarSabha / abjAnAM pittabhedazca sarveSAmiti naH zrutam / hasvo'timAtraraktAkSo harizmazrurvibhISaNaH // 38 zukAnAmapi sarveSAM hikkikA procyate jvrH||53 Urdhvakezo'tilomAGgaH zyenolUkastathaiva c| zArdUleSvatha dharmajJa zramo jvara ihocyate / karAlaH kRSNavarNazca raktavAsAstathaiva ca // 39 mAnuSeSu tu dharmajJa jvaro nAmaiSa vizrutaH / taM yajJaM sa mahAsattvo'dahatkazamivAnalaH / maraNe janmani tathA madhye cAvizate naram // 54 devAzcApyadravansarve tato bhItA dizo daza / / 40 etanmAhezvaraM tejo jvaro nAma sudAruNaH / tena tasminvicaratA puruSeNa vizAM pate / namasyazcaiva mAnyazca sarvaprANibhirIzvaraH // 55 pRthivI vyacaladrAjannatIva bharatarSabha / / 41 anena hi samAviSTo vRtro dharmabhRtAM varaH / hAhAbhUte pravRtte tu nAde lokabhayaMkare / vyaz2ambhata tataH zakrastasmai vanamavAsRjat // 56 pitAmaho mahAdevaM darzayanpratyabhASata // 42 pravizya vasro vRtraM tu dArayAmAsa bhArata / bhavato'pi surAH sarve bhAgaM dAsyanti vai prbho| dAritazca sa vajreNa mahAyogI mahAsuraH / kriyatAM pratisaMhAraH sarvadevezvara tvayA // 43 jagAma paramaM sthAnaM viSNoramitatejasaH // 57 imA hi devatAH sarvA RSayazca paraMtapa / viSNubhaktyA hi tenedaM jagadvyAptamabhUtpurA / tava krodhAnmahAdeva na zAntimupalebhire // 44 tasmAcca nihato yuddhe viSNoH sthAnamavAptavAn // 58 yazcaiSa puruSo jAtaH svedAtte vibudhottm| ityeSa vRtramAzritya jvarasya mahato mayA / jvaro nAmaiSa dharmajJa lokeSu pracariSyati // 45 vistaraH kathitaH putra kimanyatprabravImi te // 59 ekIbhUtasya na hyasya dhAraNe tejasaH prbho| imAM jvarotpattimadInamAnasaH samarthA sakalA pRthvI bahudhA sRjyatAmayam // 46 paThetsadA yaH susamAhito nrH| ityukto brahmaNA devo bhAge cApi prakalpite / vimuktarogaH sa sukhI mudA yuto bhagavantaM tathetyAha brahmANamamitaujasam // 47 labheta kAmAnsa yathAmanISitAna // 60 parAM ca prItimagamadutsmayaMzca pinAkadhRk / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi avApa ca tadA bhAgaM yathoktaM brahmaNA bhavaH // 48 catuHsaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 274 // jvaraM ca sarvadharmajJo bahudhA vyasRjattadA / zAntyarthaM sarvabhUtAnAM zRNu taccApi putraka // 49 ma. bhA. 296 - 2361 - Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 275. 1] mahAbhArate [12. 275.21 275 prajJAmUlo hIndriyANAM prsaadH| yudhiSThira uvaac| muhyanti zocanti yadendriyANi zokAhuHkhAcca mRtyozca trasyanti prANinaH sadA / prajJAlAbho nAsti mUDhendriyasya // 11 ubhayaM me yathA na syAttanme brUhi pitAmaha // 1 mUDhasya darpaH sa punarmoha eva bhISma uvAca mUDhasya nAyaM na paro'sti lokaH / / na hyeva duHkhAni sadA bhavanti atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam / sukhasya vA nityazo lAbha eva // 12 nAradasya ca saMvAdaM samaGgasya ca bhArata // 2 bhAvAtmakaM saMparivartamAnaM nArada uvaac| na mAdRzaH saMjvaraM jAtu kuryAt / uraseva praNamase bAhubhyAM tarasIva ca / iSTAnbhogAnnAnurudhyetsukhaM vA saMprahRSTamanA nityaM vizoka iva lakSyase // 3 na cintayeduHkhamabhyAgataM vA // 13 udvegaM neha te kiMcitsusUkSmamapi lkssye| samAhito na spRhayetpareSAM nityatRpta iva svastho bAlavacca viceSTase // 4 nAnAgataM nAbhinandeta lAbham / na cApi hRSyedvipule'rthalAbhe samaGga uvAca / tathArthanAze ca na vai viSIdet // 14 bhUtaM bhavyaM bhaviSyacca sarva sattveSu mAnada / na bAndhavA na ca vittaM na kaulI teSAM tattvAni jAnAmi tato na vimanA hyaham // 5 __na ca zrutaM na ca mazrA na vIryam / upakramAnahaM veda punareva phalodayAn / duHkhAtrAtuM sarva evotsahante loke phalAni citrANi tato na vimanA hyaham // 6 paratra zIle na tu yAnti zAntim // 15 agAdhAzcApratiSThAzca gatimantazca nArada / nAsti buddhirayuktasya nAyogAdvidyate sukham / / andhA jaDAzca jIvanti pazyAsmAnapi jiivtH||7 dhRtizca duHkhatyAgazcApyubhayaM na sukhodayam // 16 vihitenaiva jIvanti arogAGgA divaukasaH / priyaM hi harSajananaM harSa utsekavardhanaH / balavanto'balAzcaiva tadvadasmAnsabhAjaya // 8 utseko narakAyaiva tasmAttaM saMtyajAmyaham // 17 sahasriNazca jIvanti jIvanti shtinstthaa| etAzokabhayotsekAnmohanAnsukhaduHkhayoH / zAkena cAnye jIvanti pazyAsmAnapi jIvataH // 9 | pazyAmi sAkSivalloke dehasyAsya viceSTanAt // 18 yadA na zocemahi kiM nu na syA arthakAmau parityajya vizoko vigatajvaraH / ddharmeNa vA nArada karmaNA vaa| tRSNAmohau tu saMtyajya carAmi pRthivImimAm // 19 kRtAntavazyAni yadA sukhAni na mRtyato na cAdharmAnna lobhAna katazcana / __duHkhAni vA yanna vivardhayanti // 10 pItAmRtasyevAtyantamiha cAmutra vA bhayam // 20 yasmai prajJAM kathayante manuSyAH etadbrahmanvijAnAmi mahatkRtvA tapo'vyayam / -2362 - Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 275. 21] zAntiparva [ 12. 276. 26 tena nArada saMprApto na mAM zokaH prabAdhate // 21 | tAnsarvAnanupazya tvaM samAzrityaiva gAlava // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi teSAM teSAM tathA hi tvamAzramANAM tatastataH / paJcasaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 275 // nAnArUpaguNodezaM pazya viprasthitaM pRthak / 276 nayanti caiva te samyagabhipretamasaMzayam // 13 yudhiSThira uvAca / Rju pazyaMstathA samyagAzramANAM parAM gatim / atattvajJasya zAstrANAM satataM saMzayAtmanaH / yattu niHzreyasaM samyaktaccaivAsaMzayAtmakam // 14 akRtavyavasAyasya zreyo brUhi pitAmaha // 1 . anugrahaM ca mitrANAmamitrANAM ca nigraham / bhISma uvAca / saMprahaM ca trivargasya zreya AhurmanISiNaH // 15 gurupUjA ca satataM vRddhAnAM paryupAsanam / / nivRttiH karmaNaH pApAtsatataM puNyazIlatA / zravaNaM caiva vidyAnAM kUTasthaM zreya ucyate // 2 sadbhizca samudAcAraH zreya etadasaMzayam // 16 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / mArdavaM sarvabhUteSu vyavahAreSu cArjavam / gAlavasya ca saMvAdaM devarSe radasya ca // 3 vAkcaiva madhurA proktA zreya etadasaMzayam // 17 vItamohaklamaM vipraM jJAnatRptaM jitendriyam / devatAbhyaH pitRbhyazca sNvibhaago'tithissvpi| . zreyaskAmaM jitAtmAnaM nAradaM gAlavo'bravIt // 4 asaMtyAgazca bhRtyAnAM zreya etadasaMzayam // 18. yaiH kaizcitsaMmato loke guNaistu puruSo nRSu / satyasya vacanaM zreyaH satyajJAnaM tu duSkaram / bhavatyanaphgAnsAMstAnguNAllakSayAmyaham // 5 yadbhUtahitamatyantametatsatyaM bravImyaham // 19 . bhavAnevaMvidho'smAkaM saMzayaM chettumarhati / ahaMkArasya ca tyAgaH praNayasya ca nigrahaH / amUDhazciramUDhAnAM lokatattvamajAnatAm // 6 saMtoSazcaikacaryA ca kUTasthaM zreya ucyate // 20 jJAne hyevaM pravRttiH syAtkAryAkArye vijaantH| dharmeNa vedAdhyayanaM vedAGgAnAM tathaiva c| yatkArya na vyavasyAmastadbhavAnvaktumarhati // 7 vidyArthAnAM ca jijJAsA zreya etadasaMzayam // 21 bhagavannAzramAH sarve pRthagAcAradarzinaH / zabdarUparasasparzAnsaha gandhena kevalAn / idaM zreya idaM zreya iti nAnApradhAvitAH // 8 nAtyarthamupaseveta zreyaso'rthI paraMtapa // 22 tAMstu viprasthitAndRSTvA zAstraiH zAstrAbhinandinaH / naktaMcaryA divAsvapnamAlasyaM paizunaM madam / svazAstraiH parituSTAMzca zreyo nopalabhAmahe // 9 atiyogamayogaM ca zreyaso'rthI parityajet // 23 zAstraM yadi bhavedekaM vyaktaM zreyo bhavettadA / karmotkarSa na mArgeta pareSAM prinindyaa| . zAstraizca bahubhirbhUyaH zreyo guhyaM pravezitam // 10 svaguNaireva mArgeta viprakarSa pRthagjanAt // 24 / etasmAtkAraNAcchreyaH kalilaM pratibhAti mAm / nirguNAstveva bhUyiSThamAtmasaMbhAvino narAH / / pravItu bhagavAMstanme upasanno'smyadhIhi bhoH // 11 / doSairanyAnguNavataH kSipantyAtmaguNakSayAt // 25 nArada uvAca / anucyamAnAzca punaste manyante mahAjanAt / AzramAstAta catvAro yathAsaMkalpitAH pRthak / | guNavattaramAtmAnaM svena mAnena darpitAH // 26 - 2363 - Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 276. 27] mahAbhArate [ 12. 276. 56 abruvankasyacinnindAmAtmapUjAmavarNayan / AkAzasthA dhruvaM yatra doSaM brUyurvipazcitAm / vipazcidguNasaMpannaH prApnotyeva mahadyazaH // 27 AtmapUjAmikAmA vai ko vasettatra paNDitaH // 42 anuvanvAti surabhirgandhaH sumanasAM zuciH / yatra saMloDitA lubdhaiH prAyazo dharmasetavaH / tathaivAvyAharanbhAti vimalo bhAnurambare // 28 pradIptamiva zailAntaM kastaM dezaM na saMtyajet // 43 evamAdIni cAnyAni parityaktAni medhyaa| yatra dharmamanAzaGkAzcareyutimatsarAH / jvalanti yazasA loke yAni na vyAharanti ca // carettatra vaseJcaiva puNyazIleSu sAdhuSu // 44 na loke dIpyate mUrkhaH kevlaatmprshNsyaa| dharmamarthanimittaM tu careyuryatra mAnavAH / api cApihitaH zvabhre kRtavidyaH prakAzate // 30 na tAnanuvasejjAtu te hi pApakRto janAH // 45 asannuccairapi proktaH zabdaH samupazAmyati / karmaNA yatra pApena vartante jIvitepsavaH / dIpyate tveva lokeSu zanairapi subhASitam // 31 vyavadhAvettatastUNaM sasarpAccharaNAdiva // 46 mUDhAnAmavaliptAnAmasAraM bhASitaM bahu / yena khadAM samArUDhaH karmaNAnuzayI bhavet / darzayatyantarAtmAnaM divA rUpamivAMzumAn // 32 Aditastanna kartavyamicchatA bhavamAtmanaH // 47 etasmAtkAraNAtprajJAM mRgayante pRthagvidhAm / yatra rAjA ca rAjJazca puruSAH pratyanantarAH / prajJAlAbho hi bhUtAnAmuttamaH pratibhAti mAm // 33 kuTumbinAmagrabhujastyajettadrASTramAtmavAn // 48 nApRSTaH kasyacidyAnna cAnyAyena pRcchataH / zrotriyAstvapabhoktAro dharmanityAH sanAtanAH / jJAnavAnapi medhAvI jaDavallokamAcaret // 34 yAjanAdhyApane yuktA yatra tadrASTramAvaset // 49 tato vAsaM parIkSeta dharmanityeSu sAdhuSu / svAhAsvadhAvaSaTkArA yatra samyaganuSThitAH / manuSyeSu vadAnyeSu svadharmanirateSu ca // 35 ajasraM caiva vartante vasettatrAvicArayan / / 50 caturNA yatra varNAnAM dharmavyatikaro bhavet / azucInyatra pazyeta brAhmaNAnvRttikarzitAn / na tatra vAsaM kurvIta zreyorthI vai kathaMcana // 36 tyajettadrASTramAsannamupasRSTamivAmiSam // 51 nirArambho'pyayamiha yathAlabdhopajIvanaH / prIyamANA narA yatra prayaccheyurayAcitAH / puNyaM puNyeSu vimalaM pApaM pApeSu cApnuyAt // 37 svasthacitto vasettatra kRtakRtya ivAtmavAn // 52 apAmagnestathendozca sparza vedayate yathA / daNDo yatrAvinIteSu satkArazca kRtAtmasu / tathA pazyAmahe sparzamubhayoH pApapuNyayoH // 38 / carettatra vaseJcaiva puNyazIleSu sAdhuSu / / 53 apazyanto'nnaviSayaM bhuJjate bighsaashinH|| upasRSTeSvadAnteSu durAcAreSvasAdhuSu / bhuJjAnaM cAnnaviSayAnviSayaM viddhi karmaNAm / / 39 avinIteSu lubdheSu sumahaddaNDadhAraNam // 54 yatrAgamayamAnAnAmasatkAreNa pRcchatAm / yatra rAjA dharmanityo rAjyaM vai pryupaasitaa| prabrUyAdbrahmaNo dharma tyajettaM dezamAtmavAn // 40 apAsya kAmAnkAmezo vasettatrAvicArayan // 55 ziSyopAdhyAyikA vRttiryatra syaatsusmaahitaa| tathAzIlA hi rAjAnaH sarvAnviSayavAsinaH / yathAvacchAstrasaMpannA kastaM dezaM parityajet // 41 / zreyasA yojayantyAzu zreyasi pratyupasthite // 56 -2364 - Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 278. 57] zAntiparva [12. 277. 24 pRcchataste mayA tAta zreya etadudAhRtam / sApatyo nirapatyo vA muktazcara yathAsukham / na hi zakyaM pradhAnena zreyaH saMkhyAtumAtmanaH // 57 indriyairindriyArthAMstvamanubhUya yathAvidhi // 10 evaM pravartamAnasya vRttiM praNihitAtmanaH / kRtakautUhalasteSu muktazcara yathAsukham / tapasaveha bahulaM zreyo vyaktaM bhaviSyati // 58 upapattyopalabdheSu lAbheSu ca samo bhava // 11 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi eSa tAvatsamAsena tava saMkIrtito myaa| SaTsaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 276 // mokSArtho vistareNApi bhUyo vakSyAmi tacchRNu // 277 muktA vItabhayA loke caranti sukhino narAH / yudhiSThira uvAca / saktabhAvA vinazyanti narAstatra na saMzayaH // 13 kathaM nu muktaH pRthivIM caredasmadvidho nRpaH / . AhArasaMcayAzcaiva tathA kITapipIlikAH / nityaM kaizca guNairyuktaH saGgapAzAdvimucyate // 1 asaktAH sukhino loke saktAzcaiva vinaashinH|| svajane na ca te cintA kartavyA mokssbuddhinaa| bhISma uvAca / atra te vartayiSyAmi itihAsaM purAtanam / ime mayA vinAbhUtA bhaviSyanti kathaM tviti // 15 svayamutpadyate jantuH svayameva vivardhate / ariSTaneminA proktaM sagarAyAnupRcchate // 2 sukhaduHkhe tathA mRtyuM svayamevAdhigacchati // 16 sagara uvAca / bhojanAcchAdane caiva mAtrA pitrA ca saMgraham / kiM zreyaH paramaM brahmankRtveha sukhamabhute / svakRtenAdhigacchanti loke nAstyakRtaM purA // 17 kathaM na zocenna kSubhyedetadicchAmi veditum // 3 dhAtrA vihitabhakSyANi sarvabhUtAni medinIm / bhISma uvaac| loke viparidhAvanti rakSitAni svakarmabhiH // 18 evamuktastadA tAyaH sarvazAstravizAradaH / svayaM mRtpiNDabhUtasya paratatrasya sarvadA / vibudhya saMpadaM cAgryAM sadvAkyamidamabravIt // 4 ko hetuH svajanaM poSTuM rakSituM vAdRDhAtmanaH // 19 sukhaM mokSasukhaM loke na ca loko'vagacchati / khajanaM hi yadA mRtyurhantyeva tava pazyataH / prasaktaH putrapazuSu dhanadhAnyasamAkulaH // 5 kRte'pi yatne mahati tatra boddhavyamAtmanA // 20 saktabuddhirazAntAtmA na sa zakyazcikitsitum / jIvantamapi caivainaM bharaNe rakSaNe tathA / snehapAzasito mUDho na sa mokSAya kalpate // 6 asamApte parityajya pazcAdapi mariSyasi // 21 snehajAniha te pAzAnvakSyAmi zRNu tAnmama / / yadA mRtazca svajanaM na jJAsyasi kathaMcana / sakarNakena zirasA zakyAzchettuM vijAnatA // 7 sukhitaM duHkhitaM vApi nanu boddhavyamAtmanA // 22 saMbhAvya putrAnkAlena yauvanasthAnnivezya ca / mRte vA tvayi jIve vA yadi bhokSyati vai janaH / samarthAJjIvane jJAtvA muktazvara yathAsukham // 8 svakRtaM nanu buddhavaM kartavyaM hitamAtmanaH // 23 bhAyAM putravatI vRddhAM lAlitAM putravatsalAm / evaM vijAnalloke'sminkaH kasyetyabhinizcitaH / mAtvA prajahi kAle tvaM parArthamanudRzya ca // 9 / mokSe nivezaya mano bhUyazcApyupadhAraya // 24 -2365 - Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12.277. 25] mahAbhArate [ 12.278.5 kSutpipAsAdayo bhAvA jitA yasyeha dehinaH / / puMstvopaghAtaM kAlena darzanoparamaM tthaa| krodho lobhastathA mohaH sattvavAnmukta eva saH // bAdhirya prANamandatvaM yaH pazyati sa mucyate // 40 ite pAne tathA strISu mRgayAyAM ca yo nrH|| gatAnRSIMstathA devAnasurAMzca tathA gatAn / na pramAdyati saMmohAtsatataM mukta eva saH // 26 lokAdasmAtparaM lokaM yaH pazyati sa mucyate // 41 divase divase nAma rAtrau rAtrau sadA sdaa| .. prabhAvairanvitAstaistaiH pArthivendrAH sahasrazaH / bhoktavyamiti yaH khinno doSabuddhiH sa ucyte||27 ye gatAH pRthivIM tyaktvA iti jJAtvA vimucyte|| AtmabhAvaM tathA strISu muktameva punaH punH| arthAMzca durlabhAlloke kezAMzca sulbhaaNstthaa| yaH pazyati sadA yukto yathAvanmukta eva saH // 28 duHkhaM caiva kuTumbArthe yaH pazyati sa mucyate // 43 saMbhavaM ca vinAzaM ca bhUtAnAM ceSTitaM tathA / apatyAnAM ca vaiguNyaM janaM viguNameva ca / yastattvato vijAnAti loke'sminmukta eva sH||29 pazyanbhUyiSThazo loke ko mokSaM naabhipuujyet||44 prasthaM vAhasahasreSu yAtrAthaM caiva koTiSu / zAstrAllokAca yo buddhaH sarvaM pazyati maanvH| prAsAde mazcakasthAnaM yaH pazyati sa mucyate // 30 asAramiva mAnuSyaM sarvathA mukta eva saH // 45 mRtyunAbhyAhataM lokaM vyAdhibhizcopapIDitam / etacchrutvA mama vaco bhavAMzcaratu muktavat / .. avRttikarzitaM caiva yaH pazyati sa mucyate / / 31 gArhasthye yadi te mokSe kRtA buddhiravikkavA // 46 yaH pazyati sukhI tuSTo napazyaMzca vihanyate / tattasya vacanaM zrutvA samyaksa pRthiviiptiH|| yazcApyalpena saMtuSTo loke'sminmukta eva sH||32 mokSajaizca guNairyuktaH pAlayAmAsa ca prajAH // 47 agnISomAvidaM sarvamiti yazcAnupazyati / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi na ca saMspRzyate bhAvaradbhutairmukta eva sH|| 33 / saptasaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 277 // paryakazayyA bhUmizca samAne yasya dehinaH / 278 zAlayazca kadannaM ca yasya syAnmukta eva sH||34 yudhiSThira uvAca / kSaumaM ca kuzacIraM ca kauzeyaM valkalAni ca / tiSThate me sadA tAta kautUhalamidaM hRdi| .. AvikaM carma ca samaM yasya syAnmukta eva sH|| 35 tadahaM zrotumicchAmi tvattaH kurupitAmaha // 1 paJcabhUtasamadbhutaM lokaM yazcAnupazyati / kathaM devarSiruzanA sadA kAvyo mahAmatiH / tathA ca vartate dRSTvA loke'sminmukta eva saH // 36 asurANAM priyakaraH surANAmapriye rataH // 2 sukhaduHkhe same yasya lAbhAlAbhau jyaajyau| vardhayAmAsa tejazca kimarthamamitaujasAm / . icchAdveSau bhayodvegau sarvathA mukta eva saH // 37 nityaM vairanibaddhAzca dAnavAH surasattamaiH // 3 raktamUtrapurISANAM doSANAM saMcayaM tathA / kathaM cApyuzanA prApa zukratvamamaradyutiH / zarIraM doSabahulaM dRSTvA cedaM vimucyate // 38 RddhiM ca sa kathaM prAptaH sarvametadbhavIhi me // 4 valIpalitasaMyogaM kAryaM vaivarNyameva ca / na yAti ca sa tejasvI madhyena nabhasaH katham / kubjabhAvaM ca jarayA yaH pazyati sa mucyate // 39 / etadicchAmi vijJAtuM nikhilena pitAmaha // 5 . - 2366 - Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 278. 6] zAntiparva [ 12. 278. 33 bhISma uvAca / AsyaM vivRtya kakudI pANiM saMprAkSipacchanaiH // 19 zRNu rAjannavahitaH sarvametadyathAtatham / sa tu praviSTa uzanA koSThaM mAhezvaraM prbhuH| yathAmati yathA caitacchrutapUrva mayAnagha // 6 vyacaracApi tatrAsau mahAtmA bhRgunandanaH // 20 eSa bhArgavadAyAdo muniH satyo dRDhavrataH / yudhiSThira uvaac| asurANAM priyakaro nimitte karuNAtmake // 7 kimarthaM vyacaradrAjannuzanA tasya dhImataH / indro'tha dhanado rAjA yakSarakSodhipaH sa ca / jaThare devadevasya kiM cAkArSInmahAdyutiH // 21 prabhaviSNuzca kozasya jagatazca tathA prabhuH / / 8 ___bhISma uvAca / tasyAtmAnamathAvizya yogasiddho mahAmuniH / / purA so'ntarjalagataH sthANubhUto mahAvrataH / rudA dhanapatiM devaM yogena hRtavAnvasu / / 9 varSANAmabhavadrAjanprayutAnyarbudAni ca // 22 hate dhane tataH zarma na leme dhanadastathA / udatiSThattapastaptvA duzcaraM sa mahAhadAt / bhApanamanyuH saMvimaH so'bhyagAtsurasattamam // 10 tato devAtidevastaM brahmA samupasarpata // 23 nivedayAmAsa tadA zivAyAmitatejase / tapovRddhimapRcchacca kuzalaM cainamavyayam / devazreSThAya rudrAya saumyAya bahurUpiNe // 11 tapaH sucIrNamiti ca provAca vRSabhadhvajaH // 24 kubera uvaac| tatsaMyogena vRddhiM cApyapazyatsa tu zaMkaraH / yogAtmakenozanasA ruddhA mama hRtaM vsu| mahAmatiracintyAtmA satyadharmarataH sadA // 25 yogenAtmagatiM kRtvA niHsRtazca mahAtapAH / / 12 / sa tenADhyo mahAyogI tapasA ca dhanena ca / .. bhISma uvAca / vyarAjata mahArAja triSu lokeSu vIryavAn // 26 etacchrutvA tataH kruddho mahAyogI mahezvaraH / tataH pinAkI yogAtmA dhyAnayogaM samAvizat / saMraktanayano rAjazUlamAdAya tasthivAn / / 13 uzanA tu samudvigno nililye jaThare tataH // 27 kAsau kAsAviti prAha gRhItvA paramAyudham / tuSTAva ca mahAyogI devaM tatrastha eva c| uzanA dUratastasya babhau jJAtvA cikIrSitam / / 14 niHsAraM kADamANastu tejasA pratyahanyata // 28 sa mahAyogino buddhA taM roSaM vai mahAtmanaH / uzanA tu tadovAca jaTharastho mahAmuniH / gatimAgamanaM vetti sthAnaM vetti tataH prabhuH // 15 prasAdaM me kuruSveti punaH punarariMdama // 29 cintyogreNa tapasA mahAtmAnaM mahezvaram / tamuvAca mahAdevo gaccha ziznena mokSaNam / zanA yogasiddhAtmA zUlAgre pratyadRzyata // 16 iti srotAMsi sarvANi ruddhA tridazapuMgavaH // 30 jJAtarUpaH sa tadA tapaHsiddhena dhanvinA / apazyamAnaH sa dvAraM sarvataHpihito muniH / rAtvA zUlaM ca devezaH pANinA samanAmayat // 17 paryakrAmarahyamAna itazcetazca tejasA // 31 natenAtha zUlena paanninaamittejsaa| sa viniSkramya ziznena zukratvamabhipedivAn / nAkamiti covAca zUlamugrAyudhaH prabhuH // 18 / kAryeNa tena nabhaso nAgacchata ca madhyataH // 32 ANimadhyagataM dRSTvA bhArgavaM tamumApatiH / niSkrAntamatha taM dRSTvA jvalantamiva tejasA / - 2367 - Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 278. 33] mahAbhArate [12. 279.20 bhavo roSasamAviSTaH zUlodyatakaraH sthitaH // 33 tasmAddhi paramaM nAsti yathA prAhurmanISiNaH // 6 nyavArayata taM devI kruddhaM pazupatiM patim / / pratipadya naro dharma svargaloke mahIyate / putratvamagamaddevyA vArite zaMkare ca saH // 34 dharmAtmakaH karmavidhidehinAM nRpasattama / devyuvaac| tasminnAzramiNaH santaH svakarmANIha kurvate // . hiMsanIyastvayA naiSa mama putratvamAgataH / caturvidhA hi lokasya yAtrA tAta vidhiiyte| . na hi devodarAtkazcinniHsRto nAzamarchati // 35 mA yatrAvatiSThante sA ca kAmAtpravartate // 8 bhISma uvAca / sukRtAsukRtaM karma niSevya vividhaiH krmaiH| . dazArdhapravibhaktAnAM bhUtAnAM bahudhA gatiH // 9 tataH prIto'bhavadevyAH prahasaMzcedamabravIt / sauvarNa rAjataM vApi yathA bhADaM niSicyate / gacchatveSa yathAkAmamiti rAjanpunaH punaH / / 36 tathA niSicyate jantuH pUrvakarmavazAnugaH // . 10 tataH praNamya varadaM devaM devImumAM tathA / nAbIjAjjAyate kiMcinnAkRtvA sukhamedhate / uzanA prApa taddhImAngatimiSTAM mahAmuniH // 37 sukRtI vindati sukhaM prApya dehakSayaM naraH // 11 etatte kathitaM tAta bhArgavasya mahAtmanaH / daivaM tAta na pazyAmi nAsti devasya saadhnm| caritaM bharatazreSTha yanmAM tvaM paripRcchasi // 38 svabhAvato hi saMsiddhA devagandharvadAnavAH // 12. iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pretya jAtikRtaM karma na smaranti sadA janAH / aSTasaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 278 // te vai tasya phalaprAptau karma cApi caturvidham // 1 // 279 lokayAtrAzrayazcaiva zabdo vedAzrayaH kRtaH / yudhiSThira uvAca / zAntyarthaM manasastAta naitadvRddhAnuzAsanam // 14 ataH paraM mahAbAho yacchreyastadvadasva me / cakSuSA manasA vAcA karmaNA ca caturvidham / na tRpyAmyamRtasyeva vacasaste pitAmaha // 1 kurute yAdRzaM karma tAdRzaM pratipadyate // 15 kiM karma puruSaH kRtvA zubhaM puruSasattama / nirantaraM ca mizraM ca phalate karma pArthiva / zreyaH paramavApnoti pretya ceha ca tadvada // 2 kalyANaM yadi vA pApaM na tu nAzo'sya vidyte||16 bhISma uvAca / kadAcitsukRtaM tAta kUTasthamiva tiSThati / atra te vartayiSyAmi yathA pUrva mahAyazAH / majjamAnasya saMsAre yAvaduHkhAdvimucyate // 17 parAzaraM mahAtmAnaM papraccha janako nRpaH / / 3 tato duHkhakSayaM kRtvA sukRtaM karma sevate / / kiM zreyaH sarvabhUtAnAmasmilloke paratra ca / sukRtakSayAduSkRtaM ca tadviddhi manujAdhipa // 18 yadbhavetpratipattavyaM tadbhavAnprabravItu me // 4 damaH kSamA dhRtistejaH saMtoSaH styvaaditaa| tataH sa tapasA yuktaH sarvadharmavidhAnavit / hIrahiMsAvyasanitA dAkSyaM ceti sukhAvahAH // 19 nRpAyAnugrahamanA munirvAkyamathAbravIt // 5 duSkRte sukRte vApi na janturayato bhavet / dharma eva kRtaH zreyAniha loke paratra ca / nityaM manaHsamAdhAne prayateta vicakSaNaH // 20 - 2368 - Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 279. 21] zAntiparva [12. 280. 21 [12. nAyaM parasya sukRtaM duSkRtaM vApi sevate / tasmAtpApaM na seveta karma duHkhaphalodayam // 6 karoti yAdRzaM karma tAdRzaM pratipadyate // 21 pApAnubandhaM yatkarma yadyapi syaanmhaaphlm| sukhaduHkhe samAdhAya pumAnanyena gacchati / na tatseveta medhAvI zuciH kusalilaM yathA // 7 anyenaiva janaH sarvaH saMgato yazca pArthiva // 22 kiMkaSTamanupazyAmi phalaM pApasya karmaNaH / pareSAM yadasUyeta na tatkuryAtsvayaM nrH| pratyApannasya hi sato nAtmA tAvadvirocate // 8 yo hyasUyustathAyuktaH so'vahAsaM niyacchati / / 23 pratyApattizca yasyeha bAlizasya na jAyate / bhIrU rAjanyo brAhmaNaH sarvabhakSo tasyApi sumahAMstApaH prasthitasyopajAyate // 9 ___ vaizyo'nIhAvAnhInavarNo'lasazca / viraktaM zodhyate vastraM na tu kRSNopasaMhitam / vidvAMzcAzIlo vRttahInaH kulInaH prayatnena manuSyendra pApamevaM nibodha me // 10 satyAgraSTo brAhmaNaH strI ca duSTA // 24 svayaM kRtvA tu yaH pApaM zubhamevAnutiSThati / rAgI muktaH pacamAno''tmaheto prAyazcittaM naraH kartumubhayaM so'bhute pRthak // 11 ___o vaktA nRpahInaM ca rASTram / ajJAnAttu kRtAM hiMsAmahiMsA vyapakarSati / ete sarve zocyatAM yAnti rAja brAhmaNAH zAstranirdezAdityAhubrahmavAdinaH // 12 nyazcAyuktaH snehahInaH prajAsu // 25 tathA kAmakRtaM cAsya vihiMsaivApakarSati / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ityAhurdharmazAstrajJA brAhmaNA vedapAragAH // 13 ekonAzItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 279 // ahaM tu tAvatpazyAmi karma yadvartate kRtam / 280 guNayuktaM prakAzaM ca pApenAnupasaMhitam // 14 parAzara uvAca / yathA sUkSmANi karmANi phalantIha yathAtatham / manoratharathaM prApya indriyArthahayaM naraH / buddhiyuktAni tAnIha kRtAni manasA saha // 15 razmibhirjJAnasaMbhUtairyo gacchati sa buddhimAn // 1 bhavatyalpaphalaM karma sevitaM nityamulbaNam / sevAzritena manasA vRttihInasya zasyate / abuddhipUrvaM dharmajJa kRtamugreNa karmaNA // 16 dvijAtihastAnnivRttA na tu tulyAtparasparam // 2 kRtAni yAni karmANi daivatairmunibhistathA / AyurnasulabhaM labdhvA nAvakarSadvizAM pate / nAcarettAni dharmAtmA zrutvA cApi na kutsayet // utkarSArthaM prayatate naraH puNyena karmaNA // 3 saMcintya manasA rAjanviditvA zaktimAtmanaH / varNebhyo'pi paribhraSTaH sa vai saMmAnamarhati / karoti yaH zubhaM karma sa vai bhadrANi pazyati // 18 na tu yaH satkriyAM prApya rAjasaM karma sevate // 4 nave kapAle salilaM saMnyastaM hIyate yathA / varNotkarSamavApnoti naraH puNyena karmaNA / navetare tathAbhAvaM prApnoti sukhabhAvitam // 19 durlabhaM tamalabdhA hi hanyAtpApena karmaNA // 5 satoye'nyattu yattoyaM tasminneva prasicyate / ajJAnAddhi kRtaM pApaM tapasaivAbhinirNadet / vRddhe vRddhimavApnoti salile salilaM yathA // 20 pApaM hi karma phalati pApameva svayaM kRtam / evaM karmANi yAnIha buddhiyuktAni bhUpate / ma, bhA, 297 -2369 - Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 280. 21] mahAbhArate [12. 281. 28 nasamAnIha hInAni tAni puNyatamAnyapi // 21 RNavAJjAyate martyastasmAdanRNatAM vrajet // 9 rAjJA jetavyAH sAyudhAzconnatAzca svAdhyAyena maharSibhyo devebhyo yjnykrmnnaa| ___ samyakartavyaM pAlanaM ca prajAnAm / pitRbhyaH zrAddhadAnena nRNAmabhyarcanena ca // 10 agnizcayo bahubhizcApi yajJai vAcaH zeSAvahAryeNa pAlanenAtmano'pi c| ... rante madhye vA vanamAzritya stheyam // 22 yathAvatyavargasya cikIrSeddharmamAditaH // 11 damAnvitaH puruSo dharmazIlo prayatnena ca saMsiddhA dhanairapi vivarjitAH / __ bhUtAni cAtmAnamivAnupazyet / samyagghutvA hutavahaM munayaH siddhimAgatAH // 12 garIyasaH pUjayedAtmazaktyA vizvAmitrasya putratvamRcIkatanayo'gamat / satyena zIlena sukhaM narendra // 23 RgbhiH stutvA mahAbhAgo devAnvai yakSabhAginaH / / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi gataH zukratvamuzanA devadevaprasAdanAt / .. ashiitydhikdvishttmo'dhyaayH||28|| devI stutvA tu gagane modate tejasA vRtaH // 14 asito devalazcaiva tathA nAradaparvatau / parAzara uvAca / kakSIvAJjAmadagyazca rAmastANDyastathAMzumAn // 15 kaH kasya copakurute kazca kasmai prycchti| vasiSTho jamadagnizca vizvAmitro'trireva c| . prANI karotyayaM karma sarvamAtmArthamAtmanA // 1 bharadvAjo harizmazruH kuNDadhAraH zrutazravAH // 16 gauraveNa parityaktaM niHsnehaM parivarjayet / ete maharSayaH stutvA viSNumRgbhiH smaahitaaH| sodayaM bhrAtaramapi kimutAnyaM pRthagjanam // 2 lemire tapasA siddhi prasAdAttasya dhImataH / / 17 viziSTasya viziSTAcca tulyau dAnapratigrahau / anazciAhatAM prAptAH santaH stutvA tameva ha / tayoH puNyataraM dAnaM tahijasya prayacchataH // 3 na tu vRddhimihAnvicchetkarma kRtvA jugupsitm|| nyAyAgataM dhanaM varNaiAyenaiva vivardhitam / ye'rthA dharmeNa te satyA ye'dharmeNa dhigastu tAn / saMrakSyaM yatnamAsthAya dharmArthamiti nizcayaH // 4 dharma vai zAzvataM loke na jahyAddhanakAjhyA // 19 na dharmArthI nRzaMsena karmaNA dhanamarjayet / AhitAgnihi dharmAtmA yaH sa puNyakRduttamaH / zaktitaH sarvakAryANi kuryAnnarddhimanusmaret // 5 vedA hi sarve rAjendra sthitAstriSvagniSu prabho // 20 apo hi prayataH zItAstApitA jvalanena vA / sa cApyanyAhito vipraH kriyA yasya na hIyate / zaktito'tithaye dattvA kSudhArtAyAznute phalam // 6 zreyo hyanAhitAgnitvamagnihotraM na niSkriyam // 21 rantidevena lokeSTA siddhiH prAptA mahAtmanA / agnirAtmA ca mAtA ca pitA janayitA tthaa| phalapatrairatho mUlamunInarcitavAnasau // 7 | guruzca narazArdUla paricaryA yathAtatham // 22 taireva phalapatraizca sa mATharamatoSayat / mAna tyaktvA yo naro vRddhasevI tasmAllebhe paraM sthAnaM zaibyo'pi pRthivIpatiH // 8 vidvAnklIbaH pazyati prItiyogAt / devatAtithibhRtyebhyaH pitRbhyo'thaatmnstthaa| dAkSyeNAhIno dharmayukto nadAnto . -2370 - Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 281. 23 ] zAntiparva [ 12. 283. 4 loke'sminvai pUjyate sadbhirAyaH // 23 sukhena tAsAM rAjendra modante divi devatAH // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tasmAdyo rakSati nRpaH sa dharmeNAmipUjyate / ekAzItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 281 // adhIte cApi yo vipro vaizyo yazcArjane rtH||14 282 yazca zuzrUSate zUdraH satataM niyatendriyaH / parAzara uvAca / ato'nyathA manuSyendra svadharmAtparihIyate // 15 vRttiH sakAzAdvarNebhyastribhyo hInasya zobhanA / prANasaMtApanirdiSTAH kAkiNyo'pi mhaaphlaaH| prItyopanItA nirdiSTA dharmiSThAnkurute sadA // 1 nyAyenopArjitA dattAH kimutAnyAH shsrshH||16 vRttizcennAsti zUdrasya pitRpaitAmahI dhruvA / satkRtya tu dvijAtibhyo yo dadAti narAdhipa / na vRtti parato mArgecchuzrUSAM tu prayojayet // 2 yAdRzaM tAdRzaM nityamabhAti phalamUrjitam // 17 sadbhistu saha saMsargaH zobhate dharmadarzibhiH / abhigamya dattaM tuSTyA taddhanyamAhurabhiSTutam / netyaM sarvAsvavasthAsu nAsadbhiriti me matiH // 3 yAcitena tu yahattaM tadAhurmadhyamaM budhAH // 18 pathodayagirau dravyaM saMnikarSeNa diipyte| avajJayA dIyate yattathaivAzraddhayApi ca / tathA satsaMnikarSeNa hInavarNo'pi dIpyate // 4 tadAhuradhamaM dAnaM munayaH satyavAdinaH // 19 pAdRzena hi varNena bhAvyate zuklamambaram / atikrame majamAno vividhena naraH sadA / tAdRzaM kurute rUpametadevamavaihi me // 5 tathA prayatnaM kurvIta yathA mucyeta saMzayAt // 20 usmAdguNeSu rajyethA mA doSeSu kadAcana / damena zobhate vipraH kSatriyo vijayena tu / anityamiha mAnAM jIvitaM hi calAcalam // 6 dhanena vaizyaH zUdrastu nityaM dAkSyeNa zobhate // 21 mukhe vA yadi vA duHkhe vartamAno vicakSaNaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pacinoti zubhAnyeva sa bhadrANIha pazyati // 7 dvyshiitydhikdvishttmo'dhyaayH||282|| dharmAdapetaM yatkarma yadyapi syAnmahAphalam / 283 tatseveta medhAvI na taddhitamihocyate // 8 parAzara uvAca / go hatvA gosahasrANi nRpo dadyAdarakSitA / pratigrahAgatA vipre kSatriye zastranirjitAH / sa zabdamAtraphalabhAyAjA bhavati taskaraH // 9 vaizye nyAyArjitAzcaiva zUdre zuzrUSayArjitAH / svayaMbhUrasRjaccAgre dhAtAraM lokapUjitam / svalpApyarthAH prazasyante dharmasyAthai mahAphalAH // 1 ghAtAsRjatputramekaM prajAnAM dhAraNe ratam // 10 nityaM trayANAM varNAnAM zUdraH zuzrUSurucyate / umarcayitvA vaizyastu kuryAdatyarthamRddhimat / kSatradharmA vaizyadharmA nAvRttiH patati dvijaH / rakSitavyaM tu rAjanyarupayojyaM dvijAtibhiH // 11 / zUdrakarmA yadA tu syAttadA patati vai dvijaH // 2 ajijhairshtthkrodhairhvykvypryoktRbhiH| vANijyaM pAzupAlyaM ca tathA zilpopajIvanam / dainirmArjanaM kAryamevaM dharmo na nazyati // 12 zUdrasyApi vidhIyante yadA vRttirna jAyate // 3 apranaSTe tato dharme bhavanti sukhitAH prjaaH| raGgAvataraNaM caiva tathA rUpopajIvanam / -2371 - Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 283. 4] mahAbhArate [ 12. 284.2 madyamAMsopajIvyaM ca vikrayo lohacarmaNoH // 4 . rAjAnaH kSatriyAzcaiva maNDaleSu pRthakpRthak // 1' apUrviNA na kartavyaM karma loke vigarhitam / mahAkuleSu ye jAtA vRttAH pUrvatarAzca ye| kRtapUrviNastu tyajato mahAndharma iti zrutiH // 5 teSAmathAsuro bhAvo hRdayAnnApasarpati // 20 saMsiddhaH puruSo loke yadAcarati pApakam / / tasmAttenaiva bhAvena sAnuSaGgena pArthivAH / madenAbhiplutamanAstacca nagrAhyamucyate // 6 AsurANyeva karmANi nyaSevanbhImavikramAH // 21 zrUyante hi purANe vai prajA dhigdaNDazAsanAH / pratyatiSThaMzca teSveva tAnyeva sthApayanti c| dAntA dharmapradhAnAzca nyAyadharmAnuvartakAH // 7 bhajante tAni cAdyApi ye bAlizatamA narAH // 22 dharma eva sadA nRNAmiha rAjanprazasyate / / tasmAdahaM bravImi tvAM rAjansaMcintya shaastrtH| dharmavRddhA guNAneva sevante hi narA bhuvi // 8 / saMsiddhAdhigamaM kuryAtkarma hiMsAtmakaM tyajet // 21 taM dharmamasurAstAta nAmRSyanta janAdhipa / na saMkareNa draviNaM vicinvIta vicakSaNaH / . . vivardhamAnAH kramazastatra te'nvAvizanprajAH // 9 dharmArthaM nyAyamutsRjya na tatkalyANamucyate // 24 teSAM darpaH samabhavatprajAnAM dharmanAzanaH / sa tvamevaMvidho dAntaH kSatriyaH priyabAndhavaH / dAtmanAM tataH krodhaH punasteSAmajAyata // 10 prajA bhRtyAMzca putrAMzca svadharmeNAnupAlaya // 25 tataH krodhAbhibhUtAnAM vRttaM lajjAsamanvitam / iSTAniSTasamAyogo vairaM sauhArdameva c| . hIzcaivApyanazadrAjaMstato moho vyajAyata // 11 atha jAtisahasrANi bahUni parivartate // 26 : tato mohaparItAste nApazyanta yathA purA / tasmAdguNeSu rajyethA mA doSeSu kadAcana / parasparAvamardaina vartayanti yathAsukham // 12 nirguNo yo hi durbuddhirAtmanaH so'rirucyate // 2 // tAnprApya tu sa dhigdaNDo nakAraNamato'bhavat / mAnuSeSu mahArAja dharmAdharmoM prvrttH| tato'bhyagacchandevAMzca brAhmaNAMzcAvamanya ha // 13 na tathAnyeSu bhUteSu manuSyarahiteSviha // 28 etasminneva kAle tu devA devavaraM zivam / / dharmazIlo naro vidvAnIhako'nIhako'pi vaa| agacchazaraNaM vIraM bahurUpaM gaNAdhipam / / 14 AtmabhUtaH sadA loke caredbhUtAnyahiMsayan // 29 tena sma te gaganagAH sapurAH pAtitAH kSitau / yadA vyapetahallekhaM mano bhavati tasya vai / titro'pyekena bANena devApyAyitatejasA / / 15 nAnRtaM caiva bhavati tadA kalyANamRcchati // 30 teSAmadhipatistvAsIdbhImo bhiimpraakrmH| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi devatAnAM bhayakaraH sa hataH zUlapANinA // 16 tryazItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 283 // tasminhate'tha svaM bhAvaM pratyapadyanta mAnavAH / 284 prAvartanta ca vedA vai zAstrANi ca yathA purA // 17 parAzara uvAca / tato'bhyaSizcarAjyena devAnAM divi vaasvm| eSa dharmavidhistAta gRhasthasya prakIrtitaH / saptarSayazcAnvayuJjannarANAM daNDadhAraNe // 18 tapovidhiM tu vakSyAmi tanme nigadataH zRNu // 1 saptarSINAmathovaM ca vipRthu ma paarthivH| | prAyeNa hi gRhasthasya mamatvaM nAma.jAyate / - 2372 - Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 284. 2] zAntiparva [12. 284. 32 %3 saGgAgataM narazreSTha bhAvaistAmasarAjasaiH // 2 saMsiddhAstapasA tAta ye cAnye svargavAsinaH // 1. gRhANyAzritya gAvazca kSetrANi ca dhanAni ca / ye cAdau brahmaNA sRSTA brAhmaNAstapasA purA / dArAH putrAzca bhRtyAzca bhavantIha narasya vai // 3 te bhAvayantaH pRthivIM vicaranti divaM tathA // 18 evaM tasya pravRttasya nityamevAnupazyataH / martyaloke ca rAjAno ye cAnye gRhamedhinaH / rAgadveSau vivardhate hyanityatvamapazyataH // 4 mahAkuleSu dRzyante tatsarva tapasaH phalam // 19 rAgadveSAbhibhUtaM ca naraM dravyavazAnugam / kauzikAni ca vastrANi zubhAnyAbharaNAni c| mohajAtA ratirnAma samupaiti narAdhipa / 5 vAhanAsanayAnAni sarva tattapasaH phalam // 20 kRtArtho bhogato bhUtvA sa vai ratiparAyaNaH / / manonukUlAH pramadA rUpavatyaH sahasrazaH / lAbhaM grAmyasukhAdanyaM ratito nAnupazyati // 6 vAsaH prAsAdapRSThe ca tatsarvaM tapasaH phalam // 21 tato lobhAbhibhUtAtmA saGgAdvardhayate janam / zayanAni ca mukhyAni bhojyAni vividhAni ca / puSTyartha caiva tasyeha janasyArthaM cikIrSati // 7 abhipretAni sarvANi bhavanti kRtakarmaNAm // 22 sa jAnanapi cAkAryamarthArtha sevate naraH / nAprApyaM tapasA kiMcitrailokye'sminparaMtapa / bAlasnehaparItAtmA tatkSayAccAnutapyate // 8 upabhogaparityAgaH phalAnyakRtakarmaNAm / / 23 tato mAnena saMpanno rakSannAtmaparAjayam / sukhito duHkhito vApi naro lobhaM parityajet / karoti yena bhogI syAmiti tasmAdvinazyati // 9 avekSya manasA zAstraM buddhyA ca nRpasattama // 24 tapo hi buddhiyuktAnAM zAzvataM brahmadarzanam / asaMtoSo'sukhAyaiva lobhAdindriyavibhramaH / anvicchatAM zubhaM karma narANAM tyajatAM sukham / / 10 tato'sya nazyati prajJA vidyevAbhyAsavarjitA // 25 snehAyatananAzAcca dhananAzAcca pArthiva / naSTaprajJo yadA bhavati tadA nyAyaM na pazyati / AdhivyAdhipratApAcca nirvedamupagacchati // 11 / / tasmAtsukhakSaye prApte pumAnugraM tapazcaret // 26 nirvadAdAtmasaMbodhaH saMbodhAcchAstradarzanam / yadiSTaM tatsukhaM prAhurdRSyaM duHkhamihocyate / zAstrArthadarzanAdrAjastapa evAnupazyati // 12 kRtAkRtasya tapasaH phalaM pazyasva yAdRzam // 27 durlabho hi manuSyendra naraH pratyavamarzavAn / nityaM bhadrANi pazyanti viSayAMzcopabhuJjate / / yo vai priyasukhe kSINe tapaH kartuM vyavasyati // 13 prAkAzyaM caiva gacchanti kRtvA niSkalmaSaM tapaH / / tapaH sarvagataM tAta hInasyApi vidhIyate / apriyANyavamAnAMzca duHkhaM bhuvidhaatmt| jitendriyasya dAntasya svargamArgapradezakam // 14 / / phalArthI satpathatyaktaH prApnoti viSayAtmakam // 29 prajApatiH prajAH pUrvamasRjattapasA vibhuH / dharme tapasi dAne ca vicikitsAsya jAyate / kacitkacidrUtaparo vratAnyAsthAya pArthiva // 15 sa kRtvA pApakAnyeva nirayaM pratipadyate // 30 AdityA vasavo rudraastthaivaagyshvimaarutaaH| sukhe tu vartamAno vai duHkhe vApi narottama / vizvedevAstathA sAdhyAH pitaro'tha marudgaNAH / / 16 svavRttAdyo na calati zAstracakSuH sa mAnavaH // 31 yakSarAkSasagandharvAH siddhAzcAnye divauksH| / iSuprapAtamAtraM hi sparzayoge ratiH smRtA / - 2373 - Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 284_32] . mahAbhArate [ 12. 285. 19 rasane darzane ghrANe zravaNe ca vizAM pate // 32 mukhajA brAhmaNAstAta bAhujAH kSatrabandhavaH / tato'sya jAyate tIvrA vedanA tatkSayAtpunaH / UrujA dhanino rAjanpAdajAH paricArakAH // 6 budhA yena prazaMsanti mokSaM sukhamanuttamam // 33 caturNAmeva varNAnAmAgamaH puruSarSabha / tataH phalArtha carati bhavanti jyAyaso guNAH / ato'nye tvatiriktA ye te vai saMkarajAH smRtAH // 7 dharmavRttyA ca satataM kAmArthAbhyAM na hIyate // 34 kSatrajAtirathAmbaSThA ugrA vaidehakAstathA / aprayatnAgatAH sevyA gRhasthairviSayAH sadA / zvapAkAH pulkasAH stenA niSAdAH suutmaagdhaaH||8 . prayatnenopagamyazca svadharma iti me matiH // 35 / AyogAH karaNA vrAtyAzcaNDAlAzca narAdhipa / mAninAM kulajAtAnAM nityaM zAstrArthacakSuSAm / ete caturyo varNebhyo jAyante vai parasparama // 9 dharmakriyAviyuktAnAmazaktyA saMvRtAtmanAm // 36 janaka uvAca / kriyamANaM yadA karma nAzaM gacchati mAnuSam / / brahmaNaikena jAtAnAM nAnAtvaM gotrataH katham / teSAM nAnyadRte loke tapasaH karma vidyate // 37 / bahUnIha hi loke vai gotrANi munisattama // 10 sarvAtmanA tu kurvIta gRhasthaH karmanizcayam / yatra tatra kathaM jAtAH svayoni munayo gatAH / dAkSyeNa havyakavyAtha svadharma vicarennRpa // 38 / zUdrayonau samutpannA viyonau ca tathApare // 11 yathA nadInadAH sarve sAgare yAnti saMsthitim / parAzara uvAca / eMvamAzramiNaH sarve gRhasthe yAnti saMsthitim // 39 rAjannatadbhavedbAhyamapakRSTena jnmnaa| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi mahAtmanAM samutpattistapasA bhAvitAtmanAm // 12 caturazItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 284 // utpAdya putrAnmunayo nRpate yatra tatra ha / 285 svenaiva tapasA teSAmRSitvaM vidadhuH punaH // 13 janaka uvAca / pitAmahazca me pUrvamRzyazRGgazca kAzyapaH / varNo vizeSavarNAnAM maharSe kena jAyate / vaTastANDyaH kRpazcaiva kakSIvAnkamaThAdayaH // 14 etadicchAmyahaM zrotuM tadrUhi vadatAM vara // 1 yavakrItazca nRpate droNazca vadatAM varaH / yadetajjAyate'patyaM sa evAyamiti zrutiH / AyarmataGgo dattazca drupado matsya eva ca // 15 kathaM brAhmaNato jAto vizeSagrahaNaM gataH // 2 ete svAM prakRti prAptA vaideha tapaso''zrayAt / parAzara uvAca / pratiSThitA vedavido dame tapasi caiva hi // 16 evametanmahArAja yena jAtaH sa eva sH| mUlagotrANi catvAri samutpannAni pArthiva / ' tapasastvapakarSeNa jAtigrahaNatAM gataH // 3 aGgirAH kazyapazcaiva vasiSTho bhRgureva ca // 17 sukSetrAcca subIjAcca puNyo bhavati saMbhavaH / karmato'nyAni gotrANi samutpannAni pArthiva / ato'nyatarato hInAdavaro nAma jAyate // 4 nAmadheyAni tapasA tAni ca grahaNaM satAm // 18 vaktrAdbhujAbhyAmUrubhyAM padbhyAM caivAtha jjnyire| janaka uvAca / sRjataH prajApaterlokAniti dharmavido viduH|| 5 / vizeSadharmAnvarNAnAM prabrUhi bhagavanmama / -2374 - Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 285. 19 ] zAntiparva [12. 286. 1 tathA sAmAnyadharmAMzca sarvatra kuzalo hyasi // 19 / saMdeho me samutpannastanme vyAkhyAtumarhasi // 31 parAzara uvAca / parAzara uvAca / pratigraho yAjanaM ca tathaivAdhyApanaM nRpa / asaMzayaM mahArAja ubhayaM doSakArakam / vizeSadharmo viprANAM rakSA kSatrasya zobhanA / / 20 karma caiva hi jAtizca vizeSaM tu nizAmaya // 32 kRSizca pAzupAlyaM ca vANijyaM ca vizAmapi / jAtyA ca karmaNA caiva duSTaM karma niSevate / dvijAnAM paricaryA ca zUdrakarma narAdhipa // 21 jAtyA duSTazca yaH pApaM na karoti sa pUruSaH // 33 vizeSadharmA nRpate varNAnAM prikiirtitaaH| . jAtyA pradhAnaM puruSaM kurvANaM karma dhikRtam / dharmAnsAdhAraNAMstAta vistareNa zRNuSva me // 22 / karma tajhSayatyenaM tasmAtkarma nazobhanam // 34 AnRzaMsyamahiMsA cApramAdaH sNvibhaagitaa| janaka uvAca / zrAddhakarmAtitheyaM ca satyamakrodha eva ca // 23 kAni karmANi dhANi loke'smindvijasattama / sveSu dAreSu saMtoSaH zaucaM nityaansuuytaa| na hiMsantIha bhUtAni kriyamANAni sarvadA // 35 AtmajJAnaM titikSA ca dharmAH sAdhAraNA nRpa // 24 parAzara uvAca / brAhmaNAH kSatriyA vaizyAstrayo varNA dvijaatyH| zRNu me'tra mahArAja yanmAM tvaM paripRcchasi / atra teSAmadhIkAro dharmeSu dvipadAM vara // 25 yAni karmANyahiMsrANi naraM trAyanti sarvadA // 36 vikarmAvasthitA varNAH patanti nRpate trayaH / saMnyasyAgnInupAsInAH pazyanti vigatajvarAH / unnamanti yathAsantamAzrityeha svakarmasu // 26 naiHzreyasaM dharmapathaM samAruhya yathAkramam // 37 na cApi zUdraH patatIti nizcayo prazritA vinayopetA damanityAH susaMzitAH / na cApi saMskAramihArhatIti vA / prayAnti sthAnamajaraM sarvakarmavivarjitAH // 38 zrutipravRttaM na ca dharmamApnute sarve varNA dharmakAryANi samyana'cAsya dharme pratiSedhanaM kRtam // 27 kRtvA rAjansatyavAkyAni coktvA / vaidehakaM zUdramudAharanti tyaktvAdharma dAruNaM jIvaloke ___dvijA mahArAja zrutopapannAH / yAnti svarga nAtra kAryo vicAraH // 39 ahaM hi pazyAmi narendra devaM iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi vizvasya viSNuM jagataH pradhAnam // 28 paJcAzItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 285 // satAM vRttamanuSThAya nihInA ujjihIrSavaH / manavajaM na duSyanti kurvANAH pauSTikIH kriyAH // parAzara uvAca / yathA yathA hi sadvRttamAlambantItare janAH / pitA sakhAyo guravaH striyazca tathA tathA sukhaM prApya pretya ceha ca zerate // 30 ____na nirguNA nAma bhavanti loke / janaka uvAca / ananyabhaktAH priyavAdinazca kiM karma dUSayatyenamatha jAtirmahAmune / hitAzca vazyAzca tathaiva rAjan // 1 -- 2375 - 286 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 286. 2] mahAbhArate [12. 286. 27 pitA paraM daivataM mAnavAnAM sirAsnAyavasthisaMghAtaM bIbhatsAmedhyasaMkulam / mAturviziSTaM pitaraM vadanti bhUtAnAmindriyANAM ca guNAnAM ca samAgamam // 14 jJAnasya lAbhaM paramaM vadanti tvagantaM dehamityAhurvidvAMso'dhyAtmacintakAH / jitendriyArthAH paramApnuvanti // 2 guNairapi parikSINaM zarIraM martyatAM gatam // 15 .. raNAjire yatra zarAgnisaMstare zarIriNA parityaktaM nizceSTaM gatacetanam / ___ nRpAtmajo ghAtamavApya dahyate / bhUtaiH prakRtimApannaistato bhUmau nimajjati // 16 prayAti lokAnamaraiH sudurlabhA bhAvitaM karmayogena jAyate tatra tatra h| niSevate svargaphalaM yathAsukham // 3 idaM zarIraM vaideha mriyate yatra tatra ha / zrAntaM bhItaM bhraSTazastraM rudantaM tatsvabhAvo'paro dRSTo visargaH karmaNastathA // 17 ___ parAGmukhaM paribardaizca hInam / na jAyate tu nRpate kaMcitkAlamayaM punaH / / / anudyataM rogiNaM yAcamAnaM paribhramati bhUtAtmA dyAmivAmbudharo mahAn // 18 __ na vai hiMsyAdvAlavRddhau ca rAjan // 4 sa punarjAyate rAjanprApyehAyatanaM nRpa / paribahaiMH susaMpannamudyataM tulyatAM gatam / manasaH paramo hyAtmA indriyebhyaH paraM manaH // 19 atikrameta nRpatiH saMgrAme kSatriyAtmajam / / 5 dvividhAnAM ca bhUtAnAM jaGgamAH paramA nRp|' tulyAdiha vadhaH zreyAnviziSTAJceti nizcayaH / jaGgamAnAmapi tathA dvipadAH paramA mtaaH| : nihInAtkAtarAccaiva nRpANAM garhito vadhaH // 6 dvipadAnAmapi tathA dvijA vai paramA smRtAH // 20 pApAtpApasamAcArAnnihInAJca narAdhipa / dvijAnAmapi rAjendra prajJAvantaH parA matAH / pApa eva vadhaH prokto narakAyeti nizcayaH // 7 prAjJAnAmAtmasaMbuddhAH saMbuddhAnAmamAninaH // 21 na kazcitrAti vai rAjandiSTAntavazamAgatam / jAtamanveti maraNaM nRNAmiti vinishcyH| sAvazeSAyuSaM cApi kazcidevApakarSati / / 8 antavanti hi karmANi sevante guNataH prajAH // 22 snigdhaizca kriyamANAni karmANIha nivartayet / Apanne tUttarAM kASThAM sUrye yo nidhanaM vrajet / hiMsAtmakAni karmANi nAyuricchetparAyuSA / / 9 nakSatre ca muhUrte ca puNye rAjansa puNyakRt // 23 gRhasthAnAM tu sarveSAM vinAzamabhikAGtAm / ayojayitvA klezena janaM plAvya ca duSkRtam / nidhanaM zobhanaM tAta pulineSu kriyAvatAm / / 10 mRtyunAprAkRteneha karma kRtyAtmazaktitaH // 24 AyuSi kSayamApanne paJcatvamupagacchati / viSamudvandhanaM dAho dasyuhastAttathA vadhaH / nAkAraNAttadbhavati kAraNairupapAditam / / 11 daMSTribhyazca pazubhyazca prAkRto vadha ucyate // 25 tathA zarIraM bhavati dehAyenopapAditam / na caibhiH puNyakarmANo yujyante nAbhisaMdhijaiH / adhvAnaM gatakazcAyaM prAptazcAyaM gRhAdgRham // 12 evaMvidhaizca bahubhiraparaiH prAkRtairapi // 26 dvitIyaM kAraNaM tatra nAnyatkiMcana vidyte|| UrdhvaM hitvA pratiSThante prANAH puNyakRtAM nRpa / tadehaM dehinAM yuktaM mokSabhUteSu vartate // 13 madhyato madhyapuNyAnAmadho duSkRtakarmaNAm // 2 - 2376 - Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 286. 28 ] zAntiparva [12. 287.7 ekaH zatruna dvitIyo'sti zatru yAnena vai prApaNaM ca zmazAne rajJAnatulyaH puruSasya rAjan / zaucena nUnaM vidhinA caiva dAhaH // 38 yenAvRtaH kurute saMprayukto iSTiH puSTiryajanaM yAjanaM ca ghorANi karmANi sudAruNAni // 28 dAnaM puNyAnAM karmaNAM ca prayogaH / prabodhanArthaM zrutidharmayuktaM zaktyA pitryaM yacca kiMcitprazastaM vRddhAnupAsyaM ca bhaveta yasya sarvANyAtmArthe mAnavo yaH karoti // 39 prayatnasAdhyo hi sa rAjaputra dharmazAstrANi vedAzca SaDaGgAni narAdhipa / prajJAzareNonmathitaH paraiti // 29 zreyaso'rthe vidhIyante narasyAkliSTakarmaNaH // 40 adhItya vedAMstapasA brahmacArI bhISma uvAca / yajJAzaktyA saMnisRjyeha pazca / etadvai sarvamAkhyAtaM muninA sumahAtmanA / vanaM gacchetpuruSo dharmakAmaH videharAjAya purA zreyaso'rthe narAdhipa / 41 zreyazcitvA sthApayitvA svavaMzam // 30 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi upabhogairapi tyaktaM nAtmAnamavasAdayet / SaDazItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 286 // caNDAlatve'pi mAnuSyaM sarvathA tAta durlabham // 31 287 iyaM hi yoniH prathamA yAM prApya jagatIpate / bhISma uvAca / AtmA vai zakyate trAtuM karmabhiH zubhalakSaNaiH // 32 kathaM na vipraNazyema yonito'syA iti prbho| punareva tu papraccha janako mithilAdhipaH / kurvanti dharma manujAH zrutiprAmANyadarzanAt // 33 parAzaraM mahAtmAnaM dharme paramanizcayam // 1 yo durlabhataraM prApya mAnuSyamiha vai nrH| kiM zreyaH kA gatibrahmankiM kRtaM na vinazyati / dharmAvamantA kAmAtmA bhavetsa khalu vazcayate // 34 ka gato na nivarteta tanme brUhi mahAmune // 2 yastu prItipurogeNa cakSuSA tAta pazyati / parAzara uvAca / dIpopamAni bhUtAni yAvadacirna nazyati // 35 asaGgaH zreyaso mUlaM jJAnaM jJAnagatiH puraa| sAntvenAnupradAnena priyavAdena cApyuta / cINaM tapo na praNazyedvApaH kSetre na nazyati // 3 samaduHkhasukho bhUtvA sa paratra mahIyate // 36 chittvAdharmamayaM pAzaM yadA dharme'bhirajyate / dAnaM tyAgaH zobhanA mUrtiradbhayo dattvAbhayakRtaM dAnaM tadA siddhimavApnuyAt // 4 bhUyaH plAvyaM tapasA vai zarIram / yo dadAti sahasrANi gavAmazvazatAni ca / sarasvatInaimiSapuSkareSu abhayaM sarvabhUtebhyastahAnamativartate // 5 __ ye cApyanye puNyadezAH pRthivyAm // 37 vasanviSayamadhye'pi na vasatyeva buddhimAn / gRheSu yeSAmasavaH patanti saMvasatyeva durbuddhirasatsu viSayeSvapi // 6 teSAmatho niharaNaM prazastam / nAdharmaH zliSyate prAjJamApaH puSkaraparNavat / ma. bhA. 298 -2377 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 287.7] mahAbhArate [12. 287. 38 aprAjJamadhikaM pApaM zliSyate jatu kASThavat // 7 yathAndhaH svagRhe yukto hyabhyAsAdeva gacchati / nAdharmaH kAraNApekSI kartAramabhimuJcati / tathA yuktena manasA prAjJo gacchati tAM gatim // kartA khalu yathAkAlaM tatsarvamabhipadyate / maraNaM janmani proktaM janma vai maraNAzritam / na bhidyante kRtAtmAna AtmapratyayadarzinaH // 8 avidvAnmokSadharmeSu baddho bhramati cakravat // 19 buddhikarmendriyANAM hi pramatto yo na budhyate / yathA mRNAlo'nugatamAzu muzcati kardamam / . zubhAzubheSu saktAtmA prApnoti sumahadbhayam // 9 tathAtmA puruSasyeha manasA parimucyate / vItarAgo jitakrodhaH samyagbhavati yaH sadA / manaH praNayate''tmAnaM sa enamabhiyuJjati // 20 viSaye vartamAno'pi na sa pApena yujyate // 10 parArthe vartamAnastu svakArya yo'bhimanyate / maryAdAyAM dharmaseturnibaddho naiva sIdati / indriyArtheSu saktaH sansvakAryAtparihIyate // 21 puSTasrota ivAyattaH sphIto bhavati sNcyH|| 11 adhastiryaggatiM caiva svarge caiva parAM gatim / yathA bhAnugataM tejo maNiH zuddhaH samAdhinA / prApnoti svakRtairAtmA prAjJasyehetarasya ca // 22 Adatte rAjazArdUla tathA yogaH pravartate // 12 mRnmaye bhAjane pake yathA vai nyasyate drvH| . yathA tilAnAmiha puSpasaMzrayA tathA zarIraM tapasA taptaM viSayamaznute // 23 tpRthakpRthagyAti guNo'tisaumyatAm / viSayAnabhute yastu na sa bhokSyatyasaMzayam / tathA narANAM bhuvi bhAvitAtmanAM yastu bhogAMstyajedAtmA sa vai bhoktuM vyavasyati // yathAzrayaM sattvaguNaH pravartate // 13 nIhAreNa hi saMvItaH shinodrpraaynnH|| jahAti dArAnihate na saMpadaH jAtyandha iva panthAnamAvRtAtmA na budhyate // 25 sadazvayAnaM vividhAzca yAH kriyAH / vaNigyathA samudrAdvai yathArtha labhate dhanam / triviSTape jAtamatiryadA nara tathA mArNave jantoH karmavijJAnato gatim // 2 // stadAsya buddhirviSayeSu bhidyate // 14 ahorAtramaye loke jarArUpeNa saMcaran / / prasaktabuddhirviSayeSu yo naro mRtyurmasati bhUtAni pavanaM pannago yathA // 27 yo budhyate hyAtmahitaM kadAcana / svayaM kRtAni karmANi jAto jantuH prapadyate / sa sarvabhAvAnugatena cetasA nAkRtaM labhate kazcitkicidatra priyApriyam // 2 nRpAmiSeNeva jhaSo vikRSyate // 15 zayAnaM yAntamAsInaM pravRttaM viSayeSu ca / saMghAtavAnmartyalokaH parasparamapAzritaH / zubhAzubhAni karmANi prapadyante naraM sadA // 29 kadalIgarbhaniHsAro naurivApsu nimajjati / / 16 na hyanyattIramAsAdya punastatuM vyavasyati / na dharmakAlaH puruSasya nizcito durlabho dRzyate hyasya vinipAto mahArNave // 30 na cApi mRtyuH puruSaM pratIkSate / yathA bhArAvasaktA hi naumahAmbhasi tntunaa| kriyA hi dharmasya sadaiva zobhanA tathA mano'bhiyogAdvai zarIraM pratikarSati / / 31 yadA naro mRtyumukhe'bhivartate // 17 yathA samudramabhitaH saMsyUtAH sarito'parAH / -2378 - Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 287. 32] zAntiparva [12. 288.7 tathAdyA prakRtiryogAdabhisaMsyUyate sadA // 32 zubhAzubhenAtmakRtena karmaNA // 44 snehapAzairbahuvidhairAsaktamanaso narAH / bhISma uvAca / prakRtisthA viSIdanti jale saikatavezmavat / / 33 ityukto janako rAjanyathAtathyaM mniissinnaa| zarIragRhasaMsthasya zaucatIrthasya dehinaH / zrutvA dharmavidAM zreSThaH parAM mudamavApa ha // 45 buddhimArgaprayAtasya sukhaM tviha paratra ca // 34 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi vistarAH kezasaMyuktAH saMkSepAstu sukhaavhaaH| saptAzItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 287 / / parArtha vistarAH sarve tyAgamAtmahitaM viduH // 35 288 saMkalpajo mitravargo jJAtayaH kAraNAtmakAH / yudhiSThira uvAca / bhAryA dAsAzca putrAzca svamarthamanuyuJjate // 36 satyaM kSamA damaM prajJA prazaMsanti pitAmaha / na mAtA na pitA kiMcitkasyacitpratipadyate / vidvAMso manujA loke kathametanmataM tava // 1 dAnapathyodano jantuH svakarmaphalamabhute // 30 bhISma uvAca / mAtA putraH pitA bhrAtA bhAryA mitrajanastathA / atra te vartayiSye'hamitihAsaM purAtanam / aSTApadapadasthAne tvakSamudreva nyasyate // 38 sAdhyAnAmiha saMvAda haMsasya ca yudhiSThira // 2 sarvANi karmANi purA kRtAni haMso bhUtvAtha sauvarNastvajo nityaH prajApatiH / zubhAzubhAnyAtmano yAnti jantoH / sa vai paryeti lokAMnInatha sAdhyAnupAgamat // 3 upasthitaM karmaphalaM viditvA buddhiM tathA codayate'ntarAtmA / / 39 sAdhyA uucuH| vyavasAyaM samAzritya sahAyAnyo'dhigacchati / zakune vayaM sma devA vai sAdhyAstvAmanuyujmahe / na tasya kazcidArambhaH kadAcidavasIdati // 40 pRcchAmastvAM mokSadharma bhavAMzca kila mokSavit // 4 advaidhamanasaM yuktaM zUraM dhIraM vipazcitam / zruto'si naH paNDito dhIravAdI na zrIH saMtyajate nityamAdityamiva razmayaH // 41 ___ sAdhuzabdaH patate te patatrin / aastikyvyvsaayaabhyaamupaayaadvismyaaddhiyaa| kiM manyase zreSThatamaM dvija tvaM yamArabhatyanindyAtmA na so'rthaH parisIdati // 42 ___ kasminmanaste ramate mahAtman // 5 sarvaH svAni zubhAzubhAni niyataM karmANi jantuH svayaM tannaH kArya pakSivara prazAdhi garbhAtsaMpratipadyate tadubhayaM yattena pUrvaM kRtam / / ___ yatkAryANAM manyase zreSThamekam / mRtyuzcAparihAravAnsamagatiH kAlena viccheditA yatkRtvA vai puruSaH sarvabandhaidArozcarNamivAzmasAravihitaM karmAntika prApayet // vimucyate vihagendreha zIghram // 6 svarUpatAmAtmakRtaM ca vistaraM ___haMsa uvAca / kulAnvayaM dravyasamRddhisaMcayam / idaM kAryamamRtAzAH zRNomi naro hi sarvo labhate yathAkRtaM ___ tapo damaH satyamAtmAbhiguptiH / - 2379 - Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 288.7] mahAbhArate [12. 288. 25 granthInvimucya hRdayasya sarvA amAnuSAnmAnuSo vai viziSTapriyApriye svaM vazamAnayIta // 7 stathAjJAnAjjJAnavAndai pradhAnaH // 15 nAraMtudaH syAnna nRzaMsavAdI AkruzyamAno nAkrozenmanyureva titikSataH / na hInataH paramabhyAdadIta / AkroSTAraM nirdahati sukRtaM cAsya vindati // 1 // yayAsya vAcA para udvijeta yo nAtyuktaH prAha rUkSaM priyaM vA na tAM vadruzatI pApalokyAm // 8 ___ yo vA hato na pratihanti dhairyAt / vAksAyakA vadanAnniSpatanti pApaM ca yo necchati tasya hantuyairAhataH zocati rAtryahAni / stasmai devAH spRhyante sadaiva // 17 parasya nAmarmasu te patanti pApIyasaH kSametaiva zreyasaH sadRzasya c| tAnpaNDito nAvasajetpareSu // 9 vimAnito hato''kruSTa evaM siddhiM gamiSyati // 18 parazcedenamativAdabANai sadAhamAryAnnibhRto'pyupAse bhRzaM vidhyecchama eveha kAryaH / na me vivitsA na ca me'sti roSaH / saMroSyamANaH pratimRSyate yaH na cApyahaM lipsamAnaH paraimi __sa Adatte sukRtaM vai parasya // 10 ____ na caiva kiMcidviSameNa yAmi / / 19 kSepAbhimAnAdabhiSaGgavyalIkaM nAhaM zaptaH pratizapAmi kiMcinigRhNAti jvalitaM yazca manyum / hamaM dvAraM hyamRtasyeha vedmi| aduSTacetA mudito'nasUyuH guhyaM brahma tadidaM vo bravImi sa Adatte sukRtaM vai pareSAm // 11 na mAnuSAcchreSThataraM hi kiMcit // 20 AkruzyamAno na vadAmi kiMci vimucyamAnaH pApebhyo ghanebhya iva cndrmaaH| rakSamAmyayaM tADyamAnazca nityam / virajAH kAlamAkAGkandhIro dhairyeNa sidhyati // 21 zreSThaM hyetatkSamamapyAhurAH yaH sarveSAM bhavati hyarcanIya satyaM tathaivArjavamAnRzaMsyam // 12 utsecane stambha ivAbhijAtaH / vedasyopaniSatsatyaM satyasyopaniSaddamaH / yasmai vAcaM suprazastAM vadanti damasyopaniSanmokSa etatsarvAnuzAsanam // 13 sa vai devAngacchati saMyatAtmA // 22 vAco vegaM manasaH krodhavegaM na tathA vaktumicchanti kalyANAnpuruSe guNAn / vivitsaavegmudropsthvegm| yathaiSAM vaktumicchanti nairguNyamanuyuJjakAH // 23 etAnvegAnyo viSahatyudIrNA yasya vAGmanasI gupte samyakpraNihite sdaa| staM manye'haM brAhmaNaM vai muni ca // 14 / vedAstapazca tyAgazca sa idaM sarvamApnuyAt // 24 akrodhanaH krudhyatAM vai viziSTa AkrozanAvamAnAbhyAmabudhAdvardhate budhaH / stathA titikSuratitikSorviziSTaH / tasmAnna vardhayedanyaM na cAtmAnaM vihiMsayet / / 25 -2380 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 288. 26 ] zAntiparva [12. 288. 43 amRtasyeva saMtRpyedavamAnasya vai dvijH| apetadoSAniti tAnviditvA sukhaM hyavamataH zete yo'vamantA sa nazyati // 26 / dUrAddevAH saMparivarjayanti // 36 yatkrodhano yajate yaddadAti na vai devA hInasattvena toSyAH tadvA tapastapyati yajjuhoti / sarvAzinA duSkRtakarmaNA vaa| vaivasvatastaddharate'sya sarva satyavratA ye tu narAH kRtajJA moghaH zramo bhavati krodhanasya // 27 dharme ratAstaiH saha saMbhajante // 37 catvAri yasya dvArANi suguptaanymrottmaaH| avyAhRtaM vyAhRtAcchreya AhuH upasthamudaraM hastau vAkcaturthI sa dharmavit / / 28 satyaM vadevyAhRtaM tahitIyam / satyaM dama hyArjavamAnRzaMsyaM / dharma vadevyAhRtaM tattRtIyaM dhRti titikSAmabhisevamAnaH / priyaM vadevyAhRtaM taccaturtham // 38 svAdhyAyanityo'spRhayanpareSA sAdhyA uucuH| mekAntazIlyUrdhvagatirbhavetsaH // 29 kenAyamAvRto lokaH kena vA na prakAzate / sarvAnetAnanucaranvatsavaJcaturaH stanAn / / kena tyajati mitrANi kena svagaM na gacchati // 39 na pAvanatamaM kiMcitsatyAdadhyagamaM kacit // 30 haMsa uvAca / AcakSe'haM manuSyebhyo devebhyaH pratisaMcaran / ajJAnevAvRto loko mAtsaryAnna prakAzate / satyaM svargasya sopAnaM pArAvArasya nauriva // 31 lobhAttyajati mitrANi saGgAtsvarga na gacchati // yAdRzaiH saMnivasati yAdRzAMzcopasevate / sAdhyA uucuH| pAdagicchecca bhavituM tAdRgbhavati pUruSaH // 32 kaH svideko ramate brAhmaNAnAM yadi santaM sevate yadyasantaM . tapasvinaM yadi vA stenameva / kaH svideko bahubhirjoSamAste / vAso yathA raGgavazaM prayAti kaH svideko balavAndurbalo'pi tathA sa teSAM vazamabhyupaiti // 33 kaH videSAM kalahaM nAnvavaiti // 41 sadA devAH sAdhubhiH saMvadante haMsa uvaac| na mAnuSaM viSayaM yAnti draSTum / prAjJa eko ramate brAhmaNAnAM nenduH samaH syAdasamo hi vAyu prAjJa eko bahubhirboSamAste / - ruccAvacaM viSayaM yaH sa veda // 34 prAjJa eko balavAndurbalo'pi aduSTaM vartamAne tu hRdayAntarapUruSe / prAjJa eSAM kalahaM nAnvavaiti // 42 tenaiva devAH prIyante satAM mArgasthitena vai // 35 sAdhyA UcuH / ziznodare ye'bhiratAH sadaiva kiM brAhmaNAnAM devatvaM kiM ca sAdhutvamucyate / stenA narA vAkparuSAzca nityam / asAdhutvaM ca kiM teSAM kimeSAM mAnuSaM mtm|| 43 - 2381 - Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 288. 44 ] mahAbhArate [12. 289. 23 haMsa uvAca / yudhiSThira uvAca / svAdhyAya eSAM devatvaM vrataM sAdhutvamucyate / yadi tulyaM vrataM zaucaM dayA cAtra pitAmaha / asAdhutvaM parIvAdo mRtyurmAnuSamucyate // 44 | tulyaM na darzanaM kasmAttanme brUhi pitAmaha // 10 bhISma uvAca / bhISma uvAca / saMvAda ityayaM zreSThaH sAdhyAnAM parikIrtitaH / rAgaM mohaM tathA snehaM kAmaM krodhaM ca kevalam / kSetraM vai karmaNAM yoniH sadbhAvaH satyamucyate / / 45 yogAcchittvAdito doSAnpazcaitAnprApnuvanti tat // yathA cAnimiSAH sthUlA jAlaM chittvA punarjalam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi bhaSTAzItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 288 // prApnuvanti tathA yogAstatpadaM vItakalmaSAH // 12 289 tathaiva vAgurAM chittvA balavanto yathA mRgaaH| prApnuyurvimalaM mArga vimuktAH sarvabandhanaiH // 13 yudhiSThira uvAca / lobhajAni tathA rAjanbandhanAni balAnvitAH / sAMkhye yoge ca me tAta vizeSaM vaktumarhasi / chittvA yogAH paraM mAgaM gacchanti vimalAH shivm|| tava sarvajJa sarva hi viditaM kurusattama / / 1 abalAzca mRgA rAjanvAgurAsu tthaapre| bhISma uvaac| vinazyanti na saMdehastadvadyogabalAhate // 15 sAMkhyAH sAMkhyaM prazaMsanti yogA yogaM dvijAtayaH / balahInAzca kaunteya yathA jAlagatA jhaSAH / vadanti kAraNaiH zreSThayaM svapakSodbhAvanAya vai // 2 antaM gacchanti rAjendra tathA yogAH sudurbalAH // anIzvaraH kathaM mucyedityevaM shtrukrshn| yathA ca zakunAH sUkSmAH prApya jAlamariMdama / vadanti kAraNaiH zreSThayaM yogAH smyngmniissinnH|| 3 tatra saktA vipadyante mucyante ca balAnvitAH // 17 vadanti kAraNaM cedaM sAMkhyAH samyagvijAtayaH / karmajairbandhanairbadvAstadvadyogAH paraMtapa / vijJAyeha gatIH sarvA virakto viSayeSu yaH // 4 abalA vai vinazyanti mucyante ca balAnvitAH / / UrdhvaM sa dehAtsuvyaktaM vimucyediti nAnyathA / alpakazca yathA rAjanvahniH zAmyati durbalaH / etadAhumahAprAjJAH sAMkhyaM vai mokSadarzanam / 5 AkrAnta indhanaiH sthUlaistadvadyogo'balaH prabho // 19 svapakSe kAraNaM grAhyaM samarthaM vacanaM hitam / sa eva ca yadA rAjanvahnirjAtabalaH punaH / ziSTAnAM hi mataM grAhyaM tvadvidhaiH ziSTasaMmataiH // 6 samIraNayutaH kRtsnA dahekSipraM mahImapi // 20 pratyakSahetavo yogAH sAMkhyAH zAstravinizcayAH / tadvajjAtabalo yogI dIptatejA mahAbalaH / ubhe caite mate tattve mama tAta yudhiSThira // 7 antakAla ivAdityaH kRtsnaM saMzoSayejjagat // 21 ubhe caite mate jJAne nRpate ziSTasaMmate / durbalazca yathA rAjansrotasA hriyate naraH / anuSThite yathAzAstraM nayetAM paramAM gatim // 8 balahInastathA yogo viSayairvhiyate'vazaH // 22 tulyaM zaucaM tayoryuktaM dayA bhUteSu caangh| tadeva ca yathA sroto viSTambhayati vAraNaH / vratAnAM dhAraNaM tulyaM dazanaM na samaM tayoH // 9 / tadvadyogabalaM labdhvA vyUhate viSayAnbahUn // 23 -2382 - Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 289. 24 ] zAntiparva [12. 289. 52 vizanti cAvazAH pArtha yogA yogblaanvitaaH| / nAbhyAM kaNThe ca zIrSe ca hRdi vakSasi pArzvayoH / prajApatInRSIndevAnmahAbhUtAni cezvarAH // 24 darzane sparzane cApi ghrANe cAmitavikrama // 39 na yamo nAntakaH kruddho na mRtyuImavikramaH / sthAneSveteSu yo yogI mahAvratasamAhitaH / Izate nRpate sarve yogasyAmitatejasaH / / 25 AtmanA sUkSmamAtmAnaM yuGkte samyagvizAM pte||40 AtmanAM ca sahasrANi bahUni bharatarSabha / sa zIghramamalaprajJaH karma dagdhvA zubhAzubham / yogaH kuryAdvalaM prApya taizca sarvairmahIM caret / / 26 uttamaM yogamAsthAya yadIcchati vimucyate // 41 prApnuyAdviSayAMzcaiva punazcomaM tapazcaret / yudhiSThira uvaac| saMkSipeca punaH pArtha sUryastejoguNAniva // 27 AhArAnkIdRzAnkRtvA kAni jitvA ca bhArata / balasthasya hi yogasya bandhanezasya pArthiva / . yogI balamavApnoti tadbhavAnvaktumarhati // 42 vimokSaprabhaviSNutvamupapannamasaMzayam // 28 bhISma uvAca / balAni yoge proktAni mayaitAni vizAM pate / kaNAnAM bhakSaNe yuktaH piNyAkasya ca bhakSaNe / nidarzanArthaM sUkSmANi vakSyAmi ca punastava / / 29 / snehAnAM varjane yukto yogI balamavApnuyAt // 43 Atmanazca samAdhAne dhAraNAM prati caabhibho|| bhuJjAno yAvakaM rUkSaM dIrghakAlamariMdama / nidarzanAni sUkSmANi zRNu me bharatarSabha / 30 ekArAmo vizuddhAtmA yogI balamavApnuyAt // 44 apramatto yathA dhanvI lakSyaM hanti smaahitH|| pakSAnmAsAnRtUMzcitrAnsaMcaraMzca guhAstathA / yuktaH samyaktathA yogI mokSaM prApnotyasaMzayam // 31 apaH pItvA payomizrA yogI balamavApnuyAt // 45 snehapUrNe yathA pAtre mana AdhAya nizcalam / akhaNDamapi vA mAsaM satataM manujezvara / puruSo yatta ArohetsopAnaM yuktamAnasaH // 32 upoSya samyakzuddhAtmA yogI balamavApnuyAt // 46 yuktvA tathAyamAtmAnaM yogaH pArthiva nizcalam / kAmaM jitvA tathA krodhaM zItoSNe varSameva ca / karotyamalamAtmAnaM bhAskaropamadarzanam // 33 bhayaM nidrAM tathA zvAsaM pauruSaM viSayAMstathA // 47 yathA ca nAvaM kaunteya karNadhAraH samAhitaH / aratiM durjayAM caiva ghorAM tRSNAM ca pArthiva / mahArNavagatAM zIghraM nayetpArthiva pattanam // 34 sparzAnsAMstathA tandrIM durjayAM nRpasattama / / 48 tadvadAtmasamAdhAnaM yuktvA yogena tattvavit / dIpayanti mahAtmAnaH sUkSmamAtmAnamAtmanA / durgamaM sthAnamApnoti hitvA dehamimaM nRpa / / 35 vItarAgA mahAprAjJA dhyAnAdhyayanasaMpadA / / 49 sArathizca yathA yuktyA sadazvAnsusamAhitaH / durgastveSa mataH panthA brAhmaNAnAM vipazcitAm / dezamiSTaM nayatyAzu dhanvinaM puruSarSabha // 36 na kazcidrajati hyasminkSemeNa bharatarSabha / 50 tathaiva nRpate yogI dhAraNAsu samAhitaH / yathA kazcidvanaM ghoraM bahusarpasarIsRpam / prApnotyAzu paraM sthAnaM lakSaM mukta ivAzugaH // 37 zvabhravattoyahInaM ca durgamaM bahukaNTakam // 51 AvezyAtmani cAtmAnaM yogI tiSThati yo'calaH / abhaktamaTavIprAyaM dAvadagdhamahIraham / pApaM hanteva mInAnAM padamApnoti so'jaram / / 38 - panthAnaM taskarAkIrNaM kSemeNAbhipateAvA // 52 - 2383 - Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 289. 53] mahAbhArate [12. 290. 18 yogamArga tathAsAdya yaH kazcidbhajate dvijaH / nArAyaNAtmA kurute mahAtmA / / 62 kSemeNoparamenmArgAdvahudoSo hi sa smRtaH / / 53 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sustheyaM kSuradhArAsu nizitAsu mahIpate / ekonanavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 289 // dhAraNAsu tu yogasya duHstheyamakRtAtmabhiH / / 54 290 vipannA dhAraNAstAta nayanti nazubhAM gatim / yudhiSThira uvAca / netRhInA yathA nAvaH puruSAnarNave nRpa // 55 samyaktvayAyaM nRpate varNitaH shissttsNmtH| yastu tiSThati kaunteya dhAraNAsu yathAvidhi / yogamArgo yathAnyAyaM ziSyAyeha hitaiSiNA // 1 maraNaM janma duHkhaM ca sukhaM ca sa vimuJcati / / 56 sAMkhye tvidAnI kAtsnyena vidhiM pravahi pRcchate nAnAzAstreSu niSpannaM yogeSvidamudAhRtam / triSu lokeSu yajjJAnaM sarvaM tadviditaM hi te // 2 paraM yogaM tu yatkRtsnaM nizcitaM tahi jAtiSu // 57 bhISma uvaac| / zRNu me tvamidaM zuddhaM sAMkhyAnAM viditAtmanAm paraM hi tadbrahma mahanmahAtma vihitaM yatibhirbuddhaiH kapilAdibhirIzvaraiH // 3 __ brahmANamIzaM varadaM ca viSNum / yasminna vibhramAH kecidRzyante manujarSabha / bhavaM ca dharma ca SaDAnanaM ca guNAzca yasminbahavo doSahAnizca kevalA // 4 __ SaDbrahmaputrAMzca mahAnubhAvAn / / 58 jJAnena parisaMkhyAya sdossaanvissyaanp| . tamazca kaSTaM sumahadrajazca mAnuSAndurjayAnkRtsnAnpaizAcAnviSayAMstathA // 5 sattvaM ca zuddhaM prakRtiM parAM ca / rAkSasAnviSayAjJAtvA yakSANAM viSayAMstathA / siddhiM ca devIM varuNasya patnI viSayAnauragAjJAtvA gAndharvaviSayAMstathA // 6 tejazca kRtsnaM sumahacca dhairyam // 59 pitRRNAM viSayAjJAtvA tiryakSu caratAM nRp| tArAdhipaM vai vimalaM satAraM suparNaviSayAjJAtvA marutAM viSayAMstathA // 7 vizvAMzca devAnuragAnpitRRzca / rAjarSiviSayAjJAtvA brahmarSiviSayAMstathA / zailAMzca kRtsnAnudadhIMzca dhorA AsurAnviSayAJAtvA vaizvadevAMstathaiva ca // 8 nadIzca sarvAH savanAnghanAMzca // 60 devarSi viSayAjJAtvA yogAnAmapi cezvarAn / nAgAnnagAnyakSagaNAndizazca viSayAMzca prajezAnAM brahmaNo viSayAMstathA // 9 gandharvasaMdhAnpuruSAnstriyazca / AyuSazca paraM kAlaM loke vijJAya tattvataH / parasparaM prApya mahAnmahAtmA sukhasya ca paraM tattvaM vijJAya vadatAM vara // 10 vizeta yogI nacirAdvimuktaH // 61 prApte kAle ca yaduHkhaM patatAM viSayaiSiNAm / kathA ca yeyaM nRpate prasaktA tiryakca patatAM duHkhaM patatAM narake ca yat // 11 deve mahAvIryamatau zubheyam / khargasya ca guNAnkRtsnAndoSAnsAMzca bhArata / yogAnsa sarvAnabhibhUya mA vedavAde ca ye doSA guNA ye cApi vaidikAH // 12 -2384 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 290. 13 ] zAntiparva [12.290. 42 jJAnayoge ca ye doSA guNA yoge ca ye nRpa / / prajApatInRSIMzcaiva mArgAzca subahUnvarAn / sAMkhyajJAne ca ye doSAstathaiva ca guNA nRpa / / 13 saptarSIzca bahUjJAtvA rAjarSIzca paraMtapa // 28 sattvaM dazaguNaM jJAtvA rajo navaguNaM tathA / suraSInmahatazcAnyAnmaharSInsUryasaMnibhAn / tamazcASTaguNaM jJAtvA buddhiM saptaguNAM tathA // 14 aizvaryAcyAvitAjJAtvA kAlena mahatA nRpa // 29 SaDguNaM ca nabho jJAtvA manaH paJcaguNaM tthaa|| mahatAM bhUtasaMghAnAM zrutvA nAzaM ca pArthiva / buddhiM caturguNAM jJAtvA tamazca triguNaM mahat / / 15 gatiM cApyazubhAM jJAtvA nRpate pApakarmaNAm // 30 dviguNaM ca rajo jJAtvA sattvamekaguNaM punH| . vaitaraNyAM ca yaduHkhaM patitAnAM yamakSaye / mArga vijJAya tattvena pralaye prekSaNaM tathA // 16 yonISu ca vicitrAsu saMsArAnazubhAMstathA // 31 jJAnavijJAnasaMpannAH kAraNairbhAvitAH zubhaiH / / jaThare cAzubhe vAsaM zoNitodakabhAjane / prApnuvanti zubhaM mokSaM sUkSmA iva nabhaH param / / 17 zleSmamUtrapUrISe ca tIvragandhasamanvite // 32 rUpeNa dRSTiM saMyuktAM ghrANaM gandhaguNena ca / zukrazoNitasaMghAte majjAsnAyuparigrahe / zabde saktaM tathA zrotraM jihvAM rasaguNeSu ca // 18 / sirAzatasamAkIrNe navadvAre pure'zucau // 33 tanuM sparza tathA saktAM vAyu nabhasi cAzritam / vijJAyAhitamAtmAnaM yogAMzca vividhAnnRpa / mohaM tamasi saMsaktaM lobhamartheSu saMzritam / / 19 tAmasAnAM ca jantUnAM ramaNIyAvRtAtmanAm // 34 viSNuM krAnte bale zakra koSThe saktaM tathAnalam / sAttvikAnAM ca jantUnAM kutsitaM bharatarSabha / apsu devIM tathA saktAmapastejasi cAzritAH // 20 garhitaM mahatAmarthe sAMkhyAnAM viditAtmanAm // 35 tejo vAyau tu saMsaktaM vAyu nabhasi cAzritam / upaplavAMstathA ghorAzazinastejasastathA / nabho mahati saMyuktaM mahadadrauca saMzritama // 21 tArANAM patanaM dRSTvA nakSatrANAM ca paryayam // 36 buddhi tamasi saMsaktAM tamo rajasi cAzritam / dvaMdvAnAM viprayogaM ca vijJAya kRpaNaM nRpa / rajaH sattve tathA saktaM sattvaM saktaM tathAtmani // 22 / anyonyabhakSaNaM dRSTvA bhUtAnAmapi cAzubham // 37 saktamAtmAnamIze ca deve nArAyaNe tathA / bAlye mohaM ca vijJAya kSayaM dehasya cAzubham / devaM mokSe ca saMsaktaM mokSaM saktaM tu na kacit // rAge mohe ca saMprApte kacitsattvaM samAzritam // 38 jJAtvA sattvayutaM dehaM vRtaM SoDazabhirguNaiH / sahasreSu naraH kazcinmokSabuddhiM samAzritaH / svabhAvaM cetanAM caiva jJAtvA vai dehamAzrite // 24 durlabhatvaM ca mokSasya vijJAya zrutipUrvakam // 39 madhyasthamekamAtmAnaM pApaM yasminna vidyte| bahumAnamalabdheSu labdhe madhyasthatAM punaH / dvitIyaM karma vijJAya nRpate viSayaiSiNAm // 25 viSayANAM ca daurAtmyaM vijJAya nRpate punH||40 indriyANIndriyArthAMzca sarvAnAtmani saMzritAn / gatAsUnAM ca kaunteya dehAndRSTvA tathAzubhAn / prANApAnau samAnaM ca vyAnodAnau ca tattvataH // vAsaM kuleSu jantUnAM duHkhaM vijJAya bhArata // 41 avAkcaivAnilaM jJAtvA pravahaM cAnilaM punaH / brahmanAnAM gatiM jJAtvA patitAnAM sudAruNAm / sapta vAtAMstathA zeSAnsaptadhA vidhivatpunaH // 27 / surApAne ca saktAnAM brAhmaNAnAM durAtmanAm / ma. bhA. 299 - 2385 - Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 290. 42] mahAbhArate [12. 290. 69 gurudAraprasaktAnAM gatiM vijJAya cAzubhAm // 42 guNAnguNazatairjJAtvA doSAndoSazatairapi / jananISu ca vartante ye na samyagyudhiSTira / hetUnhetuzataizcitrazcitrAnvijJAya tattvataH // 56 sadevakeSu lokeSu ye na vartanti mAnavAH // 43 apAM phenopamaM lokaM viSNormAyAzatairvRtam / tena jJAnena vijJAya gatiM cAzubhakarmaNAm / cittabhittipratIkAzaM nalasAramanarthakam // 57 tiryagyonigatAnAM ca vijJAya gatayaH pRthak // 44 tamaH zvabhranibhaM dRSTvA varSabudbudasaMnibham / vedavAdAstathA citrAnRtUnAM pryyaaNstthaa| nAzaprAyaM sukhAddhInaM nAzottaramabhAvagam / kSayaM saMvatsarANAM ca mAsAnAM prakSayaM tathA // 45 rajastamasi saMmagnaM paGke dvipamivAvazam / / 58 . pakSakSayaM tathA dRSTvA divasAnAM ca saMkSayam / sAMkhyA rAjanmahAprAjJAstyaktvA dehaM prajAkRtam / kSayaM vRddhiM ca candrasya dRSTvA pratyakSatastathA // 46 jJAnajJeyena sAMkhyena vyApinA mahatA nRpa / / 59 vRddhiM dRSTvA samudrANAM kSayaM teSAM tathA punaH / rAjasAnazubhAngandhAMstAmasAMzca tathAvidhAn / . kSayaM dhanAnAM ca tathA punarvRddhiM tathaiva ca // 47 puNyAMzca sAttvikAngandhAnsparzajAndehasaMzritAn / saMyogAnAM kSayaM dRSTvA yugAnAM ca vizeSataH / chittvAzu jJAnazastreNa tapodaNDena bhArata // 60 kSayaM ca dRSTvA zailAnAM kSayaM ca saritAM tathA // 48 | tato duHkhodakaM ghoraM cintAzokamahAhradam / varNAnAM ca kSayaM dRSTvA kSayAntaM ca punaH punH| vyAdhimRtyumahAgrAhaM mahAbhayamahoragam // 61 / jarAmRtyuM tathA janma dRSTvA duHkhAni caiva ha // 49 / tamAkUrma rajomInaM prajJayA sNtrnyut| dehadoSAMstathA jJAtvA teSAM duHkhaM ca tattvataH / snehapakaM jarAdurga sparzadvIpamariMdama // 62 / dehaviklavatAM caiva samyagvijJAya bhArata // // 50 karmAgAdhaM satyatIraM sthitavratamidaM nRp| AtmadoSAMzca vijJAya sarvAnAtmani saMzritAn / hiMsAzIghramahAvegaM nAnArasamahAkaram // 63 svadehAdutthitAngandhAMstathA vijJAya cAzubhAn // nAnAprItimahAratnaM duHkhajvarasamIraNam / yudhiSThira uvAca / zokatRSNAmahAvataM tIkSNavyAdhimahAgajam / / 64 kAnsvagAtrodbhavAndoSAnpazyasyamitavikrama / asthisaMghAtasaMghATaM zleSmaphenamariMdama / etanme saMzayaM kRtsnaM vaktumarhasi tattvataH / / 52 dAnamuktAkaraM bhImaM zoNitahadavidrumam // 65 bhISma uvAca / hasitotkruSTanirghoSaM nAnAjJAnasudustaram / pazca doSAnprabho dehe pravadanti manISiNaH / rodanAzrumalakSAraM saGgatyAgaparAyaNam // 66 mArgajJAH kApilAH sAMkhyAH zRNu tAnarisUdana // 53 punarAjanmalokaughaM putravAndhavapattanam / kAmakrodhau bhayaM nidrA paJcamaH zvAsa ucyate / ahiMsAsatyamaryAdaM prANatyAgamahormiNam // 67 ete doSAH zarIreSu dRzyante sarvadehinAm / / 54 vedAntagamanadvIpaM sarvabhUtadayodadhim / chindanti kSamayA krodhaM kAmaM saMkalpavarjanAt / / mokSaduSpApaviSayaM vaDavAmukhasAgaram // 68 sattvasaMzIlanAnnidrAmapramAdAdbhayaM tthaa| taranti munayaH siddhA jJAnayogena bhArata / chindanti paJcamaM zvAsaM ladhvAhAratayA nRpa // 55 / tIrvA ca dustaraM janma vizanti vimalaM nbhH||69 -2386 - Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 290. 70] zAntiparva [12. 290. 96 tatastAnsukRtInsAMkhyAnsUryo vahati rshmibhiH| AtmanA viprahINAni kASThakuDyasamAni tu / padmatantuvadAvizya pravahanviSayAnnRpa // 70 vinazyanti na saMdehaH phenA iva mahArNave // 82 tatra tAnpravaho vAyuH pratigRhNAti bhArata / indriyaiH saha suptasya dehinaH zatrutApana / vItarAgAnyatInsiddhAnvIryayuktAMstapodhanAn // 71 / / sUkSmazcarati sarvatra nabhasIva samIraNaH // 83 sUkSmaH zItaH sugandhI ca sukhasparzazva bhArata / / sa pazyati yathAnyAyaM sparzAnspRzati caabhibho| saptAnAM marutAM zreSTho lokAngacchati yaH zubhAn / budhyamAno thathApUrvamakhileneha bhArata // 84 sa tAnvahati kaunteya nabhasaH paramAM gatim / / 72 indriyANIha sarvANi sve sve sthAne yathAvidhi / nabho vahati lokeza rajasaH paramAM gatim / anIzatvAtpralIyante sarpA hataviSA iva // 85 rajo vahati rAjendra sattvasya paramAM gatim / / 73 indriyANAM tu sarveSAM svasthAneSveva sarvazaH / sattvaM vahati zuddhAtmanparaM nArAyaNaM prabhum / Akramya gatayaH sUkSmAzcaratyAtmA na saMzayaH // 86 prabhurvahati zuddhAtmA paramAtmAnamAtmanA / / 74 sattvasya ca guNAnkRtsnArajasazca guNAnpunaH / paramAtmAnamAsAdya tadbhUtAyatanAmalAH / guNAMzca tamasaH sarvAnguNAnbuddhezca bhArata // 87 amRtatvAya kalpante na nivartanti caamibho| guNAMzca manasastadvannabhasazca gunnaaNstthaa| paramA sA gatiH pArtha nidvaMdvAnAM mahAtmanAm / / 75 guNAnvAyozca dharmAtmastejasazca guNAnpunaH // 88 . yudhiSThira uvAca / apAM guNAMstathA pArtha pArthivAMzca guNAnapi / sthAnamuttamamAsAdya bhagavantaM sthiravratAH / sarvAtmanA guNaiApya kSetrajJaH sa yudhiSThira // 89 AjanmamaraNaM vA te smarantyuta na vAnagha / 76 AtmA ca yAti kSetrajJaM karmaNI ca zubhAzubhe / yadatra tathyaM tanme tvaM yathAvadvaktumarhasi / / ziSyA iva mahAtmAnamindriyANi ca taM vibho // 90 tvadRte mAnavaM nAnyaM praSTumarhAmi kaurava // 77 prakRtiM cApyatikramya gacchatyAtmAnamavyayam / mokSadoSo mahAneSa prApya siddhiM gatAnuSIn / paraM nArAyaNAtmAnaM nidvaM prakRteH param // 91 yadi tatraiva vijJAne vartante yatayaH pare // 78 vimuktaH puNyapApebhyaH praviSTastamanAmayam / pravRttilakSaNaM dharma pazyAmi paramaM nRpa / paramAtmAnamaguNaM na nivartati bhArata // 92 magnasya hi pare jJAne kiM nu duHkhataraM bhavet // 79 ziSTaM tvatra manastAta indriyANi ca bhArata / bhISma uvaac| Agacchanti yathAkAlaM guroH saMdezakAriNaH // 93 yathAnyAyaM tvayA tAta praznaH pRSTaH susNkttH| zakyaM cAlpena kAlena zAnti prAptaM gunnaarthinaa| buddhAnAmapi saMmohaH prshne'sminbhrtrssbh| evaM yuktena kaunteya yuktajJAnena mokSiNA // 94 atrApi tattvaM paramaM zRNu samyaGmayeritam // 80 / sAMkhyA rAjanmahAprAjJA gacchanti paramAM gatim / buddhizca paramA yatra kApilAnAM mahAtmanAm / jJAnenAnena kaunteya tulyaM jJAnaM na vidyate // 95 indriyANyapi budhyante svadehaM dehino nRpa / atra te saMzayo mA bhUjjJAnaM sAMkhyaM paraM matam / kAraNAnyAtmanastAni sUkSmaH pazyati taistu sH|| akSaraM dhruvamavyaktaM pUrva brahma sanAtanam // 96 -2387 - Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 290. 97 ] mahAbhArate [ 12. 291.6 anAdimadhyanidhanaM nidvaMdvaM kartR zAzvatam / tato'dhikaM te'bhiratA mahAhe kUTasthaM caiva nityaM ca yadvadanti shmaatmkaaH|| 97 ___ sAMkhye dvijAH pArthiva ziSTajuSTe // 10 // yataH sarvAH pravartante sargapralayavikriyAH / teSAM na tiryaggamanaM hi dRSTaM yacca zaMsanti zAstreSu vadanti paramarSayaH // 98 ___ nAvAggatiH pApakRtAM nivaasH| sarve viprAzca devAzca tathAgamavido jnaaH| na cAbudhAnAmapi te dvijAtayo brahmaNyaM paramaM devamanantaM parato'cyutam / / 99 ye jJAnametannRpate'nuraktAH // 108 . prArthayantazca taM viprA vadanti guNabuddhayaH / sAMkhyaM vizAlaM paramaM purANaM samyagyuktAstathA yogAH saaNkhyaashvaamitdrshnaaH|| ___ mahArNavaM vimalamudArakAntam / / amUrtestasya kaunteya sAMkhyaM mUrtiriti zrutiH / kRtsnaM ca sAMkhyaM nRpate mahAtmA abhijJAnAni tasyAhurmataM hi bharatarSabha / / 101 _ nArAyaNo dhArayate'prameyam / / 109 dvividhAnIha bhUtAni pRthivyAM pRthivIpate / etanmayoktaM naradeva tattvaM jagamAgamasaMjJAni jaGgamaM tu viziSyate / / 102 nArAyaNo vizvamidaM purANam / jJAnaM mahadyaddhi mahatsu rAja sa sargakAle ca karoti sarga __ nvedeSu sAMkhyeSu tathaiva yoge| saMhArakAle ca tadatti bhUyaH // 110 yaccApi dRSTaM vividhaM purANaM iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sAMkhyAgataM tannikhilaM narendra // 103 navatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 290 / yaJcetihAseSu mahatsu dRSTaM ____291 yaccArthazAstre nRpa ziSTajuSTe / . yudhiSThira uvaac| jJAnaM ca loke yadihAsti kiMci kiM tadakSaramityuktaM yasmAnnAvartate punaH / tsAMkhyAgataM tacca mahanmahAtman // 104 kiM ca tatkSaramityuktaM yasmAdAvartate punaH // 1 zamazca dRSTaH paramaM balaM ca akSarakSarayoyaktimicchAmyariniSUdana / .. jJAnaM ca sUkSmaM ca yathAvaduktam / upalabdhaM mahAbAho tattvena kurunandana // 2 tapAMsi sUkSmANi sukhAni caiva tvaM hiM jJAnanidhivirucyase vedapAragaiH / sAMkhye yathAvadvihitAni rAjan // 105 RSibhizca mahAbhAgayatibhizca mahAtmabhiH // 3 viparyaye tasya hi pArtha devA zeSamalpaM dinAnAM te dakSiNAyanabhAskare / ngacchanti sAMkhyAH satataM sukhena / AvRtte bhagavatyarke gantAsi paramAM gatim / / 4 tAMzcAnusaMcArya tataH kRtArthAH tvayi pratigate zreyaH kutaH zroSyAmahe vayam / __patanti vipreSu yateSu bhUyaH // 106 kuruvaMzapradIpastvaM jJAnadravyeNa dIpyase / 5 hitvA ca dehaM pravizanti mokSaM | tadetacchrotumicchAmi tvattaH kurukulodvh| divaukaso dyAmiva pArtha saaNkhyaaH| na tRpyAmIha rAjendra zRNvannamRtamIdRzam // 6 -2388 - Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 291. 7] zAntiparva [12. 291. 34 bhISma uvAca / eSa vai vikriyApannaH sRjatyAtmAnamAtmanA / atra te vartayiSye'hamitihAsaM purAtanam / ahaMkAraM mahAtejAH prajApatimahaM kRtam // 20 vasiSThasya ca saMvAdaM karAlajanakasya ca / / 7 avyaktAvyaktamutpannaM vidyAsarga vadanti tam / vasiSThaM zreSThamAsInamRSINAM bhAskaradyutim / mahAntaM cApyahaMkAramavidyAsargameva ca // 21 papraccha janako rAjA jJAnaM naiHzreyasaM param / / 8 avidhizca vidhizcaiva samutpannau tathaikataH / paramadhyAtmakuzalamadhyAtmagatinizcayam / vidyAvidyeti vikhyAte zrutizAstrArthacintakaiH // 22 maitrAvaruNimAsInamabhivAdya kRtAJjaliH / / 9 bhUtasargamahaMkArAttRtIyaM viddhi pArthiva / svakSaraM prazritaM vAkyaM madhuraM cApyanulbaNam / ahaMkAreSu bhUteSu caturthaM viddhi vaikRtam // 23 papraccharSivaraM rAjA karAlajanakaH purA / / 10 vaayuyotirthaakaashmaapo'th pRthivI tthaa| bhagavazrotumicchAmi paraM brahma sanAtanam / zabdaH sparzazca rUpaM ca raso gandhastathaiva ca // 24 yasmAnna punarAvRttimApnuvanti manISiNaH // 11 evaM yugapadutpannaM dazavargamasaMzayam / yaJca tatkSaramityuktaM yatradaM kSarate jagat / paJcamaM viddhi rAjendra bhautikaM sargamarthavat // 25 yaJcAkSaramiti proktaM zivaM kSemyamanAmayam / / 12 zrotraM tvakcakSuSI jihvA ghrANameva ca pazcamam / vasiSTha uvAca / vAkca hastau ca pAdau ca pAyurmedraM tathaiva ca // 26 zrUyatAM pRthivIpAla kSaratIdaM yathA jagat / buddhIndriyANi caitAni tathA karmendriyANi ca / yanna kSarati pUrveNa yAvatkAlena cApyatha / / 13 saMbhUtAnIha yugapanmanasA saha pArthiva // 27 yugaM dvAdazasAhasraM kalpaM viddhi caturguNam / eSA tattvacaturviMzA sarvAkRtiSu vartate / dazakalpazatAvRttaM tadahAhmamucyate / yAM jJAtvA nAbhizocanti braahmnnaastttvdrshinH||28 rAtrizcaitAvatI rAjanyasyAnte pratibudhyate // 14 etadehaM samAkhyAtaM trailokye sarvadehiSu / sRjatyanantakarmANaM mahAntaM bhUtamagrajam / veditavyaM narazreSTha sadevanaradAnave // 29 mUrtimantamamUrtAtmA vizvaM zaMbhuH svayaMbhuvaH / sayakSabhUtagandharve skiNnrmhorge| aNimA laghimA prAptirIzAnaM jyotiravyayam // 15 sacAraNapizAce vai sadevarSinizAcare // 30 sarvataHpANipAdAntaM sarvatokSiziromukham / sadaMzakITamazake sapUtikRmimUSake / sarvataHzrutimalloke sarvamAvRtya tiSThati // 16 zuni zvapAke vaiNeye sacaNDAle sapulkase // 31 hiraNyagarbho bhagavAneSa buddhiriti smRtaH / hastyazvakharazArdUle savRkSe gavi caiva ha / mahAniti ca yogeSu virizca iti cApyuta // 17 / yacca mUrtimayaM kiMcitsarvatraitannidarzanam // 32 sAMkhye ca paThyate zAstre naambhirbhudhaatmkH| jale bhuvi tathAkAze nAnyatreti vinizcayaH / vicitrarUpo vizvAtmA ekAkSara iti smRtaH // 18 / sthAnaM dehavatAmasti ityevamanuzuzruma // 33 vRtaM naikAtmakaM yena kRtsnaM trailokymaatmnaa| kRtsnametAvatastAta kSarate vyaktasaMjJakam / tathaiva bahurUpatvAdvizvarUpa iti smRtaH // 19 | ahanyahani bhUtAtmA tataH kSara iti smRtaH // 34 -2389 - Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 291. 35 ] mahAbhArate [12. 292. 14 etadakSaramityuktaM kSaratIdaM yathA jagat / 292 jaganmohAtmakaM prAhuravyaktaM vyaktasaMjJakam // 35 vasiSTha uvAca / mahAMzcaivAprajo nityametatkSaranidarzanam / evamapratibuddhatvAdabuddhamanuvartate / kathitaM te mahArAja yasmAnnAvartate punaH // 36 dehAddehasahasrANi tathA samabhipadyate // 1 paJcaviMzatimo viSNurnistattvastattvasaMjJakaH / tiryagyonisahasreSu kadAciddevatAsvapi / tattvasaMzrayaNAdetattattvamAhurmanISiNaH // 37 upapadyati saMyogAdguNaiH saha guNakSayAt // 2 yadamUrtyasRjavyaktaM tattanmUrtyadhitiSThati / mAnuSatvAddivaM yAti divo mAnuSyameva ca / caturviMzatimo vyakto hyamUrtaH paJcaviMzakaH / / 38 mAnuSyAnnirayasthAnamAnantyaM pratipadyate // 3 sa eva hRdi sarvAsu mUrtiSvAtiSThate''tmavAn / / kozakAro yathAtmAnaM kITaH samanurundhati / cetayaMzcetano nityaH sarvamUrtiramUrtimAn / / 39 sUtratantuguNairnityaM tathAyamaguNoM guNaiH // 4 sargapralayadharmiNyA asargapralayAtmakaH / dvaMdvameti ca nidvaMdvastAsu tAsviha yoniSu / gocare vartate nityaM nirguNo guNasaMjJakaH // 40 zIrSaroge'kSiroge ca dantazUle galagrahe // 5 evameSa mahAnAtmA srgprlykovidH| jalodare'rzasAM roge jvaragaNDaviSUcike / vikurvANaH prakRtimAnabhimanyatyabuddhimAn // 41 zvitre kuSThe'gnidAhe ca sidhmApasmArayorapi // 6 tamaHsattvarajoyuktastAsu tAsviha yoniSu / yAni cAnyAni dvaMdvAni prAkRtAni zarIriSu / lIyate'pratibuddhatvAdabuddhajanasevanAt / / 42 utpadyante vicitrANi tAnyeSo'pyabhimanyate / sahavAso nivAsAtmA nAnyo'hamiti mnyte| abhimanyatyabhImAnAttathaiva sukRtAnyapi // 7 yo'haM soha'miti hyuktvA guNAnanu nivartate // 43 ekavAsAzca durvAsAH zAyI nityamadhastathA / tamasA tAmasAnbhAvAnvividhAnpratipadyate / maNDUkazAyI ca tathA vIrAsanagatastathA // 8 rajasA rAjasAMzcaiva sAttvikAnsattvasaMzrayAt // 44 cIradhAraNamAkAze zayanaM sthAnameva ca / zuklalohitakRSNAni rUpANyetAni trINi tu| iSTakAprastare caiva kaNTakaprastare tathA // 9 sarvANyetAni rUpANi jAnIhi prAkRtAni vai // 45 bhasmaprastarazAyI ca bhamizayyAnalepanaH / tAmasA nirayaM yAnti rAjasA maanussaaNstthaa| vIrasthAnAmbupake ca zayanaM phalakeSu ca // 10 sAttvikA devalokAya gacchanti sukhbhaaginH||46 vividhAsu ca zayyAsu phalagRddhyAnvito'phalaH / niSkaivalyena pApena tiryagyonimavApnuyAt / muJjamekhalanagnatvaM kSaumakRSNAjinAni ca // 11 puNyapApena mAnuSyaM puNyenaikena devatAH / / 47 zANIvAlaparIdhAno vyAghracarmaparicchadaH / evamavyaktaviSayaM kSaramAhurmanISiNaH / siMhacarmaparIdhAnaH paTTavAsAstathaiva ca // 12 paJcaviMzatimo yo'yaM jJAnAdeva pravartate // 48 kITakAvasanazcaiva cIravAsAstathaiva ca / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi vastrANi cAnyAni bahUnyabhimanyatyabuddhimAn // 13 ekanavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 291 // bhojanAni vicitrANi ratnAni vividhAni ca / -2890 - Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 292. 14 ] zAntiparva [12. 292. 42 ekavastrAntarAzitvamekakAlikabhojanam // 14 evameSo'sakRtsarvaM krIDArthamabhimanyate // 28 caturthASTamakAlazca SaSThakAlika eva ca / AtmarUpaguNAnetAnvividhAnhRdayapriyAn / SaDAtrabhojanazcaiva tathaivASTAhabhojanaH // 15 evameva vikurvANaH sargapralayakarmaNI // 29 saptarAtradazAhAro dvAdazAhAra eva ca / kriyAkriyApathe raktastriguNastriguNAtigaH / mAsopavAsI mUlAzI phalAhArastathaiva ca // 16 kriyAkriyApathopetastathA taditi manyate // 30 vAyubhakSo'mbupiNyAkagomayAdana eva ca / evaM dvaMdvAnyathaitAni vartante mama nityazaH / gomUtrabhojanazcaiva zAkapuSpAda eva ca // 17 mamaivaitAni jAyante bAdhante tAni mAmiti // 31 zaivAlabhojanazcaiva tathAcAmena vartayan / nistartavyAnyathaitAni sarvANIti narAdhipa / vartayazIrNapaNaizca prakIrNaphalabhojanaH // 18 . manyate'yaM hyabuddhitvAttathaiva sukRtAnyapi // 32 vividhAni ca kRcchrANi sevate sukhkaaddddyaa| bhoktavyAni mayaitAni devalokagatena vai / cAndrAyaNAni vidhivalliGgAni vividhAni ca / / 19 ihaiva cainaM bhokSyAmi zubhAzubhaphalodayam // 33 cAturAzramyapanthAnamAzrayatyAzramAnapi / sukhameva ca kartavyaM sakRtkRtvA sukhaM mama / upAsInazca pASaNDAnguhAH zailAMstathaiva ca / / 20 / yAvadantaM ca me saukhyaM jAtyAM jAtyAM bhaviSyati // 34 viviktAzca zilAchAyAstathA prasravaNAni c| / bhaviSyati ca me duHkhaM kRtenehApyanantakam / vividhAni ca japyAni vividhAni vratAni ca // mahaduHkhaM hi mAnuSyaM niraye cApi manjanam // 35 niyamAnsuvicitrAMzca vividhAni tapAMsi ca / nirayAccApi mAnuSyaM kAlenaiSyAmyahaM punaH / yajJAMzca vividhAkArAnvidhIMzca vividhAMstathA // 22 manuSyatvAcca devatvaM devatvAtpauruSaM punaH / vaNikpathaM dvijakSatraM vaizyazadraM tathaiva ca / manuSyatvAcca nirayaM paryAyeNopagacchati // 36 dAnaM ca vividhAkAraM dInAndhakRpaNeSvapi // 23 ya evaM vetti vai nityaM nirAtmAtmaguNairvRtaH / abhimanyatyasaMbodhAttathaiva vividhAnguNAn / tena devamanuSyeSu niraye copapadyate // 37 sattvaM rajastamazcaiva dharmArtho kAma eva c| mamatvenAvRto nityaM tatraiva parivartate / prakRtyAtmAnamevAtmA evaM pravibhajatyuta // 24 sargakoTisahasrANi maraNAntAsu mUrtiSu // 38 khadhAkAravaSaTkArau svAhAkAranamaskriyAH / ya evaM kurute karma zubhAzubhaphalAtmakam / yAjanAdhyApanaM dAnaM tathaivAhuH pratigraham / sa eva phalamanAti triSu lokeSu mUrtimAn // 39 yajanAdhyayane caiva yaccAnyadapi kiMcana // 25 prakRtiH kurute karma zubhAzubhaphalAtmakam / janmamRtyuvivAde ca tathA vizasane'pi ca / / | prakRtizca tadanAti triSu lokeSu kAmagA // 40 zubhAzubhamayaM sarvametadAhuH kriyApatham // 26 tiryagyonau manuSyatve devaloke tathaiva ca / prakRtiH kurute devI mahApralayameva ca / trINi sthAnAni caitAni jAnIyAtprAkRtAni ha // 41 divasAnte guNAnetAnabhyetyaikovatiSThati / / 27 / aliGgAM prakRtiM tvAhurliGgairanumimImahe / / razmijAlamivAdityastatkAlena niyacchati / / tathaiva pauruSa liGgamanumAnAddhi pazyati / / 42 -2391 - Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 292. 43 ] mahAbhArate [12. 293.21 sa liGgAntaramAsAdya prAkRtaM liGgamatraNam / vraNadvArANyadhiSThAya karmANyAtmani manyate / / 43 / zrotrAdIni tu sarvANi pazca karmendriyANi ca / vAgAdIni pravartante guNeSveva guNaiH saha / ahametAni vai kurvanmamaitAnIndriyANi ca / / 44 nirindriyo'bhimanyeta vraNavAnasmi nirRNaH / aliGgo liGgamAtmAnamakAlaH kAlamAtmanaH / / 45 asattvaM sattvamAtmAnamatattvaM tattvamAtmanaH / amRtyurmRtyumAtmAnamacarazcaramAtmanaH / / 46 akSetraH kSetramAtmAnamasargaH sargamAtmanaH / atapAstapa AtmAnamagatigatimAtmanaH / / 47 abhavo bhavamAtmAnamabhayo bhayamAtmanaH / akSaraH kSaramAtmAnamabuddhistvabhimanyate / / 48 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dvinavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 292 // ___293 vasiSTha uvAca / evamapratibuddhatvAdabuddhajanasevanAt / sargakoTisahasrANi patanAntAni gacchati // 1 dhAmnA dhAmasahasrANi maraNAntAni gacchati / tiryagyonau manuSyatve devaloke tathaiva ca // 2 candramA iva kozAnAM punastatra sahasrazaH / lIyate'pratibuddhatvAdevameSa hyabuddhimAn // 3 kalAH paJcadazA yonistaddhAma iti paThyate / nityametadvijAnIhi somaH SoDazamI kalA // 4 kalAyAM jAyate'jasraM punaH punarabuddhimAn / dhAma tasyopayuJjanti bhUya eva tu jAyate / / 5 SoDazI tu kalA sUkSmA sa soma upadhAryatAm / na tUpayujyate devairdevAnupayunakti sA // 6 evaM tAM kSapayitvA hi jAyate nRpasattama / sA hyasya prakRti dRSTA tatkSayAnmokSa ucyate // . tadevaM SoDazakalaM dehamavyaktasaMjJakam / mamAyamiti manvAnastatraiva parivartate // 8 paJcaviMzastathaivAtmA tasyaivA pratibodhanAt / vimalasya vizuddhasya zudvAnilaniSevaNAt // 9 azuddha eva zuddhAtmA tAdRgbhavati pArthiva / abuddhasevanAccApi buddho'pyabudhatAM vrajet // 10 tathaivApratibuddho'pi jJeyo nRptisttm| prakRtetriguNAyAstu sevanAtprAkRto bhavet // 11 karAlajanaka uvAca / / akSarakSarayoreSa dvayoH saMbandha iSyate / strIpuMsorvApi bhagavansaMbandhastadvaducyate // 12 Rte na puruSeNeha strI garbha dhArayatyuta / Rte striyaM na puruSo rUpaM nivartayettathA // 13 anyonyasyAbhisaMbandhAdanyonyaguNasaMzrayAt / rUpaM nivartayatyetadevaM sarvAsu yoniSu // 14 ratyarthamabhisaMrodhAdanyonyaguNasaMzrayAt / Rtau nirvartate rUpaM tadvakSyAmi nidarzanam // 15 ye guNAH puruSasyeha ye ca maatRgunnaastthaa| asthi snAyu ca majjA ca jAnImaH pitRto dvija // tvaGmAMsaM zoNitaM caiva mAtRjAnyapi zuzruma / evametahijazreSTha vedazAstreSu paThyate // 17 pramANaM yacca vedoktaM zAstroktaM yacca paThyate / vedazAstrapramANaM ca pramANaM tatsanAtanam / / 18 evamevAbhisaMbaddhau nityaM prakRtipUruSau / pazyAmi bhagavaMstasmAnmokSadharmo na vidyate // 19 atha vAnantarakRtaM kiMcideva nidarzanam / tanmamAcakSva tattvena pratyakSo hyasi sarvathA // 20 mokSakAmA vayaM cApi kAGghAmo yadanAmayam / adehamajaraM divyamatIndriyamanIzvaram // 21 - 2392 Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 293. 22 ] zAntiparva [12. 293. 50 vasiSTha uvAca / naiva pumAnpumAMzcaiva sa liGgItyabhidhIyate // 36 . yadetaduktaM bhavatA vedazAstranidarzanam / aliGgA prakRtirliGgairupalabhyati sAtmajaiH / evametadyathA caitanna gRhNAti tathA bhavAn // 22 yathA puSpaphalairnityamRtavo mUrtayastathA // 37 dhAryate hi tvayA grantha ubhayorvedazAstrayoH / evamapyanumAnena hyaliGgamupalabhyate / na tu granthasya tattvajJo yathAvattvaM narezvara // 23 paJcaviMzatimastAta liGgeSvaniyatAtmakaH // 38 yo hi vede ca zAstre ca grnthdhaarnnttprH|| anAdinidhano'nantaH sarvadarzI nirAmayaH / na ca granthArthatattvajJastasya taddhAraNaM vRthA // 24 kevalaM tvabhimAnitvAdguNeSvaguNa ucyate // 39 bhAraM sa vahate tasya granthasyArthaM na vetti yH| / guNA guNavataH santi nirguNasya kuto guNAH / yastu granthArthatattvajJo nAsya granthAgamo vRthA // 25 pranthasyArthaM ca pRSTaH saMstAdRzo vaktumarhati / tasmAdevaM vijAnanti ye janA guNadarzinaH // 40 yathA tattvAbhigamanAdarthaM tasya sa vindati // 26 yadA tveSa guNAnsarvAnprAkRtAnabhimanyate / yastu saMsatsu kathayegranthArthaM sthUlabuddhimAn / tadA sa guNavAneva parameNAnupazyati // 41 sa kathaM mandavijJAno granthaM vakSyati nirNayAt / / 27 yattadbuddheH paraM prAhuH sAMkhyA yogAzca sarvazaH / nirNayaM cApi chidrAtmA na taM vakSyati tattvataH / budhyamAnaM mahAprAjJamabuddhaparivarjanAt // 42 sopahAsAtmatAmeti yasmAJcaivAtmavAnapi // 28 aprabuddhamathAvyaktaM saguNaM prAhurIzvaram / tasmAttvaM zRNu rAjendra ythaitdnudRshyte| nirguNaM cezvaraM nityamadhiSThAtArameva ca // 43 yAthAtathyena sAMkhyeSu yogeSu ca mahAtmasu // 29 prakRtezca guNAnAM ca paJcaviMzatikaM budhAH / yadeva yogAH pazyanti sAMkhyaistadanugamyate / sAMkhyayoge ca kuzalA budhyante paramaiSiNaH // 44 ekaM sAMkhyaM ca yogaM ca yaH pazyati sa buddhimAn // | yadA prabuddhAstvavyaktamavasthAjanmabhIravaH / tvaGmAMsaM rudhiraM medaH pittaM majjAsthi snAyu ca / budhyamAnaM prabudhyanti gamayanti samaM tadA // 45 etadaindriyakaM tAta yadbhavAnidamAha vai // 31 etannidarzanaM samyagasamyaganudarzanam / dravyAdravyasya niSpattirindriyAdindriyaM tthaa| budhyamAnAprabuddhAbhyAM pRthakpRthagariMdama // 46 dehAdehamavApnoti bIjAdvIjaM tathaiva ca // 32 paraspareNaitaduktaM kSarAkSaranidarzanam / nirindriyasyAbIjasya nidravyasyAsya dehinH|| ekatvamakSaraM prAhurnAnAtvaM kSaramucyate // 47 kathaM guNA bhaviSyanti nirguNatvAnmahAtmanaH // 33 guNA guNeSu jAyante tatraiva nivizanti ca / paJcaviMzatiniSTho'yaM yadAsamyakpravartate / evaM guNAH prakRtito jAyante ca na santi ca // 34 ekatvaM darzanaM cAsya nAnAtvaM cApyadarzanam // 48 tvaGmAMsaM rudhiraM medaH pittaM majAsthi snAyu ca / tattvanistattvayoretatpRthageva nidarzanam / aSTau tAnyatha zukreNa jAnIhi prAkRtAni vai // 35 / paJcaviMzatisagaM tu tattvamAhurmanISiNaH // 49 pumAMzcaivApumAMzcaiva trailiGgayaM prAkRtaM smRtam / / | nistattvaM paJcaviMzasya paramAhurnidarzanam / ma.bhA. 300 -2393 - Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 293. 50] mahAbhArate [12. 294. 27 vargasya vargamAcAraM tattvaM tattvAtsanAtanAt // 50 vimuktaH sarvasaGgebhyo laghvAhAro jitendriyaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pUrvarAtre pare caiva dhArayeta mano''tmani // 13 binavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 293 // sthirIkRtyendriyagrAmaM manasA mithilezvara / 294 mano buddhyA sthiraM kRtvA pASANa iva nizcalaH // 14 karAlajanaka uvAca / sthANuvaccApyakampaH syAgirivaJcApi nizcalaH / nAnAtvaikatvamityuktaM tvayaitadRSisattama / budhA vidhividhAnajJAstadA yuktaM pracakSate // 15 pazyAmi cAbhisaMdigdhametayorce nidarzanam // 1 na zRNoti na cAghrAti na rasyati na pazyati / tathAprabuddhabuddhAbhyAM budhyamAnasya cAnagha / na ca sparza vijAnAti na saMkalpayate manaH // 16 sthUlabuddhyA na pazyAmi tattvametanna sNshyH||2 na cAbhimanyate kiMcinna ca budhyati kASThavat / akSarakSarayoruktaM tvayA yadapi kAraNam / tadA prakRtimApannaM yuktamAhurmanISiNaH // 17 tadapyasthirabuddhitvAtpranaSTamiva me'nagha / 3 nivAte ca yathA dIpyandIpastadvatsa dRzyate / tadetacchrotumicchAmi nAnAtvaikatvadarzanam / niriGgazcAcalazcoya na tiryaggatimApnuyAt / / 18 buddhamapratibuddhaM ca budhyamAnaM ca tattvataH // 4 tadA tamanupazyeta yasmindRSTe tu kthyte| vidyAvidye ca bhagavannakSaraM kSarameva ca / / hRdayastho'ntarAtmeti jJeyo jJastAta madvidhaiH // 19 sAMkhyaM yogaM ca kAsnyena pRthakcaivApRthakca h||5 vidhUma iva saptAcirAditya iva razmimAn / vasiSTha uvaac| vaidyuto'gnirivAkAze dRzyate''tmA tathAtmani // 20 hanta te saMpravakSyAmi yadetadanupRcchasi / yaM pazyanti mahAtmAno dhRtimanto manISiNaH / yogakRtyaM mahArAja pRthageva zRNuSva me // 6 brAhmaNA brahmayonisthA hyayonimamRtAtmakam // 21 yogakRtyaM tu yogAnAM dhyAnameva paraM balam / tadevAhuraNubhyo'Nu tanmahadbhayo mahattaram / taccApi dvividhaM dhyAnamAhurvedavido janAH // 7 tadantaH sarvabhUteSu dhruvaM tiSThanna dRzyate // 22 ekAgratA ca manasaH prANAyAmastathaiva ca / / buddhidravyeNa dRzyeta manodIpena lokakRt / prANAyAmastu saguNo nirguNo manasastathA // 8 mahatastamasastAta pAre tiSThannatAmasaH // 23 mUtrotsarge purISe ca bhojane ca narAdhipa / sa tamonuda ityuktastattvajJairvedapAragaiH / trikAlaM nAbhiyuJjIta zeSaM yuJjIta tatparaH // 9 vimalo vitamaskazca nirliGgo'liGgasaMjJitaH // 24 indriyANIndriyArthebhyo nivartya manasA muniH yogametaddhi yogAnAM manye yogasya lakSaNam / dazadvAdazabhirvApi caturviMzAtparaM tataH // 10 evaM pazyaM prapazyanti AtmAnamajaraM param // 25 taM codanAbhirmatimAnAtmAnaM codayedatha / yogadarzanametAvaduktaM te tattvato mayA / tiSThantamajaraM taM tu yattaduktaM manISibhiH // 11 sAMkhyajJAnaM pravakSyAmi parisaMkhyAnidarzanam // 26 taizcAtmA satataM jJeya ityevamanuzuzruma / avyaktamAhuH prakRtiM parAM prakRtivAdinaH / dravyaM hyahInamanaso nAnyatheti vinizcayaH // 12 / tasmAnmahatsamutpannaM dvitIyaM rAjasattama // 27 -2394 - Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 294. 28 ] zAntiparva [12. 295.5 ahaMkArastu mahatastRtIyamitiH naH zrutam / tattvAni ca caturviMzatparisaMkhyAya tattvataH / pazca bhUtAnyahaMkArAdAhuH sAMkhyAnudarzinaH // 28 sAMkhyAH saha prakRtyA tu nistattvaH paJcaviMzakaH // etAH prakRtayastvaSTau vikArAzcApi SoDaza / paJcaviMzo'prabuddhAtmA budhyamAna iti smRtH|| pazva caiva vizeSA vai tathA pazcendriyANi ca // 29 yadA tu budhyate''tmAnaM tadA bhavati kevalaH // 43 etAvadeva tattvAnAM sAMkhyamAhurmanISiNaH / samyagdarzanametAvadbhASitaM tava tattvataH / sAMkhye vidhividhAnajJA nityaM sAMkhyapathe ratAH // evametadvijAnantaH sAmyatA pratiyAntyuta // 44 yasmAdyadabhijAyeta tattatraiva pralIyate / samyaGidarzanaM nAma pratyakSaM prkRtestthaa| lIyante pratilomAni sRjyante cAntarAtmanA // 31 guNatattvAnyathaitAni nirguNo'nyastathA bhavet // 45 anulomena jAyante lIyante prtilomtH| / na tvevaM vartamAnAnAmAvRttirvidyate punaH / guNA guNeSu satataM sAgarasyormayo yathA // 32 vidyate'kSarabhAvatvAdaparasparamavyayam // 46 sargapralaya etAvAnprakRternRpasattama / / pazyerannekamatayo na samyakteSu darzanam / ekatvaM pralaye cAsya bahutvaM ca yadAsajat / te'vyaktaM pratipadyante punaH punarariMdama // 47 evameva ca rAjendra vijJeyaM jJeyacintakaiH // 33 sarvametadvijAnanto na sarvasya prabodhanAt / adhiSThAtAramavyaktamasyApyetannidarzanam / vyaktIbhUtA bhaviSyanti vyaktasya vazavartinaH // 48 ekatvaM ca bahutvaM ca prakRteranu tattvavAn / sarvamavyaktamityuktamasarvaH paJcaviMzakaH / ekatvaM pralaye cAsya bahutvaM ca pravartanAt // 34 ya enamabhijAnanti na bhayaM teSu vidyate // 49 bahudhAtmA prakurvIta prakRtiM prasavAtmikAm / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tacca kSetraM mahAnAtmA paJcaviMzo'dhitiSThati // 35 caturnavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 294 // adhiSThAteti rAjendra procyate ytisttmaiH|| 295 adhiSThAnAdadhiSThAtA kSetrANAmiti naH zrutam // 36 vasiSTha uvAca / kSetraM jAnAti cAvyakta kSetrajJa iti cocyte|| sAMkhyadarzanametAvaduktaM te nRpasattama / avyaktike pure zete puruSazceti kathyate // 37 vidyAvidhe tvidAnI me tvaM nibodhAnupUrvazaH // 1 anyadeva ca kSetraM syAdanyaH kSetrajJa ucyate / avidyAmAhuravyaktaM sargapralayadharmi vai / kSetramavyaktamityuktaM jJAtA vai paJcaviMzakaH // 38 sargapralayanirmuktaM vidyAM vai paJcaviMzakam // 2 anyadeva ca jJAnaM syAdanyajjJeyaM taducyate / parasparamavidyAM vai tannibodhAnupUrvazaH / jJAnamavyaktamityuktaM jJeyo vai paJcaviMzakaH // 39 yathoktamRSibhistAta sAMkhyasyAsya nidarzanam // 3 avyakta kSetramityuktaM tathA sattvaM tathezvaram / karmendriyANAM sarveSAM vidyA buddhIndriyaM smRtam / anIzvaramatattvaM ca tattvaM tatpazcaviMzakam // 40 | buddhIndriyANAM ca tathA vizeSA iti naH zrutam // 4 sAMkhyadarzanametAvatparisaMkhyAnadarzanam / vizeSANAM manasteSAM vidyAmAhurmanISiNaH / sAMkhyaM prakurute caiva prakRtiM ca pracakSate // 41 manasaH paJca bhUtAni vidyA ityabhicakSate // 5 -2395 - Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 295. 6] mahAbhArate [ 12. 295. 35 ahaMkArastu bhUtAnAM pazcAnAM nAtra sNshyH| tadeSo'nyatvatAmeti na ca mizratvamAvrajet / ahaMkArasya ca tathA buddhividyA narezvara // 6 prakRtyA caiva rAjendra namizro'nyazca dRzyate // 21 buddheH prakRtiravyaktaM tattvAnAM paramezvaram / yadA tu guNajAlaM tatprAkRtaM vijugupsate / vidyA jJeyA narazreSTha vidhizca paramaH smRtaH // 7 pazyate cAparaM pazyaM tadA pazyanna saMjvaret // 22 avyaktasya paraM prAhurvidyAM vai pazcaviMzakam / kiM mayA kRtametAvadyo'haM kAlamimaM janam / sarvasya sarvamityuktaM jJeyaM jJAnasya pArthiva // 8 matsyo jAlaM hyavijJAnAdanuvartitavAMstathA // 23 jJAnamavyaktamityuktaM jJeyaM vai paJcaviMzakam / ahameva hi saMmohAdanyamanyaM janAjanam / tathaiva jJAnamavyaktaM vijJAtA paJcaviMzakaH // 9 matsyo yathodakajJAnAdanuvartitavAniha // 24 . vidyAvidyArthatattvena mayoktaM te vishesstH|| matsyo'nyatvaM yathAjJAnAdudakvAnnAbhimanyate / akSaraM ca kSaraM caiva yaduktaM tannibodha me // 10 AtmAnaM tadvadajJAnAdanyatvaM caiva vedayaham // 25 ubhAvetau kSarAvuktAvubhAvetau ca nazvarau / mamAstu dhigabuddhasya yo'haM magnamimaM punaH / kAraNaM tu pravakSyAmi yathA khyAtau tu tattvataH // 11 anuvartitavAnmohAdanyamanyaM janAjanam / / 26 anAdinidhanAvetAvubhAvevezvarau mtau| ayamatra bhavedvandhuranena saha mokSaNam / tattvasaMjJAvubhAvetau procyete jJAnacintakaiH // 12 sAmyamekatvamAyAto yAdRzastAdRzastvaham // 27 sargapralayadharmitvAdavyaktaM prAhurakSaram / tulyatAmiha pazyAmi sadRzo'hamanena vai / tadetadguNasargAya vikurvANaM punaH punaH // 13 ayaM hi vimalo vyaktamahamIdRzakastathA // 28 guNAnAM mahadAdInAmutpadyati parasparam / yo'hamajJAnasaMmohAdajJayA saMpravRttavAn / adhiSThAnArakSetramAhuretattatpazcaviMzakam // 14 sasaGgayAhaM niHsaGgaH sthitaH kAlamimaM tvaham // 29 yadA tu guNajAlaM tadavyaktAtmani saMkSipet / anayAhaM vazIbhUtaH kAlametaM na buddhavAn / tadA saha guNaistaistu pazcaviMzo vilIyate // 15 uccamadhyamanIcAnAM tAmahaM kathamAvase // 30 / guNA guNeSu lIyante tadaikA prakRtirbhavet / samAnayAnayA ceha sahavAsamahaM katham / kSetrajJo'pi yadA tAta tatkSetre saMpralIyate // 16 gacchAmyabuddhabhAvatvAdeSedAnI sthiro bhave // 31 tadAkSaratvaM prakRtirgacchate gunnsNjnyitaa| sahavAsaM na yAsyAmi kAlametaddhi vacanAt / nirguNatvaM ca vaideha guNeSu prativartanAt // 17 vazcito'smyanayA yaddhi nirvikAro vikArayA // 32 evameva ca kSetrajJaH kSetrajJAnaparikSaye / na cAyamaparAdho'syA aparAdho hyayaM mama / prakRtyA nirguNastveSa ityevamanuzuzruma // 18 yo'hamatrAbhavaM saktaH parAGmakhamupasthitaH // 33 kSaro bhavatyeSa yadA tadA guNavatImatha / tato'smi bahurUpAsu sthito mUrtidhvamUrtimAn / prakRtiM tvabhijAnAti nirguNatvaM tathAtmanaH / / 19 amUrtazcApi mUrtAtmA mamatvena pradharSitaH // 34 tadA vizuddho bhavati prakRteH parivarjanAt / prakRteranayatvena tAsu tAsviha yoniSu / anyo'hamanyeyamiti yadA budhyati buddhimaan||20 / nirmamasya mamatvena kiM kRtaM tAsu tAsu ca / -2396 - Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 295. 35] zAntiparva [12. 296. 14 296 yonISu vartamAnena naSTasaMjJena cetasA // 35 na mamAtrAnayA kaarymhNkaarkRtaatmyaa| vasiSTha uvAca / AtmAnaM bahudhA kRtvA yeyaM bhUyo yunakti mAm / aprabuddhamathAvyaktamimaM guNavidhiM zRNu / idAnImeSa buddho'smi nirmamo nirahaMkRtaH // 36 | guNAndhArayate hyeSA sRjatyAkSipate tathA // 1 mamatvamanayA nityamahaMkArakRtAtmakam / ajasraM tviha krIDArthaM vikurvantI narAdhipa / apetyAhamimAM hitvA saMzrayiSye nirAmayam // 37 AtmAnaM bahudhA kRtvA tAnyeva ca vicakSate // 2 anena sAmyaM yAsyAmi nAnayAhamacetasA / etadevaM vikurvANAM budhyamAno na budhyate / kSamaM mama sahAnena naikatvamanayA saha / avyaktabodhanAccaiva budhyamAnaM vadantyapi // 3 evaM paramasaMbodhAtpazcaviMzo'nubuddhavAn / / 38. na tveva budhyate'vyaktaM saguNaM vAtha nirguNam / akSaratvaM niyaccheta tyaktvA kSaramanAmayam / kadAcittveva khalvetadAhurapratibuddhakam // 4 avyaktaM vyaktadharmANaM saguNaM nirguNaM tathA / budhyate yadi vAvyaktametadvai paJcaviMzakam / nirguNaM prathamaM dRSTvA tAdRgbhavati maithila // 39 budhyamAno bhavatyeSa saGgAtmaka iti zrutiH // 5 akSarakSarayoretaduktaM tava nidarzanam / anenApratibuddheti vadantyavyaktamacyutam / mayeha jJAnasaMpannaM yathAzrutinidarzanAt // 40 avyaktabodhanAccaiva budhyamAnaM vadantyuta // 6 niHsaMdigdhaM ca sUkSmaM ca vibuddha vimalaM tthaa| paJcaviMzaM mahAtmAnaM na cAsAvapi budhyate / pravakSyAmi tu te bhUyastannibodha yathAzrutam // 41 SaDviMzaM vimalaM buddhamaprameyaM sanAtanam // 7 sAMkhyayogau mayA proktau zAstradvayanidarzanAt / / satataM paJcaviMzaM ca caturvizaM ca budhyate / yadeva zAstraM sAMkhyoktaM yogadarzanameva tat // 42 dRzyAdRzye hyanugatamubhAveva mahAdyutI // 8 prabodhanakaraM jJAnaM sAMkhyAnAmavanIpate / avyaktaM na tu tadbrahma budhyate tAta kevalam / vispaSTaM procyate tatra ziSyANAM hitkaamyyaa||43 kevalaM paJcaviMzaM ca caturviMzaM na pazyati // 9 bRhaccaiva hi tacchAstramityAhuH kuzalA janAH / budhyamAno yadAtmAnamanyo'hamiti manyate / asmiMzca zAstre yogAnAM punardadhi punaH zaraH // 44 tadA prakRtimAneSa bhavatyavyaktalocanaH // 10 paJcaviMzAtparaM tattvaM na pazyati narAdhipa / budhyate ca parAM buddhiM vizuddhAmamalAM ydaa| sAMkhyAnAM tu paraM tatra yathAvadanuvarNitam // 45 SaDviMzo rAjazArdUla tadA buddhatvamAvrajet // 11 buddhamapratibuddhaM ca budhyamAnaM ca tattvataH / tatastyajati so'vyaktaM sargapralayadharmiNam / budhyamAnaM ca buddhaM ca prAhuryoganidarzanam // 46 nirguNaH prakRtiM veda guNayuktAmacetanAm // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tataH kevaladharmAsau bhavatyavyaktadarzanAt / pnycnvtydhikdvishttmo'dhyaayH|| 295 // kevalena samAgamya vimukto''tmAnamApnuyAt // 13 etattattattvamityAhurnistattvamajarAmaram / tattvasaMzrayaNAdetattattvavanna ca mAnada / -2397 - Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 296. 14 ] mahAbhArate [12. 296. 360 paJcaviMzatitattvAni pravadanti manISiNaH // 14 vimalAtmA ca bhavati sametya vimalAtmanA // 28 na caiSa tattvavAMstAta nistattvastveSa buddhimAn / kevalAtmA tathA caiva kevalena sametya vai / eSa muzcati tattvaM hi kSipraM buddhasya lakSaNam // 15 svatantrazca svatantreNa svatantratvamavApnate // 29 SaDviMzo'hamiti prAjJo gRhyamANo'jarAmaraH / etAvadetatkathitaM mayA te kevalena balenaiva samatAM yAtyasaMzayam // 16 tathyaM mahArAja yathArthatattvam / SaDviMzena prabuddhana budhyamAno'pyabuddhimAn / amatsaratvaM pratigRhya cArtha etannAnAtvamityuktaM sAMkhyazrutinidarzanAt // 17 sanAtanaM brahma vizuddhamAdyam // 30 cetanena sametasya paJcaviMzatikasya ca / na vedaniSThasya janasya rAjaekatvaM vai bhavatyasya yadA buddhyA na budhyate // 18 ___ pradeyametatparamaM tvayA bhavet / budhyamAno'prabuddhena samatAM yAti maithil| vivitsamAnAya vibodhakAraka saGgadharmA bhavatyeSa niHsaGgAtmA narAdhipa // 19 prabodhahetoH praNatasya zAsanam // 31 niHsaGgAtmAnamAsAdya SaDviMzakamajaM viduH|| na deyametacca tathAnRtAtmane vibhustyajati cAvyaktaM yadA tvetadvibudhyate / zaThAya klIbAya na jihmbuddhye| caturviMzamagAdhaM ca SaDviMzasya prabodhanAt // 20 na paNDitajJAnaparopatApine eSa hyapratibuddhazca budhyamAnazca te'nagha / deyaM tvayedaM vinibodha yAdRze // 32 prokto buddhazca tattvena yathAzrutinidarzanAt / zraddhAnvitAyAtha guNAnvitAya nAnAtvaikatvametAvadraSTavyaM zAstradRSTibhiH // 21 parApavAdAdviratAya nityam / mazakodumbare yadvadanyatvaM tadvadetayoH / vizuddhayogAya budhAya caiva matsyo'mbhasi yathA tadvadanyatvamupalabhyate // 22 kriyAvate'tha kSamiNe hitAya // 33 evamevAvagantavyaM nAnAtvaikatvametayoH / viviktazIlAya vidhipriyAya etadvimokSa ityuktamavyaktajJAnasaMhitam / / 23 . vivAdahInAya bahuzrutAya / paJcaviMzatikasyAsya yo'yaM deheSu vartate / vijAnate caiva na cAhitakSame eSa mokSayitavyeti prAhuravyaktagocarAt // 24 - dame ca zaktAya zame ca dehinAm // 34 so'yamevaM vimucyeta nAnyatheti vinizcayaH / etairguNairhInatame na deyapareNa paradharmA ca bhavatyeSa sametya vai // 25 metatparaM brahma vishuddhmaahuH| vizuddhadharmA zuddhena buddhena ca sa buddhimAn / na zreyasA yokSyati tAdRze kRtaM vimuktadharmA muktena sametya puruSarSabha // 26 dharmapravaktAramapAtradAnAt // 35 niyogadharmiNA caiva niyogAtmA bhavatyapi / pRthvImimAM yadyapi ratnapUrNA vimokSiNA vimokSazca sametyeha tathA bhavet // 27 ____ dadyAnnadeyaM tvidamavratAya / zucikarmA zucizcaiva bhavatyamitadIptimAn / jitendriyAyaitadasaMzayaM te . -2398 - Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 296. 36] zAntiparva [ 12. 297.9 bhavetpradeyaM paramaM narendra // 36. avijJAnAcca mUDhAtmA punaH punarupadravan / karAla mA te bhayamastu kiMci pretya jAtisahasrANi maraNAntAnyupAzrute // 47 detacchrutaM brahma paraM tvayAdya / devalokaM tathA tiryaGmAnuSyamapi cAbhute / yathAvaduktaM paramaM pavitraM yadi zudhyati kAlena tasmAdajJAnasAgarAt // 48 niHzokamatyantamanAdimadhyam // 37 ajJAnasAgaro ghoro hyavyakto'gAdha ucyate / agAdhajanmAmaraNaM ca rAja ahanyahani majjanti yatra bhUtAni bhArata // 49 nirAmayaM vItabhayaM zivaM ca / yasmAdagAdhAdavyaktAduttIrNastvaM sanAtanAt / samIkSya mohaM tyaja cAdya sarva tasmAttvaM virajAzcaiva vitamaskazca pArthiva // 50 jJAnasya tattvArthamidaM viditvA // 38 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi avAptametaddhi purA sanAtanA SaNNavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 296 // ddhiraNyagarbhAdgadato narAdhipa / 297 prasAdya yatnena tamugratejasaM bhISma uvAca / sanAtanaM brahma yathAdya vai tvayA // 39 mRgayAM vicarankazcidvijane janakAtmajaH / pRSTastvayA cAsmi yathA narendra vane dadarza viprendramRrSi vaMzadharaM bhRgoH // 1 tathA mayedaM tvayi coktamadya / tamAsInamupAsInaH praNamya zirasA munim / tathAvAptaM brahmaNo me narendra pazcAdanumatastena papraccha vasumAnidam // 2 mahajjJAnaM mokSavidAM purANam // 40 bhagavankimidaM zreyaH pretya vApIha vA bhavet / - bhISma uvAca / . puruSasyAdhruve dehe kAmasya vazavartinaH // 3 etaduktaM paraM brahma yasmAnnAvartate punaH / satkRtya paripRSTaH sansumahAtmA mahAtapAH / paJcaviMzo mahArAja paramarSinidarzanAt // 41 nijagAda tatastasmai zreyaskaramidaM vacaH // 4 punarAvRttimApnoti paraM jJAnamavApya ca / manaso'pratikUlAni pretya ceha ca vAJchasi / nAvabudhyati tattvena budhyamAno'jarAmaraH // 42 bhUtAnAM pratikUlebhyo nivartasva yatendriyaH // 5 etanniHzreyasakaraM jJAnAnAM te paraM mayA / dharmaH satAM hitaH puMsAM dharmazcaivAzrayaH satAm / kathitaM tattvatastAta zrutvA devarSito nRpa // 43 dharmAllokAtrayastAta pravRttAH sacarAcarAH // 6 hiraNyagarbhAdRSiNA vasiSThena mahAtmanA / svAdukAmuka kAmAnAM vaitRSNyaM kiM na gacchasi / vasiSThAdRSizArdUlAnnArado'vAptavAnidam // 44 madhu pazyasi durbuddhe prapAtaM nAnupazyasi // 7 nAradAdviditaM mahyametadbrahma sanAtanam / yathA jJAne paricayaH krtvysttphlaarthinaa| mA zucaH kauravendra tvaM zrutvaitatparamaM padam // 45 / tathA dharme paricayaH kartavyastatphalArthinA // 8 yena kSarAkSare vitte na bhayaM tasya vidyate / asatA dharmakAmena vizuddha karma duSkaram / vidyate tu bhayaM tasya yo naitadvetti pArthiva // 46 / satA tu dharmakAmena sukaraM karma duSkaram // 9 - 2399 - Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 297. 10] mahAbhArate [12. 298. 11 vane grAmyasukhAcAro yathA grAmyastathaiva sH| sa tu svabhAvasaMpannastacchrutvA munibhASitam / grAme vanasukhAcAro yathA vanacarastathA // 10 vinivartya manaH kAmAddharme buddhiM cakAra ha // 25 manovAkarmake dharme kuru zraddhAM samAhitaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nivRttau vA pravRttau vA saMpradhArya guNAguNAn // 11 saptanavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 297 // nityaM ca bahu dAtavyaM saadhubhyshcaansuuytaa| ___ 298 prArthitaM vratazaucAbhyAM satkRtaM dezakAlayoH // 12 yudhiSThira uvaac| zubhena vidhinA labdhamayi pratipAdayet / dharmAdharmavimuktaM yadvimuktaM sarvasaMzrayAt / krodhamutsRjya dattvA ca nAnutapyenna kIrtayet // 13 janmamRtyuvimuktaM ca vimuktaM punnypaapyoH|| 1 anRzaMsaH zucintiH satyavAgArjave sthitaH / yacchivaM nityamabhayaM nityaM cAkSaramavyayam / yonikarmavizuddhazca pAtraM syAdvedavihijaH // 14 zuci nityamanAyAsaM tadbhavAnvaktumarhati // 2 satkRtA caikapatnI ca jAtyA yoniriheSyate / RgyajuHsAmago vidvAnSadarmA pAtramucyate // 15 bhISma uvAca / sa eva dharmaH so'dharmastaM taM pratinaraM bhavet / atra te vartayiSye'hamitihAsaM purAtanam / pAtrakarmavizeSeNa dezakAlAvavekSya ca // 16 yAjJavalkyasya saMvAdaM janakasya ca bhArata // 3 lIlayAlpaM yathA gAtrAtpramRjyAdrajasaH pumAn / yAjJavalkyamRSizreSThaM daivarAtirmahAyazAH / bahuyatnena mahatA pApaniharaNaM tathA // 17 papraccha janako rAjA praznaM praznavidAM varaH // 4 viriktasya yathA samyagghRtaM bhavati bheSajam / katIndriyANi viprarSe kati prakRtayaH smRtAH / tathA nirdRtadoSasya pretyadharmaH sukhAvahaH / / 18 kimavyaktaM paraM brahma tasmAcca paratastu kim // 5 mAnasaM sarvabhUteSu vartate vai zubhAzubhe / prabhavaM cApyayaM caiva kAlasaMkhyAM tathaiva ca / azubhebhyaH samAkSipya zubheSvevAvatArayet // 19 vaktumarhasi viprendra tvadanugrahakATiNaH // 6 sarvaM sarveNa sarvatra kriyamANaM ca pUjaya / ajJAnAtparipRcchAmi tvaM hi jJAnamayo nidhiH / svadharme yatra rAgaste kAmaM dharmo vidhIyatAm // 20 tadahaM zrotumicchAmi sarvametadasaMzayam // 7 adhRtAtmandhRtau tiSTha durbudve buddhimAnbhava / - yAjJavalkya uvAca / aprazAnta prazAmya tvamaprAjJa prAjJavaccara / / 21 zrUyatAmavanIpAla yadetadanupRcchasi / tejasA zakyate prAptumupAyasahacAriNA / yogAnAM paramaM jJAnaM sAMkhyAnAM ca vizeSataH // 8 iha ca pretya ca zreyastasya mUlaM dhRtiH parA // 22 na tavAvi ditaM kiMcinmAM tu jijJAsate bhavAn / rAjarSiradhRtiH svargAtpatito hi mahAbhiSaH / pRSTena cApi vaktavyameSa dharmaH sanAtanaH // 9 yayAtiH kSINapuNyazca dhRtyA lokAnavAptavAn / / 23 / aSTau prakRtayaH proktA vikArAzcApi SoDaza / tapasvinAM dharmavatAM viduSAM copasevanAt / atha sapta tu vyaktAni prAhuradhyAtmacintakAH // 10 prApsyase vipulAM buddhi tathA zreyo'bhipatsyase / / 24 / avyaktaM ca mahAMzcaiva tathAhakAra eva ca / - 2400 - Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 298. 11] zAntiparva [12. 299. 11 pRthivI vAyurAkAzamApo jyotizca pazcamam // 11 mahAtmabhiranuproktAM kAlasaMkhyAM nibodha me // 26 etAH prakRtayastvaSTau vikArAnapi me shRnnu| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi zrotraM tvakcaiva cakSuzca jihvA ghrANaM ca paJcamam // assttnvtydhikdvishttmo'dhyaayH|| 298 // zabdasparzI ca rUpaM ca raso gandhastathaiva ca / vAkca hasto ca pAdau ca pAyumeMheM tathaiva ca // 13 yAjJavalkya uvAca / ete vizeSA rAjendra mahAbhUteSu paJcasu / avyaktasya narazreSTha kAlasaMkhyAM nibodha me / buddhIndriyANyathaitAni savizeSANi maithila // 14 paJca kalpasahasrANi dviguNAnyaharucyate // 1 manaH SoDazakaM prAhuradhyAtmagaticintakAH / rAtriretAvatI cAsya pratibuddho narAdhipa / tvaM caivAnye ca vidvAMsastattvabuddhivizAradAH // 15 sRjatyoSadhimevAgre jIvanaM sarvadehinAm // 2 avyaktAJca mahAnAtmA samutpadyati pArthiva / tato brahmANamasRjaddhairaNyANDasamudbhavam / prathamaM sargamityetadAhuH prAdhAnikaM budhAH // 16 sA mUrtiH sarvabhUtAnAmityevamanuzuzruma // 3 mahatazcApyahaMkAra utpadyati narAdhipa / saMvatsaramuSitvANDe niSkramya ca mahAmuniH / dvitIyaM sargamityAhuretadbuddhyAtmakaM smRtam // 17 saMdadhe'dhaM mahIM kRtsnAM divamadhU prajApatiH // 4 ahaMkArAcca saMbhUtaM mano bhUtaguNAtmakam / dyAvApRthivyorityeSa rAjanvedeSu paThyate / tRtIyaH sarga ityeSa AhaMkArika ucyate // 18 tayoH zakalayormadhyamAkAzamakarotprabhuH // 5 manasastu samudbhUtA mahAbhUtA narAdhipa / etasyApi ca saMkhyAnaM vedavedAGgapAragaiH / caturtha sargamityetanmAnasaM paricakSate / / 19 daza kalpasahasrANi pAdonAnyaharucyate / zabdaH sparzazca rUpaM ca raso gandhastathaiva ca / rAtrimetAvatIM cAsya prAhuradhyAtmacintakAH // 6 pazcamaM sargamityAhubhautika bhUtacintakAH // 20 sRjatyahaMkAramRSirbhUtaM divyAtmakaM tathA / zrotraM tvakcaiva cakSuzca jihvA ghrANaM ca pazcamam / caturazcAparAnputrAndehAtpUrva mahAnRSiH / sarga tu SaSThamityAhuvahucintAtmakaM smRtam // 21 te vai pitRbhyaH pitaraH zrUyante rAjasattama // 7 adhaH zrotrendriyagrAma utpadyati narAdhipa / devAH pitRNAM ca sutA devairlokAH samAvRtAH / saptamaM sargamityAhuretadaindriyakaM smRtam // 22 carAcarA narazreSTha ityevamanuzuzruma // 8 UrdhvasrotastathA tiryagutpadyati narAdhipa / parameSThI tvahaMkAro'sRjadbhUtAni paJcadhA / aSTamaM sargamityAhuretadArjavakaM budhAH // 23 pRthivI vAyurAkAzamApo jyotizca paJcamam // 9 tiryaksrotastvadhaHsrota utpadyati narAdhipa / etasyApi nizAmAhustRtIyamiha kurvataH / navamaM sargamityAhuretadArjavakaM budhAH // 24 paJca kalpasahasrANi tAvadevAharucyate // 10 etAni nava sargANi tattvAni ca narAdhipa / zabdaH sparzazca rUpaM ca raso gandhazca paJcamaH / caturviMzatiruktAni yathAzrutinidarzanAta / / 25 ete vizeSA rAjendra mahAbhUteSu paJcasu / ata UdhaM mahArAja guNasyaitasya tattvataH / yairAviSTAni bhUtAni ahanyahani pArthiva // 11 ma, bhA. 01 -2401 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 299. 12] mahAbhArate [12. 301.1 anyonyaM spRhayantyete anyonyasya hite rtaaH| / etadunmeSamAtreNa vinaSTaM sthANujaGgamam / anyonyamabhimanyante anyonyaspardhinastathA // 12 kUrmapRSThasamA bhUmirbhavatyatha samantataH // 6 te vadhyamAnA anyonyaM guNairhAribhiravyayAH / jagaddagdhvAmitabalaH kevalaM jagatIM tataH / ihaiva parivartante tiryagyonipravezinaH // 13 ambhasA balinA kSipramApUryata samantataH // . trINi kalpasahasrANi eteSAmaharucyate / tataH kAlAgnimAsAdya tadambho yAti saMkSayam / rAtriretAvatI caiva manasazca narAdhipa // 14 vinaSTe'mbhasi rAjendra jAjvalItyanalo mahAn // 8 manazcarati rAjendra caritaM sarvamindriyaiH / tamaprameyo'tibalaM jvalamAnaM vibhAvasum / na cendriyANi pazyanti mana evAtra pazyati // 15 USmANaM sarvabhUtAnAM saptArciSamathAJjasA // 9 . cakSuH pazyati rUpANi manasA tu na cakSuSA / bhakSayAmAsa balavAnvAyuraSTAtmako balI / manasi vyAkule cakSuH pazyannapi na pazyati / vicarannamitaprANastiyagUrdhvamadhastathA // 10 tathendriyANi sarvANi pazyantItyabhicakSate // 16 tamapratibalaM bhImamAkAzaM prasate''tmanA / manasyuparate rAjanindriyoparamo bhavet / AkAzamapyatinadanmanoM grasati cArikam // 11 na cendriyavyuparame manasyuparamo bhavet / mano grasati sarvAtmA so'haMkAraH prajApatiH / evaM manaHpradhAnAni indriyANi vibhAvayet // 17 ahaMkAraM mahAnAtmA bhUtabhavyabhaviSyavit // 12 indriyANAM hi sarveSAmIzvaraM mana ucyate / tamapyanupamAtmAnaM vizvaM zaMbhuH prajApatiH / etadvizanti bhUtAni sarvANIha mahAyazAH // 18 aNimA laghimA prAptirIzAno jyotirvyyH||13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sarvataHpANipAdAntaH sarvatokSiziromukhaH / nvnvtydhikdvishttmo'dhyaayH|| 299 // sarvataHzrutimAlloke sarvamAvRtya tiSThati // 14 hRdayaM sarvabhUtAnAM parvaNo'GguSThamAtrakaH / yAjJavalkya uvAca / anuprasatyanantaM hi mahAtmA vizvamIzvaraH // 15 tattvAnAM sargasaMkhyA ca kAlasaMkhyA tathaiva ca / tataH samabhavatsarvamakSayAvyayamavraNam / mayA proktAnupUryeNa saMhAramapi me zRNu // 1 bhUtabhavyamanuSyANAM sraSTAramanaghaM tathA // 16 yathA saMharate jantUnsasarja ca punaH punaH / eSo'pyayaste rAjendra yathAvatparibhASitaH / anAdinidhano brahmA nityazcAkSara eva ca // 2 adhyAtmamadhibhUtaM ca adhidaivaM ca zrUyatAm // 17 ahaHkSayamatho buddhA nizi svapnamanAstathA / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi codayAmAsa bhagavAnavyakto'haMkRtaM naram // 3 vizatatamo'dhyAyaH // 30 // tataH zatasahasrAMzuravyaktenAbhicoditaH / kRtvA dvAdazadhAtmAnamAdityo jvaladagnivat // 4 yAjJavalkSa uvAca / caturvidhaM prajAjAlaM nirdahatyAzu tejsaa| pAdAvadhyAtmabhityAhunA'hmaNAstattvadarzinaH / jarAyvaNDasvedajAtamudbhijjaM ca narAdhipa / / 5 / gantavyamadhibhUtaM ca viSNustatrAdhidaivatam // 1 -2402 - 300 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 301. 2] zAntiparva [12. 302.1 pAyuradhyAtmamityAhuryathAtattvArthadarzinaH / sattvamAnanda udrekaH prItiH prAkAzyameva ca / visargamadhibhUtaM ca mitrastatrAdhidaivatam // 2 sukhaM zuddhitvamArogyaM saMtoSaH zraddadhAnatA // 17 upastho'dhyAtma mityAhuryathAyoganidarzanam / akArpaNyamasaMrambhaH kSamA dhRtirhiNstaa| adhibhUtaM tathAnando daivataM ca prajApatiH // 3 samatA satyamAnRNyaM mArdavaM hIracApalam // 18 hastAvadhyAtmamityAhuryathAsAMkhyanidarzanam / zaucamArjavamAcAramalaulyaM hRdyasaMbhramaH / kartavyamadhibhUtaM tu indrastatrAdhidaivatam / / 4 iSTAniSTaviyogAnAM kRtAnAmavikatthanam // 19 vAgadhyAtmamiti prAhuryathAzrutinidarzanam / / dAnena cAnugrahaNamaspRhArthe parArthatA / vaktavyamadhibhUtaM tu vahnistatrAdhidaivatam // 5 sarvabhUtadayA caiva sattvasyaite guNAH smRtAH // 20 cakSuradhyAtmamityAhuryathAzrutinidarzanam / . rajoguNAnAM saMghAto ruupmaishvryvigrhe| rUpamatrAdhibhUtaM tu sUryastatrAdhidaivatam // 6 atyAzitvamakAruNyaM sukhaduHkhopasevanam // 21 zrotramavyAtmamityAhuryathAzrutinidarzanam / parApavAdeSu ratirvivAdAnAM ca sevanam / zabdastatrAdhibhUtaM tu dizastatrAdhidaivatam // 7 ahaMkArastvasatkArazcintA vairopasevanam // 22 jihvAmadhyAtmamityAhuryathAtattvanidarzanam / paritApo'paharaNaM vInAzo'nArjavaM tathA / rasa evAdhibhUtaM tu ApastatrAdhidaivatam // 8 bhedaH paruSatA caiva kAmakrodhau madastathA / ghANamadhyAtmamitya hurya vAzrutinidarzanam / do dveSo'tivAdazca ete proktA rajoguNAH // 23 gandha evAdhibhUtaM tu pRthivI cAdhidaivatam // 9 tAmasAnAM tu saMghAtaM pravakSyAmyupadhAryatAm / tvagadhyAtmamiti praahustttvbuddhivishaardaaH| moho'prakAzastAmisramandhatAmisrasaMjJitam // 24 sparza evAdhibhUtaM tu pavanazvAdhidaivatam // 10 / maraNaM cAndhatAmisraM tAmisraM krodha ucyate / mano'dhyAtmamiti prAhuryathAzrutinidarzanam / tamaso lakSaNAnIha bhakSANAmabhirocanam // 25 mantavyamadhibhUtaM tu candramAzcAdhidaivatam // 11 bhojanAnAmaparyAptistathA peyeSvatRptatA / ahaMkArikamadhyAtmamAhustattvanidarzanam / gandhavAso vihAreSu zayaneSvAsaneSu ca // 26 abhimAno'dhibhUtaM tu bhavastatrAdhidevatam // 12 divAsvapne vivAde ca pramAdeSu ca vai ratiH / buddhiradhyAtmamityAhuryathAvedanidarzanam / nRtyvaaditrgiitaanaamjnyaanaacchrdhaantaa| boddhavyamadhibhUtaM tu kSetrajJo'trAdhidaivatam // 13 dveSo dharmavizeSANAmete vai tAmasA guNAH // 27 eSA te vyaktato raajnvibhuutirnuvrnnitaa| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi Adau madhye tathA cAnte yathAtattvena tattvavit / / ekaadhiktriNshttmo'dhyaayH||301|| prakRtiguNAnvikurute svacchandenAtmakAmyayA / krIDArtha tu mahArAja zatazo'tha sahasrazaH // 15 / yAjJavalkya uvAca / yathA dIpasahasrANi dIpAnmAH prkurvte| | ete pradhAnasya guNAstrayaH puruSasattama / prakRtistathA vikurute puruSasya guNAnbahUn // 16 / kRtsnasya caiva jagatastiSThantyanapagAH sadA // 1 -2403 3D Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 302. 2] mahAbhArate [ 12. 303. 11 zatadhA sahasradhA caiva tathA shtshsrdhaa| tathaivotkramaNasthAnaM dehino'pi viyujyataH // 16 koTizazca karotyeSa pratyagAtmAnamAtmanA / 2 kAlena yaddhi prApnoti sthAnaM tadrUhi me dvija / sAttvikasyottamaM sthAnaM rAjasasyeha madhyamam / sAMkhyajJAnaM ca tattvena pRthagyogaM tathaiva ca // 17 tAmasasyAdhamaM sthAnaM prAhuradhyAtmacintakAH // 3 ariSTAni ca tattvena vaktumarhasi sttm| kevaleneha puNyena gatimUrkhAmavApnuyAt / viditaM sarvametatte pANAvAmalakaM yathA // 18. puNyapApena mAnuSyamadharmeNApyadhogatim // 4 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dvaMdvameSAM trayANAM tu saMnipAtaM ca tattvataH / dvayadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 302 // sattvasya rajasazcaiva tamasazca zRNuSva me / / 5 303 sattvasya tu rajo dRSTaM rajasazca tamastathA / yAjJavalkya uvAca / tamasazca tathA sattvaM sattvasyAvyaktameva ca // 6 na zakyo nirguNastAta guNIkartuM vizAM pate / avyaktasattvasaMyukto devalokamavApnuyAt / guNavAMzcApyaguNavAnyathAtattvaM nibodha me // 1 rajaHsattvasamAyukto manuSyeSUpapadyate // 7 guNairhi guNavAneva nirguNazcAguNastathA / rajastamobhyAM saMyuktastiyagyoniSu jAyate / prAhurevaM mahAtmAno munayastattvadarzinaH // 2 rajastAmasasattvaizca yukto mAnuSyamApnuyAt / / 8 guNasvabhAvastvavyakto guNAnevAbhivartate / puNyapApaviyuktAnAM sthAnamAhurmanISiNAm / upayuGkte ca tAneva sa caivAjJaH svabhAvataH / / 3 zAzvataM cAvyayaM caiva akSaraM cAbhayaM ca yat // 9 avyaktastu na jAnIte puruSo jJaH svabhAvataH / jJAninAM saMbhavaM zreSThaM sthAnamavraNamacyutam / na mattaH paramastIti nityamevAbhimanyate // 4 atIndriyamabIjaM ca janmamRtyutamonudam // 10 anena kAraNenaitadabyaktaM syAdacetanam / avyaktasthaM paraM yattatpRSTaste'haM narAdhipa / nityatvAdakSaratvAcca kSarANAM tattvato'nyathA // 5 sa eSa prakRtistho hi tasthurityabhidhIyate // 11 yadAjJAnena kurvIta guNasarga punaH punaH / acetanazcaiSa mataH prakRtisthazca pArthiva / yadAtmAnaM na jAnIte tadAvyaktamihocyate // 6 etenAdhiSThitazcaiva sRjate saMharatyapi // 12 kartRtvAccApi tattvAnAM tattvadharmI tathocyate / janaka uvAca / kartRtvAccaiva yonInAM yonidharmA tathocyate // 7 anAdinidhanAvetAvubhAveva mahAmune / kartRtvAtprakRtInAM tu tathA prakRtidharmitA / amUrtimantAvacalAvaprakampyau ca nivraNau // 13 kartRtvAccApi bIjAnAM bIjadharmI tathocyate // 8 agrAhyAvRSizArdUla kathameko hyacetanaH / / guNAnAM prasavatvAcca tathA prasavadharmavAn / cetanAvAMstathA caikaH kSetrajJa iti bhASitaH // 14 kartRtvAtpralayAnAM ca tathA pralayadharmitA // 9 tvaM hi viprendra kAtsnyena mokSadharmamupAsase / bIjatvAtprakRtitvAcca pralayatvAttathaiva ca / sAkalyaM mokSadharmasya zrotumicchAmi tattvataH / / 15 upekSakatvAdanyavAdabhimAnAJca kevalam // 10 astitvaM kevalatvaM ca vinAbhAvaM tathaiva c| manyante yatayaH zuddhA adhyAtmavigatajvarAH / -2404 - Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 303. 11] zAntiparva [12. 304. 18 anityaM nityamavyaktamevametaddhi zuzruma // 11 vayaM tu rAjanpazyAma ekameva tu nizcayAt // 3 avyaktaikatvamityAhu nAtvaM purussstthaa| yadeva yogAH pazyanti tatsAMkhyairapi dRzyate / sarvabhUtadayAvantaH kevalaM jJAnamAsthitAH // 12 ekaM sAMkhyaM ca yogaM yaH pazyati sa tttvvit||4 anyaH sa puruSo'vyaktastvadhruvo dhruvasaMjJakaH / rudrapradhAnAnaparAnviddhi yogAnparaMtapa / yathA muJja iSIkAyAstathaivaitaddhi jAyate // 13 tenaiva cAtha dehena vicaranti dizo daza // 5 anyaM ca mazakaM vidyAdanyaccodumbaraM tathA / yAvaddhi pralayastAta sUkSmeNASTaguNena vai / na codumbarasaMyogairmazakastatra lipyate / / 14 / / yogena lokAnvicaransukhaM saMnyasya cAnagha // 6 anya eva tathA matsyastathAnyadudakaM smRtam / vedeSu cASTaguNitaM yogamAhurmanISiNaH / na codakasya sparzana matsyo lipyati sarvazaH // 15 sUkSmamaSTaguNaM prAhurnetaraM nRpasattama / 7 anyo hyagnirukhApyanyA nityamevamavaihi bhoH| dviguNaM yogakRtyaM tu yogAnAM prAhuruttamam / na copalipyate so'gnirukhAsaMsparzanena vai // 16 / saguNaM nirguNaM caiva yathAzAstranidarzanam // 8 puSkaraM tvanyadevAtra tathAnyadudakaM smRtam / dhAraNA caiva manasaH prANAyAmazca pArthiva / na codakasya sparzena lipyate tatra puSkaram / / 17 / prANAyAmo hi saguNo nirguNaM dhAraNaM manaH // 9 eteSAM saha saMvAsaM vivAsaM caiva nityazaH / yatra dRzyeta muzcanvai prANAnmaithilasattama / yathA tathainaM pazyanti na nityaM prAkRtA janAH // 18 vAtAdhikyaM bhavatyeva tasmAddhi na samAcaret // 10 ye tvanyathaiva pazyanti na samyakteSu darzanam / / nizAyAH prathame yAme codanA dvAdaza smRtAH / te vyaktaM nirayaM ghoraM pravizanti punaH punH|| 19 madhye suptvA pare yAme dvAdazaiva tu codanAH // 11 sAMkhyadarzanametatte parisaMkhyAtamuttamam / tadevamupazAntena dAntenaikAntazIlinA / evaM hi parisaMkhyAya sAMkhyAH kevalatAM gatAH // 20 AtmArAmeNa buddhena yoktavyo''tmA na saMzayaH // ye tvanye tattvakuzalAsteSAmetannidarzanam / paJcAnAmindriyANAM tu doSAnAkSipya paJcadhA / ataH paraM pravakSyAmi yogAnAmapi darzanam / / 21 zabda sparza tathA rUpaM rasaM gandhaM tathaiva ca // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi pratibhAmapavarga ca pratisaMhRtya maithila / dhyadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 303 // indriyagrAmamakhilaM manasyabhinivezya ha // 14 304 manastathaivAhaMkAre pratiSThApya narAdhipa / yAjJavalkya uvAca / ahaMkAraM tathA buddhau buddhiM ca prakRtAvapi // 15 sAMkhyajJAnaM mayA proktaM yogajJAnaM nibodha me| evaM hi parisaMkhyAya tato dhyAyeta kevalam / yathAzrutaM yathAdRSTaM tattvena nRpasattama // 1 virajaskamalaM nityamanantaM zuddhamatraNam // 16 nAsti sAMkhyasamaM jJAnaM nAsti yogasamaM balam / tasthuSaM puruSaM sattvamabhedyamajarAmaram / tAvubhAvekacau tu ubhAvanidhanau smRtau / / 2 zAzvataM cAvyayaM caiva IzAnaM brahma cAvyayam // 17 pRthakpRthaktu pazyanti ye'lpabuddhiratA nraaH| / yuktasya tu mahArAja lakSaNAnyupadhArayet / -2405 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 304. 18 ] mahAbhArate [ 12. 305. 18 lakSaNaM tu prasAdasya yathA tRptaH sukhaM svapet // 18 - bAhubhyAmindramityAhururasA rudrameva ca // 4 nivAte tu yathA dIpo jvletsnehsmnvitH| grIvAyAstamRSizreSThaM naramApnotyanuttamam / nizcalordhvazikhastadvadyuktamAhurmanISiNaH // 19 vizvedevAnmukhenAtha dizaH zrotreNa cApnuyAt // 5 pASANa iva meghotthairyathA vindubhirAhataH / ghrANena gandhavahanaM netrAbhyAM sUryameva ca / nAlaM cAlayituM zakyastathA yuktasya lakSaNam // 20 bhrUbhyAM caivAzvinau devau lalATena pitRnatha // 6 zaGkhadundubhinirghoSairvividhairgItavAditaiH / brahmANamApnoti vibhuM mUrdhA devAgrajaM tthaa| kriyamANairna kampeta yuktasyaitannidarzanam // 21 etAnyutkramaNasthAnAnyuktAni mithilezvara // . tailapAtraM yathA pUrNa karAbhyAM gRhya pUruSaH / ariSTAni tu vakSyAmi vihitAni manISibhiH / sopAnamAruheddhItastaya'mAno'sipANibhiH // 22 saMvatsaraviyogasya saMbhaveyuH zarIriNaH // 8 saMyatAtmA bhayAtteSAM na pAtrAdvindumutsRjet / yo'rundhatIM na pazyeta dRSTapUrvAM kadAcana / tathaivottaramANasya ekAgramanasastathA // 23 tathaiva dhruvamityAhuH pUrNenduM dIpameva ca / sthiratvAdindriyANAM tu nizcalatvAttathaiva ca / khaNDAbhAsaM dakSiNataste'pi sNvtsraayussH|| 9 evaM yuktasya tu munerlakSaNAnyupadhArayet / / 24 paracakSuSi cAtmAnaM ye na pazyanti pArthiva / sa yuktaH pazyati brahma yattatparamamavyayam / AtmacchAyAkRtIbhUtaM te'pi sNvtsraayussH|| 10 mahatastamaso madhye sthitaM jvalanasaMnibham // 25 atidyutiratiprajJA aprajJA cAdyutistathA / etena kevalaM yAti tyaktvA dehamasAkSikam / / prakRtervikriyApattiH SaNmAsAnmRtyulakSaNam // 11 kAlena mahatA rAjazrutireSA sanAtanI // 26 devatAnyavajAnAti brAhmaNaizca virudhyate / etaddhi yogaM yogAnAM kimanyadyogalakSaNam / kRSNazyAvacchavicchAyaH SaNmAsAnmRtyulakSaNam // vijJAya taddhi manyante kRtakRtyA manISiNaH // 27 zIrNanAbhi yathA cakraM chidraM somaM prapazyati / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tathaiva ca sahasrAMzu saptarAtreNa mRtyubhAk // 13 caturadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 304 // zavagandhamupAghrAti surabhiM prApya yo naraH / 305 devatAyatanasthastu pAtreNa sa mRtyubhAk // 14 yAjJavalkya uvAca / karNanAsAvanamanaM dantadRSTivirAgitA / tathaivotkramamANaM tu zRNuSvAvahito nRpa / saMjJAlopo nirUSmatvaM sadyomRtyunidarzanam // 15 padbhayAmutkramamANasya vaiSNavaM sthAnamucyate // 1 / akasmAcca vedyasya vAmamakSi narAdhipa / javAbhyAM tu vasUndevAnApnuyAditi na zrutam / mUrdhatazcotpateddhUmaH sadyomRtyunidarzanam // 16 jAnubhyAM ca mahAbhAgAndevAnsAdhyAnavApnuyAt // 2 / etAvanti tvariSTAni viditvA mAnavo''tmavAn / pAyunotkramamANastu maitraM sthAnamavApnuyAt / nizi cAhani cAtmAnaM yojayetparamAtmani // 17 pRthivIM jaghanenAtha UrubhyAM tu prajApatim // 3 / pratIkSamANastatkAlaM yatkAlaM prati tadbhavet / pArzvabhyAM maruto devAnnAsAbhyAmindumeva c| / athAsya neSTaM maraNaM sthAtumicchedimAM kriyAm // 18 -2406 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 305. 19 ] zAntiparva [12. 306. 25 sarvagandhArasAMzcaiva dhArayeta samAhitaH / kRtsnaM zatapathaM caiva praNeSyasi dvijarSabha / tathA hi mRtyuM jayati tatpareNAntarAtmanA // 19 | tasyAnte cApunarbhAve buddhistava bhaviSyati // 11 sasAMkhyadhAraNaM caiva viditvA manujarSabha / prApsyase ca yadiSTaM tatsAMkhyayogepsitaM padam / jayecca mRtyuM yogena tatpareNAntarAtmanA // 20 etAvaduktvA bhagavAnastamevAbhyavartata // 12 gacchetprApyAkSayaM kRtsnamajanma zivamavyayam / tato'nuvyAhRtaM zrutvA gate deve vibhaavsau| zAzvataM sthAnamacalaM duSprApamakRtAtmabhiH // 21 gRhamAgatya saMhRSTo'cintayaM vai sarasvatIm // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tataH pravRttAtizubhA svaravyaJjanabhUSitA / pnycaadhiktrishttmo'dhyaayH||305|| OMkAramAditaH kRtvA mama devI sarasvatI // 14 tato'hamadhyaM vidhivatsarasvatyai nyavedayam / yAjJavalkya uvAca / tapatAM ca variSThAya niSaNNastatparAyaNaH // 15 avyaktasthaM paraM yattatpRSTaste'haM narAdhipa / tataH zatapathaM kRtsnaM sarahasyaM sasaMgraham / paraM guhyamimaM praznaM zRNupvAvahito nRpa // 1 cakre saparizeSaM ca harSeNa parameNa ha // 16 yathArSeNeha vidhinA caratAvamatena ha / kRtvA cAdhyayanaM teSAM ziSyANAM zatamuttamam / mayAdityAdavAptAni yajUMSi mithilAdhipa / 2 vipriyArtha saziSyasya mAtulasya mahAtmanaH // 17 mahatA tapasA devastapiSThaH sevito mayA / tataH saziSyeNa mayA sUryeNeva gabhastibhiH / prItena cAhaM vibhunA sUryeNoktastadAnagha // 3 / vyApto yajJo mahArAja pitustava mahAtmanaH // 18 caraM vRNISva viprarSe yadiSTaM te sudurlabham / miSato devalasyApi tato'dhaM hRtavAnaham / tatte dAsyAmi prItAtmA matprasAdo hi durlabhaH // 4 svavedadakSiNAyAtha vimarde mAtulena ha // 19 tataH praNamya zirasA mayoktastapatAM varaH / sumantunAtha pailena tathA jaimininA ca vai / yajUMSi nopayuktAni kSipramicchAmi veditum // 5 pitrA te munibhizcaiva tato'hamanumAnitaH // 20 tato mAM bhagavAnAha vitariSyAmi te dvija / daza paJca ca prAptAni yajUMSyanmiyAnagha / sarasvatIha vAgbhUtA zarIraM te pravekSyati / / 6 tathaiva lomaharSAcca purANamavadhAritam / / 21 tato mAmAha bhagavAnAsyaM svaM vivRtaM kuru / bIjametatpuraskRtya devIM caiva sarasvatIm / vivRtaM ca tato me''syaM praviSTA ca sarasvatI // 7 sUryasya cAnubhAvena pravRtto'haM narAdhipa // 22 tato vidahyamAno'haM praviSTo'mbhastadAnagha / kartuM zatapathaM vedamapUrva kAritaM ca me / avijJAnAdamarSAcca bhAskarasya mahAtmanaH // 8 yathAbhilaSitaM mArga tathA taccopapAditam // 23 tato vidahyamAnaM mAmuvAca bhagavAnraviH / ziSyANAmakhilaM kRtsnamanujJAtaM sasaMgraham / muhUrta sahyatAM dAhastataH zItIbhaviSyasi // 9 - sarve ca ziSyAH zucayo gatAH paramaharSitAH // 24 zItIbhUtaM ca mAM dRSTvA bhagavAnAha bhAskaraH / zAkhAH paJcadazemAstu vidyA bhAskaradarzitAH / pratiSThAsyati te vedaH sottaraH sakhilo dvija // 10 / pratiSThApya yathAkAmaM vedyaM tadanucintayam // 25 -2407 -- Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 306. 26 ] mahAbhArate [ 12. 306.54 kimatra brahmaNyamRtaM kiM ca vedyamanuttamam / kastapA atapAH proktaH ko'sau puruSa ucyate / cintaye tatra cAgatya gandharvo mAmapRcchata // 26 tapAH prakRtirityAhuratapA niSkalaH smRtaH // 40 vizvAvasustato rAjanvedAntajJAnakovidaH / tathaivAvedyamavyaktaM vedyaH puruSa ucyate / caturviMzatikAnpraznAnpRSTvA vedasya pArthiva / calAcalamiti proktaM tvayA tadapi me zRNu // 41 paJcaviMzatimaM praznaM papracchAnvIkSikI tathA // 27 calAM tu prakRti prAhuH kAraNaM kSepasargayoH / vizvAvizvaM tathAzvAzvaM mitraM varuNameva c|| akSepasargayoHkartA nizcalaH puruSaH smRtaH // 42 jJAnaM jJeyaM tathAjJo jJaH kastapA atapAstathA / ajAvubhAvaprajau ca akSayau cApyubhAvapi / sUryAdaH sUrya iti ca vidyAvidye tathaiva ca // 28 / ajau nityAvubhau prAhuradhyAtmagatinizcayAH // 43 vedyAvedyaM tathA rAjannacalaM calameva ca / akSayatvAtprajanane ajamatrAhuravyayam / apUrvamakSayaM kSayyametatpraznamanumattamam // 29 akSayaM puruSaM prAhuH kSayo hyasya na vidyate // 44 athoktazca mayA rAjanarAjA gandharvasattamaH / guNakSayatvAtprakRtiH kartRtvAdakSayaM budhAH / pRSTavAnanupUrveNa praznamuttamamarthavat // 30 eSA te''nvIkSikI vidyA caturthI sAMparAyikI // muhUrta mRSyatAM tAvadyAvadenaM vicintaye / vidyopetaM dhanaM kRtvA karmaNA nityakarmaNi / bADhamityeva kRtvA sa tUSNIM gandharva AsthitaH / / ekAntadarzanA vedAH sarve vizvAvaso smRtAH // 46 tato'nvacintayamahaM bhUyo devI sarasvatIm / jAyante ca mriyante ca yasminnate yatacyutAH / manasA sa ca me prazno dadhno ghRtamivoddhRtam // 32 vedArthaM ye na jAnanti vedyaM gandharvasattama / / 47 tatropaniSadaM caiva parizeSaM ca pArthiva / sAGgopAGgAnapi yadi paJca vedAnadhIyate / manAmi manasA tAta dRSTvA cAnvIkSikI praam||33 vedavedyaM na jAnIte vedabhAravaho hi saH // 48 caturthI rAjazArdUla vidyaiSA saaNpraayikii| yo ghRtArthI kharIkSIraM mathedgandharvasattama / pudIritA mayA tubhyaM paJcaviMze'dhi dhiSThitA // 34 viSThAM tatrAnupazyeta na maNDaM nApi vA ghRtam / / 49 athoktastu mayA rAjanarAjA vizvAvasustadA / tathA vedyamavedyaM ca vedavidyo na vindati / zrUyatAM yadbhavAnasmAntragnaM saMpRSTavAniha // 35 sa kevalaM mUDhamatinibhAravahaH smRtaH // 50 vizvAvizveti yadidaM gandharvendrAnupRcchasi / draSTavyau nityamevaitau tatpareNAntarAtmanA / vizvAvyaktaM paraM vidyAdbhUtabhavyabhayaMkaram // 36 yathAsya janmanidhane na bhavetAM punaH punaH / / 51 triguNaM guNakartRtvAdavizvo niSkalastathA / ajasraM janmanidhanaM cintayitvA trayImimAm / azvastathaiva mithunamevamevAnudRzyate // 37 parityajya kSayamiha akSayaM dharmamAsthitaH // 52 avyaktaM prakRtiM prAhuH puruSeti ca nirguNam / / yadA tu pazyate'tyantamahanyahani kAzyapa / tathaiva mitraM puruSaM varuNaM prakRti tathA / / 38 tadA sa kevalIbhUtaH SaDviMzamanupazyati // 53 jJAnaM tu prakRti prAhujJeyaM niSkalameva c|| anyazca zazvadavyaktastathAnyaH paJcaviMzakaH / ajJazca jJazca puruSastasmAniSkala ucyate / / 39 tasya dvAvanupazyeta tamekamiti sAdhavaH // 54 -~2408 - Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 308. 55 ] zAntiparva [12. 306. 80 tenaitannAbhijAnanti paJcaviMzakamacyutam / anenApratibodhena pradhAnaM pravadanti tam / janmamRtyubhayAdyogAH sAMkhyAzca paramaiSiNaH // 55 sAMkhyayogAzca tattvajJA yathAzrutinidarzanAt // 69 vizvAvasuruvAca / pazyaMstathaivApazyaMzca pazyatyanyastathAnagha / pazcaviMzaM yadetatte proktaM brAhmaNasattama / SaDviMzaH paJcaviMzaM ca caturviMzaM ca pazyati / tathA tanna tathA veti tadbhavAnvaktumarhati // 56 na tu pazyati pazyaMstu yazcainamanupazyati // 70 jaigISavyasyAsitasya devalasya ca me zrutam / pazcaviMzo'bhimanyeta nAnyo'sti paramo mama / parAzarasya viprarvArSagaNyasya dhImataH / / 57 na caturvizako'grAhyo manujairjJAnadarzibhiH // 71 bhikSoH paJcazikhasyAtha kapilasya zukasya ca / matsyevodakamanveti pravartati pravartanAt / gautamasyATiSeNasya gargasya ca mahAtmanaH // 58 yathaiva budhyate matsyastathaiSo'pyanubudhyate / nAradasyAsurezcaiva pulastyasya ca dhiimtH| sasnehaH sahavAsAcca sAbhimAnazca nityazaH // 72 sanatkumArasya tataH zukrasya ca mahAtmanaH // 59 sa nimajjati kAlasya yadaikatvaM na budhyate / kazyapasya pituzcaiva pUrvameva mayA zrutam / unmajjati hi kAlasya mamatvenAbhisaMvRtaH // 73 tadanantaraM ca rudrasya vizvarUpasya dhImataH // 60 yadA tu manyate'nyo'hamanya eSa iti dvijH| daivatebhyaH pitRbhyazca daityebhyazca tatastataH / tadA sa kevalIbhUtaH SaDviMzamanupazyati // 74 prAptametanmayA kRtsnaM vedyaM nityaM vadantyuta / / 61 anyazca rAjannavarastathAnyaH paJcaviMzakaH / tasmAttadvai bhavabuddhyA zrotumicchAmi brAhmaNa / / tatsthatvAdanupazyanti eka eveti sAdhavaH // 75 bhavAnprabahaH zAstrANAM pragalbhazcAtibuddhimAn // 62 tenaitannAbhinandanti paJcaviMzakamacyutam / .. na tavAviditaM kiMcidbhavAzrutinidhiH smRtH|| janmamRtyubhayAdbhItA yogAH sAMkhyAzca kAzyapa / kathyate devaloke ca pitRloke ca brAhmaNa // 63 SaDviMzamanupazyanti zucayastatparAyaNAH // 76 brahmalokagatAzcaiva kathayanti mhrssyH| yadA sa kevalIbhUtaH SaDviMzamanupazyati / tizca tapatAM zazvadAdityastava bhASate // 64 tadA sa sarvavidvidvAnna punarjanma vindati // 77 tAMkhyajJAnaM tvayA brahmannavAptaM kRtsnameva ca / evamapratibuddhazca budhyamAnazca te'nagha / thaiva yogajJAnaM ca yAjJavalkya vizeSataH // 65 | buddhazvokto yathAtattvaM mayA zrutinidarzanAt // 78 niHsaMdigdhaM prabuddhastvaM budhyamAnazcarAcaram / pazyApazyaM yo'nupazyetkSemaM tattvaM ca kAzyapa / zrotumicchAmi tajjJAnaM ghRtaM maNDamayaM yathA // 66 kevalAkevalaM cAdyaM paJcaviMzAtparaM ca yat // 79 ___ yAjJavalkya uvAca / vizvAvasuruvAca / kRtsnadhAriNameva tvAM manye gandharvasattama / tathyaM zubhaM caitaduktaM tvayA bhoH jijJAsasi ca mAM rAjastannibodha yathAzrutam // 67 samyakkSemaM devatAdyaM yathAvat / abudhyamAnAM prakRtiM budhyate paJcaviMzakaH / svastyakSayaM bhavatazcAstu nityaM na tu budhyati gandharva prakRtiH paJcaviMzakam // 68 / buddhyA sadA buddhiyuktaM namaste // 80 ma. bhA. 302 -2409 - Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 306. 81] mahAbhArate [12. 306.99 yAjJavalkya uvaac| tAM tAM rAjaste yathA yAntyabhAvam / evamuktvA saMprayAto divaM sa tathA varNA jJAnahInAH patante vibhrAjanvai zrImatA darzanena / ____ghorAdajJAnAtprAkRtaM yonijAlam // 88 tuSTazca tuSTyA parayAbhinandya tasmAjjJAnaM sarvato mArgitavyaM pradakSiNaM mama kRtvA mahAtmA // 81 ___sarvatrasthaM caitaduktaM mayA te / brahmAdInAM khecarANAM kSitau ca tasthau brahmA tasthivAMzcAparo yaye cAdhastAtsaMvasante nrendr| __stasmai nityaM mokSamAhurdvijendrAH // 89 tatraiva taddarzanaM darzayanvai yatte pRSTaM tanmayA copadiSTaM samyakkSemyaM ye pathaM saMzritA vai // 82 ___ yAthAtathyaM tadvizoko bhavasva / sAMkhyAH sarve sAMkhyadharme ratAzca rAjangacchasvaitadarthasya pAraM tadvadyogA yogadharme rtaashc| samkkproktaM svasti te'stvatra nityam // 90 ye cApyanye mokSakAmA manuSyA bhISma uvAca / steSAmetaddarzanaM jJAnadRSTam // 83 sa evamanuzAstastu yAjJavalkyena dhImatA / jJAnAnmokSo jAyate pUruSANAM prItimAnabhavadrAjA midhilAdhipatistadA // 91 nAsyajJAnAdevamAhurnarendra / gate munivare tasminkRte cApi prdkssinne| tasmAjjJAnaM tattvato'nveSitavyaM daivarAtirnarapatirAsInastatra mokSavit // 92 yenAtmAnaM mokSayejanmamRtyoH // 84 gokoTi sparzayAmAsa hiraNyasya tathaiva ca / prApya jJAnaM brAhmaNAtkSatriyAdvA ratnAJjalimathaikaM ca brAhmaNebhyo dadau tadA // 93 vaizyAcchUdrAdapi nIcAdabhIkSNam / videharAjyaM ca tathA pratiSThApya sutasya vai / zraddhAtavyaM zraddadhAnena nityaM yatidharmamupAsaMzcApyavasanmithilAdhipaH // 94 na addhinaM janmamRtyU vizetAm // 85 sAMkhyajJAnamadhIyAno yogazAstraM ca kRtsnazaH / sarve varNA brAhmaNA brahmajAzca dharmAdharmau ca rAjendra prAkRtaM parigarhayan // 95 sarve nityaM vyAharante ca brhm| anantamiti kRtvA sa nityaM kevalameva ca / tattvaM zAstraM brahmabuddhyA brabImi dharmAdharmI puNyapApe satyAsatye tathaiva ca // 96 ___ sarva vizvaM brahma caitatsamastam // 86 janmamRtyU ca rAjendra prAkRtaM tadacintayat / brahmAsyato brAhmaNAH saMprasUtA brahmAvyaktasya karmedamiti nityaM narAdhipa // 97 bAhubhyAM vai kSatriyAH saMprasUtAH / pazyanti yogAH sAMkhyAzca svazAstrakRtalakSaNAH / nAbhyAM vaizyAH pAdatazcApi zUdrAH iSTAniSTaviyuktaM hi tasthau brahma parAtparam / sarve varNA nAnyathA veditavyAH // 87 nityaM tamAhurvidvAMsaH zucistasmAcchucirbhava // 98 ajJAnataH karmayoni bhajante dIyate yacca labhate dattaM yaccAnumanyate / -2410 - Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 306. 99 ] zAntiparva [ 12. 307. 13 dadAti ca narazreSTha pratigRhNAti yacca ha / 307 dadAtyavyaktamevaitatpratigRhNAti tacca vai // 99 yudhiSThira uvAca / AtmA hyevAtmano hyekaH ko'nyastvatto'dhiko bhvet| aizvarya vA mahatprApya dhanaM vA bharatarSabha / evaM manyasva satatamanyathA mA vicintaya // 100 dIrghamAyuravApyAtha kathaM mRtyumatikramet // 1 yasyAvyaktaM na biditaM saguNaM nirguNaM punaH / tapasA vA sumahatA karmaNA vA zrutena vA / tena tIrthAni yajJAzca sevitavyAvipazcitA // 101 rasAyanaprayogairvA kainopaiti jarAntakau // 2 na svAdhyAyaistapobhirvA yajJairvA kurunandana / __ bhISma uvAca / labhate'vyaktasaMsthAnaM jJAtvAvyaktaM mahIpate // 102 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / tathaiva mahataH sthAnamAhaMkArikameva c| . bhikSoH pazcazikhasyeha saMvAdaM janakasya ca // 3 ahaMkArAtparaM cApi sthAnAni samavApnuyAt // 103 vaideho janako rAjA maharSi vedavittamam / ye tvavyaktAtparaM nityaM jAnate zAstratatparAH / paryapRcchatpazcazikhaM chinnadharmArthasaMzayam // 4 janmamRtyuviyuktaM ca viyuktaM sadasacca yat // 104 kena vRttena bhagavannatikAmejarAntakau / etanmayAptaM janakAtpurastA tapasA vAtha buddhyA vA karmaNA vA zrutena vA // 5 ttenApi cAptaM nRpa yAjJavalkyAt / evamuktaH sa vaidehaM pratyuvAca parokSavit / jJAnaM viziSTaM na tathA hi yajJA nivRttinetyorsti nAnivRttiH kathaMcana // 6 jJAnena durga tarate na yajJaiH // 105 na hyahAni nivartante na mAsA na punaH kSapAH / durga janma nidhanaM cApi rAja so'yaM prapadyate'dhvAnaM cirAya dhruvamadhruvaH // 7 na bhUtikaM jJAnavido vadanti / sarvabhUtasamucchedaH srotasevohyate sadA / yajJaistapobhirniyamairRtaizca uhyamAnaM nimajjantamaplave kAlasAgare / divaM samAsAdya patanti bhUmau // 106 jarAmRtyumahAgrAhe na kazcidabhipadyate // 8 tasyAdupAsasva paraM mahacchuci naivAsya bhavitA kazcinnAsau bhavati kasyacit / ___zivaM vimokSaM vimalaM pavitram / pathi saMgatamevedaM dArairanyaizca bandhubhiH / kSetrajJavitpArthiva jJAnayajJa nAyamatyantasaMvAso labdhapUrvo hi kenacit // 9 mupAsya vai tattvamRSibhaviSyasi // 107 kSipyante tena tenaiva niSTanantaH punaH punaH / upaniSadamupAkarottadA vai kAlena jAtA jAtA hi vaayunevaabhrsNcyaaH|| 10 janakanRpasya purA hi yAjJavalkyaH / jarAmRtyU hi bhUtAnAM khAditArau vRkAviva / yadupagaNitazAzvatAvyayaM ta balinAM durbalAnAM ca hrasvAnAM mahatAmapi // 11 cchubhamamRtatvamazokamRcchatIti // 108 evaMbhUteSu bhUteSu nityabhUtAdhruveSu ca / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kathaM hRSyeta jAteSu mRteSu ca kathaM jvaret // 12 'SaDadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 306 // / kuto'hamAgataH ko'smi ka gamiSyAmi kasya vaa| -2411 - Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 307. 13 ] mahAbhArate [12. 308. 26 kasminsthitaH ka bhavitA kasmAtkimanuzocasi // sA prApya mithilAM ramyAM samRddhajanasaMkulAm / draSTA svargasya na hyasti tathaiva narakasya c| bhaikSacaryApadezena dadarza mithilezvaram / / 12 AgamAMstvanatikramya dadyAccaiva yajeta ca // 14 rAjA tasyAH paraM dRSTvA saukumArya vapustathA / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi keyaM kasya kuto veti babhUvAgatavismayaH // 13 saptAdhikatrizatatamo'dhyAyaH // 30 // tato'syAH svAgataM kRtvA vyAdizya ca varAsanam / 308 pUjitAM pAdazaucena varAnnenApyatarpayat // 14 yudhiSThira uvAca / atha bhuktavatI prItA rAjAnaM maaibhivRtam / / aparityajya gArhasthyaM kururAjarSisattama / sarvabhASyavidAM madhye codayAmAsa bhikSukI // 15 kaH prApto vinayaM buddhyA mokSatattvaM vadasva me // 1 sulabhA tvasya dharmeSu mukto neti ssNshyaa| saMnyasyate yathAtmAyaM saMnyastAtmA yathA ca yaH / sattvaM sattvena yogajJA praviveza mahIpate // .16 paraM mokSasya yaccApi tanme brUhi pitAmaha // 2 netrAbhyAM netrayorasya razmInsaMyojya razmibhiH / bhISma uvAca / sA sma saMcodayiSyantaM yogabandhairbabandha ha // 10 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / janako'pyutsmayanarAjA bhAvamasyA vizeSayan / janakasya ca saMvAda sulabhAyAzca bhArata // 3 pratijagrAha bhAvena bhAvamasyA nRpottamaH // 18 saMnyAsaphalikaH kazcidvabhUva nRpatiH purA / tadekasminnadhiSThAne saMvAdaH shruuytaamym| . maithilo janako nAma dharmadhvaja iti zrutaH // 4 chatrAdiSu vimuktasya muktAyAzca tridaNDake // 19 sa vede mokSazAstre ca sve ca zAstre kRtAgamaH / bhagavatyAH ka caryeyaM kRtA ka ca gamiSyasi / indriyANi samAdhAya zazAsa vasudhAmimAm // 5 kasya ca tvaM kuto veti papracchainAM mhiiptiH||20 tasya vedavidaH prAjJAH zrutvA tAM sAdhuvRttatAm / zrute vayasi jAtau ca sadbhAvo naadhigmyte| lokeSu spRhayantyanye puruSAH puruSezvara // 6 eSvartheSuttaraM tasmAtpravedyaM satsamAgame // 21 atha dharmayuge tasminyogadharmamanuSThitA / chatrAdiSu vizeSeSu muktaM mAM viddhi sarvazaH / mahImanucacAraikA sulabhA nAma bhikSukI // 7 sa tvAM saMmantumicchAmi mAnArhAsi matA hi me| tayA jagadidaM sarvamaTatyA mithilezvaraH / yasmAJcaitanmayA prAptaM jJAnaM vaizeSikaM purA / tatra tatra zruto mokSe kathyamAnastridaNDibhiH / / 8 yasya nAnyaH pravaktAsti mokSe tamapi me zRNu // 23 sA susUkSmAM kathAM zrutvA tathyaM neti ssNshyaa| pArAzaryasagotrasya vRddhasya sumahAtmanaH / darzane jAtasaMkalpA janakasya babhUva ha // 9 bhikSoH paJcazikhasyAhaM ziSyaH paramasaMmataH // 24 tataH sA viprahAyAtha pUrvarUpaM hi yogataH / sAMkhyajJAne tathA yoge mahIpAlavidhau tthaa| abibhradanavadyAGgI rUpamanyadanuttamam // 10 trividhe mokSadharge'smingatAdhvA chinnasaMzayaH // 25 cakSurnimeSamAtreNa ladhvastragatigAminI / sa yathAzAstradRSTena mArgeNeha parivrajan / videhAnAM purIM sudhUrjagAma kamalekSaNA // 11 / vArSikAMzcaturo mAsAnpurA mayi sukhoSitaH / / 26 - 2412 - Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 308. 27 ] zAntiparva [12. 308. 56 tenAhaM sAMkhyamukhyena sudRSTArthena tattvataH / tridaNDAdiSu yadyasti mokSo jJAnena kenacit / zrAvitatrividhaM mokSaM na ca rAjyAdvicAlitaH // 2. chatrAdiSu kathaM na syAttulyahetau parigrahe // 42 so'haM tAmakhilAM vRttiM trividhAM mokSasaMhitAm / yena yena hi yasyArthaH kAraNeneha kasyacit / muktarAgazcarAmyekaH pade paramake sthitaH // 28 tattadAlambate dravyaM sarvaH sve sve parigrahe // 43 vairAgyaM punaretasya mokSasya paramo vidhiH| doSadarzI tu gArhasthye yo vrajatyAzramAntaram / jJAnAdeva ca vairAgyaM jAyate yena mucyate // 29 / utsajanparigRhaMzca so'pi saGgAnna mucyate // 44 jJAnena kurute yatnaM yatnena prApyate mahat / Adhipatye tathA tulye nigrahAnugrahAtmani / mahahaMdvapramokSAya sA siddhiryA vayotigA / / 30 rAjarSibhikSukAcAryA mucyante kena hetunA // 45 seyaM paramikA buddhiH prAptA nidvaMdvatA myaa| . atha satyAdhipatye'pi jJAnenaiveha kevalam / ihaiva gatamohena caratA muktasaGginA // 31 mucyante kiM na mucyante pade paramake sthitaaH||46 yathA kSetraM mRdUbhUtamadbhirAplAvitaM tathA / kASAyadhAraNaM mauNDyaM triviSTabdhaH kamaNDaluH / janayatyaGkaraM karma nRNAM tadvatpunarbhavam // 32 liGgAnyatyarthametAni na mokSAyeti me mtiH||40 yathA cottApitaM bIjaM kapAle yatra tatra vaa| yadi satyapi liGge'smijJAnamevAtra kAraNam / prApyApyakurahetutvamabIjatvAnna jAyate // 33 nirmokSAyeha duHkhasya liGgamAnaM nirarthakam // 48 tadvadbhagavatA tena zikhAproktena bhikSuNA / atha vA duHkhazaithilyaM vIkSya liGge kRtA matiH / jJAnaM kRtamabIjaM me viSayeSu na jAyate // 34 kiM tadevArthasAmAnyaM chatrAdiSu na lakSyate // 49 nAbhiSajati kasmiMzcimAnarthe na prigrhe| AkiMcanye na mokSo'sti kaiMcanye nAsti bandhanam / nAbhirajyati caiteSu vyarthatvAdrAgadoSayoH // 35 kaiMcanye cetare caiva janturjJAnena mucyate // 50 yazca me dakSiNaM bAhUM candanena samukSayet / tasmAddharmArthakAmeSu tathA rAjyaparigrahe / savyaM vAsyA ca yastakSetsamAvetAvubhau mama // 36 bandhanAyataneSveSu viddhayabandhe pade sthitam // 51 sukhI so'hamavAptArthaH samaloSTAzmakAJcanaH / / rAjyaizvaryamayaH pAzaH snehAyatanabandhanaH / muktasaGgaH sthito rAjye vishisstto'nyaitridnnddibhiH|| mokSAzmaniziteneha chinnamtyAgAsinA mayA // 52 mokSe ca trividhA niSThA dRSTA puurvmhrssibhiH|| so'hamevaMgato mukto jAtAsthastvayi bhikSuki / jJAnaM lokottaraM yacca sarvatyAgazca karmaNAm // 38 ayathArtho hi te varNo vakSyAmi zRNu tanmama // 53 jJAnaniSThAM vadantyeke mokSazAstravido jnaaH| .. saukumArya tathA rUpaM vapuragryaM tathA vayaH / karmaniSThAM tathaivAnye yatayaH sUkSmadarzinaH // 39 tavaitAni samastAni niyamazceti saMzayaH // 54 prahAyobhayamapyetajjJAnaM karma ca kevalam / yaccApyananurUpaM te liGgasyAsya viceSTitam / tRtIyeyaM samAkhyAtA niSThA tena mahAtmanA // 40 mukto'yaM syAnna vetyasmAddharSito matparigrahaH // 55 yame ca niyame caiva dveSe kAme parigrahe / na ca kAmasamAyukte mukte'pyasti tridaNDakam / / mAne dambhe tathA snehe sadRzAste kuttumbibhiH|| / na rakSyate tvayA cedaM na muktasyAsti gopanA // 56 -2413 - Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 308. 57 ] mahAbhArate [12. 308. 86 matpakSasaMzrayAccAyaM zRNu yaste vyatikramaH / tattvaM satrapraticchannA mayi nArhasi guhitum // 4 // AzrayantyAH svabhAvena mama pUrvaparigraham // 57 na rAjAnaM mRSA gacchenna dvijAtiM kathaMcana / pravezaste kRtaH kena mama rASTre pure tathA / na striyaM strIguNopetAM hanyuhyete mRSAgatAH // 72 kasya vA saMnisargAttvaM praviSTA hRdayaM mama // 58 rAjJAM hi balamaizvaryaM brahma brahmavidAM balam / varNapravaramukhyAsi brAhmaNI kSatriyo hyaham / / rUpayauvanasaubhAgyaM strINAM balamanuttamam // 73 nAvayorekayogo'sti mA kRthA varNasaMkaram / / 59 ata etaibalairete balinaH svaarthmicchtaa| vartase mokSadharmeSu gArhasthye tvahamAzrame / ArjavenAbhigantavyA vinAzAya hyanArjavam / / 74 ayaM cApi sukaSTaste dvitIyo''zramasaMkaraH / / 60 sA tvaM jAtiM zrutaM vRttaM bhAvaM prakRtimAtmanaH / sagotrAM vAsagotrAM vA na veda tvAM na vettha mAm / kRtyamAgamane caiva vaktumarhasi tattvataH // 75 sagotramAvizantyAste tRtIyo gotrasaMkaraH // 61 ityetairsukhairvaakyairyuktairsmnyjsaiH| .. atha jIvati te bhartA proSito'pyatha vA kacit / pratyAdiSTA narendreNa sulabhA na vyakampata // 76 agamyA parabhAryeti caturtho dharmasaMkaraH // 62 uktavAkye tu nRpatau sulabhA cArudarzanA / sA tvametAnyakAryANi kAryApekSA vyavasyasi / tatazcArutaraM vAkyaM pracakrAmAtha bhASitum // 77 avijJAnena vA yuktA mithyAjJAnena vA punaH // 63 navabhinavabhizcaiva doSairvAgbuddhidUSaNaiH / atha vApi svatatrAsi svadoSeNeha kenacit / / apetamupapannArthamaSTAdazaguNAnvitam // 78 yadi kiMcicchrutaM te'sti sarvaM kRtamanarthakam // 64 saukSmyaM saMkhyAkramau cobhI nirNayaH saprayojanaH / idamanyattRtIyaM te bhAvasparzavighAtakam / pazcaitAnyarthajAtAni vAkyamityucyate nRpa // 79 duSTAyA lakSyate liGgaM pravaktavyaM prakAzitam // 65 / eSAmekaikazo'rthAnAM saukSamyAdInAM sulakSaNam / na mayyevAbhisaMdhiste jayaiSiNyA jaye kRtH| zRNu saMsAryamANAnAM padArthaiH padavAkyataH // 80 yeyaM matpariSatkRtsnA jetumicchasi tAmapi // 66 jJAnaM jJeyeSu bhinneSu yathAbhedena vartate / tathA hyevaM punazca tvaM dRSTiM svAM pratimuJcasi / / tatrAtizayinI buddhistatsaukSmyamiti vartate // 81 matpakSapratighAtAya svapakSodbhAvanAya ca / / 67 doSANAM ca guNAnAM ca pramANaM pravibhAgazaH / sA svenAmarSajena tvamRddhimohena mohitA / kaMcidarthamabhipretya sA saMkhyetyupadhAryatAm // 82 bhUyaH sRjasi yogAstraM viSAmRtamivaikadhA / / 68 idaM pUrvamidaM pazcAdvaktavyaM yadvivakSitam / icchatorhi dvayorlAbhaH striipuNsormRtopmH| kramayogaM tamapyAhurvAkyaM vAkyavido janAH // 83 alAbhazcApyaraktasya so'tra doSo viSopamaH // 69 dharmArthakAmamokSeSu pratijJAya vizeSataH / mA spAkSIH sAdhu jAnISva svazAstramanupAlaya / / idaM taditi vAkyAnte procyate sa vinirNayaH // 84 kRteyaM hi vijijJAsA mukto neti tvayA mama / icchAdveSabhavaiduHkhaiH prakarSo yatra jAyate / etatsarvaM praticchannaM mayi nArhasi guhitum // 70 tatra yA nRpate vRttistatprayojanamiSyate // 85 sA yadi tvaM svakAryeNa yadyanyasya mhiipteH| tAnyetAni yathoktAni saumyAdIni janAdhipa / -2414 - Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 308. 86 ] zAntiparva [12. 308. 115 ekArthasamavetAni vAkyaM mama nizAmaya / / 86 / / bAhyAnanyAnapekSante guNAMstAnapi me shRnnu| upetArthamabhinnArthaM nApavRttaM na cAdhikam / rUpaM cakSuH prakAzazca darzane hetavastrayaH / nAzlakSNaM na ca saMdigdhaM vakSyAmi paramaM tava // 87 yathaivAtra tathAnyeSu jJAnajJeyeSu hetavaH // 101 na gurvakSarasaMbaddhaM parAGmukhamukhaM na ca / jJAnajJeyAntare tasminmano nAmAparo guNaH / nAnRtaM na trivargeNa viruddhaM nApyasaMskRtam / / 88 vicArayati yenAyaM nizcaye sAdhvasAdhunI // 102 na nyUnaM kaSTazabdaM vA vyutkramAbhihitaM na ca / dvAdazastvaparastatra buddhirnAma guNaH smRtaH / na zeSaM nAnukalpena niSkAraNamahetukam / / 89. yena saMzayapUrveSu boddhavyeSu vyavasyati // 103 kaamaatkrodhaadbhyaallobhaadainyaadaanaarykaattthaa|| atha dvAdazake tasminsattvaM nAmAparo guNaH / hIto'nukrozato mAnAnna vakSyAmi kathaMcana // 90 mahAsattvo'lpasattvo vA janturyenAnumIyate // 104 vaktA zrotA ca vAkyaM ca yadA tvavikalaM nRp| kSetrajJa iti cApyanyo guNastatra caturdazaH / samameti vivakSAyAM tadA so'rthaH prakAzate // 91 mamAyamiti yenAyaM manyate na ca manyate // 105 vaktavye tu yadA vaktA shrotaarmvmnyte| atha paJcadazo rAjanguNastatrAparaH smRtaH / vArthamAha parArtha vA tadA vAkyaM na rohati // 92 pRthakkalAsamUhasya sAmagryaM tadihocyate // 106 atha yaH svArthamutsRjya parArthaM prAha maanvH| guNastvevAparastatra saMghAta iti SoDazaH / vizaGkA jAyate tasminvAkyaM tadapi doSavat // 93 AkRtiya'ktirityetau guNau yasminsamAzritau // yastu vaktA dvayorarthamaviruddhaM prabhASate / sukhaduHkhe jarAmRtyU lAbhAlAbhau priyApriye / . zrotuzcaivAtmanazcaiva sa vaktA netaro nRpa // 94 iti caikonaviMzo'yaM dvaMdvayoga iti smRtaH // 108 tadarthavadidaM vAkyamupetaM vAkyasaMpadA / UrdhvamekonaviMzatyAH kAlo nAmAparo guNaH / avikSiptamanA rAjannekAnaH zrotumarhasi // 95 itImaM viddhi viMzatyA bhUtAnAM prabhavApyayam // 109 kAsi kasya kuto veti tvyaahmbhicoditaa| viMzakazcaiSa saMghAto mahAbhUtAni paJca ca / tatrottaramidaM vAkyaM rAjannekamanAH zRNu // 96 sadasadbhAvayogau ca guNAvanyau prakAzakau / / 110 yathA jatu ca kASThaM ca pAMsavazvodabindubhiH / ityevaM viMzatizcaiva guNAH sapta ca ye smRtAH / suzliSTAni tathA rAjanprANinAmiha saMbhavaH // 97 vidhiH zukraM balaM ceti traya ete guNAH pre||111 zabdaH sparzo raso rUpaM gandhaH paJcendriyANi ca / ekaviMzazca daza ca kalAH saMkhyAnataH smRtAH / pRthagAtmA dazAtmAnaH saMzliSTA jatukASThavat / / 98 samagrA yatra vartante taccharIramiti smRtm|| 112 na caiSAM codanA kAcidastItyeSa vinizcayaH / / avyaktaM prakRtiM tvAsAM kalAnAM kazcidicchati / ekaikasyeha vijJAnaM nAstyAtmani tathA pare // 99 vyaktaM cAsAM tathaivAnyaH sthUladarzI prpshyti||113 na veda cakSuzcakSuSTvaM zrotraM nAtmani vartate / avyaktaM yadi vA vyaktaM dvayImatha catuSTayIm / tathaiva vyabhicAreNa na vartante parasparam / prakRtiM sarvabhUtAnAM pshyntydhyaatmcintkaaH||114 saMzliSTA nAbhijAyante yathApa iha pAMsavaH // 100 / seyaM prakRtiravyaktA kalAbhirvyaktatAM gatA / - 2415 -- Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 308. 115 ] mahAbhArate [12. 308. 144 ahaM ca tvaM ca rAjendra ye cApyanye zarIriNaH / / sajavAnyastrivarge ca kiM tasminmuktalakSaNam // 129 bindunyAsAdayo'vasthAH zukrazoNitasaMbhavAH / priye caivApriye caiva durbale balavatyapi / yAsAmeva nipAtena kalalaM nAma jAyate // 116 yasya nAsti samaM cakSuH kiM tasminmuktalakSaNam // kalalAdarbudotpattiH pezI cApyarbudodbhavA / tadamuktasya te mokSe yo'bhimAno bhvennRp| pezyAstvaGgAbhinivRttinakharomANi cAGgataH // 117 suhRdbhiH sa nivAryaste vicittasyeva bheSajaiH // 131 saMpUrNe navame mAse jantorjAtasya bhaithila / tAni tAnyanusaMdRzya snggsthaanaanyriNdm| jAyate nAmarUpatvaM strI pumAnveti liGgataH // 118 AtmanAtmani saMpazyetkiM tasminmuktalakSaNam // jAtamAtraM tu tadrUpaM dRSTvA tAmranakhAmuli / imAnyanyAni sUkSmANi mokSamAzritya kAnicit / kaumArarUpamApannaM rUpato nopalabhyate // 119 caturaGgapravRttAni saGgasthAnAni me zRNu // 133 kaumArAdyauvanaM cApi sthAviyaM cApi yauvanAt / ya imAM pRthivIM kRtsnAmekacchatrAM prazAstiH ha / bhanena kramayogena pUrva pUrva na labhyate // 120 ekameva sa vai rAjA puramadhyAvasatyuta // 134 kalAnAM pRthagarthAnAM pratibhedaH kSaNe kssnne| tatpure caikamevAsya gRhaM yadadhitiSThati / vartate sarvabhUteSu saukSmyAttu na vibhAvyate // 121 gRhe zayanamapyekaM nizAyAM yatra lIyate // 135 na caiSAmapyayo rAjalakSyate prabhavo na c| zayyAdhaM tasya cApyatra strIpUrvamadhitiSThati / bhavasthAyAmavasthAyAM dIpasyevArciSo gatiH // 122 tadanena prasaGgena phalenaiveha yujyate // 136 . tasyApyevaMprabhAvasya sadazvasyeva dhAvataH / evamevopabhogeSu bhojanAcchAdaneSu ca / ajasraM sarvalokasya kaH kuto vA na vA kutaH // guNeSu parimeyeSu nigrahAnugrahau prati // 137 kasyedaM kasya vA nedaM kuto vedaM na vA kutaH / paratatraH sadA rAjA svalpe so'pi prsjjte| ... saMvandhaH ko'sti bhUtAnAM sthairapyavayavairiha // 124 saMdhivigrahayoge ca kuto rAjJaH svatantratA // 138 yathAdityAnmaNezcaiva vIrudbhapazcaiva pAvakaH / mISu krIDAvihAreSu nityamasyAsvata pratA / bhavatyevaM samudayAtkalAnAmapi jantavaH // 125 madhe cAmAtyasamitI kuta eva svatatratA // 139 AtmanyevAtmanAtmAnaM yathA tvamanupazyasi / yadA tvAjJApayatyanyAMstadAsyoktA svatantratA / evamevAtmanAtmAnamanyasminki na pazyasi / avazaH kAryate tatra tasmiMstasminguNe sthitH||140 yadyAtmani parasmiMzca samatAmadhyavasyasi // 126 svapnukAmo na labhate svaptuM kAryArthibhirjanaiH / bhatha mAM kAsi kasyeti kimrthmnupRcchsi| zayane cApyanujJAtaH supta utthApyate'vazaH // 141 idaM me syAdidaM neti dvaMdvairmuktasya maithila / nAhyAlabha piva prAza juhudhyannInyajeti ca / kAsi kasya kuto veti vacane kiM prayojanam // vadasva zRNu cApIti vivazaH kAryate paraiH // 142 ripau mitre'tha madhyasthe vijaye saMdhivigrahe / abhigamyAbhigamyainaM yAcante satataM narAH / kRtavAnyo mahIpAla kiM tsminmuktlkssnnm||128 / na cApyutsahate dAtuM vittarakSI mahAjanAt // 143 trivarge saptadhA vyaktaM yo na vedeha karmasu / dAne kozakSayo hyasya vairaM cApyaprayacchataH / -2416 - Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 308. 144] zAntiparva [12. 308. 174 kSaNenAsyopavartante doSA vairAgyakArakAH // 144 rAjye'sati kuto dharmo dharme'sati kutaH param // prAjJAzUrAMstathaivADhyAnekasthAne'pi shngkte| yo'pyatra paramo dharmaH pavitraM rAjarAjyayoH / bhayamapyabhaye rAjJo yaizca nityamupAsyate // 145 pRthivI dakSiNA yasya so'zvamedho na vidyate // 160 yadA caite praduSyanti rAjanye kIrtitA myaa| sAhametAni karmANi rAjyaduHkhAni maithila / tadaivAsya bhayaM tebhyo jAyate pazya yAdRzam // 146 samarthA zatazo vaktumatha vApi sahasrazaH // 161 sarvaH sve sve gRhe rAjA sarvaH sve sve gRhe gRhii| khadehe nAbhiSaGgo me kutaH paraparigrahe / nigrahAnugrahau kurvastulyo janaka rAjabhiH // 147 na mAmevaMvidhAM muktAmIdRzaM vaktumarhasi // 162 putrA dArAstathaivAtmA kozo mitrANi saMcayaH / / nanu nAma tvayA mokSaH kRtsnaH paJcazikhAcchrutaH / paraiH sAdhAraNA hyete taistairevAsya hetumiH // 148 sopAyaH sopaniSadaH sopAsanaH sanizcayaH // 163 hato dezaH puraM dagdhaM pradhAnaH kuJjaro mRtaH / tasya te muktasaGgasya pAzAnAkramya tiSThataH / lokasAdhAraNeSveSu mithyAjJAnena tapyate // 149 chatrAdiSu vizeSeSu kathaM saGgaH punarnupa // 164 amukto maansaiduHkhairicchaadvesspriyodbhvaiH| . zrutaM te na zrutaM manye mithyA vApi zrutaM zrutam / zirorogAdibhI rogaistathaiva vinipaatibhiH|| 150 atha vA zrutasakAzaM zrutamanyacchrataM tvayA // 165 dvaMdvaistaistairupahataH sarvataH parizaGkitaH / athApImAsu saMjJAsu laukikISu pratiSThasi / bahupratyarthikaM rAjyamupAste gaNayannizAH // 151 abhiSaGgAvarodhAbhyAM baddhastvaM prAkRto yathA // 166 tadalpasukhamatyartha bahuduHkhamasAravat / sattvenAnupravezo hi yo'yaM tvayi kRto mayA / ko rAjyamabhipadyeta prApya copazamaM labhet // 152 kiM tavApakRtaM tatra yadi mukto'si srvtH||167 mamedamiti yaccedaM puraM rASTraM ca manyase / niyamo hyeSa dharmeSu yatInAM shuunyvaasitaa| balaM kozamamAtyAMzca kasyaitAni na vA nRpa // 153 zUnyamAvAsayantyA ca mayA kiM kasya dUSitam // mitrAmAtyaM puraM rASTraM daNDaH kozo mahIpatiH / na pANibhyAM na bAhubhyAM pAdorubhyAM na cAnagha / saptAGgacakrasaMghAto rAjyamityucyate nRpa // 154 na gAtrAvayavairanyaiH spRzAmi tvA narAdhipa // 169 saptAGgasyAsya rAjyasya tridaNDasyeva tiSThataH / kule mahati jAtena hrImatA dIrghadarzinA / anyonyaguNayuktasya kaH kena guNato'dhikaH // 155 naitatsadasi vaktavyaM sadvAsadvA mithaH kRtm||170 teSu teSu hi kAleSu tattadaGgaM viziSyate / brAhmaNA guravazceme tathAmAtyA gurUttamAH / yena yatsidhyate kArya tatprAdhAnyAya kalpate // 156 tvaM cAtha gururapyeSAmevamanyonyagauravam // 171 saptAGgazcApi saMghAtastrayazcAnye nRpottama / tadevamanusaMdRzya vAcyAvAcyaM parIkSatA / saMbhUya dazavargo'yaM bhuGkte rAjyaM hi rAjavat // 157 strIpuMsoH samavAyo'yaM tvayA vAcyo na saMsadi // yazca rAjA mahotsAhaH kSatradharmarato bhavet / yathA puSkaraparNasthaM jalaM tatparNasaMsthitam / sa tuSyeddazabhAgena tatastvanyo dazAvaraiH // 158 tiSThatyaspRzatI tadvattvayi vatsyAmi maithila // 173 nAstyasAdhAraNo rAjA nAsti rAjyamarAjakam / / yadi vApyaspRzantyA me sparza jAnAmi kaMcana / ma, bhA. 303 -2417 - Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 308. 174] mahAbhArate [ 12. 309. 10 jJAnaM kRtamabIjaM te kathaM teneha bhikSuNA // 174 tathA hi tvaccharIre'sminnimAM vatsyAmi zarvarIm / na gArhasthyAcyutazca tvaM mokSaM nAvApya durvidam / sAhamAsanadAnena vAgAtithyena caarcitaa| . ubhayorantarAle ca vartase mokSavAtikaH / / 175 suptA suzaraNA prItA zvo gamiSyAmi maithil|190 na hi muktasya muktena jJasyaikatvapRthaktvayoH / ityetAni sa vAkyAni hetumantyarthavanti ca / bhAvAbhAvasamAyoge jAyate varNasaMkaraH // 176 zrutvA nAdhijagau rAjA kiMcidanyadataH param // 191 varNAzramapRthaktve ca dRSTArthasyApRthaktvinaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nAnyadanyaditi jJAtvA nAnyadanyatpravartate // 177 aSTAdhikatrizatatamo'dhyAyaH // 308 // pANI kuNDaM tathA kuNDe payaH payasi makSikAH / ___309 AzritAzrayayogena pRthaktvenAzrayA vayam // 178 yudhiSThira uvaac| na tu kuNDe payobhAvaH payazcApi na mkssikaaH| - kathaM nirvedamApannaH zuko vaiyAsakiH puraa| svayamevAzrayantyete bhAvA na tu parAzrayam // 179 / etadicchAmi kauravya zrotuM kautUhalaM hi me // 1 pRthaktvAdAzramANAM ca varNAnyatve tathaiva ca / bhISma uvAca / parasparapRthaktvAcca kathaM te varNasaMkaraH // 180 prAkRtena suvRttena carantamakutobhayam / nAsmi varNottamA jAtyA na vaizyA nAvarA tthaa| adhyApya kRtsnaM svAdhyAyamanvazAdvai pitA sutam // tava rAjansavarNAsmi zuddhayoniraviplutA // 181 dharma putra niSevastra sutIkSNau hi himaatpau| pradhAno nAma rAjarSiya'ktaM te zrotramAgataH / kSutpipAse ca vAyuM ca jaya nityaM jitendriyaH // 3 kule tasya samutpannAM sulabhA nAma viddhi mAm / / satyamArjavamakrodhamanasUyAM damaM tapaH / droNazca zatazRGgazca vakradvArazca parvataH / ahiMsAM cAnRzaMsyaM ca vidhivatparipAlaya // 4 mama satreSu pUrveSAM citA maghavatA saha // 183 satye tiSTha rato dharme hitvA sarvamanAjavam / sAhaM tasminkule jAtA bhartaryasati madvidhe / devatAtithizeSeNa yAtrAM prANasya saMzraya // 5 vinItA mokSadharmaSu carAmyekA munivratam / / 184 phenapAtropame dehe jIve zakunivasthite / nAsmi satrapraticchannA na parasvAbhimAninI / anitye priyasaMvAse kathaM svapiSi putraka // 6 na dharmasaMkarakarI svadharme'smi dhRtavratA / / 185 apramatteSu jAgratsu nityayukteSu zatruSu / nAsthirA svapratijJAyAM nAsamIkSyapravAdinI / antaraM lipsamAneSu bAlastvaM nAvabudhyase // 7 nAsamIkSyAgatA cAhaM tvatsakAzaM janAdhipa // 186 / / gaNyamAneSu varSeSu kSIyamANe tathAyuSi / mokSe te bhAvitAM buddhiM zrutvAhaM kushlaissinnii| jIvite ziSyamANe ca kimutthAya na dhAvasi // 8 tava mokSasya cApyasya jijnyaasaarthmihaagtaa||187 aihalaukikamIhante mAMsazoNitavardhanam / na vargasthA bravImyetatsvapakSaparapakSayoH / pAralaukikakAyeSu prasuptA bhRzanAstikAH / / 9 mukto na mucyate yazca zAnto yazca na zAmyati // dharmAya ye'bhyasUyanti buddhimohAnvitA narAH / yathA zUnye purAgAre bhikSurekA nizAM vaset / / apathA gacchatAM teSAmanuyAtApi pIDyate // 10 -2418 --- Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 309. 11] zAntiparva [12. 309. 31 ye tu tuSTAH suniyatAH satyAgamaparAyaNAH / RtvAsyaH samabalazuklakRSNanetro dhayaM panthAnamArUDhAstAnupAssva ca pRccha ca // 11 ___ mAMsAGgo dravati vayohayo narANAm // 24 upadhArya mataM teSAM vRddhAnAM dharmadarzinAm / taM dRSTvA prasRtamajasramugravegaM niyaccha parayA buddhyA cittamutpathagAmi vai // 12 gacchantaM satatamihAvyapekSamANam / adyakAlikayA buddhyA dUre zva iti nirbhayAH / / cakSuste yadi na parapraNetRneyaM sarvabhakSA na pazyanti karmabhUmi vicetasaH // 13 dharme te bhavatu manaH paraM nizamya // 25 dharmaniHzreNimAsthAya kiMcitkicitsamAraha / ye'mI tu pracalitadharmakAmavRttAH kozakAravadAtmAnaM veSTayannAvabudhyase // 14 / krozantaH satatamaniSTasaMprayogAH / nAstikaM bhinnamaryAdaM kUlapAtamivAsthiram / . klizyante parigatavedanAzarIrA vAmataH kuru visrabdho naraM veNumivoddhatam // 15 bahvIbhiH subhRzamadharmavAsanAmiH // 26 kAmaM krodhaM ca mRtyuM ca paJcendriyajalAM nadIm / rAjA dharmaparaH sadA zubhagoptA nAvaM dhRtimayIM kRtvA janmadurgANi saMtara // 16 __samIkSya sukRtinAM dadhAti lokAn / mRtyunAbhyAhate loke jarayA paripIDite / bahuvidhamapi carataH pradizati amoghAsu patantISu dharmayAnena saMtara // 17 __ sukhamanupagataM niravadyam // 27 tiSThantaM ca zayAnaM ca mRtyuranveSate ydaa| zvAno bhISaNAyomukhAni vayAMsi nirvRtiM labhase kasmAdakasmAnmRtyunAzitaH // 18 vaDagRdhrakulapakSiNAM ca saMghAH / saMcinvAnakamevainaM kAmAnAmavitRptakam / narAM kadane rudhirapA guruvacanavRkIvoraNamAsAdya mRtyurAdAya gacchati // 19 nudamuparataM vizasanti // 28 kramazaH saMcitazikho dharmabuddhimayo mahAn / maryAdA niyatAH svayaMbhuvA ya ihemAH andhakAre praveSTavye dIpo yatnena dhAryatAm // 20 __ praminatti dazaguNA manonugatvAt / saMpatandehajAlAni kadAcidiha mAnuSe / / nivasati bhRzamasukhaM pitRviSaya- . brAhmaNyaM labhate jantustatputra paripAlaya // 21 vipinamavagAhya sa pApaH // 29 brAhmaNasya hi deho'yaM na kAmArthAya jAyate / yo lubdhaH subhRzaM priyAnRtazca manuSyaH iha klezAya tapase pretya tvanupamaM sukham // 22 __ satatanikRtivaJcanAratiH syAt / brAhmaNyaM bahubhiravApyate tapobhi upanidhibhirasukhakRtsa paramanirayago - stallabdhvA na paripaNena heDitavyam / __ bhRzamasukhamanubhavati duSkRtakarmA // 30 svAdhyAye tapasi dame ca nityayuktaH uSNAM vaitaraNI mahAnadIkSemArthI kuzalaparaH sadA yatasva // 23 ___ mavagADho'sipatravanabhinnagAtraH / avyaktaprakRtirayaM kalAzarIraH parazuvanazayo nipatito sUkSmAtmA kSaNatruTizo nimeSaromA / vasati ca mahAniraye bhRzAtaH // 31 -2419 - Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 309. 32] mahAbhArate [12. 309.81 mahApadAni katthase na cApyavekSase param / paratra yena jIvyate tadeva putra dIyatAm / cirasya mRtyukArikAmanAgatAM na budhyase // 32 dhanaM yadakSayaM dhruvaM samarjayasva tatsvayam // 47 prayAsyatAM kimAsyate samutthitaM mahadbhayam / na yAvadeva pacyate mahAjanasya yAvakam / atipramAthi dAruNaM sukhasya saMvidhIyatAm // 33 / apakka eva yAvake purA praNIyase tvara // 48 purA mRtaH praNIyase yamasya mRtyuzAsanAt / na mAtRpitRbAndhavA na saMstutaH priyo janaH / tadantikAya dAruNaiH prayatnamAjave kuru // 34 anuvrajanti saMkaTe vrajantamekapAtinam // 49 purA samUlabAndhavaM prabhuIratyaduHkhavit / yadeva karma kevalaM svayaM kRtaM zubhAzubham / taveha jIvitaM yamo na cAsti tasya vArakaH // 35 tadeva tasya yautakaM bhavatyamutra gacchataH // 50 purA vivAti mAruto yamasya yaH purHsrH|| hiraNyaratnasaMcayAH zubhAzubhena saMcitAH / puraika eva nIyase kuruSva sAMparAyikam // 36 na tasya dehasaMkSaye bhavanti kAryasAdhakAH // 51 purA sahika eva te pravAti mAruto'ntakaH / paratragAmikasya te kRtAkRtasya karmaNaH / purA ca vibhramanti te dizo mahAbhayAgame // 37 | na sAkSirAtmanA samo nRNAmihAsti kazcana // 52 smRtizca saMnirudhyate purA taveha putraka / manuSyadehazUnyakaM bhavatyamutra gacchataH / samAkulasya gacchataH samAdhimuttamaM kuru // 38 prapazya buddhicakSuSA prahazyate hi sarvataH // 53 kRtAkRte zubhAzubhe pramAdakarmaviplute / ihAnisUryavAyavaH zarIramAzritAtrayaH / smaranpurA na tapyase nidhatsva kevalaM nighim // 39 ta eva tasya sAkSiNo bhavanti dharmadarzinaH // 54 purA jarA kalevaraM vijarjarIkaroti te| yathAnizeSu sarvataHspRzatsu sarvadAriSu / balAGgarUpahAriNI nidhatsva kevalaM nidhim // 40 prakAzagUDhavRttiSu svadharmameva pAlaya / / 55 purA zarIramantako bhinatti rogasAyakaiH / anekapAripanthi ke virUparodrarakSite / prasahya jIvitakSaye tapo mahatsamAcara // 41 svameva karma rakSyatAM svakarma tatra gacchati // 56 purA vRkA bhayaMkarA mnussydehgocraaH| na. tatra saMvibhajyate svakarmaNA parasparam / abhidravanti sarvato yatasva puNyazIlane // 42 yathAkRtaM svakarmajaM tadeva bhujyate phalam // 57 purAndhakAramekako'nupazyasi tvarasva vai| yathApsarogaNAH phalaM sukhaM maharSibhiH saha / purA hiraNmayAnnagAnnirIkSase'drimUrdhani / / 43 tathApnuvanti karmato vimAnakAmagAminaH // 58 purA kusaMgatAni te suhRnmukhAzca zatravaH / yatheha yatkRtaM zubhaM vipApmabhiH kRtAtmabhiH / vicAlayanti darzanAddhaTasva putra yatparam // 44 tadApnuvanti mAnavAstathA vizuddhayonayaH / / 59 dhanasya yasya rAjato bhayaM na cAsti caurataH / prajApateH salokatAM bRhaspateH zatakratoH / mRtaM ca yanna muzcati samarjayasva taddhanam // 45 brajanti te parAM gatiM gRhasthadharmasetubhiH // 60 na tatra saMvibhajyate svakarmabhiH parasparam / sahasrazo'pyanekazaH pravaktumutsahAmahe / yadeva yasya yautakaM tadeva tatra so'znute // 46 / abuddhimohanaM punaH prabhurvinA na yAvakam / / 61 - 2420 - Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 309. 62 ] zAntiparva [12. 309. 88 gatA dviraSTavarSatA dhruvo'si pazcaviMzakaH / athemaM darzanopAyaM samyagyo vetti mAnavaH / kuruSva dharmasaMcayaM vayo hi te'tivartate // 62 samyaksa dharma kRtveha paratra sukhamedhate // 76 purA karoti so'ntakaH pramAdagomukhaM damam / na dehabhede maraNaM vijAnatAM yathAgRhItamutthitaM tvarasva dharmapAlane // 63 __na ca praNAzaH svanupAlite pathi / yadA tvameva pRSThatastvamagrato gamiSyasi / dharma hi yo vardhayate sa paNDito sathA gatiM gamiSyataH kimAtmanA pareNa vA // 64 ___ya eva dharmAccyavate sa muhyati // 77 yadekapAtinAM satAM bhavatyamutra gacchatAm / prayuktayoH karmapathi svakarmaNoH bhayeSu sAMparAyikaM nidhatsva taM mahAnidhim // 65 __phalaM prayoktA labhate yathAvidhi / sakUlamUlabAndhavaM prabhuIratyasaGgavAn / nihInakarmA nirayaM prapadyate na santi yasya vArakAH kuruSva dharmasaMnidhim // 66 triviSTapaM gacchati dharmapAragaH // 78 idaM nidarzanaM mayA taveha putra saMmatam / sopAnabhUtaM svargasya mAnuSyaM prApya durlabham / svadarzanAnumAnataH pravarNitaM kuruSva tat / / 67 tathAtmAnaM samAdadhyAzyeta na punaryathA // 79 dadhAti yaH svakarmaNA dhanAni yasya kasyacit / yasya notkrAmati matiH svargamArgAnusAriNI / abuddhimohajairguNaiH zataika eva yujyate // 68 tamAhuH puNyakarmANamazocyaM mitrabAndhavaiH // 80 zrutaM samarthamastu te prakurvataH zubhAH kriyAH / yasya nopahatA buddhirnizcayeSvavalambate / tadeva tatra darzanaM kRtajJamarthasaMhitam // 69 svarge kRtAvakAzasya tasya nAsti mahadbhayam // 81 nibandhanI rajjureSA yA grAme vasato ratiH / tapovaneSu ye jAtAstatraiva nidhanaM gtaaH|| chittvainAM sukRto yAnti nainAM chindanti duSkRtaH // teSAmalpataro dharmaH kAmabhogamajAnatAm // 82 kiM te dhanena kiM bandhubhiste yastu bhogAnparityajya zarIreNa tapazcaret / kiM te putraiH putraka yo mariSyasi / na tena kiMcinnaprAptaM tanme bahumataM phalam // 83 - AtmAnamanviccha guhAM praviSTaM mAtApitRsahasrANi putradArazatAni ca / - - pitAmahAste va gatAzca sarve / / 71 anAgatAnyatItAni kasya te kasya vA vayam // 84 zvaHkAryamadya kurvIta pUrvAhne cAparAhnikam / / na teSAM bhavatA kArya na kAryaM tava tairapi / ko hi tadveda kasyAdya mRtyusenA nivekSyate // 72 / svakRtaistAni yAtAni bhavAMzcaiva gamiSyati // 85 anugamya zmazAnAntaM nivartantIha bAndhavAH / / iha loke hi dhaninaH paro'pi svajanAyate / agnau prakSipya puruSaM jJAtayaH suhRdastathA // 73 svajanastu daridrANAM jIvatAmeva nazyati // 86 nAstikAnniranukrozAnarAnpApamatau sthitAn / saMcinotyazubhaM karma kalatrApekSayA naraH / vAmataH kuru vizrabdhaM paraM prepsuratandritaH // 74 tata: klezamavApnoti paratreha tathaiva ca // 87 evamabhyAhate loke kAlenopanipIDite / pazya tvaM chidrabhUtaM hi jIvalokaM svakarmaNA / sumahadvairyamAlambya dharma sarvAtmanA kuru / / 75 / tatkuruSva tathA putra kRtsnaM yatsamudAhRtam // 88 -2421 - Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 309. 89] mahAbhArate [12. 310. 22 tadetatsaMpradRzyaiva karmabhUmiM pravizya tAm / tadindriyANi saMyamya tapo bhavati nAnyathA // 7 zubhAnyAcaritavyAni paralokamabhIpsatA // 89 indriyANAM prasaGgena doSamRcchatyasaMzayam / mAsartusaMjJAparivartakena / saMniyamya tu tAnyeva siddhi prApnoti mAnavaH // 8 sUryAgninA rAtridivendhanena / azvamedhasahasrasya vAjapeyazatasya ca / svakarmaniSTAphalasAkSikeNa yogasya kalayA tAta na tulyaM vidyate phalam // 9 bhUtAni kAlaH pacati prasahya // 90 atra te vartayiSyAmi janmayogaphalaM yathA / dhanena kiM yanna dadAti nAnute zukasyAgryAM gatiM caiva durvidAmakRtAtmabhiH // 10 balena kiM yena ripUnna bAdhate / meruzRGge kila purA karNikAravanAyute / zrutena kiM yena na dharmamAcare vijahAra mahAdevo bhImairbhUtagaNairvRtaH // 11 kimAtmanA yo na jitendriyo vshii||91 zailarAjasutA caiva devI ttraabhvtpuraa| . idaM dvaipAyanavaco hitamuktaM nizamya tu / tatra divyaM tapastepe kRSNadvaipAyanaH prabhuH // 12 zuko gataH parityajya pitaraM mokSadezikam // 92 yogenAtmAnamAvizya yogadharmaparAyaNaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dhArayansa tapastepe putrArtha kurusattama / / 13 navAdhikatrizatatamo'dhyAyaH // 309 // agnerbhUmerapAM vAyorantarikSasya cAbhibho / 310 vIryeNa saMmitaH putro mama bhUyAditi sma ha // 14 yudhiSThira uvaac| saMkalpenAtha so'nena duSprApeNAkRtAtmabhiH / kathaM vyAsasya dharmAtmA zuko jajJe mahAtapAH / varayAmAsa devezamAsthitastapa uttamam // 15 siddhiM ca paramAM prAptastanme brUhi pitAmaha // 1 atiSThanmArutAhAraH zataM kila samAH prabhuH / kasyAM cotpAdayAmAsa zukaM vyAsastapodhanaH / ArAdhayanmahAdevaM bahurUpamumApatim // 16 na hyasya jananIM vidma janma cAyyaM mahAtmanaH // 2 tatra brahmarSayazcaiva sarve devarSayastathA / kathaM ca bAlasya sataH sUkSmajJAne gatA mtiH| lokapAlAzca lokezaM sAdhyAzca vasubhiH saha // 17 yathA nAnyasya loke'smindvitIyasyeha kasyacit / / AdityAzcaiva rudrAzca divAkaranizAkarau / etadicchAmyahaM zrotuM vistareNa mahAyute / maruto mArutazcaiva sAgarAH saritastathA // 18 na hi me tRptirastIha zRNvato'mRtamuttamama // 4 azvinau devagandharvAstathA nAradaparvatau / mAhAtmyamAtmayogaM ca vijJAnaM ca zukasya ha / vizvAvasuzca gandharvaH siddhAzcApsarasAM gnnaaH||19 yathAvadAnupUryeNa tanme brUhi pitAmaha / / 5 / tatra rudro mahAdevaH karNikAramayI zubhAm / bhISma uvAca / dhArayANaH srajaM bhAti jyotsnAmiva nizAkaraH // 20 na hAyanairna palitaina vittena na bandhubhiH / tasmindivye vane ramye devdevrssisNkule| RSayazcakire dharma yo'nUcAnaH sa no mahAn // 6- AsthitaH paramaM yogamRSiH putrArthamudyataH // 21 tapomUlamidaM sarva yanmAM pRcchasi pANDava / / na cAsya hIyate varNo na glAnirupajAyate / -2422 - Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 310.22] zAntiparva [12. 311. 20 trayANAmapi lokAnAM tadadbhutamivAbhavat / / 22 / na zazAka niyantuM tavyAsaH pravisRtaM manaH / jaTAzca tejasA tasya vaizvAnarazikhopamAH / bhAvitvAccaiva bhAvasya ghRtAcyA vapuSA hRtH|| 6 prajvalantyaH sma dRzyante yuktsyaamittejsH||23 yatnAnniyacchatastasya muneragnicikIrSayA / mArkaNDeyo hi bhagavAnetadAkhyAtavAnmama / araNyAmeva sahasA tasya zukramavApatat // 7 sa devacaritAnIha kathayAmAsa se sadA // 24 so'vizaGkena manasA tathaiva dvijasattamaH / tA etAdyApi kRSNasya tapasA tena dIpitAH / araNIM mamantha brahmarSistasyAM jajJe zuko nRpa // 8 agnivarNA jaTAstAta prakAzante mahAtmanaH / / 25 zukre nirmathyamAne tu zuko jajJe mahAtapAH / evaMvidhena tapasA tasya bhaktyA ca bhArata / paramarSirmahAyogI araNIgarbhasaMbhavaH // 9 mahezvaraH prasannAtmA cakAra manasA matim // 26 yathAdhvare samiddho'gni ti havyamupAttavAn / uvAca cainaM bhagavAMrUyambakaH prahasanniva / tathArUpaH zuko jajJe prajvalanniva tejasA // 10 evaMvidhaste tanayo dvaipAyana bhaviSyati // 27 bibhrapituzca kauravya rUpavarNamanuttamam / yathA hyagniryathA vAyuryathA bhUmiryathA jalam / / babhau tadA bhAvitAtmA vidhUmo'gniriva jvalan / yathA ca khaM tathA zuddho bhaviSyati suto mahAn // taM gaGgA saritAM zreSThA merupRSThe janezvara / tadbhAvabhAvI tadbuddhistadAtmA tadapAzrayaH / svarUpiNI tadAbhyetya snApayAmAsa vAriNA // 12 tejasAvRtya lokAMstrInyazaH prApsyati kevalam // 29 antarikSAcca kauravya daNDaH kRSNAjinaM ca ha / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi papAta bhuvi rAjendra zukasyArthe mahAtmanaH / / 13 dazAdhikatrizatatamo'dhyAyaH // 31 // jegIyante sma gandharvA nanRtuzcApsarogaNAH / devadundubhayazcaiva prAvAdyanta mahAsvanAH // 14 bhISma uvAca / vizvAvasuzca gandharvastathA tumburunAradau / sa labdhvA paramaM devAdvaraM styvtiisutH| hAhAhUhU ca gandharvI tuSTuvuH zukasaMbhavam // 15 araNI tvatha saMgRhya mamanthAgnicikIrSayA // 1 tatra zakrapurogAzca lokapAlAH samAgatAH / atha rUpaM paraM rAjanbibhratI svena tejsaa| devA devarSayazcaiva tathA brahmarSayo'pi ca // 16 ghRtAcI nAmApsarasamapazyadbhagavAnRSiH // 2 divyAni sarvapuSpANi pravavarSAtra mArutaH / RSirapsarasaM dRSTvA sahasA kAmamohitaH / jaGgamaM syAvaraM caiva prahRSTamabhavajjagat // 17 abhavadbhagavAnvyAso vane tasminyudhiSThira // 3 taM mahAtmA svayaM prItyA devyA saha mahAdyutiH / sA ca kRtvA tadA vyAsaM kAmasaMvignamAnasam / jAtamAtraM muneH putraM vidhinopAnayattadA // 18 zukI bhUtvA mahArAja ghRtAcI samupAgamat // 4 tasya devezvaraH zakro divyamadbhutadarzanam / sa tAmapsarasaM dRSTvA rUpeNAnyena saMvRtAm / dadau kamaNDaluM prItyA devavAsAMsi caabhibho||19 zarIrajenAnugataH sarvagAtrAtigena ha // 5 haMsAzca zatapatrAzca sArasAzca sahasrazaH / sa tu dhairyeNa mahatA nigRhNanhRcchayaM muniH| / pradakSiNamavartanta zukAzcASAzca bhArata // 20 - 2423 - Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 311. 21] mahAbhArate [12. 312. 21 AraNeyastathA divyaM prApya janma mahAdyutiH / piturniyogAdagamanmaithilaM janakaM nRpam / tatraivovAsa medhAvI vratacArI samAhitaH // 21 praSTuM dharmasya niSThAM vai mokSasya ca parAyaNam / / 7 utpannamAtraM taM vedAH sarahasyAH sasaMgrahAH / uktazca mAnuSeNa tvaM pathA gacchetyavismitaH / upatasthumahArAja yathAsya pitaraM tathA // 22 na prabhAveNa gantavyamantarikSacareNa vai // 8 bRhaspatiM tu vadre sa vedavedAGgabhASyavit / ArjaveNaiva gantavyaM na sukhAnveSiNA pthaa| upAdhyAyaM mahArAja dharmamevAnucintayan // 23 nAnveSTavyA vizeSAstu vizeSA hi prasaGginaH // 9 so'dhItya vedAnakhilAnsarahasyAnsasaMgrahAn / ahaMkAro na kartavyo yAjye tasminnarAdhipe / itihAsaM ca kAtsnyena rAjazAstrANi cAbhibho // 24 sthAtavyaM ca vaze tasya sa te chetsyati saMzayam // gurave dakSiNAM dattvA samAvRtto mahAmuniH / / sa dharmakuzalo rAjA mokssshaastrvishaardH| ugraM tapaH samArebhe brahmacArI samAhitaH // 25 yAjyo mama sa yadbhayAttatkAryamavizaGkayA // 11 devatAnAmRSINAM ca bAlye'pi sa mahAtapAH / evamuktaH sa dharmAtmA jagAma mithilAM muniH / saMmatraNIyo mAnyazca jJAnena tapasA tathA / / 26 padbhyAM zakto'ntarikSeNa krAntuM bhUmi sasAgarAm / na tvasya ramate buddhirAzrameSu narAdhipa / sa girIzcApyatikramya nadIstI. sarAMsi ca / triSu gArhasthyamUleSu mokSadharmAnudarzinaH / / 27 bahuvyAlamRgAkIrNA vividhAzcATavIstathA // 13 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi meroharezca dve varSe varSa haimavataM tathA / ekAdazAdhikatrizatatamo'dhyAyaH // 311 // krameNaiva vyatikramya bhArataM varSamAsadat // 14 312 sa deshaanvividhaanpshyNshciinhuunnnissevitaan| bhISma uvAca / AryAvartamimaM dezamAjagAma mahAmuniH // 15 sa mokSamanucintyaiva zukaH pitaramabhyagAt / piturvacanamAjJAya tamevArtha vicintayan / prAhAbhivAdya ca guruM zreyorthI vinayAnvitaH / / 1 adhvAnaM so'ticakrAma khe'caraH khe caranniva / / 16 mokSadharmeSu kuzalo bhagavAnprabravItu me| pattanAni ca ramyANi sphItAni nagarANi ca / yathA me manasaH zAntiH paramA saMbhavetpabho / / 2 ratnAni ca vicitrANi zukaH pazyanna pazyati // 18 zrutvA putrasya vacanaM paramarSiruvAca tam / udyAnAni ca ramyANi tathaivAyatanAni ca / adhISva putra mokSaM vai dharmAMzca vividhAnapi / / 3 puNyAni caiva tIrthAni so'tikramya tathAdhvanaH // piturniyogAjagrAha zuko brahmavidAM varaH / so'cireNaiva kAlena videhAnAsasAda h| yogazAstraM ca nikhilaM kApilaM caiva bhArata // 4 rakSitAndharmarAjena janakena mahAtmanA // 19 sa taM brAhRyA zriyA yuktaM brahmatulyaparAkramam / tatra sAmAnbahUnpazyanbahvannarasabhojanAn / . mene putraM yadA vyAso mokSavidyAvizAradam / / 5 pallIghoSAnsamRddhAMzca bahugokulasaMkulAn // 20 uvAca gaccheti tadA janakaM mithilezvaram / sphItAMzca zAliyavasaihaMsasArasasevitAn / sa te vakSyati mokSArtha nikhilena vizeSataH // 6 / padminIbhizca zatazaH zrImatIbhiralaMkRtAn // 21 -2424 - Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 312. 22 ] zAntiparva [12. 313. 3 sa videhAnatikramya samRddhajanasevitAn / kAmopacArakuzalA bhAvajJAH sarvakovidAH / mithilopavanaM ramyamAsasAda maharddhimat // 22 paraM paJcAzato nAryo vAramukhyAH samAdravan // 37 hastyazvarathasaMkIrNaM naranArIsamAkulam / pAdyAdIni pratigrAhya pUjayA parayAya' ca / pazyannapazyanniva tatsamatikAmadacyutaH // 23 dezakAlopapannena sAdhvannenApyatarpayan // 38 . manasA taM vahanbhAraM tamevArthaM vicintayan / tasya bhuktavatastAta tadantaHpurakAnanam / AtmArAmaH prasannAtmA mithilAmAsasAda ha // 24 suramyaM darzayAmAsurekaikazyena bhArata // 39 tasyA dvAraM samAsAdya dvArapAlairnivAritaH / krIDantyazca hasantyazva gAyantyazcaiva tAH zukam / sthito dhyAnaparo mukto viditaH praviveza ha / / 25 udArasattvaM sattvajJAH sarvAH paryacaraMstadA // 40 sa rAjamArgamAsAdya samRddhajanasaMkulam / AraNeyastu zuddhAtmA trisaMdehastrikarmakRt / pArthivakSayamAsAdya niHzaGkaH praviveza ha // 26 vazyendriyo jitakrodho na hRSyati na kupyati // tatrApi dvArapAlAstamugravAco nyaSedhayan / tasmai zayyAsanaM divyaM varAha ratnabhUSitam / tathaiva ca zukastatra nirmanyuH samatiSThata // 27 spAstaraNasaMstIrNaM dadustAH paramastriyaH // 42 na cAtapAdhvasaMtaptaH kSutpipAsAzramAnvitaH / pAdazaucaM tu kRtvaiva zukaH saMdhyAmupAsya ca / pratAmyati glAyati vA nApaiti ca tathAtapAt // 28 / niSasAdAsane puNye tamevArtha vicintayan // 43 teSAM tu dvArapAlAnAmekaH shoksmnvitH| pUrvarAtre tu tatrAsau bhUtvA dhyAnaparAyaNaH / madhyaMgatamivAdityaM dRSTvA zukamavasthitam / / 29 madhyarAtre yathAnyAyaM nidrAmAhArayatprabhuH // 44 pUjayitvA yathAnyAyamabhivAdya kRtaanyjliH| tato muhUrtAdutthAya kRtvA zaucamanantaram / prAvezayattataH kakSyAM dvitIyAM rAjavezmanaH // 30 / strIbhiH parivRto dhImAndhyAnamevAnvapadyata // 45 tatrAsInaH zukastAta mokSamevAnucintayan / anena vidhinA kANistadahaHzeSamacyutaH / chAyAyAmAtape caiva samadarzI mahAdyutiH / / 31 / tAM ca rAtriM nRpakule vartayAmAsa bhArata // 46 taM muhUrtAdivAgamya rAjJo mantrI kRtaanyjliH| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi prAvezayattataH kakSyAM tRtIyAM rAjavezmanaH // 32 dvAdazAdhikatrizatatamo'dhyAyaH // 312 // tatrAntaHpurasaMbaddhaM mahaccaitrarathopamam / 313 suvibhaktajalAkrIDaM ramyaM puSpitapAdapam // 33 bhISma uvAca / tadarzayitvA sa zukaM matrI kAnanamuttamam / tataH sa rAjA janako mantribhiH saha bhArata / arhamAsanamAdizya nizcakrAma tataH punaH // 34 puraH purohitaM kRtvA sarvANyantaHpurANi ca // 1 taM cAruveSAH suzroNyastaruNyaH priyadarzanAH / AsanaM ca puraskRtya ratnAni vividhAni ca / sUkSmaraktAmbaradharAstaptakAzcanabhUSaNAH // 35 zirasA cAya'mAdAya guruputraM samabhyagAt // 2 saMlApollApakuzalA nRttagItavizAradAH / sa tadAsanamAdAya bahuratnavibhUSitam / / smitapUrvAbhibhASiNyo rUpeNApsarasAM samAH // 36 / spardhyAstaraNasaMkINaM sarvatobhadramRddhimat // 3 gha,bhA,304 -2425 - Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 313. 4] mahAbhArate [ 12. 313. 31 purodhasA saMgRhItaM hastenAlabhya pArthivaH / anasUyuryathAnyAyamAhitAgnistathaiva ca // 17 pradadau guruputrAya zukAya paramArcitam // 4 utpAdya putrapautraM tu vanyAzramapade vaset / tatropaviSTaM taM kANi zAstrataH pratyapUjayat / tAnevAgnInyathAzAstramarcayannatithipriyaH // 18 pAdyaM nivedya prathamamayaM gAM ca nyavedayat / sa vane'gnInyathAnyAyamAtmanyAropya dharmavit / sa ca tAM matravatpUjAM pratyagRhNAdyathAvidhi // 5 nidvaMdvo vItarAgAtmA brahmAzramapade vaset // 19 pratigRhya ca tAM pUjAM jnkaahijsttmH| zuka uvAca / gAM caiva samanujJAya rAjAnamanamAnya ca // 6 utpanne jJAnavijJAne pratyakSe hRdi zAzvate / paryapRcchanmahAtejA rAjJaH kuzalamavyayam / kimavazyaM nivastavyamAzrameSu vaneSu ca // 20 anAmayaM ca rAjendra zukaH sAnucarasya ha // 7 etadbhavantaM pRcchAmi tadbhavAnvaktumarhati / anujJAtaH sa tenAtha niSasAda sahAnugaH / yathAvedArthatattvena brUhi me tvaM janAdhipa // 21 udArasattvAbhijano bhUmau rAjA kRtAJjaliH / / 8 janaka uvaac| kuzalaM cAvyayaM caiva pRSTvA vaiyAsakiM nRpaH / na vinA jJAnavijJAnaM mokSasyAdhigamo bhavet / kimAgamanamityeva paryapRcchata pArthivaH // 9 na vinA gurusaMbandhaM jJAnasyAdhigamaH smRtaH // 22 zuka uvAca / AcAryaH plAvitA tasya jJAnaM plava ihocyte| pitrAhamukto bhadraM te mokSadharmArthakovidaH / vijJAya kRtakRtyastu tIrNastadubhayaM tyajet // 25 videharAjo yAjyo me janako nAma vizrutaH // 1. anucchedAya lokAnAmanucchedAya karmaNAm / tatra gacchasva vai tUrNaM yadi te hRdi saMzayaH / pUrvairAcarito dharmazcAturAzramyasaMkathaH // 24 pravRttau vA nivRttau vA sa te chetsyati saMzayam / / anena kramayogena bahujAtiSu karmaNA / so'haM piturniyogAttvAmupapraSTumihAgataH / kRtvA zubhAzubhaM karma mokSo nAmeha labhyate // 25 tanme dharmabhRtAM zreSTha yathAvadvaktumarhasi // 12 bhAvitaiH kAraNaizcAyaM bahusaMsArayoniSu / kiM kArya brAhmaNeneha mokSArthazca kimAtmakaH / AsAdayati zuddhAtmA mokSaM vai prathamAzrame // 26 kathaM ca mokSaH kartavyo jJAnena tapasApi vA // 13 tamAsAdya tu muktasya dRSTArthasya vipazcitaH / naka uvAca / tridhvAzrameSu ko nvartho bhavetparamabhIpsataH // 27 yatkAryaM brAhmaNeneha janmaprabhRti tacchRNu / rAjasAMstAmasAMzcaiva nityaM doSAnvivarjayet / kRtopanayanastAta bhavedvedaparAyaNaH // 14 sAttvikaM mArgamAsthAya pazyedAtmAnamAtmanA // 28 tapasA guruvRttyA ca brahmacaryeNa cAbhibho / sarvabhUteSu cAtmAnaM sarvabhUtAni cAtmani / devatAnAM pitRNAM cApyanRNazvAnasUyakaH // 15 saMpazyannopalipyeta jale vAricaro yathA // 29 vedAnadhItya niyato dakSiNAmapavaya' ca / pakSIva plavanAdUrdhvamamutrAnantyamazrute / abhyanujJAmatha prApya samAvarteta vai dvijaH // 16 / vihAya dehaM nirmukto nidvaH prazamaM gataH // 30 samAvRttastu gArhasthye sadAro niyato vaset / / atra gAthAH purA gItAH zRNu rAjJA yayAtinA / -2426 - Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 313. 31 zAntiparva [ 12. 314. 7 dhAryante yA dvijaistAta mokssshaastrvishaardaiH||31 / vimucya hRdayagranthInAsAdayati tAM gatim // 46 jyotirAtmani nAnyatra rataM tatraiva caiva tat / bhavAMzcotpannavijJAnaH sthirbuddhirlolupH| svayaM ca zakyaM tadraSTuM susamAhitacetasA // 32 vyavasAyAhate brahmannAsAdayati tatparam // 47 na bibheti paro yasmAnna bibheti parAca yaH / / nAsti te sukhaduHkheSu vizeSo nAsti lolupA / yazca necchati na dveSTi brahma saMpadyate tadA // 33 nautsukyaM nRttagIteSu na rAga upajAyate // 48 yadA bhAvaM na kurute sarvabhUteSu pApakam / na bandhuSu nibandhaste na bhayeSvasti te bhayam / karmaNA manasA vAcA brahma saMpadyate tadA // 34 pazyAmi tvAM mahAbhAga tulyaloSTAzmakAJcanam // saMyojya tapasAtmAnamINUMmutsRjya mohinIm / ahaM ca tvAnupazyAmi ye cApyanye manISiNaH / tyaktvA kAmaM ca lobhaM ca tato brahmatvamabhute // 35 AsthitaM paramaM mArgamakSayaM tamanAmayam // 50 yadA zravye ca dRzye ca sarvabhUteSu caapyym|| yatphalaM brAhmaNasyeha mokSArthazca yadAtmakaH / samo bhavati nidvaMdvo brahma saMpadyate tadA // 36 tasminvai vartase vipra kimanyatparipRcchasi // 51 yadA stutiM ca nindAM ca samatvenaiva pazyati / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kAJcanaM cAyasaM caiva sukhaduHkhe tathaiva ca // 37 trayodazAdhikatrizatatamo'dhyAyaH // 313 // zItamuSNaM tathaivArthamanathaM priympriym| 314 jIvitaM maraNaM caiva brahma saMpadyate tadA // 38 bhISma uvAca / prasAryeha yathAGgAni kUrma saMharate punaH / etacchrutvA tu vacanaM kRtAtmA kRtanizcayaH / tathendriyANi manasA saMyantavyAni bhikSuNA // 39 / AtmanAtmAnamAsthAya dRSTvA cAtmAnamAtmanA // 1 tamaHparigataM vezma yathA dIpena dRshyte| kRtakAryaH sukhI zAntastUSNIM prAyAdudaGmukhaH / tathA buddhipradIpena zakya AtmA nirIkSitum // 40 zaiziraM girimuddizya sadharmA mAtarizvanaH // 2 etatsarva prapazyAmi tvayi buddhimatAM vr| etasminneva kAle tu devarSi radastadA / yaccAnyadapi vettavyaM tattvato veda tadbhavAn // 41 himavantamiyAdRSTuM siddhacAraNasevitam // 3 brahmarSe viditazcAsi viSayAntamupAgataH / tamapsarogaNAkINaM gItasvananinAditam / gurostava prasAdena tava caivopazikSayA // 42 kiMnarANAM samUhaizca bhRGgarAjaistathaiva ca // 4 tasyaiva ca prasAdena prAdurbhUtaM mahAmune / madgubhiH khaJjarITaizca vicitrairjIvajIvakaiH / jJAnaM divyaM mamApIdaM tenAsi vidito mama // 43 citravarNairmayUraizca kekaashtviraajitaiH| adhikaM tava vijJAnamadhikA ca gatistava / rAjahaMsasamUhaizca hRSTaiH parabhRtaistathA // 5 adhikaM ca tavaizvayaM taca tvaM nAvabudhyase // 44 pakSirAjo garutmAMzca yaM nityamadhigacchati / bAlyAdvA saMzayAdvApi bhayAdvApyavimokSajAt / catvAro lokapAlAzca devAH sarSigaNAstathA / utpanne cApi vijJAne nAdhigacchati tAM gatim // yatra nityaM samAyAnti lokasya hitakAmyayA // 6 vyavasAyena zuddhena mdvidhaishchinnsNshyH| viSNunA yatra putrArthe tapastaptaM mahAtmanA / - 2427 - Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 314.7] mahAbhArate [ 12. 314. 360 yatraiva ca kumAreNa bAlye kSiptA divaukasaH // 7 sarvavighnAnprazamayanmahAdevasya dhImataH // 21 zaktiyastA kSititale trailokyamavamanya vai / divyaM varSasahasraM hi pAdenaikena tiSThataH / yatrovAca jagatskandaH kSipanvAkyamidaM tadA // 8 devAnsaMtApayaMstatra mahAdevo dhRtavrataH / / 22 yo'nyo'sti matto'bhyadhiko viprA yasyAdhika priyAH aindrI tu dizamAsthAya zailarAjasya dhiimtH| yo brahmaNyo dvitIyo'sti triSu lokeSu vIryavAn // vivikte parvatataTe pArAzaryo mahAtapAH / so'bhyuddharatvimAM zaktimatha vA kampayatviti / vedAnadhyApayAmAsa vyAsaH ziSyAnmahAtapAH // 23 tacchrutvA vyathitA lokAH ka imAmuddharediti // 10 sumantuM ca mahAbhAgaM vaizaMpAyanameva c| atha devagaNaM sarva saMbhrAntendriyamAnasam / jaimini ca mahAprAjJaM pailaM cApi tapasvinam // 24 apazyadbhagavAnviSNuH kSiptaM sAsurarAkSasam / ebhiH ziSyaiH parivRto vyAsa Aste mahAtapAH / kiM nvatra sukRtaM kArya bhavediti vicintayan // 11 tatrAzramapadaM puNyaM dadarza pituruttamam / .. sa nAmRSyata taM kSepamavaikSata ca pAvakim / AraNeyo vizaddhAtmA nabhasIva divAkaraH // 25 sa prahasya vizuddhAtmA zakti prajvalitAM tadA / atha vyAsaH parikSiptaM jvalantamiva pAvakam / kampayAmAsa savyena pANinA puruSottamaH // 12 dadarza sutamAyAntaM divAkarasamaprabham / / 26 zaktyAM tu kampamAnAyAM viSNunA balinA tdaa| asajamAnaM vRkSeSu zaileSu viSameSu c| medinI kampitA sarvA sazailavanakAnanA // 13 yogayuktaM mahAtmAnaM yathA bANaM guNacyutam // 27 zaktenApi samuddhartuM kampitA sA na tuuddhRtaa| so'bhigamya pituH pAdAvagRhNAdaraNIsutaH / rakSatA skandarAjasya dharSaNAM prabhaviSNunA // 14 yathopajoSaM taizcApi samAgacchanmahAmuniH // 28 tAM kampayitvA bhagavAnprahlAdamidamabravIt / tato nivedayAmAsa pitre sarvamazeSataH / pazya vIrya kumArasya naitadanyaH kariSyati / / 15 zuko janakarAjena saMvAdaM prItamAnasaH // 29 so'mRSyamANastadvAkyaM samuddharaNanizcitaH / evamadhyApayaziSyAnvyAsaH putraM ca vIryavAn / jagrAha tAM tasya zaktiM na cainAmapyakampayat // 16 uvAsa himavatpRSThe pArAzaryo mahAmuniH // 30 nAdaM mahAntaM muktvA sa mUrcchito girimUrdhani / tataH kadAcicchiSyAstaM parivAryAvatasthire / vihvalaH prApatadbhUmau hiraNyakazipoH sutaH // 17 vedAdhyayanasaMpannAH zAntAtmAno jitendriyAH // 31 yatrottarAM dizaM gatvA zailarAjasya pArzvataH / vedeSu niSThAM saMprApya sAGgeSvatitapasvinaH / tapo'tapyata durdharSastAta nityaM vRSadhvajaH // 18 athocuste tadA vyAsaM ziSyAH prAJjalayo gurum // pAvakena parikSipto dIpyatA tasya cAzramaH / mahatA zreyasA yuktA yazasA ca sma vrdhitaaH| AdityabandhanaM nAma durdharSamakRtAtmabhiH // 19 eka vidAnImicchAmo guruNAnugrahaM kRtam // 33 na tatra zakyate gantuM yakSarAkSasadAnavaiH / iti teSAM vacaH zrutvA brahmarSistAnuvAca ha / dazayojanavistAramagnijvAlAsamAvRtam / / 20 ucyatAmiti tadvatsA yadraH kArya priyaM mayA // 34 bhagavAnpAvakastatra svayaM tiSThati vIryavAn / etadvAkyaM guroH zrutvA ziSyAste .hRSTamAnasAH / -2428 - Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 314. 35] zAntiparva [ 12. 315. 13 punaH prAJjalayo bhUtvA praNamya zirasA gurum / / 35 / upakuryAcca ziSyANAmetacca hRdi vo bhavet // 49 Ucuste sahitA rAjannidaM vacanamuttamam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi yadi prIta upAdhyAyo dhanyAH smo munisattama / 36 cturdshaadhiktrishttmo'dhyaayH||314 // kAGkhAmastu vayaM sarve varaM dattaM maharSiNA / SaSThaH ziSyo na te khyAtiM gacchedatra prasIda naH // bhISma uvAca / catvAraste vayaM ziSyA guruputrazca paJcamaH / etacchrutvA gurorvAkyaM vyAsaziSyA mahaujasaH / iha vedAH pratiSTheranneSa naH kAGkito varaH // 38 anyonyaM hRSTamanasaH pariSasvajire tadA // 1 ziSyANAM vacanaM zrutvA vyAso vedArthatattvavit / uktAH smo yadbhagavatA tadAtvAyatisaMhitam / tanno manasi saMrUDhaM kariSyAmastathA ca tat // 2 parAzarAtmajo dhImAnparalokArthacintakaH / anyonyaM ca sabhAjyaivaM suprItamanasaH punaH / uvAca ziSyAndharmAtmA dhayaM naiHzreyasaM vacaH // 39 vijJApayanti sma guruM punarvAkyavizAradAH // 3 brAhmaNAya sadA deyaM brahma zuzrUSave bhavet / zailAdasmAnmahIM gantuM kAGkitaM no mahAmune / brahmaloke nivAsaM yo dhruvaM samabhikAGkSati // 40 vedAnanekadhA kartuM yadi te rucitaM vibho // 4 bhavanto bahulAH santu vedo vistAryatAmayam / ziSyANAM vacanaM zrutvA parAzarasutaH prabhuH / nAziSye saMpradAtavyo nAvrate nAkRtAtmani // 41 pratyuvAca tato vAkyaM dharmArthasahitaM hitam // 5 ete ziSyaguNAH sarve vijJAtavyA yathArthataH / kSitiM vA devalokaM vA gamyatAM yadi rocate / nAparIkSitacAritre vidyA deyA kathaMcana // 42 apramAdazca vaH kAryo brahma hi pracuracchalam // 6 yathA hi kanakaM zuddhaM tApacchedanigharSaNaiH / te'nujJAtAstataH sarte guruNA satyavAdinA / parIkSeta tathA ziSyAnIkSetkulaguNAdibhiH // 43 jagmuH pradakSiNaM kRtvA vyAsaM mUrdhAbhivAdya ca // 7 na niyojyAzca vaH ziSyA aniyoge mahAbhaye / avatIrya mahIM te'tha cAturhotramakalpayan / yathAmati yathApAThaM tathA vidyA phaliSyati // 44 saMyAjayanto viprAMzca rAjanyAMzca vizastathA // 8 sarvastaratu durgANi sarvo bhadrANi pazyatu / / pUjyamAnA dvijainityaM modamAnA gRhe ratAH / zrAvayeccaturo varNAnkRtvA brAhmaNamagrataH // 45 yAjanAdhyApanaratAH zrImanto lokavizrutAH // 9 vedasyAdhyayanaM hIdaM tacca kArya mahatsmRtam / avatIrNeSu ziSyeSu vyAsaH putrasahAyavAn / stutyarthamiha devAnAM vedAH sRSTAH svayaMbhuvA // 46 / tUSNIM dhyAnaparo dhImAnekAnte samupAvizat // 10 yo nirvadeta saMmohAbrAhmaNaM vedapAragam / / taM dadarzAzramapade nAradaH sumahAtapAH / so'padhyAnAdrAhmaNasya parAbhUyAdasaMzayam / / 47 / / athainamabravItkAle madhurAkSarayA girA // 11 yathAdharmeNa vibrUyAdyazcAdharmeNa pRcchati / bho bho maharSe vAsiSTha brahmaghoSo na vartate / tayoranyataraH prati vidveSaM vAdhigacchati // 48 eko dhyAnaparastUSNIM kimAsse cintayanniva // 12 etadvaH sarvamAkhyAtaM svAdhyAyasya vidhi prati / brahmaghoSairvirahitaH parvato'yaM na shobhte| -2429 - Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 315. 13 ] mahAbhArate [ 12. 315. 42 rajasA tamasA caiva somaH sopaplavo yathA // 13 anadhyAyanimitte'sminnidaM vacanamabravIt // 2 // na bhrAjate yathApUrvaM niSAdAnAmivAlayaH / divyaM te cakSurutpannaM svasthaM te nirmala mnH| devarSigaNajuSTo'pi vedadhvaninirAkRtaH // 14 tamasA rajasA cApi tyaktaH sattve vyavasthitaH // 28 RSayazca hi devAzca gandharvAzca mhaujsH| Adarza svAmiva chAyAM pshysyaatmaanmaatmnaa| vimuktA brahmaghoSeNa na bhrAjante yathA purA // 15 nyasyAtmani svayaM vedAnbuddhyA samanucintaya // 29 nAradasya vacaH zrutvA kRSNadvaipAyano'bravIt / devayAnacaro viSNoH pitRyAnazca tAmasaH / maharSe yattvayA proktaM vedavAdavicakSaNa // 16 dvAvetau pretya panthAnau divaM cAdhazca gcchtH||30 etanmanonukUlaM me bhavAnarhati bhASitum / pRthivyAmantarikSe ca yatra saMvAnti vAyavaH / sarvajJaH sarvadarzI ca sarvatra ca kutUhalI // 17 saptaite vAyumArgA vai tAnnibodhAnupUrvazaH // 31 triSu lokeSu yadvRttaM sarva tava mate sthitam / tatra devagaNAH sAdhyAH samabhUvanmahAbalAH / . . tadAjJApaya viprarSe brUhi kiM karavANi te // 18 teSAmapyabhavatputraH samAno nAma durjayaH // 32 yanmayA samanuSTheyaM brahmarSe tadudAhara / udAnastasya putro'bhuudyaanstsyaabhvtsutH| viyuktasyeha ziSyarme nAtihRSTamidaM manaH // 19 apAnazca tato jJeyaH prANazcApi tataH param // 33 nArada uvAca / anapatyo'bhavatprANo durdharSaH zatrutApanaH / anAmnAyamalA vedA brAhmaNasyAvrataM malam / pRthakkarmANi teSAM tu pravakSyAmi yathAtatham // 31 malaM pRthivyA vAhIkAH strINAM kautUhalaM malam / / prANinAM sarvato vAyuzceSTA vartayate pRthak / adhIyatAM bhavAnvedAnsAdhaM putreNa dhImatA / prANanAJcaiva bhUtAnAM prANa ityabhidhIyate // 35 vidhunvanbrahmaghoSeNa rakSobhayakRtaM tamaH // 21 prerayatyabhrasaMghAtAndhUmajAMzcoSmajAMzca yaH / bhISma uvAca / prathamaH prathame mArge pravaho nAma so'nilaH // 36 nAradasya vacaH zrutvA vyAsaH paramadharmavit / ambare snehamabhrebhyastaDidbhayazcottamadyutiH / tathetyuvAca saMhRSTo vedAbhyAse dRDhavrataH / / 22 Avaho nAma saMvAti dvitIyaH zvasano nadana // 37 zukena saha putreNa vedAbhyAsamathAkarot / udayaM jyotiSAM zazvatsomAdInAM karoti yaH / svareNoccaiH sa zaikSeNa lokAnApUrayanniva // 23 antardeheSu codAnaM yaM vadanti maharSayaH // 38 tayorabhyasatorevaM nAnAdharmapravAdinoH / yazcaturthyaH samudrebhyo vAyurdhArayate jalam / vAto'timAtraM pravavau samudrAnilavejitaH / / 24 uddhRtyAdadate cApo jImUtebhyo'mbare'nilaH // 39 tato'nadhyAya iti taM vyAsaH putramavArayat / yo'dbhiH saMyojya jImUtAnparjanyAya prayacchati / zuko vAritamAtrastu kautUhalasamanvitaH // 25 udvaho nAma varSiSThastRtIyaH sa sadAgatiH // 40 apRcchatpitaraM brahmankuto vAyurabhUdayam / samuhyamAnA bahudhA yena nIlAH pRthagghanAH / AkhyAtumarhati bhavAnvAyoH sarvaM viceSTitam // 26 / varSamokSakRtArambhAste bhavanti ghanAghanAH // 41 zukasyaitadvacaH zrutvA vyAsaH prmvismitH| / saMhatA yena cAviddhA bhavanti nadatyaM ndaaH| -2430 - Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 315. 42] zAntiparva [ 12. 316. 12 rakSaNArthAya saMbhUtA meghatvamupayAnti ca // 42 uktvA putramadhISveti vyomagaGgAmayAttadA // 57 yo'sau vahati devAnAM vimAnAni vihaaysaa| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi caturthaH saMvaho nAma vAyuH sa girimardanaH // 43 paJcadazAdhikatrizatatamo'dhyAyaH // 315 // yena vegavatA rugNA rUkSeNArujatA rasAn / 316 vAyunA vihatA meghA na bhavanti balAhakAH // 44 bhISma uvaac| dAruNotSAtasaMcAro nabhasaH stanayitnumAn / etasminnantare zUnye nAradaH samupAgamat / paJcamaH sa mahAvego vivaho nAma mArutaH // 45 zukaM svAdhyAyanirataM vedArthAnvaktumIpsitAn // 1 yasminpAriplave divyA vahantyApo vihaaysaa| devarSi tu zuko dRSTvA nAradaM samupasthitam / puNyaM cAkAzagaGgAyAstoyaM viSTabhya tiSThati // 46 arghyapUrveNa vidhinA vedoktenAbhyapUjayat // 2 dUrAtpratihato yasminnekarazmirdivAkaraH / nArado'thAbravItprIto brUhi brahmavidAM vara / yoniraMzusahasrasya yena bhAti vasuMdharA / / 47 kena tvAM zreyasA tAta yojayAmIti hRSTavat // 3 yasmAdApyAyate somo nidhirdivyo'mRtasya ca / nAradasya vacaH zrutvA zukaH provAca bhArata / SaSThaH parivaho nAma sa vAyurjavatAM varaH // 48 asmilloke hitaM yatsyAttena mAM yoktumarhasi // 4 sarvaprANabhRtAM prANAnyo'ntakAle nirasyati / nArada uvAca / yasya vAnuvartete mRtyuvaivasvatAvubhau // 49 tattvaM jijJAsatAM pUrvamRSINAM bhAvitAtmanAm / samyaganvIkSatAM buddhayA shaantyaadhyaatmnityyaa| sanatkumAro bhagavAnidaM vacanamabravIt // 5 jyAnAbhyAsAbhirAmANAM yo'mRtatvAya kalpate // 50 nAsti vidyAsamaM cakSurnAsti vidyAsamaM tapaH / yaM samAsAdya vegena dizAmantaM prpedire| nAsti rAgasamaM duHkhaM nAsti tyAgasamaM sukham // 6 dakSasya daza putrANAM sahasrANi prajApateH // 51 / nivRttiH karmaNaH pApAtsatataM puNyazIlatA / yena saSTaH parAbhUto yAtyeva na nivartate / sadvRttiH samudAcAraH zreya etadanuttamam / / . rAvaho nAma paro vAyuH sa duratikramaH // 52 mAnuSyamasukhaM prApya yaH sajjati sa muhyati / rakhamete'diteH putrA mArutAH paramAdbhutAH / nAlaM sa duHkhamokSAya saGgo vai duHkhalakSaNam // 8 anAramantaH saMvAnti sarvagAH sarvadhAriNaH // 53 saktasya buddhizcalati mohajAlavivardhinI / etattu mahadAzcayaM yadayaM parvatottamaH / mohajAlavRto duHkhamiha cAmutra cAbhute // 9 kampitaH sahasA tena vAyunAbhipravAyatA // 54 / sarvopAyena kAmasya krodhasya ca vinigrahaH / viSNoniHzvAsavAto'yaM yadA vegasamIritaH / kAryaH zreyorthinA tau hi zreyoghAtArthamudyatau // 10 sahasodIyate tAta jagatpravyathate tadA // 55 / / nityaM krodhAttapo rakSecchriyaM rakSeta matsarAt / tasmAdbrahmavido brahma nAdhIyante'tivAyati / vidyAM mAnAvamAnAbhyAmAtmAnaM tu pramAdataH // 11 vAyorvAyubhayaM hyuktaM brahma tatpIDitaM bhavet // 56 / AnRzaMsyaM paro dharmaH kSamA ca paramaM balam / etAvaduktvA vacanaM parAzarasutaH prabhuH / AtmajJAnaM paraM jJAnaM na satyAdvidyate param // 12 - 2431 - Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 316. 13 ] mahAbhArate [ 12. 316. 49 satyasya vacanaM zreyaH satyAdapi hitaM bhavet / / saMveSTyamAnaM bahubhirmAhatantubhirAtmajaiH / yadbhUtahitamatyantametatsatyaM mataM mama / / 13 kozakAravadAtmAnaM veSTayannAvabudhyase // 28 : sarvArambhaphalatyAgI nirAzIniSparigrahaH / alaM parigraheNeha doSavAnhi parigrahaH / yena sarva parityaktaM sa vidvAnsa ca paNDitaH / / 14 / / kRmirhi kozakArastu badhyate svaparigrahAt // 29 indriyairindriyArthebhyazcaratyAtmavazairiha / putradArakuTumbeSu saktAH sIdanti jntvH| asajjamAnaH zAntAtmA nirvikAraH smaahitH||15 saraHpaGkArNave magnA jIrNA vanagajA iva // 30 AtmabhUtairatadbhUtaH saha caiva vinaiva ca / mahAjAlasamAkRSTAnsthale matsyAnivoddhRtAn / sa vimuktaH paraM zreyo nacireNAdhigacchati // 16 snehajAlasamAkRSTAnpazya jantUnsuduHkhitAt // 31 adarzanamasaMsparzastathAsaMbhASaNaM sadA / kuTumbaM putradAraM ca zarIraM dravyasaMcayAH / yasya bhUtaiH saha mune sa zreyo vindate param // 17 pArakyamadhruvaM sarvaM kiM svaM sukRtaduSkRtam // 32 na hiMsyAtsarvabhUtAni maitrAyaNamatazcaret / yadA sarva parityajya gantavyamavazena te / nedaM janma samAsAdya vairaM kurvIta kenacit // 18 / anarthe kiM prasaktastvaM svamarthaM nAnutiSThasi // 33 AkiMcanyaM susaMtoSo nirAzISTamacApalam / / avizrAntamanAlambamapAtheyamadaizikam / etadAhuH paraM zreya AtmajJasya jitAtmanaH // 19 tamaHkAntAramadhvAnaM kathameko gamiSyasi // 34 parigrahaM parityajya bhava tAta jitendriyaH / na hi tvA prasthitaM kazcitpRSThato'nugamiSyati / azokaM sthAnamAtiSTha iha cAmutra cAbhayam // 20 sukRtaM duSkRtaM ca tvA yAsyantamanuyAsyati // 35 nirAmiSA na zocanti tyajehAmipamAtmanaH / / vidyA karma ca zauryaM ca jJAnaM ca bahuvistaram / parityajyAmiSaM saumya duHkhatApAdvimokSyase / 21 arthArthamanusAryante siddhArthastu vimucyate // 36 taponityena dAntena muninA sNytaatmnaa| nibandhanI rajjureSA yA grAme vasato ratiH / ajitaM jetukAmena bhAvyaM saGgeSvasaGginA // 22 chittvainAM sukRto yAnti nainAM chindanti dusskRtH|| guNasaGgeSvanAsakta ekacaryArataH sadA / rUpakUlAM manaHsrotAM sparzadvIpAM rasAvahAm / brAhmaNe nacirAdeva sukhamAyAtyanuttamam // 23 gandhapaGkA zabdajalAM svargamArgadurAvahAm // 38 dvaMdvArAmeSu bhUteSu ya eko ramate muniH / kSamAritrAM satyamayIM dharmasthairyavaTAkarAm / viddhi prajJAnatRptaM taM jJAnatRpto na zocati // 24 tyAgavAtAdhvagAM zIghrAM buddhinAvA nadI taret // 39 zubhairlabhati devatvaM vyAmizraijanma mAnuSam / / tyaja dharmamadharma ca ubhe satyAnRte tyaja / azubhaizcApyadhojanma karmabhirlabhate'vazaH // 25 ubhe satyAnRte tyaktvA yena tyajasi taM tyaja // 40 tatra mRtyujarAduHkhaiH satataM smbhidrutH| tyaja dharmamasaMkalpAdadharma cApyahiMsayA / saMsAre pacyate jantustatkathaM nAvabudhyase / / 26 ubhe satyAnRte buddhyA buddhiM paramanizcayAt // 41 ahite hitasaMjJastvamadhruve dhruvasaMjJakaH / asthisthUNaM snAyuyutaM mAMsazoNitalepanam / anarthe cArthasaMjJastvaM kimarthaM nAvabudhyase // 27 / cauvanaddhaM durgandhi pUrNa mUtrapurISayoH // 42 -2432 - Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 316. 43] zAntiparva [12. 317. 11 jarAzokasamAviSTaM rogAyatanamAturam / paribhramati saMsAraM cakravadvahuvedanaH // 57 rajasvalamanityaM ca bhUtAvAsaM samutsRja // 43 sa tvaM nivRttabandhastu nivRttazcApi karmataH / idaM vizvaM jagatsarvamajagaJcApi yadbhavet / sarvavitsarvajitsiddho bhava bhAvavivarjitaH // 58 mahAbhUtAtmakaM sarva mahadyatparamANu yat // 44 saMyamena navaM bandhaM nivartya tapaso balAt / indriyANi ca pazcaiva tamaH sattvaM rjstthaa| saMprAptA bahavaH siddhimapyabAdhAM sukhodayAm // 59 ityeSa saptadazako rAziravyaktasaMjJakaH // 45 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sarvairihendriyArthaizca vyaktAvyaktairhi saMhitaH / SoDazAdhikatrizatatamo'dhyAyaH // 31 // paJcaviMzaka ityeSa vyaktAvyaktamayo guNaH // 46 etaiH sarvaiH samAyuktaH pumAnityabhidhIyate / . nArada uvAca / trivargo'tra sukhaM duHkhaM jIvitaM maraNaM tathA // 47 azokaM zokanAzArtha zAstraM zAntikaraM zivam / ya idaM veda tattvena sa veda prabhavApyayau / nizamya labhate buddhiM tAM labdhvA sukhamedhate // 1 pArAzaryeha boddhavyaM jJAnAnAM yacca kiMcana // 48 / zokasthAnasahasrANi bhayasthAnazatAni ca / indriyairgRhyate yadyattattadvayaktamiti sthitiH / divase divase mUDhamAvizanti na paNDitam // 2 avyaktamiti vijJeyaM liGgagrAhyamatIndriyam // 49 tasmAdaniSTanAzArthamitihAsaM nivodha me / indriyairniyataidehI dhArAbhiriva tarpyate / tiSThate cedvaze buddhirlabhate zokanAzanam // 3 loke vitatamAtmAnaM lokaM cAtmani pazyati // 50 aniSTasaMprayogAzca viprayogApriyasya ca / parAvaradRzaH zaktirjJAnavelAM na pazyati / manuSyA mAnasaiduHkhaiyujyante alpabuddhayaH // 4 pazyataH sarvabhUtAni sarvAvasthAsu sarvadA // 51 dravyeSu samatIteSu ye guNAstAna cintayet / brahmabhUtasya saMyogo nAzubhenopapadyate / tAnanAdriyamANasya snehabandhaH pramucyate // 5 jJAnena vividhAnklezAnativRttasya mohajAn / doSadI bhavettatra yatra rAgaH pravartate / loke buddhiprakAzena lokamArgo na riSyate // 52 aniSTavaddhitaM pazyettathA kSipraM virajyate // 6 anAdinidhanaM jantumAtmani sthitamavyayam / / nArtho na dharmo na yazo yo'tItamanuzocati / akAramamUrta ca bhagavAnAha tIrthavit // 53 apyabhAvena yujyeta tazcAsya na nivartate // 7 yo jantuH svakRtaistaistaiH karmabhinityaduHkhitaH / guNairbhUtAni yujyante viyujyante tathaiva c| sa duHkhapratighAtArtha hanti jantUnanekadhA // 54 sarvANi naitadekasya zokasthAnaM hi vidyate // 8 tataH karma samAdatte punaranyannavaM bahu / mRtaM vA yadi vA naSTaM yo'tItamanuzocati / tapyate'tha punastena bhuktvApathyamivAturaH // 55 duHkhena labhate duHkhaM dvAvanau~ prapadyate // 9 // ajasrameva mohA" duHkheSu sukhasaMjJitaH / nAzru kurvanti ye buddhyA dRSTvA lokeSu saMtatim / badhyate madhyate caiva karmabhirmanthavatsadA // 56 samyakprapazyataH sarvaM nAzrukarmopapadyate // 10 tato nivRtto bandhAtsvAtkarmaNAmudayAdiha / duHkhopaghAte zArIre mAnase vApyupasthite / ma. bhA. 305 -2433 - Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 317. 11] mahAbhArate [ 12. 318.9 yasminna zakyate kartuM yatnastannAnucintayet // 11 nopabhogAtparaM kiMciddhanino vAdhanasya vA // 26 bhaiSajyametaduHkhasya yadetannAnucintayet / prAksaMprayogAdbhUtAnAM nAsti duHkhamanAmayam / cintyamAnaM hi na vyeti bhUyazcApi pravardhate // 12 viprayogAttu sarvasya na zocetprakRtisthitaH // 27 prajJayA mAnasaM duHkhaM hanyAcchArIramauSadhaiH / dhRtyA ziznodaraM rakSetpANipAdaM ca cakSuSA / etadvijJAnasAmadhyaM na bAlaiH samatAmiyAt // 13 / cakSuHzrotre ca manasA mano vAcaM ca vidyayA // 28 anityaM yauvanaM rUpaM jIvitaM dravyasaMcayaH / praNayaM pratisaMhRtya saMstuteSvitareSu ca / ArogyaM priyasaMvAso gRdhyettatra na paNDitaH // 14 vicaredasamunnaddhaH sa sukhI sa ca paNDitaH // 29 na jAnapadikaM duHkhamekaH zocitumarhati / adhyAtmaratirAsIno nirapekSo nirAmiSaH / azocanpratikurvIta yadi pazyedupakramam // 15 Atmanaiva sahAyena yazcaretsa sukhI bhavet // 30 sukhAvahutaraM duHkhaM jIvite nAtra saMzayaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi snigdhatvaM cendriyArtheSu mohAnmaraNamapriyam // 16 saptadazAdhikatrizatatamo'dhyAyaH // 317 // parityajati yo duHkhaM sukhaM vApyubhayaM naraH / abhyeti brahma so'tyantaM na taM zocanti pnndditaaH|| nArada uvAca / duHkhamarthA hi tyajyante pAlane na ca te sukhaaH| / sukhaduHkhaviparyAso yadA samupapadyate / duHkhena cAdhigamyante nAzameSAM na cintayet // 18 nainaM prajJA sunItaM vA trAyate nApi pauruSam // 1 anyAmanyAM dhanAvasthAM prApya vaizeSikI narAH / / svabhAvAdyatnamAtiSThedyatnavAnnAvasIdati / atRptA yAnti vidhvaMsaM saMtoSaM yAnti pnndditaaH|| jarAmaraNarogebhyaH priyamAtmAnamuddharet // 2 sarve kSayAntA nicayAH patanAntAH samucchrayAH / rujanti hi zarIrANi rogAH zArIramAnasAH / saMyogA viprayogAntA maraNAntaM hi jiivitm||20 sAyakA iva tIkSNAgrAH prayuktA dRDhadhanvibhiH // anto nAsti pipAsAyAstuSTistu paramaM sukham / / byAdhitasya vivitsAbhitrasyato jIvitaiSiNaH / tasmAtsaMtoSamevehaM dhanaM pazyanti paNDitAH // 21 avazasya vinAzAya zarIramapakRSyate // 4 nimeSamAtramapi hi vayo gacchanna tiSThati / sravanti na nivartante srotAMsi saritAmiva / svazarIreSvanityeSu nityaM kimanucintayet // 22 AyurAdAya mAnAM rAjyahAni punaH punH|| 5 bhUteSvabhAvaM saMcintya ye buddhvA tamasaH param / vyatyayo hyayamatyantaM pakSayoH zuklakRSNayoH / na zocanti gatAdhvAnaH pazyantaH paramAM gatim / / jAtaM mayaM jarayati nimeSaM nAvatiSThate // 6 saMcinvAnakamevainaM kAmAnAmavitRptakam / sukhaduHkhAni bhUtAnAmajaro jrynnsau| vyAghraH pazumivAsAdya mRtyurAdAya gacchati // 24 Adityo hyastamabhyeti punaH punarudeti ca // 7 athApyupAyaM saMpazyehuHkhasya parimokSaNe / adRSTapUrvAnAdAya bhAvAnaparizaGkitAn / azocannArabhetaiva yuktazcAvyasanI bhavet // 25 iSTAniSTAnmanuSyANAmastaM gacchanti rAtrayaH // 8 zabde sparze ca rUpe ca gandheSu ca raseSu c| yo yamicchedyathAkAmaM kAmAmaM tattadApnuyAt / -2434 - Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 318. 9] zAntiparva [12. 318. 39 yadi syAnnaparAdhInaM puruSasya kriyAphalam // 9 tasminnevodare garbhaH kiM nAnnamiva jIryate // 24 saMyatAzca hi dakSAzca matimantazca mAnavAH / garbhamUtrapurISANAM svabhAvaniyatA gtiH| dRzyante niSphalAH santaH prahINAzca svakarmabhiH // | dhAraNe vA visarge vA na karturvidyate vazaH // 25 apare bAlizAH santo nirguNAH purussaadhmaaH| sravanti hyudarAdgarbhA jAyamAnAstathApare / AzIrbhirapyasaMyuktA dRzyante srvkaaminH|| 11 Agamena sahAnyeSAM vinAza upapadyate // 26 bhUtAnAmaparaH kazciddhisAyAM satatotthitaH / etasmAdyonisaMbandhAdyo jIvanparimucyate / vaJcanAyAM ca lokasya sa sukheSveva jIryate // 12 / prajAM ca labhate kAMcitpunadvaMdveSu majjati // 27 aceSTamAnamAsInaM zrI: kNciduptisstthti| . zatasya sahajAtasya saptamI dazamI dazAm / kazcitkarmAnusatyAnyo na prApyamadhigacchati // 13 prApnuvanti tataH paJca na bhavanti zatAyuSaH // 28 aparAdhaM samAcakSva puruSasya svabhAvataH / nAbhyutthAne manuSyANAM yogAH syurnAtra saMzayaH / zukramanyatra saMbhUtaM punaranyatra gacchati // 14 vyAdhibhizca vimathyante vyAlaiH kSudramRgA iva // 29 tasya yonau prasaktasya garbho bhavati vA na vaa| vyAdhibhirbhakSyamANAnAM tyajatAM vipulaM dhanam / AmrapuSpopamA yasya nivRttirupalabhyate // 15 vedanAM nApakarSanti yatamAnAzcikitsakAH // 30 keSAMcitputrakAmAnAmanusaMtAnamicchatAm / te cApi nipuNA vaidyAH kuzalAH saMbhRtauSadhAH / siddhau prayatamAnAnAM naivANDamupajAyate // 16 vyAdhibhiH parikRSyante mRgA vyaadhairivaarditaaH||31 garbhAccodvijamAnAnAM kruddhAdAzIviSAdiva / te pibantaH kaSAyAMzca sapISi vividhAni ca / AyuSmAJjAyate putraH kathaM pretaH pitaiva saH // 17 / dRzyante jarayA bhagnA nAgA nAgairivottamaiH // 32 devAniSTvA taSastaptvA kRpaNaiH putrgRddhibhiH| ke vA bhuvi cikitsante rogArtAnmRgapakSiNaH / daza mAsAnparidhRtA jAyante kulapAMsanAH // 18 zvApadAni daridrAMzca prAyo nArtA bhavanti te||33 apare dhanadhAnyAni bhogAMzca pitRsaMcitAn / ghorAnapi durAdharSAnnRpatInugratejasaH / vipulAnabhijAyante labdhAstaireva maGgalaiH // 19 Akramya roga Adatte pazUnpazupaco yathA // 34 anyonyaM samabhipretya maithunasya smaagme| iti lokamanAkrandaM mohazokapariplutam / upadrava ivAviSTo yoni garbhaH prapadyate // 20 srotasA sahasA kSiptaM hriyamANaM balIyasA // 35 zINa parazarIreNa nicchavIkaM zarIriNam / na dhanena na rAjyena nogreNa tapasA tathA / prANinAM prANasaMrodhe mAMsazleSmaviceSTitam // 21 / svabhAvA vyativartante ye niyuktAH zarIriSu // 36 nirdagdhaM paradehena paradehaM calAcalam / na mriyeranna jIryeransarve syuH srvkaamikaaH| vinazyantaM vinAzAnte nAvi nAvamivAhitam // 22 nApriyaM pratipazyeyurutthAnasya phalaM prati // 37 saMgatyA jaThare nyastaM retobindumacetanam / uparyupari lokasya sarvo bhavitumicchati / kena yatnena jIvantaM garbha tvamiha pazyasi // 23 / yatate ca yathAzakti na ca tadvartate tathA // 38 annapAnAni jIryante yatra bhakSAzca bhkssitaaH| / aizvaryamadamattAMzca mattAnmadyamadena ca / -2435 - Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 318. 39 ] mahAbhArate [ 12. 319.1 apramattAH zaThAH krUrA vikrAntAH paryupAsate // 39 / na hyeSa kSayamApnoti somaH suraguNairyathA / chezAH pratinivartante kessaaNcidsmiikssitaaH| kampitaH patate bhUmiM punazcaivAdhirohati / svaM svaM ca punaranyeSAM na kiMcidabhigamyate // 40 kSIyate hi sadA somaH punazcaivAbhipUryate / / 54 mahacca phalavaiSamyaM dRzyate karmasaMdhiSu / ravistu saMtApayati lokAnrazmibhirulbaNaiH / vahanti zibikAmanye yAtyanye zibikAgatAH // sarvatasteja Adatte nityamakSayamaNDalaH // 55 sarveSAmRddhikAmAnAmanye rathapuraHsarAH / ato me rocate gantumAdityaM dIptatejasam / manujAzca zatastrIkAH zatazo vidhavAH striyaH // 42 atra vatsyAmi durdharSo niHsaGgenAntarAtmanA // 56 dvaMdvArAmeSu bhUteSu gacchantyekaikazo narAH / sUryasya sadane cAhaM nikSipyedaM kalevaram / idamanyatparaM pazya mAtra mohaM kariSyasi // 43 RSibhiH saha yAsyAmi sauraM tejo'tiduHsaham // tyaja dharmamadharma ca ubhe satyAnRte tyaja / ApRcchAmi nagAnnAgAngirInuvI dizo divam / ubhe satyAnRte tyaktvA yena tyajasi taM tyaja // 44 devadAnavagandharvAnpizAcoragarAkSasAn // 58 etatte paramaM guhyamAkhyAtamRSisattama / lokeSu sarvabhUtAni pravekSyAmi nasaMzayaH / yena devAH parityajya martyalokaM divaM gatAH // 45 pazyantu yogavIrya me sarve devAH saharSibhiH // 59 bhISma uvAca / athAnujJApya tamRrSi nAradaM lokavizrutam / nAradasya vacaH zrutvA zukaH paramabuddhimAn / tasmAdanujJAM saMprApya jagAma pitaraM prati // 60 saMcintya manasA dhIro nizcayaM nAdhyagacchata / / 46 so'bhivAdya mahAtmAnamUrSi dvaipAyanaM munim / putradArairmahAnklezo vidyAmnAye mhaashrmH| zukaH pradakSiNIkRtya kRSNamApRSTavAnmuniH / / 61 kiM nu syAcchAzvataM sthAnamalpaklezaM mahodayam // 47 zrutvA RSistadvacanaM zukasya tato muhUrta saMcintya nizcitAM gatimAtmanaH / ___ prIto mahAtmA punarAha cainam / parAvarajJo dharmasya parAM naiHzreyasI gatim // 48 bho bhoH putra sthIyatAM tAvadadya kathaM tvamasaMkliSTo gaccheyaM paramAM gatim / ____ yAvaccakSuH prINayAmi tvadartham // 62 nAvarteyaM yathA bhUyo yonisaMsArasAgare // 49 / nirapekSaH zuko bhUtvA niHsneho muktabandhanaH / paraM bhAvaM hi kAGgAmi yatra nAvartate punH| mokSamevAnusaMcintya gamanAya mano dadhe / sarvasaGgAnparityajya nizcitAM manaso gatim // 50 pitaraM saMparityajya jagAma dvijasattamaH / / 63 tatra yAsyAmi yatrAtmA zamaM me'dhigmissyti| / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi akSayazcAvyayazcaiva yatra sthAsyAmi zAzvataH // 51 / aSTAdazAdhikatrizatatamo'dhyAyaH // 318 // na tu yogamRte zakyA prAptuM sA paramA gatiH / avabandho hi muktasya karmabhirnopapadyate // 52 bhISma uvAca / tasmAdyogaM samAsthAya tyaktvA gRhakalevaram / giripRSThaM samAruhya suto vyAsasya bhArata / vAyubhUtaH pravekSyAmi tejorAziM divAkaram // 53 | same deze vivikte ca niHzalAka upAvizat // 1 - 2436 - Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 319. 2] zAntiparva [12. 319. 29 dhArayAmAsa cAtmAnaM yathAzAstraM mahAmuniH / tataH paramadhIrAtmA triSu lokeSu vizrutaH / pAdAtprabhRtigAtreSu krameNa kramayogavit // 2 bhAskara samudIkSansa prAGmukho vAgyato'gamat / tataH sa prAGmukho vidvAnAditye nacirodite / zabdenAkAzamakhilaM pUrayanniva sarvataH // 17 pANipAdaM samAdhAya vinItavadupAvizat // 3 tamApatantaM sahasA dRSTvA sarvApsarogaNAH / na tatra pakSisaMghAto na zabdo nApi darzanam / saMbhrAntamanaso rAjannAsanparamavismitAH / yatra vaiyAsaki/mAnyoktuM samupacakrame // 4 paJcacUDAprabhRtayo bhRzamutphullalocanAH // 18 sa dadarza tadAtmAnaM sarvasaGgaviniHsRtam / / daivataM katamaM hyetaduttamAM gatimAsthitam / prajahAsa tato hAsaM zukaH saMprekSya bhAskaram // 5 sunizcitamihAyAti vimuktamiva niHspRham // 19 sa punaryogamAsthAya mokssmaargoplbdhye| . tataH samaticakrAma malayaM nAma parvatam / mahAyogIzvaro bhUtvA so'tyakAmadvihAyasam // 6 urvazI pUrvacittizca yaM nityamupasevate / tataH pradakSiNaM kRtvA devarSi nAradaM tdaa| te sma brahmarSiputrasya vismayaM yayatuH param // 20 nivedayAmAsa tadA svaM yogaM paramarSaye // 7 aho buddhisamAdhAnaM vedAbhyAsarate dvije / dRSTo mArgaH pravRtto'smi svasti te'stu tapodhana / acireNaiva kAlena nabhazcarati candravat / tvatprasAdAdgamiSyAmi gatimiSTAM mahAdyute // 8 pitRzuzrUSayA siddhi saMprApto'yamanuttamAm // 21 nAradenAbhyanujJAtastato dvaipAyanAtmajaH / pitRbhakto dRDhatapAH pituH sudayitaH sutH| abhivAdya punaryogamAsthAyAkAzamAvizat // 9 kailAsapRSThAdutpatya sa papAta divaM tadA / ananyamanasA tena kathaM pitrA vivarjitaH // 22 antarikSacaraH zrImAnvyAsaputraH sunizcitaH // 10 urvazyA vacanaM zrutvA zukaH paramadharmavit / tamudyantaM dvija zreSThaM vainateyasamadyutim / udaikSata dizaH sarvA vacane gatamAnasaH // 23 dadRzuH sarvabhUtAni manomArutaraMhasam // 11 so'ntarikSaM mahIM caiva sazailavanakAnanAm / vyavasAyena lokAMstrInsarvAnso'tha vicintayan / AlokayAmAsa tadA sarAMsi saritastathA // 24 Asthito divyamadhvAnaM pAvakArkasamaprabhaH // 12 tato dvaipAyanasutaM bahumAnapuraHsaram / tamekamanasaM yAntamavyagramakutobhayam / kRtAJjalipuTAH sarvA nirIkSante sma devatAH // 25 dadRzuH sarvabhUtAni jaGgamAnItarANi ca // 13 abravIttAstadA vAkyaM zukaH paramadharmavit / yathAzakti yathAnyAyaM pUjayAMcakrire tdaa| pitA yadyanugacchenmAM krozamAnaH zuketi vai // 26 puSpavarSaizca divyaistamavacakrurdivaukasaH // 14 tataH prativaco deyaM sarvaireva samAhitaH / taM dRSTvA vismitAH sarve gandharvApsarasAM gaNAH / etanme snehataH sarve vacanaM kartumarhatha // 27 RSayazcaiva saMsiddhAH paraM vismayamAgatAH // 15 zukasya vacanaM zrutvA dizaH savanakAnanAH / antarikSacaraH ko'yaM tapasA siddhimAgataH / / samudrAH saritaH zailAH pratyUcustaM samantataH // 28 adhaHkAyordhvavaktrazca netraiH samabhivAhyate // 16 / yathAjJApayase vipra bADhamevaM bhaviSyati / -2497 - Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 319. 29 ] mahAbhArate [ 12. 320. 27 RSeAharato vAkyaM prativakSyAmahe vayam / / 29 - dRSTvA zukamatikrAntaM parvataM ca dvidhAkRtam / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sAdhu sAdhviti tatrAsInnAdaH sarvatra bhArata // 13 ekonaviMzatyadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 319 // sa pUjyamAno devaizca gandharvairRSibhistathA / 320 yakSarAkSasasaMdhaizca vidyAdharagaNaistathA // 14 bhISma uvAca / divyaiH puSpaiH samAkIrNamantarikSaM smnttH| ' ityevamuktvA vacanaM brahmarSiH sumahAtapAH / AsItkila mahArAja zukAbhipatane tadA // 15 prAtiSThata zukaH siddhiM hitvA lokAMzcaturvidhAn // 1 tato mandAkinI ramyAmupariSTAdabhivrajan / tamo hyaSTavidhaM hitvA jahau pazcavidhaM rjH| zuko dadarza dharmAtmA puSpitadrumakAnanAm // 16 tataH sattvaM jahau dhImAMstadadbhutamivAbhavat // 2 tasyAM krIDantyabhiratAH snAnti caivApsarogaNAH / tatastasminpade nitye nirguNe liGgavarjite / zUnyAkAraM nirAkArAH zukaM dRSTvA vivAsasaH // 17 brahmaNi pratyatiSThatsa vidhUmo'gniriva jvalan // 3 taM prakramantamAjJAya pitA snehasamanvitaH / ulkApAtA dizAM dAhA bhUmikampAstathaiva ca / uttamA gatimAsthAya pRSThato'nusasAra ha // 18 prAdurbhUtAH kSaNe tasmiMstadadbhutamivAbhavat // 4 zukastu mArutAdUrdhvaM gatiM kRtvAntarikSagAm / drumAH zAkhAzca mumucuH zikharANi ca parvatAH / darzayitvA prabhAvaM svaM sarvabhUto'bhavattadA // 19 nirghAtazabdaizca girihimavAndIryatIva ha // 5 mahAyogagatiM tvayyAM vyAsotthAya mahAtapAH / na babhAse sahasrAMzuna jajvAla ca pAvakaH / nimeSAntaramAtreNa zukAbhipatanaM yayau // 20 hRdAzca saritazcaiva cukSubhuH sAgarAstathA // 6 sa dadarza dvidhA kRtvA parvatAgraM zukaM gatam / vavarSa vAsavastoyaM rasavaJca sugandhi ca / zazaMsurRSayastasmai karma putrasya tattadA / / 21 vavau samIraNazcApi divyagandhavahaH zuciH // 7 tataH zuketi dIrpaNa zaikSaNAkranditastadA / sa zRGge'pratime divye himavanmerusaMbhave / svayaM pitrA svareNoccaitrIla~lokAnanunAdya vai // 22 saMzliSTe zvetapIte dve rukmarUpyamaye zubhe / / 8 zukaH sarvagato bhUtvA sarvAtmA sarvatomukhaH / zatayojanavistAre tiryagUvaM ca bhArata / pratyabhASata dharmAtmA bhoHzabdenAnunAdayan // 23 udIcI dizamAzritya rucire saMdadarza ha // 9 tata ekAkSaraM nAdaM bho ityeva samIrayan / so'vizaGkena manasA tathaivAbhyapatacchukaH / pratyAharajjagatsarvamuccaiH sthAvarajaGgamam / / 24 tataH parvatazRGge dve sahasaiva dvidhAkRte / tataH prabhRti cAdyApi zabdAnuccAritAnpRthak / adRzyetAM mahArAja tadadbhutamivAbhavat // 10 girigahvarapRSTheSu vyAjahAra zukaM prati // 25 . tataH parvatazRGgAbhyAM sahasaiva viniHsRtaH / antarhitaH prabhAvaM tu darzayitvA zukastadA / na ca pratijaghAnAsya sa gatiM parvatottamaH // 11 guNAnsaMtyajya zabdAdInpadamadhyagamatparam // 26 tato mahAnabhUcchabdo divi sarvadivaukasAm / / mahimAnaM tu taM dRSTvA putrasyAmitatejasaH / gandharvANAmRSINAM ca ye ca zailanivAsinaH / / 12 / niSasAda giriprasthe putramevAnucintayan // 27 -2438 - Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 320. 28 ] zAntiparva [12. 321. 14 tato mandAkinItIre krIDanto'psarasAM gaNAH / 321 AsAdya tamRrSi sarvAH saMbhrAntA gatacetasaH // 28 yudhiSThira uvaac| jale nililyire kaashcitkaashcidgulmaanprpedire|| gRhastho brahmacArI vA vAnaprastho'tha bhikSukaH / vasanAnyAdaduH kAzcidRSTvA taM munisattamam // 29 ya icchetsiddhimAsthAtuM devatAM kAM yajeta sH||1 tAM muktatAM tu vijJAya muniH putrasya vai tdaa|| kuto hyasya dhruvaH svargaH kuto niHzreyasaM param / saktatAmAtmanazcaiva prIto'bhUdrIDitazca ha // 30 vidhinA kena juhuyAdevaM pitryaM tathaiva ca // 2 taM devagandharvavRto maharSigaNapUjitaH / muktazca kAM gatiM gacchenmokSazcaiva kimAtmakaH / pinAkahasto bhagavAnabhyAgacchata zaMkaraH // 31 svargatazcaiva kiM kuryAdyena na cyavate divaH // 3 tamuvAca mahAdevaH sAntvapUrvamidaM vcH| .. devatAnAM ca ko devaH pitRRNAM ca tathA pitA / putrazokAbhisaMtaptaM kRSNadvaipAyanaM tadA // 32 tasmAtparataraM yacca tanme brUhi pitAmaha // 4 agnerbhUmerapAM vAyorantarikSasya caiva h| bhISma uvAca / vIryeNa sadRzaH putrastvayA mattaH purA vRtaH // 33 / gUDhaM mAM praznavitpraznaM pRcchase tvamihAnagha / sa tathAlakSaNo jAtastapasA tava sNbhRtH| na hyeSa tarkayA zakyo vaktuM varSazatairapi // 5 mama caiva prabhAvena brahmatejomayaH zuciH // 34 Rte devaprasAdAdvA rAjajJAnAgamena vA / sa gati paramAM prApto duSprApAmajitendriyaiH / gahanaM hyetadAkhyAnaM vyAkhyAtavyaM tavArihan // 6 devatairapi viprarSe taM tvaM kimanuzocasi // 35 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / yAvatsthAsyanti girayo yAvatsthAsyanti sAgarAH / nAradasya ca saMvAdamRSernArAyaNasya ca // 7 tAvattavAkSayA kIrtiH saputrasya bhaviSyati // 36 nArAyaNo hi vizvAtmA caturmUrtiH sanAtanaH / chAyAM svaputrasahazI sarvato'napagAM sdaa| dharmAtmajaH saMbabhUva pitaivaM me'bhyabhASata // 8 drakSyase tvaM ca loke'sminmatprasAdAnmahAmune // 37 kRte yuge mahArAja purA svaayNbhuve'ntre| so'nunIto bhagavatA svayaM rudreNa bhaart| naro nArAyaNazcaiva hariH kRSNastathaiva ca // 9 chAyAM pazyansamAvRttaH sa muniH parayA mudA // 38 tebhyo nArAyaNanarau tpstepturvyyau| iti janma gatizcaiva zukasya bharatarSabha / badaryAzramamAsAdya zakaTe kanakAmaye // 10 vistareNa mayAkhyAtaM yanmAM tvaM paripRcchasi // 39 aSTacakraM hi tadyAnaM bhUtayuktaM manoramam / etadAcaSTa me rAjandevarSirnAradaH puraa| tatrAdyau lokanAthau tau kRzau dhamanisaMtatau // 11 vyAsazcaiva mahAyogI saMjalpeSu pade pade // 40 tapasA tejasA caiva durnirIkSau surairapi / itihAsamimaM puNyaM mokSadharmArthasaMhitam / yasya prasAdaM kurvAte sa devo draSTumarhati // 12 dhArayedyaH zamaparaH sa gacchetparamAM gatim / / 41 nUnaM tayoranumate hRdi hRcchycoditH| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi mahAmerogireH zRGgAtpracyuto gandhamAdanam / / 13 viMzatyadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 320 // nAradaH sumahadbhUtaM lokAnsarvAnacIcarat / -2439 - Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 321. 14 ] mahAbhArate [12. 321.41 taM dezamagamadrAjanbadaryAzramamAzugaH // 14 tava bhaktimato brahmanvakSyAmi tu yathAtatham // 27 tayorAhnikavelAyAM tasya kautUhalaM tvabhUt / yattatsUkSmamavijJeyamavyaktamacalaM dhruvam / idaM tadAspadaM kRtsnaM yasmillokAH prtisstthitaaH||15 indriyairindriyArthazca sarvabhUtaizca varjitam // 28 sadevAsuragandharvAH sarSikiMnaralelihAH / sa hyantarAtmA bhUtAnAM kSetrajJazceti kathyate / ekA mUrtiriyaM pUrva jAtA bhUyazcaturvidhA // 16 triguNavyatirikto'sau puruSazceti kalpitaH / / dharmasya kulasaMtAno mahAnebhirvivardhitaH / tasmAdavyaktamutpannaM triguNaM dvijasattama // 29 aho hyanugrahIto'dya dharma ebhiH surairiha / avyaktA vyaktabhAvasthA yA sA prkRtirvyyaa| naranArAyaNAbhyAM ca kRSNena hariNA tathA // 17 tAM yonimAvayorviddhi yo'sau sadasadAtmakaH / tatra kRSNo harizcaiva ksmiNshcitkaarnnaantre| AvAbhyAM pUjyate'sau hi daive pitrye ca kalpite / sthitau dharmottarI hyetau tathA tapasi dhiSThitau // 18 nAsti tasmAtparo'nyo hi pitA devo'tha vA dvijH| etau hi paramaM dhAma kAnayorAhnikakriyA / AtmA hi nau sa vijJeyastatastaM pUjayAvahe // 31 pitarau sarvabhUtAnAM daivataM ca yazasvinau / tenaiSA prathitA brahmanmaryAdA lokabhAvinI / kAM devatAM nu yajataH pitRnvA kaanmhaamtii|| 19 daivaM pitryaM ca kartavyamiti tasyAnuzAsanam // 32 iti saMcintya manasA bhaktyA nArAyaNasya h| brahmA sthANurmanurdakSo bhRgurdharmastapo damaH / sahasA prAdurabhavatsamIpe devayostadA // 20 marIciraGgirAtrizca pulastyaH pulahaH kratuH // 33 kRte daive ca pitrye ca tatastAbhyAM nirIkSitaH / vasiSThaH parameSThI ca vivasvAnsoma eva ca / pUjitazcaiva vidhinA yathAproktena zAstrataH / / 21 kardamazcApi yaH proktaH krodho vikrIta eva ca // 34 taM dRSTvA mahadAzcaryamapUrvaM vidhivistaram / ekaviMzatirutpannAste prajApatayaH smRtAH / upopaviSTaH suprIto nArado bhagavAnRSiH / / 22 tasya devasya maryAdAM pUjayanti sanAtanIm // 35 nArAyaNaM saMnirIkSya prasannenAntarAtmanA / daivaM pitryaM ca satataM tasya vijJAya tattvataH / namaskRtvA mahAdevamidaM vacanamabravIt // 23 AtmaprAptAni ca tato jAnanti dvijsttmaaH||36 vedeSu sapurANeSu sAGgopAGgeSu gIyase / svargasthA api ye kecittaM namasyanti dehinaH / tvamajaH zAzvato dhAtA mato'mRtamanuttamam / te tatprasAdAcchanti tenAdiSTaphalAM gatim // 37 pratiSThitaM bhUtabhavyaM tvayi sarvamidaM jagat // 24 ye hInAH saptadazabhirguNaiH karmabhireva ca / catvAro hyAzramA deva sarve gArhasthyamUlakAH / kalAH paJcadaza tyaktvA te muktA iti nizcayaH // yajante tvAmaharaharnAnAmUrtisamAsthitam // 25 muktAnAM tu gatirbrahmankSetrajJa iti kalpitaH / pitA mAtA ca sarvasya jagataH zAzvato guruH / sa hi sarvagatazcaiva nirguNazcaiva kathyate // 39 kaM tvadya yajase devaM pitaraM kaM na vidmahe // 26 dRzyate jJAnayogena AvAM ca prasUtau tataH / zrIbhagavAnuvAca / evaM jJAtvA tamAtmAnaM pUjayAvaH sanAtanam // 40 avAcyametadvaktavyamAtmaguhyaM sanAtanam / / taM vedAzcAzramAzcaiva nAnAtanusampasthitAH / - 2440 - Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 321. 41 ] zAntiparva [12. 322. 14 bhaktyA saMpUjayantyAcaM gatiM caipAM dadAti sH||41 saMpUjayitvAtmavidhikriyAbhiH // 5 ye tu tadbhAvitA loke ekAntitvaM samAsthitAH / tato visRSTaH parameSThiputraH etadabhyadhikaM teSAM yatte taM pravizantyuta // 426 so'bhyarcayitvA tamRrSi purANam / iti. guhyasamuddezastava nArada kiirtitH| . . khamutpapAtottamavegayuktabhaktyA premNA ca viprarSe asmadbhaktyA ca te shrutH|| .... stato'dhimerau sahasA nililye // 6 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tatrAvatasthe ca munirmuhUrtaekaviMzatyadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 321 // . . mekAntamAsAdya gireH sa zRGge / . . 322 . . Alokayannuttarapazcimena bhISma uvAca / - dadarza cAtyadbhutarUpayuktam // 7 sa evamukto dvipadAM variSTho . .... kSIrodadheruttarato hi dvIpaH naaraaynnenottmpurussenn| zvetaH sa nAnA prathito vizAlaH / jagAda vAkyaM dvipadAM variSThaM . ... meroH'sahajaiH sa hi yojanAnAM ___ nArAyaNaM lokahitAdhivAsam // 1 ___ dvAtriMzatovaM kavibhiniruktaH // 8 yadarthamAtmaprabhaveha janma atIndriyAzcAnazanAzca tatra tavottamaM dharmagRhe caturdhA / niSpandahInAH susugandhinazca / tatsAdhyatAM lokahitArthamadya zvetAH pumAMso gatasarvapApA__gacchAmi draSTuM prakRtiM tavAdyAm // 2 zcakSurmuSaH pApakRtAM narANAm // 9 vedAH svadhItA mama lokanAtha vAsthikAyAH samamAnonmAnA ___taptaM tapo nAnRtamuktapUrvam / divyAnvayarUpAH shubhsaaropetaaH| pUjAM gurUNAM satataM karomi . chatrAkRtizIrSA meghaughaninAdAH __parasya guhyaM na ca bhinnapUrvam // 3 __ satpuSkaracatuSkA rAjIvazatapAdAH // 10 guptAni catvAri yathAgamaM me SaSTyA dantairyuktAH zuklairaSTAbhidaMSTrAbhirye / zatrau ca mitre ca samo'smi nityam / jihvAbhirye viSvagvaktraM lelihyante suuryprkhym||11 taM cAdidevaM satataM prapanna bhaktyA devaM vizvotpannaM yasmAtsarve lokAH sUtAH / ekAntabhAvena vRNomyajasram / vedA dharmA munayaH zAntA devAH sarve tasya visrgaaH|| ebhirvizeSaiH parizuddhasattvaH yudhiSThira uvAca / kasmAnna pazyeyamanantamIzam // 4 atIndriyA nirAhArA aniSpandAH sugandhinaH / tatpArameSThayasya vaco nizamya kathaM te puruSA jAtAH kA teSAM gatiruttamA // 13 nArAyaNaH sAtvatadharmagoptA / ye vimuktA bhavantIha narA bharatasattama / gaccheti taM nAradamuktavAnsa teSAM lakSaNametaddhi yacchretadvIpavAsinAm // 14 ma. bhA. 306 -2441 - Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 322. 15 ] mahAbhArate [12. 322.48 tasmAnme saMzayaM chindhi paraM kautUhalaM hi me| / etAbhirdhAryate lokastAbhyaH zAstraM viniHsRtam // tvaM hi sarvakathArAmastvAM caivopAzritA vayam // 15 ekAgramanaso dAntA munayaH saMyame ratAH / bhISma uvAca / idaM zreya idaM brahma idaM hitamanuttamam / vistIrNaiSA kathA rAjazrutA me pitRsaMnidhau / lokAnsaMcintya manasA tataH zAstraM pracakrire // 29 saiSA tava hi vaktavyA kathAsAro hi sa smRtaH // tatra dharmArthakAmA hi mokSaH pazcAcca kIrtitaH / rAjoparicaro nAma babhUvAdhipatirbhuvaH / maryAdA vividhAzcaiva divi bhUmau ca saMsthitAH / AkhaNDalasakhaH khyAto bhakto nArAyaNaM harim // ArAdhya tapasA devaM hariM nArAyaNaM prabhum / dhArmiko nityabhaktazca pitRnnityamatandritaH / divyaM varSasahasraM vai sarve te RSibhiH saha // 31 sAmrAjyaM tena saMprAptaM nArAyaNavarAtpurA // 18 nArAyaNAnuzAstA hi tadA devI sarasvatI / sAtvataM vidhimAsthAya prAksUryamukhaniHsRtam / viveza tAnapInsarvAllokAnAM hitakAmyayA // 32 pUjayAmAsa devezaM taccheSeNa pitAmahAn // 19 tataH pravartitA samyaktapovidbhirdvijAtibhiH / pitRzeSeNa viprAMzca saMvibhajyAzritAMzca sH| zabde cArthe ca hetau ca eSA prathamasargajA // 33 zeSAnnabhuksatyaparaH srvbhuutessvhiNskH| AdAveva hi tacchAstramoMkArasvarabhUSitam / sarvabhAvena bhaktaH sa devadevaM janArdanam // 20 RSibhirbhAvitaM tatra yatra kAruNiko hyasau // 34 tasya nArAyaNe bhaktiM vahato'mitrakarzana / tataH prasanno bhagavAnanirdiSTazarIragaH / ekazayyAsanaM zakro dattavAndevarATasvayam // 21 RSInuvAca tAnsarvAnadRzyaH puruSottamaH // 35 AtmA rAjyaM dhanaM caiva kalatraM vAhanAni ca / kRtaM zatasahasraM hi zlokAnAmidamuttamam / etadbhagavate sarvamiti tatprekSitaM sadA // 22 / lokatantrasya kRtsnasya yasmAddharmaH pravartate // 36 kAmyanaimittikAjalaM yajJiyAH paramakriyAH / pravRttau ca nivRttau ca yoniretadbhaviSyati / sarvAH sAtvatamAsthAya vidhiM cakre samAhitaH // 23 RgyajuHsAmabhirjuSTamatharvAGgirasaistathA // 37 paJcarAtravido mukhyAstasya gehe mhaatmnH| tathA pramANaM hi mayA kRto brahmA prasAdajaH / prAyaNaM bhagavatproktaM bhuJjate cAprabhojanam // 24 rudrazca krodhajo viprA yUyaM prakRtayastathA // 38 tasya prazAsato rAjyaM dharmeNAmitraghAtinaH / sUryAcandramasau vAyubhUmirApo'gnireva ca / nAnRtA vAksamabhavanmano duSTaM na cAbhavat / sarve ca nakSatragaNA yacca bhUtAbhizabditam // 39 na ca kAyena kRtavAnsa pApaM paramaNvapi / / 25 adhikAreSu vartante yathAsvaM brahmavAdinaH / ye hi te munayaH khyAtAH sapta citrazikhaNDinaH / sarve pramANaM hi yathA tathaitacchAstramuttamam // 40 tairekamatibhirbhUtvA yatproktaM zAstramuttamam // 26 bhaviSyati pramANaM vai etanmadanuzAsanam / marIciratryaGgirasau pulastyaH pulahaH krtuH| asmAtpravakSyate dharmAnmanuH svAyaMbhuvaH svayam // 41 vasiSThazca mahAtejA ete citrazikhaNDinaH // 27 uzanA bRhaspatizcaiva yadotpannau bhaviSyataH / sapta prakRtayo hyetAstathA svaayNbhuvo'ssttmH| tadA pravakSyataH zAstraM yuSmanmatibhiruddhRtam // 42 --2442 - Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 822. 43] zAntiparva [12. 323. 17 svAyaMbhuveSu dharmeSu zAstre cozanasA kRte / sa rAjA bhAvitaH pUrva daivena vidhinA vasuH / bRhaspatimate caiva lokeSu pravicArite // 43 pAlayAmAsa pRthivIM divamAkhaNDalo yathA // 4 yuSmatkRtamidaM zAstraM prajApAlo vasustataH / tasya yajJo mahAnAsIdazvamedho mahAtmanaH / bRhaspatisakAzAdvai prApsyate dvijasattamAH // 44 bRhaspatirupAdhyAyastatra hotA babhUva ha // 5 sa hi madbhAvito rAjA madbhaktazca bhaviSyati / prajApatisutAzcAtra sdsyaastvbhvNstryH| tena zAstreNa lokeSu kriyAH sarvAH kariSyati // 45 ekatazca dvitazcaiva tritazcaiva maharSayaH // 6 etaddhi sarvazAstrANAM zAstramuttamasaMjJitam / dhanuSAkSo'tha raibhyazca arvAvasuparAvasU / etadarthya ca dhayaM ca yazasyaM caitaduttamam // 46 RSirmedhAtithizcaiva tANDyazcaiva mahAnRSiH // . asya pravartanAccaiva prajAvanto bhvissyth| .. RSiH zaktirmahAbhAgastathA vedazirAzca yaH / sa ca rAjA zriyA yukto bhaviSyati mhaanvsuH|| / kapilazca RSizreSThaH zAlihotrapitAmahaH // 8 saMsthite tu nRpe tasmizAstrametatsanAtanam / AdyaH kaThastaittirizva vaishNpaaynpuurvjH|| antardhAsyati tatsatyametadvaH kathitaM mayA // 48 kaNvo'tha devahotrazca ete SoDaza kIrtitAH / etAvaduktvA vacanamadRzyaH puruSottamaH / / saMbhRtAH sarvasaMbhArAstasminrAjanmahAkratau // 9 visRjya tAnRSInsarvAnkAmapi prasthito dizam // 49 na tatra pazughAto'bhUtsa rAjaivaM sthito'bhavat / tataste lokapitaraH sarvalokArthacintakAH / ahiMsraH zucirakSudro nirAzIH karmasaMstutaH / prAvartayanta tacchAstraM dharmayoni sanAtanam // 50 AraNyakapadodgItA bhAgAstatropakalpitAH // 10 utpanne''Ggirase caiva yuge prathamakalpite / prItastato'sya bhagavAndevadevaH purAtanaH / sAGgopaniSadaM zAstraM sthApayitvA bRhaspatau // 51 sAkSAttaM darzayAmAsa so'dRzyo'nyena kenacit // jagmuryathepsitaM dezaM tapase kRtanizcayAH / svayaM bhAgamupAghrAya puroDAzaM gRhItavAn / dhAraNAtsarvalokAnAM sarvadharmapravartakAH // 52 adRzyena hRto bhAgo devena harimedhasA // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi bRhaspatistataH kruddhaH suvamudyamya vegitH| dvAviMzatyadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 322 // AkAzaM pravaH pAtai roSAdazrUNyavartayat // 13 323 uvAca coparicaraM mayA bhAgo'yamudyataH / bhISma uvAca / grAhyaH svayaM hi devena matpratyakSaM na saMzayaH // 14. tato'tIte mahAkalpe utpanne'GgirasaH sute / udyatA yajJabhAgA hi sAkSAtprAjJAH surairiha / babhUvunitA devA jAte devapurohite // 1 kimarthamiha na prApto darzanaM sa harirvibhuH // 15 bRhadbrahma mahacceti zabdAH pryaayvaackaaH| tataH sa taM samudbhUtaM bhUmipAlo mahAnvasuH / ebhiH samanvito rAjanguNairvidvAnbRhaspatiH // 2 / prasAdayAmAsa muni sadasyAste ca sarvazaH // 16 tasya ziSyo babhUvAgryo rAjoparicaro vasuH / / UcuzcainamasaMbhrAntA na ropaM kartumarhasi / / adhItavAMstadA zAstraM samyakcitrazikhaNDijam // 3 naiSa dharmaH kRtayuge yastvaM roSamacIkRthAH // 17 -2448 Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 323. 18 ] mahAbhArate [12. 328. 45 aroSaNo hyasau devo yasya bhAgo'yamudyataH / zvetAMzcandrapratIkAzAnsarvalakSaNalakSitAn // 31 na sa zakyastvayA draSTumasmAbhirvA bRhaspate / nityAJjalikRtAnbrahma japataH prAgudaGmukhAn / yasya prasAdaM kurute sa vai taM draSTumarhati // 18 mAnaso nAma sa japo japyate tairmahAtmabhiH / ekatadvitatritA uucuH| tenaikApramanastvena prIto bhavati vai hariH // 32 . vayaM hi brahmaNaH putrA mAnasAH prikiirtitaaH| yA bhavenmunizArdUla bhAH sUryasya yugkssye| gatA niHzreyasAtha hi kadAcidizamuttarAm // 19 ekaikasya prabhA tAhaksAbhavanmAnavasya ha / / 35 tatvA varSasahasrANi catvAri tapa uttamam / tejonivAsaH sa dvIpa iti vai menire vayam / ekapAdasthitAH samyakkASThabhUtAH samAhitAH // 20 na tatrAbhyadhikaH kazcitsarve te samatejasaH // 34 meroruttarabhAge tu kSIrodasyAnukUlataH / atha sUryasahasrasya prabhAM yugapadutthitAm / sa dezo yatra nastaptaM tapaH paramadAruNam / sahasA dRSTavantaH sma punareva bRhaspate // 35. . kathaM pazyemahi vayaM devaM nArAyaNaM tviti // 21 sahitAzcAbhyadhAvanta tataste mAnavA drutam / tato vratasyAvabhRthe vAguvAcAzarIriNI / kRtAJjalipuTA hRSTA nama ityeva vAdinaH // 36 sutaptaM vastapo viprAH prasannenAntarAtmanA // 22 tato'bhivadatAM teSAmazrauSma vipulaM dhvanim / yUyaM jijJAsavo bhaktAH kathaM drakSyatha taM prabhum / . baliH kilopahiyate tasya devamya tainaraiH // 37 kSIrodadheruttarataH zvetadvIpo mahAprabhaH // 23 vayaM tu tejasA tasya sahasA hRtcetsH|| tatra nArAyaNaparA mAnavAzcandravarcasaH / na kiMcidapi pazyAmo hatadRSTibalendriyAH // 38 ekAntabhAvopagatAste bhaktAH puruSottamam // 24 ekastu zabdo'virataH zruto'smAbhirudIritaH / te sahasrArciSaM devaM pravizanti sanAtanam / jitaM te puNDarIkAkSa namaste vizvabhAvana // 39 atIndriyA nirAhArA aniSpandAH sugandhinaH // namaste'stu hRSIkeza mahApuruSapUrvaja / ekAntinaste puruSAH zvetadvIpanivAsinaH / iti zabdaH zruto'smAbhiH shikssaakssrsmiiritH||40 gacchadhvaM tatra munayastatrAtmA me prakAzitaH // 26 etasminnantare vAyuH sarvagandhavahaH zuciH / atha zrutvA vayaM sarve vAcaM tAmazarIriNIm / divyAnyuvAha puSpANi karmaNyAzcauSadhIstathA // 41 yathAkhyAtena mArgeNa taM dezaM pratipedire // 27 tairiSTaH pazcakAla harirekAntibhirnaraiH / prApya zvetaM mahAdvIpaM taccittAstadidRkSavaH / nUnaM tatrAgato devo yathA tairvAgudIritA / tato no dRSTiviSayastadA pratihato'bhavat // 28 vayaM tvenaM na pazyAmo mohitAstasya mAyayA // 42 na ca pazyAma puruSaM tattejohRtadarzanAH / mArute saMnivRtte ca balA ca pratipAdite / tato naH prAdurabhavadvijJAnaM devayogajam // 29 cintAvyAkulitAtmAno jAtAH smo'GgirasAM vara // na kilAtaptatapasA zakyate drssttmnyjsaa| mAnavAnAM sahasreSu teSu vai zuddhayoniSu / tataH punarvarSazataM taptvA tAtkAlikaM mahat // 30 asmAnna kazcinmanasA cakSuSA vApyapUjayat // 44 vratAvasAne suzubhAnarAndadRzire vayam / | te'pi svasthA munigaNA ekabhAvamanuvratAH / E2444 - Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 323. 45] zAntiparva [12. 324. 10 nAsmAsu dadhire bhAvaM brahmabhAvamanuSThitAH // 45 parAM gatimanuprApya iti naiSThikamaJjasA // 5.. tato'smAnsuparizrAntAMstapasA cApi karzitAn / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi uvAca svasthaM kimapi bhUtaM tatrAzarIrakam // 46 prayoviMzatyadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 323 // dRSTA vaH puruSAH zvetAH sarvendriyavivarjitAH / 3ra4 dRSTo bhavati deveza ebhirdRSTairdvijottamAH // 47 yudhiSThira uvAca / gacchadhvaM munayaH sarve yathAgatamito'cirAt / / yadA bhakto bhagavata AsIdrAjA mahAvasuH / na sa zakyo abhaktena draSTuM devaH kathaMcana // 48 kimarthaM sa paribhraSTo viveza vivaraM bhuvaH // 1 kAmaM kAlena mahatA ekAntitvaM samAgataiH / - bhISma uvAca / zakyo draSTuM sa bhagavAnprabhAmaNDaladurdazaH // 49 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / mahatkArya tu kartavyaM yussmaabhirdvijsttmaaH| RSINAM caiva saMvAdaM tridazAnAM ca bhArata // 2 itaH kRtayuge'tIte viparyAsaM gate'pi ca // 50 ajena yaSTavyamiti devAH prAhurdvijottamAn / vaivasvate'ntare viprAH prApte tretAyuge tataH / sa ca cchAgo hyajo jJeyo nAnyaH pazuriti sthitiH|| surANAM kAryasiddhyarthaM sahAyA vai bhaviSyatha // 51 RSaya uucuH| tatastadadbhutaM vAkyaM nizamyaivaM sma somapa / bIjairyajJeSu yaSTavyamiti vai vaidikI shrutiH| tasya prasAdAtprAptAH smo dezamIpsitamaJjasA // 52 ajasaMjJAni bIjAni chAgaM na ghantumarhatha // 4 , evaM sutapasA caiva havyakavyaistathaiva ca / naiSa dharmaH satAM devA yatra vadhyeta vai pkssuH| devo'smAbhirna dRSTaH sa kathaM tvaM draSTumarhasi / idaM kRtayugaM zreSThaM kathaM vadhyeta vai pazuH // 5 nArAyaNo mahadbhUtaM vizvasugghavyakavyabhuk // 53 ___ bhISma uvAca / bhISma uvAca / teSAM saMvadatAmevamRSINAM vibudhaiH saha / mArgAgato nRpazreSThastaM dezaM prAptavAnvasuH / evamekatavAkyena dvitatritamatena ca / antarikSacaraH zrImAnsamaprabalavAhanaH // 6 anunItaH sadasyaizca bRhaspatirudAradhIH / taM dRSTvA sahasAyAntaM vasuM te tvantarikSagam / samAnIya tato yajJaM daivataM samapUjayat // 54 UcurdvijAtayo devAneSa cchetsyati saMzayam // . samAptayajJo rAjApi prajAH paalitvaanvsuH|| yajvA dAnapatiH zreSThaH sarvabhUtahitapriyaH / brahmazApAdivo bhraSTaH praviveza mahIM tataH // 55 . kathaM svidanyathA brUyAdvAkyameSa mahAnvasuH // 8 antarbhUmigatazcaiva satataM dharmavatsalaH / evaM te saMvidaM kRtvA vibudhA Rssystthaa| nArAyaNaparo bhUtvA nArAyaNapadaM jgau|| 56 apRcchansahasAbhyetya vasuM rAjAnamantikAt // 9 tasyaiva ca prasAdena punarevotthitastu saH / bho rAjankena yaSTavyamajenAho svidauSadhaiH / mahItalAdgataH sthAnaM brahmaNaH samanantaram / etannaH saMzayaM chindhi pramANaM no bhavAnmataH // 10 -2445 - Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 324. 11] mahAmArate [12. 324. 38 sa tAnkRtAJjalirbhUtvA paripapraccha vai vsuH| yajJeSu suhutAM viprairvasordhArAM mahAtmabhiH // 23 kasya vaH ko mataH pakSo brUta satyaM smaagtaaH|| 11 prApsyase'smadanudhyAnAnmA ca tvAM glAnirAspRzet / RSaya uucuH| na kSutpipAse rAjendra bhUmezchidre bhaviSyataH // 2 // dhAnyairyaSTabyamityeSa pakSo'smAkaM narAdhipa / vasordhArAnupItatvAttejasApyAyitena ca / devAnAM tu pazuH pakSo mato rAjanvadasva naH // 12 sa devo'smadvarAtprIto brahmalokaM hi neSyati // 25 bhISma uvAca / evaM dattvA varaM rAjJe sarve tatra divauksH| devAnAM tu mataM jJAtvA vasunA pakSasaMzrayAt / gatAH svabhavanaM devA RSayazca tapodhanAH // 26 chAgenAjena yaSTavyamevamuktaM vacastadA // 13 cakre ca satataM pUjAM viSvaksenAya bhArata / kupitAste tataH sarve munayaH sUryavarcasaH / japyaM jagau ca satataM nArAyaNamukhodgatam // 27 Ucurvasu vimAnasthaM devapakSArthavAdinam // 14 tatrApi paJcabhiryajJaiH pshckaalaanriNdm| .. surapakSo gRhItaste yasmAttasmAddivaH pt| ayajaddhAra surapatiM bhUmervivarago'pi san // 28 adyaprabhRti te rAjannAkAze vihatA gatiH / tato'sya tuSTo bhagavAnbhaktyA nArAyaNo hariH / asmacchApAbhighAtena mahIM bhittvA pravekSyasi // ananyabhaktasya satastatparasya jitAtmanaH // 29 tatastasminmuhUrte'tha rAjoparicarastadA / varado bhagavAnviSNuH samIpasthaM dvijottamam / adho vai saMbabhUvAzu bhUmervivarago nRpaH / garutmantaM mahAvegamAbabhASe smayanniva // 30 smRtistvenaM na prajahau tadA nArAyaNAjJayA / / 16 / dvijottama mahAbhAga gamyatAM vacanAnmama / devAstu sahitAH sarve vasoH zApavimokSaNam / samrADAjA vasurnAma dharmAtmA mAM smaashritH||31 cintayAmAsuravyamAH sukRtaM hi nRpasya tat / / 17 brAhmaNAnAM prakopena praviSTo vasudhAtalam / anenAsmatkRte rAjJA zApaH prApto mahAtmanA / mAnitAste tu viprendrAstvaM tu gaccha dvijottm||32 asya pratipriyaM kArya sahitai! divaukasaH // 18 bhUmervivarasaMguptaM garuDeha mamAjJayA / iti buddhathA vyavasyAzu gatvA nishcymiishvraaH|| adhazcaraM nRpazreSThaM khecaraM kuru mAciram // 33 UcustaM hRSTamanaso rAjoparicaraM tadA // 19 garutmAnatha vikSipya pakSau mArutavegavAn / brahmaNyadevaM tvaM bhaktaH surAsuraguruM harim / viveza vivaraM bhUmeryatrAste vAgyato vasuH // 34 kAmaM sa tava tuSTAtmA kuryAcchApavimokSaNam // 20 / tata enaM samutkSipya sahasA vinatAsutaH / mAnanA tu dvijAtInAM kartavyA vai mahAtmanAm / utpapAta nabhastUrNaM tatra cainamamuJcata // 35 avazyaM tapasA teSAM phalitavyaM nRpottama // 21 tasminmuhUrte saMjajJe rAjoparicaraH punaH / yatastvaM sahasA bhraSTa AkAzAnmedinItalam / sazarIro gatazcaiva brahmalokaM nRpottamaH // 36 ekaM tvanugrahaM tubhyaM dadmo vai nRpasattama // 22 / evaM tenApi kaunteya vAgdoSAddevatAjJayA / yAvattvaM zApadoSeNa kAlamAsiSyase'nagha / / prAptA gatirayajvAre dvijazApAnmahAtmanA / 30 bhUmervivarago bhUtvA tAvantaM kaalmaapsysi| / kevalaM puruSastena sevito harirIzvaraH / -2446 - Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 824. 38 ] zAntiparva [12. 325.4 tataH zIghraM jahau zApaM brahmalokamavApa ca // 38 / 35 / caturmahArAjika / 36 / AbhAsura / 30 / etatte sarvamAkhyAtaM te bhUtA mAnavA ythaa| mahAbhAsura / 38 / saptamahAbhAsura / 39 / yAmya nArado'pi yathA zvetaM dvIpaM sa gtvaanRssiH| tatte sarva pravakSyAmi zRNuSvaikamanA nRpa // 39 mahAyAmya / 41 / saMjJAsaMjJa / 42 / tuSita iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi / 43 / mahAtuSita / 44 / pratardana / 45 / paricaturvizatyadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 32 // nirmita / 46 / vazavartin / 47 / aparinirmita 325 / 48 / yajJa / 49 / mahAyajJa / 50 // bhISma uvaac| ___ yajJasaMbhava / 51 / yajJayone / 52 / yajJagarbha prApya zvetaM mahAdvIpaM nArado bhagavAnRSiH / / 53 / yajJahRdaya / 54 / yajJastuta / 55 / bajhadadarza tAneva narAzvetAMzcandraprabhAzubhAn // 1 bhAgahara / 56 / pazcayajJadhara / 57 / paJcakAlakArIpUjayAmAsa zirasA manasA taizca puujitH| gate / 58 / paJcarAtrika / 59 / vaikunntthH| 6 // dikSurjapyaparamaH sarvakRcchradharaH sthitaH // 2 ___ aparAjita / 61 / mAnasika / 12 / paramabhUtvaikApramanA vipra UrdhvabAhumahAmuniH / / khAmin / 63 / susmAta / 64 / haMsa / 65 / paramastotraM jagau sa vizvAya nirguNAya mahAtmane // 3 | haMsa / 66 / paramayAjJika / 67 / sAMsyayoga nArada uvaac| / 60 / amRtezaya / 69 / hiraNyezaya / 70 / / namaste devadeva / 1 / nisskriy| 2 / nirgunn|3|| vedezaya / 71 / kuzezaya / 72 / brahmezaya lokasAkSin / / kSetrajJa / 5 / ananta / 6 / 73 / padmazaya / 74 / vizvezvara / 75 / tvaM [=116] / puruSa / / mahApuruSa / 8 / triguNa jagadanvayaH / 76 / tvaM jgtprkRtiH| 77 / tvaami19| prathAna / 10 // rAkhyam / 74 / vaDavAmukho'gniH / 79 / tvamAhuti: amRta / 11 / vyom| / 12 / sanAtana / 13 / / 8 // sadasavyaktAvyakta / 14 / RtadhAman / 15 / ___ tvaM sArathiH / 81 / tvaM vaSaTkAraH / 42 / pUrvAdideva / 16 / vasuprada / 17 / prajApate / 18 / tvamoMkAraH / 83 / tvaM manaH / 84 / tvaM candramA suprajApate / 19 / vanaspate / 20 // / 85 / tvaM cakSurAdyam / 86 / vaM sUryaH / 47 / ___mahAprajApate / 21 / Urjaspate / 22 / vAca- tvaM dizAM gajaH / 88 / digbhAno / 89 / hayaziraH spate / 23 / manaspate / 24 / jagatpate / 25 / / 90 // divaspate / 26 / marutpate / 27 / salilapate / 28 / prathamatrisauparNa / 91 / paJcAgne / 92 / triNApRthivIpate / 29 / dikpate / 30 // ciketa / 93 / SaDaGgavidhAna / 94 / prAgjyotiSa pUrvanivAsa / 31 / brahmapurohita / 32 / brahma- / 95 / jyeSThasAmaga / 96 / sAmikavratadhara / 97 / kAyika / 33 / mahAkAyika / 34 / mahArAjika | atharvaziraH / 98 / paJcamahAkalpa / 99 / phena -2447 - Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 325. 4] mahAbhArate [12. 326.0 pAcArya / 100 // mAyAdhara / 155 / citrazikhaNDin / 156 / kAvAlakhilya / 101 / vaikhAnasa / 102 / abhagna- prada / 157 [ = 135 ] / puroddaashbhaaghr| 15 // thoga / 103 / abhanaparisaMkhyAna / 104 / yugAde gatAdhvan / 159 / chinnatRSNa / 160 // / 105 / yugamadhya / 106 / yugnidhn| 107 / __ chinnasaMzaya / 161 / sarvatonivRtta / 16 / bAkhaNDala / 108 / prAcInagarbha / 109 / kauzika brAhmaNarUpa / 163 / brAhmaNapriya / 164 / vizvamUrte / 110 // / 165 / mahAmUrte / 166 / bAndhava / 167 // puruSTuta / 111 / puruhUta / 112 / vizvarUpa bhaktavatsala / 168 / brahmaNyadeva / 169 / bhakto'haM / 113 / anantagate / 114 / anntbhog| 115 / tvAM didRkSuH / 170 / ekAntadarzanAya namo namaH ananta / 116 [ = 6 ] / anAde / 117 / / 171 // 4 bhamadhya / 118 / avyaktamadhya / 119 / avyakta- iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nidhana / 120 // paJcaviMtyadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 325 // ' 326 vratAvAsa / 121 / samudrAdhivAsa / 122 / bhISma uvAca / yazovAsa / 123 / tapovAsa / 124 / lakSmyAvAsa evaM stutaH sa bhagavAngustithyaizca naambhiH| / / 125 / vidyAvAsa / 126 / kIAvAsa / 127 // zrIvAsa / 128 / sarvAvAsa / 129 / vAsudeva taM muniM darzayAmAsa nAradaM vizvarUpadhRk // 1 kiMciccandravizuddhAtmA kiMciJcandrAdvizeSavAn / / 130 // kRzAnuvarNaH kiMcicca kiMciddhiSNyAkRtiH prabhuH // 2 srvcchndk| 131 / harihaya / 132 / harimedha zukapatravarNaH kiMcicca kiMcitsphaTikasaprabhaH / / / 133 / mahAyajJabhAgahara / 134 / varaprada / 135 nIlAJjanacayaprakhyo jAtarUpaprabhaH kacit // 3 [ = 157 ] / yamaniyamamahAniyamakRcchrAtikRcchra pravAlAGkaravarNazca zvetavarNaH kvaciddhabhau / mahAkRcchrasarvakRcchraniyamadhara / 136 / nivRttidharma kacitsuvarNavarNAbho vaiDUryasadRzaH kacit // 4 pravacanagate / 137 / pravRttavedakriya / 138 / aja nIlavaiDUryasadRza indranIlanibhaH kacit / / 139 / sarvagate / 140 // mayUragrIvavarNAbho muktAhAranibhaH kacit // 5.. sarvadarzin / 141 / agrAhya / 142 / acala etAnvarNAnbahuvidhArUpe bibhratsanAtanaH / / 143 / mahAvibhUte / 144 / mAhAtmyazarIra sahasranayanaH zrImAnzatazIrSaH sahasrapAt // 6 / 145 / pavitra / 146 / mahApavitra / 147 / sahasrodarabAhuzca avyakta iti ca kacit / ' hiraNmaya / 148 / bRhat / 149 / apratakya OMkAramudgiranvaktrAtsAvitrI ca tadanvayAm // 7 zeSebhyazcaiva vaktrebhyazcaturvedodgataM vasu / avijJeya / 151 / brahmAya / 152 / prajA- AraNyakaM jagI devo harinArAyaNo vazI // 8 sargakara / 153 / prajAnidhanakara / 154 / mahA- vedI kamaNDalu darbhAnmaNirUpAnathopalAn / -2448 - Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 326.9] zAntiparva [12. 326. 38 ajinaM daNDakASThaM ca jvalitaM ca hutAzanam / ajo nityaH zAzvatazca nirguNo nissklstthaa||22 dhArayAmAsa devezo hastairyajJapatistadA // 9 dviAdazebhyastattvebhyaH khyAto yaH paJcaviMzakaH / taM prasannaM prasannAtmA nArado dvijasattamaH / puruSo niSkriyazcaiva jJAnadRzyazca kathyate // 23 vAgyataH prayato bhUtvA vavande paramezvaram / yaM pravizya bhavantIha muktA vai dvijasattama / tamuvAca nataM mUrdhA devAnAmAdiravyayaH // 10 sa vAsudevo vijJeyaH paramAtmA sanAtanaH // 24 ekatazca dvitazcaiva tritazcaiva maharSayaH / pazya devasya mAhAtmyaM mahimAnaM ca nArada / imaM dezamanuprAptA mama darzanalAlasAH // 11 zubhAzubhaiH karmabhiryo na lipyati kadAcana // 25 na ca mAM te dadRzire na ca drakSyati kazcana / sattvaM rajastamazcaiva gunnaanetaanprcksste| Rte hye kAntikazreSThAttvaM caivaikAntiko mtH|| 12 ete sarvazarIreSu tiSThanti vicaranti ca // 26 mamaitAstanavaH zreSThA jAtA dharmagRhe dvija / etAnguNAMstu kSetrajJo bhuGkte naimiH sa bhujyate / tAstvaM bhajasva satataM sAdhayasva yathAgatam / / 13 nirguNo guNabhukcaiva guNasraSTA guNAdhikaH // 27 vRNISva ca varaM vipra mattastvaM yamihecchasi / jagatpratiSThA devarSe pRthivyapsu prliiyte|| prasanno'haM tavAdyeha vizvamUrtirihAvyayaH // 14 jyotiSyApaH pralIyante jyotirvAyau pralIyate // 28 nArada uvaac| khe vAyuH pralayaM yAti manasyAkAzameva ca / adya me tapaso deva yamasya niyamasya c|| mano hi paramaM bhUtaM tadavyakte pralIyate // 29 sadyaH phalamavAptaM vai dRSTo yadbhagavanmayA // 15 avyaktaM puruSe brahmanniSkriye saMpralIyate / vara eSa mamAtyantaM dRSTastvaM yatsanAtanaH / nAsti tasmAtparataraM puruSAdvai sanAtanAt // 30 bhagavAnvizvadRksihaH sarvamUrtimahAprabhuH // 16 nityaM hi nAsti jagati bhUtaM sthAvarajaGgamam / bhISma uvAca / Rte tamekaM puruSaM vAsudevaM sanAtanam / : evaM saMdarzayitvA tu nAradaM parameSThijam / sarvabhUtAtmabhUto hi vAsudevo mahAbalaH // 31 uvAca vacanaM bhUyo gaccha nArada mAciram // 17 pRthivI vAyurAkAzamApo jyotizca pazcamam / ime hyanindriyAhArA madbhaktAzcandravarcasaH / te sametA mahAtmAnaH zarIramiti saMjJitam // 32 ekApAzcintayeyumA naiSAM vighno bhavediti // 18 tadAvizati yo brahmannadRzyo laghuvikramaH / siddhAzcaite mahAbhAgAH purA hyekAntino'bhavan / utpanna eva bhavati zarIraM ceSTayanprabhuH / / 33 tamorajovinirmuktA mAM pravekSyantyasaMzayama // 19 na vinA dhAtusaMghAtaM zarIraM bhavati kvacit / na dRzyazcakSuSA yo'sau na spRzyaH sparzanena ca / na ca jIvaM vinA brahmandhAtavazceSTayantyuta // 34 na gheyazcaiva gandhena rasena ca vivarjitaH // 20 / sa jIvaH parisaMkhyAtaH zeSaH saMkarSaNaH prbhuH| sattvaM rajastamazcaiva na guNAstaM bhajanti vai / / tasmAtsanatkumAratvaM yo labheta svakarmaNA // 35 // yazca sarvagataH sAkSI lokasyAtmeti kathyate // 21 - yasmiMzca sarvabhUtAni pralayaM yAnti saMkSaye / bhUtagrAmazarIreSu nazyatsu na vinazyati / / sa manaH sarvabhUtAnAM pradyumnaH paripaThyate // 36 ma, bhA. 307 - 2449 - Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 326. 37 ] mahAbhArate [12. 326.84 tasmAtprasUto yaH kartA kArya kAraNameva c| / sarvAnprajApatInpazya pazya sapta RSInapi / yasmAtsarvaM prabhavati jagatsthAvarajaGgamam / vedAnyajJAMzca zatazaH pazyAmRtamathauSadhIH // 50 so'niruddhaH sa IzAno vyaktiH sA sarvakarmasu // tapAMsi niyamAMzcaiva yamAnapi pRthagvidhAn / yo vAsudevo bhagavAnkSetrajJo nirguNAtmakaH / tathASTaguNamaizvaryamekasthaM pazya mUrtimat // 51 jJeyaH sa eva bhagavAJjIvaH saMkarSaNaH prabhuH // 38 zriyaM lakSmI ca kIrti ca pRthivIM ca kakudminIm / saMkarSaNAcca pradyumno manobhUtaH sa ucyate / vedAnAM mAtaraM pazya matsthAM devIM sarasvatIm // 52 pradyumnAdyo'niruddhastu so'haMkAro mahezvaraH // 39 dhruvaM ca jyotiSAM zreSThaM pazya nArada khecaram / mattaH sarva saMbhavati jagatsthAvarajaGgamam / / ambhodharAnsamudrAMzca sarAMsi saritastathA // 53 akSaraM ca kSaraM caiva saccAsaJcaiva nArada // 40 mUrtimantaH pitRgaNAMzcaturaH pazya sattama / mAM pravizya bhavantIha muktA bhaktAstu ye mama / / trIMzcaivemAnguNAnpazya matsthAnmUrtivivarjitAn // 54 ahaM hi puruSo jJeyo niSkriyaH paJcaviMzakaH // 41 devakAryAdapi mune pitRkArya viziSyate / nirguNo niSkalazcaiva nidvaMdvo niSparigrahaH / / devAnAM ca pitRRNAM ca pitA hyeko'hamAditaH // 55 etattvayA na vijJeyaM rUpavAniti dRshyte|| ahaM hayaziro bhUtvA samudre pazcimottare / icchanmuhUrtAnnazyeyamIzo'haM jagato guruH // 42 pibAmi suhutaM havyaM kavyaM ca zraddhayAnvitam // 56 mAyA hyeSA mayA sRSTA yanmAM pazyasi nArada / mayA sRSTaH purA brahmA mdyjnymyjtsvym| sarvabhUtaguNairyuktaM naivaM tvaM jJAtumarhasi / tatastasmai varAnprIto dadAbahamanuttamAn / / 57 mayaitatkathitaM samyaktava mUrticatuSTayam // 43 matputratvaM ca kalpAdau lokAdhyakSatvameva c| siddhA hyete mahAbhAgA narA hyekAntino'bhavan / ahaMkArakRtaM caiva nAma paryAyavAcakama // 58 tamorajobhyAM nirmuktAH pravekSyanti ca mAM mune / tvayA kRtAM ca maryAdA nAtikrAmyati kazcana / ahaM kartA ca kArya ca kAraNaM cApi nArada / tvaM caiva varado brahmanvarepsUnAM bhaviSyasi // 59 ahaM hi jIvasaMjJo vai mayi jIvaH samAhitaH / surAsuragaNAnAM ca RSINAM ca tapodhana / maivaM te buddhiratrAbhUdRSTo jIvo mayeti ca // 45 pitRNAM ca mahAbhAga satataM saMzitavrata / ahaM sarvatrago brahmanbhUtagrAmAntarAtmakaH / vividhAnAM ca bhUtAnAM tvamupAsyo bhaviSyasi // 60 bhUtagrAmazarIreSu nazyatsu na nazAmyaham // 46 / prAdurbhAvagatazcAhaM surakAryeSu nitydaa| hiraNyagarbho lokAdizcaturvaktro niruktagaH / anuzAsyastvayA brahmaniyojyazca suto yathA // 61 brahmA sanAtano devo mama bahvarthacintakaH / / 47 etAMzcAnyAMzca rucirAnbrahmaNe'mitatejase / pazyaikAdaza me rudrAndakSiNaM pArzvamAsthitAn / ahaM dattvA varAntrIto nivRttiparabho'bhavam // 62 dvAdazaiva tathAdityAnvAmaM pArzva samAsthitAn // 48 nirvANaM sarvadharmANAM nivRttiH paramA smRtA / agratazcaiva me pazya vasUnaSTau surottamAn / tasmAnnivRttimApannazcaretsarvAGganirvRtaH // 63 nAsatyaM caiva dasraM ca bhiSajau pazya pRSThataH // 49 / vidyAsahAyavantaM mAmAdityasthaM sanAtanam / - 2450 - Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 326. 64 ] zAntiparva [12. 326.91 kapilaM prAhurAcAryAH saaNkhynishcitnishcyaaH|| 64 kSatraM cotsAdayiSyAmi samRddhabalavAhanam // 77 hiraNyagarbho bhagavAneSa chandasi sussttutH| saMdhau tu samanuprApte tretAyAM dvAparasya ca / so'haM yogagatirbrahmanyogazAstreSu zabditaH // 65 rAmo dAzarathirbhUtvA bhaviSyAmi jagatpatiH // 78 eSo'haM vyaktimAgamya tiSThAmi divi zAzvataH / / tritopaghAtAdvairUpyamekato'tha dvitastathA / tato yugasahasrAnte saMhariSye jgtpunH| prApsyato vAnaratvaM hi prajApatisutAvRSI // 79 kRtvAtmasthAni bhUtAni sthAvarANi carANi ca // 66 / tayorye tvanvaye jAtA bhaviSyanti vanaukasaH / ekAkI vidyayA sArdhaM vihariSye dvijottama / te sahAyA bhaviSyanti surakArye mama dvija // 80 tato bhUyo jagatsavaM kariSyAmIha vidyayA // 67 tato rakSaHpatiM ghoraM pulastyakulapAMsanam / asmanmUrtizcaturthI yA sAsRjaccheSamavyayam / haniSye rAvaNaM saMkhye sagaNaM lokakaNTakam // 81 sa hi saMkarSaNaH proktaH pradyumnaM so'pyajIjanat / / dvAparasya kalezcaiva saMdhau paryavasAnike / pradyumnAdaniruddho'haM sargo mama punaH punaH / prAdurbhAvaH kaMsahetormathurAyAM bhaviSyati // 82 aniruddhAttathA brahmA tatrAdikamalodbhavaH / / 69 / tatrAhaM dAnavAnhatvA subahUndevakaNTakAn / brahmaNaH sarvabhUtAni carANi sthAvarANi ca / kuzasthalI kariSyAmi nivAsaM dvArakAM purIm // 83 etAM sRSTiM vijAnIhi kalpAdiSu punaH punaH // 70 vasAnastatra vai puryAmaditervipriyaMkaram / yathA sUryasya gaganAdudayAstamayAviha / haniSye narakaM bhaumaM muraM pIThaM ca dAnavam // 84 naSTI punarbalAtkAla AnayatyamitadyutiH / prAgjyotiSapuraM ramyaM nAnAdhanasamanvitam / tathA balAdahaM pRthvI sarvabhUtahitAya vai / / 71 kuzasthalI nayiSyAmi hatvA vai dAnavottamAn // 85 sattvairAkAntasarvAGgAM naSTAM sAgaramekhalAm / / zaMkaraM ca mahAsenaM bANapriyahitaiSiNam / AnayiSyAmi svaM sthAnaM vArAhaM rUpamAsthitaH // 72 parAjeSyAmyathodyuktau devalokanamaskRtau // 86 hiraNyAkSaM haniSyAmi daiteyaM balagarvitam / | tataH sutaM balerjitvA bANaM bAhusahasriNam / / nArasiMhaM vapuH kRtvA hiraNyakazipuM punaH / vinAzayiSyAmi tataH sarvAnsaubhanivAsinaH // 87 surakArye haniSyAmi yajJaghnaM ditinandanam // 73 yaH kAlayavanaH khyAto grgtejobhisNvRtH|| virocanasya balavAnbaliH putro mahAsuraH / / bhaviSyati vadhastasya matta eva dvijottama // 88 bhaviSyati sa zakraM ca svarAjyAcyAvayiSyati // jarAsaMdhazca balavAnsarvarAjavirodhakaH / trailokye'pahRte tena vimukhe ca zacIpatau / bhaviSyatyasuraH sphIto bhUmipAlo girivraje / adityAM dvAdazaH putraH saMbhaviSyAmi kazyapAt / / mama buddhiparispandAdvadhastasya bhaviSyati // 89 tato rAjyaM pradAsyAmi zakrAyAmitatejase / samAgateSu baliSu pRthivyAM sarvarAjasu / devatAH sthApayiSyAmi sveSu sthAneSu nArada / vAsaviH susahAyo vai mama hyeko bhaviSyati // 90 baliM caiva kariSyAmi pAtAlatalavAsinam // 76 evaM lokA vadiSyanti nrnaaraaynnaavRssii| tretAyuge bhaviSyAmi rAmo bhRgukulodvhH| | udyuktau dahataH kSatraM lokkakAryArthamIzvarau // 91 -2451 - Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 326. 92 ] mahAbhArate [ 12. 326. 118 kRtvA bhArAvataraNaM vasudhAyA yathepsitam / samatItAni rAjendra sargAzca pralayAzca ha // 104 sarvasAtvatamukhyAnAM dvArakAyAzca sattama / sargasyAdau smRto brahmA prajAsargakaraH prabhuH / kariSye pralayaM ghoramAtmajJAtivinAzanam // 92 jAnAti devapravaraM bhUyazcAto'dhikaM nRpa / karmANyaparimeyAni caturmUrtidharo hyaham / paramAtmAnamIzAnamAtmanaH prabhavaM tathA // 105 kRtvA lokAngamiSyAmi svAnahaM brahmasatkRtAn / / ye tvanye brahmasadane siddhasaMghAH samAgatAH / haMso hayazirAzcaiva prAdurbhAvA dvijottama / tebhyastacchrAvayAmAsa purANaM vedasaMmitam // 106 yadA vedazrutirnaSTA mayA pratyAhRtA tadA / teSAM sakAzAtsUryazca zrutvA vai bhAvitAtmanAm / / savedAH sazrutIkAzca kRtAH pUrvaM kRte yuge // 94 / AtmAnugAminAM brahma zrAvayAmAsa bhArata / / 100 atikrAntAH purANeSu zrutAste yadi vA kvacit / SaTSaSTirhi sahasrANi RSINAM bhAvitAtmanAm / atikrAntAzca bahavaH prAdurbhAvA mmottmaaH|| sUryasya tapato lokAnAnirmitA ye puraHsarAH / / / lokakAryANi kRtvA ca punaH svAM prakRtiM gatAH // teSAmakathayatsUryaH sarveSAM bhAvitAtmanAm // 108 na hyetadbrahmaNA prAptamIdRzaM mama darzanam / sUryAnugAmibhistAta RSibhistairmahAtmabhiH / yattvayA prAptamadyeha ekAntagatabuddhinA // 96 merau samAgatA devAH zrAvitAzcedamuttamam // 109 etatte sarvamAkhyAtaM brahmanbhaktimato myaa| devAnAM tu sakAzAdvai tataH zrutvAsito dvijaH / purANaM ca bhaviSyaM ca sarahasyaM ca sattama // 97 zrAvayAmAsa rAjendra pitRRNAM munisRttamaH // 110 evaM sa bhagavAndevo vizvamUrtidharo'vyayaH / mama cApi pitA tAta kathayAmAsa zaMtanuH / etAvaduktvA vacanaM tatraivAntaradhIyata // 98 tato maryaMtacchrutvA ca kIrtitaM tava bhArata // 111 nArado'pi mahAtejAH prApyAnugrahamIpsitam / surairvA munibhirvApi purANaM yairidaM zrutam / naranArAyaNau draSTuM prAdravadvadarAzramam // 99. sarve te paramAtmAnaM pUjayanti punaH punaH // 112 idaM mahopaniSadaM cturvedsmnvitm| idamAkhyAnamArSeyaM pAraMparyAgataM. nRpa / sAMkhyayogakRtaM tena pazcarAtrAnuzabditam // 100 nAvAsudevabhaktAya tvayA deyaM kathaMcana / / 113 nArAyaNamukhodgItaM nArado'zrAvayatpunaH / matto'nyAni ca te rAjannapAkhyAnazatAni vai / brahmaNaH sadane tAta yathA dRSTaM yathA zrutam // 101 yAni zrutAni dhANi teSAM sAro'yamuddhRtaH // yudhiSThira uvAca / surAsurairyathA rAjannirmathyAmRtamuddhRtam / etadAzcaryabhUtaM hi mAhAtmyaM tasya dhImataH / / evametatpurA vipraiH kathAmRtamihoddhRtam // 115 kiM brahmA na vijAnIte yataH zuzrAva nAradAt // . yazcedaM paThate nityaM yazcedaM zRNuyAnnaraH / pitAmaho hi bhagavAMstasmAdevAdanantaraH / ekAntabhAvopagata ekAnte susamAhitaH / / 116 kathaM sa na vijAnIyAtprabhAvamamitaujasaH // 103 / prApya zvetaM mahAdvIpaM bhUtvA candraprabho naraH / bhISma uvAca / sa sahasrArciSaM devaM pravizennAtra saMzayaH // 110 mahAkalpasahasrANi mahAkalpazatAni ca / mucyedArtastathA rogAcchrutvemAmAditaH kathAm / -2452 - Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 828. 118 ] zAntiparva [12. 321. 19 jijJAsurlabhate kAmAnbhakto bhaktagatiM vrajet // 118 te sahasrArciSaM devaM pravizantIti zuzrumaH // 6 tvayApi satataM rAjannabhyarcyaH puruSottamaH / aho hi duranuSTheyo mokSadharmaH sanAtanaH / sa hi mAtA pitA caiva kRtsnasya jagato guruH // yaM hitvA devatAH sarvA havyakavyabhujo'bhavan // . brahmaNyadevo bhagavAnprIyatAM te snaatnH| . kiM nu brahmA ca rudrazca zakrazca balabhitprabhuH / yudhiSThira mahAbAho mahAbAhurjanArdanaH // 120 sUryastArAdhipo vAyuragnivaruNa eva ca / vaizaMpAyana uvaac| AkAzaM jagatI caiva ye ca zeSA divaukasaH // 8 zrutvaitadAkhyAnavaraM dhrmraaddjnmejy| pralayaM na vijAnanti AtmanaH parinirmitam / bhrAtarazcAsya te sarve nArAyaNaparAbhavan / / 121 tataste nAsthitA mArga dhruvamakSayamavyayam // 9' jitaM bhagavatA tena puruSeNeti bhArata / smRtvA kAlaparImANaM pravRttiM ye samAsthitAH / nityaM japyaparA bhUtvA sarasvatImudIrayan // 122 doSaH kAlaparImANe mahAneSa kriyAvatAm // 10 yo hyasmAkaM guruH zreSThaH kRSNadvaipAyano muniH / etanme saMzayaM vipra hRdi zalyamivArpitam / sa jagau paramaM japyaM nArAyaNamudIrayan // 123 | chindhItihAsakathanAtparaM kautUhalaM hi me // 11 gatvAntarikSAtsatataM kSIrodamamRtAzayam / kathaM bhAgaharAH proktA devatAH kratuSu dvija / pUjayitvA ca devezaM punarAyAtsvamAzramam / / 124 kimarthaM cAdhvare brahmannijyante tridivaukasaH // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ye ca bhAgaM pragRhNanti yajJeSu dvijasattama / ssddviNshtydhiktrishttmo'dhyaayH|| 326 // te yajanto mahAyajJaiH kasya bhAgaM dadanti vai // 13 - 327 vaizaMpAyana uvAca / janamejaya uvAca / aho gUDhatamaH praznastvayA pRSTo janezvara / . kathaM sa bhagavAndevo yajJeSvagraharaH prbhuH| nAtaptatapasA hyeSa nAvedaviduSA tthaa| yajJadhArI ca satataM vedavedAGgavittathA // 1 nApurANavidA cApi zakyo vyAhartumaJjasA // 14 nivRttaM cAsthito dharma kSemI bhAgavatapriyaH / hanta te kathayiSyAmi yanme pRSTaH purA guruH / pravRttidharmAnvidadhe sa eva bhagavAnprabhuH // 2 kRSNadvaipAyano vyAso vedavyAso mahAnRSiH // 15 kathaM pravRttidharmeSu bhAgArhA devatAH kRtaaH| sumantu minizcaiva pailazca sudRDhavrataH / kathaM nivRttidharmAzca kRtA vyAvRttabuddhayaH // 3 ahaM caturthaH ziSyo vai paJcamazca zukaH smRtaH // 16 etaM naH saMzayaM vipra chindhi guhyaM sanAtanam / etAnsamAgatAnsarvAnpazca ziSyAndamAnvitAn / tvayA nArAyaNakathA zrutA vai dharmasaMhitA // 4 zaucAcArasamAyuktAJjitakrodhAJjitendriyAn / / 17 ime sabrahmakA lokAH sasurAsuramAnavAH / vedAnadhyApayAmAsa mahAbhAratapazcamAn / kriyAsvabhyudayoktAsu saktA dRzyanti sarvazaH / merau girivare ramye siddhacAraNasevite // 18 mokSazcoktastvayA brahmannirvANaM paramaM sukham // 5 teSAmabhyasyatAM vedAnkadAcitsaMzayo'bhavat / ye ca muktA bhavantIha punnypaapvivrjitaaH|| eSa vai yastvayA pRSTastena teSAM prkiirtitH| -2453 - Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 327. 19] mahAbhArate [12. 327.49 tataH zruto mayA cApi tavAkhyeyo'dya bhArata // 19 / utpannA lokasiddhyarthaM brahmANaM samupasthitAH // 32 ziSyANAM vacanaM zrutvA sarvAjJAnatamonudaH / vayaM hi sRSTA bhagavaMstvayA vai prbhvissnnunaa| parAzarasutaH zrImAnvyAso vAkyamuvAca ha // 20 yena yasminnadhIkAre vartitavyaM pitAmaha // 33 mayA hi sumahattaptaM tapaH paramadAruNam / yo'sau tvayA vinirdiSTo adhikAro'rthacintakaH / bhUtaM bhavyaM bhaviSyacca jAnIyAmiti sattamAH / / paripAlyaH kathaM tena so'dhikAro'dhikAriNA // 34 tasya me taptatapaso nigRhItendriyasya ca / pradizasva balaM tasya yo'dhikaaraarthcintkH| nArAyaNaprasAdena kSIrodasyAnukUlataH / / 22 evamukto mahAdevo devAMstAnidamabravIt // 35 traikAlikamidaM jJAnaM prAdurbhUtaM yathepsitam / sAdhvahaM jJApito devA yuSmAbhirbhadramastu vH| tacchRNudhvaM yathAjJAnaM vakSye saMzayamuttamam / mamApyeSA samutpannA cintA yA bhavatAM matA // 36 yathA vRttaM hi kalpAdau dRSTaM me jJAnacakSuSA / / 23 lokatantrasya kRtsnasya kathaM kAryaH parigrahaH / . . paramAtmeti yaM prAhuH sAMkhyayogavido janAH / kathaM balakSayo na syAyuSmAkaM hyAtmanazca me // 37 mahApuruSasaMjJAM sa labhate svena karmaNA // 24 / / itaH sarve'pi gacchAmaH zaraNaM lokasAkSiNam / tasmAtprasUtamavyaktaM pradhAnaM tdvidbNdhaaH| mahApuruSamavyaktaM sa no vakSyati yaddhitam // 38 avyaktAvyaktamutpannaM lokasRSTyarthamIzvarAt / / 25 tataste brahmaNA sArdhamRSayo bibudhAstathA / aniruddho hi lokeSu mahAnAtmeti kathyate / kSIrodasyottaraM kUlaM jagmurlokahitArthinaH // 39 . yo'sau vyaktatvamApanno nirmame ca pitAmaham / te tapaH samupAtiSThanbrahmoktaM vedakalpitam / / so'haMkAra iti proktaH sarvatejomayo hi sH||26 sa mahAniyamo nAma tapazcaryA sudAruNA // 40 pRthivI vAyurAkAzamApo jyotizca paJcamam / UrdhvaM dRSTirbAhavazca ekAgraM ca mano'bhavat / ahaMkAraprasUtAni mahAbhUtAni bhArata / / 27 ekapAdasthitAH samyakkASThabhUtAH samAhitAH // 41 mahAbhUtAni sRSTvAtha tadguNAnnirmame punaH / divyaM varSasahasraM te tapastatvA taduttamam / bhUtebhyazcaiva niSpannA mUrtimanto'STa tAzRNu // 28 zuzruvurmadhurAM vANI vedavedAGgabhUSitAm // 42 marIciranirAzcAtriH pulastyaH pulahaH kratuH / bho bhoH sabrahmakA devA RSayazca tapodhanAH / vasiSThazca mahAtmA vai manuH svAyaMbhuvastathA / svAgatenAya' vaH sarvAzrAvaye vAkyamuttamam // jJeyAH prakRtayo'STau tA yAsu lokAH pratiSThitAH // vijJAtaM vo mayA kAryaM tacca lokahitaM mahat / vedAnvedAGgasaMyuktAnyajJAnyajJAGgasaMyutAn / pravRttiyuktaM kartavyaM yuSmatprANopabRMhaNam // 44 nirmame lokasiddhyarthaM brahmA lokapitAmahaH / / sutaptaM vastapo devA mamArAdhanakAmyayA / aSTAbhyaH prakRtibhyazca jAtaM vizvamidaM jagat // 30 bhokSyathAsya mahAsattvAstapasaH phalamuttamam // 45 rudro roSAtmako jAto dazAnyAnso'sRjatsvayam / eSa brahmA lokaguruH sarvalokapitAmahaH / ekAdazaite rudrAstu vikArAH puruSAH smRtAH // 31 yUyaM ca vibudhazreSThA mAM yajadhvaM samAhitAH // 46 te rudrAH prakRtizcaiva sarve caiva surarSayaH / sarve bhAgAnkalpayadhvaM yajJeSu mama nityazaH / -2454 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 327. 47] 'zAntiparva [12. 327.78 - - tathA zreyo vidhAsyAmi yathAdhIkAramIzvarAH // 47 cintayadhvaM lokahitaM yathAdhIkAramIzvarAH // 60 zrutvaitaddevadevasva vAkyaM hRSTatanUruhAH / marIciraGgirAzcAtriH pulastyaH pulahaH kratuH / tataste vibudhAH sarve brahmA te ca maharSayaH // 48 vasiSTha iti saptaite mAnasA nirmitA hi vai // 61 vedadRSTena vidhinA vaiSNavaM RtumAharan / ete vedavido mukhyA vedAcAryAzca kalpitAH / tasminsane tadA brahmA svayaM bhAgamakalpayat / pravRttidharmiNazcaiva prAjApatyena kalpitAH // 62 devA devarSayazcaiva sarve bhAgAnakalpayan // 49 ayaM kriyAvatAM panthA vyaktIbhUtaH sanAtanaH / te kArtayugadharmANo bhAgAH paramasatkRtAH / / aniruddha iti prokto lokasargakaraH prabhuH // 63 prApurAdityavarNaM taM puruSaM tamasaH param / sanaH sanatsujAtazca sanakaH sasanandanaH / bRhantaM sarvagaM devamIzAnaM varadaM prabhum // 50 sanatkumAraH kapilaH saptamazca sanAtanaH // 64 tato'tha varado devastAnsarvAnamarAnsthitAn / saptaite mAnasAH proktA RSayo brahmaNaH sutAH / azarIro babhASedaM vAkyaM khastho mahezvaraH // 51 svayamAgatavijJAnA nivRttaM dharmamAsthitAH // 65 yena yaH kalpito bhAgaH sa tathA samupAgataH / ete yogavido mukhyAH sAMkhyadharmavidastathA / prIto'haM pradizAmyadya phalamAvRttilakSaNam // 52 AcAryA mokSazAstre ca mokSadharmapravartakAH // 66 etadvo lakSaNaM devA matprasAdasamudbhavam / yato'haM prasRtaH pUrvamavyaktAtriguNo mahAn / yUyaM yajJairijyamAnAH samAptavaradakSiNaiH / tasmAtparataro yo'sau kSetrajJa iti kalpitaH / yuge yuge bhaviSyadhvaM pravRttiphalabhoginaH // 53 / / so'haM kriyAvatAM panthAH punarAvRttidurlabhaH // 67 . yajJairye cApi yakSyanti sarvalokeSu vai suraaH| yo yathA nirmito janturyasminyasmiMzca karmaNi / kalpayiSyanti vo bhAgAMste narA vedakalpitAn // pravRttau vA nivRttau vA tatphalaM so'zrute'vazaH // 68 yo me yathA kalpitavAnbhAgamasminmahAkratau / eSa lokagururbrahmA jagadAdikaraH prabhuH / sa tathA yajJabhAgArho vedasUtre mayA kRtaH // 55 eSa mAtA pitA caiva yuSmAkaM ca pitAmahaH / yUyaM lokAndhArayadhvaM yajJabhAgaphaloditAH / mayAnuziSTo bhavitA sarvabhUtavarapradaH // 69 sarvArthacintakA loke yathAdhIkAranirmitAH // 56 asya caivAnujo rudro lalATAdyaH samutthitaH / yAH kriyAH pracariSyanti pravRttiphalasatkRtAH / / brahmAnuziSTo bhavitA sarvatrasavarapradaH // 70 tAbhirApyAyitabalA lokAnvai dhArayiSyatha // 57 / gacchadhvaM svAnadhIkArAMzcintayadhvaM yathAvidhi / yUyaM hi bhAvitA loke sarvayajJeSu maanvaiH| pravartantAM kriyAH sarvAH sarvalokeSu mAciram // 71 mAM tato bhAvayiSyadhvameSA vo bhAvanA mama // 58 pradRzyantAM ca karmANi prANinAM gatayastathA / ityartha nirmitA vedA yajJAzcauSadhibhiH saha / parinirmitakAlAni AyUMSi ca surottamAH // 72 ebhiH samyakprayuktairhi prIyante devatAH kSitau // 59 / idaM kRtayugaM nAma kAlaH zreSThaH pravartate / nirmANametadyuSmAkaM pravRttiguNakalpitam / ahiMsyA yajJapazavo yuge'sminnatadanyathA / mayA kRtaM surazreSThA yAvatkalpakSayAditi / catuSpAtsakalo dharmo bhaviSyatyatra vai surAH // 73 - 2455 - Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 327. 74] mahAbhArate [ 12. 327.99 tatastretAyugaM nAma trayI yatra bhaviSyati / evamuktvA hayazirAstatraivAntaradhIyata / prokSitA yatra pazavo vadhaM prApsyanti vai mkhe| tenAnuziSTo brahmApi svaM lokamacirAdgataH // 86 tatra pAdacaturtho vai dharmasya na bhaviSyati // 74 evameSa mahAbhAgaH padmanAbhaH sanAtanaH / tato vai dvAparaM nAma mizraH kAlo bhaviSyati / yajJeSvagraharaH prokto yajJadhArI ca nityadA // 87 dvipAdahIno dharmazca yuge tasminbhaviSyati // 75 nivRttiM cAsthito dharma gatimakSayadharmiNAm / tatastiSye'tha saMprApte yuge klipurskRte| pravRttidharmAnvidadhe kRtvA lokasya citratAm // 88 ekapAdasthito dharmo yatra tatra bhaviSyati // 76 sa AdiH sa madhyaH sa cAntaH prajAnAM devA uucuH| sa dhAtA sa dheyaH sa kartA sa kaarym| ekapAdasthite dharme yatrakkacanagAmini / yugAnte sa suptaH susaMkSipya lokAkathaM kartavyamasmAbhirbhagavaMstadvadasva naH // 77 nyugAdau prabuddho jagaddhathutsasarja // 89. zrIbhagavAnuvAca / tasmai namadhvaM devAya nirguNAya guNAtmane / yatra vedAzca yajJAzca tapaH satyaM damastathA / ajAya vizvarUpAya dhAnne sarvadivaukasAm // 90 ahiMsAdharmasaMyuktAH pracareyuH surottamAH / mahAbhUtAdhipataye rudrANAM pataye tthaa|.. sa vai dezaH sevitavyo mA vo'dharmaH padA spRzet // Adityapataye caiva vasUnAM pataye tathA // 91 vyAsa uvAca / azvibhyAM pataye caiva marutAM pataye tathA / te'nuziSTA bhagavatA devAH srssignnaastthaa| vedayajJAdhipataye vedAGgapataye'pi ca // 92 namaskRtvA bhagavate jagmurdezAnyathepsitAn // 79 samudravAsine nityaM haraye mulkeshine| gateSu tridivaukaHsu brahmekaH paryavasthitaH / / zAntaye sarvabhUtAnAM mokSadharmAnubhASiNe // 93 didRkSurbhagavantaM tamaniruddhatanau sthitam // 80 tapasAM tejasAM caiva pataye yazaso'pi ca / taM devo darzayAmAsa kRtvA hayaziro mahat / vAcazca pataye nityaM saritAM pataye tathA // 94 sAGgAnAvartayanvedAnkamaNDalugaNitradhRk // 81 kapardine varAhAya ekazRGgAya dhImate / tato'zvazirasaM dRSTvA taM devamamitaujasam / vivasvate'zvazirase caturmUrtidhRte sadA // 95 lokakartA prabhubrahmA lokAnAM hitakAmyayA // 82 guhyAya jJAnadRzyAya akSarAya kSarAya c| mUrdhA praNamya varadaM tasthau prAJjaliragrataH / eSa devaH saMcarati sarvatragatiravyayaH // 96 sa pariSvajya devena vacanaM zrAvitastadA / / 83 / evametatpurA dRSTaM mayA vai jJAnacakSuSA / lokakAryagatI: sarvAstvaM cintaya yathAvidhi / kathitaM tacca vaH sarvaM mayA pRSTena tattvataH // 97 dhAtA tvaM sarvabhUtAnAM tvaM prabhurjagato guruH / kriyatAM madvacaH ziSyAH sevyatAM harirIzvaraH / tvayyAvezitabhAro'haM dhRtiM prApsyAmyathAJjasA // gIyatAM vedazabdaizca pUjyatAM ca yathAvidhi // 98 yadA ca surakArya te aviSA bhaviSyati / vaizaMpAyana uvaac| prAdurbhAvaM gamiSyAmi tadAtmajJAnadezikaH // 85 / ityuktAstu vayaM tena vedavyAsena dhImatA / -2456 - Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 327. 99 ] zAntiparva [ 12. 328. 14 sarve ziSyAH sutazcAsya zukaH paramadharmavit // 99 vaizaMpAyana uvaac| sa cAsmAkamupAdhyAyaH sahAsmAbhirvizAM pate / zRNu rAjanyathAcaSTa phalgunasya harirvibhuH / caturvedodgatAbhizca RmbhistamabhituSTuve // 100 prasannAtmAtmano nAmnAM niruktaM guNakarmajam // 3 etatte sarvamAkhyAtaM yanmAM tvaM pripRcchsi| nAmabhiH kIrtitaistasya kezavasya mahAtmanaH / evaM me'kathayadrAjanpurA dvaipAyano guruH // 101 pRSTavAnkezavaM rAjanphalgunaH paravIrahA // 4 yazcedaM zRNuyAnnityaM yazcedaM parikIrtayet / arjuna uvAca / namo bhagavate kRtvA samAhitamanA naraH // 102 bhagavanbhUtabhavyeza sarvabhUtasagavyaya / bhavatyarogo dyutimAnbalarUpasamanvitaH / lokadhAma jagannAtha lokAnAmabhayaprada // 5 Aturo mucyate rogAdbaddho mucyeta bandhanAt // yAni nAmAni te deva kIrtitAni maharSibhiH / kAmakAmI labhetkAmaM dIrghamAyuravApnuyAt / vedeSu sapurANeSu yAni guhyAni karmabhiH // 6 brAhmaNaH sarvavedI syAtkSatriyo vijayI bhavet / teSAM niruktaM tvatto'haM zrotumicchAmi kezava / vaizyo vipulalAbhaH syAcchUdraH sukhamavApnuyAt // na hyanyo vartayennAmnAM niruktaM tvAmRte prabho // 7 aputro labhate putraM kanyA caivepsitaM patim / lamagarbhA vimucyeta garbhiNI janayetsutam / ___ zrIbhagavAnuvAca / vandhyA prasavamApnoti putrapautrasamRddhimat // 105 Rgvede sayajurvede tathaivAtharvasAmasu / kSemeNa gacchedadhvAnamidaM yaH paThate pathi / purANe sopaniSade tathaiva jyotiSe'rjuna // 8 yo yaM kAmaM kAmayate sa tamApnoti ca dhruvam // sAMkhye ca yogazAstre ca Ayurvede tathaiva ca / idaM maharServacanaM vinizcitaM bahUni mama nAmAni kIrtitAni maharSibhiH // 9 __mahAtmanaH puruSavarasya kIrtanam / gauNAni tatra nAmAni karmajAni ca kAnicit / samAgamaM carSidivaukasAmimaM niruktaM karmajAnAM ca zRNuSva prayato'nagha / nizamya bhaktAH susukhaM labhante // 107 kathyamAnaM mayA tAta tvaM hi me'dhaM smRtaH purA // iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi namo'tiyazase tasmai dehinAM paramAtmane / saptaviMzatyadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 327 // nArAyaNAya vizvAya nirguNAya guNAtmane // 11 . 328 yasya prasAdajo brahmA rudrazca krodhasaMbhavaH / yo'sau yonirhi sarvasya sthAvarasya carasya ca // 12 janamejaya uvAca / aSTAdazaguNaM yattatsattvaM sattvavatAM vara / astauSIdhairimaM vyAsaH saziSyo madhusUdanam / prakRtiH sA parA mahyaM rodasI yogadhAriNI / nAmabhirvividhaireSAM niruktaM bhagavanmama // 1 // RtA satyAmarAjayyA lokAnAmAtmasaMjJitA // 13 vaktumarhasi zuzrUSoH prajApatipatehareH / tasmAtsarvAH pravartante sargapralayavikriyAH / zrutvA bhaveyaM yatpUtaH zaraccandra ivAmalaH // 2 | tato yajJazca yaSTA ca purANaH puruSo virAT / ma. bhA. 308 -2457 - Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 328. 14 ] mahAbhArate [12. 328. 40 aniruddha iti prokto lokAnAM prabhavApyayaH // 14 arcayanti surazreSThaM devaM nArAyaNaM harim // 27 brAhme rAtrikSaye prApte tasya hyamitatejasaH / bhaviSyatAM vartatAM ca bhUtAnAM caiva bhArata / prasAdAtprAdurabhavatpamaM pdmnibhekssnn| sarveSAmagraNIrviSNuH sevyaH pUjyazca nityazaH // 28 tatra brahmA samabhavatsa tasyaiva prasAdajaH // 15 namasva havyadaM viSNuM tathA zaraNadaM nama / ahnaH kSaye lalATAcca suto devasya vai tathA / varadaM namasva kaunteya havyakavyabhujaM nama // 29 krodhAviSTasya saMjajJe rudraH saMhArakArakaH // 16 caturvidhA mama janA bhaktA evaM hi te zrutam / etau dvau vibudhazreSThau prasAdakrodhajau smRtau| teSAmekAntinaH zreSThAste caivaannydevtaaH| tadAdezitapanthAnau sRSTisaMhArakArako / ahameva gatisteSAM nirAzIHkarmakAriNAm // 30 nimittamAtraM tAvatra sarvaprANivarapradau // 17 ye ca ziSTAnayo bhaktAH phalakAmA hi te mtaaH| kapardI jaTilo muNDaH zmazAnagRhasevakaH / sarve cyavanadharmANaH pratibuddhastu zreSThabhAk // 31. upravratadharo rudro yogI tripuradAruNaH // 18 brahmANaM zitikaNThaM ca yAzcAnyA devatAH smRtAH / dakSakratuharazcaiva bhaganetraharastathA / prabuddhavaryAH sevante mAmevaiSyanti yatparam / nArAyaNAtmako jJeyaH pANDaveya yuge yuge // 19 bhaktaM prati vizeSaste eSa pArthAnukIrtitaH // 32 tasminhi pUjyamAne vai devadeva mahezvare / tvaM caivAhaM ca kaunteya naranArAyaNau smRtau / saMpUjito bhavetpArtha devo nArAyaNaH prabhuH // 20 bhArAvataraNArthaM hi praviSTau mAnuSIM tanum // 33 ahamAtmA hi lokAnAM vizvAnAM pANDunandana / jAnAmyadhyAtmayogAMzca yo'haM yasmAJca bhaart| tasmAdAtmAnamevAgre rudraM saMpUjayAmyaham // 21 nivRttilakSaNo dharmastathAbhyudayiko'pi ca // 34 yadyahaM nArcayeyaM vai IzAnaM varadaM zivam / narANAmayanaM khyAtamahamekaH sanAtanaH / AtmAnaM nArcayetkazciditi me bhAvitaM manaH / Apo nArA iti proktA Apo vai narasUnavaH / mayA pramANaM hi kRtaM lokaH samanuvartate // 22 ayanaM mama tatpUrvamato nArAyaNo hyaham // 35 pramANAni hi pUjyAni tatastaM pUjayAmyaham / chAdayAmi jagadvizvaM bhUtvA sUrya ivAMzubhiH / yastaM vetti sa mAM vetti yo'nu taM sa hi mAmanu / sarvabhUtAdhivAsazca vAsudevastato hyaham // 36 rudro nArAyaNazcaiva sattvamekaM dvidhAkRtam / gatizca sarvabhUtAnAM prajAnAM cApi bhArata / loke carati kaunteya vyaktisthaM sarvakarmasu // 24 vyAptA me rodasI pArtha kAntizcAbhyadhikA mama // na hi me kenaciddeyo varaH pANDavanandana / adhibhUtAni cAnte'haM tadicchaMzcAsmi bhaart| iti saMcintya manasA purANaM vizvamIzvaram / kramaNAccApyahaM pArtha viSNurityabhisaMjJitaH // 38 putrArthamArAdhitavAnAtmAnamahamAtmanA // 25 damAtsiddhiM parIpsanto mAM janAH kAmayanti hi| na hi viSNuH praNamati kasmaicidvibudhAya tu| divaM covIM ca madhyaM ca tasmAddAmodaro hyaham // 39 Rta AtmAnameveti tato rudraM bhajAmyaham // 26 / pRznirityucyate cAnnaM vedA Apo'mRtaM tathA / sabrahmakAH sarudrAzca sendrA devAH shrssibhiH| / mamaitAni sadA garbhe pRznigarbhastato hyaham // 40 -2458 - Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 328. 41] zAntiparva [12. 329.5 RSayaH prAhurevaM mAM tritakUpAbhipAtitam / yonitvAcca parasparaM mahayanto lokAndhArayata iti pRznigarbha tritaM pAhItyekatadvitapAtitam // 41 tataH sa brahmaNaH putra Adyo RssivrtritH| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi uttatArodapAnAdvai pRznigarbhAnukIrtanAt / / 42 bhaSTAviMzatyadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 28 // sUryasya tapato lokAnagneH somasya cApyuta / aMzavo ye prakAzante mama te kezasaMjJitAH / arjuna uvaac| sarvajJAH kezavaM tasmAnmAmAhurdvijasattamAH // 43 / agnISomaukathaM pUrvamekayonI pravartitau / svapalyAmAhito garbha utathyena mahAtmanA / eSa me saMzayo jAtastaM chindhi madhusUdana // 1 utathye'ntarhite caiva kadAciddevamAyayA / zrIbhagavAnuvAca / bRhaspatirathAvindattAM patnIM tasya bhArata // 44 / hanta te vartayiSyAmi purANaM pANDunandana / tato vai tamRSizreSThaM maithunopagataM tathA / AtmatejodbhavaM pArtha zRNuSvaikamanA mama // 2 uvAca garbhaH kaunteya pazcabhUtasamanvitaH // 45 ___ saMprakSAlanakAle'tikrAnte caturthe yugasahasrAnte pUrvAgato'haM varada nAhasyambAM prbaadhitum| / 1 / avyakte sarvabhUtapralaye sthAvarajaGgame / 2 / etadvRhaspatiH zrutvA cukrodha ca zazApa ca // 46 | jyotirdharaNivAyurahite'ndhe tamasi jalaikArNave loke maithunopagato yasmAttvayAhaM vinivaaritH| / 3 / tama ityevAbhibhUte'saMjJake'dvitIye pratiSThite tasmAdandho jAsyasi tvaM macchApAnnAtra saMzayaH // / 4 / naiva rAtryAM na divase na sati nAsati na sa zApAdRSimukhyasya dIrgha tama upeyivAn / vyakte nAvyakte vyavasthite / 5 / etasyAmavasthAyAM sa hi dIrghatamA nAma nAmnA mAsIdRSiH purA // nArAyaNaguNAzrayAdakSayAdajarAdanindriyAdagrAhyAdasaMvedAnavApya caturaH sAGgopAGgAsanAtanAn / bhavAtsatyAdahiMsrAllalAmAdvividhapravRttivizeSAt / / akSayAdajarAmarAdamUrtitaH sarvavyApinaH sarvakartuH prayojayAmAsa tadA nAma guhyamidaM mama // 49 zAzvatAttamasaH puruSaH prAdurbhUto hariravyayaH / 7 // 3 AnupUryeNa vidhinA kezaveti punaH punaH / sa cakSuSmAnsamabhavadgautamazcAbhavatpunaH // 50 nidarzanamapi hyatra bhavati / 1 / nAsIdaho na evaM hi varadaM nAma kezaveti mmaarjun| rAtrirAsIt / 2 / na sadAsInnAsadAsIt / / / devAnAmatha sarveSAmRSINAM ca mahAtmanAm // 51 tama eva purastAdabhavadvizvarUpam / 4 / sA vizvasya jananItyevamasyArtho'nubhASyate / 5 // 4 agniH somena saMyukta ekayoni mukhaM kRtam / / agnISomAtmakaM tasmAjjagatkRtsnaM carAcaram // 52 ___tasyedAnIM tamaHsaMbhavasya puruSasya padmayone brahmaNaH prAdurbhASe sa puruSaH prajAH sisakSamANo api hi purANe bhavati / 1 / ekayonyAtmakA- | netrAbhyAmagnISomau sasarja / 1 / tato bhUtasarge vagnISomau / 2 / devAzcAgnimukhA iti / 3 / eka- | pravRtte prajAkramavazAdbrahmakSatramupAtiSThat / 2 / yaH - 2459 - Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 329. 5] mahAbhArate [ 12. 329. 16 somastadbrahma yadbrahma te brAhmaNAH / 3 / yo'gnistatkSatraM | nAsti satyAtparo dharmo nAsti mAtRsamo guruH / kSatrAdbrahma balavattaram / 4 / kasmAditi lokapratyakSa- - brAhmaNebhyaH paraM nAsti pretya ceha ca bhUtaye // 11 guNametattadyathA / 5 / brAhmaNebhyaH paraM bhUtaM notpanna- naiSAmukSA vardhate nota vAhA pUrvam / 6 / dIpyamAne'gnau juhotIti kRtvA ___na gargaro mathyate saMpradAne / bravImi / 7 / bhUtasargaH kRto brahmaNA bhUtAni ca apadhvastA dasyubhUtA bhavanti pratiSThApya trailokyaM dhAryata iti / 8 // 5 yeSAM rASTra brAhmaNA vRttihInAH // 12 matravAdo'pi hi bhavati / 1 / tvamagne yajJAnAM vedapurANetihAsaprAmANyAnnArAyaNamukhodgatAH hotA vizveSAm / 2 / hito devebhirmAnuSe jane sarvAtmAnaH sarvakartAraH sarvabhAvanAzca braahmnnaaH|1| iti / 3 / nidarzanaM cAtra bhavati / 4 / vizveSA- vAksamakAlaM hi tasya devasya varapradasya brAhmaNAH magne yajJAnAM hoteti / 5 / hito devairmAnuSairjagata prathamaM prAdurbhUtA brAhmaNebhyazca zeSA varNAH prAduiti / 6 / agnihi yajJAnAM hotA kartA / 7 / bhUtAH / 2 / itthaM ca surAsuraviziSTA brAhmaNA yadA sa cAgnibrahma / 8 // 6 mayA brahmabhUtena purA svayamevotpAditAH surAsurana hyate mantrAddhavanamasti / 1 / na vinA puruSaM maharSayo bhUtavizeSAH sthApitA nigRhItAzca / 3 tapaH saMbhavati / 2 / havirmatrANAM saMpUjA vidyate // 13 devamanuSyANAmanena tvaM hoteti niyuktaH / 3 / ye ____ ahalyAdharSaNanimittaM hi gautamAddharizmazrutAca mAnuSA hotrAdhikArAste ca / / brAhmaNasya hi mindraH prAptaH / 1 / kauzikanimittaM cendro muSkayAjanaM vidhIyate ksstrvaishyyojiaatyoH| 5 / tasmA- viyoga meSavRSaNatvaM cAvApa / 2 / azvinohapratibrAhmaNA hyagnibhUtA yajJAnudvahanti / 6 / yajJA Sedhodyatavajrasya puraMdarasya cyavanena stambhito bAhuH devAMstarpayanti devAH pRthivIM bhAvayanti / 7 // 7 / 3 / kratuvadhaprAptamanyunA ca dakSeNa bhUyastapasA zatapathe hi brAhmaNaM bhavati / 1 / agnau samiddhe cAtmAnaM saMyojya netrAkRtiranyA lalATe rudrasyosa juhoti yo vidvAnbrAhmaNamukhe dAnAhutiM juhoti tpAditA / 4 // 14 / 2 / evamapyagnibhUtA brAhmaNA vidvAMso'gniM bhAva- tripuravadhArthaM dIkSAmabhyupagatasya rudrasyozanasA yanti / 3 / agnirviSNuH sarvabhUtAnyanupravizya ziraso jaTA utkRtya prayuktAH / 1 / tataH prAduprANAndhArayati / 4 / api cAtra sanatkumAragItAH bhUtA bhujagAH / 2 / tairasya bhujagaiH pIDyamAnaH zlokA bhavanti / 5 // 8 kaNTho nIlatAmupanItaH / 3 / pUrve ca manvantare vizvaM brahmAsRjatpUrva sarvAdirniravaskaram / svAyaMbhuve nArAyaNahastabandhagrahaNAnnIlakaNThameva vA brahmaghoSairdivaM tiSThantyamarA brahmayonayaH // 9 / 4 // 15 brAhmaNAnAM matirvAkyaM karma zraddhA tapAMsi ca / ___ amRtotpAdane purazcaraNatAmupagatasyAGgiraso bRhadhArayanti mahIM dyAM ca zaityAdvAryamRtaM yathA // 10 / spaterupaspRzato na prasAdaM gatavatyaH kilApaH / / -2460 - Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 329. 18] zAntiparva [ 12. 329.27 atha bRhaspatirapAM cukrodha / 2 / yasmAnmamopa- gatamiti / 4 // 21 spRzataH kaluSIbhUtA na prasAdamupagatAstasmAdadya- tAstvASTra uvAca / 1 / ka gamiSyatha AsyatAM prabhRti jhaSamakaramatsyakacchapajantusaMkIrNAH kaluSI tAvanmayA saha zreyo bhaviSyatIti / 2 / tAstamabhavateti / 3 / tadAprabhRtyApo yAdobhiH saMkIrNAH bruvan / 3 / vayaM devastriyo'psarasa indraM varadaM purA saMvRttAH / 4 // 16 prabhaviSNuM vRNImaha iti / 4 // 22 vizvarUpo vai tvASTraH purohito devAnAmAsItsva- ___ atha tA vizvarUpo'bravIdadyaiva sendrA devA na srIyo'surANAm / 1 / sa pratyakSaM devebhyo bhAgama- bhaviSyantIti / 1 / tato matrAJjajApa / 2 / taidadatparokSamasurebhyaH / 2 // 17 . matraiH prAvardhata trizirAH / 3 / ekenAsyena sarvaatha hiraNyakazipuM puraskRtya vizvarUpamAtaraM sva- lokeSu dvijaiH kriyAvadbhiryajJeSu suhRtaM somaM papAvesAramasurA varamayAcanta / 1 / he svasarayaM te putra- kenApa ekena sendrAndevAn / 4 / athendrastaM vistvASTro vizvarUpatrizirA devAnAM purohitaH pratyakSaM vardhamAnaM somapAnApyAyitasarvagAtraM dRSTvA cintAdevebhyo bhAgamadadatparokSamasmAkam / 2 / tato mApede / 5 // 23 devA vardhante vayaM kSIyAmaH / 3 / tadenaM tvaM vAra- devAzca te sahendreNa brahmANamabhijagmurUcuzca / 1 / yitumarhasi tathA yathAsmAnbhajediti / 4 // 18 / vizvarUpeNa sarvayajJeSu suhutaH somaH pIyate / 2 / atha vizvarUpaM nandanavanamupagataM mAtovAca / 1 / / vayamabhAgAH saMvRtAH / 3 / asurapakSo vardhate vayaM putra kiM parapakSavardhanastvaM mAtulapakSaM nAzayasi / 2 / kSIyAmaH / 4 / tadarhasi no vidhAtuM zreyo yadananAI syevaM kartumiti / 3 / sa vizvarUpo mAturvAkya- ntaramiti / 5 // 24 manatikramaNIyamiti matvA saMpUjya hiraNyakazipu- ___ tAnbrahmovAca RSirbhArgavastapastapyate dadhIcaH magAt / 4 // 19 / 1 / sa yAcyatAM varaM yathA kalevaraM jahyAt / / hairaNyagarbhAcca vasiSThAddhiraNyakazipuH zApaM prApta- tasyAsthibhirvanaM kriyatAmiti / 3 // 25 vAn / 1 / yasmAttvayAnyo vRto hotA tasmAda- devAstatrAgacchanyatra dadhIco bhagavAnRSistapastepe samAptayajJastvamapUrvAtsattvajAtAdvadhaM prApsyasIti / 1 / sendrA devAstamabhigamyocurbhagavaMstapasaH kushl|2| tacchApadAnAddhiraNyakazipuH prAptavAnvadham mavighnaM ceti / 2 / tAndadhIca uvAca svAgataM / 3 // 20 bhavadbhayaH kiM kriyatAm / 3 / yadvakSyatha tatkari* vizvarUpo mAtRpakSavardhano'tyarthaM tapasyabhavat / 1 / pyAmIti / 4 / te tamabruva-zarIraparityAgaM lokatasya vratabhaGgArthamindro bahvIH zrImatyo'psaraso ni- hitArthaM bhagavAnkartumarhatIti / 5 / atha dadhIcastayuyoja / 2 / tAzca dRSTvA manaH kSubhitaM tasyAbhava- thaivAvimanAH sukhaduHkhasamo mahAyogI AtmAnaM tAsu cApsaraHsu nacirAdeva sakto'bhavat / 3 / samAdhAya zarIraparityAgaM cakAra / 6 // 26 saktaM cainaM jJAtvApsarasa UcurgacchAmahe vayaM yathA- ] tasya paramAtmanyavasRte tAnyasthIni dhAtA saMgRhya -2461 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 329. 27 ] mahAbhArate [ 12. 329. 36 vajramakarot / / tena vapreNAbhedyenApradhRSyeNa asti mama kiMcidratamaparyavasitam / 5 / tasyAvabhRye brahmAsthisaMbhUtena viSNupraviSTenendro vizvarUpaM jaghAna tvAmupagamiSyAmi kaizcidevAhobhiriti / / / sa / 2 / zirasAM cAsya chedanamakarot / 3 / tasmAda- zacyaivamabhihito nahuSo jagAma / 7 // 32 nantaraM vizvarUpagAtramathanasaMbhavaM tvaSTrotpAditamevAriM ____ atha zacI duHkhazokArtA bhartRdarzanalAlasA vRtramindro jaghAna / 4 // 27 nahuSabhayagRhItA bRhaspatimupAgacchat / 1 / sa ca tasyAM dvaidhIbhUtAyAM brahmavadhyAyAM bhayAdindro tAmabhigatAM dRSTvaiva dhyAnaM pravizya bhartRkAryatatparA devarAjyaM parityajya apsu saMbhavAM zItalA mAnasa- jJAtvA bRhaspatiruvAca / 2 / anenaiva vratena tapasA sarogatAM nalinI prapede / 1 / tatra caizvaryayogA- | cAnvitA devIM varadAmupazrutimAhvaya / 3 / sA daNumAtro bhUtvA bisagranthi praviveza / 2 // 28 / / tavendraM darzayiSyatIti / 4 // 33 atha brahmavadhyAbhayapranaSTe trailokyanAthe zacIpatau sAtha mahAniyamamAsthitA devIM varadAmupazruti jagadanIzvaraM babhUva / 1 / devArajastamazcAviveza mantrairAhvayat / 1 / sopazrutiH zacIsamIpamagAt / 2 / matrA na prAvartanta / 3 / maharSINAM rakSAMsi / 2 / uvAca cainAmiyamasmi tvayopahatopasthitA prAdurabhavan / 4 / brahma cotsAdanaM jagAma / 5 / / 3 / kiM te priyaM karavANIti / 4 / tAM mUrdhA anindrAzcAbalA lokAH supradhRSyA babhUvuH / 6 // 29 praNamyovAca zacI bhagavatyarhasi me bhartAraM darza___ atha devA RSayazcAyuSaH putraM nahuSaM nAma deva yituM tvaM satyA matA ceti / 5 / sainAM mAnasa rAjatve'bhiSiSicuH / 1 / nahuSaH paJcabhiH zatai saro'nayat / 6 / tatrendraM bisapranthigatamadarzayat jyotiSAM lalATe jvaladbhiH sarvatejoharaitriviSTapaM / 7 // 34 pAlayAMbabhUva / 2 / atha lokAH prakRtimApedire ____ tAmindraH patnI kRzAM glAnAM ca dRSTvA cintayAMsvasthAzca babhUvuH / 3 // 30 babhUva / 1 / aho mama mahadduHkhamidamadyopagatam athovAca nahuSaH / 1 / sarva mAM zakropabhukta- / 2 / naSTaM hi mAmiyamanviSyopAgamaduHkhAteti mupasthitamRte zacImiti / 2 / sa evamuktvA / 3 / tAmindra uvAca kathaM vartayasIti / 4 / sA zacIsamIpamagamaduvAca cainAm / 3 / subhage'ha- tamuvAca / 5 / nahuSo mAmAhvayati / 6 / kAlamindro devAnAM bhajasva mAmiti / 4 / taM zacI zvAsya mayA kRta iti / 7 // 35 pratyuvAca / 5 / prakRtyA tvaM dharmavatsalaH somavaMzo tAmindra uvAca / 1 / gaccha / 2 / nahuSastvayA dbhavazva / 6 / nArhasi parapatnIdharSaNaM kartumiti vAcyo'pUrveNa mAmRSiyuktena yAnena tvamadhirUDha / 7 // 31 udvahasva / 3 / indrasya hi mahAnti vAhanAni tAmathovAca nahuSaH / / / aindraM padamadhyAsyate manasaH priyANyadhirUDhAni mayA / 4 / tvamanyenomayA / 2 / ahamindrasya rAjyaratnaharo nAtrAdharmaH payAtumarhasIti / 5 / saivamuktA hRSTA jgaam|| kazcittvamindrabhukteti / 3 / sA tamuvAca / 4 / / indro'pi bisagranthimevAviveza bhUyaH / 7 // 36 -2462 - Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 329. 37] zAntiparva - [12. 329.46 athendrANImabhyAgatAM dRSTvovAca nahuSaH pUrNaH sa | spRzaMstrInkramAnkramatA viSNunAbhyAsAditaH / 1 / kAla iti / 1 / taM zacyabravIcchakreNa yathoktam sa bharadvAjena sasalilena pANinorasi tADitaH s|2| sa maharSiyuktaM vAhanamadhirUDhaH zacIsamIpa- lakSaNoraskaH saMvRttaH / 2 // 42 mupAgacchat / 3 // 37 bhRguNA maharSiNA zapto'gniH sarvabhakSatvamupanItaH atha maitrAvaruNiH kumbhayoniragastyo maharSInvi / 1 // 43 kriyamANAMstAnnahuSeNApazyat / 1 / padbhayAM ca tenA aditirvai devAnAmannamapacadetadbhuktvAsurAnhanispRzyata / 2 / tataH sa nahuSamabravIdakAryapravRtta pApa dhyantIti / 1 / tatra budho vratacaryAsamAptAvAgacchat patasva mahIm / 3 / so bhava yAvadbhUmirgirayazca / 2 / aditiM cAvocadbhikSA dehIti / 3 / tatra tiSTheyustAvaditi / 4 / sa maharSivAkyasamakAlameva devaiH pUrvametatprAzyaM nAnyenetyaditirbhikSAM nAdAt tasmAdyAnAdavApatat / 5 // 38 / 4 / atha bhikSApratyAkhyAnaruSitena budhena brahmaathAnindraM punastrailokyamabhavat / 1 / tato devA bhUtena vivasvato dvitIye janmanyaNDasaMjJitasyANDaM RSayazca bhagavantaM viSNuM zaraNamindrArthe'bhijagmuH mAritamadityAH / 5 / sa mArtaNDo vivsvaanbhv| 2 / UcuzcainaM bhagavannidraM brahmavadhyAbhibhUtaM trAtu cchrAddhadevaH / 6 // 44 mahasIti / 3 / tataH sa varadastAnanavIdazvamedhaM yajJaM __ dakSasya vai duhitaraH SaSTirAsan / 1 / tAbhyaH vaiSNavaM zakro'bhiyajatu / 4 / tataH svaM sthAnaM kazyapAya trayodaza prAdAhaza dharmAya daza manave prApsyatIti / 5 // 39 saptaviMzatimindave / 2 / tAsu tulyAsu nakSatrAkhyAM tato devA RSayazcendraM nApazyanyadA tadA zacI gatAsu somo rohiNyAmabhyadhikAM prItimakarot mUcurgaccha subhage indramAnayasveti / 1 / sA puna / 3 / tatastAH zeSAH palya IrSyAvatyaH pituH statsaraH samabhyagacchat / 2 / indrazca tasmAtsarasaH samIpaM gatvemamarthaM zazaMsuH / 4 / bhagavannasmAsu samutthAya bRhaspatimabhijagAma / 3 / bRhaspatizcA-. tulyaprabhAvAsu somo rohiNImadhikaM bhajatIti / 5 / zvamedhaM mahAkratuM zakrAyAharat / 4 / tataH kRSNa so'bravIdyakSmainamAvekSyatIti / 6 // 45 sAraGgaM medhyamazvamutsRjya vAhanaM tameva kRtvA indraM dakSazApAtsomaM rAjAnaM yakSmAviveza / 1 / sa marutpatiM bRhaspatiH svasthAnaM prApayAmAsa / 5 // 40 yakSmaNAviSTo dakSamagamat / 2 / dakSazcainamabravIna tataH sa devarADdevairRSibhiH stUyamAnaniviSTa- samaM vartasa iti / 3 / tatrarSayaH somamabruvankSIyase pastho niSkalmaSo babhUva / 1 / brahmavadhyAM caturyu yakSmaNA / 4 / pazcimasyAM dizi samudre hiraNyasthAneSu vanitAgnivanaspatigoSu vyabhajat / 2 / eva- sarastIrtham / 5 / tatra gatvAtmAnamabhiSecayasveti mindro brahmatejaHprabhAvopabRMhitaH zatruvadhaM kRtvA sva / 6 / athAgacchatsomastatra hiraNyasarastIrtham / 7 / sthAna prApitaH / 3 // 41 | gatvA cAtmanaH snapanamakarot / 8 / snAtvA cAAkAzagaGgAgatazca purA bharadvAjo maharSirupA- | tmAnaM pApmano mokSayAmAsa / 9 / tatra cAvabhA -2463 - Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 329. 46] mahAbhArate [ 12. 330. 10 sitastIrthe yadA somastadAprabhRti tIrthaM tatprabhAsa- mRSivacanam / 5 // 49 miti nAmnA khyAtaM babhUva / 10 / tacchApAdadyApi ___ tadevaMvidhaM mAhAtmyaM brAhmaNAnAm / 1 / kSatramapi kSIyate somo'mAvAsyAntarasthaH / 11 / paurNamAsI zAzvatImavyayAM pRthivIM patnImabhigamya bubhuje|| mAtre'dhiSThito meghalekhApraticchannaM vapurdarzayati tadetadbrahmAgnISomIyam / 3 / tena jgddhaaryte| 4 / 12 / meghasadRzaM varNamagamattadasya zazalakSma // 50 vimalamabhavat / 13 // 46 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sthUlazirA maharSirmeroH prAguttare digbhAge tapa- ekonatriMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 329 // stepe / 1 / tasya tapastapyamAnasya sarvagandhavahaH 330 zucirvAyurvivAyamAnaH zarIramaspRzat / 2 / sa tapasA zrIbhagavAnuvAca / .. tApitazarIraH kRzo vAyunopavIjyamAno hRdayaparitoSamagamat / 3 / tatra tasyAnilavyajanakRtapari sUryAcandramasau zazvatkezairme aMzusaMjJitaiH / bodhayaMstApayaMzcaiva jagaduttiSThataH pRthak // 1 toSasya sadyo vanaspatayaH puSpazobhA na darzitavanta bodhanAttApanAccaiva jagato harSaNaM bhavet / .. iti sa etAzazApa na sarvakAlaM puSpavanto bhavi agnISomakRtairebhiH karmabhiH pANDunandana / vyatheti / 4 // 47 hRSIkezo'hamIzAno varado lokabhAvanaH // 2 nArAyaNo lokahitArthaM vaDavAmukho nAma maharSiH iDopahUtayogena hare bhAgaM kratuSvaham / purAbhavat / 1 / tasya merau tapastapyataH samudra varNazca me harizreSThastasmAddharihaM smRtaH // 3 AhUto nAgataH / 2 / tenAmarSitenAtmagAtroSmaNA dhAma sAro hi lokAnAmRtaM caiva vicAritam / samudraH stimitajalaH kRtaH / 3 / svedaprasyandana- RtadhAmA tato vipraiH satyazcAhaM prakIrtitaH // 4 sadRzazcAsya lavaNabhAvo janitaH / 4 / uktazcApeyo naSTAM ca dharaNI pUrvamavindaM vai guhAgatAm / bhaviSyasi / 5 / etacca te toyaM vaDavAmukhasaMjJitena govinda iti mAM devA vAgbhiH samabhituSTuvuH // 5 pIyamAnaM madhuraM bhaviSyati / 6 / tadetadadyApi zipiviSTeti cAkhyAyAM hInaromA ca yo bhavet / vaDavAmukhasaMjJitenAnuvartinA toyaM sAmudraM pIyate tenAviSTaM hi yatkicicchipiviSTaM hi tatsmRtam // 6 / 7 // 48 yAsko mAmRSiravyagro naikayajJeSu gItavAn / himavato girerduhitaramumAM rudrazcakame / / zipiviSTa iti hyasmAdguhyanAmadharo hyaham // 7 bhRgurapi ca maharSirhimavantamAgamyAbravItkanyAmumAM stutvA mAM zipiviSTeti yAsko RSirudAradhIH / me dehIti / 2 / tamabravIddhimavAnabhilaSito varo / matprasAdAdadho naSTaM niruktamabhijagmivAn // 8 rudra iti / 3 / tamabravIguryasmAttvayAhaM kanyA- na hi jAto na jAye'haM na janiSye kadAcana / varaNakRtabhAvaH pratyAkhyAtastasmAnna ratnAnAM bhavA- kSetrajJaH sarvabhUtAnAM tasmAdahamajaH smRtaH // 9 bhAjanaM bhaviSyatIti / 4 / adyaprabhRtyetadavasthita- noktapUrvaM mayA kSudramazlIlaM vA kadAcana / -2464 - Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 330. 10] zAntiparva [12. 330. 38 RtA brahmasutA sA me satyA devI sarasvatI // 10 kadAcidvidante surAzcAsurAzca / . sabasacaiva kaunteya mayyAvezitamAtmani / / anAdyo hyamadhyastathA cApyanantaH pauSkare brahmasadane satyaM mAmRSayo viduH // 11 pragIto'hamIzo vibhuloksaakssii // 25 satvAnna ghyutapUrvo'haM sattvaM vai viddhi matkRtam / zucIni zravaNIyAni zRNomIha dhanaMjaya / janmanIhAbhavatsattvaM paurvikaM me dhanaMjaya // 12 / na ca pApAni gRhAmi tato'haM vai zucizravAH // 26 virAzI:karmasaMyuktaM sAtvataM mAM prakalpaya / ekazRGgaH purA bhUtvA varAho divyadarzanaH / sAtvatajJAnadRSTo'haM sAtvataH sAtvatAM ptiH|| 13 imAmuddhRtavAnbhUmimekazRGgastato yaham // 27 kRSAmi medinI pArtha bhUtvA kArNAyaso mahAn / tathaivAsaM trikakudo vArAha rUpamAsthitaH / kRSNo varNazca me ysmaattsmaatkRssnno'hmrjun||14 trikakuttena vikhyAtaH zarIrasya tu mApanAt // 28 mayA saMzleSitA bhUmiradbhiryoma ca vaayunaa| pirina iti yaH proktaH kpilvaancintkaiH| vAyuzca tejamA sAdhaM vaikuNThatvaM tato mama // 15 ma prajApatirevAhaM cetanAtsarvalokakRt // 29 nirvANaM paramaM saukhyaM dharmo'sau para ucyte| vidyAsahAyavantaM mAmAdityasthaM sanAtanam / tasmAnna vyutapUrvo'hamacyutastena karmaNA // 16 kapilaM prAhurAcAryAH sAMkhyA nizcitanizcayAH // pRthivInabhasI cobhe vibhute vishvlaukike| hiraNyagarbho dyutimAneSa yazchandasi stutaH / tayoH saMdhAraNArtha hi mAmadhokSajamaJjasA // 17 yogaiH saMpUjyate nityaM sa evAhaM vibhuH smRtH||31 niruktaM vedaviduSo ye ca zabdArthacintakAH / ekaviMzatizAkhaM ca RgvedaM mAM pracakSate / se mAM gAyanti prAgvaMze adhokSaja iti sthitiH // sahasrazAkha yatsAma ye vai vedavido janAH / zabda ekamataireSa vyAhRtaH paramarSibhiH / gAyantyAraNyake viprA madbhaktAste'pi durlbhaaH||32 nAnyo adhokSajo loke Rte nArAyaNaM prabhum // 19 SaTpaJcAzatamaSTau ca saptatriMzatamityuta / ghRtaM mamArcipo loke jantUnAM prANadhAraNam / yasmizAkhA yajurvede so'hamAdhvaryave smRtaH // 33 bhUtArcirahamavyaprairvedaH parikIrtitaH // 20 pavakalpamatharvANaM kRtyAmiH paribRMhitam / prayo hi dhAtavaH khyAtAH karmajA iti gha smRtAH / kalpayanti hi mAM viprA atharvANavidastathA // 34 pittaM zleSmA ca vAyuzca eSa saMghAta ucyate // 21 zAkhAbhedAzca ye kecidyAzca zAkhAsu gItayaH / staizca dhAryate janturetaiH kSINaizca zrIyate / svaravarNasamuccArAH sarvAstAnviddhi matkRtAn // 35 AyurvedavidastasmAtridhAtuM mAM pracakSate // 22 battaddhayaziraH pArtha samudeti varapradam / muSo hi bhagavAndharmaH khyAto lokeSu bhArata / so'hamevottare bhAge kramAkSaravibhAgavit // 36 naighaNTukapadAkhyAtaM viddhi mAM vRSamuttamam // 23 rAmAdezitamArgeNa matprasAdAnmahAtmanA / kapirvarAhaH zreSThazca dharmazca vRSa ucyate / pAzcAlena kramaH prAptastasmAdbhUtAtsanAtanAt / tasmAdRSAkapi prAha kazyapo mAM prajApatiH / / 24 bAbhravyagotraH sa babhau prathamaH kramapAragaH // 37 na cAdiM na madhyaM tathA naiva cAntaM nArAyaNAdvaraM labdhvA prApya yogamanuttamam / ma. bhA. 309 -2465 Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 830. 38] mahAbhArate [12. 830. 68 kramaM praNIya zikSAM ca praNayitvA sa gAlavaH // 38 zrIbhagavAnuvAca / kaNDarIko'tha rAjA ca brahmadattaH pratApavAn / tayoH saMlamayoyuddhe rudranArAyaNAtmanoH / jAtImaraNajaM duHkhaM smRtvA smRtvA punaH punH|| udvignAH sahasA kRtsnA lokAH sarve'bhavaMstadA // 51 saptajAtiSu mukhyatvAdyogAnAM saMpadaM gataH // 39 nAgRhNAtpAvakaH zubhraM makheSu suhutaM haviH / purAhamAtmajaH pArthaH prathitaH kaarnnaantre| vedA na pratibhAnti sma RSINAM bhAvitAtmanAm // dharmasya kuruzArdUla tato'haM dharmajaH smRtaH // 40 devArajastamazcaiva smaavivishtustdaa| naranArAyaNau pUrva tapastepaturavyayam / vasudhA saMcakampe'tha nabhazca vipaphAla ha // 53 dharmayAnaM samArUDhau parvate gandhamAdane // 41 niSprabhANi ca tejAMsi brahmA caivAsanAcyutaH / tatkAlasamayaM caiva dakSayajJo babhUva ha / agAcchoSaM samudrazca himavAMzca vyazIryata // 54 na caivAkalpayadbhAgaM dakSo rudrasya bhArata // 42 tasminnevaM samutpanne nimitta paannddunndn| .. tato dadhIcivacanAddakSayajJamapAharat / brahmA vRto devagaNairRSibhizca mahAtmabhiH / sasarja zUlaM krodhena prajvalantaM muhurmuhuH // 43 AjagAmAzu taM dezaM yatra yuddhamavartata // 55 tacchUlaM bhasmasAtkRtvA dakSayajJaM savistaram / sAJjalipragraho bhUtvA caturvaktro niruktagaH / .. AvayoH sahasAgacchadvadaryAzramamantikAt / uvAca vacanaM rudraM lokAnAmastu vai zivam / vegena mahatA pArtha patannArAyaNorasi // 44 nyasyAyudhAni vizveza jagato hitakAmyayA // 56 tataH svatejasAviSTAH kezA nArAyaNasya ha / yadakSaramathAvyaktamIzaM lokasya bhAvanam / babhUvurmuJjavarNAstu tato'haM muJjakezavAn // 45 kUTasthaM kartRnidvaMdvamakarteti ca yaM viduH / / 57 tacca zUlaM vinirdhUtaM huMkAreNa mahAtmanA / vyaktibhAvagatasyAsya ekA mUrtiriyaM shivaa| jagAma zaMkarakaraM nArAyaNasamAhatam // 46 naro nArAyaNazcaiva jAtI dharmakulodvahau // 58 atha rudra upAdhAvattAvRSI tapasAnvitau / tapasA mahatA yuktau devazreSThau mahAvratau / tata enaM samudbhUtaM kaNThe jagrAha pANinA / ahaM prasAdajastasya ksmiNshcitkaarnnaantre| nArAyaNaH sa vizvAtmA tenAsya zitikaNThatA // 47 tvaM caiva krodhajastAta pUrvasarge sanAtanaH // 59 atha rudravighAtArthamiSIkAM jagRhe nrH| mayA ca sAdhaM varadaM vibudhaizca maharSibhiH / matraizca saMyuyojAzu so'bhavatparazurmahAn // 48 prasAdayAzu lokAnAM zAntirbhavatu mAciram // 60 kSiptazca sahasA rudre khaNDanaM praaptvaastdaa|| brahmaNA tvevamuktastu rudraH krodhAgnimutsRjan / tato'haM khaNDaparazuH smRtaH parazukhaNDanAt // 49 prasAdayAmAsa tato devaM nArAyaNaM prabhum / zaraNaM ca jagAmAdyaM vareNyaM varadaM harim // 61 arjuna uvAca / tato'tha varado devo jitakrodho jitendriyaH / asminyuddhe tu vArSNeya trailokyamathane tdaa| prItimAnabhavattatra rudreNa saha saMgataH // 62 jayaM kaH prAptavAstatra zaMsaitanme janArdana // 50 / RSibhirbrahmaNA caiva vibudhaizca supUjitaH -2466 - Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 330. 63] zAntiparva [12. 331. 17 uvAca devamIzAnamIzaH sa jagato hariH / / 63 samuddhRtamidaM brahmankathAmRtamanuttamam / yastvAM vetti sa mAM vetti yastvAmanu sa maamnu| / taponidhe tvayoktaM hi nArAyaNakathAzrayam // 4 nAvayorantaraM kiMcinmA te bhUdbuddhiranyathA // 64 . sa hIzo bhagavAndevaH sarvabhUtAtmabhAvanaH / adya prabhRti zrIvatsaH zUlAGko'yaM bhavatvayam / aho nArAyaNaM tejo durdarza dvijasattama // 5 mama pANyaGkitazcApi zrIkaNThastvaM bhaviSyasi // 65 | yatrAvizanti kalpAnte sarve brahmAdayaH surAH / evaM lakSaNamutpAdya parasparakRtaM tadA / RSayazca sagandharvA yacca kiMciJcarAcaram / sakhyaM caivAtulaM kRtvA rudreNa shitaavRssii| na tato'sti paraM manye pAvanaM divi ceha ca // 6 tapastepaturavyagrau visRjya tridivauksH|| 66 / / sarvAzramAbhigamanaM sarvatIrthAvagAhanam / eSa te kathitaH pArtha nArAyaNajayo mRdhe / na tathA phaladaM cApi nArAyaNakathA yathA // 7 nAmAni caiva guhyAni niruktAni ca bhArata / sarvathA pAvitAH smeha zrutvemAmAditaH kathAm / RSibhiH kathitAnIha yAni saMkIrtitAni te // 67 harervizvezvarasyeha sarvapApapraNAzanIm // 8 evaM bahuvidhai rUpaizvarAmIha vasuMdharAm / na citraM kRtavAMstatra yadAryo me dhanaMjayaH / brahmalokaM ca kaunteya golokaM ca snaatnm|| vAsudevasahAyo yaH prAptavAJjayamuttamam // 9 mayA tvaM rakSito yuddhe mahAntaM prAptavAJjayam // 68 na cAsya kiMcidaprApyaM manye lokeSvapi triSu / yastu te so'prato yAti yuddhe saMpratyupasthite / trailokyanAtho viSNuH sa yasyAsItsAhyakRtsakhA / taM viddhi rudraM kaunteya devadevaM kapardinam // 69 dhanyAzca sarva evAsanbrahmaste mama pUrvakAH / kAlaH sa eva kathitaH krodhajeti mayA tava / hitAya zreyase caiva yeSAmAsIjanArdanaH // 11 nihatAMstena vai pUrva hatavAnasi vai ripUna // 70 tapasApi na dRzyo hi bhagavAllokapUjitaH / aprameyaprabhAvaM taM devadevamumApatim / yaM dRSTavantaste sAkSAcchrIvatsAkavibhUSaNam // 12 namasva devaM prayato vizvezaM haramavyayam // 71 tebhyo dhanyatarazcaiva nAradaH parameSThijaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi na cAlpatejasamRrSi vedmi nAradamavyayam / viMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 330 // zvetadvIpaM samAsAdya yena dRSTaH svayaM hariH // 13 331 devaprasAdAnugataM vyaktaM tattasya darzanam / janamejaya uvAca / yahRSTavAMstadA devamaniruddhatanau sthitam // 14 brahmansumahadAkhyAnaM bhavatA parikIrtitam / badarImAzramaM yattu nAradaH prAdravatpunaH / yacchrutvA munayaH sarve vismayaM paramaM gatAH // 1 naranArAyaNau draSTuM kiM nu tatkAraNaM mune // 15 idaM zatasahasrAddhi bhAratAkhyAnavistarAt / zvetadvIpAnnivRttazca nAradaH parameSThijaH / Amathya matimanthena jJAnodadhimanuttamam // 2 badarImAzramaM prApya samAgamya ca tAvRSI // 16 navanItaM yathA dadhno malayAccandanaM yathA / kiyantaM kAlamavasatkAH kathAH pRSTavAMzca sH| AraNyakaM ca vedebhya oSadhibhyo'mRtaM yathA // 3 | zvetadvIpAdupAvRtte tasminvA sumahAtmani // 17 -2467 - Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 331. 18] mahAbhArate [ 12. 381." % kimavratA mahAtmAnau naranArAyaNAvRSI / RSI zamadamopetau kRtvA pUrvAhikaM vidhim // 31 tadetanme yathAtattvaM sarvamAkhyAtumarhasi // 18 pazcAnnAradamavyaprau pAdyArthyAbhyAM prapUjya ca / vaizaMpAyana uvAca / / pIThayozcopaviSTau tau kRtAtidhyAhiko nRpa // 3 // namo bhagavate tasmai vyAsAyAmitatejase / teSu tatropaviSTeSu sa desho'bhivyraajt| yasma prasAdAdvakSyAmi nArAyaNakathAmimAm // 19 bhAjyAhutimahAjvAlaiyajJavATo'gnibhiryathA // 33 prApya zvetaM mahAdvIpaM dRSTvA ca harimavyayam / atha nArAyaNastatra nAradaM vAkyamabravIt / nivRtto nArado rAjastarasA merumAgamat / sukhopaviSTaM vizrAntaM kRtAtidhyaM sukhasthitam // 3 // hRdayenodvahanbhAraM yaduktaM paramAtmanA // 20 apIdAnI sa bhagavAnparamAtmA sanAtanaH / pazcAdasyAbhavadrAjannAtmanaH sAdhvasaM mahat / zvetadvIpe tvayA dRSTa AvayoH prakRtiH parA // 3 // badgatvA dUramadhvAnaM kSemI punarihAgataH // 21 nArada uvaac| . .. tato meroH pracakrAma parvataM gndhmaadnm| dRSTo me puruSaH zrImAnvizvarUpadharo'vyayaH / nipapAta ca khAttarNa vizAlA badarImanu // 22 sarve hi lokAstatrasthAstathA devAH saharSibhiH / tataH sa daraze devI purANAvRSisattamau / adyApi cainaM pazyAmi yuvAM pazyansanAtanau // 3 // tapazcarantau sumahadAtmaniSThau mahAvratau // 23 / yairlakSaNairupetaH sa hariravyaktarUpadhRk / . tejasAbhyadhiko sUryAtsarvalokavirocanAt / tairlakSaNairupetau hi vyaktarUpadharau yuvAm // 30 zrIvatsalakSaNau pUjyau jaTAmaNDaladhAriNau // 24 dRSTau mayA yuvAM tatra tasya devasya pArzvataH / jAlapAdabhujau tau tu pAdayozcakralakSaNau / iha caivAgato'smyadya visaSThaH paramAtmanA // 38 byUDhoraskau dIrghabhujau tathA muSkacatuSkiNau // 25 ko hi nAma bhavettasya tejasA yazasA shriyaa| paSTidantAvaSTadaMSTrau meghaughasadRzasvanau / sadRzastriSu lokeSu Rte dharmAtmajau yuvAm // 39 svAsyau prathalalATau ca suhana subhrunAsikau // 26 tena me kathitaM pUrva nAma kSetrajJasaMjJitam / bhAtapatreNa sadRze zirasI devayostayoH / prAdurbhAvAzca kathitA bhaviSyanti hi ye yathA // evaM lakSaNasaMpannau mahApuruSasaMjJitau // 27 tatra ye puruSAH zvetAH pazcendriyavivarjitAH / tau dRSTvA nArado hRSTastAbhyAM ca pratipUjitaH / pratibuddhAzca te sarve bhaktAzca puruSottamam // 41 svAgatenAmibhASyAtha pRSTazcAnAmayaM tadA // 28 te'rcayanti sadA devaM taiH sAdhaM ramate ca mH| babhUvAntargatamatirnirIkSya puruSottamau / priyabhakto hi bhagavAnparamAtmA dvijapriyaH // 42 sadogatAstatra ye vai sarvabhUtanamaskRtAH // 29 ramate so'ya'mAno hi sadA bhAgavatapriyaH / zvetadvIpe mayA dRSTAstAdRzAvRSisattamau / vizvabhuksarvago devo bAndhavo bhaktavatsalaH / iti saMcintya manasA kRtvA cAbhipradakSiNam / ma kartA kAraNaM caiva kArya cAtibaladyutiH // 43 upopavivize tatra pIThe kuzamaye zubhe // 30 tapasA yojya so''tmAnaM zvetadvIpAtparaM hi yat / tatastau tapasAM vAsau yazasAM tejasAmapi / / teja ityabhivikhyAtaM svayaMbhAsAvabhAsitam // 44 - 2468 - Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 381. 45] zAntiparva [12.332. 18 zAntiH mA triSu lokeSu siddhAnAM bhaavitaatmnaam|| na tatsaMprApnute kazcidRte hyAvAM dvijottama // 1 etayA zubhayA buddhyA naiSThikaM vratamAsthitaH // 45 yA hi sUryasahasrasya samastasya bhverputiH| na tatra sUryastapati na somo'bhivirAjate / sthAnasya mA bhavettasya svayaM tena virAjatA // 5 na vAyurvAti deveze tapazcarati duzcaram // 46 tasmAduttiSThate vipra devAdvizvabhuvaH paveH / bedImaSTatalotsedhAM bhUmAvAsthAya vizvabhuk / kSamA kSamAvatAM zreSTha yayA bhUmistu yujyate // ekapAdasthito deva UrdhvabAhurudaGmukhaH / tasmAccottiSThate devAtsarvabhUtahito rsH| sAjhAnAvartayanvedAstapastepe suduzvaram // 47 Apo yena hi yujyante dravatvaM prApnuvanti // . padramA RSayazcaiva svayaM pazupatizca yat / / tasmAdeva samudbhUtaM tejo rUpaguNAtmakam / zeSAzca vibudhazreSThA daityadAnavarAkSasAH // 48 yena sma yujyate sUryastato lokAnvirAjate // 8 nAgAH suparNA gandharvAH siddhA rAjarSayazca ye| tasmAddevAtsamudbhUtaH sparzastu puruSottamAt / inyaM kavyaM ca satataM vidhipUrva prayuJjate / yena sma yujyate vAyustato lokAnvivAtyamau // kRtyaM tattasya devasya caraNAvupatiSThati // 49 tasmAJcottiSThate zabdaH sarvalokezvarAtprabhoH / yAH kriyAH saMprayuktAstu ekAntagatabuddhibhiH / AkAzaM yujyate yena tatastiSThatyasaMvRtam // 1. tAH sarvAH zirasA devaH pratigRhNAti vai svayam // tasmAJcottiSThate devAtsarvabhUtagataM manaH / na sasyAnyaH priyataraH pratibuddhairmahAtmabhiH / candramA yena saMyuktaH prakAzaguNadhAraNaH // 11 vidyate triSu lokeSu tato'smyaikAntikaM gataH / SaDbhUtotpAdakaM nAma tatsthAnaM vedasaMzitam / iha caivAgatastena visRSTaH paramAtmanA // 51 vidyAsahAyo yatrAste bhagavAnhavyakavyabhuk / / 12 evaM me bhagavAndevaH svayamAkhyAtavAnhariH / ye hi niSkalmaSA loke puNyapApavivarjitAH / AsiSye tatparo bhUtvA yuvAbhyAM maha nityazaH // teSAM vai kSemamadhvAnaM gacchatAM dvijasattama / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sarvalokatamohantA Adityo dvAramucyate // 13 ekatriMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 11 // AdityadagdhasarvAGgA adRzyAH kenacitvacit / . 332 paramANubhUtA bhUtvA tu taM devaM pravizansyuta // 14 nrnaaraaynnaavuuctuH| tasmAdapi vinirmuktA aniruddhatanau sthitAH / dhanyo'syanugRhIto'smi yatte dRSTaH svayaM prabhuH / manobhUtAstato bhUyaH pradyumnaM pravizantyuta // 15 na hi taM dRSTavAnkazcitpanayonirapi svayam // 1 pradyumnAccApi nirmuktA jIvaM saMkarSaNaM tathA / avyaktayonirbhagavAndurdarzaH puruSottamaH / vizanti viprapravarAH sAMkhyA bhAgavataiH saha // 16 nAradaitaddhi se satyaM vacanaM samudAhRtam // 2 tatasvaiguNyahInAste paramAtmAnamaJjasA / nAsya bhaktaiH priyataro loke kazcana vidyate / pravizanti dvijazreSTha kSetrakSaM nirguNAtmakam / tataH svayaM darzitavAnsvamAtmAnaM dvijottama // 3 sarvAvAsaM vAsudevaM kSetrajJaM viddhi tattvataH // 17 tapo hi tapyatastasya yatsthAnaM paramAtmanaH / samAhitamanaskAzca niyatAH saMyatendriyAH / -2469 - Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 332. 18] mahAbhArate [12. 333. 11 ekAntabhAvopagatA vAsudevaM vizanti te // 18 daivataM ca paro yajJaH paramAtmA snaatnH|| 4 AvAmapi ca dharmasya gRhe jAtau dvijottama / tatastadbhAvito nityaM yaje vaikuNThamavyayam / ramyAM vizAlAmAzritya tapa ugraM samAsthitau // 19 tasmAcca prasRtaH pUrvaM brahmA lokapitAmahaH // 5 ye tu tasyaiva devasya prAdurbhAvAH surapriyAH / mama vai pitaraM prItaH parameSThayapyajIjanat / bhaviSyanti trilokasthAsteSAM svastItyato dvija // 20 ahaM saMkalpajastasya putraH prathamakalpitaH // 6 vidhinA svena yuktAbhyAM yathApUrvaM dvijottama / yajAmyahaM pitRRnsAdho nArAyaNavidhau kRte / AsthitAbhyAM sarvakRcchaM vrataM samyaktaduttamam / / 21 evaM sa eva bhagavAnpitA mAtA pitAmahaH / AvAbhyAmapi dRSTastvaM zvetadvIpe tapodhana / ijyate pitRyajJeSu mayA nityaM jagatpatiH // 7 samAgato bhagavatA saMjalpaM kRtavAnyathA // 22 zrutizcApyaparA deva putrAnhi pitaro'yajan / sarva hi nau saMviditaM trailokye scraacre| vedazrutiH pranaSTA ca punaradhyApitA sutaiH| .. yadbhaviSyati vRttaM vA vartate vA zubhAzubham // 23 tataste matradAH putrAH pitRtvamupapedire // 8 vaizaMpAyana uvAca nUnaM puraitadviditaM yuvyorbhaavitaatmnoH| . etacchrutvA tayorvAkyaM tapasyuro'bhyavartata / putrAzca pitarazcaiva parasparamapUjayan // 9 .. nAradaH prAJjalirbhUtvA nArAyaNaparAyaNaH // 24 trInpiNDAnnyasya vai pRthvyAM pUrva dattvA kuzAniti / jajApa vidhivanmatrAnnArAyaNagatAnbahUn / kathaM tu piNDasaMjJAM te pitaro lemire purA // 10 divyaM varSasahasraM hi naranArAyaNAzrame // 25 nrnaaraaynnaavuuctuH| avasatsa mahAtejA nArado bhagavAnRSiH / imAM hi dharaNIM pUrva naSTAM sAgaramekhalAm / tamevAbhyarcayandevaM naranArAyaNau ca tau // 26 govinda ujjahArAzu vArAhaM rUpamAzritaH // 11 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sthApayitvA tu dharaNI sve sthAne puruSottamaH / dvAtriMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 332 // jalakardamaliptAGgo lokakAryArthamudyataH // 12 prApte cAhnikakAle sa madhyaMdinagate ravau / vaizaMpAyana uvaac| daMSTrAvilagnAnmRtpiNDAnvidhUya sahasA prabhuH / kasyacittvatha kAlasya nAradaH parameSThijaH / sthApayAmAsa vai pRthvyAM kuzAnAstIrya nArada // 13 daivaM kRtvA yathAnyAyaM pitryaM cakre tataH param // 1 sa teSvAtmAnamuddizya pitryaM cakre yathAvidhi / tatastaM vacanaM prAha jyeSTho dharmAtmajaH prbhuH|| saMkalpayitvA trIpiNDAnsvenaiva vidhinA prabhuH // ka ijyate dvijazreSTha daive pitrye ca kalpite // 2 AtmagAtroSmasaMbhUtaiH snehagabha'stilairapi / tvayA matimatAM zreSTha tanme zaMsa yathAgamam / prokSyApavarga devezaH prAGmukhaH kRtavAnsvayam // 15 kimetakriyate karma phalaM cAsya kimiSyate // 3 maryAdAsthApanArtha ca tato vacanamuktavAn / nArada uvAca / ahaM hi pitaraH sraSTumudyato lokakRtsvayam // 16 tvayaitatkathitaM pUrva devaM kartavyamityapi / tasya cintayataH sadyaH pitRkAryavidhiM param / . -2470 - Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 838. 17 ] zAntiparva [12. 334. 14 daMSTrAbhyAM pravinirdhUtA mamaite dakSiNAM dizam / tasminnevAzrame ramye tepatustapa uttamam // 3 AzritA dharaNI piNDAstasmAtpitara eva te // 17 tvamapyamitavikrAntaH pANDavAnAM kulodvahaH / trayo mUrtivihInA vai pinnddmuurtidhraastvime| pAvitAtmAdha saMvRttaH zrutvemAmAditaH kathAm // 4 bhavantu pitaro loke mayA sRSTAH snaatnaaH|| 18 naiva tasya paro loko nAyaM pArthivasattama / pitA pitAmahazcaiva tathaiva prapitAmahaH / karmaNA manasA vAcA yo dviSyAdviSNumavyayam // 5 ahamevAtra vijJeyastriSu piNDeSu saMsthitaH // 19 / majjanti pitarastasya narake zAzvatIH samAH / nAsti matto'dhikaH kazcitko vAbhyaryo mayA svayam yo dviSyAdvibudhazreSThaM devaM nArAyaNaM harim / / 6 ko vA mama pitA loke ahameva pitAmahaH // 20 kathaM nAma bhaveheSya AtmA lokasya kasyacit / pitAmahapitA caiva ahamevAtra kAraNam / . AtmA hi puruSavyAghra jJeyo viSNuriti sthitiH // ityevamuktvA vacanaM devadevo vRSAkapiH // 21 . ya eSa gururasmAkamRSirgandhavatIsutaH / varAhaparvate vipra dattvA piNDAnsavistarAn / tenaitatkathitaM tAta mAhAtmyaM paramAtmanaH / AtmAnaM pUjayitvaiva tatraivAdarzanaM gataH // 22 tasmAcchrutaM mayA cedaM kathitaM ca tavAnagha // 8 etadarthaM zubhamate pitaraH piNDasaMjJitAH / kRSNadvaipAyanaM vyAsaM viddhi nArAyaNaM prabhum / labhante satataM pUjAM vRSAkapivaco yathA // 23 ko hyanyaH puruSavyAghra mahAbhAratakRdbhavet / ye yajanti pitRRndevAngurUMzcaivAtithIMstathA / dharmAnnAnAvidhAMzcaiva ko brUyAttamRte prabhum // 9 gAzcaiva dvijamukhyAMzca pRthivIM mAtaraM tathA / vartatAM te mahAyajJo yathA saMkalpitastvayA / karmaNA manasA vAcA viSNumeva yajanti te // 24 / saMkalpitAzvamedhastvaM zrutadharmazca tattvataH // 1. antargataH sa bhgvaansrvsttvshriirgH| etattu mahadAkhyAnaM zrutvA pArikSito nRpaH / samaH sarveSu bhUteSu IzvaraH sukhaduHkhayoH / tato yajJasamAptyarthaM kriyAH sarvAH samArabhat // 11 mahAnmahAtmA sarvAtmA nArAyaNa iti zrutaH // 25 nArAyaNIyamAkhyAnametatte kathitaM mayA / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nAradena purA rAjangurave me niveditam / prayastriMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH / / 333 // / RSINAM pANDavAnAM ca zRNvatoH kRSNabhISmayoH / 334 sa hi paramagururbhuvanapativaizaMpAyana uvAca / rdharaNidharaH zamaniyamanidhiH / bhutvaitannArado vAkyaM naranArAyaNeritam / zrutivinayanidhijiparamahitaatyantabhaktimAndeve ekAntitvamupeyivAn // 1 __ stava bhavatu gatirhariramarahitaH // 13 proSya varSasahasraM tu naranArAyaNAzrame / tapasAM nidhiH sumahatAM mahato zrutvA bhagavadAkhyAnaM dRSTvA ca harimavyayam / __ yazasazca bhAjanamariSTakahA / himavantaM jagAmAzu yatrAsya svaka AzramaH / / 2 ekAntinaM zaraNado'bhayado gatido'stu vaH tAvapi khyAtatapasau naranArAyaNAvRSI / ___ sa makhabhAgaharastriguNAtigaH // 14 -2471 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 334. 15 ] mahAbhArate [12. 335. 18 catuSpaJcadharaH pUrte pAvitAH sma tvayA brahmanpuNyAM kathayatA kathAm // 6 Tayozca phlbhaaghrH| vaizaMpAyana uvAca / vidadhAti nityamajito'tibalo kathayiSyAmi te sarva purANaM vedasaMmitam / gatimAtmagAM sukRtinAmRSiNAm / / 15 jagau yadbhagavAnvyAso rAjJo dharmasutasya vai / / 7. vaM lokasAkSiNamajaM puruSa zrutvAzvaziraso mUrti devasya hrimedhsH| . ravivarNamIzvaragatiM bahuzaH / utpannasaMzayo rAjA tameva samacodayat // 8 . praNamadhvamekamatayo yatayaH yudhiSThira uvAca / malilodbhavo'pi tamRSi praNataH // 16 sahi lokayoniramRtasya padaM yattadarzitavAnbrahmA devaM yazirodharam / sUkSma purANamacalaM paramam / kimartha tatsamabhavadvapurdevopakalpitam // 9 . . tyAMkhyayogibhirudAradhRtaM vyAsa uvAca / buddhyA yatAtmabhirviditaM satatam // 17 yatkicidiha loke vai dehabaddhaM vizAM pate / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi sarva paJcabhirAviSTaM bhUtairIzvarabuddhijaiH // 10 caturiMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 33 // Izvaro hi jagatsraSTA prabhurnArAyaNo virAT / bhUtAntarAtmA varadaH saguNo nirguNo'pi ca / : janamejaya uvAca / bhUtapralayamavyaktaM zRNuSva nRpasattama // 11 taM bhagavatastasya mAhAtmyaM paramAtmanaH / dharaNyAmatha lInAyAmapsu caikArNave purA / janma dharmagRhe caiva naranArAyaNAtmakam / jyotirbhUte jale cApi lIne jyotiSi cAni / mahAvarAhasraSTA ca piNDotpattiH purAtanI // 1 vAyau cAkAzasaMlIne AkAze ca mnonuge| pravRttau ca nivRttau ca yo yathA parikalpitaH / vyakte manasi saMlIne vyakte ghAvyaktatAM gate // 13 ma tathA na bhuto brahmankathyamAnastvayAnagha / 2 bhavyakte puruSa yAte puMsi sarvagate'pi / maJca tatkathitaM pUrva tvayA iyaziro mahat / tama evAbhavatsarva na prAjJAyata phiMcana // 14 havyakavyabhujo viSNorudakpUrva mahodadhau / tamaso brahma saMbhUtaM tamomUlamRtAtmakam / vara raSTaM bhagavatA brahmaNA parameSThinA // 3 tadvizvabhAvasaMbAntaM pauruSI tanumAsthitam // 15 * tadutpAditaM pUrva hariNA lokadhAriNA / mo'niruddha iti proktastatpradhAnaM pracakSate / rUpaM prabhAvamahatAmapUrva dhImatAM vara // 4 tadavyaktamiti jJeyaM triguNaM nRpasattama // 16 dRSTvA hi vibudhazreSThamapUrvamamitaujasam / vidyAsahAyavAndevo viSvakseno hariH prabhuH / tadazvazirasaM puNyaM brahmA kimakaronmune // 5 apsveva zayanaM cakre nidrAyogamupAgataH / esanaH saMzayaM brahmanpurANajJAnasaMbhavam / jagatazcintayansaSTi citrAM bahuguNodbhaSAm // 17 kathayasvottamamate mahApuruSanirmitam / tasya cintayataH sRSTiM mahAnAtmaguNaH smRtaH / -2472 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 385. 18] zAntiparva [12. 335.46 ahaMkArastato jAto brahmA shubhcturmukhH| vedAstAnAnayennaSTAnkasya cAhaM priyo bhave // 32 hiraNyagarbho bhagavAnsarvalokapitAmahaH // 18 ityevaM bhASamANasya brahmaNo nRpasattama / padme'niruddhAtsaMbhUtastadA padmanibhekSaNaH / / hareH stotrArthamudbhUtA buddhirbuddhimatAM vara / sahasrapatre dyutimAnupaviSTaH sanAtanaH // 19 tato jagau paraM japyaM sAJjalipragrahaH prabhuH / / 33 dadRze'dbhutasaMkAze lokAnApomayAnprabhuH / namaste brahmahRdaya namaste mama pUrvaja / sattvasthaH parameSThI sa tato bhUtagaNAnsRjat // 20 lokAdya bhuvanazreSTha sAMkhyayoganidhe vibho // 34 pUrvameva ca padmasya patre suuryaaNshusprbhe| vyaktAvyaktakarAcintya kSemaM panthAnamAsthita / nArAyaNakRtau bindU apAmAstAM guNottarau // 21 / vizvabhuksarvabhUtAnAmantarAtmannayonija // 35 tAvapazyatsa bhagavAnanAdinidhano'cyutaH / . ahaM prasAdajastubhyaM lokadhAmne svayaMbhuve / ekastatrAbhavadvindurmadhvAbho ruciraprabhaH // 22 tvatto me mAnasaM janma prathamaM dvijapUjitam // 36 sa tAmaso madhutistadA naaraaynnaajnyyaa| cAkSuSaM vai dvitIyaM me janma cAsItpurAtanam / kaThinastvaparo binduH kaiTabho rAjasastu saH // 23 tvatprasAdAcca me janma tRtIyaM vAcikaM mahat // 37 tAvabhyadhAvatAM zreSThau tamorajaguNAnvitau / tvattaH zravaNa cApi caturthaM janma me vibho / balavantau gadAhastau padmanAlAnusAriNau // 24 nAsikyaM cApi me janma tvattaH pazcamamucyate // dadRzAte'ravindasthaM brahmANamamitaprabham / aNDajaM cApi me janma tvattaH SaSThaM vinirmitam / sRjantaM prathamaM vedAMzcaturazcAruvigrahAn // 25 | idaM ca saptamaM janma padmajaM me'mitaprabha // 39 tato vigrahavantau tau vedAndRSTvAsurottamau / sarge sarge hyahaM putrastava trigunnvrjitH|| sahasA jagRhaturvedAnbrahmaNaH pazyatastadA // 26 prathitaH puNDarIkAkSa pradhAnaguNakalpitaH // 40 atha tau dAnavazreSThau vedAngRhya sanAtanAn / tyamIzvarasvabhAvazca svayaMbhUH puruSottamaH / rasAM vivizatustUrNamudakpUrve mahodadhau / / 27 tvayA vinirmito'haM vai vedacakSurvayotigaH // 41 tato hateSu vedeSu brahmA kazmalamAvizat / te me vedA hRtAzcakSurandho jAto'smi jAgRhi / tato pacanamIzAnaM prAha vedaivinAkRtaH // 28 dadasya cakSuSI mahyaM priyo'haM te priyo'si me // 42 vedA me paramaM cakSurvedA me paramaM balam / evaM stutaH sa bhagavAnpuruSaH sarvatomukhaH / vedA me paramaM dhAma vedA me brahma cottamam / / 29 jahau nidrAmatha tadA vedakAryArthamudyataH / mama vedA hatAH sarve dAnavAbhyAM balAditaH / aizvareNa prayogeNa dvitIyAM tanumAsthitaH // 43 andhakArA hi me lokA jAtA vedairvinaakRtaaH| sunAsikena kAyena bhUtvA cndrprbhstdaa| vedAnRte hi kiM kuryA lokAnvai sraSTumudyataH // 30 kRtvA hayaziraH zubhraM vedAnAmAlayaM prabhuH // 44 aho bata mahahuHkhaM vedanAzanajaM mama / tasya mUrdhA samabhavaddayauH sanakSatratArakA / prAptaM dunoti hRdayaM tIvrazokAya randhayan // 31 kezAzcAsyAbhavandIrghA raveraMzusamaprabhAH // 45 ko hi zokArNave magnaM mAmito'dya samuddharet / / karNAvAkAzapAtAle lalATaM bhUtadhAriNI / ma. bhA. 310 - 2473 - Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 335. 46] mahAbhArate [12. 385.74 gaGgA sarasvatI puNyA dhruvAvAstAM mahAnadI // 46 - taM dRSTvA dAnavendrau tau mahAhAsamamuzcatAm // 59 cakSuSI somasUryau te nAsA saMdhyA punaH smRtaa| Ucatuzca samAviSTau rajasA tamasA ca tau / OMkArastvatha saMskAro vidyujihvA ca nirmitA // 47 ayaM sa puruSaH zvetaH zete nidrAmupAgataH // 60 dantAzca pitaro rAjansomapA iti vishrutaaH| anena nUnaM vedAnAM kRtamAharaNaM rasAt / goloko brahmalokazca oSThAvAstAM mahAtmanaH / kasyaiSa ko nu khalveSa kiM ca svapiti bhogavAn / / grIvA cAsyAbhavadrAjankAlarAtrirguNottarA // 48 ityuccAritavAkyau tau bodhayAmAsaturharim / etaddhayaziraH kRtvA nAnAmUrtibhirAvRtam / yuddhArthinau tu vijJAya vibuddhaH puruSottamaH // 62 antardadhe sa vizvezo viveza ca rasAM prabhuH // 49 nirIkSya cAsurendrau tau tato yuddhe mano dadhe / rasAM punaH praviSTazca yogaM paramamAsthitaH / atha yuddhaM samabhavattayornArAyaNasya ca // 63 zaikSaM svaraM samAsthAya omiti prAsRjatsvaram // 50 / rajastamoviSTatanU tAvubhau mdhukaittbhau| ' sa svaraH sAnunAdI ca sarvagaH snigdha eva ca / brahmaNopacitiM kurvaJjaghAna madhusUdanaH // 64 babhUvAntarmahIbhUtaH sarvabhUtaguNoditaH // 51 tatastayorvadhenAzu vedApaharaNena ca / tatastAvasurau kRtvA vedAnsamayabandhanAn / zokApanayanaM cakre brahmaNaH puruSottamaH // 65 rasAtale vinikSipya yataH zabdastato drutau // 52 tataH parivRto brahmA hatArirvedasatkRtaH / etasminnantare rAjandevo yshirodhrH| nirmame sa tadA lokAnkRtsnAnsthAvarajaGgamAn // 66 jagrAha vedaankhilaanrsaatlgtaanhriH| dattvA pitAmahAyAgrayAM buddhiM lokavisargikIm / prAdAcca brahmaNe bhUyastataH svAM prakRtiM gataH // 53 tatraivAntardadhe devo yata evAgato hariH // 67 sthApayitvA hayazira udakpUrva mahodadhau / tau dAnavau harihatvA kRtvA hayazirastanum / vedAnAmAlayazcApi babhUvAzvazirAstataH // 54 punaH pravRttidharmArthaM tAmeva vidadhe tanum // 68 atha kiMcidapazyantau dAnavau mdhukaittbhau|| evameSa mahAbhAgo babhUvAzvazirA hriH| punarAjagmatustatra vegitau pazyatAM ca tau / paurANametadAkhyAtaM rUpaM varadamaizvaram // 69 yatra vedA vinikSiptAstatsthAnaM zUnyameva ca // 55 / yo hyetadbrAhmaNo nityaM zRNuyAddhArayeta vaa| tata uttamamAsthAya vegaM balavatAM varau / na tasyAdhyayanaM nAzamupagacchetkadAcana // 70 punaruttasthatuH zIghraM rasAnAmAlayAttadA / ArAdhya tapasogreNa devaM hayazirodharam / dadRzAte ca puruSaM tamevAdikaraM prabhum // 56 pAJcAlena kramaH prApto rAmeNa pathi dezite / / 71 zvetaM candravizuddhAbhamaniruddhatanau sthitam / etaddhayaziro rAjannAkhyAnaM tava kIrtitam / bhUyo'pyamitavikrAntaM nidrAyogamupAgatam // 57 purANaM vedasamitaM yanmAM tvaM paripRcchasi // 72 AtmapramANaracite apAmupari klpite| yAM yAmicchettanuM devaH kartuM kAryavidhau kacit / zayane nAgabhogADhaye jvAlAmAlAsamAvRte // 58 tAM tAM kuryAdvikurvANaH svayamAtmAnamAtmanA / / 73 niSkalmaSeNa sattvena saMpannaM ruciraprabham / / eSa vedanidhiH zrImAneSa vai tapaso nidhiH / -2474 - Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 335. 74] zAntiparva [12. 386. 10 336 eSa yogazca sAMkhyaM ca brahma cAyaM hrirvibhuH||74 kAlo yathAvRtusaMprayuktaH // 88 nArAyaNaparA vedA yajJA nArAyaNAtmakAH / naivAsya vindanti gatiM mahAtmano tapo nArAyaNaparaM nArAyaNaparA gatiH / / 75 ___ na cAgatiM kazcidihAnupazyati / nArAyaNaparaM satyamRtaM nArAyaNAtmakam / jJAnAtmakAH saMyamino maharSayaH nArAyaNaparo dharmaH punarAvRttidurlabhaH / / 76 pazyanti nityaM puruSa guNAdhikam // 89 pravRttilakSaNazcaiva dharmo nArAyaNAtmakaH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi nArAyaNAtmako gandho bhUmau zreSThatamaH smRtaH // 77 / pnyctriNshddhiktrishttmo'dhyaayH|| 335 // apAM caiva guNo rAjanraso nArAyaNAtmakaH / jyotiSAM ca guNo rUpaM smRtaM nArAyaNAtmakam // 78 janamejaya uvAca / nArAyaNAtmakazcApi sparzo vAyuguNaH smRtaH / aho hyekAntinaH santriINAti bhagavAnhariH / nArAyaNAtmakazcApi zabda AkAzasaMbhavaH // 79 / vidhiprayuktAM pUjAM ca gRhNAti bhagavAnsvayam // 1 manazcApi tato bhUtamavyaktaguNalakSaNam / ye tu dagdhendhanA loke puNyapApavivarjitAH / nArAyaNaparaH kAlo jyotiSAmayanaM ca yat // 80 | teSAM tvayAminirdiSTA pAraMparyAgatA gatiH // 2 nArAyaNaparA kIrtiH zrIzca lakSmIzca devatAH / caturthyAM caiva te gatyAM gacchanti puruSottamam / nArAyaNaparaM sAMkhyaM yogo nArAyaNAtmakaH / / 81 ekAntinastu puruSA gacchanti paramaM padam // 3 kAraNaM puruSo yeSAM pradhAnaM cApi kAraNam / nUnamekAntadharmo'yaM zreSTho nArAyaNapriyaH / svabhAvazcaiva karmANi daivaM yeSAM ca kAraNam / / 82 agatvA gatayastisro yadgacchantyavyayaM harim // 4 paJcakAraNasaMkhyAto niSThA sarvatra vai hariH / sahopaniSadAnvedAnye viprAH samyagAsthitAH / tattvaM jijJAsamAnAnAM hetubhiH sarvatomukhaiH / / 83 paThanti vidhimAsthAya ye cApi yatidharmiNaH // 5 tattvameko mahAyogI harirnArAyaNaH prbhuH| tebhyo viziSTAM jAnAmi gatimekAntinAM nRNAm / sabrahmakAnAM lokAnAmRSINAM ca mahAtmanAm // 84 kenaiSa dharmaH kathito devena RSiNApi vA // 6 sAMkhyAnAM yoginAM cApi yatInAmAtmavedinAm / ekAntinAM ca kA caryA kadA cotpAditA vibho| manISitaM vijAnAti kezavo na tu tasya te // 85 / etanme saMzayaM chindhi paraM kautUhalaM hi me // 7 ye kecitsarvalokeSu daivaM pitryaM ca kurvte| vaizaMpAyana uvAca / / dAnAni ca prayacchanti tapyanti ca tapo mht|| 86 / samupoDheSvanIkeSu kurupANDavayormadhe / sarveSAmAzrayo viSNuraizvaraM vidhimAsthitaH / arjune vimanaske ca gItA bhagavatA svayam // 8 sarvabhUtakRtAvAso vAsudeveti cocyate // 87 Agatizca gatizcaiva pUrva te kathitA myaa| ayaM hi nityaH paramo maharSi gahano hyeSa dharmo vai durvijJeyo'kRtAtmabhiH // 9 mahAvibhUtirguNavAnnirguNAkhyaH / saMmitaH sAmavedena puraivAdiyuge kRtaH / guNaizca saMyogamupaiti zIghra dhAryate svayamIzena rAjannArAyaNena ha // 10 -2475 - . Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 336. 11] mahAbhArate [ 12. 336. 36 etamartha mahArAja pRSTaH pArthena nAradaH / jagatsraSTumanA devo harinArAyaNaH svayam / RSimadhye mahAbhAgaH zRNvatoH kRssnnbhiissmyoH|| cintayAmAsa puruSaM jagatsargakara prabhuH // 24 guruNA ca mamApyeSa kathito nRpasattama / atha cintayatastasya karNAbhyAM puruSaH sUtaH / yathA tu kathitastatra nAradena tathA zRNu // 12 prajAsargakaro brahmA tamuvAca jagatpatiH // 25 yadAsInmAnasaM janma nArAyaNamukhodgatam / sUja prajAH putra sarvA mukhataH pAdatastathA / brahmaNaH pRthivIpAla tadA nArAyaNaH svayam / zreyastava vidhAsyAmi balaM tejazca suvrata // 2 // tena dharmeNa kRtavAndaivaM pitryaM ca bhArata // 13 dharmaM ca matto gRhISva sAtvataM nAma naamtH|| phenapA RSayazcaiva taM dharma pratipedire / tena sarva kRtayugaM sthApayasva yathAvidhi // 27 vaikhAnasAH phenapebhyo dharmametaM prapedire / tato brahmA namazcakre devAya harimedhase / vaikhAnasebhyaH somastu tataH so'ntardadhe punH||14 dharma cAyaM sa jagrAha sarahasyaM sasaMgraham / .. yadAsIccAkSuSaM janma dvitIyaM brahmaNo nRp| AraNyakena sahitaM nArAyaNamukhodgatam // 28 tadA pitAmahAtsomAdetaM dharmamajAnata / upadizya tato dharma brahmaNe'mitatejase / nArAyaNAtmakaM rAjanrudrAya pradadau ca saH // 15 / taM kArtayugadharmANaM nirAzIHkarmasaMjJitam / .. tato yogasthito rudraH purA kRtayuge nRp| jagAma tamasaH pAraM yatrAvyaktaM vyavasthitam // 29 vAlakhilyAnRSInsandhirmametamapAThayat / tato'tha varado devo brhmlokpitaamhH| antardaghe tato bhUyastasya devasya mAyayA // 16 asRjatsa tadA lokAnkRtsnAnsthAvarajaGgamAn // 30 tRtIyaM brahmaNo janma yadAsIdvAcikaM mahat / tataH prAvartata tadA Adau kRtayugaM shubhm| tatraiSa dharmaH saMbhUtaH svayaM nArAyaNAnnRpa // 17 tato hi sAtvato dharmo vyApya lokAnavasthitaH // suparNo nAma tamRSiH prAptavAnpuruSottamAt / tenaivAyena dharmeNa brahmA lokavisargakRt / tapasA vai sutaptena damena niyamena ca // 18 pUjayAmAsa devezaM hari nArAyaNaM prabhum // 32 triH parikrAntavAnetatsuparNo dharmamuttamam / dharmapratiSThAhetozca manuM svArociSaM tataH / yasmAttasmAdtaM hyetatrisauparNamihocyate // 19 adhyApayAmAsa tadA lokAnAM hitakAmyayA // 3 // RgvedapAThapaThitaM bratametaddhi duzcaram / tataH svArociSaH putraM svayaM zaGkhapadaM nRpa / suparNAccApyadhigato dharma eSa sanAtanaH // 20 adhyApayatpurAvyagraH sarvalokapatirvibhuH // 34 vAyunA dvipadAM zreSTha prathito jgdaayussaa| tataH zaGkhapadazcApi putramAtmajamaurasam / vAyoH sakAzAtprAptazca RSibhirvighasAzibhiH // dizApAlaM sudharmANamadhyApayata bhArata / tebhyo mahodadhizcainaM prAptavAndharmamuttamam / tataH so'ntardadhe bhUyaH prApte tretAyuge punaH // 35 tataH so'ntardadhe bhUyo nArAyaNasamAhitaH // 22 nAsikyajanmani purA brahmaNaH pArthivottama / yadA bhUyaH zravaNajA sRSTirAsInmahAtmanaH / / dharmametaM svayaM devo harinArAyaNaH prabhuH / brahmaNaH puruSavyAghra tatra kIrtayataH zRNu // 23 / ujjagArAravindAkSo brahmaNaH pshytstdaa-|| 36. -2476 - Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 336. 37] zAntiparva [12. 336.-64 sanatkumAro bhagavAMstataH praadhiitvaannRp| durvijJeyo duSkarazca sAtvatairdhAryate sadA // 51 sanatkumArAdapi ca vIraNo vai prjaaptiH| dharmajJAnena caitena suprayuktena karmaNA / kRtAdau kuruzArdUla dharmametamadhItavAn // 3. ahiMsAdharmayuktena prIyate harirIzvaraH // 52 vIraNazcApyadhItyainaM rocyAya manave dau|| ekavyUhavibhAgo vA kacihivyUhasamitaH / raucyaH putrAya zuddhAya suvratAya sumedhase // 38 trivyUhazcApi saMkhyAtazcaturgrahazca dRzyate // 13 kRkSinAmne'tha pradadau dizAM pAlAya dharmiNe / harireva hi kSetrajJo nirmamo niSkalastathA / tataH so'ntardadhe bhUyo nArAyaNamukhodgataH // 39 jIvazca sarvabhUteSu paJcabhUtaguNAtigaH // 54 aNDaje janmani punarbrahmaNe hariyonaye / manazca prathitaM rAjanpaJcendriyasamIraNam / eSa dharmaH samudbhUto nArAyaNamukhAtpunaH // 40 eSa lokanidhi/mAneSa lokavisargakRt // 55 gRhIto brahmaNA rAjanprayuktazca yathAvidhi / bhakartA caiva kartA ca kArya kAraNameva / adhyApitAzca munayo nAmnA barhiSado nRpa // 41 / yathecchati tathA rAjankrIDate puruSo'vyayaH // 56 barhiSadbhayazca saMkrAntaH sAmavedAntagaM dvijam / eSa ekAntidharmaste kIrtito nRpasattama / jyeSThaM nAmnAbhivikhyAtaM jyeSTasAmavrato hariH // 42 mayA guruprasAdena durvijnyeyo'kRtaatmbhiH| jyeSThAccApyanusaMkrAnto rAjAnamavikampanam / ekAntino hi puruSA durlabhA bahavo nRpa // 5. antardadhe tato rAjanneSa dharmaH prabhoIreH // 43 yadyekAntibhirAkINaM jagatsyAtkurunandana / yadidaM saptamaM janma padmajaM brahmaNo nRp| ahiMsakairAtmavidbhiH sarvabhUtahite rataiH / tatraiSa dharmaH kathitaH svayaM nArAyaNena hi // 44 bhavetkRtayugaprAptirAzI:karmavivarjitaiH // 58 pitAmahAya zuddhAya yugAdau lokadhAriNe / evaM sa bhagavAnvyAso gururmama vizAM pate / pitAmahazca dakSAya dharmametaM purA dadau // 45 kathayAmAsa dharmajJo dharmarAze dvijottamaH // 59 tato. jyeSThe tu dauhitre prAdAdakSo nRpottama / / RSINAM saMnidhau rAjazRNvatoH kRSNamISmayoH / Aditye savitujyeSThe vivasvAJjagRhe tataH // 46 tasyApyakathayatpUrva nAradaH sumahAtapAH // 6. tretAyugAdau ca punarvivasvAnmanave dadau / .. devaM paramakaM brahma zvetaM candrAbhamacyutam / manuzca lokabhUtyarthaM sutAyekSvAkave dadau // 47 yatra caikAntino yAnti nArAyaNaparAyaNAH // 61 ikSvAkuNA ca kathito byApya lokAnavasthitaH / janamejaya uvAca / gamiSyati kSayAnte ca punArAyaNaM nRpa // 48 evaM bahuvidhaM dharma pratibuddhairniSevitam / pratinAM cApi yo dharmaH sa te pUrva nRpottama / na kurvanti kathaM viprA anye nAnAvate sthitAH // 62 kathito harigItAsu samAsavidhikalpitaH // 49 vaizaMpAyana uvAca / nAradena tu saMprAptaH sarahasyaH sasaMgrahaH / tisraH prakRtayo rAjandehabandheSu nirmisAH / eSa dharmo jagannAthAtsAkSAnnArAyaNAnnapa // 50 sAttvikI rAjasI caiva tAmasI ceti bhArata // 63 evameSa mahAndharma Adyo rAjansanAtanaH / dehabandheSu puruSaH zreSThaH kurukulodvaha / -24773 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 336. 64 ] mahAbhArate [ 12. 387.5 sAttvikaH puruSavyAghra bhavenmokSArthanizcitaH // 64 | ime tathA jJAnamahAjalaughA atrApi sa vijAnAti puruSaM brahmavartinam / nArAyaNaM vai punarAvizanti // 77 nArAyaNaparo mokSastato vai sAttvikaH smRtaH // 65 eSa te kathito dharmaH sAtvato yadubAndhava / manISitaM ca prApnoti cintayanpuruSottamam / kuruSvainaM yathAnyAyaM yadi zaknoSi bhArata // 78 .. ekAntabhaktiH satataM nArAyaNaparAyaNaH // 66 evaM hi sumahAbhAgo nArado gurave mama / manISiNo hi ye kecidyatayo mokSakAGkSiNaH / zvetAnAM yatinAmAha ekAntagatimavyayAm // 79 teSAM vai chinnatRSNAnAM yogakSemavaho hariH // 67 / vyAsazcAkathayatprItyA dharmaputrAya dhiimte|| jAyamAnaM hi puruSaM yaM pazyenmadhusUdanaH / sa evAyaM mayA tubhyamAkhyAtaH prasato guroH // 80 sAttvikastu sa vijJeyo bhavenmokSe ca nizcitaH // / itthaM hi duzcaro dharma eSa pArthivasattama / sAMkhyayogena tulyo hi dharma ekAntasevitaH / yathaiva svaM tathaivAnye na bhajanti vimohitAH // 81 nArAyaNAtmake mokSe tato yAnti parAM gatim // 69 | kRSNa eva hi lokAnAM bhAvano mohanastathA / nArAyaNena dRSTazca pratibuddho bhvetpumaan| saMhArakArakazcaiva kAraNaM ca vizAM pate // 82 evamAtmecchayA rAjanpratibuddho na jAyate // 70 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi rAjasI tAmasI caiva vyAmizre prakRtI smRte / sstriNshddhiktrishttmo'dhyaayH|| 336 // tadAtmakaM hi puruSaM jAyamAnaM vizAM pate / 337 pravRttilakSaNairyuktaM nAvekSati hariH svayam // 71 janamejaya uvAca / pazyatyenaM jAyamAnaM brahmA lokapitAmahaH / sAkhyaM yogaM paJcarAtraM vedAraNyakameva ca / rajasA tamasA caiva mAnuSaM samabhiplutam // 72 jJAnAnyetAni brahmarSe lokeSu pracaranti ha // 1 kAmaM devAzca RSayaH sattvasthA nRpasattama / kimetAnyekaniSThAni pRthatiSThAni vA mune| hInAH sattvena sUkSmeNa tato vaikArikAH smRtAH // pravahi vai mayA pRSTaH pravRttiM ca yathAkramam // 2 janamejaya uvAca / . vaizaMpAyana uvAca / kathaM vaikAriko gacchetpuruSaH puruSottamam // 74 jajJe bahuzaM paramatyudAraM vaizaMpAyana uvAca / ___ yaM dvIpamadhye sutamAtmavantam / susUkSmasattvasaMyuktaM saMyuktaM tribhirakSaraiH / parAzarAdgandhavatI maharSi puruSaH puruSaM gacchenniSkriyaH paJcaviMzakam // 75 tasmai namo'jJAnatamonudAya // 3 evamekaM sAMkhyayogaM vedAraNyakameva c| pitAmahAdyaM pravadanti SaSThaM parasparAGgAnyetAni paJcarAtraM ca kathyate / maharSimArSeyavibhUtiyuktam / eSa ekAntinAM dharmo nArAyaNaparAtmakaH // 76 nArAyaNasyAMzajamekaputraM yathA samudrAtprasatA jalaughA dvaipAyanaM vedamahAnidhAnam // 4 stameva rAjanpunarAvizanti / tamAdikAleSu mahAvibhUti-2478 - Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 337.5] zAntiparva [12. 837. 32 nArAyaNo brahmamahAnidhAnam / tataH sa prAdurabhavadathainaM vAkyamabravIt // 18 sasarja putrArthamudAratejA mama tvaM nAmito jAtaH prajAsargakaraH prabhuH / vyAsaM mahAtmAnamajaH purANaH // 5 saja prajAstvaM vividhA brahmansajaDapaNDitAH // 19 janamejaya uvAca / sa evamukto vimukhazcintAvyAkulamAnasaH / tvayaiva kathitaH pUrva saMbhavo dvijasattama / praNamya varadaM devamuvAca harimIzvaram // 20 vasiSThasya sutaH zaktiH zakteH putraH parAzaraH // 6 kA zaktirmama deveza prajAH sraSTuM namo'stu te| parAzarasya dAyAdaH kRSNadvaipAyano muniH / aprajJAvAnahaM deva vidhatsva yadanantaram // 21 bhUyo nArAyaNasutaM svamevainaM prabhASase // 7 sa evamukto bhagavAnbhUtvAthAntarhitastataH / kimataH pUrva janma vyaassyaamittejsH|| cintayAmAsa devezo buddhi buddhimatAM varaH // 22 kathayasvottamamate janma nArAyaNodbhavam // 8 svarUpiNI tato buddhirupatasthe hariM prabhum / vaizaMpAyana uvAca / yogena cainAM niryogaH svayaM niyuyuje tadA // 23 vedArthAnvettukAmasya dharmiSThasya taponidheH / sa tAmaizvaryayogasthAM buddhiM zaktimatI satIm / gurorme jJAnaniSThasya himavatpAda aastH||9 uvAca vacanaM devo buddhiM vai prabhuravyayaH // 24 kRtvA bhAratamAkhyAnaM tapa:zrAntasya dhImataH / brahmANaM pravizasveti lokasRSTyarthasiddhaye / zuzrUSAM tatparA rAjankRtavanto vayaM tadA // 10 tatastamIzvarAdiSTA buddhiH kSipraM viveza sA // 25 sumantujaiminizcaiva pailazca sudRDhavrataH / athainaM buddhisaMyuktaM punaH sa dadRze hariH / ahaM caturthaH ziSyo vai zuko vyAsAtmajastathA // bhUyazcainaM vacaH prAha sRjemA vividhAH prajAH // 26 ebhiH parivRto vyAsaH ziSyaiH paJcabhiruttamaiH / evamuktvA sa bhagavAMstatraivAntaradhIyata / zuzubhe himavatpAde bhUtairbhUtapatiryathA // 12 prApa caiva muhUrtena svasthAnaM devasaMjJitam // 20 vedAnAvartayansAGgAnbhAratArthAMzca srvshH| tAM caiva prakRti prApya ekIbhAvagato'bhavat / tamekamanasaM dAntaM yuktA vayamupAsmahe // 13 athAsya buddhirabhavatpunaranyA tadA kila // 28 kathAntare'tha kasmiMzcitpRSTo'smAbhirdvijottamaH / sRSTA imAH prajAH sarvA brahmaNA parameSThinA / vedArthAnbhAratArthAzca janma nArAyaNAttathA // 14 daityadAnavagandharvarakSogaNasamAkulAH / sa pUrvamuktvA vedArthAnbhAratArthAMzca tattvavit / jAtA hIyaM vasumatI bhArAkAntA tapasvinI // 29 nArAyaNAdidaM janma vyAhartumupacakrame // 15 bahavo balinaH pRthvyAM daityadAnavarAkSasAH / zRNudhvamAkhyAnavarametadAreyamuttamam / bhaviSyanti tapoyuktA varAnprApsyanti cottamAn // AdikAlodbhavaM viprAstapasAdhigataM mayA // 16 avazyameva taiH sarvairvaradAnena darpitaiH / prApte prajAvisagai vai saptame padmasaMbhave / bAdhitavyAH suragaNA RSayazca tapodhanAH / nArAyaNo mahAyogI zubhAzubhavivarjitaH // 17 / tatra nyAyyamidaM kartuM bhArAvataraNaM mayA // 31 sasRje nAmitaH putraM brahmANamamitaprabham / atha nAnAsamudbhUtairvasudhAyAM yathAkramam / -2479 Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 337. 32 ] mahAbhArate [ 12. 337. 56 nigraheNa ca pApAnAM sAdhUnAM pragraheNa ca // 32 / vItarAgazca putraste paramAtmA bhaviSyati / imAM tapasvinI satyAM dhArayiSyAmi medinIm / mahezvaraprasAdena naitadvacanamanyathA // 46 mayA hyeSA hi dhriyate pAtAlasthena bhoginA // 33 yaM mAnasaM vai pravadanti putraM mayA dhRtA dhArayati jagaddhi sacarAcaram / ___ pitAmahasyottamabuddhiyuktam / tasmAtpRthvyAH paritrANaM kariSye saMbhavaM gataH // 34 vasiSThamagryaM tapaso nidhAna evaM ma cintayitvA tu bhagavAnmadhusUdanaH / ___ yazcApi sUrya vyatiricya bhAti // 47 rUpANyanekAnyasajatprAdurbhAvabhavAya saH // 35 tasyAnvaye cApi tato maharSiH vArAhaM nArasiMhaM ca vAmanaM mAnuSaM tathA / ___ parAzaro nAma mahAprabhAvaH / emirmayA nihantavyA durvinItAH surArayaH // 36 pitA sa te vedanidhirvariSTho bhaya bhUyo jagatsraSTA bhoHzabdenAnunAdayan / ___ mahAtapA vai tapaso nivaasH| .. sarasvatImuJcacAra tatra sArasvato'bhavat // 37 kAnInagarbhaH pitRkanyakAyAM bhapAntaratamA nAma suto vAksaMbhavo vibhoH / tasmAdRSestvaM bhavitA ca putraH / / 48 bhUtabhavyabhaviSyajJaH satyavAdI dRDhavrataH // 38 bhUtabhavyabhaviSyANAM chinnasarvArthasaMzayaH / ... tamuvAca nataM mUrdhA devAnAmAdiravyayaH / te hyatikrAntakAH pUrva sahasrayugaparyayAH // 49 bedAkhyAne zrutiH kAryA tvayA matimatAM vara / tAMzca sarvAnmayoddiSTAndrakSyase tpsaanvitH| : tasmAtkuru yathAjJaptaM mayaitadvacanaM mune // 39 punardrakSyasi cAnekasahasrayugaparyayAn // 50 tena bhinnAstadA vedA manoH svAyaMbhuve'ntare / anAdinidhanaM loke cakrahastaM ca mAM mune| tatastutoSa bhagavAnharistenAsya karmaNA / anudhyAnAnmama mune naitadvacanamanyathA / / 51 tapasA ca sutaptena yamena niyamena ca // 40 zanaizcaraH sUryaputro bhaviSyati manurmahAm / zrIbhagavAnuvAca / tasminmanvantare caiva saptarSigaNapUrvakaH / manvantareSu putra tvamevaM lokapravartakaH / tvameva bhavitA vatsa matprasAdAnna saMzayaH / / 52 bhaviSyasyacalo brahmannapradhRSyazca nityazaH / / 41 vyAsa uvAca / punastiSye ca saMprApte kuravo nAma bhaartaaH| evaM sArasvatamRSimapAntaratamaM sadA / bhaviSyanti mahAtmAno rAjAnaH prathitA bhuvi // uktvA vacanamIzAnaH sAdhayasvetyathAbravIt // 53 teSAM svattaH prasUtAnAM kulabhedo bhaviSyati / so'haM tasya prasAdena devasya harimedhasaH / parasparavinAzArtha tvAmRte dvijasattama // 43 apAntaratamA nAma tato jAto''jJayA hareH / tatrApyanekadhA vedAnbhetsyase tapasAnvitaH / punazca jAto vikhyAto vasiSThakulanandanaH // 54 kRSNe yuge ca saMprApte kRSNavarNo bhaviSyasi // 44 / tadetkathitaM janma mayA pUrvakamAtmanaH / dharmANAM vividhAnAM ca kartA jnyaankrstthaa|| nArAyaNaprasAdena tathA nArAyaNAMzajam // 55 bhaviSyasi tapoyukto na ca rAgAdvimokSyase // 45 / mayA hi sumahattaptaM tapaH paramadAruNam / -2480 - Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 337. 56 ] zAntiparva [12. 338 11 purA matimatAM zreSThAH parameNa samAdhinA / / 56 tasmAdRSestadbhavatIti vidyAetadvaMH kathitaM sarvaM yanmAM pRcchatha putrakAH / / _ divyantarikSe bhuvi cApsu cApi // 69 pUrvajanma bhaviSyaM ca bhaktAnAM snehato mayA // 57 / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi vaizaMpAyana uvAca / __saptatriMzadadhikatrizatatatamo'dhyAyaH // 337 // eSa te kathitaH pUrva saMbhavo'smadgurornRpa / 338 vyAsasyAkliSTamanaso yathA pRSTaH punaH zRNu // 58 janamejaya uvAca / sAMkhyaM yogaM paJcarAtraM vedAH pAzupataM tthaa| bahavaH puruSA brahmannutAho eka eva tu / jJAnAnyetAni rAjarSe viddhi nAnAmatAni vai // 59 ko hyatra puruSaH zreSThaH ko vA yonirihocyate // 1 sAMkhyasya vaktA kapilaH paramarSiH sa ucyte| . vaizaMpAyana uvAca / hiraNyagarbho yogasya vettA nAnyaH purAtanaH // 60 bahavaH puruSA loke sAMkhyayogavicAriNAm / apAntaratamAzcaiva vedAcAryaH sa ucyate / naitadicchanti puruSamekaM kurukulodvaha // 2 prAcInagarne tamRSi pravadantIha kecana // 61 bahUnAM puruSANAM ca yathaikA yonirucyate / umApatirbhUtapatiH zrIkaNTho brahmaNaH sutaH / tathA taM puruSaM vizvaM vyAkhyAsyAmi guNAdhikam // uktavAnidamavyagro jJAnaM pAzupataM zivaH // 62 namaskRtvA tu gurave vyAsAyAmitatejase / paJcarAtrasya kRtsya vettA tu bhgvaansvym| tapoyuktAya dAntAya vandyAya paramarSaye // 4 sarveSu ca nRpazreSTha jJAneSveteSu dRzyate // 63 idaM puruSasUktaM hi sarvavedeSu pArthiva / yathAgamaM yathAjJAnaM niSThA nArAyaNaH prabhuH / RtaM satyaM ca vikhyAtamRSisiMhena cintitam // 5 na cainamevaM jAnanti tamobhUtA vizAM pate // 64 utsargeNApavAdena RSibhiH kapilAdibhiH / tameva zAstrakartAraM pravadanti manISiNaH / adhyAtmacintAmAzritya zAstrANyuktAni bhArata // 6 niSThAM nArAyaNamRrSi nAnyo'stIti ca bAdinaH // samAsatastu yadvyAsaH puruSaikatvamuktavAn / niHsaMzayeSu sarveSu nityaM vasati vai hariH / tatte'haM saMpravakSyAmi prasAdAdamitaujasaH // 7 sasaMzayAnhetubalAnnAdhyAvasati mAdhavaH // 66 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / pazcarAtravido ye tu yathAkramaparA nRpa / brahmaNA saha saMvAdaM tryambakasya vizAM pate // 8 ekAntabhAvopagatAste hariM pravizanti vai // 67 kSIrodasya samudrasya madhye hATakasaprabhaH / sAMkhyaM ca yogaM ca sanAtane dve vaijayanta iti khyAtaH parvatapravaro nRpa // 9 vedAzca sarve nikhilena rAjan / tatrAdhyAtmagatiM deva ekAkI pravicintayan / sarvaiH samastaiRSibhirnirukto vairAjasadane nityaM vaijayantaM niSevate // 10 nArAyaNo vizvamidaM purANam / / 68 atha tatrAsatastasya caturvaktrasya dhiimtH| zubhAzubhaM karma samIritaM ya lalATaprabhavaH putraH ziva AgAdyadRcchayA / tpravartate sarvalokeSu kiMcit / AkAzenaiva yogIzaH purA trinayanaH prabhuH // 11 . ma. bhA. 311 - 2481 - Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 338. 12 ] mahAbhArate [12. 339. 10 tataH khAnnipapAtAzu dharaNIdharamUrdhani / evametadatikrAntaM draSTavyaM naivamityapi / agratazcAbhavatprIto vavande cApi pAdayoH // 12 AdhAraM tu pravakSyAmi ekasya puruSasya te // 24 taM pAdayornipatitaM dRSTvA savyena paanninaa| bahUnAM puruSANAM sa yathaikA yonirucyate / utthApayAmAsa tadA prabhurekaH prajApatiH // 13 tathA taM puruSaM vizvaM paramaM sumahattamam / uvAca cainaM bhagavAMzcirasyAgatamAtmajam / nirguNaM nirguNA bhUtvA pravizanti sanAtanam // 25 svAgataM te mahAbAho diSTyA prApto'si me'ntikam // iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi kaJcitte kuzalaM putra svAdhyAyastapasoH sdaa| ___ aSTAtriMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 338 // nityamugratapAstvaM hi tataH pRcchAmi te punaH // 15 339 rudra uvAca / brahmovAca / . . tvatprasAdena bhagavansvAdhyAyatapasormama / kuzalaM cAvyayaM caiva sarvasya jagatastathA // 16 zRNu putra yathA hyeSa puruSaH shaashvto'vyyH| ciradRSTo hi bhagavAnvairAjasadane mayA / akSayazcAprameyazca sarvagazca nirucyate // 1. tato'haM parvataM prAptastvimaM tvatpAdasevitam // 17 na sa zakyastvayA draSTuM mayAnyairvApi sattama / kautUhalaM cApi hi me ekAntagamanena te / saguNo nirguNo vizvo jJAnadRzyo hyasau smRtaH // naitatkAraNamalpaM hi bhaviSyati pitAmaha // 18 azarIraH zarIreSu sarveSu nivstysau| kiM nu tatsadanaM zreSThaM kSutpipAsAvivarjitam / / vasannapi zarIreSu na sa lipyati karmabhiH // 3 surAsurairadhyuSitamRSibhizvAmitaprabhaiH // 19 mamAntarAtmA tava ca ye cAnye dehasaMjJitAH / gandharvairapsarobhizca satataM saMniSevitam / sarveSAM sAkSibhUto'sau na prAhyaH kenacitkvacit // utsRjyemaM girivaramekAkI prAptavAnasi // 20 vizvamUrdhA vizvabhujo vizvapAdAkSinAsikaH / brahmovAca / ekazcarati kSetreSu svairacArI yathAsukham // 5 . kSetrANi hi zarIrANi vIjAni ca zubhAzubhe / vaijayanto girivaraH satataM sevyate myaa| atraikAgreNa manasA puruSazcintyate virAT // 21 tAni vetti sa yogAtmA tataH kSetrajJa ucyate // 6 nAgatirna gatistasya jJeyA bhUtena kenacit / rudra uvAca / sAMkhyena vidhinA caiva yogena ca yathAkramam // 7 bahavaH puruSA brahmastvayA sRSTAH svayaMbhuvA / cintayAmi gatiM cAsya na gati vedmi cottamAm / sRjyante cApare brahmansa caikaH puruSo virAT // 22 yathAjJAnaM tu vakSyAmi puruSaM taM sanAtanam // 8 ko hyasau cintyate brahmastvayA vai purussottmH| tasyaikatvaM mahattvaM hi sa caikaH puruSaH smRtaH / etanme saMzayaM brUhi mahatkautUhalaM hi me // 23 / mahApuruSazabdaM sa bibhatryekaH snaatnH|| 9 brhmovaac| ___eko hutAzo bahudhA samidhyate bahavaH puruSAH putra ye tvayA samudAhRtAH / ___ekaH sUryastapasAM yonirekA / / -2482 - saan| Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 339. 10 ] zAntiparva [12. 340.8 eko vAyurbahudhA vAti loke ahaM brahmA Adya IzaH prajAnAM mahodadhizcAmbhasAM yonirekaH / ___ tasmAjjAtastvaM ca mattaH prasUtaH / / puruSazcaiko nirguNo vizvarUpa matto jagajjaGgamaM sthAvaraM ca staM nirguNaM puruSaM cAvizanti / / 10 / ___ sarve vedAH sarahasyA hi putra // 19 hitvA guNamayaM sarva karma hitvA zubhAzubham / / caturvibhaktaH puruSaH sa krIDati yathecchati / ubhe satyAnRte tyaktvA evaM bhavati nirguNaH // 11 evaM sa eva bhagavAjJAnena pratibodhitaH // 20 acintyaM cApi taM jJAtvA bhAvasUkSmaM catuSTayam / etatte kathitaM putra yathAvadanupRcchataH / vicaredyo yatiryattaH sa gacchetpuruSaM prabhum // 12 sAMkhyajJAne tathA yoge yathAvadanuvarNitam // 21 evaM hi paramAtmAnaM kecidicchanti pnndditaaH|| iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ekAtmAnaM tathAtmAnamapare'dhyAtmacintakAH // 13 ekonctvaariNshddhiktrishttmo'dhyaayH||139|| tatra yaH paramAtmA hi sa nityaM nirguNaH smRtaH / 340 sa hi nArAyaNo jJeyaH sarvAtmA puruSo hi saH / yudhiSThira uvAca / na lipyate phalaizcApi padmapatramivAmbhasA // 14 karmAtmA tvaparo yo'sau mokSabandhaiH sa yujyate / dharmAH pitAmahenoktA mokSadharmAzritAH shubhaaH| sasaptadazakenApi rAzinA yujyate hi sH| dharmamAzramiNAM zreSThaM vaktumarhasi me bhavAn // 1 evaM bahuvidhaH proktaH puruSaste yathAkramam // 15 bhISma uvAca / yattatkRtsna lokatantrasya dhAma sarvatra vihito dharmaH svargyaH satyaphalodayaH / vedyaM paraM bodhanIyaM saboddha bahudvArasya dharmasya nehAsti viphaLA kriyA // 2 mantA mantavyaM prAzitA prAzitavyaM yasminyasmistu viSaye yo yo yAti vinizcayam / dhrAtA 'yaM sparzitA sparzanIyam // 16 sa tamevAbhijAnAti nAnyaM bharatasattama // 3 draSTA draSTavyaM zrAvitA zrAvaNIyaM api ca tvaM naravyAghra zrotumarhasi me kathAm / ' jJAtA jJeyaM saguNaM nirguNaM ca / purA zakrasya kathitAM nAradena surarSiNA / / 4 yadvai proktaM guNasAmyaM pradhAnaM surarSiArado rAjansiddhastrailokyasaMmataH / ___ nityaM caitacchAzvataM cAvyayaM ca // 17 paryeti kramazo lokAnvAyuravyAhato yathA // 5 yadvai sUte dhAturAcaM nidhAnaM sa kadAcinmaheSvAsa devarAjAlayaM gataH / __tadvai viprAH pravadante'niruddham / satkRtazca mahendreNa pratyAsannagato'bhavat // 6 yadvai loke vaidikaM karma sAdhu taM kRtakSaNamAsInaM paryapRcchacchacIpatiH / ___ AzIryuktaM taddhi tasyopabhojyam // 18 brahmarSe kiMcidAzcaryamasti dRSTaM svayAnagha / / 7 devAH sarve munayaH sAdhu dAntA yathA tvamapi viprarSe trailokyaM sacarAcaram / / * staM prAgyajJairyajJabhAgaM yajante / jAtakautUhalo nityaM siddhazvarasi sAkSivat // 8 -2483 - Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 340. 9] mahAbhArate [ 12. 342. 11 na hyasyaviditaM loke devarSe tava kiMcana / 342 zrutaM vApyanubhUtaM vA dRSTaM vA kathayasva me // 9 brAhmaNa uvaac| tasmai rAjansurendrAya nArado vadatAM vrH| samutpannAbhidhAno'smi vADmAdhuryeNa te'nagha / AsInAyopapannAya proktavAnvipulAM kathAm // 10 mitratAmabhipannastvAM kiMcidvakSyAmi tcchRnnu|| 1 yathA yena ca kalpena sa tasmai dvijasattamaH / gRhasthadharma viprendra kRtvA putragataM tvaham / / kathAM kathitavAnpRSTastathA tvamapi me zRNu // 11 dharma paramakaM kuryAM ko hi mArgo bhavehija // 2 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ahamAtmAnamAtmasthameka evAtmani sthitaH / catvAriMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 340 // kartuM kAGkhAmi necchAmi baddhaH sAdhAraNairguNaiH // 3 341 yAvadevAnatItaM me vayaH putrphlaashritm| .. bhISma uvaac| tAvadicchAmi pAtheyamAdAtuM pAralaukikam // 4 AsItkila kuruzreSTha mahApadme purottame / asminhi lokasaMtAne paraM pAramabhIpsataH / / gaGgAyA dakSiNe tIre kazcidvipraH samAhitaH // 1 utpannA me matiriyaM kuto dharmamayaH plavaH / / 5 saumyaH somAnvaye vede gatAdhvA chinnasaMzayaH / samuhyamAnAni nizamya loke dharmanityo jitakrodho nityatRpto jitendriyaH // 2 ___ niryAtyamAnAni ca sAttvikAni / ahiMsAnirato nityaM satyaH sjjnsNmtH| dRSTvA ca dharmadhvajaketumAlAM nyAyaprAptena vittena svena zIlena cAnvitaH / / 3 ___ prakIryamANAmupari prajAnAm // 6 jJAtisaMbandhivipule mitrApAzrayasaMmate / na me mano rajyati bhogakAle kule mahati vikhyAte viziSTAM vRttimAsthitaH // 4 ___ dRSTvA yatIndrArthayataH prtr| sa putrAnbahulAndRSTvA vipule karmaNi sthitaH / tenAtithe buddhivalAzrayeNa kuladharmAzrito rAjandharmacaryAparo'bhavat // 5 dharmArthatattve viniyuddha mAM tvam // 7 tataH sa dharma vedoktaM yathAzAstroktameva ca / ziSTAcINaM ca dharma ca trividhaM cintya cetasA // 6 bhISma uvaac| kiM nu me syAcchubhaM kRtvA kiM kSamaM kiM parAyaNam / so'tithirvacanaM tasya zrutvA dharmAbhilASiNaH / ityevaM khidyate nityaM na ca yAti vinizcayam / 7 . provAca vacanaM zkSNaM prAjJo madhurayA girA / / 8 tasyaivaM khidyamAnasya dharma paramamAsthitaH / ahamapyatra muhyAmi mamApyeSa mnorthH| / kadAcidatithiH prApto brAhmaNaH susmaahitH|| 8 na ca saMnizcayaM yAmi bahudvAre triviSTape // 9 sa tasmai sakriyAM cakre kriyAyuktena hetunA / kecinmokSaM prazaMsanti kecidyajJaphalaM dvijAH / vizrAntaM cainamAsInamidaM vacanamabravIt // 9 vAnaprasthAzrama kecidgArhasthyaM kecidAzritAH // 10 rAjadharmAzrayaM kecitkecidAtmaphalAzrayam / . iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ekacatvAriMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 341 // gurucaryAzrayaM kecitkecidvAkyaM yamAzrayam // 11 -2484 - Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 342. 12] zAntiparva [12. 344.1 mAtaraM pitaraM kecicchuzrUSanto divaM gtaaH| guNairanavamairyuktaH samastairAmikAmikaiH // 8 ahiMsayA pare svarga satyena ca tathA pare // 12 prakRtyA nityasalilo nityamadhyayane rtH| Ahave'bhimukhA kecinihatAH sviddivaM gtaaH| tapodamAbhyAM saMyukto vRttenAnavareNa ca // 9 keciduJchavrataiH siddhAH svargamArgasamAzritAH // 13 yajvA dAnaruciH kSAnto vRtte ca parame sthitaH / kecidadhyayane yuktA vedavrataparAH zubhAH / satyavAganasUyuzca shiilvaanbhisNshritH|| 10 buddhimanto gatAH svargaM tuSTAtmAno jitendriyaaH||14 zeSAnnabhoktA vacanAnukUlo ArjavenApare yuktA nihatAnArjavarjanaiH / ___hitaarjvotkRssttkRtaakRtjnyH| Rjavo nAkapRSThe vai zuddhAtmAnaH pratiSThitAH // 15 avairakRdbhUtahite niyukto evaM bahuvidhairloke dharmadvArairanAvRtaiH / gaGgAhadAmbho'bhijanopapannaH // 11 mamApi matirAvinA meghalekheva vAyunA // 16 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tricatvAriMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 343 // dvictvaariNshddhiktrishttmo'dhyaayH||342|| brAhmaNa uvAca / ' atithiruvAca / atibhArodyatasyaiva bhArApanayanaM mahat / upadezaM tu te vipra kariSye'haM yathAgamam / parAzvAsakaraM vAkyamidaM me bhavataH zrutam // 1 guruNA me yathAkhyAtamarthatastacca me zRNu // 1 adhvaklAntasya zayanaM sthAnaklAntasya cAsanam / yatra pUrvAbhisargeNa dharmacakra pravartitam / tRSitasya ca pAnIyaM kSudhArtasya ca bhojanam // 2 naimiSe gomatItIre tatra nAgAhvayaM puram // 2 Ipsitasyeva saMprAptirannasya samaye'titheH / samaliMdazaistatra iSTamAsIhijarSabha / eSitasyAtmanaH kAle vRddhasyeva suto yathA // 3 yondrAtikramaM cakre mAndhAtA rAjasattamaH // 3 manasA cintitasyeva prItisnigdhasya darzanam / kRtAdhivAso dharmAtmA tatra cakSuHzravA mahAn / prahlAdayati mAM vAkyaM bhavatA yadudIritam // 4 padmanAbho mahAbhAgaH padma ityeva vizrutaH // 4 dattacakSurivAkAze pazyAmi vimRzAmi c| sa vAcA karmaNA caiva manasA ca dvijarSabha / prajJAnavacanAdyo'yamupadezo hi me kRtaH / prasAdayati bhUtAni trividhe vartmani sthitaH // 5 bADhamevaM kariSyAmi yathA mAM bhASate bhavAn // 5 sAmnA dAnena bhedena daNDeneti caturvidham / ihemAM rajanI sAdho nivasasva mayA saha / viSamasthaM janaM svaM ca cakSurdhyAnena rakSati / / 6 prabhAte yAsyati bhavAnparyAzvastaH sukhoSitaH / tamabhikramya vidhinA praSTumarhasi kAGkSitam / asau hi bhagavAnsUryo mandarazmiravAGmukhaH // 6 sa te paramakaM dharma namithyA darzayiSyati // 7 bhISma uvAca / sa hi sarvAtithi go buddhishaastrvishaardH| tatastena kRtAtithyaH so'tithiH zatrusUdana / - 2485 - Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 344.7] mahAbhArate [ 12. 346. 5 . uvAsa kila tAM rAtri saha tena dvijena vai // 7 nAgabhAryovAca / tattaJca dharmasaMyuktaM tayoH kathayatostadA / Arya sUryarathaM voDhuM gato'sau mAsacArikaH / vyatItA sA nizA kRtsnA sukhena divasopamA // 8 saptASTabhirdinairvipra darzayiSyatyasaMzayam // 8 tataH prabhAtasamaye so'tithistena pUjitaH / etadviditamAryasya vivAsakaraNaM mama / brAhmaNena yathAzaktyA svakAryamabhikAGkSatA // 9 bhartubhavatu kiM cAnyatkriyatAM tadvadasva me // 9. tataH sa vipraH kRtadharmanizcayaH brAhmaNa uvAca / kRtAbhyanujJaH svajanena dharmavit / anena nizcayenAhaM sAdhvi saMprAptavAniha / yathopadiSTaM bhujagendrasaMzrayaM pratIkSannAgamaM devi vatsyAmyasminmahAvane // 10 jagAma kAle sukRtaikanizcayaH // 10 saMprAptasyaiva cAvyapramAvedyo'hamihAgataH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi / mamAbhigamanaM prApto vAcyazca vacanaM tvayA // 11 catuzcatvAriMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 344 // ahamapyatra vatsyAmi gomatyAH puline zubhe / kAlaM parimitAhAro yathoktaM paripAlayan // 12 bhISma uvAca / bhISma uvaac| . tataH sa viprastAM nAgI samAdhAya punaH punH| . sa vanAni vicitrANi tIrthAni ca sarAMsi ca / tadeva pulinaM nadyAH prayayau braahmnnrssbhH|| 13 abhigacchankrameNa sma kaMcinmunimupasthitaH // 1 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi taM sa tena yathoddiSTaM nAgaM vipreNa brAhmaNaH / | paJcacatvAriMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 345 // paryapRcchadyathAnyAyaM zrutvaiva ca jagAma saH // 2 346 so'migamya yathAkhyAtaM nAgAyatanamarthavit / bhISma uvAca / proktavAnahamasmIti bhoHzabdAlaMkRtaM vacaH // 3 atha tena narazreSTha brAhmaNena tpsvinaa| tatastasya vacaH zrutvA rUpiNI dhrmvtslaa| nirAhAreNa vasatA duHkhitAste bhujaMgamAH // 1 darzayAmAsa taM vipraM nAgapatnI pativratA // 4 sA tasmai vidhivatpUjAM cakre dharmaparAyaNA / sarve saMbhUya sahitAstasya nAgasya bAndhavAH / bhrAtarastanayA bhAryA yayustaM brAhmaNaM prati // 2 svAgatenAgataM kRtvA kiM karomIti cAtravIt // 5 te'pazyanpuline taM vai vivikte niyatavratam / brAhmaNa uvAca / samAsInaM nirAhAraM dvijaM japyaparAyaNam // 3 vizrAnto'bhyarcitazcAsmi bhavatyA zlakSNayA giraa|| te sarve samabhikramya vipramabhyarcya cAsakRt / draSTumicchAmi bhavati taM devaM nAgamuttamam // 6 UcurvAkyamasaMdigdhamAtitheyasya bAndhavAH // 4 etaddhi paramaM kAryametanme phalamIpsitam / / SaSTho hi divasaste'dya prAptasyeha tapodhana / anenArthena cAsmyadya saMprAptaH pannagAlayam // 7 / na cAbhilaSase kiMcidAhAraM dharmavatsala // 5. -2486 - Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 346. 6] zAntiparva [ 12. 347. 16 asmAnabhigatazcAsi vayaM ca tvAmupasthitAH / | madviyogena suzroNi viyuktA dharmasetunA // 4 kArya cAtithyamasmAbhirvayaM sarve kuTumbinaH // 6 nAgabhAryovAca / mUlaM phalaM vA paNaM vA payo vA dvijasattama / ziSyANAM guruzuzrUSA viprANAM vedapAraNam / AhArahetoranaM vA bhoktumarhasi brAhmaNa // 7 bhRtyAnAM svAmivacanaM rAjJAM lokAnupAlanam / / 5 tyaktAhAreNa bhavatA vane nivasatA staa| . sarvabhUtaparitrANaM kSatradharma ihocyate / bAlavRddhamidaM sarva pIDyate dharmasaMkaTAt // 8 vaizyAnAM yajJasaMvRttirAtitheyasamanvitA // 6 na hi no bhrUNahA kazcidrAjApathyo'nRto'pi vaa| viprakSatriyavaizyAnAM zuzrUSA zUdrakarma tat / pUrvAzI vA kule hyasmindevatAtithibandhuSu // 9 gRhasthadharmo nAgendra srvbhuuthitaissitaa|| 7 brAhmaNa uvAca / niyatAhAratA nityaM vratacaryA yathAkramam / upadezena yuSmAkamAhAro'yaM mayA vRtaH / dharmo hi dharmasaMbandhAdindriyANAM vizeSaNam // 8 dvirUnaM dazarAtraM vai nAgasyAgamanaM prati // 10 ahaM kasya kuto vAhaM kaH ko me ha bhavediti / yadyaSTarAtre niryAte nAgamiSyati pannagaH / prayojanamatirnityamevaM mokSAzramI bhavet // 9 tadAhAraM kariSyAmi tannimittamidaM vratam // 11 pativratAtvaM bhAryAyAH paramo dharma ucyate / kartavyo na ca saMtApo gamyatAM ca yathAgatam / tavopadezAnnAgendra taJca tattvena veni vai // 10 tannimittaM vrataM mahyaM naitanettumihArhatha / / 12 sAhaM dharma vijAnantI dharmanitye tvayi sthite| bhISma uvAca / satpathaM kathamutsRjya yAsyAmi viSame pathi // 11 tena te samanujJAtA brAhmaNena bhujaMgamAH / devatAnAM mahAbhAga dharmacaryA na hIyate / svameva bhavanaM jagmurakRtArthA nararSabha // 13 atithInAM ca satkAre nityayuktAsmyatandritA // 12 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi saptASTadivasAstvadya viprasyehAgatasya vai / SaTcatvAriMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 346 // sa ca kArya na me khyAti darzanaM tava kAGkSati / / 13 gomatyAstveSa puline tvaddarzanasamutsukaH / . 347 bhISma uvAca / AsIno''vartayanbrahma brAhmaNaH saMzitavrataH // 14 ahaM tvanena nAgendra sAmapUrva samAhitA / atha kAle bahutithe pUrNe prApto bhujaMgamaH / .. prasthApyo matsakAzaM sa saMprApto bhujagottamaH // 15 dattAbhyanujJaH svaM vezma kRtakarmA vivasvataH // 1 etacchrutvA mahAprAjJa tatra gantuM tvamarhasi / taM bhAryA samabhikrAmatpAdazaucAdibhirguNaiH / dAtumarhasi vA tasya darzanaM darzanazravaH / / 16 upapannAM ca tAM sAdhvIM pannagaH paryapRcchata // 2 api tvamasi kalyANi devtaatithipuujne| * iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi saptacatvAriMzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 347 // pUrvamuktena vidhinA yuktA yuktena matsamam // 3 na khalvasyakRtArthena strIbuddhyA mArdavIkRtA / -2487 - Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 348. 1] mahAbhArate [12. 349. 5 348 roSaH saMkalpajaH sAdhvi dagdho vAcAgninA tvayA // nAga uvAca / na ca roSAdahaM sAdhvi pazyeyamadhikaM tamaH / atha brAhmaNarUpeNa kaM taM samanupazyasi / yasya vaktavyatAM yAnti vizeSeNa bhujaMgamAH // 14 doSasya hi vazaM gatvA dazagrIvaH pratApavAn / mAnuSaM kevalaM vipraM devaM vAtha zucismite // 1 ko hi mAM mAnuSaH zakto draSTukAmo yazasvini / tathA zakrapratispardhI hato rAmeNa saMyuge // 15 saMdarzanarucirvAkyamAjJApUrva vadiSyati // 2 antaHpuragataM vatsaM zrutvA rAmeNa nirdRtam / / surAsuragaNAnAM ca devarSINAM ca bhAmini / dharSaNAdroSasaMvignAH kArtavIryasutA hatAH // 16 : nanu nAgA mahAvIryAH sauraseyAstarasvinaH // 3 jAmadagnyena rAmeNa sahasranayanopamaH / vandanIyAzca varadA vayamapyanuyAyinaH / saMyuge nihato roSAtkArtavIryo mahAbalaH // 17 tadeSa tapasAM zatraH zreyasazca nipAtanaH / .. manuSyANAM vizeSeNa dhanAdhyakSA iti zrutiH // 4 nigRhIto mayA roSaH zrutvaiva vacanaM tava // 18 nAgabhAryovAca / AtmAnaM ca vizeSeNa prazaMsAmyanapAyini / ArjavenAbhijAnAmi nAsau devo'nilAzana / yasya me tvaM vizAlAkSi bhAryA sarvaguNAnvitA / / ekaM tvasya vijAnAmi bhaktimAnatiroSaNaH // 5 eSa tatraiva gacchAmi yatra tiSThatyasau dvijH|| sa hi kAryAntarAkAGkSI jalepsuH stokako ythaa| sarvathA coktavAnvAkyaM nAkRtArthaH prayAsyati // 20 varSa varSapriyaH pakSI darzanaM tava kAGkSati // 6 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi na hi tvA daivataM kiMcidvivignaM pratipAlayet / assttctvaariNshddhiktrishttmo'dhyaayH|| 348 // tulye hyabhijane jAto na kazcitparyupAsate // 7 tadroSaM sahajaM tyaktvA tvamenaM draSTumarhasi / AzAchedena tasyAdya nAtmAnaM dagdhumarhasi // 8 bhISma uvAca / AzayA tvabhipannAnAmakRtvAzrupramArjanam / sa pannagapatistatra prayayau brAhmaNaM prati / rAjA vA rAjaputro vA bhrUNahatyaiva yujyate // 9 tameva manasA dhyAyankAryavattAM vicArayan // 1 maunAjjAnaphalAvAptirdAnena ca yazo mahat / tamabhikramya nAgendro matimAnsa narezvara / vAgmitvaM satyavAkyena paratra ca mahIyate // 10 provAca madhuraM vAkyaM prakRtyA dharmavatsalaH // 2 bhUmipradAnena gatiM labhatyAzramasaMmitAm / bho bho kSAmyAbhibhASe tvAM na roSaM kartumarhasi / naSTasyArthasya saMprAptiM kRtvA phalamupAbhute // 11 iha tvamabhisaMprAptaH kasyArthe kiM prayojanam // 3 abhipretAmasaMkliSTAM kRtvAkAmavatI kriyAm / AbhimukhyAdabhikramya snehApRcchAmi te dvija / na yAti nirayaM kazciditi dharmavido viduH // 12 vivikte gomatItIre kiM vA tvaM paryupAsase // 4 nAga uvAca / brAhmaNa uvAca / abhimAnena mAno me jAtidoSeNa vai mahAn / / dharmAraNyaM hi mAM viddhi nAgaM draSTumihAgatam / - 2488 - Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 349. 5] zAntiparva [ 12. 350. 12 padmanAbhaM dvijazreSThaM tatra me kAryamAhitam / / 5 / 350 - tasya cAhamasAMnidhyaM zrutavAnasmi taM gatam / brAhmaNa uvAca / khajanaM taM pratIkSAmi parjanyamiva karSakaH // 6 vivasvato gacchati paryayeNa tasya cAklezakaraNaM svastikArasamAhitam / voDhuM bhavAMstaM rathamekacakram / vartayAmyayutaM brahma yogayukto nirAmayaH // 7 AzcaryabhUtaM yadi tatra kiMcinAga uvAca / dRSTaM tvayA zaMsitumarhasi tvam // 1 bhaho kalyANavRttastvaM sAdhu sajjanavatsalaH / nAga uvAca / zravAnyastvaM mahAbhAga paraM snehena pazyasi // 8 yasya razmisahasreSu zAkhAviva vihaMgamAH / ahaM sa nAgo viprarSe yathA mAM vindate bhavAn / vasantyAzritya munayaH saMsiddhA daivataiH saha // 2 mAjJApaya yathA svairaM kiM karomi priyaM tava // 9 yato vAyurviniHsatya sUryarazmyAzrito mahAn / bhayantaM svajanAdasmi saMprAptaM zrutavAniha / viz2ambhatyambare vipra kimAzcaryataraM tataH // 3 atastvAM svayamevAhaM draSTumabhyAgato dvija // 10 zuko nAmAsitaH pAdo yasya vAridharo'mbare / saMprAptazca bhavAnadya kRtArthaH pratiyAsyati / toyaM sRjati varSAsu kimAzcaryamataH param // 4 visrabdho mAM dvijazreSTha viSaye yoktumarhasi // 11 yo'STamAsAMstu zucinA kiraNenojjhitaM payaH / vayaM hi bhavatA sarve guNakrItA vizeSataH / paryAdatte punaH kAle kimAzcaryamataH param / / 5 yastvamAtmahitaM tyaktvA mAmevehAnurudhyase // 12 yasya tejovizeSeSu nityamAtmA prtisstthitH| brAhmaNa uvaac| yato bIjaM mahI ceyaM dhAryate sacarAcaram // 6 bhAgato'haM mahAbhAga tava darzanalAlasaH / yatra devo mahAbAhuH zAzvataH prmo'kssrH| kaMcidarthamanarthajJaH praSTukAmo bhujaMgama // 13 anAdinidhano vipra kimAzcaryamataH param // . ahamAtmAnamAtmastho mArgamANo''tmano hitam / AzcaryANAmivAzcaryamidamekaM tu me shRnnu| vAsArthinaM mahAprAjJa balavantamupAsmi h||14 vimale yanmayA dRSTamambare sUryasaMzrayAt // 8 prakAzitastvaM svaguNairyazogarbhagabhastibhiH / purA madhyAhnasamaye lokAMstapati bhAskare / zazAGkakarasaMsparza bairaatmprkaashitaiH|| 15 pratyAdityapratIkAzaH sarvataH pratyadRzyata // 9 tasya me praznamutpannaM chindhi tvamanilAzana / sa lokAMstejasA sarvAnkhabhAsA nirvibhAsayan / pazcAtkArya vadiSyAmi zrotumarhati me bhavAn // 16 AdityAbhimukho'bhyeti gaganaM pATayanniva // 10 hutAhutiriva jyotiApya tejomarIcimiH / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi ekonpnycaashddhiktrishttmo'dhyaayH||349|| anirdezyena rUpeNa dvitIya iva bhAskaraH // 11 tasyAbhigamanaprAptI hasto datto vivsvtaa| tenApi dakSiNo hasto dattaH pratyarcanArthinA // 12 ma.bhA. 312 -2489 - Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 350. 13 ] mahAbhArate [12. 363.3 tato bhittvaiva gaganaM praviSTo ravimaNDalam / svasti te'stu gamiSyAmi sAdho bhujagasattama / ekIbhUtaM ca tattejaH kSaNenAdityatAM gatam // 13 smaraNIyo'smi bhavatA saMpreSaNaniyojanaiH // 2 tatra naH saMzayo jAtastayostejaHsamAgame / nAga uvAca / anayoH ko bhavetsUryo rathastho yo'yamAgataH // 14 anuktvA madgataM kArya kedAnI prasthito bhavAn / te vayaM jAtasaMdehAH paryapRcchAmahe ravim / ucyatAM dvija yatkArya yadartha tvamihAgataH // 3 ka eSa divamAkramya gataH sUrya ivAparaH // 15 uktAnukte kRte kArye mAmAmaya dvijarSabha / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi mayA pratyabhyanujJAtastato yAsyasi brAhmaNa // 4 . paJcAzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 350 // na hi mAM kevalaM dRSTA tyaktvA praNayavAniha / 351 gantumarhasi viprarSe vRkSamUlagato yathA // 5.. sUrya uvaac| tvayi cAhaM dvijazreSTha bhavAmmayi na saMzayaH / naiSa devo'nilasakho nAsuro na ca pannagaH / loko'yaM bhavataH sarvaH kA cintA mayi te'napa // uJchavRttivrate siddho munireSa vivaM gataH // 1 brAmaNa uvaac| eSa mUlaphalAhAraH shiirnnprnnaashnstthaa| . evametanmahAprAjJa vijJAtArtha bhujNgm| abbhakSo vAyubhakSazca AsIdvipraH smaahitH||2 nAtiriktAstvayA devAH sarvathaiva yathAtatham // 7 RcazcAnena vipreNa saMhitAntarabhiSTutAH / svargadvArakRtodyogo yenAsau tridivaM gataH // 3 ya evAhaM sa eva tvamevametadbhujaMgama / ahaM bhavAMzca bhUtAni sarve sarvatragAH sadA // 8 asannadhIranAkAGkI nityamuJchazilAzanaH / ' bhAsIttu me bhogapate saMzayaH punnysNcye| sarvabhUtahite yukta eSa vipro bhujaMgama / / 4 so'hamunchavrataM sAdho cariSyAmyarthadarzanam // 9 na hi devA na gandharvA bAsurA na ca pannagAH / eSa me nizcayaH mAdho kRtaH kAraNavattaraH / prabhavantIha bhUtAnAM prAptAnAM paramAM gatim // 5 bhAmayAmi bhadraM te kRtArtho'smi bhujaMgama // 1. nAga uvaac| etadevaMvidhaM dRSTamAzcarya tatra me dvija / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi dvipaJcAzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 352 // saMsiddho mAnuSaH kAyo yo'sau siddhagatiM gataH / sUryeNa sahito brahmanpRthivIM parivartate // 6 353 iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi bhISma uvAca / ekapaJcAzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 351 // sa dhAmaNyoragazreSThaM brAhmaNaH kRtanizcayaH / . 352 dIkSAkAhI tadA rAjazcyavanaM bhArgavaM zritaH // 1 brAhmaNa uvAca / sa tena kRtasaMskAro dharmamevopatasthivAn / Azcarya nAtra saMdehaH suprIto'smi bhujNgm|| tathaiva ca kathAmetAM rAjankathitavAMstadA // 2 anvarthopagatairvAkyaiH panthAnaM cAsmi darzitaH // 1 / bhArgaveNApi rAjendra janakasya nivezane / - 2490 - Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. 353. 3] sAntiparva [12. 3539 kathaiSA kathitA puNyA nAradAya mahAtmane // 3 nAradenApi rAjendra devendrasya nivezane / kathitA bharatazreSTha pRSTenAkiSTakarmaNA // 4 devarAjena ca purA kathaiSA kathitA shubhaa| samastebhyaH prazastebhyo vasubhyo vasudhAdhipa // 5 yadA ca mama rAmeNa yuddhamAsItsudAruNam / / vasubhizca tadA rAjankatheyaM kathitA mama // 6 pRSThamAnAya tattvena mayA tubhyaM vizAM pte| koyaM kavitA puNyA dhA dharmabhRtAM vara // 7. tadeSa paramo dharmo yanmAM pRcchasi bhArata / asannadhIranAkAlI dharmArthakaraNe nRpa // 8 maca kila kRtanizcayo dvijAgryo bhujagapatipratidezitArthatyaH / yamaniyamasamAhito vanAntaM parigaNitonchazilAzanaH praviSTaH // 9 / iti zrImahAbhArate zAntiparvaNi tripaJcAzadadhikatrizatatamo'dhyAyaH // 353 / / // samAptaM mokssdhrmprv|| // samAptaM zAntiparva // - 2491 - Page #864 -------------------------------------------------------------------------- _