Book Title: Shabdaratnamahodadhi Part 1
Author(s): Muktivijay, Ambalal P Shah
Publisher: Vijaynitisurishwarji Jain Pustakalaya Trust Ahmedabad
Catalog link: https://jainqq.org/explore/016067/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabdaratnamahodadhiH [prathamo bhAgaH] zrIdhinIti jaina pustakAlaya TrasTa: prakAzakaH rajI amadAbAda- 1 Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabdaratnamahodadhiH [prathamo bhAgaH] (ajoDa saMskRta-gujarAtI zabdakoza saMzodhita-saMskArita-parivardhita AvRtti) saMkalanakartApa. pU. AcAryadeva zrI vijayanItisUrIzvarajI ma. sA.nA ziSyaratna paMnyAsapravara - zrI muktivijayajI gaNivara prerakapa. pU. AcAryadeva zrI vijayamahendrasUrIzvarajI ma. sA.nA ziSyaratna paramapUjya AcArya - zrI hemaprabhasUrIzvarajI ma. sA. tRtIya AvRttinA saMpAdaka - saMzodhaka - saMvardhaka - paM. zrIaMbAlAla premacaMda zAha vyAkaraNatIrtha prakAzakaH zrIvijayanItisUrIzvarajI jaina pustakAlaya TrasTaH amadAvAda-1 Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzakaH zrI cArucandra bhogIlAla zAha em. kom.; elaela. bI. TrasTI - zrI vijayanItisUrIzvarajI jaina pustakAlaya TrasTa, 56/1 gAMdhImArga, zrI mahAvIrasvAmI derAsara pAse, amadAvAda-1 prathama AvRtti : vi.saM. 1993, vI.saM. 2463, sane 1937 dvitiya AvRtti : vi.saM. 2041, vI.saM. 2511, sane 1985 tRtiya AvRtti : vi.saM. 2061, vI.saM. 2531, sane 2005 [traNa bhAganA seTanI kImata rU. 750/00] (traNa bhAga eka sAdhe ja maLaze) TAipa seTiMga : prinTa poIMTa, 23, 4tho mALa, ilorA koma. senTara, amadAvAda-1 mudraka : yunika oNphaseTa ena. Ara. esTeTa, tAvaDIpurA, zAhIbAga, amadAvAda-4 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzakIya nivedana "zabdaratnamahodadhi saMskRta-gujarAtI zabdakoza"nuM saMskaraNa thayuM temAM mArA pitAzrI zeTha bhogIlAla sAMkaLacaMda prakAzaka tarIke hatA. tenI bIjI AvRtti e pachInAM 48 varSa pachI punaHsaMskaraNa pAmI mArA hAthe prakAzita thaI te eka yogAnuyoga thayo, temanA putra tarIke mane A mahAna lAbha A rIte saMvata 2041, sane 1985mAM maLyo. vaLI, punaHsaMskaraNa karelA kozanI bIjI AvRttinI nakalo aprApya thaI che. AthI tene punarmudraNa karavAnI jarUriyAta UbhI thaI tenuM Aje punarmudraNa thaI rahyuM che tyAre prakAzakIya nivedana ApavuM jarUrI lAgyuM che. punaHsaMskaraNa tathA punarmudraNa vaccenAM 20 varSanA samayanA gALAmAM ghaNA banAvo banyA. paramapUjya mahAna tapasvI zAMtamUrti AcArya bhagavaMta zrI vijaya maMgaLaprabhasUrIzvarajI mahArAjasAhebanuM svargagamana thayuM, temanI jagyAe paramapUjya mahAna tapasvI zAMtamUrti AcArya bhagavaMta zrI arihaMta siddhasUrIzvarajI gacchAdhipati banyA. A kozanA punarmudraNamAM temanA zubha AzIvada amone prApta thayA che. vaLI A kozanI pragatimAM pUro sahakAra - ApanAra paramapUjya paMnyAsa zrI hemaprabhavijayajI mahArAjasAheba tathA paramapUjya tapasvI munizrI anaMta bhadravijayajI mahArAjasAheba anukrame paramapUjya AcArya zrI hemaprabhasUrIzvarajI ane parama pUjya paMnyAsa zrI anaMtabhadravijayajI mahArAjasAheba banyA. vaLI prastAvanAnuM lakhANa ApanAra paramapUjya paMnyAsa zrI pradyumna vijayajI mahArAjasAheba, paramapUjya AcArya zrI pradyumna sUrIzvarajI mahArAjasAheba banyA ane A bIjI AvRttinuM saMzodhana karanAra paMDita aMbAlAla premacaMda zAha svargavAsI thayA. A samayagALAmAM AvI ghaTanAo banI gaI. A saghaLA kAryamAM eTale ke punaHsaMskaraNa vakhate temaja punarmudraNa vakhate paramapUjya AcAryazrI mahendrasUrIzvarajI mahArAjasAhebanA suvinIta ziSyaratna paramapUjya AcAryazrI hemaprabhasUrIzvarajI mahArAjasAheba tathA tapasvI paMnyAsa zrI anaMta bhadravijayajI mahArAjasAheba tathA vidvatuvarya munirAja zrI maNiprabhavijayajI mahArAjasAheba Adi muni mahArAjasAhebonuM zubha preraNAbharyuM mArgadarzana maLatuM rahyuM che temano huM upakAra mAnuM chuM. paramapUjya AcArya bhagavaMta pradyumnasUrIzvarajI mahArAjasAhebe punaHsaMskaraNa vakhate prastAvanA lakhI ApavA vinaMtI karatAM temaNe "punaHsaMskaraNane AvakAra" lakhI Apyo hato je punarmudraNa vakhate samAvavAmAM Avela che. temano huM AbhAra mAnuM chuM. te rIte pUjya muni mahArAja zrI maNiprabhavijayajIne prastAvanA mATe vinaMtI karatAM temaNe paNa "zabdakozanI saphare" lakhI ApI hatI, je punarmudraNa vakhate samAvavAmAM AvI che. temano huM AbhAra mAnuM che. A punarmudraNanA kAryamAM je je saMsthAono Arthika lAbha lIdho che teno huM RNI chuM. A punarmudraNa phAinala prapha saMzodhaka paramapUjya AcAryazrI vijayanItisUrIzvarajI mahArAjasAhebanA samudAyanA svargastha pUjya sAdhvIjI mahArAjasAheba lAvaNyazrIjI mahArAjasAhebanAM ziSyA parivArano AbhAra mAnuM chuM. A kAryamAM mane 'navabhArata sAhitya maMdirano ghaNo sahakAra maLyo che ane tenA kAraNe mArI ghaNI javAbadArIo temaNe upADI lIdhI hovAthI temano paNa huM AbhArI chuM. A kAryamAM mArI saMsthAnA anya TrasTI zrI zrIyakabhAI araviMdabhAI zeTha, zrI nikhileza cArUcaMdra zeTha tathA zrI javAnamalajI zeSamalajIe je sahakAra Apyo che te badala temano huM AbhArI chuM. A kAryamAM prUpha tapAsanAra paMDita zrI dilIpabhAI tathA paMDita zrI parezabhAI tathA mudraNa karanAra yunika oNphiseTa, amadAvAda tathA AkarSaka bAInDinga karanAra umiyA buka-bAinDinga varkasanA rAjubhAIno AbhArI chuM. vikrama saMvata 2060, akSayatRtIyA -cArucaMdra bhogIlAla zAha Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anaMta upakArI arihaMtoe samyagdarzana-jJAna-cAritrane mokSano mArga kahyo che. adhigama samyagdarzananI prAptinuM kAraNa samyajJAna che. jJAna pAMca prakAranuM hoya matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, manaHparyavajJAna ane kevaLajJAna. A pAMca jJAnamAM cAra jJAnane mUMgA kahevAmAM Ave che. jyAre zrutajJAna bolatuM jJAna che. lokAlokaprakAzaka kevalajJAnanI prApti pachI paNa te jJAnadvArA joyelA ane jANelA bhAvonuM nirUpaNa karavA zrutajJAnano ja sahAro levo paDe che. A zruta cauda prakAranuM che. temAM prathama prakAra che akSarazruta. samagra dvAdazAMgI akSarazrutamaya che tenA samyag bodha mATe akSarane kiMvA akSara samUharUpa zabdane jANavo anivArya che. zabda ane artha to avinAbhAva saMbaMdhe saMpRkta che. samyag arthabodha mATe prathama to zabdane ja samyag rIte tenA avikala svarUpe jANavo joIe. jo zabda ja tenA sva-svarUpe jANI levAya to tenA ja mAdhyamathI zabdAtIta padArtha sAthenuM anusaMdhAna sugama paDe che. parA'ne pAmavAno prAraMbha to 'vaikharI'thI ja karavo paDe che, vaikharI'thI zarU thayelI yAtrA ja 'madhyamA' 'pazyantI'ne oLaMgIne aMte "parA'mAM paryavasita thAya che. mATe prathama zabdane ja samyag jJAta karavo joIe. = punaH saMskaraNane AvakAra [trIjI AvRttino] ': zabdaH samyak jJAta: sabhya prayukta: svanjoje hrAmadhu! mati !' e RSivANImAM paNa zrIAcArAMgasUtranI ne aaN nALapha se sarvAM nALa'no ja paDagho saMbhaLAya che. - kozanI upakArakatA zuddha zabda ja zuddha arthane ApI zake. zuddha zAstrArthabodhane mATe bhASAbodha anivArya che, ane bhASAbodha mATe vyAkaraNa tathA koza baMne ekasarakhAM ja upakAraka che. vyAkaraNathI vyutpattilAbha thAya che to kozazAnathI zabdavaividhya ane zabdano samyag vinyAsa kiMvA samyag viniyoga, yathAyogya sthAne zabdanuM saMyojana vagere ghaNA badhA lAbha thAya che. prApta bhASAzAnamAM bodhanI abhivRddhi kozanA satata vaparAzathI thAya che. svara-varNa ekalA athavA teno samUha te zabda che. e svara-varNanA bhede zabdabheda ane zabdabhede kevA kevA arthabheda thAya che, tethI kevA anartha thAya che te koI 'midyate paNa bhASAnA abhyAsIne ajANyuM nathI. eka sthaLe A saMdarbhe yathArtha ja kahyuM che ke varNabhede'rthastadbhede ca kriyAbhidA tadbhidAyAmabhISTArthanAzo'narthazca nizcitam / / ' eTale koI paNa bhASAnA graMthonA paThana-pAThana-vAcana-lekhana-sarjanamAM zabdArthane jANavo Avazyaka che. eka zabdanA aneka artha ane eka ja arthane darzAvanArA aneka zabda e baMne rIte zabda-arthane jANavA Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ grahavA-saMgrahavA joIe. te mATe prAcIna AryAvartamAM zramaNa-brAhmaNanAM vidyAkuLamAM zizuvayamAM ja bALakane kozagraMtha kaMThastha karAvavAmAM AvatA ane te ja saMdarbhe kALajayI saMskRta-prAkRta bhASAnA satata vikasatA-vadhatA sAhitya kAje, bhASAnA vizALa ane vizada bodha kAje koza racavAnuM paNa cAlu ja rahyuM che. kaMThe karavAmAM sugama rahe te mATe zlokabaddha kozo jaina paraMparAmAM ane ajaina paraMparAmAM saMkhyAbaMdha racAyA che, racAya che ane hajI racAze. koza sAhityamAM jaina paraMparAnuM paNa AgavuM pradAna che. 52mAhata kavirAja dhanapAla, dhanaMjaya ane kalikAlasarvajJa A. zrI hemacaMdrasUrIzvarajI mahArAjathI laIne yAvat Aja sudhI 'suzIla nAmamAlA' sudhI A paraMparA cAlu rahI che. (saMskRta sAhityanA aitihAsika saMdarbhe koza sAhityanI rUparekhA saMpAdake ja potAnA nivedanamAM ApI che. mATe teno ahIM mAtra aMgulinirdeza ja ucita che.) prastuta prakAzananI upAdeyatA-- padyabaddha kozanA sarjananI avejImAM vIsamA saikAmAM je rIte saMskRta-prAkRta graMthonuM paThana-pAThana vadhyuM ane kSayopazamanI maMdatA vagere kA2Ne ane khAsa karIne anya bhASAmAM aMgrejI-gujarAtI zabdakoza, saMskRtaaMgrejI zabdakoza, hindI-gujarAtI zabdakozanA ja anukaraNamAM ane upayogI thavAnI dRSTie AvA saMskRtagujarAtI kozanuM astitva AvirbhAva pAmyuM. evA ja vAtAvaraNamAM A kozanuM sarjana thayuM - janma thayo. vi. saM. 1993 (sane 1937)mAM parama zAsana-prabhAvaka, tIrthodvAraka, prazamAdi guNanidhi pUjyapAda AcArya mahArAja zrI vijayanItisUrIzvarajI mahArAjanI preraNAthI teozrInA ziSyaratna pU. paM. zrI muktivijayajI gaNie saMkalita temaja saMskRta bhASAnA vidvAna paMDitonI madadathI A kozanI saMkalanA-saMracanA karAvI ane vizALa zabda samUhane sugama arthabodha thAya e rIte AmAM Ameja karyo. e vakhate paNa jevuM A kozanuM prakAzana thayuM ke tatkAla ja Ane umaLakAbhera AvakAra maLyo. vizALa vidyArthIvarga, navodita adhyApakavarga, Ano vAraMvAra upayoga karIne potAnuM zabdabhaMDoLa ane zabdArthajJAna satata vadhArato rahyo, vadhu ne vadhu teno vaparAza-upayoga thato rahyo. te vakhate mudrita thayelI badhI nakalo khapI gaI ane tenI mAMga thatI ja rahI - ane tenA upalakSyamAM tenA punarmudraNanI vAto paNa thatI rahI. chelle chelle tenA prakAzaka mahAnubhAvo nizcaya upara AvyA ke A kozanI ATalI badhI mAga che to tene chapAvavo to kharo ja. paNa mAtra tenuM bIbAMDhALa punarmudraNa ja na karAvatAM ATalAM varSe ane ATalo vyaya karIne chapAvIe chIe tyAre tenuM kAMIka saMzodhana-saMvardhana thAya to ja tenI upAdeyatAmAM abhivRddhi thAya. mATe koI vidvAna jo A kAma karI Ape to sAruM. zAsanaprabhAvaka AcAryadeva zrI hemaprabhasUrIzvarajI mahArAje paNa A kAryamAM sAdyaMta rasa lIdho ane 'zodhe che tene maLe che' e nyAye A kozanA punaH saMskaraNanA kArya mATe vyAkaraNAdi viSayanA jUnI peDhInA vidvAna paM. aMbAlAla premacaMda zAha maLyA ane teonI vyAkaraNa viSayaka cIvaTa ane jahematano, sUjha ane samajano lAbha prastuta saMskaraNane maLyo che. A vaye paNa teonI khaMta yuvAnane zaramAve tevI che. kozamAM ghaNA navA zabdo umeryA che. jUnI AvRttimAM hatA ane bevaDAtA hatA teno saMkSepa karyo. tene kamI karI tenA arthane tatsamAna zabdamAM samAvI dIdhA che ane saMkhyAbaMdha zabdono sthalanirdeza paNa karyo che. tethI Avo zabda kyAM, kevI rIte, koNe vAparyo che, kevI rIte vAparI zakAya vagere mATe anyonya graMthonA saMdarbhono ullekha paNa karyo che. tethI vidyArthIne alpa yatne catusra ane nakkara bodha thavAmAM sahAyaka thaze. Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 A kozagraMtha e jUnI AvRttinuM punarmudraNa ke bIjI AvRtti ja nathI paNa saMzodhita-saMvardhita-saMskArita punaH saMskaraNa che. e AjanI vaijJAnika yAMtrika TeknolaoNjI dvArA durlabha graMthone ejha iTa ijha (as it is) sulabha banAvavAmAM Ave che tyAre ApaNA mATe AnaMdaprada bInA banI rahe che. A graMthanuM kada mahAkAya che tethI pAThazALAomAM ane jJAnabhaMDAromAM teno samucita upayoga thaze. vidyApremI caturvidhazrI saMghane ane anya saMskRta bhASAnA vidvAnone cokkasa upakAraka thaze. A graMthanA punaH saMskaraNane AvakAratAM khUba prasannatA pragaTe che. A graMthathI upalabdha sAcA jJAna dvArA samyagdarzana ane samyakcAritranA ArAdhaka banI uttarottara paraMparAe svAdhIna, akSaya, avyaya, avyabAdha, nisargasuMdara, satya, sanAtana svarUpane pAmIe e ja eka bhAvanA sAthe zrI mallitIrtha, vi. saM. 2041 (be hajAra ekatAlIsa) mahA sudi dazamI, navvANumo dhvajAropaNa dina. tA. 31-1-1985 -pUjyapAda vyAkaraNAcArya zrI vijayahemacaMdrasUrIzvarajI mahArAjanA caraNareNupaM. pradyumnavijaya gaNI. hAla AcArya pradyumnasUrIzvarajI ma. sA. Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAlabrahmacArI prAtaHsmaraNIya-jagatpUjya-vizuddhacAritracuDAmaNi-prAcInatIrthoddhAraka tapAgacchAlaGkAra pUjyapAda-vidvadvarya zAMtamUrti dIkSA saM. 1949 aSADha zukla 11 gaNipada saM. 1961 mArgazIrSa zukla 5 janma saM. 1930 poSa zukla 11 paMnyAsapada saM. 1962 kArataka vada 11 // zrImAn AcArya mahArAja zrI vijayanItisUrIzvarajI // sUripada, saM. 1976 zukla 5 Jaln Education International , Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatrabhavatAM zrImannItisUrIzvaragurudevAnAM stutyaSTakam / [ paJcacAmaravRttasamalaGkRtam ] paraM virAgamAgatastataH svakIyajanmabhRH pitA prasUstathA gRhAdi sarvamapyapaH I araNyametya saMyamaM svayaM gRhItavAnaho ! smarAmi bhUri bhUri nItisUriNaM sadaiva tam / / 1 / / yadIyamAdyamakSaraM tu 'vAM' dvitIyamasti 'kA' tRtIyamasti 'ne' tathA caturthamakSaraM ca 'ram' / adUSaNaM vibhUSaNaM hyabhUt purasya tasya yaH smarAmi bhUri bhUri nItisUriNaM sadaiva tam / / 2 / / samunnatojjayanta - parvatastha - nemi-tIrthapAdi- jIrNarUpa - mandira - vrajasya nAma duSkarAm / samuddhRtiM nijaujasA vidhApayAmbabhUva yaH smarAmi bhUri bhUri nItisUriNaM sadaiva tam ||3 // adIkSitasthitau 'nihAlacanda' nAmani sthitaM kalaGkahInajIvanena yadvapuH pavitritam / upAsakaM mahattaraM tu saurimantramaspRhaM smarAmi bhUri bhUri nItisUriNaM sadaiva tam / / 4 / / prasannatA - vikasvaraM sadA yadIyamAnanaM vizAlabhAlamapyabhAt sulakSaNAGkitaM kila / udAratArjave tathA dharantamuttamaM yazaH smarAmi bhUri bhUri nItisUriNaM sadaiva tam // 5 // mahAprabhAvamAvahannahaMyutAmanAvahan sahannanAnukUlyamanyato virodhamAn / virAjate sma yo mahAmanA iti kSitiM punan smarAmi bhUri bhUri nItisUriNaM sadaiva tam / / 6 / / tapAgaNAdhipaM sahastrabhAnuvadvibhAntamAzizutvazuddhazIlazAlinaM gabhIramabdhivat / suparvavadgirAsu dhArayantamapyamoghatAM smarAmi bhUri bhUri nItisUriNaM sadaiva tam // 7 // pavitracitrakUTatIrthajIrNatAM vizIrNatAmanInayat tathaiva yazca nItivanmanA abhUt / vineyamuttamaM hi 'bhAva' nAmadheyasadguroH smarAmi bhUri bhUri nItisUriNaM sadaiva tam / / 8 / / -: prazastiratha: evaGkAramakAri nItisuguroH stutyaSTakaM kaSTahRt sacchiSyeNa maNiprabheNa muninA sUrermahendrasya yad / 2028 varSe vikramabhUmato gaja- kara vyomo STha saMkhyAdhare nityaM sadguNarAgiNAM tanubhRtAM tad gIyatAmAnane / / *** racayitA - pa. pU. A. de. zrImahendrasUrIzvaracaraNAmbhojabhRGgaH maNiprabhavijayo muniH [ ratnapuJjaH ] Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / / zrIsiddhAcalazRGgArazrIRSabhadevAya namo namaH / / AzIrvacana [bIjI AvRttinuM tIrthoddhAraka pa. pU. AcAryadeva zrI vijayanItisUrIzvarajI ma. sA.nA paTTadhara sakalAgamarahasyave pa. pU. AcAryadeva zrI. vijayaharSasUrIzvarajI ma. sA.nA paTTadhara prazAMtamUrti sva. gacchAdhipa pa. pU. AcAryadeva zrI. vijayamahendrasUrIzvarajI ma. sA.nA laghubhrAtA cAritracUDAmaNi dIrthasaMyamI vartama gacchAdhipati pa. pU. AcAryadeva zrI. vijayamaMgalaprabhasUrIzvarajI ma. sA. tathA temanA ziSya 5. * AcAryadeva zrI. vijayaarihaMtasiddhasUrIzvarajI ma. sA.nA AzIrvacana. pUjya gurudevoe lokaupakArano hetu dhyAnamAM rAkhI temanI nizrAmAM A saMskRta-gujarAtI zabdake mahAgraMtha taiyAra karAvyo, jeno abhyAsI varge, pachI zramaNa samudAya hoya ke anya dharmo samudAya hoya, tema khUba lAbha lIdho che. A graMtha aprApya thavAthI amArA gurubhrAtA sva. AcArya zrI vijaya mahendrasUrIzvarajInA ziSyasamuda mukhyatve amArA AjJAdhAraka paMnyAsa zrI hemaprabhavijayajIe bIjI AvRtti taiyAra karAvavA upadeza A kArya upADyuM ane samudAyanAM sAdhu-sAdhvIoe upadeza ApI A kAryane vega Apyo; tenA paripAka ; A graMthano prathama bhAga upalabdha thayo che. saMpAdaka paM. zrI aMbAlAla premacaMda zAhe saMzodhana karI sudhArA-vadhArA karI graMtha taiyAra karyo. va manISI paMnyAsa zrI pradyumnavijayajIe tathA vidvadvarya muni zrI maNiprabhavijayajIe A graMthanI prastAvanA : be zabdo lakhI ApyA, ane A graMthanA prakAzana mATe pUjya AcArya zrI vijayanItisUrIzvarajI jai pustakAlaya TrasTanA TrasTIoe sArI evI jahemata lIdhI che. vaLI, A kAmamAM jaina saMsthAoe saMghoe e vyaktioe Arthika sahakAra paNa Apyo che. A saghaLAM kArya mATe amArA AzIvada ane dhanyavAda. sahI daH arihaMtasiddhasUri Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAlabrahmacArI prAtaHsmaraNIya-jagatpUjya-vizuddhacAritracuDAmaNi-tIrthoddhAraka tapAgacchAlaGkAra pUjyapAda-vidvadvarya zAMtamUrti-zrImAn-AcAryamahArAjazrI vijayanItisUrIzvarajI-ziSyaratna. dIkSA saM.1966 mahA suda 7 gaNipada saM. 1987 kArataka vada 5 janma saM. 1942 jeTha vada-3 paMnyAsapada saM. 1987 kArataka vada 8 ORE // zrImAn anuyogAcArya paMnyAsa zrI muktivijayajI gaNi. J a mainternational Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabdalokanI saphare zabdazaktino mahimA kharekhara aparaMpAra che. e vAta saune suvidita che. Adhunika yaMtravAda dvArA paNa e supere puravAra thaI cUkeluM che. zabdonI duniyAmAM zabdo vinA calAvavuM lagabhaga azakya che ane sAthe ja ahIMyA zabdono koI sumAra nathI. akSara, pada, vAkya, zloka vagere-zabdalokanI galIgucIo paNa pAra vagaranI che. vizvabharamAM vANI-vyavahArathI ja jIvana-vyavahAra badho cAlato hoya che. zabdothI ja zAstro, graMtho vagere gUMthAya che. pracaMDa prabhAvane pragaTAvatI maMtrazakti ke jenA dvArA vyaktinuM jIvana ane mRtyu baMne nipajAvI zakAya che e paNa viziSTa rIte saMyojanAne pAmelI varNamALA ja che. e to ThIka, paNa mahAnu AzcaryanI vAta to e che ke niHzabdamAM javA mATe paNa zabda-zaktinI ja upayogitA atyutkRSTa-kakSAnI che. A vize vadhu jeTaluM lakhIe teTaluM ochuM che. ativizALa pramANavALA saMskRta sAhityanI akhkhalita saphara mATe saMskRtagujarAtI zabdakozanI nitAMta AvazyakatAne koI nakArI zake tema nathI. have ApaNe prastuta mahAkAzane lagatI mahattvanI vAtone ja aMte nyAya ApIzuM. akhUTa koza vagara na to rAjavIo calAvI zake ke pachI kavio-paMDito paNa calAvI zake. A paNa evo ja akhUTa jJAnakoza che je jaladI kadI khUTe ja nahIM. A graMtharatnane lipibaddha thayelo 'zabdaloka' kahIe to paNa khoTuM nathI. chatAM AvuM zubha nAma "zabdaratnamahodadhi' evuM rAkhavAmAM AvyuM che te kharekhara vyAjabI ja che. parama upayogI DhagalAbaMdha zabdorUpI ratnono AmAM samAveza hovAthI kharekhara A eka mahAsAgara ja che. bAra-bAra varSanI satata ane sakhata jahemata pachI AvA mahAkIMmatI ratnono saphaLa saMgraha karavA-karAvavA badala pa. pU. AcAryadeva zrI vijayanItisUrIzvarajI ma. sA.nA vidvadraya ziSya anuyogAcArya paMnyAsapravara zrI muktivijayajI gaNivaryane ApaNA koTizaH vaMdana ho. AvA mahAgraMthanuM punarmudraNa kArya kaMI saheluM na hatuM, paraMtu e mATenI mAMga paNa dina-dina vadhI rahI hatI. amuke to - 'tame chapAvI na zakatA ho to ame chapAvI daIe' evI paNa taiyArI batAvI. parama upakArI vAtsalyavAridhi zrIraivatAcalAdi aneka tIrthonA uddhAraka guNanidhi gurudeva parama pUjya sva. AcAryadeveza zrImavijayanItisUrIzvarajI ma. sA. AdinAM puNya nAma kAyama to ja jaLavAI rahe jo A kAma jAte hAtha dharavAmAM Ave. A mahAnuM kArya e mahApuruSanI mahecchAthI ja karavAmAM AvyuM che. uparAMta e rIte e mahimAvaMtA mahApuruSanA sva-samudAya paranA parama upakAronA avarNanIya RNamAMthI AMzikarUpe paNa mukti meLavavAno A mahAmUlo avasara je maLyo che tene jato kema karAya ? saDaka to e puNyapuruSo ja bAMdhIne gayA che. have bIjAoe to mAtra teno jIrNoddhAra ja karavAno che ne ! basa, Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 A ja vicAre A kAryamAM game te bhoge paNa jhaMpalAvavAno nirNaya levAyo. Ama A kAryanuM bIjAropaNa thayuM. pachI to enuM siMcana paNa cAlu thaI gayuM. tajJa pU. muni bhagavaMto temaja viziSTa vidvAno joDe vicAravimarza karAtAM punarmudraNa paNa parimArjanapUrvakanuM ja karavuM - evuM nizcita thayuM. tyArabAda zrI vijayanItisUrIzvarajI jaina pustakAlaya TrasTanA TrasTIo AgaLa A vAta mUkatAM temaNe paNa A kArya mATe saharSa sammati ApI. mukhya TrasTI zrI araviMdabhAI pannAlAla temaja vakIla zrI cArucaMdra bhogIlAla zAha vageree ghaNA ja umaMga ane utsAhabhera A javAbadArI upADI letAM mArA mAthAno bhAra ghaNo haLavo thaI gayo. suzrAvaka zrI cArucaMdra bhogIlAla zAhe to A kArya mATe je mahenata uThAvI che ane bhoga Apyo che te badala temane khUba khUba dhanyavAda ApavA ghaTe che. amadAvAdabharamAM mukhya zrI mahAvIrasvAmIjI jaina maMdiranA agrima agraNI temaja paM. zrI rUpavijayajI mahA.nA DahelAnA upAzrayanA mAnanIya kAryakartA hovA uparAMta zrI ANaMdajI kalyANajI jaina peDhInA paNa eka zreSTha TrasTI Adi rUpe temanI dhArmika tathA sAmAjika sevAne zrIsaMgha vIsarI zake tema nathI. vizeSa suyoganI vAta to e che ke A graMtharatnanuM pUrva-prakAzana paNa zrI vijayanItisUri jaina vAcanAlaya vatI zrAddhavarya zrI bhogIlAla sAMkaLacaMda zAhe ja karyuM hatuM. (pUrvokta zrI mahAvIrasvAmIjI jaina maMdiranI paNa AjIvana saMpUrNa vyavasthA temanA ja hastaka hatI.) ane temanA ja suputra eTale ke zrI cArucaMdra bhogIlAla zAhanA haste ja AnuM punaH prakAzana paNa thaI rahyuM che. A kaMI ochA AnaMdanI vAta to na ja gaNAya. paNa A graMthanA saMpAdana-saMzodhananuM kArya kone-kayA paMDitane soMpavuM ? A paNa eka moTo yakSaprazna hato. cAlu viSayamAM jarUrI to e hatuM ke uparokta javAbadArI koI evI vyaktine soMpAya ke je adhikArI vidvAna hovA sAthe ja jaina paNa hoya ! kamase kama jainolojIno suniSNAta to e hovo joIe ! kAraNa A graMtha jaino taraphathI ja prakAzita temaja jainadharma viSayaka zabdonA ja bAhulyathI yukta hato. AnI tapAsamAM khyAtanAma lekhaka zrIyuta ratilAla dIpacaMda desAI Adine maLatAM aneka graMtharatnonA adhikArI saMpAdaka ane lekhaka paMDitavarya zrI aMbAlAla premacaMda zAha maLI AvatAM uparanA baMne savAlo sahelAI sAthe samAhita thaI gayA. pahelAM paNa eka vidvAna tarIke to temanuM nAma sAMbhaLavAmAM AvyuM hatuM paNa eka adhikArI samartha vidvAna paMDita tarIkeno temano paricaya to A mahAgraMthanA saMpAdana arthe temano saMparka sadhAyA bAda ja thayo. uMmara sulabha zArIrika asara-kasarane gaNakAryA vagara ekale haste AvA zakavartI bhagIratha kArya hAtha dharavA badala temane jeTalA abhinaMdana ApIe teTalA ochA che. cAlu kAryamAM zabdalokanI kharI saphara karanArA to teo ja gaNAya ne ! paMnyAsapravara zrI pradyumnavijayajI gaNivaryuM (hAlamAM - zrI pradyumnasUrIzvarajI ma. sA.) khUba mUlyavaMtI ane mananIya prastAvanA lakhI ApIne amone ghaNA ja upakRta karyA che. bIjA paNa kaika vidvAno, pUjanIya padastha Adi muni bhagavaMto, sAdhvIjIrvAda temaja zrAvaka-zrAvikA varga Adi caturvidha zrIsaMghe A prakAzana-kAryamAM je utsAha ane umaMga dAkhavavApUrvaka Arthika rIte temaja anya rIte paNa zrutabhaktino lAbha lIdho che tene ame vIsarI zakatA nathI. vartamAna kALamAM eka to AvA saMskRtAdi graMthonuM mudraNa pUrI mahenata mAMgI le tevuM hoya che to bIjI bAju enA Arthika kharcano prazna paNa bahu ja bihAmaNo hoya che. sAmAna tathA cAlu kathA sAhityAdinA graMtho to sau koIne AkarSatA hoya che eTale enuM mUlya sau koI karI zake Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11 ane temanI pAsethI e mUlya maLI paNa rahe, paraMtu zabdakoza jevA dekhItI rIte nIrasa lAgatA graMthonuM mUlyAMkana sau koI karI zakatA nathI. phakta vidvAno ke vidyApremIo ja karI zakatA hoya che - e eka dhruva satya che. ethI ja enA Arthika praznane nyAya ApavAnuM paNa muzkela banI jatuM hoya che, chatAM deva-guru-dharma pasAye saunA sahakArathI e prazna paNa saraLatAthI hala thato gayo che. e eka ghaNI ja AnaMdaprada bInA che. AnA pachI paNa pragaTa thanArA A ja mahAkozanA bIjA tathA trIjA bhAganA prakAzana-kAryamAM paNa evo ja utsAha ane umaMga dazavivApUrvaka sahu koI A sukRtakAryamAM saMpUrNatayA sahabhAgI banaze evo amane daDha vizvAsa che. AmAM sarva viSayanA zabdono suvizALa saMgraha hoI jena-ajaina sahu koIne sarakhA rUpamAM ja A zabdakoza parama upayogI nivaDaze evI AzA che. AmAM jinAjJAviruddha kAMI paNa lakhAyuM hoya to 'micchA mi dukkaDa' ho ! 'mahodadhino punarjanma darekanA manamaMdiramAM amaMda AnaMda ane adamya utsAhanA punarjanma mATe thAo. zabdaloka'no zabda zabda sarvane zabdAtItamAM javA mATenuM sabala saMbala banI raho e ja maMgaLa kAmanA. - pa. pU. sva. A. ke. zrI vijaya mahendrasUrIzvarajI ma. sA.nA suvinIta aMtevAsI ane vaDIla gurubhrAtA pa. pU. paM. zrI hemaprabhavijayajI gaNivarya (hAlamAM AcAryadeva zrI hemaprabhasUrIzvarajI ma. sA.)nA nirdezathI muni maNiprabhavijaya (ratnapuMja) Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nivedana [prathama AvRttinuM] Aje varSonI jahemata pachI vidvAna sAkSara varga temaja sAmAnya janatA ane saMskRta sAhityanA abhyAsIo mATe 'zabdaratnamahodadhi' koSa prakAzita karatAM AnaMda thAya che. Aja sudhImAM to ghaNAye koSo bahAra paDI cUkyA che. aMgrejI bhASAnA abhyAsanI AvazyakatA jema jema vadhI tema tema dina pratidina navI navI jAtanA joDaNI koSo nIkaLavA lAgyA che. ensAiklopIDiyA briTAnikAthI mAMDI jemsa pokeTa DIkSanerI jevA aneka saMgraho bahAra paDI cUkyA che ane vidyArthI jagat, abhyAsIvarga tathA sAhityakAromAM tenI AvazyakatA puravAra thaI che. saMskRta koSo mAtra vidvAnavarga ane saMskRta bhASAnA abhyAsIone ja upayogI hovAthI te amuka saMkhyA pUratA ja bahAra paDyA che. ema to ghaNA upayogI ane mahattvanA koSo Aja sudhImAM bahAra paDyA kahevAya. 'zabdakalpadruma', 'vAcaspatyabRhadabhidhAna', 'zabdastomamahAnidhi', abhidhAnaciMtAmaNi, amarakoSa, haimakoSa, pAIyasaddamahaSNavo, saMskRta zabdArthakaustubha uparAMta marAThI koSa vagere aneka koSo prasiddha thayA che. A koSo sAhityanA abhyAsa mATe anupama che, temAM to koIthI nA pADI zakAya tema nathI. keTalAka koSo pAchaLa to kartA ane saMgrAhakoe jiMdagInAM varSonA varSo ApyAno ane te mATe ja jIvana samarpaNa karyAnAM dRSTAMto che, ane tyAre ja koSanuM mUlyAMkana sAmAnya pustaka ke kAvyagraMtha karatAM viziSTa che. rASTra, deza ke samrATano vaibhava jema dravya koSathI ja abAdhita cAle che. lakSmI vinA koI paNa vyavahAra cAlI zakato nathI. yuddhanI taiyArI karavI hoya ke rAjyanuM zAsana calAvavuM hoya, navanavI zodho karavI hoya ke vijJAnanA prayogo karavA hoya, rASTranI unnati sAdhavI hoya ke hakUmata jamAvI rAkhavI hoya, A pratyeka kArya dravyakoSathI ja thaI zake che. dravyakoSa vinA A badhAM kAryo aTakI paDe, rASTra parAdhIna bane ane deza barabAda thaI jAya. e ja pramANe jJAnakoSanI pratiSThA mahAmUlyavAna che, eTaluM ja nahi paNa dravyakoSathI viziSTa che. itihAsanAM pRSTho para evAM dRSTAMto paNa che ke dravyasAmagrI hovA chatAM mUrkhajano jJAnanA abhAve durdazA pAmyA che. jJAnakoSa e eka jIvaMta vastu che, dIpaka samAna ane ajJAnIjanone mazAla rUpa che. AjathI pacAsa varSa pahelAM saMskRta bhASAno abhyAsa vyAkaraNa-sUtro ane TIkAo dvArA thato hato, varSonA niraMtara abhyAsa pachI gadya-padya zIkhavavAmAM AvatuM ane te abhyAsa evo UMDANathI thato ke eka be gadya-padyanA abhyAsathI saMskRta bhASAno sAro bodha thato ane bIjAM pustako te saraLatAthI lakhAvI zakatA. aMgrejI abhyAsamAM aMgrejI bhASA pAchaLa ja varSonAM varSo gALavA paDatAM hoIne tathA saMskRta bhASA Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 13 mAtra bIjI bhASA tarIke gaNAtI hovAthI tenuM uparachalluM jJAna apAya che ane te paNa apUrNa. koI paNa bhASAnA abhyAsa mATe jema vyAkaraNanA abhyAsanI AvazyakatA che tema bhASAnA talasparzI abhyAsa mATe tenA koSanI paNa teTalI ja AvazyakatA che. vaLI, koI paNa bhASAnuM jJAna meLavavuM hoya to prathama te bhASAnA zabdonA prakRti pratyayanI ane taviSayaka vyAkaraNazailInI ghaNA bhAge jarUra jaNAya che. vyAkaraNanI jarUra zabda svarUpanI samaja mATe hoya che, ane teno samAveza koSomAM prakRti-pratyayamAM ja thAya che, ane zabda svarUpanuM jJAna thayA pachI arthajJAna tarapha abhyAsInuM lakSa dorAya che. AvI rIte aneka arthavALA ghaNA zabdonuM smaraNa bhASAjJAnamAM upayogI che. te koSa dvArA ja maLI zake che. A koSa prakAzita karavAno uddeza paNa e ja che ke saMskRta bhASAnA abhyAsIne bhASAjJAnamAM vizeSa sugamatA maLe ane vistArapUrvaka vigraho temaja prakRti-pratyayanuM jJAna paNa maLe. prathama Avo koSa lagabhaga 40 varSa upara bhAvanagaramAMthI "zabdaciMtAmaNi' nAmano bahAra paDyo hato paNa te Aje maLavo durlabha che. ghaNAM varSathI amArI bhAvanA eka sAmAnya janatA, abhyAsI ane vidvAna vargane upayogI koSa bahAra pADavAnI hatI. sAteka varSa pahelAM te kAma hAthamAM lIdhuM ane sadbhAgye saMskRta sAhityapremI janasamUha samakSa Aje A koSa mUkatAM AnaMda thAya che. A koSanuM nAma "zabdaratnamahodadhi pasaMda karyuM che, kAraNa ke hajAro zabdono saMgraha hovAthI zabdarUpI ratnono mahAsAgara te sArthaka gaNAze. A to prathama vibhAga che. AnA karatAM vizeSa upayogI zabda saMgrahavALo bIjo bhAga paNa lagabhaga taiyAra che paNa temAM maLI zakatA badhA zabdono samAveza karavAnI bhAvanAthI te thoDA samaya pachI bahAra pADI zakAze. saMskRta sAhityanA rasiko, vidvAno ane abhyAsIo A koSano chUTathI upayoga karI zake ane tene kharIdI zake te daSTie e koSanuM mUlya bahu ja alpa rAkhavAmAM AvyuM che. Aja sudhI bahAra paDelA koSo eTalA badhA kImatI che ke sAmAnya janatA teno lAbha laI zakatI nathI. te bRhatu-pustakAlayonA kabATo zobhAve che ke zrImaMta mANaso tene vasAvI zake che athavA to khAsa jarUriyAtavALA ja te maMgAvI zake che. mATe ja A koSanuM mUlya alpa rAkhavAmAM AvyuM che. A koSamAM zabdaracanA vicArayukta krama pramANe goThavI koSane upayogI banAvavA yathAzakti prayatna karavAmAM Avyo che. prathama zabdanirdeza pachI liMga ane jAtinirdeza, zabdano vigraha athavA mUla prakRti ne pratyaya A pachI zabdanA zakya gujarAtI artha, koI koI zabdonA upayoga mATe zAstronAM pramANo; tevI ja rIte dhAtuono-kriyApadono paNa saMgrahagaNa, dhAtuno prakAra sakarmaka ke akarmaka, seTu ke aniTrano nirdeza, koI nAmadhAtu-zabdamAMthI banatA dhAtuo, sautra dhAtuo, kavvAdi dhAtuo tathA ghaNA upayogI dhAtuo vartamAnakALanA rUpa sAthe batAvelAM che. zrImad hemacaMdrAcAryanA haimakoSa, abhidhAnaciMtAmaNinA sarva zabdo te sivAya jainadarzananA prAkRta zabdone saMskRtamAM mUkI artha sAthe A koSamAM saMgRhIta karyA che. vizeSamAM Ayurveda-vaidaka, jyotiSa, vaidika, ane nAgamane lagatA zabdono khAsa saMgraha karelo che. temaja tenuM prakRti-pratyayAtmaka rUpa paNa batAveluM che. vigrahamAM joke vidvAno eka mata hotA nathI paNa ame yogya lAgatA vigraho mUkyA che. zabda-saMgraha mATe mukhya upayoga-zabdakalpadruma, zabdastomamahAnidhi, vAcaspatyabRhadabhidhAna. haimakoSa Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 abhidhAnacintAmaNi, amarakoSa, saMskRta zabdArthakaustubha ( hindI), anekArthasaMgraha nAmakoSa, nyAyakoSa, pro. Apekata nAnI-moTI saMskRta-aMgrejI DIkSanerI, zabdasiddhi mATe uNAdi gaNavRtti, haimAnighaMTu, hastalikhita zabdaratnasamuccaya, haimazeSamALA, ziloccaya nAmamALA, ekAkSarIkoSa vagereno karavAmAM Avelo che. A koSanA banne bhAgamAM maLI ekaMdara eka lAkha upara zabdono saMgraha che. A koSamAM saMgrahita zabdo AgaLa saMketa akSarono ja upayoga karavAmAM Avyo che tenI spaSTatA mATe "sAMketika' zabdonI samaja judI ApavAmAM AvI che. prapha saMzodhana tathA azuddhio mATe banI zakatI badhI kALajI levAmAM AvI che chatAM koI doSa jaNAya to te kSamA gaNavA vAcakavRMdane nivedana che. koSanuM kArya sugama nathI. aneka jAtanA graMtho ane judA judA vyAkaraNa Adi viSayonuM avagAhana te mATe jarUrI hoya che. vaLI, aneka jAtanA navanavA zabdonI A yojanA, krama, tenA pratyayo-dhAtuono upayoga, artha vagerenI saMkalanA karavI te kAma paNa ghaNuM ja muzkela che, paNa abhyAsa, kArya mATe tamannA ane te pAchaLa yogya parizrama hoya to game tevuM mahAna kArya paNa saraLa banI zake che. A koSa pAchaLa varSonI mahenata che ane abhyAsIone banI zakatI badhI sulabha sAmagrI ApavAnI bhAvanA che - AzA. che. amAro parizrama sujJa vAcakavRMda A koSano lAbha uThAvI saphaLa karaze. ' graMthane upayogI-sugama ane suMdara banAvavAnA amArA manoratho pUrNa rIte siddha nathI thaI zakyA. prathamavRttimAM pUrNatA kadAca nahi jaNAya to dvitIyAvRttimAM kSatio sudhAravA prayAsa karavAmAM Avaze. varSono parizrama saphaLa thayelo joI kone harSa na thAya ! saMskRta sAhityanA abhyAsI tathA koSanA vAcakavRMdanuM temaja A koSa saMkalita prakAzita karavAmAM sahAyaka sajjanonuM jenazAsana adhiSThAyaka deva kalyANa karo. 8 zAMtiH zAMtiH zAMtiH saMgrAhaka. Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lImadavijya nItisarI. tasurIzvarajI ma.sA mahendrasUrIzvarajI ma. zvarajI ma.sA. hatA. zrImad viSya mATe pa.pU.A. zrIma pa.pU.A. zrIma, - janma saM. 1989 jeTha suda-5 dIkSA saM. 2017 aSADha suda-7 paMnyAsapada saM. 2032 mAgasara suda-6 AcAryapada saM. 2043 mAgasara suda-6 pa.pU.A. zrImadd" bhaviSya haimaprabhasUrI basUrIzvarajI ma.sI. in Educational Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA [prathama AvRttinI dharma, artha, kAma ane mokSa A cAra puruSArthanI prApti manuSyamAtrane ISTa che. A puruSArthaprAptinA aMgabhUta zuddha kamadikane pratipAdana karanAra zAstro che. te sivAya caritra, AkhyAno, AkhyAyikAo vagere grantho laukika nItine daDha karanArA che. A badhA grantho saMskRta bhASAmAM lakhelA jovAmAM Ave che. te graMthonuM TrAMsalezana (bhASAMtara) AjanA jamAnAmAM ghaNuM ja thayela che, temaja saMskRtamAM paNa paMDitonI TIkA-TippaNIothI bharapUra ghaNA grantho samAjamAM puSpa samAna prakAzanarUpe khIlelA mAlama paDe che. ATaluM sAhitya hovA chatAM koI vakhate manuSya kalpanA karatAM zAstronA UMDA ratho tarapha sAmAnya manano vega ghasaDAya tyAre te samayanI devanAgarI bhASAno paricaya potAnA mATe alpa hovAne kAraNe mANasa potAnI jijJAsA aTakAvI vicAra kare che, temaja saMzayagrasta vAkyanI samajaNa na paDavAthI ema ja uccAre che ke gahana viSaya che. A samaye koSa hoya athavA bhASAnuM pUrNajJAna hoya to kevuM uttama thAta ? zAstro vAMcanArAone athavA saMskRta sAhityamAM svAbhAvika snehathI utsAha batAvanAra vyaktione AvI bAbata upasthita thAya che. koI paNa kamanI bAhulyatA bahAra pragaTa karavAmAM zAstrajJAna kAraNa che, te zAstrajJAna tenI aMdara rahelA vAkyone AdhIna che, ane vAkyarthajJAna te te padArthajJAnane AdhIna che ane padArthajJAna (zAbdabodha) te te padazaktine grahaNa karavuM tenA para nirbhara che. padazakti grahaNa karavAmAM purAtattvavettAno eka zloka smaraNamAM tarI Ave che - zaktigrahaM vyAkaraNopamAnakoSAptavAkyAd vyavahAratazca / vAkyasya zeSAd vivRtervadanti sAnidhyataH siddhapadasya vRddhAH / / vRddho, vyAkaraNa temaja upamAna, koSa, AptavAkya tathA vyavahAra ane vAkyazeSa vivaraNathI temaja siddhapadanA sAnidhyathI zaktizAna thAya che ema kahe che. zabdakoSanI AvazyakatA vizeSa karIne je bhASAmAM vistRtatA rahelI hoya, athavA samAsa ke vyutpattinA saMyogathI ane kAryavAcaka zabdo je je bhASAmAM samAyelA hoya che te bhASAne sAMgopAMga jANavA sAru tenA koSanI prathama ane parama AvazyakatA hoya che. prAyaH sarvatra Avo niyama hovAthI ghaNI prAcIna-avaciIna bhASAo mATe tenA sAkSaroe khAsa karIne zabdakoSono racanAprabandha karIne e (koSa) pustakane dhurIsthAna ApyuM che. ApaNI saMskRta bhASA tevI ja vistRta ane zabdabAhulyatAvALI che. vyutpattisaMbaMdha, sAmAsikasaMbaMdha, prAyogika saMbaMdha, sautrikasaMbaMdha, Arthika-tAttvikasaMbaMdha, kUTakAThinyasaMbaMdha ane prAcIna vaidika bhASAntara saMbandhathI saMskRtabhASA ApUrita (samalakata) che, jethI saMskRtabhASAmAM to koSagranthanuM pAkyAvalI tarIke mukhya (Adya) samAdaraNIya sthAna che. nAmaliMgAnuzAsana koSakAra AcArya amarasiMhanA samakALamAM tathA pUrvakALamAM 'vizva, zAzvata, medinI, Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 rabhasa ityAdi saMskRtamAM ghaNA koSa pravartako thaI gayA ke jemanAM nAmasmaraNa paNa durlabha che. jethI pAThakavRndanI pratye samAlocanA khAtara atre eka udAharaNa mUkIe chIe. jyotiSazAstrapravartaka AcArya varAhamihiranI saMhitAnA chAsaThamA adhyAyamAM gajalakSaNa saMbandhI 'gnavAmanameSaviSALani' A pramANe zAstravacana che, e samagra saMhitAno vivRttikAra AcArya zrI (bhaTTa) utpatva pote karelI vivRtimAM viSALa zabda mATe jaNAve che ke, 'vazrva meviSALo meSo'nastasya viSALe nne tattutye viSALe vanto yasyeti' AvI rIte atre viSANa zabdano arthaprayoga danta tarIke jaNAvavA uparAMta uparokta arthaprabandhanI daDhIbhUtatA khAtara eka ajJAtanAma koSakAranA vacanathI samanvaya kare che 'viSALa ghruvate zrRddha viSALuM vanta gujyate' temaja maLa zabda mATe paNa dantarahita hastI evuM pramANa ApI siddha karyuM che. paraMtu uparokta zlokArdha kayA koSano che ? e koSakAra kayo AcArya che ? eno samaya nirNaya kyAre che ? ...vimarzaka paMDito hovA chatAMya bhAratavarSamAM AvA purAtana tattvasaMzodhano koNa kare che ? ...jo ke hAlanA pratirodhAbhAsa para saMzodhanabaLathI tenI saraNIo 52 aneka utkarSa prakAzo paDatA rahe che. chatAM sarasvatIprabhAvathI paMkAyelA bhAratanA bhavya AMgaNAmAM siddhavidyAvizAradono bhAvAbhijita kalpadruma samAna, prabhutApUrNa smaraNIya prAcIna vidyAviraha konA hRdayamAM nathI sAlato ? AzA che bhAratanA bhAratIbhUSaNo, vimarzako ane saMzodhako ahIM upekSA nahi kare. vyutpattinI AvazyakatA A carcApraznano javAba zabdakoSanA prapAThako sArI peThe jANe ja che... suvidita kAryanI carcA mATe ahIM prauDhAdhikAra dhAraNa karavA jevo A prasaMga che (!) chatAM koSano upayoga to sarva sAmAnyajano mATe thato hovAthI, tathA koSanI samAdaraNIyatAmAM nIrasatA nivaDavAnA bhayathI zAbdakIya [zabdopayogI] vyutpattinuM saMyogIpaNuM zabdArthabheda sahita darzAvIe chIe. zabdArtha jANavA mATe jemAMthI vizeSatA [tattvArthatA] mukhya guNArthatArUpe garbhitArtha maLI Ave che tene 'vyutpatti' kahe che. saMskRtamAM keTalAka mULasaMzcita ke prAyaH vaidika zabdonI vyutpatti nathI hotI, paraMtu bhAva-karma ane guNavAhI zabdo saMskRtamAM eTalA badhA che ke jene mATe siMhAvalokana karavuM e vadhAre paDatuM na ja gaNAya. sAte vibhaktionA pratyayArthIno guNa jemAM Ave che te tatpuruSa samAsa tathA a. va. haiM. p. rma ane aju samAsothI saMskRtamAM parikalpita [samupakalpita] zabdonuM moTuM saMgrahasthAna raheluM che. dhAtu ane raNa sAthe samAsanI paddhatie anekavidha navIna zabdo paNa banI zake che ne tevA zabdo A koSamAM ke itarakoSamAMthI paNa jaDavA durlabha thaI paDe che, je hetuthI vyutpattiprAr saMskRtanA nikhila kozazAna mATe parama Avazyaka che. jemake svastivAcananIvI | pAravAri| sonarvarAzinara,zitrutAvinnArI / prAptavyamartha:| ityAdi dhAtu parathI ke samAsanA AzrayathI banelA keTalAka zabdonA samAsa pramANe aneka artha paNa thAya che. tathA 7 darati, mannAnAM STa daratIti hari:-bhagavAna. rasandhAvIni daratIti dari:=pavana, vanecarAn mRAn haratIti hari:=siMha, prALAnu daratIti jJari:=yamarAja, manovRddhiprasAduM daratIti dari:=candramA, vRkSALAM patrAvIn daratIti hari:=vAnara, prAthaya haratIti hari:=sarpa, nIroDabrAn daratIti hari:=indra-megha tamitraM daratIti ri=kiraNa tathA harizabdano artha lIlo raMga ane manuSyAntara 'loka' tarIke paNa thAya che. AvI rIte vyutpattibhedathI eka zabdanA ghaNA arthabheda thAya che. temaja samAna arthavALA nAmonI jAtimAM paNa phera paDanAra zabdo jevA ke -tAra, strI, tram, puM. strI. 7. ema anukrame tulya artha hovA chatAM liMga(jAti)bheda paNa paDe che, vabhinna vagere keTalAka zabdo Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 puM. na. banne liMgamAM vAparI zakAya che ne amuka zabdo traNe liMgamAM paNa vaparAya che. avyaya, dhRvanta, vizeSaLa, bhAvatuLam tathA prakriyAtma zabdo mATe paNa vyutpattinI sahAya, artha mATe sa2LatAprada che. zabdakozamAM na samAI zake tevA zabdo mATe vyutpattinI AvazyakatA e ja zabdArtha zodhavA mATe upAyabhUta saraNI che. keTalIka vAra viSaya ane bhAvaprabaMdhanA kAraNe zabdArtha zodhavA mATe koSano AdhAra mAtra dizAsUcaka jevo ja hoya che ane teno ghaTanIya artha jANavA sAru mukhya AdhAra tenA pUrvaparanA saMbaMdhAyelA viSaya para rAkhavo paDe che. jemake 'svavivasasamahorAtramAsapUrva:, jAjvIryam / zabununurAghA vRddhito vIryavattarA:' rR. pArA| A zlokano artha zAstrasaMbandha pramANe grahavAra tarIke karelo che. AvI rIte zAstramAM kahelI keTalIka saMjJAono viSaya, koSathI paNa vimukha hoya che. AthI vyutpattijJAna sAthe x bhAvotpatti jJAnanI paNa parama AvazyakatA rahe che. A 'zabdaratnamahodhi' nAmaka saMskRtakoSanA saMgrAhaka paMnyAsa muktivijayajIe pUjya AcAryavarya mahArAjazrI 1008 vijayanItisUrIzvarajInI, bahukALanI lokopayogitAvALI saMskRta bhASA saraLa rIte samajAya tathA dareka jaina, ajaina graMthonuM vAstavika artha svarUpa samajAya te mATe koSa banAvavAnI mahecchA jANelI hatI, keTalAka samaya pachI teozrInI anumatithI A koSanuM kArya paMnyAsajIe hAtha dhareluM, te kAma Aje bAra varSanA bhUri parizrame janatAnI samakSa rajU karavAmAM Ave che. A koSakArya zarU karyA pachI paMnyAsajI zarIranA kAraNe azakta banatAM tathA koSanuM kAryasvarUpa nAnuM na banI jAya je pramANe vistRta che te kAyama rahe te mATe paMDitonI sahAyatA lIdhI. prathama rAjapIpalAnivAsI paMDita aMbAlAlanI nimaNUka mahArAjazrInI anumati laIne karI. teoe amuka vakhata kAma karyuM, tyArabAda AvA bRhatkAryane saMpUrNa karavA vaDanagaranivAsI paMDita girijAprasAdanI A koSakAmamAM nimaNUka karI. te kArya Aje saMpUrNa nirvighne pUrNa thayela che. paM. muktivijayajIe tathA paMDitoe potAnI bahuzrutatAbharI matipaTutAthI tathA aneka koSagraMtho ke je pahelA bhAgamAM batAvelA che te chatAM vizeSa jANa mATe ahIM jaNAvIe chIe. zabdakalpadruma, zabdastomamahAnidhi, vAcaspatyabRhadabhidhAna, padmakoSa, abhidhAnacintAmaNi, zabdArthakaustubha (hindI), anekArthasaMgraha nAmakoSa, nyAyakoSa, zabdasiddhi mATe uNAdigaNavRti, hemanighaMTu, hastalikhita zabdaratnasamuccaya, haimazeSamAlA, ziloccaya nAmamALA, vagere temaja prAkRta mATe zabdamahArNava vagere avalokana karIne aneka Teila, kuTila ane ghaTanAbaddha ratnatulya zabdonA pravAhone A koSarUpI mahodadhimAM ApUrita karavAmAM saMpUrNa nyAya Apyo che. bahu varSothI samudbhavelA vicArAMkurone paramaparizramarUpI jaLasiMcanathI tathA paMDitonA dhanyasvI karakamalathI UcharIne samuddharaNa thatA, sarvopayogI gujarAtI bhASAmAM vyutpatyarthasahita phaLadrupatAbharyA A koSa granthane nIrakhatAM avazya janasamUha AnaMda pAmaze ja. - vidvAno ke vidvarya AcAryo AvA grantha kAryamAM kaMI hastadoSathI athavA pramAdathI ke presadoSathI rahela bhUlone dekhI granthakartAnA parizramane jarU2 doSaSTie nahi jue evI prabhu pAse abhyarthanA che - iti. vi. saM. 207 vaizA0 zu. 11 - ekAdazyAm saumyavAsare, rAjanagaram viduSAM vidheyatamaH - paMDita umAzaGka dayArAma vyAkaraNAcAryaH shelAno upAzraya. X prasaMgAnusAra bhAvavALI zabdaracanA athavA prAsaMgika vyavahAropayogI zabdono viSaya pramANe artha karavo te. Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabdaratnamahodadhino bhAvArtha A koza graMthanuM nAma che - zabdaratnamahodadhi. A nAmamAM nirdiSTa 'zabda'no artha jANavo jarUrI che. zabdano artha che dhvani. A dhvanine lokavyavahAra mATe AkRtibaddha karI levAyo tyAre te varNAtmaka akSarazruta banyo. (hAtha, AMkha vagerenI ceSTAo-mudrAo anakSarazruta gaNAya.) bhASAzAstrIoe enuM nirvacana karatAM jaNAvyuM che 'zabdo dvividhaH- dhvanyAtmako varNAtmakazca tatra dhvanyAtmako bheryAdau varNAtmakazca saMskRtabhASAdirUpaH / ' - saMpAdakIya saMvedana vastutaH dhvani e zabdano sphoTa che eTale dhvani e zabdanuM pragaTIkaraNa che eka zakti che. jyAre varNa che AkRtimaya racanA. zabda ane vicAronI sthiratA temaja nizcaya mATe AkRti dhAraNa karI eTale te lipibaddha thayo ane lekhanapravRtti zarU thaI. Ama vANI ane lekhana zarU thatAM zabdonuM nirmANa karanArAoe vastunA guNa, svabhAva, AkRti, svAda, vaMza, sthAna ane prakRti vagere tarapha dhyAna ApatAM zabdonuM vaividhya nirmANa thayuM. zabdonA nirmANa mATe vyAkaraNo racAyAM ane dezabhede aneka bhASAo utpanna thaI. AvA zabdorUpI ratnono sAgara e ja ApaNA kozagraMthanuM nAma za bda 2 tna ma ho da vi. zabda ane jJAna- ApaNuM jIvana be prakAranuM hoya che. eka che AMtarika, jene ApaNe adhyAtma kahIe ane bIjuM che bAhya. zabdanuM pragaTIkaraNa jJAnamAMthI thAya che, je AMtiraka che. jJAna aMdara AvRta che, amUrta che, bolI zakatuM nathI. tene bahAra nIkaLavuM che te AMtarika eTale parA (prANamaya dhvani), pazyantI (manomaya dhvani) rUpe che ne vicAra karatAM karatAM madhyamAnI (-ApaNI dhvaninI vyaMjaka sUkSma dhvani)mAMthI pasAra thaI vaizvarI je zabdarUpe bahAra nIkaLe che te jJAna bAhya jagatamAM Ave che. e zabda dvArA badho vyavahAra cAle che, samAja racAya che, zruta gUMthAya che, vijJAnanI zodhonI Apa-le thAya che. paradeza sAthe saMbaMdho joDAya che paNa jyAre ApaNe azabdamAM javuM hoya tyAre uparyukta krama UlaTAvAya che. eTale mauna sadhAya che. vastutaH amUrta evuM jJAna mUrta sAthe bhaLe che tyAre zruta bane che zAstra bane che. bAkI jJAna ane zabdano viSaya AdhyAtmika ane dArzanika che eTale e viSayamAM UMDA UtaravuM ahIM aprastuta che. mArI potAnI vAta-- 1 - A kozanI prathama AvRtti vi. saM. 1993 (sane 1937)mAM pragaTa thaI hatI. kozanA mukhya preraka hatA pU. A. zrI vijayanItisUrIzvarajI mahArAja ane saMgrAhaka hatA temanA vidvAn ziSya paM. zrI muktivijayajI gaNi. kozagraMthanI racanA-saMgraha mATe pU. paMnyAsajInI sAthe paM. aMbAlAla zAstrI, paM. girajAzaMkara zAstrI ane paM. umAzaMkara zAstrI Adi vidvAna zAstrIo paNa sahAyaka hatA. temaNe aneka kozo ane graMthomAMthI zabdono saMgraha karyo che. vizALakAya banelA A kozamAM zabdonI vyutpatti, liMga ane aneka arthono samAveza karI be bhAgamAM tene prasiddha karyo hato. tenA nirmANamAM bAra varSo vItyAM hatAM. Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19 pahelI AvRtti khalAsa thaI jatAM lokonI mAgaNI AvyA karatI eTale A. zrI vijayamahendrasUrIzvarajI ma.sA.nA ziSyaratna pU. paM. zrI hemaprabhavijayajI gaNivarya tathA zrI vijayanItisUri pustakAlayanA TrasTIo zeTha zrI araviMdabhAI pannAlAla, zrI cArucaMda bhogIlAla zAha, zrI gautamakumAra zAMtikumAra tathA pU. A. zrI vijayamahendrasUrIzvarajI ma. sA.nA ziSyaratna pU. paM. zrI hemaprabhavijayajI mahArAjazrIe maLIne A kozanI bIjI AvRtti prasiddha karavAno nirNaya karyo. nirNaya karavA sAthe keTalAka vidvAno ane mitronI salAha lIdhI. e vidvAna mitroe sUcavyuM ke jyAre bIjI AvRtti prasiddha karavI ja che to A kozamAM je upayogI zabdoM na levAyA hoya te umeravA joIe. zabdo sAhityamAM kevI rIte vaparAyA che tenAM pramANo paNa AmAM ApavAM joIe ane AmAMnI azuddhio dUra karIne zabdonA kramane paNa sudhAravo joIe. A salAha pU. paMnyAsajI ane TrasTIone upayogI lAgI, A badhuM dhyAnamAM rAkhIne mArI nimaNUka karavAmAM AvI. mane A kozanuM kArya tenA uddezane dhyAnamAM rAkhI karavAnuM kahevAmAM AvyuM tyAre aneka kozagraMtho mArI sAme hovA joIe te nahotA. meM zuddhIkaraNanuM kAma hAtha dharyuM. zabdonI zuddhi to karI paNa akArAdi kramamAM je garabaDa hatI te dhIme dhIme sudhArI lIdhI ane kozagraMthonI zodhamAM huM hato tyAre pahelI AvRttimAM kAme lIdhelA badhA kozagraMtho mArI sAme goThavAI gayA. Adhunika moniyara viliyamsa DIkSanerI jevA bIjA paNa je graMtho joIe te mane pUrA pADavAmAM AvyA. lagabhaga 300-400 pRSThonuM kAma meM pUruM karyuM hatuM ane Adhunika kozagraMthone jotAM A kozamAM paNa zabdonA artho sAhityamAM kevI rIte prayojAyA che tenA pramANo sAthe zabdone taiyAra karavA mAMDyA. Aje be-aDhI varSanA gALAmAM huM nizcita dhoraNa upara pahoMcyo chuM ane kozane vadhu upayogI banAvavA tarapha meM mAruM dhyAna doravyuM che. upayogitAnI sAthosAtha vistAra paNa na thaI jAya e paNa eTaluM ja dhyAnamAM rAkhyuM che. ekano eka zabda liMga ke vyutpatti mAtramAM phera hoya tyAM judo na ApatAM te te zabdanI vyutpatti ane liMganI sAthe eka ja zabdamAM samAvyA che. gata AvRttinA chApakAmamAM spesIMga khUba rAkheluM te AmAM ghaniSTa banAvyuM che. upasargo, pramANazloko judI judI lAinamAM na ApatAM eka ja saLaMga lAinamAM artho, pramANo vagerene samAvyAM che. TrasTIoe mane koI sahAyaka rAkhavAnI sUcanA karelI paNa e agavaDabharyuM hatuM. eTale A kArya mAre ekale hAthe karavAnuM mAthe paDyuM. eka tarapha bIjI AvRttinuM meTara taiyAra thatuM jAya ane bIjI tarapha presamAM chapAtAM prUpho sudhArAtAM jAya. Aje e navI AvRttinAM 94 phormsa chapAI cUkyAM che ane bIjA bhAganuM kAma lagabhaga ardhuM karI lIdheluM che. A kAmamAM lagabhaga aDhI varSa lAgyAM che. hajI eTaluM ja kAma bAkI che. A koza sArvajanika sAhitya che-- saMpAdana ane prakAzana jaina saMsthA taraphathI thayeluM hovAthI rakhe koI ema mAne ke A kozagraMthamAM mAtra jaina pAribhASika zabdono saMgraha haze, paNa ema nathI. vastutaH sAhitya be prakAranuM hoya cheH eka che AdhyAtmika ane bIjuM che vyAvahArika. AdhyAtmika sAhitya nizcita arthavALuM hoya che, temAM Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 vicArabhedanI apekSA nathI. jyAre vyavahAru sAhityamAM vicArabhedane pUro avakAza rahe che. arthomAM paNa vaividhya hoya che. vyAkaraNa, alaMkAra, chaMda, koza vagere vyavahAru sAhitya kahevAya che. AmAM saMpradAyabhedane avakAza hoto nathI. eTale A sAhitya sArvajanika gaNAya. saMskRta bhASAbhASI game te mAnavI Ano upayoga karI zake e dRSTie A saMgraha karelo che. AmAM dareka viSayanA rUDha, yaugika ane mizra ema traNa prakAranA zabdo che. temAM yaugika vadhAre che ane vaidika zabdone khAsa lIdhA nathI. jaina graMthakAronuM kozaviSayaka pradAna- bhAratIya sAhityamAM bIjA vyAkaraNa Adi (juo mArI hiMdI bhASAmAM 27 viSayo upara lakhAyelo jaina sAhityakA bRhad itihAsa'mAM. 77-96 pRSTho prakA. pArzvanAtha vidyAzrama hiMdu yunivarsiTI-banArasa.) viSayonI jema jainAcAryoe kozanI racanA dvArA bhAratIya sAhityanI A zAkhAmAM paNa sAruM evuM pradAna karIne bhAratIya sAhityanA bhaMDArane bharI dIdho che. jaina graMthakAroe racelA kozagraMthonI paraMparA graMtha = - vedakALathI kozanuM jJAna ane tenI mahattA svIkRta che, e 'nighaMTukoza' parathI jANI zakAya che. vedanAM nirukto racatIveLA yAska muni sAme 'nighaMTu'nA pAMca saMgraho vidyamAna hatA. pAchaLathI racAyelA laukika kozo karatAM jo ke nighaMTu koza judA prakArano hato, kemake temAM vedanI saMhitAonA aspaSTa artho samajAvavAno prayatna karelo che, tyAre laukika koza vADmayanA vividha viSayonAM nAma, avyaya ane liMgano bodha Apato vyApaka zabdabhaMDAra rajU kare che. 'nighaMTukoza' pachI yAskanA 'nirukta'mAM viziSTa zabdono saMgraha che ane te pachI pANininA 'aSTAdhyAyI'mAM yaugika zabdono vizAla samUha kozanI samRddhino vikAsa karato jaNAya che. pANininA samaya sudhI racAyelA zabdakozo gadyamAM hatA. e pachI racAyelA laukika kozo anuSTupu, Arya vagere chaMdomAM padyamaya racanAvALA maLI Ave che. A kozomAM mukhyatayA be paddhatio jovAya che. eka ekArthaka kozanI ane bIjI anekArthaka kozanI. ekArthaka koza eka arthanA aneka zabdonuM sUcana kare che, jyAre anekArthaka koza eka zabdanA aneka arthonuM nirUpaNa kare che. prAcIna kozakAromAM kAtyAyananI 'nAmamAlA', vAcaspatino 'zabdArNava', vikramAdityano 'saMsArArNava', bhAgurino 'trikAMDa', dhanvantarino nighaMTu' vagere nAmo prasiddha che. AmAMthI keTalAye kozo prApya nathI. upalabdha kozomAM amarasiMhanA 'amarakoze' sArI khyAti meLavI che. e pachI AcArya hemacaMdrasUri vagerenA kozono ThIka ThIka pracAra thayo, e kAvyagraMthonI TIkAothI mAlUma paDe che. jaina graMthakAroe paNa kozagraMthonI racanAmAM pAchI pAnI karI nathI. e bAbata temano paricaya ApavAno ahIM ame prayatna karyo che. pAIyalacchInAmamAlA 'pAIyalacchInAmamAlA'nAmanA eka mAtra upalabdha prAkRtakozanI racanA paMDitapravara dhanapAle karI che, Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 teo jaina gRhasthomAM agraNI hatA. temaNe potAnI nAnI bahena suMdarIne mATe A kozagraMthanI racanA vi. saM. 1029mAM karI hatI. A kozamAM 279 gAthAo AchiMdamAM che. A koza ekArthaka zabdono bodha karAve che. AmAM 998 zabdonA prAkRta paryAyo ApyA che. paM. dhanapAla janmathI brAhmaNa hatA. temaNe potAnA nAnA bhAI zobhana muninA upadezathI jaina tattvonuM adhyayana karI jainadarzanamAM zraddhA utpanna thavAthI jainatva aMgIkAra karyuM hatuM. eka pAkA jainanI zraddhAthI ane mahAkavinA darajjAthI temaNe keTalAye graMtho racyA che. paM. dhanapAla dhArAdhIza muMjarAjanI rAjasabhAnA sammAnya vidvadratna hatA. teo temane 'sarasvatI' kahetA hatA. bhojarAje emane rAjasabhAmAM 'kUcala sarasvatI' ane 'siddhasArasvata kavIzvara'nI padavIo ApIne sanmAnita karyA hatA. pachIthI 'tilakamaMjarI'nI racanAne potAnA caritrarUpe badalavAnA AdezathI te graMthane bALI nAkhavAnA kAraNe bhojarAja sAthe temane vaimanasya thayuM tyAre tao sAcora (rAjasthAna)mAM jaIne rahyA. eno nirdeza temaNe racelA 'satyapUrIyamaMDanamahAvIrotsAha'mAM karyo che. AcArya hemacaMdrasUrie 'abhidhAnaciMtAmaNikoza'nA prAraMbhamAM 'vyutpattirdhanapAtaH' evo ullekha karIne paM. dhanapAlanA kozagraMthane pramANabhUta batAvyo che. A hemacaMdrasUrie racelA "dezInAmamAlA (rayaNAvalI)' kozamAM paNa paM. dhanapAlano ullekha karyo che. 'zArgaMdhara paddhati'mAM dhanapAlanA koza viSayaka padyonAM uddharaNo maLe che ane eka TippaNImAM dhanapAlaracita 'nAmamAla' 1800 zlokaparimANa hovAno ullekha karelo che. A badhAM pramANothI mAlUma paDe che ke, paM. dhanapAle saMskRta ane dezIzabdakoza graMthonI racanA karI haze, je Aje upalabdha nathI. paM. dhanapAle 1. tilakamaMjarI (saMskRta gadya), 2. zrAvakavidhi (prAkRta padya), 3. RSabhapaMcAzikA (prAkRta 4. mahAvIrastuti (prAkRta padya), 5. satyapUrIyamaMDanamahAvIrotsAha padya), (apabhraMza padya), 6. zobhanastutiTIkA (saMskRta gadya) graMtho racelA maLI Ave che. dhanaMjayanAmamAlA dhanaMjaya nAmanA digaMbara jaina gRhastha vidvAne potAnA nAma uparathI 'dhanaMjayanAmamAlA' nAmaka eka nAnA saMskRta kozagraMthanI racanA karI che. kahevAya che ke, kartAe anuSTupnA 200 zloka racyA che. koI AvRttimAM 203 to bIjI AvRttimAM 205 zloka maLI Ave che. dhanaMjaya kavie A kozamAM zabdAMtara banAvavAnI eka viziSTa paddhati batAvI che. jema, 'pRthvI' vAcaka zabdanI AgaLa 'dhara' zabda joDI devAthI parvatavAcI nAma bane che, "manuSya' vAcaka zabdanI AgaLa 'pati' zabda joDI devAthI nRpavAcI nAma bane che ane 'vRkSa' zabdanI AgaLa 'cara' zabda joDI devAthI vAnaravAcI nAma bane che. A kozamAM 201 mo zloka A prakAre 'pramANamakalaGkasya pUjyapAdasya lakSaNam / dvisandhAnakaveH kAvyaM ratnatrayamapazcimam / / ' A zlokamAM 'dvisaMdhAna'kAra dhanaMjaya kavinI prazaMsA che, eTale A zloka mULa graMthakArano nahIM hoya, Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ema keTalAka vidvAno mAne che, jyAre paM. mahendrakumAre A zloka mULa graMthakArano hovAnuM jaNAvI dhanaMjayanA samayanI pUrvasImAM nizcita karavAno prayatna karyo che. emanA matathI dhanaMjaya digaMbarAcArya akalaMkanI pachI thayA. dhanaMjaya kavinA samaya saMbaMdhamAM vidvadgaNa ekamata nathI. koI vidvAna emano samaya navamI ane koI dazamI zatAbdI mAne che. nizcayapUrvaka kahevuM hoya to dhanaMjaya kavi 11mI zatAbdI pUrve koI samaye thayA. 'dvisaMdhAnamahAkAvya'nA aMtima padyanI TIkAmAM TIkAkAre dhanaMjayanA pitAnuM nAma vasudeva. mAtAnuM nAma zrIdevI ane gurunuM nAma dazaratha hatuM ema sUcita karyuM che. AmAM samaya Apyo nathI. emaNe A sivAya 1. anekArthanAmamAlA, 2. rAghava-pAMDavIya dvisaMdhAna mahAkAvya, 3. viSApahArastotra, 4. anekAthanighaMTu Adi graMtho racyA che. dhanaMjayanAmamAlA-bhASya digaMbara jaina muni amarakIrtie "dhanaMjayanAmamAlA" para "bhASya' nAme TIkAnI racanA karI che. TIkAmAM zabdonA paryAyonI saMkhyA batAvIne vyAkaraNasUtronuM pramANa ApI tenI vyutpatti batAvI che. kyAMya kyAMya to anya paryAyavAcI zabdo paNa vadhAryA che. muni amarakIrti 14mA saikAmAM thayA hoya ema lAge che, kemake A 'nAmamAlAnA 122mA zlokanA bhASyamAM paM. AzAdharanA "mahAbhiSeka' graMthano temaNe ullekha karyo che. paM. AzAdhare temanA anugAradhamamRita' graMthanI racanA vi. saM. 1300mAM karI hatI eTale amarakIrti te pachI thayA eTaluM nizcita che. emaNe hemanAmamAlA'no ullekha paNa karyo che. TIkAnA AraMbhamAM amarakIrti muni kalyANakIrtine namaskAra karyo che. saM. 1350mAM jinayajJaphalodaya' graMthanI racanA karanArA kalyANakIrtithI teo abhinna hoya to amarakIrtie A bhASyanI racanA nizcitarUpe vi. saM. 1450nI AsapAsa karI ema kahI zakAya. anekArthanAmamAlA kavi dhanaMjaye "anekArthanAmamAlAnI racanA karelI che. AmAM 46 paDyo che. vidyArthIne eka zabdanA aneka arthonuM jJAna thAya e daSTie A nAno koza banAvyo che. A koza "dhanaMjayanAmamAlA- sabhASyanI sAthe chapAyo che. anekArthanAmamAlA TIkA kavi dhanaMjaye racelA "anekArthanAmamAlA para koI vidvAne TIkA racI che. te paNa 'dhanaMjayanAmamAlAsabhASya'nI sAthe chapAI che. nighaMTasamaya jinaratnakozanA pR. 212mAM kavi dhanaMjaye nighaMTasamaya' nAmaka graMthanI racanA karyAno ullekha che. te kRti be paricchedavALI hovAnuM jaNAvyuM che, paraMtu AvI koI kRti Aja sudhI jANavAmAM AvI nathI. saMbhavataH A kRti dhanaMjayanI anekArthanAmamAlA' hoya evuM amAruM anumAna che. Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 abhivAnaciMtAmaNinAmamAlA vidvAnonI mAnyatA che ke, AcArya hemacaMdra "siddhahemacaMdrazabdAnuzAsana pachI "kAvyAnuzAsana' ane te pachI "abhidhAnaciMtAmaNikozanI 12mI zatAbdImAM padyamAM racanA karI. svayaM AcArya hemacaMdra paNa A kozanA AraMbhamAM spaSTa kahyuM che ke, zabdAnuzAsananAM samasta aMgonI racanA pratiSThita thayA pachI A kozagraMthanI racanA karI. zrIhemacaMdrAcArye vyAkaraNajJAnane sakriya banAvavA mATe ane vidyArthIone bhASAjJAna sulabha karAvavA mATe saMskRta ane dezya bhASAnA kozonI racanA A prakAre karI - 1. abhidhAnaciMtAmaNi-saTIka, 2. anekArthasaMgraha 3. nighaMTusaMgraha ane 4. dezInAmamAlA (rayaNAvalI). AcArya hemacaMdra kozanI upayogitA batAvatAM kahyuM che ke paMDita loko vaphtatva ane kavitvane vidvattAnuM phaLa jaNAve che paraMtu e baMne zabdajJAna vinA siddha thaI zakatAM nathI. "abhidhAnaciMtAmaNi'nI racanA sAmAnya rIte "amarakoza'nI paddhatie thayelI che. A kozamAM rUDha, yaugika ane mizra evA ekathaka zabdono saMgraha che. AmAM cha kAMDa che ane temAM badhA maLIne 1541 zloko che. A. hemacaMdra A kozanI racanAmAM vAcaspati, halAyudha, yAdavaprakAza, vaijayaMtI koza ane kAvyanAM pramANa ApyAM che. kozakAre 'amarakoza'ne mukhya AdhAra banAvyo che. jo ke zabdasaMkhyAmAM "amarakoza'thI doDhagaNo che. 'amarakoza'mAM zabdonI sAthe liMgano nirdeza che jyAre A. hemacaMdra kozamAM liMgano ullekha na karatAM svataMtra liMgAnuzAsana'nI racanA karI che. A. hemacaMdre A kozamAM mAtra payayavAcI zabdonuM ja saMkalana nathI karyuM paraMtu AmAM bhASA saMbaMdhI mahattvapUrNa sAmagrI paNa saMkalita che. AmAM vadhumAM vadhu zabdo gUMthyA che ane navA tathA jUnA zabdono samanvaya karyo che. bhASAnI daSTie A kRti mUlyavAna che. AmAM prAkRta, apabhraMza ane dezI bhASAonA zabdono pUrepUro prabhAva jovAmAM Ave che. A daSTie AcArye keTalAka navIna zabdo apanAvIne potAnI kRtine samRddha banAvI che. kozakAre samAna zabdayogathI aneka paryAyavAcI zabdo banAvavAnuM vidhAna paNa karyuM che, paraMtu temaNe e ja zabdo grahaNa karyA che je kavisaMpradAya dvArA pracalita ane prayukta hoya. kavio dvArA aprayukta ane amAnya zabdo grahaNa karavAthI potAnI kRtine bacAvI lIdhI che. A vizeSatAo anya kozomAM jovAmAM AvatI nathI. AthI kAvyagraMthonA jainetara TIkAkAroe paNa A kozanA ullekhothI TIkAone pramANabhUta banAvI che. abhidhAnaciMtAmaNi-vRtti abhidhAnaciMtAmaNi' koza para A. hemacaMdra svopajJavRttinI racanA karI che, e vRttinuM nAma tattvAbhidhAyinI rAkhyuM che. vRttimAM jyAM 'zeSa' evo ullekha karyo che, tyAM vadhu paryAyavAcI zabdono vRttimAM saMgraha karyo che, te A prakAre che - 1. kAMDamAM 1, 2. kAMDamAM 89, 3. kAMDamAM 3, 4. kAMDamAM 41, 5. kAMDamAM 2, ane 6. kAMDamAM 8 - A rIte badhA maLIne 204 zlokonuM pariziSTa patra che. mULa 1541 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 sAthe kula 1745 zlokasaMkhyA thAya che. vRtti sAthe A graMthanuM lagabhaga 8OOO zlokaparimANa che. A. hemacaMdranI sAme vyADino koI zabdakoza hato, jemAMthI temaNe keTalAMye pramANo uddadhRta karyA che. A svopajJavRttimAM pa6 graMthakAro ane 31 graMthono ullekha che. jyAM prAcIna graMthakAronA ullekho sAthe temane matabheda che tyAM A. hemacaMdra anya graMtho ane graMthakAronAM nAma uddadhRta karIne potAnA matabhedanuM spaSTIkaraNa karyuM che. A koza para svopajJavRtti hovA chatAM aneka graMthakAroe nAnI moTI vRttio A prakAre racelI maLe vRttigraMtho-1. muni kuzaLasAgare "abhidhAnaciMtAmaNikoza TIkA nAme vRttinI racanA karI che. 2. muni sAdhurane uparyukta nAmathI A koza para TIkA racI che. 3. kharataragacchIya jJAnavimalasUrinA ziSya muni vallabhagaNie vi. saM. 1667mAM "abhidhAnaciMtAmaNi" koza para "sAroddhAra' nAmanI TIkA racI che. Ane ja 'durgapadaprabodha' nAma ApyuM hoya evuM anumAna che. 4. aMcalagacchIya zrIvinayacaMdra vAcakanA ziSya muni devasAgare vi. saM. 1686mAM A koza para 'vyutpattiratnAkara' nAmathI TIkA racI che, jenI 12 zlokonI aMtima prazasti "jesalamera jaina bhAMDAgArIya graMthasUcI' pR. 61mAM prakAzita che. 5. koI ajJAta nAmadhArI munie A koza para 45OO zlokapramANa 'avacUri'nI racanA karI che, jeno "jaina graMthAvalI' pR. 310 mAM ullekha che. 6. paM. vAsudevarAva janArdana kezalIkare A koza upara "ratnaprabhA' nAmanI TIkA racI che. A TIkAmAM saMskRta zabdonI sAthe gujarAtI artha paNa ApyA che. bIjaka- 'abhidhAnaciMtAmaNinAmamAlA-bIjaka' nAmanI traNa kRtio judA judA traNa munioe racelI maLe che. AmAM kozanI vistRta viSayasUcI ApelI che. pratIkAvalI- 'abhidhAnaciMtAmaNinAmamAlA-pratIkAvalI' nAmanI kRti bhAMDArakara oriyanTala risarca insTITyUTa-pUnAmAM che. temAM tenA katanuM nAma nathI. anekArthasaMgraha A. hemacaMdrasUrie "anekArthasaMgraha' kozagraMthanI racanA padyamAM vikramanI 12mI zatAbdImAM karI che. A kozamAM temaNe eka zabdanA aneka artho noMdhyA che. A graMthamAM sAta kAMDa che ane temAM badhAM maLIne 182960=1889 padyo che. AraMbhamAM akArAdikamathI ane aMtamAM ke AdinA kramathI zabda zodhavAnI yojanA karelI che. A kozamAM paNa 'abhidhAnaciMtAmaNi'nI jema dezya zabdo paNa apanAvelA che. A koza "abhidhAnaciMtAmaNi' pachI racavAmAM Avyo che. anekArthasaMgraha-TIkA- anekArthasaMgraha para "anekArthakeravAkarakaumudI' nAmanI TIkA A. hemacaMdrasUrinA ziSya A. maheMdrasUrie racI che, evo TIkAnA prAraMbhamAM ja ullekha che. A kRti (TIkA) temaNe gurunA nAme racI ema bIjA kAMDanA aMtima paghathI jaNAya che. racanAsamaya vikramanI 13mI zatAbdI che. A TIkAnI racanAmAM vizvaprakAza, zAzvata, rasa, amarasiMha, maMkha, huDjha, vyAti, dhanapAla, bhAgari, Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAcaspati ane yAdavanI kozakRtionI temaja dhavaMtarinA nighaMTu ane liMgAnuzAsananI sahAyatA levAmAM AvI che evo prAraMbhamAM ja ullekha che. dezIzabdasaMgraha- - A. hemacaMdrasUrie dezIzabdasaMgraha nAmathI dezya zabdonA saMgrahAtmaka kozagraMthanI racanA karI che. enuM bIjuM nAma dezInAmamAtA' ane 'rayaNAvalI' paNa che. dezya zabdono Avo koza hajI sudhI jovAmAM Avyo nathI. Aje to A eka mAtra dezI koza upalabdha che. Ama. 783 gAthAo che, je ATha vargomAM vibhakta che. A vargonAM nAma A prakAre che - 1. svarAdi, 2. kavagadi, 3. cavagadi, 4. Tavagadi, 5. tavagadi, 6. pavagadi, 7. yakArAdi ane 8. sakArAdi. sAtamA varganI AdimAM kahevAmAM AvyuM che ke, A prakAranI nAmavyavasthA jyotiSazAstramAM prasiddha che paraMtu vyAkaraNamAM nathI. A vargomAM paNa zabdone tenI akSarasaMkhyAnA kramathI rAkhavAmAM AvyA che ane akSarasaMkhyAmAM paNa akArAdi varNAnukramathI zabdo batAvyA che. A kramathI ekAryavAcI zabda ApyA pachI ane kAryavAcI zabdonuM AkhyAna karavAmAM AvyuM che. A kozagraMthanI racanA karatI veLAe graMthakAranI sAme aneka kozagraMtho vidyamAna hatA ema mAluma paDe che. prAraMbhanI bIjI gAthAmAM kozakAre kahyuM che ke zrIpAdaliptAcArya vageree racelAM dezIzAstro hovA chatAMye graMthakAre kayA prayojanathI A graMtha racyo e uddeza trIjI gAthAmAM batAvyo che - 'je lakkhaNe Na siddhA Na pasiddhA sakkayAhihANesa / Na ya gauDalakkhaNAsattisaMbhavA te iha NibaddhA / / ' - je zabda saMskRta-prAkRta vyAkaraNanA niyama dvArA siddha thatA nathI, saMskRta kozomAM maLatA nathI ane alaMkAraprasiddha gauDI lakSaNAzaktithI abhISTa artha batAve che tene ja dezI mAnIne A kozamAM gUMdhyA dezIzabdasaMgraha-TIkA- A koza para saMskRtamAM svopajJa TIkA che, jemAM abhimAnacila, avaMtisuMdarI, gopAla, devarAja, droNa, dhanapAla, pAThoddakhala, pAdaliptAcArya, rAhulaka, zAMba, zIlAMka ane sAta vAhananAM nAma ApelAM che. nighaMTuzeSa A. hemacaMdrasUrie nighaMTuzeSa' nAmaka vanaspatikozagraMthanI racanA karI che. nighaMTuno artha che vaidyakIyazabdono samUha. vanaspationAM nAmonA saMgrahane paNa nighaMTu' kahevAnI paripATI prAcIna che. dhanvantarinighaMTu, rAjakozanighaMTu, sarasvatI nighaMTu, hanumannighaMTu Adi vanaspatikozagraMtha prAcInakALamAM prasiddha hatA. "dhavaMtarinighaMTu' sivAya uparyukta graMthomAMthI koI upalabdha nathI. A. hemacaMdranI sAme kadAca dhavaMtarinighaMTu koza hato. potAnA kozagraMthanI racanAnA viSayamAM AcArye A prakAre jaNAvyuM che - 'vihitaikArthanAnArtha-dezyazabdasamuccayaH / / nighaNTuzeSaM vakSye'haM natvA''rhatapadapaGkajam / / ' -ekAIkakoza (abhidhAnaciMtAmaNi), nAnArthakoza (anekArthasaMgraha) ane dezyakoza (dezIzabdasaMgraha)nI Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 racanA karyA pachI ahaMdutIrthakaronA caraNakamalane namaskAra karIne have huM nighaMTuzeSa' nAmaka koza racIza. A nighaMTukozamAM cha kAMDa A prakAre che - 1. vRkSakAMDa, 2. gulmakAMDa, 3. latAkAMDa, 4. zAkakAMDa, pa. tRNakAMDa, 6. dhAkAMDa- kula maLIne AmAM 396 paDyo che. A kozagraMtha AyurvedazAstrane upayogI che. nighaMTukoSa'mAM ekatra karAtA zabdone abhidhAnaciMtAmaNi'mAM na gUMthatAM vidyAthIonI anukULatA mATe nighaMTuzeSa'mAM alagarUpe saMkalita karyA che. nighaMTuzeSa-TIkA-kharataragacchIya zrIvallabhagaNie 17mI zatAbdImAM A koza para TIkA racI che. ziloMchakoza A. hemacaMdrasUrie racelA "abhidhAnaciMtAmaNi' kozanA bIjA pariziSTarUpe zrI jinadevamunie 'ziloMcha" nAmathI 140 zlokonI racanA karI che. katae racanAno samaya tri-vasu-Indu' (?) nirdeza karyo che paraMtu A saMvatamAM eka zabda chUTI gayo che, tethI racanAsaMvatano nirNaya karI zakAya ema nathI. 'jinaratnakoza' pR. 383mAM AnI racanAno vi. saM. 1433 jaNAvyo che paNa tene zo AdhAra che te jANI zakAyuM nathI. ziloMcha-TIkA-A ziloMjI' para A. jJAnavimalasUrinA ziSya zrIvallabhe vi. saM. 1654mAM TIkA racI che. nAmakoza kharataragacchIya vAcaka ratnasAranA ziSya zrIsahajakIrti munie cha kAMDamAM zabdonA liMganirdezapUrvaka ekAIka "nAmakoza' athavA "nAmamAlA' kozanI racanA karI che. Ano zarUAtano zloka A prakAre che - 'smRtvA sarvajJamAtmAnaM siddhazabdArNavAn jinAn / saliGganirNayaM nAmakozaM siddhaM smRtiM naye / / ' aMtanuM padya A prakAre che - 'kRtazabdArNavaiH sAGgaH zrIsahajAdikIrtibhiH / sAmAnyakANDo'yaM SaSThaH smRtibhArgamanIyata / / ' zrI sahajakIrti munie 'zatadalakamalAlaMkRtalokapUrIyapArzvanAthastuti (saMskRta)nI racanA vi. saM. 1683mAM karI che. A koza paNa e samayanI AsapAsa racAyo haze. A kozagraMtha hajI prakAzita thayo nathI. A graMthakAre bIjA 9 graMthonI racanA karI hovAnuM jANavA maLe che. zabdacaMdrikA A kozagraMthanA katano koI ullekha maLato nathI. AnI 17 patronI hastalikhita prati lAlabhAI dalapatabhAI bhAratIya saMskRti vidyAmaMdiranA saMgrahamAM che. A kRti kadAca apUrNa che. Ano prAraMbha A prakAre che - Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'dhyAyaM dhyAyaM mahAvIraM smAraM smAraM gurorvacaH / zAstraM dRSTvA vayaM kurmaH bAlabodhAya paddhatim / / patralikhanasyAdvAdamataM jJAtvA vayaM kila / manoramAM vayaM kurmaH bAlabodhAya paddhatim / / ' A zloko uparathI anumAna karIe to A kozanuM nAma bAlabodhapaddhati agara "manoramA' koza hoI zake. hastalikhita pratinA hAMsiyAmAM "zabdacaMdrikA' evo ullekha che tethI A kozanuM nAma "zabdacaMdrikA ApyuM che. AmAM zabdano ullekha karIne paryAyavAcI nAmo gadyamAM ekIsAthe ApyAM che. vidyArthIo mATe A koza upayogI jaNAya che paNa chapAyo nathI. suMdaraprakAza-zabdArNava nAgorI tapAcchIya zrI pAmerunA ziSya zrI padmasuMdare pAMca prakaraNomAM "suMdaprakAzazabdArNava' nAmanA kozagraMthanI racanA karI che. tenI eka hastalikhita prati sujAnagaDhanA zrIpanecaMda siMdhInA saMgrahamAM che, temAM racanA samaya saM. 1619 jaNAvyo che. A kozamAM 2668 paDyo che. A graMtha hajI chapAyo nathI. paM. padmasuMdara upAdhyAya 17mI sadInA vidvAna hatA. samrATa akabaranI sAthe temano ghaniSTa saMbaMdha hato. akabaranI samakSa eka brAhmaNa paMDitane parAjita karavAthI akabare temane sanmAnita karyA hatA tathA temane mATe AgarAmAM eka dharmasthAnaka upAzraya baMdhAvI Apyo hato. upA. pAsuMdara jyotiSa, vaidyaka, sAhitya, darzana Adi zAstronA abhyAsI dhuraMdhara paMDita hatA. temanI pAse AgarAmAM vizALa zAstrasaMgraha hato. temano svargavAsa thatAM samrATa akabare te zAstrasaMgraha A. hIravijayasUrine samarpita karyo hato. zabdabhedanAmamAlA mahezvara nAmanA vidvAne "zabdabhedanAmamAlA'nI racanA karI che. saMbhavataH thoDA pheraphAravALA zabdo, jevA ke aUTI, ST, HIR, AIR, umarAta, marati vagere ekAWka zabdono saMgraha haze. zabdabhedanAmamAlATIkA-A koza upara kharataragacchIya bhAnumerunA ziSya jJAnavimalasUrie vi. saM. 1654mAM 3800 zlokapramANa TIkAnI racanA karI che. nAmasaMgraha upAdhyAya bhAnucaMdra gaNie nAmasaMgraha' nAmaka kozanI racanA karI che. Ane 'nAmamAlAsaMgraha athavA viviktanAmasaMgraha' paNa kahe che. keTalAka vidvAno Ane "bhAnucaMdranAmamAlA'nA nAmathI paNa oLakhe che. A koza "abhidhAnaciMtAmaNi' anusAra cha kAMDomAM vibhakta che ane kAMDonAM zIrSaka e ja rItanAM rAkhyAM che. upAdhyAya bhAnucaMdragaNi muni sUracaMdranA ziSya hatA. temane vi. saM. 1648mAM lAhoramAM upAdhyAya padavI ApavAmAM AvI hatI. samrATa akabara temanI vidvattA upara khuza hato. teo akabaranI sAme pote raceluM "sUryasahasranAmastotra' pratyeka ravivAranA divase saMbhaLAvatA hatA. temaNe aneka graMtho racelA che. Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 zAradIyanAmamAlA nAgaparIya tapAgacchanA AcArya zrI caMdrakIrtisUrinA ziSya zrI harSakIrtisUrie zAradIyanAmamAlA' athavA "zAradIyAbhidhAnamAlAnAmaka nAnA koza graMthanI racanA 17mI zatAbdImAM karI che. A kozamAM 300 zloko che. e paNa jANavA maLe che ke temaNe 'nAmamAlIkoza' nAme moTA kozanI paNa racanA karI hatI. e vize viziSTa mAhitI jANavA maLI nathI. A. harSakIrtisUri vyAkaraNa ane vaidyakazAstramAM nipuNa hatA. temaNe keTalAka graMtho racelA che. zabdaratnAkara kharataragacchanA muni zrI. sAdhu kIrtinA ziSya sAdhusuMdara gaNie vi. saM. 1680mAM "zabdaratnAkara nAmaka kozagraMthanI racanA karI che. A padyAtmaka kRtimAM cha kAMDa che. A graMthakAre "uktiratnAkara,' dhAturatnAkara' jevA graMtho paNa racyA che. avyayekAkSaranAmamAlA muni sudhAkalazagaNie "avyayekAkSaranAmamAlA' nAmaka nAnI kRti 14mI zatAbdImAM racI che. tenI 17mI zatAbdImAM lakhAyelI eka pAnAnI prati lAlabhAI dalapatabhAI bhAratIya saMskRti vidyAmaMdiramAM che. zeSanAmamAlA kharataragacchIya muni sAdhu kIrtie 'zeSanAmamAlA" athavA "zeSasaMgrahanAmamAlA" nAmaka kozagraMthanI racanA karI che. teo 17mI sadInA vidvAna hatA.. zabdasaMdohasaMgraha jaina graMthAvalInA pR. 313mAM 'zabdasaMdohasaMgraha' nAmanI 479 patronI tADapatrIya prati hovAno ullekha zabdaratnapradIpa zabdaratnapradIpa' kozanA kartA koNa hatA te jANavA maLyuM nathI, paraMtu zrI sumatigaNie vi. saM. 1295mAM racelI 'gaNadharasArdhazataka-vRttimAM A graMthano ullekha vAraMvAra Ave che. eka mAhitI mujaba kalyANamalla nAmanA vidvAne A graMtha racyo che paNa tenA jainatva vize zaMkA che tethI jaina kozakAromAM AnI gaNatarI karavAmAM saMdeha rahe che. vizvalocanakoza digaMbara jaina muni dharasene vizvalocanakoza' apara nAma "muktAvalIkozanI saMskRta padyamAM racanA karI che. A anekArthakakozamAM 2450 paDyo che. tenA racanAkramamAM svara ane kakAra Adi vargonA kramathI zabdanI Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Adino nirNaya karAyo che ane bIjA varSamAM paNa kakArAdi krama rAkhyo che. AmAM zabdonA kAntathI laIne hAnta sudhInA 33 vargo, kSAnta varga ane avyayavarga - A prakAre badhA maLIne 3pa vargo karavAmAM AvyA che. A anekArthakakoza vividha kavIzvaronA kozone joIne racavAmAM Avyo che evuM enI prazastimAM kahyuM muni dharasena senavaMzamAM thanArA kavi, AnvIkSikI vidyAmAM niSNAta ane vAdI munisenanA ziSya hatA. teo samasta zAstronA pAragAmI, rAjAonA vizvAsapAtra ane kAvyazAstranA marmajJa manISI hatA. A dharasena muninA samaya saMbaMdhe koI pramANa maLatuM nathI. A koza caudamI zatAbdInA AraMbhamAM racAyo haze ema sAMyogika purAvAonA AdhAre kahI zakAya. nAnArthakoza 'nAnArthakoza'nA kartA asaga nAme kavi hatA evo ullekha maLe che. teo digaMbara jaina gRhastha hatA. temaNe keTalAMka kAvyonI racanA karI che. temanA samaya vize jANavAmAM AvyuM nathI. paMcavargasaMgrahanAmamAlA A. munisuMdarasUrinA ziSya zubhazIlagaNie saM. 122pamAM paMcavargasaMgrahanAmamAlA'nI racanA karI che. temaNe bIjA aneka graMtho racyA che. apavarganAmamAlA A graMthanuM jinaratnakoza' pR. 377mAM "paMcavargaparihAranAmamAlAnAma ApeluM che paraMtu eno AdiaMta jotAM "apavarganAmamAlA' ja sAcuM nAma hoya ema jaNAya che. A kozamAM pAMca varga eTale 'akathI "ma' sudhInA varSomAMthI ochAvattA varSothI banelA zabdo ja batAvelA che. A kozanA kartA A. jinabhadrasUri hovAnuM jaNAveluM che. temaNe potAno jinavallabhasUri ane jinadattasUrinA sevakarUpe nirdeza karyo che, eTale teo 14mI zatAbdImAM thayelA vidvAna jaNAya che. apavarganAmamAlA jaina graMthAvalI'nA pR. 309mAM ajJAtakartaka "apavarganAmamAlA' nAmaka graMthano ullekha che ane te 215 zlokaparimANa hovAnuM jaNAvyuM che. ekAkSarInAnArthakoza digaMbara jainAcArya zrI dharasene 'ekAkSarInAnArthakoza' nAmaka graMthanI racanA karelI che. AmAM 3pa paDyo che. 'ka' thI 'kSa' parvatanA vaNano athanirdeza prathama 28 padyomAM che ane svarono nirdeza te pachInA 7 padyomAM che. Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 ekAkSaranAmamAlikA A. amaracaMdrasUrie 'ekAkSaranAmamAlikA' nAme eka kozagraMthanI racanA 13mI zatAbdImAM karI che. A kozanA prathama padyamAM katae amara kavIndra nAma batAvyuM che ane sUcita karyuM che ke, vizvAbhidhAnakozonuM avalokana karIne A kozanI racanA karI che. AmAM kula 21 padyo che. A. amaracaMdrasUri gujarAtanA rAjA visaladevanI rAjasabhAnA sAmAnya vidvAna hatA, temaNe potAnI zIghra kavitvazaktithI mahAmAtya vastupAla jevA vidvAnanI mAnyatA ane prazaMsA prApta karI hatI. temanA samakAlIna kavisamAjamAM paNa pratiSThA prApta karI hatI. temaNe keTalAka graMtho uparAMta mahAkAvyanI racanAo paNa karelI che. ekAkSara koza mahAkSapaNake 'ekAkSarakoza' nAmathI kozagraMthanI racanA karI che. kavie prAraMbhamAM ja Agamo, abhidhAno, dhAtuo ane zabdAnuzAsanathI A ekAkSara kozamAM nAmo ApyAM che. AmAM 41 padyo che. kathI kSa sudhInA vyaMjanonA arthapratipAdana pachI svaronA arthonuM digadarzana karAvyuM che. eka pratimAM kata saMbaMdhI A prakAre ullekha maLe che - pAlarArthasaMtrApa: mRta: sapanAma - A prakAranA ullekha sivAya bIjI koI mAhitI maLI nathI. ekAkSaranAmamAlA muni sudhAkalaze 'ekAkSaranAmamAlA' zIrSaka 50 padyAtmaka kozagraMthanI racanA vikramanI 14mI zatAbdImAM karI hatI. katae zrI vardhamAna tIrthaMkarane praNAma karI aMte potAne maladhArigacchanA A. rAjazekharasUrinA ziSya hovAno paricaya Apyo che. katae saM. 1780mAM "saMgItopaniSad' jevA graMtho paNa racyA che. keTalAka saMskRta kozo A sivAya muni puNyaratnamaNie yakSarakoza, vimalasUrie udezya zabda samuccaya' rAmacaMdrasUrie dezyanirdezanighaMTu Adi aneka kozonI racanA jainAcAryoe karyAnuM jANavA maLe che. keTalAka prApta kozI 5. haragoviMdadAsa trikamalAla zeThe "pAiyasamahaSNavo" (prAkRta zabdamahArNava) nAmaka prAkRta hiMdI zabdakoza racyo che je prakAzita che. prAkRta sAhityanA vAcanamAM A koza khUba upayogI nivaDyo che. zatAvadhAnI muni zrI. ratnacaMdrajIe "ardhamAgadhIDikSanerI' nAmathI AgamanA prAkRta zabdonA cAra bhASAmAM artha daIne cAra bhAgamAM A kozanI racanA karI prasiddha karyo che. vaLI, temaNe "jainAgamakoza' nAmathI Agamika zabdonA gujarAtImAM artha ApavA sAthenI khUba upayogI AvRtti paNa prasiddha karI che. AgamoddhAraka AcArya zrI. AnaMdasAgarasUrijIe prAkRtaalpaparicitaddhAMtikakoza'nI racanA karI che. tenA keTalAka bhAgo prakAzita thayA che. Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 abhidhAnarAjendrakoza AcArya vijayarAjendrasUrijIe sADA cAra lAkha zlokapramANa "abhidhAnarAjendra nAmaka kozagraMthanI racanAno AraMbha vi. saM. 1946mAM siyANAmAM karyo hato ane saM. 1960mAM sUratamAM tenI pUrNAhuti karI hatI. A koza sAta vizAlakAya bhAgomAM che. AmAM 60000 prAkRta zabdonA mULanI sAthe saMskRtamAM artha ApyA che ane te zabdonAM vyavahata sthAna tathA avataraNo saMskRtamAM ApyAM che. kyAMya kyAMya to avataraNomAM pUro graMtha udhRta karyo che. enI saMkalanA Adhunika paddhatie karelI che. eka hAthe AvaDo moTo graMtha mAtra 14 varSanA gALAmAM sAdhujIvananI kaDaka AcAra paddhati, bIjI graMtharacanA, upadeza, AgaMtuka bhaktagaNa sAthe vAtacIta vagere kArya karatAM karatAM karI che e kharekhara AzcaryakAraka ghaTanA che. sUrijIe A graMtharacanA karIne jaina samAjanuM ane sAhityika jagatanuM mukha ujvaLa banAvyuM eTaluM ja nahi ene pratiSThA apAvI che. A ja vijayarAjendrasUrijIe A rIte hiMdI artha sAtheno prAkRta zabdakoza pAIyasadaMbuhI' nAme racyo che. te hajI sudhI prakAzita thayo nathI. e prakAzita thAya to aneka vidvAnone upayogI thAya tema che, eTaluM sUcana Avazyaka samajuM chuM. aMte- pa. pU. A. zrI. vijayamahendrasUrIzvarajInA ziSyaratna pU. paM. zrI. hemaprabhavijayajI ma. sA. mArA kAryamAM preraNA ApatA rahyA che te badala temanA prati huM mAro kRtajJa bhAva darzAvuM chuM. viddhapravara munirAja zrI. maNiprabhavijayajI mahArAjazrI mane preraNA ApatA rahyA che te badala temano AbhAra mAnavAnuM huM bhUlato nathI. vaLI, A saMsthAnA mukhya TrasTI zrI. cArucaMdrabhAIe mArA kArya pratye nijI premadvArA mane utsAhita karye rAkhyo che ane badhI sagavaDo ApI che, jethI huM mAruM kArya mokaLAzathI karI zakyo chuM. temanI AvI udAratA bharI lAgaNI mATe huM temano khUba khUba AbhArI chuM. -aMbAlAla premacaMda zAha 6bI, vIranagara sosAyaTI, navA vADaja, amadAvAda-13. tA. 1-2-85. Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. kozanA upayoga mATe Avazyaka nirdeza 1. zabdone devanAgarI lipimAM akArAdi kramathI mUkavAmAM AvyA che ane zabdArtho gujarAtI lipimAM ApyA che. anusvArane badale parasavarNa paddhati apanAvI che. 2. vyAkaraNamAM pravezatA vidyArthIonA abhyAsane anulakSIne temaja A kozane vadhu upayogI banAvavA mATe lagabhaga badhA zabdonI sAthe temanI vyutpatti ApavAmAM AvI che. 3. dareka zabdanAM liMga-puliMga, strIliMga, napuMsakaliMga, triliMga--te puM., strI., na., tri. e saMketothI darzAvyA che. avyayane anya. zabdathI sUcavyo che. 4. zabdone vibhakti na lagADatAM mULa prakRtirUpe mUkyA che. 5. dhAtuonI sAthe paramaipadI, AtmanepadI ke ubhayapadIne para., Atma. 3ma. e saMketothI oLakhAvyA che. dhAtuone mULa prakRti, tenA gaNa ane vartamAnakAlIna trIjA puruSa ekavacananuM rUpa kauMsamAM darzAvyuM che. 6. zabdonA ekathI vadhu artho ApavAmAM AvyA che. sAhityamAM kayA arthamAM karyo zabda kevI rIte vaparAyo che tenAM yathAzakya sAhityika udAharaNo sapramANa noMdhyAM che. 7. ekanA eka zabdane ekArthavAcI hoya tyAM ane svArthika pratyayavALAne alaga na noMdhatAM liMgabheda ke vyutpattibheda sAthe te zabdanI aMte savibhaktika joDI dIdho che; ekArthavAcI zabdo najIkamAM hoya to akArAdi krama oLaMgIne paNa ekI sAthe ApyA che. (A paddhati lagabhaga 400 peja pachI apanAvI che.) 8. dhAtunI pUrve vaparAtA upasargothI dhAtvartha badalAI jAya che, jemake "upasargeNa dhAtvartho balAdanyatra nIyate / prahArAhAra-saMhAra-vihAra-parihAravat / / '' ane dhAtuonI pAchaLa lagADAtA pratyayo t pratyayo kahevAya che. jyAre zabdonI pAchaLa lAgatA pratyayo tadvaiita-3Avi pratyayo kahevAya che, te sAthe ApelAM koSThakothI jaNAze. 2. upasarga ane udAharaNo upasarga ati adhi anu apa api abhi ava A ut upa dus udAharaNa atyadhikam adhiSThAnam anugamanam apayazaH apidhAnam abhibhASaNam avataraNam Agamanam utthAya, udgamanam upagamanam dustaraNam upasarga dur ni na nir parA pari pra prati so udAharaNa durbhAgyam nideza: nistAraNam nirdhanaH parAjayaH parivrAjakaH prabala: pratikriyA vijJAnam sukaraH Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRc kate aNa athuc anIyar ika rociSNu: pacat 3. dhAtuonI pAchaLa lAgatA - pratyayo ane udAharaNo kRtpratyaya udAharaNa kRtpratyaya udAharaNa a, aG pipaThiSA, chidA Nvula (aka) pAThaka: aca, ap pacaH, saraH, karaH kumbhakAraH tumun (tum) katum vepathuH naG prazna: karaNIyaH, darzanIyaH yat geyaH, deyaH Aluc spRhayAluH hiMsraH paciH lyap (ya) AdAya itnu stanayitnuH lyuTa (ana) paThanam, karaNam iSNuc vanipa yajvan jigamiSuH varac izvaraH uNa kAruH vuJ nindakaH Uka jAgarUkaH vun (aka) ka (a) jJaH, daH za (a) kriyA ki (i) cakriH zatR (at) kuraca viduraH zAnac (Ana, mAna) zayAnaH, vartamAnaH kta (ta, na) hataH, chinnaH STran (tra) zAstram, astram ktavat (tavat) uktavat taddhita-uNAdi ktin (ti) udAharaNa kRtiH pratyaya ktvA (tvA) paThitvA aJ (a) autsaH ku (nu) gRnuH zaivaH aN (a) kyaca putrIyati asun (as) kyap (ya) saras, tapas kRtyam astAti (astAt) adhastAt kru (ru) bhIruH Alaca vAcAla: kvarap (vara) nazvaraH dayAluH kvip spRk, vAk dAzarathiH khac (a) stanandhayaH itaca kusumitaH ghaJ (a) tyAgaH, pAkaH imanic (iman) gariman ghinuNa (in) yogin, tyAgin ilaca phenilaH ghurac (ura) bhaguraH iSThan gariSThaH Da (a) dUragaH jyotis prabhuH Ikak (Ika) zAktIkaH Na (a) grAhaH Iyasun (Iyas) Nini (in) sthAyin Namula (am) smAraM smAram uraca Nyat (ya) kAryam ulaca harSulaH Aluc iJ is laghIyas Iraca zarIra: danturaH Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ UG R edyasuc ka (eghus) ksna (sna) khaJ (Ina) GIp (I) caNam cha (Iya) Ja (a) Jya (ya) TyUl (tana) Thak, ThaJ, Than (ika) Datamac (atama) itara (aMtara) Dhak (eya) Nya (ya) karkandhUH deva matup (mat) matup (vat) mayaT mAtrac ya pAJcajanyaH yaJ sAyaMtanaH ra dhArmikaH, naizikaH, bauddhikaH lac katamaH katara: kaunteyaH, gAGgeyaH daityaH tarap, tamap (tara, tama) priyataraH priyatamaH tasil (tas) tyak, tyap anyedyuH rASTrakam, suvarNakam ubha0 - layapahI. sa0, saka0 - sa. 370, 37050-245215. facho-Pasts. 37040-24044. kRtsnam mahAkulInaH mRgI akSaracaNaH tvadIyaH, bhavadIyaH paurvazAla: mUlataH pAzcAtyaH, atratyaH pu0, puM. - puMliGga - 12bhati. strI0 - strIliGga - nArIbhati.. na0- napuMsakaliGga-nAnyatara ati. tri0 - triliGga-narabhati, nArIbhati, nAnyatara bhati dvi0, dvivao - dvivacana ba0, bahu0 - bahuvacana bhvA0 - bhvAdigaNa - pahalA gAnA dhAtukho adA0 - adAdigaNa-jIbha garAnA dhAtukho. para0- parasmaipaTTI. A0-khAtmanepachI.. 34 trala thAl dadhnac phak, phaJ (Ayana) ma valac vini 4. saGketAkSarasUcI Skan (ka) SyaJ (ya) san (sa) ha kutra, sarvatra sarvathA jAnadadhnaH AzvalAyanaH, vAtsyAyanaH madhyamaH dhImat balavat jalamayaH UrumAtraH sabhyaH gArgyaH madhuraH mAMsala: rajasvalA yazasvin pathikaH saundaryam, naipuNyam cikIrSA iha juho0 - juhotyAdigaNa- zrIbha gAnA dhAtukho divA0-divAdigaNa - yodhA gAnA dhAtukho svA0- svAdigaNa-yAMmA gAnA dhAtukho tudA0 - tudAdigaNa- 748 gArAnA dhAtuo rudhA0- rudhAdigaNa - sAtamA gAnA dhAtukho tanA0 - tanAdigaNa -khamA gAnA dhAtukho kryAdi0 - krayAdigaNa-vamA gAnA dhAtuo cu0, curA0 - curAdigaNa - 6zabhA gAnA dhAtukho sau0, sautra0 - sautraghAtu-sUtrapaThita dhAtukho jai0 prA0 - haina prAkRta jai0 da0 - nainana avya0 - avyayIbhAva samAsa dvArA janesuM khavyaya. kaNDvA0 kaNDvAdigaNa - eDvAhi gArAnA dhAtukho nA0, nAma0 - nAmadhAtu zabda parathI janesa dhAtukho Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 35 kauzikasUtra 5. sandarbhagranthasaGketAkSarasUcI aMtagaDadasAsutta - udbhaTa - kaulopaniSat agni agnipUrANa - udvAhatattva - aGkazAstra R0 Rg0 Rgveda gaGgA0 gaGgAlaharI aga0 agastyasaMhitA Rtu RtusaMhAra - gaGgAstotra atha0 atharva0 ___ -atharvaveda - ekAdazItattva gaNa gaNakArikA anantavratakathA aitareyabrAhmaNa gaNaratnamahodadhi anargha0 anargharAghava aita0 aitareyopaniSat - gaNezapUrANa anugItA - kaThazruti - gAyatrIkavaca annapU0 kaThopa0 kaThopaniSat gAruDa0 gAruDapurANa annapUrNAsto0 annaparNAstotra annapUrNAstotra kathAsa0kathAsarit0 kathAsaritsAgara gIta0 gItagovinda anyayoga0 anyayogavyavacchedikA - kapUrastava gRhya0 gRhyasUtra abhidhAnacintAmaNi karmapradI0 karmapradIpa gau0 gautamIyanyAyazAstra amara0 amarakoza kali0 kaliviDambana - grahayogatattva amaracandrasUri kalkipu0 __kalkipUrANa - ghaNTAkarNastotra amaru0 amaruza0 amaruzataka kalyANa0 kalyANamandirakAvya - cakrapANisaMgraha ambASTaka kAta0 kAtantravyAkaraNa candrA0 candrAloka alaGkArakaustubha - kArtikeyapUjApaddhati - caraka AgamasiddhAnta Agama kAda0 kAdambarI cANakya0 cANakyanItizAstra AtmarakSAstotra kA0pra0 kAvyapradIpa - cAtakASTaka AnandalaharI kAma0 kAmandikinItizAstra cAmuNDAdhyAna AryAsaptazatI - kAlikApUrANa - cikitsAratnanidhi Azva0 gR0 AzvalAyanagRhyasUtra kAvya0 / kAvyaprakAza - cintAmaNi Azva0 zrI0 AzvalAyanazrautasUtra - kAzIkhaNDa caura0 caurapaJcAzikA Ahnikatattva kAzI kAzImAhAtmya - chandogapariziSTa AhnikAcAratattva - kiraNAvalI cha0 ma0 __chandomaJjarI indrajAlatantra ki0 kirA0 kirAtArjunIya chAndogya0 chA030 chAndogyopaniSat indrajAlatantrasaMgraha kumA0 kumArasaM0 kumArasaMbhava - jagannAtha IzopaniSat - kuladIpikA - jaTAdhara IzAvAsyopaniSat - kulArNavatantra - jayadeva (gItagovindakAra) ujjva ladatta - kullUkabhaTTa - jAtakaphala uNAdikoza - kuvalayAnanda - jAtakAmRta uttarakAmAkhyatantra - kUrmapurANa - jayamaGgala (TIkAkAra) uttaramImAMsA - kenopakiSat jai0 nyA0 jaina nyAya (zArIrikasUtra) - koSThIpradIpa - jaiminibhArata uttara0 uttararAmacarita kau0 artha0 kauTilya-arthazAstra jai0 jaiminisUtra Izo0 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyo0 ta0 ta0 bhA0 tattvArtha ta0 tarka0 paJcarAtra bharta0 padAGkadUta bhavi0 pu0 padyasaMgraha bhAga0 padmapurANa bhAmi0 taittirIya0 daza0 36 jyotiSatattva - nRsiMhapUrANa bR0 u0 jyotiSazAstra - nAradapaJcarAtra - jyotiHsAgara - nyAyadarzana brahmavai0 jyotirvidAbharaNa nai. naiSadhIyakAvya vA0 jyotistattva nItiza0 nItizanaka (bhartR.) bhaktA0 tattvacintAmaNi nyAyapa0 nyAyapaJjikA bhaga0 tattvArthabhASya nyA0 vA0 nyAyavArtika - tattvArthasUtra nyAyapra0 nyAyapradIpa bhaTTi tantrasAra paJca0 paJcatantra tarkakaumudI - paJcadazI bharata0 tarkasaMgraha paJca0 tithitattva tithyAditattva taittirIyopaniSat - dazakumAracarita paramAtmapaJcaviMzati dazarathavilApanATaka parAzaraukti (smRti) bhAvapra7 dazarUpaka parAzarapaddhati bhASApari0 dIpikA pA0 a0 pANini-aSTAdhyAyI pAtaM0 yoga0 pAtaJjala-yogazAstra dInAkrandana pArzva-caityavandana durgAdAsa pAlakAvya devalasmRti devItantra pUrANa pUrvamImAMsA - devIpUrANa pailAyasmRti - devIbhAgavata - paurANikIkathA prabodhacandrodaya mAtsya0 dhanaJjayavijaya - pratAparudrIyanATaka manu0 dhanvantari - prayogasAra (mArkaNDeyapUrANa) - narasiMhapUrANa - nalApAkhyAna prasannarA0 prasannarAghava - nATyazAstra baTukabhairavastotra - nArada bAlarAmA0 bAlarAmAyaNa mahA0 nAradasmRti - bRhatkathA - nArAyaNa bhaTTa - bRhatkathAsAra - nArAyaNIya-upaniSat bRhajjAtaka - nArAyaNavRtti bR0 bRhatsaMhitA mA0 nidAna bRha0 smRti bRhatsmRti - nIlakaNTha (TIkAkAra) bRhadA0 bRhadAraNyakopaniSat mAnava0 bRhadupaniSat brahmapurANa brahmavaivartapurANa brAhmaNa bhaktAmarakAvya bhagavadgItA bhaTTavArtika bhaTTikAvya bhaTTotpala bharatanATyazAstra bhartRharizatakatrayI bhaviSyapurANa bhAgavata bhAminIvilAsa bhArata bhAvaprakAza bhASApariccheda bhRgusaMhitA bhaiSajyaratnAvalI bhojaprabandha bhoja bhramarASTaka matsyapurANa madhusUdanasarasvatI mA(ma)tsya pUrANa manusmRti malamAsatattva mahAnATaka mahAnArAyaNa-upaniSata mahAnirvANatantra mahAbhArata mahAbhASya (pataJjali) mahAvIracarita mAdhava mAtaGgalIlA mAghavAkara mAnavazAstra devala0 pUrA0 devIpu0 devImAhAtmya prabodha0 devImA0 dha0 vi0 prayogAmRta mahA0 nArada0 nArA0 nArA0 vR0 - Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArtaNDa rAja0 rAjata0 rAjataraGgiNI veNI0 veNIsaMhAranATaka mArka0pu0mArkaNDeya0 mArkaNDeyapUrANa - rAjanighaNTa - vetAlapaJcaviMzati mAlatI0 mAlatImAdhava - rAjavallabha - vedAntatattvaviveka mAlavi0 mAlavikAgnimitra - rAjasAra vedAnta0 vedAntaraparibhASA mitAkSarA - rAmakRSNopadezasAhasI - vedAntasaMjJA mI0 sU0 mImAMsAsUtra - rAmagItA - vedAntasAra mukha0 mukhapaJcazatI rA0 ca0 rAmacarita - vedAntasUtra-zAGkarabhASya mugdha mugdhabodhavyAkaraNa - rAmatarkavAgIza - vaijayantI muktA0 (siddhAnta) rAmA0 rAmAyaNa - vaidikakriyApaddhati muktAvalI - rogavinizcaya - vaidyaka muktopaniSat - lakSmIstava - vaidyakapathyApathyavidhi madrA0 mudrArAkSasa lIlA0 lIlAvatIgaNita - vaidyakaparibhASA mRgendrasaMhitA - liGgapUrANa - vaidyakaratnamAlA mRccha0 mRcchakaTikanATaka - logassasUtra - vaidyakarasendrasArasaMgraha megha0 meghadUta - vaktroktipaJcAzikA - vaizeSikadarzana medinIkoza varA0 pu0 varAhapUrANa - vyavahAratattva medhAtithi (TIkAkAra) varSatantrajAtaka vyAsokti0 mahAbhArata-Adi merutantra - vasantarAjazAkuna zaGkara0 zaGgaradigvijaya yajuH0 yajurveda - vahnipUrANa (agnipUrANa) - zaGkarAcArya yAjJa0 yAjJavalkyasaMhitA - vAgbhaTa zata0 brA0 zatapathabrAhmaNa yAdava - vAbhaTa zabda0 zabdakalpadruma yAdavoktavratabheda vAyupu0 vAyupurANa - zabdacandrikA yAmala - vArAhasaMhitA - zabdamAlA yuktikalpataru (zvetopAkhyAna) - zabdaratnAvalI raghunAtha vikra0 vikramAGkacarita - zabdArNava raghuvaMza vikrama vikramotra vikramorvazIya - zabdArthacintAmaNi ratimaJjarI - vidagdhamukhamaNDana - zaktisaGgamatantra ratnakoza viddhazA0 viddhazAlabhaJjikA - zAGkarabhASya ratna0 ratnamAlA - vivAdArNavasetu (nArada) zAMza0 zAkhAyana (zabda) smRti ratnAkarapaJcaviMzati - vivekacUDAmaNi - zAradAtilakaTIkA ratnA0 ratnAvalI vizva0 vizvaguNAdarzacampU - zAradIyadurgApUjApaddhati ramAnAtha - vizvalocanakoza zArI0 zArIrikabhASya rasagaM0 rasagaGgAdhara - vizvasAratantra - zArGgadhara rasamaJjarI - viSNudhyAna zAku0, za0 zAkuntala nATaka rasendrasArasaMgraha viSNusa0 viSNusahasranAmamAlA zAntiza0 zAntizataka rAghavapANDavIya - viSNustotra zA0 ti0 zAradAtilaka rAjakandarpa vRtta0 ratnA vRttaratnAkara zA0 bhA0 zArIrikabhASya / / / Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 zikSA - sUryastotra fomoto saMdeza (nyAyavijaya) - sUryasiddhAnta (golAdhyAya) ziromaNi (bauddhAdhikAre) - saMsAradAvAnalastuti - ziva0 zivapurANa sakalArhat sakalArhatstotra - saundaryalaharI zivabhArata - saGgItadarpaNa - skandapurANa ziva0 zivamahimnastotra saGgItadAmodara - smRti zivarahasya - saGgItaratnAkara - smaradIpikA (zivarAtrivratakathA) - sahadevadigvijaya ska0 pu0 skandapurANa zivastuti (laGkezvararacita) - satyasAvitryopaniSat - haThayogapradIpikA zi0 zizu0 zizupAlavadha - satyaharizcandranATaka - hanumatkavaca zukra0 zukranItisAra - sandhyApaddhati - hanumannATaka zuddhitattva - samAcAratantra haribhaktivilAsa zRGgAra0 zRGgAratilaka - sAGkhyakArikA - harivaMza zRGgAra za0 zaGgArazataka sAM0 kau0 sAGkhyakaumudI - harivaMzaTIkA zyAmA .ka0 zyAmAkalpa siddhA0 siddhAntakaumudI ha0 ca0 harSa0 harSacarita zrIkaNThacarita - siddhAntamuktAvalI halA0 halAyudha zrIkRSNatakAlaGkAra - siddhAntaziromaNi - hArAvalI zrIdhara (TIkAkAra) subhA0 subhASitaratnAkara - hArIta zrIrAmastotra - sUryasiddhAnta - hArItasuzruti zrIsUkta - sArasundarI hito0 hitopadeza zrutabodha sA0 da0 sAhityadarpaNa hema0 hemaziloJcha zruti si0 he0 siddhahemacandrazabdAnuzAsana - hemacandra zrautasUtra - sUktisudhA - ___ hemAdri zve0 u0 zvetAzvataropaniSat subhA0 subhASitaratnabhANDAgAra haima0 hemacandrIya-abhiSaTkarmadIpikA - suzruta dhAnacintAmaNikoza SaTcakraprakAza sUta(kta)saM0 sUta(kta)saMgraha zruta0 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta - gujarAtI mahA zabdakoSanI A trIjI AvRttinA prakAzana mATe Arthika sahayoga ApanAra saMsthAo rU. 1,00,000.00 1. zeTha ANaMdajI kalyANajInI peDhI dhArmika dhamAMdA TrasTa , 2. rU. 1,00,000.00 zrI luhAranI poLa jena upAzraya saMgha jJAna TrasTa rU. 1,00,000.00 3. AcAryazrI vijayanItisUrIzvarajI jaina tattvajJAna pAThazALA rU. 60,000.00 rU. 25,000.00 4. zrI phatAsApoLa mahAvIra svAmI jaina derAsara TrasTa pa. zrI AdinAtha tapagaccha jaina saMgha katAra gAma 6. zrI rUpavijaya mahArAja DahelAno upAzraya dozIvALAnI poLa rU. 11,000.00 rU. 10,000.00 7. zrI pAnasara mahAvIra svAmI jaina derAsara TrasTa 8. kAMdIvalI dahANukaravADI zrI mahAvIra svAmI jaina zvetAmbara mUrtipUjaka saMdha rU. 11,000.00 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayasUci 1. prakAzakIya nivedana -cArucaMdra bhogIlAla zAha 2. punaH saMskaraNane AvakAra - paM. pradyumnavijaya ma. sA. [bIjI AvRttino] tatrabhavatAM zrImannItisUrIzvaragurudevAnAM stutyaSTakam / -maNiprabhavijayo muniH [ratnapujaH] AzIrvacana [bIjI AvRttinuM zabdalokanI saphare - muni maNiprabhavijaya (ratnapuMja) nivedana [prathama AvRttinuM prastAvanA [prathama AvRttinI] saMpAdakIya saMvedana - aMbAlAla premacaMda zAha pariziSTo 1. kozanA upayoga mATe Avazyaka nirdeza 2. upasarga ane udAharaNo 3. dhAtuonI pAchaLa lAgatA kRt pratyayo ane udAharaNo 4. saGketAkSarasUcI 5. sandarbhagranthasaGketAkSarasUcI 10. saMskRta gujarAtI mahA zabdakoSanI A trIjI AvRttinA prakAzana mATe Arthika sahayoga ApanAra saMsthAo vu maMkAra AkAra phukAra TuMkAra 3kAra kAra RkAra trazkAra, hrakAra, pukAra anukrama pRSTha naM. 1-260 kAra 260-337 mokAra 337-354 prakAra 3pa4-358 kAra 3pa9-438 kAra 439-444 AkAra 445-452 ghakAra 4pa3-4pa3 tukAra 4pa3-467 pRSTha naM. 468-472 472-475 475-483 484-714 714-731 732-804 805-816 816 kAra Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ || mam To zaSyaratnamavidhiH | [prathamo mAT: ] 5. pu. (mati ban Da) 1. viSNu, 2. svara varNa paikI | saMzavana na. (saMzaya:- 3 tunyachedyo rA: pahelo hrastAkSara. samacheraF) lIlAvatI nAmanA gaNita graMthamAM * 3 vya, (mad 4) 1. saMbodhana, 2. niSedha, 3. thoDuM, kahelI samaccheda sAdhananI eka kriyA. 4. abhAva, pa. adhikSepa, 6. anukaMpA. gaMdara tri. (vaMza darati hR- ) bhAga lenAra, bhAgiyo, f- tri. (1 zrI nita.) karaja vinAno, ___ aMzahAraka, aMzahArin. RNamukta, je devAdAra na hoya te. saMzAMza pu. (vaMzI saMza:) bhAgano bhAga, devatAnA maMA (6. 3. seTa aMzata-te) bhAga pADavo. vaheMcavuM. aMzano aMza, aMzAvatAra. vitaraNa karavuM. aMzazi kavya(aMza: aMza:) bhAgebhAga, aMza mujaba. vaMza pu.(mAve ) 1. bhAga, vibhAga, 2. avayava, maMzita tri. (maMz vatta) bhAga pADela. 3. vArasA vagereno bhAga pADavo te, 4. rAzicakrano gaMzina tri. (naM-na) 1. bhAgiyo, bhAgavALuM, trIzamo bhAga, pa. paryAya, 6. dharma, 7. guNa, 2. avayavI, avayavavA. 8. viziSTa saMgIta dhvani. gaMzin tri. (naM-na) aMzakAraka. vaMza na. (3 q) divasa, dina, vAsara, sUryanI | pu. (anutte cAmuM) 1. kiraNa, 2. kAMti, 3. vega, dRSTie grahonI sthiti, vivAhanuM upayukta lagna. 4. sUkSmAMza (sutarano), pa. veza, 6. prakAza, zaw . (aMzAt svArthe majjAthe vA no bhAga, 7. bhAga, 8. velAno eka avayava, 9. sUrya, vibhAga, alpAMza, thoDo bhAga. 10. AkaDAnuM jhADa. saMzaja ki. 1. vibhAjaka, 2. pitarAI vArasa. #guvI . (3jzu-na, vaMzavaH sUtra viSaya vasya) saMzavelI strI. (aMzastha 2) aMzano aMza, bahu 1. vastra, 2. uttarIya vastra, 3. dhoLuM vastra, ocho aMza. te vAMzI pusa: mAvitamU | 4. cInAI hIra, 5. malamala, 6. pAMdaDuM, 7. prakAzanI saMzavatvanA strI. (vaMzI kanyanA) bhAga Apavo te. jvALA, 8. netarAM-dahIM valovavA mATenAM doraDAM. tadaMzakalpanAdeva jIvAnAM pRthagAtmatA / / saMzaya pu. (aMzure va Aya: ya) kiraNa maMDala. zakUra na. (saMzayo parimAne phUTa) 1. baLadanA gaMgA na. (saMzo: nAstram) 1. jhINuM kapaDuM, khabhAno zikhAkAra mAMsapiMDa, 2. koMTa, khUMdha. 2. tejapatra, 3. patra, 4. kiraNanuM jALuM, prakAzanuM jALuM. -maye mAyaMzajUna mokSa: parvatopama: | caMdra na. (aMzu - svArthe) jhAkaLanuM pANI. zAhid tri. (3iaaN gRti) bhAga grahaNa karanAra. saMkudhara pu. (aMzu thaM-) 1. sUrya, 2. AkaDAnuM jhADa. aMzamAn tri. (aMze manane viva5) bhAgiyo, bhAga saMzadhara tri. (aMzu pR-ka) 1. kiraNone dhAraNa karanAra, paDAvanAra. 2. vega dhAraNa karanAra. aMzumRt saMzamAna tri. (saMkza na) bhAga pADatuM. saMzupaTTana. (aMzunA-sUkSmasUtraVT yuvatta paTTa) sUkSmasUtranuM zakitavya tri. (maMr tavya) bhAga pADavAlAyaka bhAgavAyogya, zaMzanIya. zupati 5. (3 zo: pati:) 1. sUrya, 2. AkaDAnuM saMyitR tri. (maM tR9) bhAga letuM, bhAga pADatuM. jhADa, vaMza tri. (saMza: pti maNya ti zaMza-8) balavALuM, aMzuvAna pu. ( zu: vINe: phuvIca) kiraNa e ja jenuM majabUta. - bANa che, sUrya, AkaDAnuM jhADa. Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [aMzu-gavAnijha aMzuman pu.(aMzu-matuY) 1. sUrya, 2. AkaDAnuM jhADa, | caMd (sva. mAtmane se. se gaMda) javuM. 3. dilIpano pitA, sUryavaMzI eka rAjA, | gaMduM (vuM. 3ma. e. se gaMdata-te prakAzavuM, dIpavuM. 4. asamaMjasano putra. gaMti strI. (2Ite TImanayA) 1. dAna, 2. tyAga, aMzuma tri. (3jzu-magy) 1. prakAzavALuM, 2. kiraNavALo 3. roga. koI paNa padArtha, 3. camakadAra, 4. aNIdAra. | maMda ne. ( ta nacchati prAyazcittena) 1. pApa, saMmati strI. (zu-tun ) te nAmanI eka vanaspati 2. svadharmano tyAga. (sAlapAna). maMditi strI. (aMhi vita) dAna. aMzumanjA strI. (aMzumAniva pravRtti atIti) keLano | saMzu tri. (aMhi !) pApa karanAra, pApazIla, pApI. choDa. maMjura tri. (saMha 3ra) gatiyukta. aMzumAn pu. (maMgu: yasthApti) sUrya, caMdra, nakSatrAdi | maMda pu. (aMti-skRti ane ni) 1. paga, jyotiSpiDa, e nAmano eka rAjA. 2. vRkSAdinuM mULa, 3, cAra saMkhyAnI saMjJA. aMzamAtrA strI. (aMzarmAstra) kiraNanI mALA.. Tripa pu. (aMUiTI pivatati) jhADa, vRkSamAtra. aMzumAni pu. (aMzurmite mani ) kiraNovALuM. maMdinAn . (caMdrimAni maca) pAdano paryAya. aMzumAlin pu. (aMzUnAM mAlA asti asya astyarthe ifphranya pu. (saMdeH skanya rUva) paganI eDI, ghUMTI. na va) 1. sUrya 2. AkaDAnuM jhADa, 3. bAranI (svA. para. le. 3 ti) vAMkA javuM. saMkhyA. (. . sek karyAti) cihnayukta karavuM. saMzag. (aMzuM-2mAM buddhitimAM AMta) 1. cANakayamuni, a ne. (na -suvuM yA ) 1. pApa, 2. duHkha. 2. muni, 3. buddhivALo mANasa. evA pu. ( -) vAMkuM javuM. aMzu tri. (3muM-) 1. prakAzavALuM, 2. kiraNone pu. (gAya-ruvIya vAyate vAr 3) ketugraha. grahaNa karanAra, tejasvI. tri. (nAsti vo yasya) keza vinAnuM, vALa vinAnuM. aMzudata pu. (aMzaH hasta rUva yatha) 1. sUrya, | mahuvA tri. (namrUtyunuM) sarasa, madhura, svAdu. 2. AkaDAnuM jhADa. aoora tri. (na++morana) mRdu apUrNa, dayAvALuM. raya tri. (naM-ya) 1. bhAga pADavAlAyaka, [ ma 1. (...ma.) ItyAdi kramathI pahelA koThAthI. 2. bhAgavAyogya. jemAM akSaro hoya che tevuM cakra. zvAdi pu. (gaMg: rcica) svaravizeSane mATe | gaiTa tri. (nAsita paTevo smi) kAMTA vinAnuM. pANinIya gaNapAThamAM kahelo zabdasamUha. avAijha tri. (na+ +%, netvam Di+mad saMs (pura. 3. seTa saMsati-te) 1. vibhAga karavo, va) gaLA vinAnuM, jhINuM bolanAra, dUra avAja na 2. bhAga pADavA, 3. vikherI nAMkhavuM, 4. chUTA pahoMce te. pADavuM. atthana tri. (namaMtya+) khoTI baDAI na kare te. maMsa pu. (aM-36) 1. bhAga, 2. vibhAga, 3. avayava, potAnAM vakhANa na kare te. 4. skaMdha, khabhAnuM hADakuM. mathanIya tri. (na thanI :) na kahevAlAyaka, saMsada pu. (sa: phUTa rUva) baLadanI khUMdha na bolavAyogya. maMtra na. (saMsaM trAyate) skaMdhapradezane DhAMkI zake evuM | kathA . (ga,,tha) ityAdi kramathI jemAM akSaro eka jAtanuM bakhtara, dhanuSya. hoya che tevuM eka cakra, enuM varNana rudrayAmala granthamAM aMmara pU. (maMdhRta: mAra:) khabhe upADelo bhAra. karavAmAM AvyuM che. saMsa tri. (saMsI mazya sta:) baLavAna, jorAvara. | kaccha tri. (na thya:) na kahevAlAyaka. maMca tri. (saMse mava: ) khabhe upADeluM. aniSTa pu. (ma-venindArUpe niSThA mI) buddha. tri. (aMr ya) aMgya zabda juo, bhAga ganijha tri. (na RniSTha:) (1) kaniSTha sivAyanuM, pADavAlAyaka. (2) uttama, (3) madhyama. che Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akaniSThaga-akalkana] shbdrtnmhoddhiH| kaniSThA pu. (nijha -3) buddha. ati tri. (na ta) gaNatarImAM na Ave teTalA, maniSTha pu. (maniSThA vRddhA pAtati) koI | asaMkhya. eka buddhano adhipa. vartana tri. (nam nuM nyu) ThIMgaNuM, kharva. avanigu tri. (nijhamanapa0i:) uttama ane sarvatra tri. ( rUMvya:) 1. nahi karavA yogya, - madhyamano pAlaka. akartavyo virodhazca dAruNaH kSatriyaiH shanya strI. (nAsti nyA) je kanyA nathI, daza varSa | brahmavaivartapurANan ! 2. niSiddha padArtha, 3. kriyAzUnya, karatAM moTI vayanI strI. 4. kUTastha caitanya. apIvat pu. eka RSinuM nAma. sarjI tri. (1 ) 1. kartRbhinna, 2. kriyAzUnya. ppana pu eka kuMvaranuM nAma, eka rAkSasanuM nAma. - strI. ( rtA vacce ) kata vinAnuM amita . (Sita vRddhaththarane nApti tha0) baddha. akAraka. jaina tIrthaMkara mahAvIrasvAmInA AThamA gaNadharanuM nAma. ardhA tri. (nakti { yasya ) vyAkaraNazAstramAM vita tri. (pUitam) 1. aDaga, nizcayavALuM, prasiddha karma vinAno dhAtu. 2. kaMpa vinAnuM, na Dage tevuM. karmaSa tri. (1 karmaLa pramavati ya) karma karavAne kara tri. (nAsti ro tha0) 1. hAtha vinAnuM, ayogya. 2. kiraNa vinAnuM, 3. sUMDha vinAnuM, 4. kara-verA vinAnuM. karman . ( rma) 1. kharAba kAma, 2. na karavA savAra na. ( ram) 1. na karavuM, 2. nivRtti, lAyaka kAma, 3. karmano abhAva, 4. Azrava-nirodha, 3. dehendriyAdi karaNanA abhAvavALuM, 5. kArya karavAnI upekSA karavI. 4. nivRttiparAyaNa, pa. nivRttidharma, saMnyAsa. mA pu. (na rA: vasya) kamaja rahita, ghAtIavani strI. (na--ani) zApa, tevuM karavuM tenA karmarahita, kevalajJAnI. karatAM na karavuM evuM nindAtmaka kathana. (ma Larta karmawArina tri. (karma rotIti) ayogya kAma mUyA; : pApa ! RthamarathI na jJase ?) karanAra. mArA tri. (na raLIya) 1. na karavAlAyaka, | karma tri. karmathI mukta. 2. akArya, 3. akartavya. bhUmi strI. (1 zamUni:) bhogabhUmi, asi, sArA strI. (3-:vuM sevana- stronAM rAti-JkSati) masI, kRSi e traNa vyApArakarma vinAnI kalpavRkSavALI AmaLAnuM vRkSa. jhaverA tri. (nati koDI) 1. karazUnya, 2. nivRtti- bhUmina (maimUbipu nAta:) akarmabhUmiparAyaNa. bhogabhUminA manuSya, yugaliyA. gavarupa tri. (nAsti VIL thI yatra vA) dayA karyatA strI. (na maMtA) karmano abhAva, karmano vinAnuM, nirdaya. uccheda. tri. ( za:) 1. komaLa, kumaLuM, 2. amae . (nAsti vastravavoDA) jene avayavo kaThoratA vinAnuM, suMvALuM, saraLa, dayAvALuM, asAhasika. nathI te, paramAtmA. savarNa pu. (nati Da) 1. sarpa, sApa, 2. gava tri. (nAsti aa ya) avayava vinAnuM, jainAgama prasiddha chappana antarlIpa paikI lavaNa samudramAM kaLA zUnya. sAtaso yojana dUra sattaramo aMtaradvIpa. ava tri. () jenAmAM doSa nathI, ve tri. (nAsti Daca) 1. kAna vinAnuM, baheruM, jenI apakIrti na hoya te, nidaoNSa, DAgha vinAnuM, 2. karNa-rAdhAputra vagerenuM yuddha, 3. sattaramA aMtadvIpamAM mA tri. (na phrenka: yastha) mela vinAnuM, nirmaLa, rahenAra manuSya. - nannama vA noti saraLa, daMbha vagaranuM. nizcitam-mahAbhArate akarNadhAra tri. (a+karNamaritraM AvatA zrI. (rjA vacce nAsti) prAmANikapaNuM. thAti) khalAsI vinAnuM, sukAnI rahita. vana tri. (na ne mo vaca) dabha vinAnuM. Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [akalkA-akArakavAdin mAM strI. ( : matre yAt) caMdranuM ajavALuM, | smAra ra. (na smAt zvAdhInatva jyotsA. yatra) bAhya nimitta vinA kalpanAmAtrathI utpanna atpatri. (na nyU:) ayogya, vAMkuMcUMka, kaLAmAM ajJAna. | thato bhaya, sAta bhayamAMno eka. mAna tri. (na naE) AropaNarahita. IT tri. (na +:) kANA vinAno, AMkhavALo. vanyasthita pu. ( je sthita:) acalakAdi daza gavAi tri. (na vADuM: yaJ) 1. avasara vinAnuM, prakAranI kalpa-mayadArahita, pahelA ane chellA ucita samaya vagaranuM, 2. skaMdha vinAnuM jhADa, 3. sivAyanA vaccenA bAvIsa tIrthakaronA sAdhuo. zaDha vagaranuM vagere. aSNa tri. (na vaLya:) kalpe nahi tevuM. mAtara tri. (na tira:) zUravIra, Darapoka na hoya te. - alpi tri. (na Rtvi:) ayogya. ___ akANDatANDava eva praannhrprtiikaarmuplvH-kaadmbrii| unvita tri. (na Rnvitam) svAbhAvika, je kalpita gavAi tAiva na icchavA yogya zorabakora. nahi te. gAma tri. (na miyate m Li-ma) 1. icchA sanma tri. (na mAM carcA) pApa vinAnuM, vinAnuM 2. niSkAma. doSa rahita, DAgha vinAnuM, nirmaLa. sAma . (na :) 1. icchA nahi te IcchAno vibhAga , kAbaracitrA varNarahita, raMga vinAno, abhAva, 2. jyAM sarva icchAnI nivRtti thAya che te, cothA manunA putranuM nAma. mokSa. mayaTHpa di dRSTiviprama-zAvu. | vanya tri. (na nya:) 1. taMdurasta nahIM te, rogavALuM, 3HsuthA strI. nirjarAnI icchA vinA parataMtrapaNe 2. asamartha, 3. mithyAbhUta nahi te, satya. anya bhUkha veThavI te. svAGgaceSTAyAM zakunta iva pnyjre-shriimdbhaagvtm| sAmatas . (mAma tasa) icchA vinAnuM, anicchAthI. vasaI tri. ( nyA saMdhI ) satya pratijJAvALo. | mazagamaJUL 2. nirjarAnI IcchA vinA parataMtrapaNe -api tvanInayadapanItAzeSazalyamakalpeyasaMdhaH / - tRSA veThavI te. -zakumAraritam | vAni tri. jemAM anicchA kAraNa che evuM. vacA na. (na venyAm) akalyANa, azubha, gAmanirjarA strI. nirjarAnI icchA vinA parAdhInapaNe amaMgala. bhUkha-tarasa veThavAM te, sahana karavAM te. sanyA tri. (na nyAnam yama) kalyANakAraka #AmabriTAyarvavAsa pu. nirjarAnI icchA vinA koInA nahi te, azubhakAraka, amaMgaLa. dabANathI brahmacarya pALavuM te. jhavava . ( vama) bakhtara rahita. THER 7, bAlamaraNa, ajJAnapaNe viSaya AdinI savA tri. (na vyate vArthata) avarNanIya. AsaktimAM thatuM maraNa. kavi tri. (na vi:) mUrkha, kAvyane na jANanAro. | ewAzi tri.. nirabhilASI, IcchA vagarano. apAya tri. (1 vidate RSAyo yasya) kaSAyano amitA strI. anicchA, icchAno abhAva. sarvathA kSaya karanAra. #Aya tri. na icchavAyogya, aniSTa. vaSayamodanIya ne, (na RSayamonIyam) hAsyAdi hya pu. (nAsti gayo ) 1. rAhu, 2. paramAtmA, nokaSAyarUpa mohanIya karmanI prakRti rahita. 3. kAyarahita jIva, 4. siddha. aSAvid tri. (na vidyate kaSAya: yaT) krodhAdi sAtha tri. (nAsti chAya:) deharahita. kaSAyarahita, akaSAyI.. sAva 5. (ma svarUpAraNe jhAra:) kevaLa avarNa. akasmAt avya. (na kasmAt kiJcitkAraNAdhInatvaM gAra tri. (nAsti 2: kAra vacce) kAma vinAnuM, yatra) ekAeka, acAnaka, akasmAtuM. kriyA vinAnuM. amadaUg v. (na smRti zikhyiARITdhInatve | Rza tri. 1. apathya, 2. akata, 3. kriyAzUnya, yatra po carcA) 1. dhAryA vagara ociMtuM ekane ! 4. aruci, 5. jamavAnI icchA na thAya tevo roga haNatAM bIjuM haNAI jAya te, 2. cothuM kriyAsthAnaka. | mAravavAvid tri. AtmA niSkriya che evuM mAnAra. Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akAraNa-akUpAra shbdrtnmhoddhiH| akAraNa tri. (nAsti kAraNaM yasya) // 25 // vinAnu, | akiJcana tri. (nAsti kiJcana yasya) 1. nirdhana, niyo.4na.. kimakAraNameva darzanaM vilapantyai rataye | 2. haridra, niSpari&. akiJcana san prabhavaH sa na dIyate-kumArasaM. __ sNpdaam| - kumA. akAraNa na. (na kAraNam) 24no abhAva, 24 / akiJcanatA strI. (akiJcanasya bhAvaH) AAMyj, nahI te. daridrapaNuM, saMnyAsano aMgabhUta-parigraha, tyAga. akArita tri. na. rAye.. akiJcanatva na. (akiJcanasya bhAvaH) 652no artha akArin tri. naDI 42vAvA.. - sthAne bhavAnekanarAdhipaH sannakiJcanatvaM makhajaM akArpaNya tri. (nAsti kArpaNyaM yasya) 355ta vinAnu, vyanakti-raghu. hInatA vagarnu. akiJcijjJa tri. (na kiJcijjAnAti jJA ka.) 30 akAryya na. (aprazastaM kAryam) 5ma, narasuM na 09-02, saya, nizUnya, Au-l. ma. akiJcitkara tri. (na kiJcitkaroti) 1. 759 akAryya tri. (na kAryam) - 42vA dAya, Ayauita. ___ nahI 282, 2. yiAzUnya, sa.samartha.. akAla pu. (aprazastaH kAlaH) saprazasta, Bud. akitava tri. (na kitena vAti vA ka) prAma , akAla pu. (aprAptaH kAlaH) 1. anuyita , s2|| yAvAna.. 2. aprApta samaya. akilviSa tri. (na kilviSaM yasya) pAyanA abhAvavAj, akAla tri. (na prAptaH kAlo yasya) no avasara 55. vinAnu, niSpA5. na mAM doSeNa sugrIva ! Avyo nathI te. gantumarhasyakilviSam / rAmA.. akAla tri. (na kAlaH kRSNaH yasya) no suul agn | akIrti strI. (aprazastA kIrtiH) 52 pati, premAma3. nahoya te. akIrtikara tri. (na kIrtikara:) 6.42. nAhita.. akAlakusuma na. (akAlaM kusumam) bhosamarnu, dUsa. | akuNTha tri. (nAsti kuNThA yasya) 1. prati vinAnu, akAlacArin pu. (akAle caratIti) sute gAyarI 2. bhakSa, 3. OM hUna Doya, 4. sthira, Adi karanAra. 5. atyadhi.. akAlaja tri. (akAle jAyate) mA. satpanna thanA2. akutaH (kri. vi.) iyacI. nA. (mAnI prayoga akAlajaladodaya pu. (akAle jaladasya udayaH) 2.je. kevaLa samasta padomAM thAya che.) meghano udaya. akutobhaya tri. (nAsti kuto'pi bhayaM yasya) oI akAlajJa vi. anupayukta samayamA 42 . -atyArUDho ThekANethI paNa jene bIka na hoya te, bhaya vinAnuM. hi nArINAmakAlajJo manobhavaH / -raghu. akutsita tri. (na kuts karmaNi kta) stutya, uttama, akAladohada pu. (akAle dohadaH) vegAne panna | sAraM. thato dohada-garbhavatI strIne thatI icchA. akupya na. (na kupyam) sonu, 3'. akAlaparihIna na. (akAlena parihInam) uj 4 deg486, | akumAra tri. (na kumAraH) sumArAvasthA Dena. gaI cha dcote. te, ta25. akAlameghodaya pu. (akAle meghodayaH) bhANe bheghano. akula tri. (aprazastaM kulaM yasya) nIya guNana, 125. dhya. puNavANu. akAlikam avya. ayAnaDa. akuzala tri. (na kuzalaM yasya) ne duzaNa na hoya te, akAlika na. (na kAlo varNo'styasya Than) stun abhaMgarI, humAgyasta. nathI, yaMhana natha... akuzala na. (na kuzalam) a Na , samadra. akAsAra pu. (kasya jalasya AsAro nAsti yatra) | akusIda tri. (kus Ida) potAnu dhana, vyAThe bhU.yu. sarovara na hoya te, daMDaka chaMda na hoya te. nathI te, je vyAjathI AjIvikA calAvato nathI te. akAhala tri. (na kAhala:) spaSTa 25.kSa.2bhASI.. | akUpAra pu. (na kUpaM Rcchati) moTo stico. Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [akUpAra-akrama akUpAra pu. (na kutsitaM pAraM gantavyadezo yasya) | akRza tri. (na kRzaH) 4 aNuna Doya te, sthUla. 1. sabhadra, 2. parvata, 3. sarya. akavAra. akRzaM kucayoH - udbhaTaH akRcchra tri. bhuzdImA vinAnu, sagaubhayu. u0mAM akRSTa tri. (na kRS kta) merAyesa. na. Doya. sUrya pAse -kUpA vardhante vidhukAntibhiH - hito. / akRSTapacya tri. (akRSTakSetre pacyate) nali udAtarama akRta tri. (na kRtaM) 1. na 42sa, 2. anyathA kRta. gatI in2, 2 // vagere. akRta na. (na kRtaM) 425o samApa, nivRtti. akRSNa pu. (nAsti kRSNaH kalaGko yasya) 1. yaMdra, akRtaka tri. (kR, kta, na kRtakam svArthe kan) 2. pU2. svAbhAvi., janAvayu na. Doya. te. - naiva tasya akRSNa tri. (na kRSNaH) 1. tNu nahita, 2. zuddha, kRtenArtho nAkRtineha kazcana - bhagavadgItA. 3. dho. akRtArtha tri. ni . akRSNa pu. (na kRSNaH) stulag vinAnI al, zveta.. akRtAstra tri. zastra vA52vAnuM zIyo naDoya ta. akRSNakarman tri. (na kRSNaM karma yasya) zuddha ma. akRtAtman tri. mAna, bhU. 2nAra, puSyazAdI, aparAdha2Dita, ghoSabhuta. akRtajJa tri. (na kRtaM jAnAti) kRta nalita. itana, | aketana tri. (nAsti ketanaM yasya) gharavinAnI hoya.te. karelo upakAra na jANanAra. aketu pu. (nAsti ketuzciraM yasya) ana.. akRtajJatA strI. (akRtajJasya bhAvaH tal) bhAtaza5. aketu tri. (nAsti ketuzcidraM yasya) vi.62Dita, akRtajJatva naM. (akRtajJasya bhAvaH tva) 64cl artha, ___4% 2lita, mAitirauita. tabIpaNuM. akeza tri. (na kezA yasya)vinAnu, thozavAj, akRtitAstrI.(akRtinobhAvaH tal)matiayogyatA. aprazasta kezavALuM. akRtitva na. (akRtino bhAvaH tva) kRtArtha, akaitava na. (na kaitavam) 1. 145856, madhUtauj. ayogyapaNuM. akoTa pu. (na kUTa ghaJ) sopArInu 3. akRtin tri. (na kRtI) saya 72vAne akSama, akovida tri. (na kovidaH) 4, bhUja, zAna. kriyA kuzaLa nahi te. akauTilya na. (na kauTilyam) saratA. akRtodvAha tri. (akRtaH udvAho yena) aparita, akauzala tri. (akuzala aN) bhA.muzagayA thanA2 athavA an. thayela. akRtta tri. (na kRttiH) spe na Doya. te, mAuta, akauzala na. (na kauzalam) saza55, maipoll, suSita. hoMziyArIno abhAva. akRtya tri. (na kRtyam) na. 3rI. zaya tavaM. akka pu. (ak kan) bhaM Da . akRtya na. (aprazastaM kRtyam) yorI vagere huSTa yo. | akkA strI. (acyate iti ak kvip) bhAta, 4nanI. akRtya tri. (na kRtyamasya) 3. vinAnu. akkikA strI. gaNI. akRtyasthAna na. (na kRtyasthAnam) yAtri.na. akta tri. (aGg kta) 1. sada, 2. parimita.. mUlaguNAdine bhAMge tevuM atyasthAna. vyApta-saMDovAyela, mAliza kareluM, joDAyeluM, lIMpAyeluM. akRtrima tri. (na kRtrimaH) 1. kRtrima uta, aktA strI. (aGg ktA) (48) tri. 2. svabhAvasiddha, svAbhAvika, je manuSyakRta na hoya. aktu strI. (aGg tu) 1. rAtri, 2. patrino 2. akRtvA avya. (na kRtvA) na zane. - akRtvA akatra na. (aGg tra) jantara, varbha. parasantApamagatvA khalanamratAm / - udbhaTa: akratu pu. (nAsti kratuH yasya) 52mAtmA. akRtsna tri. sapUra, madhU. akratu tri. (nAsti kratuH yasya) A22Dita, akRpa tri. (nAsti kRpA yasya) 5. vinAnu, niya. saM.85. 2Dita, stilita, manArahita akRpaNa tri. (na kRpaNaH) 1. 15.nalita, | akrama tri. (nAsti kramo yasya) 1. ma. vinAnu, 2. puSThaNa, gha paripATI. garanu, 2. 5 vinAnu, u. tizUnya. Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -kSatani] shbdrtnmhoddhiH| gana pu. (na :) kramano abhAva, garabaDa, | 8. baheDAMnuM jhADa, 9, jyotiSazAstramAM kahela avyavasthita. rAzicakrano eka avayava, 10. siddhAnta ziromaNinA vyA tri. (na vyA:) kAcuM mAMsa bhakSaNa nahIM gaNitAdhyAyamAM kahela viSuva rekhAnA banne paDakhe karanAra. harakoI sthAnanuM dUrapaNuM, 11. soLa mApanuM paramANa a#Anta tri. ( krAntA) nahi gayeluM, nahi oLaMgeluM, karSa, 12. janmathI AMdhaLo, 13. rAvaNano eka putra, je jitAyeluM nathI. 14. jANelo artha, 15. cakranuM madhya maMDaLa, sattA . ( te-vatta) rIMgaNI, bRhatI, 16. hiMDoLo agara pAlakhInI bArI, 17. jugAra - bhorIMgaNI. ramavo te. azviyaM tri. (nati kriyA vacce) kriyA vagaranuM, | akSaka tri. (kakSa vana) 1. pAsA vagerenI kriyA kriyA rahita nizreSTa, apuNyavAnuM. karanAra, 2. vyApaka. gayA . 1 kriyA:) kriyAno abhAva, kartavyavimukha. | gakSI . (akSa ruva jhAyarIti) eka jAtanuM jhADa. kUira pu. (na sUra:) vRSNi, yAdavakuLanA eka kSatriyanuM akSara pu. (makSastha vra va) netranI tArA, AMkhanI nAma. kIkI. makA tri. (na sUra:) krUra nahi te, saraLa, dayALu. akSakkA strI. (makSaca zrIrA) jugAra. aatdha pu. (na #odha:) krodhano abhAva, zAMta cittavALo. akSakSetra . (kakSanAM kSetra) jyotiSazAstramAM akSa gotha tri. (nAsti dhI yag) krodha vinAnuM, sAdhavA mATe kalpela ATha kSetra paikI dareka. krodha rahita. akSara pu jugAra ramavo, copaTa ramavI. nava . ( vama:) zramano abhAva. akSaranuM na. 1. pANI kADhavAno kosa, 2. masaka, savama tri. (nAsti vano ) zrama vinAnuM, thAka 3. pakhAla. vagaranuM. akSaja na. (akSAt indriyasannikarSAjjAyate) avAja tri. (na vastrAnta:) nahi thAkela, zrama vagaranuM. vijhana tri. (na vijhana) je bhIMjAyeluM na hoya, sUkuM. 1. indriyonA padArthanI sAthenA saMbaMdhathI thanAruM virunavarnan 1. (nAti vijIne varbha ) cakSuno pratya jJAna, 2. jyotiSazAstramAM kahelAM pUrvokta ATha eka roga, je mArga bhIMjAyelo na hoya. kSetra, 3. vaja. viruda tri. (na visjada:) nahi kleza pAmela, gIra . (gaNe nAnAti) 1. idriya, IdriyaviSaya, kleza rahita karma. 2. sAmudrika lavaNa, 3. morathUthu. vi. copaTa ramavAmAM viSTakarma tri. (na viSTaH) anAyAse kAma kuzaLa. karanAra, klezajanaka kAma na karanAra. akSaNiva tri. (ne kSA) sthira, nizcaLa. mAtra tri. yathArtha, prakRta, satya, dInatArahita bolanAra. aAvat tri. (makSa sthApti mata) AMkhavALuM, AvIvam vya. pUrepUruM, satyatAnI sAthe, nirbhayatAthI, netrayukta. DaryA vinA. akSata pu. I. (ta kSatA:) 1. java, 2. cokhA. vaza pu. (na vajeza:) klezano abhAva. akSata tri. (ne kSata:) 1. kSaya na pAme tevuM, 2. nahi avArA tri. (nAsti vacce zo yastha) kleza vinAnuM, zrama cIrAyeluM, 3. utkRSTa vagaranuM. nakSata.(nakSata) 1. harakoIdhAnya, 2. kSayano abhAva, aA (svA. . seTa 35ti , hA. 52. kSati) jene ghA na lAgyo hoya te, je tUTyuM na hoya te. vyApta thavuM, pesavuM, ekatra thavuM, pahoMcavuM. yakSapada pu. jemAM dhUrI lAgela hoya te lAkaDI. za na. (karma ) 1. idriya, 2. morathUthuM, akSadavarman tri. akSAMza jJAna karavA mATe gaNitanI 3. saMcaLa, 4. dariyAnuM mIThuM, 5. netra. prakriyA. makSa pu. (-3) 1. pAsA, 2. ratha, 3. rathanuM eka | akSata yoni zrI. (kSatA niyaMsthA:) puruSaliMgathI aMga, paiDuM, 4. rudrAkSa, 5. sarpa, 6. AtmA, 7. garuDa, | jenI yoni bagaDela nathI evI kanyA. Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [akSatA-akSaracchandas akSatA strI. (na kSatA) 1. udo artha hu, 2. | akSamAlA strI. (akSANAM mAlA) rudrAkSanI mAyA, 26Ti kAkaDAzIMgI vanaspati, tUTyuM na hoya tevuM anAja. vagerenI bhAga.. akSatra tri. (na kSatraH) kSatriya tinI na hoya te. akSamAlA strI. (akSasya mAleva) arundhatI. akSadarzaka pa. (akSANAM RNAdAnAdivyahArANAM darzakaH) akSaya tri. (nAsti kSayo yasa 1. vi.vAhana.nie[ya. 42nAra, nyAyAdhIza, 2. huoul. akSayatA strI. (akSayasya bhAvaH tal) akSaya54, mAnava2. akSadRz pu. (akSAn vyavahArAn pazyati dRz- kvin) akSayatRtIyA strI. (akSayA tRtIyA) amAtrI04- vaina 642no artha. suda trIja. akSadevin pu. (akSairdIvyatIti) 1. pAsAthI dUgar3e akSayatva na. (akSayasya bhAvaH tva) akSayapAj. manAra, 2. pAse 2manA2. akSayanidhi pu. (akSayaH nidhiH) akSaya mA2, mayUTa akSayU tri. (akSerdIvyatIti UTa) un.. ___ maM..2. akSadyUta na. (akSaidrUtam) pAsAnI. 2mata, TUTuM. akSayyabhuja pu. (kSi yat, na kSayyabhuj kkipa) mani. akSadhara pu. (akSa+dhR-ac) 1. vi), 2. moTa | akSayanIvi strI. (akSayA nIviH) apUTa bhUDI, sthAyI vRkSa, 3. 28. . ghamA hAnatithi. akSadhara tri. (akSa+dhR-ac) pAsAne ghaa29|| 12 // 2. akSayya tri. (na kSayyam) he kSaya na pAmeta, avinAza.. akSadhur strI. (akSasya dhUH agraM bhAro vA) 1. pai.ino akSayA strI. (akSaya aca TApa) akSayA tithi. samAna, 2. paino bhAra. amA vai somavAreNa ravivAreNa saptamI / akSadhurA strI. (akSasya dhU: agraM bhAro vA) 52no atha.. caturthI bhaumavAreNa hyakSayAdapi cAkSayA / / akSadhUrta tri. (akSe taddevane vA dhUrtaH) pAsAnI 2bhatama | akSayyodaka na. (na kSayyam udakam yatra) piMuhAna DoziyAra, 3. ApyA pachI madha ane tala meLaveluM apAtuM pANI. akSadhUrtila pu. (akSasya dhUrti lAti lA-ka) 6. akSara na. (na kSarati naJ kSar ac) 1. 527hA, akSapaTalana. (akSasya paTalam)sAjana,57, akSipaTala. 2. 225, 3. avinAzI - mAnava2. dvAvimau puruSo akSapaTala pu. (akSapaTala ac) 1. nyAyAdhIza, loke kSarazcAkSara eva ca / kSaraH sarvANi bhUtAni 2. dhamadhyikSa, 3. na. netrano me roya. kUTastho'kSara ucyate / / - bhagavadgItA; ekAkSara akSapari avya. (akSeNa viparItaM vRttam) pAsAnI. 2matamA paraM brahma - manu. 4. ma. 4, 5. bhokSa, thayelo parAjaya. 9.45, 7. maghAu. akSapATaka pu. (akSa-paTa-Nvul) 1. nyAyAdhIza, akSara pu. (na kSarati, naJ kSar ac) 1. 52mAtmA, 2. dhamAdhyakSa, makSATis. 2.bhava. akSapAda pu. (akSaM netraM jAtaH pAdo'sya) nyAyasUtranA | akSara tri. (na kSarati, naJ kSar ac) 1. jiyAzUnya, kata gautama muni. 2. sthira, u. nAzadhabharahita. akSapIDA strI. (akSasya pIDA) 5ndriyanIpI akSaraka pU. (svAthe kan) sa dAbhasva2, sakSa2. akSabhAga pu. (akSasya bhAgaH) akSAMza.. akSaraguNa pu. 1. anaMta sabhA, 2. 5yAya, 3. pyAra akSama tri. (na kSamate, kSam ac) ayogya, asama, vagere akSaranA guNa. kSamAraDita. akSaracaNa tri. (akSareNa vittaH caNap) liyo, 5.5 akSama tri. (nAsti kSamA yasya) kSamA vinAna. nakala karanAro. akSamatA strI. (akSamasya bhAvaH tal) asamartha.54, akSaracaJcu tri. (akSara-caJcu) 35o artha.. akSamA. akSaracchandas na. (akSareNa kRtaM chandaH) akSaronI akSamatva na. (akSamasya bhAvaH tva) 652no artha. saMkhyAthI karelI kavitA. akSamA strI. (na kSamA) ISyA, kSamAno abhAva, adhairya, / akSaracchandas tri. (akSaraM nizcalaM chando'bhiprAyo yasya) hoya. nizcaya abhiprAyavALuM, daDha nizcayavALuM. 88. 858 . Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akSarachandra-kSa] shbdrtnmhoddhiH| akSaracha pu. (akSara nizca8 chendroDaupaprAyo vasya) | akSarasaMsthAna ne. (akSara san thA iq) lipi, paramezvara. akSara lakhavuM, varNamALA. akSara dhutavA no koI akSarano lopa thatAM bIjo artha akSarAna, (akSarAma) 1. lipi, 2. lakhavAnAM nIkaLe te. sAdhana. akSaranananI strI. (akSarA nananIva) kalama. akSarAna pu. (tannIca rAneva) jugArI, jugAramAM akSara nIva tri. (akSare nIvatI nIvuM jIvu) | Asakta. vyavasAyI, lahiyo, lekhaka, nakala karanAro. akSarI zrI. (3 saranuM TIpu) vaSa. akSaranava tri. (akSarena nIvatIti) akSaro lakhIne | akSavatI strI. (bas tun Do) ghetakrIDA, jUgaTuM. te upara AjIvikA karanAra, lahiyo. kakSavATa pu. (akSamya vATe:) 1. jUgaTuM ramavAnuM sthaLa. akSaravija tri. (akSarekha nIvatIti) akSaro lakhIne 2. pAsA jenA upara khelAya evI bAjI, 3. akhADo. jIvanAra lahiyo. akSavid tri. (akSaM-pAzakrIDAM vyavahAraM vA vetti vid akSara navina strI. (akSareNa nIvatIti) uparano ja artha. viva6) jUgaTuM jANanAro, kAyadAmAM hoziyAra. akSaranavanI strI. (3makSareNa nIvatAMti) akSaro lakhIne akSavidyA strI. (35kSI tavenTanastha vidyA) pAsA te upara AjIvikA calAvanArI strI. ramavAnI vidyA. akSarAi strI. kalama. akSavRtta na. (3makSa rAzarUpa vRtta kSetram) rAzicakra vArasa 5. (kSara nI kam Im) 1. lipi, rUpa vRttakSetra. 2. patrikA, 3. akSaranI goThavaNa, akSaranI racanA, akSavRtta pu. (akSe pAzakakrIDAyAM vRttaH vyApRtaH) 4. varNamALA. ghutakrIDAmAM Asakta. kSarapavitta tri. (akSare: pavita:) jemAM pAMca varSo kSaza strI. pAsA. hoya evo zabda, cAra akSaranA chaMdanuM nAma. akSAbhin pu. 3makSazAsTiva jugAragRhano adhikSaka. akSaramukha tri. (akSarANi-tanmayAni zAsrANi mukhe yasya) aAzav6 ku. (3nakSepu takrIDAyAM zodha:) pAsA zAstravettA, akSarono jANakAra, vidvAnuM, vidyArthI. khelavAmAM kuzaLa. akSaramug . (akSarA mAdya: muva kuMva) akSarono sakSasUtra. (akSa0 napAtrIyA: sUtrama) japamAlAnI dorI. akSAMza (akSamya aMza:) akSarano aMza. AdhAkSara a. akSAtrA pu. (nakSI pra: 0:) dharIno akSara(c)Ama pu. (akSara0 TAma:) 1. zabdanI jAti, Agalo khIlo. 2. artha vagerenuM jJAna. akSarajvanita tri. (3makSa: vanata:) azikSita, abhaNa. akSAna na. (akSe cakre Anahyate badhyate A+na viva) paiDA sAthe bAMdheluM lAkaDuM. akSaravinyAsa pu. (akSara vina as gha) ekeka kSatti strI. ( kSAntiH) kSamAno abhAva, iSya, krodha. akSarane laIne. kSatti tri. (na kSattirthasya) kSamA vagaranuM, asahiSNutA, akSaraza vya. (vINArthe) akSare akSara - ekeka spardhA. akSarane laIne akSAravA te. (kakSAraM vadhum) 1. akRtrima mIThuM, akSarazikSA strI. guhya akSaronI vidyA. 2. siMdhava, 3. gAyanuM dUdha, 4. gAyanuM ghI, akSarasasvaddha pu. (akSarastha sanvankena :) je zabdamAM pa. dhAnya, maga, tala, java, 6. sAmudrI lavaNa. akSara spaSTa hoya te. akSAvapana na. (akSAt kAvarSAta mina) pAsA garanipAta pu. (3rAnAM nipAta:) akSarono nAkhavAnuM pATiyuM. saMyoga, akSaronuM joDANa. akSAvI strI. (akSAmAnyatrI japamALA, rudrAkSamALA. akSarasama R. (akSarA saman) 1. hRsva, dIrgha, kuta akSAvApa tri. (nam kAvat a) jugArI, jugArIno vagere je akSara jevo hoya tevo bolavo te. adhyakSa. 2. geya svaravizeSa. kSa . (kakSa vima:) 1. AMkha, netra. 2. benI saMkhyA. Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [akSi-Amaya-akhaNDa mA-mAnava pu. (sa: 3nAma:) AMkha dukhavI, | akSuNya tri. (namube hitam, sAdhu ya) jenA vaDe AMkhano roga. bhUkha na lAge te dravya. ziva pu. (kSa nU) eka jAtanuM jhADa 3yudhdha tri. (na sutha:) kSobha nahi pAmela. kSamya jhokuM. kSetra ra. (3maMrti kSetra) 1. kharAba kSetra, 2. khetarothI kSida ne. (accha: zUTa va) netra golaka, netranI rahita, 3. kupAtra, upadeza na ApavAlAyaka ziSya kIkI, kSotra, kSatArI. vagere.. kSita tri. (aa tam) 1. daSTinA viSayamAM | kSetravAda tri. AtmajJAnathI rahita. Avela, 2. zatru, dveSa karavAlAyaka, dazyamAna, akSetravid tri. (kSetraM dehatattvaM tattvato na jAnAti, vid upasthita. vipu) zarIratattvane yathAsthiti nahIM jANanAra. kSiI sI. sthAvara milakatanA ATha kAyadAmAMno kSetri tri. (na kSetrI) je kSetrano svAmI na hoya te. eka kAyado. gakSema ne. ( kSema) amaMgala, azubha. kSat tri. (na fkSa) zAzvata, nAza na thAya tevuM, je kSetra na. (na kSetram) jene kSetrajJapaNuM nathI, khovAyuM na hoya te. AdhyAtmika ajJAna. kSatara na. (3makSIva taratI tR-3) pANI, jala. akSara pu. (3{ moTa) 1. akhoDa-akharoTa, eka kSatArI strI. (ga: tArA) AMkhanI kIkI. nimeSa g. (: nimeSaH) AMkhano palakAro. jAtanuM jhADa, 2. pahADI pIlu vRkSa. akSo pu. (bas moDa) . akSoTavA, pakSoDavA, kSaman ne. (: paphsa) AMkhanuM popacuM. akhoDa, pahADI pIlu vRkSa. sakSam strI. (kaccha: mUDa-viSaya:) AMkhano viSaya. pepana na. (fkSaranavAra meSana) AMkhanA kSama pu. (kSoma:) kSobhano abhAva. kSama tri. (na kSomo yasya) kSobha vinAnuM. rogane dUra karanAra te nAmanI vanaspati. akSiva pu. (akSi vAti preNAti aJjanena vA-ka) kSamya tri. (na lokhyatve vivAnyate) aDaga, sthira, saragavAnuM jhADa (.) samudranuM mIThuM. dhIra, bhamAvavAne azakya, (pu.) te nAmano eka vibhUti ne. (a. vitta saMjovo yatra) kaTAkSa mAravA te, vAMkI najara, ardhI khullI AMkhe jovuM. akSobhyakavaca na. (akSobhAya hitaM akSobhyaM ca tat kavacaM zravarna . (sava zrava:) sApa, tu.-nayanazavam daI 1. taMtrazAstramAM kaheluM eka kavaca, kSasaMvit . AMkhanuM saMjJAna, pratyakSajJAna. 2, zAbdika bakhatara. (taMtrasAra nAmanA granthamAM jovuM.) sUtram ne. (3 : sUtram) AMkhanuM rekhAjJAna svara | akSoriH R. (kSarima) cUDA karma saMskAra ke muMDanane (pratimavidyA viSacakra) mATe azubha manAyelo divasa agara nakSatra. spindana . (: jana) AMkha pharakavI. | godi strI. (akSA [ hinI) 1. IdriyonuM bakSava . ( kSIvate lIvuM ) 1. saragavAnuM jhADa, samUhAtmaka jJAna, 2.21870 ratha, 21870 hAthI, 2. zobhAMjana (.) eka jAtanuM lavaNa. (tri.) unmatta 6510. ghoDA, a* 1093pa0 pAyadala senAnuM nahIM te. ekatra sainya, pUrI caturaMgiNI senA. sahu na. (kam 3) zIgha, satvara, tarata. (5) eka aA tri. (31zuM che) vyApaka, akhaMDa. jAtanI jALa. a na. (sad va) kALa, samaya. akSA tri. (suuT:) 1. na hArela, 2. jItela, gavad pu. ( gTTa:) eka jAtanuM jhADa, cAroLInuM vRkSa. 3. akhaMDa - na bhAMgela, 4. kAyama nahIM te, pa. na TTi strI. (1 :) aziSTa vyavahAra, kharAba cAlacalagata, magTTI (trI.) mArela, 6. asAdhAraNa. akSada tri. (1 zukra) je nAnuM na hoya te, je nIcuM na ! karava6 tri. ( gudu:) je tUTeluM na hoya te, badhuM hoya te. saMpUrNa, saghaLuM, (pu.) khaMDano abhAva, samasta. Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akhaNDana-agadarAja shbdrtnmhoddhiH| sAina pu. ( gute nirava vatvAn Da nyuTa) | | (sva. para. se) javuM. paramAtmA. | (Mii. 52. seTa) vAMkI rIte javuM, ADAavaLA maguDena tri. (rDa ) saMpUrNa, samagre. javuM, cAlavuM. gadita tri. ( tam) saMpUrNa, khaMDita na hoya | saT . (na chiMti) 1. parvata, 2. jhADa, 3. sarpa, te, vighna rahita, bAdhA rahita. 4. paththara. ati . (3mati : 28tuM. yatra) puSpa vagerenI VT . ( chati ve'tyAM pazcima) 1. sUrya saMpattivALo RtukALa, phaLadAyI. 2. AkaDAnuM jhADa. urva tri. (na urva:) 1. ThIMgaNuM nahi te, nAnuM nahi 3mA tri. (na Acchati am 3.) gamana nahIM karanAra, te, moTuM, 2. alpa. cAlavAmAM asamartha, agamya, zUdrAdi, sAtanI saMkhyA. gavatra pu. ( 9:) uttama vaidya. cha pu. (nA -za) jhADa, cAlI na zake te. akhalIkAra pu. (na khalaH akhalaH tasya kAraH akheTika. maravRSyi --ga) 1. prayojana sahita karavuM te. agaja na. (agAt parvatazilAto jAyate jan-Da) 2. akhalanuM anyathA karavuM te. zilAjIta. gavata pu. naM. (na tim) devoe khodela, manuSyathI | mana tri. (mane nAte na-3) parvatamAM utpanna nahIM khodAyela, prAkRtika nahera. thayelI koI paNa vastu. vata tri. (na tim) nahi khodeluM. agajA strI. (na gacchatIti agaH, tasmAd jAyate, aga Ggha tri. (na vAdya:) na khAvAlAyaka, abhakSya. nana 3) parvatanI putrI pArvatI. malita tri. (na ghavita) na khAdheluM. 3nAnAni . (3nIyA: nAnA:) ziva-mahAdeva. vidra tri. (vid ra) khedarahita "Ii pu. (nAsti pADo yaca) hAtha, paga vinAnuM gna tri. (na vina:) nahi kheda pAmela, akliSTa. kabaMdha. vi(c) tri. (na vi-) 1. saghaLuM, samagra. 2. je lAkhanIya tri. (TNanIyama) agaNita, gaNavAne bhUmi pAchI ApavAmAM AvI na hoya. (Ano prayoga azakya. prAyaH 'sarva zabdanI sAthe thAya che.) gata tri. (na nitam) na gaNela, gaNavAne azakya. vitra . (vima) na kheDela sthAna. Tkhya tri. (na Tgya:) gaNavAne azakya, tuccha, tri strI. (na sTil) kAralI nAmanI vanaspati. gaNavAmAM nahIM levA yogya. akheTika pu. (na kheTati asmAt khiTa-bhaye Sikan) ati strI. (nApti tiryastha) 1. gati vinAnuM, 1. vRkSamAtra, 2. zikArI kUtaro 2. upAyazUnya, 3. khoTo mArga, tu. apatha gaNeda pu. (na ve:) khedano abhAva 3ti strI. (na ti:) gatino abhAva, upAyano garin tri. (verahita:) khedarahita. abhAva, niHsahAya, jarUriyAta, praveza na thavo te. kavitva na. (anAyAsa muvam maheritva) | Tti tri. (nAsti tirthastha ) gati vinAnuM, 1. vANInA pAMtrIsa guNomAMno eka guNa (jaina), upAya zUnya. 2. jenAthI bolanArane tathA sAMbhaLanArane kaMTALo "t (rudgati para.) nIrogI thavuM. Ave che. 3. dhArAvAhika bhASaNa. pu. (nAhita navo yasmA) auSadha, davA. adhyAta tri. (na thAta:) 1. je prakhyAta nahi te, sada tri. ( nar-3) 1. na bolanAra, 2. rogazUnya, aprasiddha, 2. na kahela. nIrogI-svastha. gati strI. (3prazastI ta:) kharAba prasiddhi, gavidvaIR S. (6 rati- mad mu) 1. vaidya, apakIrti, apayaza 2. auSadha banAvanAra. dhyAtira tri. apakIrtikara, lajjA janaka. kavirAna pu. uttama auSadhi. Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [agama-agurulaghunAman deva. mAma pu. (na achata) 1. vRkSa. 2. parvata. ITdhana& . (Tdha naTsa) ghaNuM UMDuM pANI. gAma tri. (na Tcchata 11-) nahi janAra.. HTTghasarva tri. (ITI sarve yahyuM) prabaLa 37 tri. ( XII:) na javA yogya, na pAmavA - AtmazaktivALo- saTdhaso madhapratiSTha:-2. lAyaka, pahoMcanI bahAra na meLavI zakAya tevuM, na saTdhatA strI. (TdhI mAvaDa) agAdhapaNuM Tdhatvam. samajAya tevuM, akalpanIyana yoninAmathI : | *IR na. (3mAM 28 icchata, 28 ) ghara. -zUnyAna mAgyA strI. ( TgyA) nahi gamana karavA yogya strI, vaAIRITLa-manuM. maithuna mATe ayogya strI, eka nIcI jAti. kaIRvAsa pu. gRhavAsa, gRhasthAzramavAsa. sArI strI. (nAsti ro viSe sthA: 1) eka jAtanuM karin pu. gRhastha, gRhasthAzramI. jhADa, uMdaranA jherane dUra karanAra eka vanaspati-kukaDavela. ni . (3 rU) 1. sUrya, 2. AkaDAnuM jhADa. * . pu. (na riti -3.) agara caMdana. gai. para pu. (1 Ate du:na ) svarga. mi pu. (na. :) khaccara. para pu. ( rUA) 1. agni, 2. sUrya, 3. rAkSasa, garva . (na sArva) garvano abhAva. 4. AkaDAnuM jhADa, 5. citrAnuM jhADa. sarva tri. (nAsti na thI) garva vinAnuM. agiraukas pu. (agiraH svargaH oko vAsasthAnaM yasya) diMta tri. (na hiMtam) 1. niMdA vagaranuM, 2. zuddha. agasti pu. (agaM-vindhyAcalaM asyati, as ktidc) sItArtha tri. (na tirtha.) zAstrano ajANa, agItArtha 1. agamyamuni, 2. agathiyAnuM jhADa. pu. (1 koryaca) rAhu gati pu. (mastiSaya: .) 1. agathiyAnuM jhADa. tri. (1 zaurya) 1. jyAM kiraNo na hoya te, agastya pu. (agaM stabhnAti, agaH kumbhaH tatra styAnaH aMdhakAra, 2. jenI pAse gAya, baLada na hoya te. IT T. (1 guna:) doSa, guNano abhAva, nirguNa. tyAghU:) agastimuni, aMgathiyAnuM jhADa, eka tri. (nAsti gukho yasya) nirguNa, doSavALuM, guNa. nakSatranuM nAma. vinAnuM. citA strI. (mArksana nItA) agatyamunie TutA strI. (punI mAva:) nirguNapaNuM, doSapaNuM, gAyelI vidyA-(mahAbhAratanA zAMtiparvamAM che.) aguNatva. agastyacAra pa. (agastyasya nakSatrarUpeNa dakSiNasthasya anuvAvid tri. (namuLa vat ni) doSane bolanAra, vAra:) dakSiNa dizAmAM nakSatrarUpe rahelA agatsyanI avaguNane kahenAra. gati. sAta tri. (na guptA) je gupta nahi te, khulluM. satyasaMhitA strI. (mAnatA saMhitA) agatya . (na guryasmA) 1. agurucaMdana, 2. zIzamanuM munie racelI saMhitA, rAmacaMdra- viSNu-vAyana-vagerenI jhADa. pUjA kevI rIte karavI te samajAvanAruM zAstra. gaguru pu. (na puru:) 1. laghuvarNa, hRsvavarNa, 2. bhAre gAjyo pu. ( sthI 3:) agamya nakSatrano udaya. kara tri. (nAsti guryasya) 1. bhAre nahi te, guru mAtmanI strI. ( 3Nya tminA) pArvatI, himAlayanI nahi te, guru vinAnuM, 2. nagara, jeno koI guru na putrI, nA. hoya te. gAya ne. ( TN:) chIcharuM nahi te, UMDuM. mAthutu. 1. agurulaghu, 2. upaghAta, ITdha tri. ( , ) atigaMbhIra, dudha, na samajAya | 3. parAghAta, 4. zvAsocchavAsa e nAmakarmanI cAra tevuM, nIcI sImA jenI nathI te, UMDuM, baTdhasAit | prakRtiono samudAya. samudrA-hiM. saviveka. gurukunImajU na nAmakarmano eka bheda ke jenA mAdhanapu. (madhuM yatra) ghaNAM UMDA pANIvALo ! udayathI jIva ati bhAre nahi, tema ati halakuM nahi dharo. tevuM zarIra pAme te. Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ agulmaka-agnija] shbdrtnmhoddhiH| sAme ne. (na gumUtam) asta-vyasta, vizRMkhala | maniSTha ne. (aneruddIpanASTa) agarukASTha. (sana) mUtamAma-*, agnikukkuTa pu. (agniH kukkuTa iva rktvrnnpUDha tri. (na gUDha:) je gupta nahi te, khulluM. hiti) baLatA agnithI vyApelI ghAsanI tAnya 7, (1 Dha: anya vastha) hIMga mUnya gaMjI, agnizalAkA. (tri.) jenI gaMdha chAnI nathI te. niu na. (nerAthAnArtha hum) agni sthApavAno amIta tri. (na pRhItam chAndasarvAn hastha ma.) nahi kuMDa, agnipAtra. grahaNa karAyeluM. nimAra pu. (ane mAra:) 1. kArtikasvAmI, sada pu. (nAsti pRdde carcA) gharabAra rahita, phakkaDa, agnino putra, 2. vaidyaka prasiddha eka rasaauSadha. - sAdhu. na-ta: kAju anovara tri. (na vira:) gocara nahIM te, IdriyothI nita pu. (. turiva) dhumADo. agrAhya, atIndriya. nikoi pu. (nivatA: koNa:) agni jeno patra (tri.) jenuM koI strota agara uddagamasthAna na devatA che evo pUrva ane dakSiNa dizA vacceno khUNo. hoya. nikA strI. (namaH krIDa) AtazabAjI, sarasa pu. (3: parvata: mo: yasya) 1. zarabha | dArUkhAnuM, rozanI. pazu jene ATha paga hoya che, 2. siMha, 3. pakSI, 4. nirma pu. (nirive nAra jaDaca) 1. te pahADomAM pharanAro, jaMgalI. nAmanuM eka vRkSa, 2. sUryakAnta maNi, 3. samaDAnuM govAra tri. (ga: parvataH : yasya) parvatamAM jhADa, 4. Agiyo, kAca. rahenAra. nirbhA strI. (niHsthita EDayA:) 1. khIjaDInuM namanta pu. di. (ta Tuvate matsya ) eka haviSanA jhADa, 2. zamIvRkSa, 3. moTI mAlakAMkaNI, 4. pRthvI. deva, agni tathA vAyu. niJda na. (nikALe vRda) zrauta ke smAta agnAviSNu pu. dvi. (ekahavibhoktrostannAmakayodevayoH) agni rAkhavAnuM sthaLa, agnizALA. eka haviSanA bhoktA deva, agni tathA viSNu. ninya 5. (nipratipa: 29:) agni, homa manAthI strI. (na ) 1. svAhA nAmanI vagerenuM pratipAdana karanAra zAstra grantha. agninI patnI, 2. tretAyuga. nivRta pu. ( dIpanuM vRtam) jaTharAgnine pradIpta agni pu. (Ga lopazca-aGga ni aGgati UrdhvaM gacchati) karanAruM vaidyakazAstramAM kaheluM vaidyaka vidhithI taiyAra 1. Aga, Ataza te nAmathI prasiddha eka jAtanuM kareluM ghI. teja, jaTharAgni, 2. citrAnuM jhADa, sonuM, 3. piMgaLA niyana na. (gani vi Te) 1. anyAdhAna. nADI, 4. AkAza, kopa, citA vagere. 2. abhyAdhAna sAdhanabhUta vaidika maMtra, agnine agnika pu. (agnivat kAyatIti prakAzate ke ka) pratiSThita rAkhavo te. eka jAtano kIDo, iMdragopa. nivat tri. (ni vitavAn viva6) maMtrapUrvaka karyuM niVT T. (3ne :) agnino taNakho. che te anyAdhAna jeNe evo agnihotrI, anyAdhAna. nirmana na. (mano jharma) agnihotra vagere homa, ganirityAtriI. (ane vityA) agnicayana, anyAdhAna. agninI pUjA- nikriyA agnicitvat tri. (agnicit agnicayanamastyasyasmin nivA . (neravavakhe) agninA jhINA matummastha va:) anyAdhAna yukta yajJo vagere. taNakhA, agnidevanA daza prakAranA avayava, te nAmanA nicUka pu. (3ne nyU ya) lAla zikhAvALuM daza devatA. eka jaMgalI pakSI. niri strI. (na karoti 95 vu) - jenAthI nipUf R. (1ne gU) dArUkhAnAno dArU. agninuM AdhAra karavAmAM Ave te agnIdhra nAmanI | nina pu. (ni nan 3) 1. kArtikasvAmI, 2. eka RcA, vaidika maMtranI kaDIo. agnikArya. jAtanuM jhADa. Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 shbdrtnmhoddhiH| [agnija-agnipratiSThA agnija na. (agni jan Da) sonu agnidIptA strI. (agniH dIptaH sevanAt yasyAH) tthen| agnija tri. (agni jan-Da) 1. sAniyA. pa.68 thAnA2. sevanathI jaTharAgni pradIpta thAya che te vanaspati. jhALa, (.) 2. bhasmakavyAdhi jemAM khAdheluM sarva | agnidUta pu. (agni ta iva yasmin yasya) me. to bhasmarUpa thaI jAya ane bhUkha maTe nahi tevo roga. yajJa, anyAdhAna karyA pachI bolAvyA che deva jemAM agnijanman pu. (agnerjanma yasya) ti:2vAmI.. evo yajJa. agnijanman na. (agnerjanmAsya).1. sonu (tri.) 2. agnithI jeno janma che te. agnidevA strI. (agnirdevo'syAH) lenI heva mani cha agnijAta tri. (agnerjAtaH) bhanithI 64nna thaye.sa. te kRttikA nakSatra. agnijAra pu. tri. (agniriva jAraH) .tarnu A3 agnidvAra na. (agnau dvAraM yasya) nA gharanu, pA29j agnijAla. agni dizAmAM che. agnijihva pu. (agnirjihvA-svAdasAdhanaM yasya) 1. vi., agnidh pu. (agni dadhAti, indha-kvip) maMtrapUrva 2. viSNunuM varAhasvarUpa. agnine sthApana karanAra, agnijihvA strI. (agnerjihvA) 1. bhAganI 31, 2. agnidhAna na. (agni dhA lyuTa) magnihotrano mani lAMgalI vRkSa, 3. kalihArI vRkSa, 4. agninI sAta rAkhavo te, Aga sthApavI te. hiDvAmI- karAlI dhUminI zvetA lohitA niillohitaa| agnidhra pu. (agninA dadhAti; dhR+ka) anyAdhAna. suvarNA padmarAgA ca jihvAH sapta vibhAvasoH / / karanAro Rtvigu, agnikRtya homa vagere. temAMthI eka. agninakSatra na. (agnidevatyaM nakSatram) ti.... agnijvAlA strI. (agneAlA iva) 1. bhaginI agninayana na. (agnernayanam-mantravidhinA saMskAraH) nI bhAve lyaTa) vipithI pani prAyana. zimA, 2. pI52. agniniryAsa pu. (agneriva dIpako niryAso'sya) me. agnitapas tri. ganI samAna, yama.62 athavA tarnu bha3- agnijAra. cAlanAra jhALa. agninetra pu. (agnirnetA hutahaviH prApako yasya - agnitejas na. (agneH tejaH) bhanina te4, (tri.) ___ ac) hevatAmAtra (na.) vevipithI. agninu prAyana. agnisamAna tejasvI padArtha mAtra. agnipakva tri. (agninA pakvam) manithI. rAdhela.. agnitraya na. (agni tri ac) 5.tya, kSauna, agnipada na. (agneH padam) bhanyAdhAna sthala, mani bhane sAvanIya sevA yA mAgina -agnitrayam. bodha zabda. agnida tri. (agni dadAti-ka) mA unAra, agniparikriyA strI. (agneH parikriyA) Doma. ko3 jaTharAgni pradIpta karanAra, cha AtatAyImAMno eka karI agninI sevA karavI te. ghara vageremAM agni nAMkhanAra. agniparicchada pu. yaza Mi 65.427.. agnidagdha tri. (agninA dagdham) agniyA mANesa. agniparIkSA strI. mAna dvArA parIkSau. agnidamanI strI. (agnirdam Nic) sazani, jAu. agniparvata pu. (agnisAdhanaM parvataH) padamujA parvata.. agnidahana na. (agnerdahanam) 1. mAnino ho, agnipuccha pu. na. (agneH agnyAdhAnasthAnasya puccha 2. bhUtanI agnisaMs42. iva) agnisthApanAnA sthAnathI. 57no bhA. agnidAtR tri. (agniM dadAti, dA tRc) mA mAyanAra, agnipurANa na. (agninA proktaM purANam) 36vyAsAta. agnisaMskAra karanAra. aDhAra purANo paikI AThamuM agnie kaheluM purANa. agnidIpana tri. (agni jaTharasthAnalaM dIpayati dIp | agnipraNayana na (agneH praNayanam) mAnanI. ma.na.pUrva Nic) deg442nine prApta. 12 // 2 56Artha. mAtra. saM2.712, agninayana za6 mI. agnidIpana na. (agni jaTharasthAnalaM dIpayati, dIpU | agnipratiSThA strI. mAnanI sthApanA, vizeSa rIna. Nic) me auSadha. vivAha saMskAranI. Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ agniprabhA-agniho] zabdaratnamahodadhiH / 15 aniprA zrI. bAramA tIrthaMkaranI pravrajyAnI pAlakhInuM | tnimAti pu. (nizca marudhdha tavorapatyam pumAn nAma. agastyamuni. annimitrA zrI. gozALAnI ziSyA polAsapuravAsI kuMbhAranI strInuM nAma. | agnipravezana 7. agnimAM pesavuM, pravezavuM, potAnA patinI citA para koI vidhavA strIe satI thavuM. aniprAntana na. (ane prattvanam) vedavidhAna mujaba agni kAryarUpa homa na karavo te. agniprastara pu. (mane: prastara:) cakamakano patharo. anivADhuM pu. (anervAriva) dhumADo. sannivintu na. (anAivinturiva) agnino taNakho. agnivIna na. (anavInamasya) sonu, agnivIrya. agnimana. (nnirava mAttIti) sonu, agnidevatA, kRttikA nakSatra. tnimuha pu. (nirmumiva yasya) 1. devamAtra, 2. brAhmaNa, 3. bhIlAmAnuM vRkSa, 4. citrAnuM jhADa, 5. agnine mukhamAM rAkhanAra, 6. jorathI karaDanAro, 7. mAMkaNanuM vizeSaNa. antimula na. (ane: narAnasya murtta dvAram) jaTharAgni gannima tri. (Jiirava mAIti) agnitulya prakAzita padArthamAtra. agnimu na. 1. pANI, 2. sonu. nimU pu. (anerravati, bhU-vis) kArtikasvAmI. agnibhava. gannim tri. (anermati bhU-vis) agnithI utpanna thanAra padArthamAtra. agnibhUti pu. (niriva bhUtirthasya) mahAvIrasvAmInA bIjA gaNadharanuM nAma, te nAmano eka bauddha. gannimUti strI. (gannirava mUtirthasya) rAkha, sonu. annibhUti tri. (riva mUtirthasya) agnithI utpanna thayela vastu. agnibhrAjas tri. (agniriva bhrAjate, bhrAj asun) agni samAna kAMtivALuM. agniLi pu. (anehatyApako maLa:) sUryakAntamaNi, Agiyo kAca, cakamaka paththara. antimam tri. (ni-manup) AgavALuM (pu.) agnihotrI brAhmaNa. agnim pu. (ni mati, mam-vidh nopa:) agnyAdhAna mATe be araNikASThanuM gharSaNa karI agni saMpAdana karanAra yAjJika, (7.) aNinu. lAkaDuM. agnimanya pu. (nirmayyate'nena) araNinuM jhADa, agnimaMthanamAM upayogI maMtra. antimAnava pu. jainadarzanamAM dakSiNa taraphanA agnikumAra devatAno indra. antimAnya na. (anermAntham) agninuM maMdapaNuM. teja karanAra vaidyakazAstramAM kahela eka cUrNa. antimulI strI. (anairiva muddhanabhraM yasyA:) 1. bhIlAmAnuM vRkSa, 2. gAyatrImaMtra, 3. agnizALA, 4. pAkazALA. attivAna naM. (agninA pati yAnam) AkAzamAM cAlatuM vAhana-vimAna, havAijahAja-eroplena, vyomayAnaM vimAnaM syAdagniyAnaM tadeva hiagastyasaMhitA / agnikSaLa (agni: rakSyate'nenAtra vA, rakSa-lyu) 1. agninuM rakSaNa, 2. agnyAdhAna, 3. agninI rakSA karanAro maMtra, 4. agnihotra, pa. agnihotranuM gRha. ganniranas pu. (riva rakhyate rIplate) 1. indragopa nAmano siMdUraraMgI kIDo, 2. pataMgiyuM. ganniranas na. (aneH rana Dva) 1. agninuM vIrya, 2. sonu. agnirahasya na. ( agneH rahasyaM tadupAsanAdyaGgajAtamatra) agninI jemAM upAsanA batAvI che te zAstra. annirahita tri. (agninA rahitam) agni vinAnuM, zrauta ke smArta agni vagaranuM. aniMdA zrI. (niruha--TAr)mAMsAdanI nAma eka vanaspati. abhirUpa na. (ane: va rUpa vargoDasya) agni samAna rUpavALuM. narUpa na. (aneH rUpam) agnidevanuM dhyeyarUpa - svarUpa. agnitam na. (ane retaH) sonuM, agninuM vIrya. nisrota pu. (adhiSThita srovjha) agnithI adhiSThita loka, agnino loka je meruzikharanI nIce rahelo che. Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 vede agnivat tri. (agnirastyasyavede agnimatup syavede masya vaH) agnihotrI brAhmaeA agnivat avya. (agnirastyasya agni matup masya vaH) agnitulya - agnitulya, agninI patnI. agnivadhU strI. (agneH vadhUH) svAhA, 6kSanI dunyA - 'svAhA' nAmanI khagninI patnI. agnivaruNa pu.dvi. (agnizca varuNazca) kheDa haviSanA loDatA, te nAmanA je devo. agnivarcas na. (agnervarca iva dIptirasya) agni tulya aMtimAna. agnivarcas na. (agneH varcaH) agninuM te4. agnivarNa tri. (agneH varNa iva varNo rUpaM yasya) zabdaratnamahodadhiH / agni samAna upavANu, pu. agni35. agnivarddhaka tri. ( agni vRdh Nvul ) 442rAgnine ahIsta usnAra auSadha, pathyAhAra. agnivarddhana tri. (agni-vRdhlyu) uparano artha dukha. agnivallabha tri. (agneH vallabhaH ) sAgavRkSa, sAja.. agnivallabha tri. (agneH vallabhaH) he agnine priya hoya te, bhAgane vahAsuM. agnivAsas pu. ( agniriva zuddhaM vAsaH) agnitulya zuddha vastra, agni jevuM vastra dhAraNa karanAra. agnivAha pu. ( agniM vAhayati gamayati vAhe :- aN ) jaDuro, ghumAuro. agnivAha tri. ( agniM vAhayati gamayati vAhe :- aN ) agninuM vAhanamAtra. agnivAhana na. ( agniM vahU lyuT) ... agnivit pu. ( agniM vindate vinda kvip) agnihotrI, agninA upAsanAdarzakazAstrane jANanA2. agnivIrya na. 1. agninI zakti, 2. sonu. agnivezya pu. 1. adhyAya 2. jAvIsa muhUrta agnizaraNa na. ( agneH zaraNaM gRham ) zrIta he smArta agni rAkhavAno oraDo. agnizarman tri. (agniriva zRNAti) tIvra jhepavANuM. agnizarman pu. ( agniriva zRNAti) te nAmanA se RSi agnizAlA strI. (agnInAM zAlA gRham ) zrauta smArta agni rAkhavAno oraDo. agnizikha pu. ( agniriva zikhA yasya) saranuM vRkSa, kusuMbAnuM vRkSa, dakSiNa dizAnA agnikumAra devatAno indra, chIpaDa, roDeTa. [agnivat-agnisAt agnizikha tri. (agniriva zikhA yasya) agnitulya zibhAvA. agnizikhA strI. (agneH zikhA) agninI ANa, zikSA. agnizuzrUSA strI. (agneH zuzrUSA) vidhipUrvaH a sevA, homa vagere. agnizekhara pu. ( agniriva zekharaM yasya) saranuM Au kasuMbAnuM jhADa, eka jAtanuM jhADa. agniSomapraNayanI strI. (agniSaumI praNIyete anayA atra vA) bhenA, vaDe agni tathA sobha nAmanAM je cheva saMskAra pAme che te cA, eka yajJapAtra. agniSeNa pu. yAsu avasarpiNImAM aMjU dvIpanA airAvatakSetramAM thayelA trIjA tathA ekavIsamA tIrthaMkaranuM nAma, e nAmano eka mANasa. agniSTut pu. (agniH stUyate'tra) te nAmano kheDayajJa. AgnaSTubh pu. (agnistubhyate'tra) te nAmano yajJa. agniSToma pu. ( agniH stomaH stutisAdhanaM avasAne'tra) agniSToma te nAmano yajJa. agniSTomasAma na. ( agniSTome avasAne vihitaM sAmagAnavizeSaH) agniSToma yajJanI samApti samaye avasAne gavAto sAmavedano maMtra bhAga. agniSTha pu. ( agnau sthAtumarhati sthA- ka) agni upara rahI zake tevuM lohamayapAtra, kaDhAI vagere. agniSTha tri. (agnau tiSThati-sthA- ka) agnimAM rahenAra. agniSvAtta pu. va. (agnitaH suSThu AttaM yeSAM te agni-su-A-dA-kta) te nAmanA pitRgaza(agnisvAtta) bhekho bharIyinA putrI hatA. agnisaMskAra pu. ( agninA saMskAraH) maMtrapUrva agnimAM bALavuM te, marelAno karelo vidhipUrvaka agnidAha, agnisaGkAza tri. (agniriva saGkAzate kAz dIpta ac) agnitulya te svI. agnisambhava na. ( agni sam bhU + ac) sUvarNa-sonu. agnisambhava puM. (agni sam bhU ac) naMgalI DusumanuM vRkSa agnisahAya pu. (agninA saha ayate ay ac) vAyu, pavana, bhaMgalI jutara, ghumAuo. agnisAkSika tri. (agniH sAkSI yatra kap) agnine sAkSI rAkhI kareluM karma vagere. agnisAvarNi pu. je bhanunuM nAma. agnisUna pu. 246 tu. agnibhUH agnisAt avya. agninI sthiti sudhI, (khAnI prayoga samasta padamAM dhAtunI sAthe karAya che.) Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ agnisAra-agrajAta] shbdrtnmhoddhiH| nisAra . (3no sAro yaca) rasAMjana. agnino | mAthAna na. (maneTdhAna) veda maMtrapUrvaka agninuM sAra.vaDhasAra. sthApana, agninuM rakSaNa, agnihotra. nittama T. (ni. kudaravakto niSNa 3nena) | lavAdeva . (nirAdheyo cena) agnihotrI brAhmaNa. agninI dAha zaktinuM rokANa, agnidAha zaktine nyAya 5. (3nerA:) 1. agnigRha zabda juo. aTakAvanAra maMtra, athavA auSadha. agnino kuMDa, 2. Dila. niti mana na (sane: tamana) agninuM staMbhana, cAsatra ne Aga varasAvanAruM astra. rokANa. nyAdita pu. (narahaMta cena) agnihotrI brAhmaNa. nyati pU. agnine pratiSThita rAkhanAra brAhmaNa. nirava pu. (ane sarva) vAyu, vA. nita pu. (nna dutavAn - viva) agnihotrI, agnyutpAta pu. (agninA divyAnalena kRtaH utpAtaH) jeNe agnihoma karelo che te. AkAzamAM agnie karelo utpAta - aniSTasUcaka upadrava nidotra na. (gaLe TUyatrI maMtrapUrvaka agni sAcuddhAra pu. (3mane: uparAMdhanArthamuddhAra:) araNI kASThanA sthApanA karI homa karavo te, maMthanathI agni pedA karavo te. nihotra pu. (ni hU tra) haviSa, agni. jupasthAna na. (na: upasthIyate nena) agninuM agnihotrahavanI strI. (agnihotro'gnihavirvA hayate anayA) upAsana davinAra maMtra, agninuM upAsana. jenA uccAraNapUrvaka homa karAya che te vedamaMtranI RcA. sagna . ( 2-naho5:) 1. pahADanI Toca athavA agnihotrahut pu. (agnihotro'gniM juhoti hu- kvip) upalo bhAga, 2. bAkIno bhAga, 3. AlaMbana. agnihotrI. 4. pUrva bhAga, 5. moTAI, 6. utkarSaNa, 7. samUha. nirotram . (nihotra ni) agnihotrI. 8. eka pala barAbara vajana. nidotrI strI. agnihotramAM upayogI gAya. kai tri. (3-2-nApa:) 1. pradhAna, 2. prathama, sanIdhu . (rUdhyate nyU bhAve vivA) agni pradIpta 3. adhika, 4. udezya, 5. AraMbha, 6. atireka, karavo te, anyAdhAna karanAra. prakSara 5. (3: +0) hAthano agrabhAga. kanIja 1. kra. (3na rUdraza) eka haviSano | bAtha pu. (: #AyaJ) dehano pUrvabhAga. bhoktA, te nAmanA be deva. tri. (madhe gata -3) AgaLa janAra - sanInjana tri. (nya sveTa) agni saLagAvavo. haviSa netA, -3 sara. vagere ApI agni saLagAvavo te.. agnikRtya. mAigya tri. (ga) mukhyatve vA ya) prathama gaNavAlAyaka, gIya tri. (nera-ramava) agni samIpanuM sthAna mukhya, pradhAna. vagere. kAmi tri. (3che chata T-Lana) AgaLa janAra. manISa pu. . eka haviSanA bhoktA te nAmanA be na pu. ( purassAt nAte na+3) moTo bhAI, brAhmaNa. deva. naSomINa tri. (manISA kevaDI) agni tathA ghana tri. (3 purasnAn gAyate nan + 8) AgaLa pedA thanAra. soma jenA deva che te haviSa vagere. nA strI. moTI bahena. vAvaIR na. (manera |) zrauta ke smArta agni praHT strI. (mazrA naYT) jAMghano AgaLano bhAga, jyAM rAkhela hoya che te oraDo, vagere. mAnyA 2. narmAn pu. (3) na" yara) brAhmaNa, moTo bhAI, kAva 5. (3neramAva:) agninuM na hovApaNuM. brahmA. anya na. (manamayamastra) topa, baMduka, rAIphala. anansana tri. (na nanna tha0) agre jeno janma che vagere. te, prathama janmeluM. kanyA pu. tittira nAmaka pakSI. sanAta pu. ( nAta: nan vata) 1. brAhmaNa, pracAra pu. na. agninuM maMdira. - 2. moTo bhAI. Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 shbdrtnmhoddhiH| [agrajAta-agrahaNIya agrajAta tri. (agre jAtaH jan kta) agre pahA thayeTa, | agrabhAga pu. (agraH bhAgaH) 1. pUrvamA, 2. zeSamA, AgaLa janmeluM. 3. agrabhAga agrajAtaka pu. (agra jAtaH svArthe ka) prAma agrabhAvaH pu. (agrasya bhAvaH) pUrvavatApa/j. agrajAti pu. (agrA zreSTA jAtiryasya) 1. 406), agrabhuja tri. (agra bhuj kvip) 1. sa.ye nA2, 2. jenI agre pedAza hoya che te. 2. peTama. agrajihvA strI. (agrA jihvA) mano mA. agrabhU pu. (agra bhU+kvip) 1. moTo mAS, 2. prA . agrajyA strI. (agrA jyA) nyAno sayamA. agrabhU tri. (agra bhU+kvip) sa. pahA thanAra agraNI tri. (agre nIyate'sau nI+kvip) 1. zreSTha, mahattvAkAMkSAnuM lakSya ke uddiSTa padArtha. 2. prabhu, u. prabhuma-netA agramahiSI strI. (agrA mahiSI) 582878., bhujya, 2040. agraNI pu. (agre nIyate'sau nI+kvip) 1. agni, agramAMsa na. (agraM mAMsam) bhujyatve rIne bhakSya me 2. mitrAnuM . hRyarnu mAMsa, agramAMsa - se prabhArI prasiddha rogano agratas a. (agre agrAdvA tasil) bhAjI , prathamathI, maha. rImai. agrataHsara tri. (agrataH sR+Ta) agragAmI-agresara, | agramukha na. (agraM mukham) bhupanI ayamA. | agrayaNa na. (agraM ayanAt ac) AgaLa cAlanAra, mukhya tano pakSa, agradAnin tri. (agra-dAna-ini) pretane. dezAne apAtuM mArgazIrSa mAsamAM thato eka jAtano navAnaiSTi. dAna grahaNa karanAra brAhmaNa, mRtaka zrAddhamAM dAna agrayAna na. (agre yAnaM yasya yA lyUTa) bhAga lenAra patita brAhmaNa. cAlanAra sainya. agradAnIya pu. (agre dAnamarhati) agradAnin- 6ual agrayAna tri. (agre yAna yasya lyuTa) bhAgaNa yAlanA2 zabda juo, prathama dAna ApavAne yogya. koI paNa. agrahUta pu. bhAga bhAga nA dUta. agrayAyin tri. (agre yAsyati yA Nini) sAthI agradevI strI. (agrA cAso devI ca) samaliSI, 58245, | mAgaNa yAsanA2, zreSTha agradhAnya na. manA4. agrayodhin tri. (agra yudh Nini) sainyane bhopare 24 agranakha pu. (agro nakhaH) namAnI samA .. yuddha 42nA2. agranAsikA strI. (agrA nAsikA) nAsiDAnI asamAja | agralohitA strI. (agraM lohitaM yasyAH) me. tak, 2.7. agranirUpaNa na. (agraM ca tad nirUpaNaM ca) mAviSya | agravaktra na. (agre vaktraM yasya) zalyopayogI sAdhana. ithana, bhaviSyavA0 42vI, pU[ nie[ya. agrasandhAnI strI. (agra saMdhA lyuTa GIp) pApa puNya, agranthika tri. (nAsti granthiH yasya) 1. 18 vinarnu, azubha, zubhakarma vagere jemAM noMdhAya che evo yamano 2. pu. bhAtmaza, 3. ninthi chaina sAdhu. copaDo. agraparNI strI. (agre parNaM yasyAH) 1. nAma, vRkSa, agrasandhyA srI. (agre sandhyAyAH) saMdhyAno pUrvamA.. 2. vAya.bI.4. agrasandhyA strI. (agrA pUrva sandhyA) prAta:sandhyA.. agrapAda pu. 5ganI. mAjana. mA, 5no bhAgabano. agrasara tri. (agre sarati sR-Ta) mAgaNa yAbanA2. paM . agrasAra pu. (agrAt sAro yasya) vAMsa vagere. agrapUjA strI. (agre pUjA) 534. pU1, bhuNya pU., agrasArA strI. (agrazIrSamAtraM sAro yasya) isa vinAnI Adara athavA sammAnanuM sarvocca prathama cihna. agrabIja pu. (agraM zAkhAgraM bIjamasya) navAthI. bharI.. UganAra jhADa. agraha pu. (na grahaH) pariyaDanama.bhA. padAyina (age pradAta zIlaM yasya sodhI / agraha tri. (nAsti grahaH parigraho yasya) parigraha .. paDe Apa.. teSAmagrapradAyI syAH kalpotthAyI | nA2. saMnyAsI vagare, sAtha vinAna. priyaMvadaH / mahA0 agrahaNIya tri. (na grahaNIyam) naBi A5 42vAlAya.. Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ agrahara-aghanAzaka shbdrtnmhoddhiH| prahara tri. (gha--ma) agre ApavAlAyaka vastu | I h. ( Tcchata -3) AgaLa janAra, vagere, agre lenAra; pu. bhAgano agra. netA. pradasta pu. (prohasta:) hAthano agrabhAga. | gogA tri. ( kacchati -vi) AgaLa janAra. prathA pu. (maw: hAyano vrIhiratra) mAgazIrSa mAsa, | vidhiy(5) pu. ( dvidha nirati so-) mAgazara mahino. 1. pahelA traNa vaNoMmAMthI koI punarvivAha karanAro prahAra pu. (dAra: yasthI brAhmaNonI vastImAM puruSa, 2. strI. moTI bahena kuMvArI hoya chatAM paraNanArI eka bAju ziva ane bIjI bAjue viSNunuM maMdira nAnI bahena. hoya te. madhapupati , moTI bahena kuMvArI hoya chatAM sahayaSTi strI. (magra rAyananamittA phaSTi:) varSanI - nAnI bahenano pati. prAthamika iSTi. | gaapA tri. ( sthitva pati) AgaLa rahI rakSaNa madAra pu. (mA huM gha) pAkelA khetara vageremAMthI | karanAra. brAhmaNa mATe pahelethI juduM rAkhela dhAnya vagere, pU tri. ( vRtva pUyate pU-viva5) AgaLa rahI 2. brahmacArIne ApeluM khetara ke gAmaDuM vagere. pavitra karanAra. mahira tri. (magra maU) agre lenAra, prathama lenAra. | lava na. (vanasya pram) vananI sImA agara aMtima pradAra tri. (magra hai q4) prathama lenAra. cheDo. 3. pu. (gra: vaMza:) agrabhAga, mukhya bhAga | HR tri. (mache sata sR-8) AgaLa cAlanAra, mauTla na. ( va yakSa 1) apAMga, kaTAkSa. agragAmina' zabda juo. ATTUR - (311 va AnIE ) senAnI AgaLa | sarija tri. ( 4 bhAve Ta6) AgaLa cAlanAra cAlatuM sainya. sevaka. agrAyaNIya na. (agraM zreSThaM ayanaM jJAnaM tatra sAdhu) | agropaharaNIya tri. (agraM upahiyate yasmai upa+ha + a jainAgama prasiddha - cauda pUrvemAMnuM bIjuM pUrva (bauddhAgama nIya2) prathama ApavAyogya dravyAdi. prasiddha te nAmano pravAda). utsa pu. (agrastha Da:) vastuno pahelo aMza 3pravidita na. ( 3 vardezita raca) zrAddhAdi kriyAmAM ! choDIne bAkIno grahaNa karavo te. devone arpaNa karyA pahelAM eThuM kareluM anAdi. ! maya pu. (manAta: 1) moTo bhAI. grAsana na. (3 ardhAvikAnA pUrve kalpitamAsana) | praya tri. (3che nIti: vata) uttama, zreSTha. zrAddhAnna bhojana mATe ardhadAnAdithI pahelAM brAhmaNane kayA strI. (ra) nAta:, madhya yam TApu) AMbaLAnuM jhADa. besavA mATe rAkheluM Asana, sanmAnanuM prathama pada. | adhU (ppA. mA. seTuM adhate) javuM. zrI tri. (na prAdhdham pra6-Lya) grahaNa karavAne | am (purA. 3maya. te madhati-te) pApa karavuM, kharAba ayogya. karavuM. prama pu. (paparva: 3 pra+Dama) 1. moTo bhAI, | 5 (purI 3, 3) te nAmano daitya. tri. 2. zreSTha, uttama, 3. agre thanAra prathama. kaya na. (purA mA ba) pApa, duHkha, vyasana, kukRtya. ziva pu. (3che vi: pra-) moTo bhAI tri. pradhAna, | madha tri. (rtara ) pApa karanAra. mukhya. athar tri. (satata rAti +viva5) pApa gIya pu. (pre bhava: pra-I) moTo bhAI tri. zreSTha, karanAra, satata pApa karavAnA svabhAvavALuM. uttama.. mana tri. (na ghana:) ghATuM nahi te zithilatAyukta. sapU strI. ( 8) nadI, AMgaLI khU-strI. nadI, AMgaLI. 3panAza tri. (gha-nam frd vu) pApo nAza tri. vi. 1. nI sAme, pahelAM (kALa ane dezavAcaka), karanAra. 2. nI hAjarImAM, 3. nI upara, 4. pachI, 5. sauthI sapanAza tri. (mAM nAzata na ) pApano pahelAM, 6. bIjAothI pahelA. nAza karanAra tathA aghAsurano nAza karanAra zrIkRSNa. Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 shbdrtnmhoddhiH| [aghanAzana-aGkadhAraNa vinAzana pu. (3dhistha nAza:) aghAsurano nAza | pora pu. (nAsti ghoro yA) zivanI eka mUrti. karanAra zrIkRSNa.. porA strI. (3ghora vana-TApu) bhAdaravA vadI-14. upapraHIM . kaThaNa pratijJA, agniparIkSA. - caudasa. aghabhojin tri. aghaM pApaphalakaM bhuGkte bhuj Nini) | moSa pu. (nAsti koSoDI 3tra va) agho, prayatnavALo deva ke pitR nimitta vinA kevaLa svArtha mATe rAMdhanAra. akSara. sayamatha tri. (madha mATa) pApavALuM. moSa pu. (nati ghoSoDa3tra va) aghoSa prayatnavALo 3mayamarSa ne. (mad mRkhya nyu) pApanA kSaya mATe akSa2. japavA yogya maMtra. poSa tri. (nati ghoSoDI mAtra vI) zabdarahita, savamA pu. zivano anuyAyI. avAja vinAnuM. atharma pu. (na dharma.) 1. ThaMDaka, TADhaka, 2. ghAmano | moSavata tri. (gopa: ) aghoSa prayatnavALuM. abhAva, tri. ghAmanA abhAvavALuM, ghAma vinAnuM. | kayor 3 vya. saMbodhanamAM vaparAto avyaya. atharmadhAman pu. (madharma dhAma thI) 1. caMdra, kapUra. gathIye ! eka rAkSasanuM nAma. baka ane pUtanAno madhamAra tri. (aaN mArataM 5 bis ) pApano bhAI je kaMsane tyAM senApati hato. nAza karanAra, deva vagere. anya 5. (1 in yajJa) brahmA. mad tri. (3mAM roti varmAt vivadhu) pApa jenAthI mukhya strI. (na n ya TApu) gAya. raDe che te, pApano nAza karanAra maMtra vagere. aya tri. (na dhrA ya) na suMghavAlAyaka. madha tri. (3mAM Rti gRhnata-nAzata) pApane dUra ma ya na. (na prA ya) madha. karanAra. gheya tri. (na prA vicAryuM ) nahIM sUMghavAlAyaka adhavat tri. (3masyaraca mar) pApavALuM. levA pu. (3ghaM vyasanAri viSe vasya) sarpa, sApa. vastu mAtra, durgadhI padArtha. adeya na. (1 prA zakyArthe ya) madirA. jayazaMsa pu. (madhaM-naI saMta-cchata-v[) 1. cora, baZ (purA, 35. 3DUta-te) 1. gaNavuM, 2. nizAna 2. duHkhano sUcaka, 3. duSTa mANasa. madhasin tri. (3mAM saMta sUvati) duHkhano sUcaka, karavuM, 3. saMkhyA karavI. duHkhanI icchA karanAra. A pu. na. (a +ga) 1. cila, 2. kalaMka, DAgho, aghAyu tri. (aghaM pApaM paravyasanaM kartumicchati agha+ 3. khoLo, 4. saMketa, pa. nATakano eka bhAga, vaya+3) pApAcaraNanI icchAvALuM, bIjAne duHkha | u. koTAvALuM hathiyAra. ApavAnI icchAvALuM, hiMsAmAM Asakta rahenAra. | . (3mak ba) 1. parvata, 2. samIpa, 3. AMkaDo, madhAyu tri. (madhuM pApa sAdhanamayurva) pApI AyuSa 4. deha, pa. aparAdha, 6. sthAna, 7. citrayuddha, vALuM, sarva avasthAmAM pApa karanAra, niMdanIya jIvana 8. paraspara saMbaMdha vinAnuM, 9, navanI saMkhyAnI vItAvanAra. rAzi, 10. dazya kAvyanuM eka aMga. yAri tri. (mAM vyasana 28chati 28 no duHkhayukta, #Ara pu. (ga rItoti) sarvottama yoddho duHkhI. aGkatantra na (aGkAnAmekAdi- praarddhpryntsNkhyaavadhAsura pu. (3nAma: masura:) agha nAmano daitya. bodhakarekhA-vizeSANAM pratipAdakaM tantraM zAsram) mAha pu. (madhastha vyasanI mada:) sUtaka vagerethI saMkhyAvijJAna, pATI gaNita, bIjagaNita vagere. apavitra thayelo divasa, duHkhI divasa. gati pu. ( ti) 1. brahmA, 2. vAyu, 3. agni, tri. (nati pRpa thI) ghAtakI, nirdaya. | 4. agnihotrI brAhmaNa. mathu strI. (na yu) dayAno abhAva. mata tri. (aDDa-ti) janAra. thora tri. (na dhora:) 1. bhayAnaka nahi te, saumya, | sadhAra naM. ( sya dhAraNa) taptamudrA vagere cihna 2. ati bhayAnaka. dhAraNa karavuM te, badhAraNaT. Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satta-ga] shbdrtnmhoddhiH| na na. ( nyUTa) 1. AMkavAnuM sAdhana, | so strI. ( DIpa) eka jAtanuM nAnuM nagAruM. 2. nizAna karavuM, 3. gaNavuM, 4. AMkavuM, AMkaDA sITa pu. (madda ) kuMcI, cAvI. karavA te, 5. mahora lagADavI. saphara (T(3E 3ra) 1. aMkura, 2. pANI, 3. ganA strI. (TU gin yu) upalo zabda juo. ' lohI, 4. vALa, 5. mukula 6. sojo. znanIya tri. (gaphu naya) nizAna karavAlAyaka, karavA pu. (majura ve) pazu vagerene rahevAnuM AMkaDA karavA yogya, gaNavAlAyaka. sthaLa. apAvata na. te nAmanuM eka vrata. garita tri. ( 2: nAtoDaca) jeno aMkura mAtra strI. (kUca pariva) khoLAno eka cheDo, phUTyo hoya te, aMkurarUpe utpanna thayeluM, navapallavita. dhAvamAtA, AliMgana. gaza pu. na. ( 3) hAthIne calAvavAmAM pAchI strI. (3 pAI ) uparano zabda juo. upayogI hathiyAra, niyaMtraka, prazAsaka, saMzodhaka, eka prakAranuM sugaMdhI dravya. nidezaka.- 3 jUza. apAza 5. (ba: pAza va) lIlAvatI granthamAM sapheda pu. (3mA praDha a) hAthIne calAvanAra kahela eka vagere saMkhyAbAdhaka bheda, aMkagaNitamAM mahAvata. eka prakAranI prakriyA, jemAM 1-2 vagere saMkhyAonI ma zahurya pu. ( ze suIra:) dudanti hAthI) - adalAbadalIthI vicitra zRMkhalA banI jAya che. aMkuzane na mAnanAro hAthI. pUraNa na. (aDDayo: pUrA) be AMkaDAno guNAkAra, gazadhArin pu. (mA~ dhArata) hAthIno mahAvata. gaNavuM te. sAmudrA strI. (azaRT mudrA) taMtrazAstramAM gajhUvanya pu. (sadgI va:) cotarapha AMkaDA bAMdhavA kahelI aMkuzAkAre karavAnI mudrA. te, kroDabalpa. majUmAbU 2. 1. khoLAmAM beThelo, 2. sugama, 3. muzA zrI. caudamA zrI anaMtanAtha tIrthaMkaranI zAsana devInuM nAma, te nAmanI jainazAsanamAM rakSA karanArI najIka rahelo, 4. sulabha. devI. samud ne. aMkono viSaya sUcita karavAmAM Avyo hoya te aMkamukha kahevAya che. gaNita tri. (3naza ta) aMkuzathI calAvAto. gajhUca pu. (mana hoyate masI) ekajAtanuM pravuzI strI. juo za zabda. * bannara pu. ( 3) jhADa choDa velA vagereno vRkSa. akUpa pu. (mI hova:) eka saMkhyAmAMthI bIjI kAMTo, navIna utpanna thayela tRNa, vRkSa vagere. saMkhyAnI bAdabAkI. #Sa pu. na. ( 3) hAthIne vaza rAkhavAnuM gavidAM strI. (mahUnAM vidyA) gaNitavidyA. hathiyAra. na. (TUT-masuna sutva) cihnazarIra. yahUda pu. (3 moTa) eka jAtanuM jhADa - dUra na. (phUDanita) cihnayukta. pistAnuM jhADa- aMkotra, maMkoDa, maMwoTiva. aGkAGka na. (aGka-madhye aGkAH zatapatrAdicihnAni yasya kaphUTa pu. (koi svArthe ) aMkoTa vRkSa. ) pANI. aGkolikA strI. (aGkAya taddAnAya ula: svArthe ka) vatAra pu. nATakamAM koI eka aMkanA aMte bIjA bheTavuM te, AliMgana kriyA. aMkanA abhinayanI apAtI sUcanA. gaDhasAra pu. (madbhI sAra:) aMkoTa vRkSamAMthI gata tri. (TU-tta) nizAna karela, cihna kareluM, utpanna thanAruM jhera. chApa lAgeluM. morjiA strI. aMkoTa vRkSa. gani tri. (ma: yasthati ni) khoLAmAM rAkhI gaya pu. ( zAyatvI vAdyateDasI) khoLAmAM vagADavAlAyaka vAjiMtra, naraghAM vagere. rAkhI vagADavA yogya vAjIMtra, nagAruM. saddhinI strI. (jUnAM samUda na ) aMkasamUha. | gadya tri. (ma teDako) gaNatrI karavA yogya. Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 shbdrtnmhoddhiH| [aGkh-aGgamarda (vuM. para. 3. ) 1. peTathI cAlavuM, 2. | sa . ( vAta hai-) bAjubaMdha. coMTI javuM. 3. rokavuM. . ( rAta TU-ka) te nAmano eka vAnara, ga (svA. para. ma. seTe) javuM, cAlavuM. kikidhAno vAliputra aMgada, UrmilAthI utpanna (puraT. 3maya. seTa gati -te) 1. nizAna karavuM, lakSmaNano putra, tenI rAjadhAnInuM nAma aMgadIyA hatuM. cihnayukta karavuM, 2. cAlavuM, 3. AMTA mAravA. gaH tri. (ma ti rA ) aMga - zarIranuM dAna . ( dhan) 1. citta, 2. zarIra, 3. zarIranAM karanAra. avayava, 4. vedanA cha aMga mAMheluM pratyeka avayava vardhita pu. ( stha nirmUDha rUrva) bAjubaMdhano. 5. apradhAna, 6. upAya, 7. jenonAM pistAlIsa agrabhAga. AgamomAMno agiyAra graMthono- Agamono vibhAga, gavA strI. (gaDhati-rApa) dakSiNa diggajanI patnI. koI saMpUrNa vastuno bhAga ke aMza, gauNa, sahAyaka, phana na. ( nyu) AMgaNuM, phaLiyuM, ratha, savArI Azrita aMga. karavI, javuM, cAlavuM vagere. madhya. saMbodhana arthamAM, ThIka ThIka zrImAnuM, niHsaMdeha, sanA zrI. (prazastamasta prasthA: -na- TA) sAcuM, hA. 'mi' nI sAthe-keTaluM ochuM, keTaluM badhuM? 1. suMdara aMgavALI strI, 2. strI, 3. uttara diggajanI pu. ( ) te nAmano eka deza, A strI, 4. priyaMgu nAmanA choDamAMthI sugaMdhita dravya baMgALanA bhAgalapuranI AsapAsano vartamAna pradeza. agara atyaMjana taiyAra karAya che te, 5. jyotiSamAM tri. ( ) zarIra, aMga, kanyArAzi. marmana na. (gastha rma-parivarma) madanAdi zarIra nAnA pu. strIjAti, strIo. saMskAra. ganApriya pu. (anAyA: priya) 1. azokavRkSa gama pu. (mana :) te krama agara niyamita - AsopAlavanuM jhADa, 2. uttara diggaja. vyavasthA je mujaba karmakAMDanI vividha prakriyAo | nApriya tri. (3nAyA: priya) strIone vahAlo potapotAnA mahattva anusAra karavAmAM Ave che. padArtha. bAda pu. ( ca romAdrinA pra:) zarIranuM jakaDAI aGganyAsa pu. (aGgeSuhRdayAdiSu maMtrabhedasya nyAsaH) javuM. gAtranI vedanA. hRdayAdi aMgapradezomAM maMtrAdinuM. sthApana. ganna . (3mat nAyate nan 3) 1. putra, 2, roga, pAtri strI. ( pAjyateDatra pa&i+) AliMgana, kAmadeva. aGgapAlikA strI. (aGgaM dehaM pAlayati iti Nvula ) mana na. (mAt nAte nan 3) lohI, ruvATuM. dAI, dhAva. sana tri. (ti nAyate nana ) zarIrathI utpanna | aGgaprAyazcitta na. (aGgasya dehasya zuddhyarthaM prAyazcittam) thayela padArtha mAtra. dehanI zuddhi mATe karavAmAM AvatuM prAyazcitta. sanma tri. (pat banma thastha) upalo zabda juo. | samAva pu. (gastha nizca bhAva;) gauNa - mukhya mananam pu. ( gnanmAsya) 1. kAmadeva, 2. roga, | bhAva, upakArya-upakArakabhAva, evuM aMgAgIpaNuM. 3. putra. amU pu. (3 bhU viva5) kAmadeva. nA strI. ( nan Da TApu) putrI. mam tri. ( nAM 3iAmaMtrIpAM mU:) jeNe aMganyAsa maphattara pU. (mamaHdhaRtya svara:) kSayaroga. karyo hoya te, dehathI thanAra. ne. ( nyura) 1. AMgaNuM, phaLiyuM, 2. ratha | bhUmi strI. (nasya :) cappa agara talavAranuM vagere vAhana, savArI karavI, javuM, cAlavuM. lu, yamUmI vamatu:-ne. gati pu. (3mati yAtyanena rane ti) 1. brahmA, | samanna pu. (3Sa hRdayavasu cAco maMtra:) taMtra 2. agnihotrI, 3. agni, 4. Arjava, 5. vAhana. | zAstrokta SaDu dIrghatAyukta - nyAsa maMtra. gati strI. (3mati yatyinena raNe ta) vAhana. | ama pu. (kuM marvayata saMvAdati-mRd- navuM) atI. zarIranuM mardana karanAra, zarIra cAMpanAra sevaka. Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aGgamarda-aGgAdhIzvara] shbdrtnmhoddhiH| aGgamarda tri. (aGgaM mardayati saMvAhayati mRd-Nic- Nvul) | aGgavaikRta na. (aGgaceSTayA vikRtasya bhAvaH vaikRtaM zarIranuM mardana karanAra, jJApyatetra) hRdayano bhAva jaNAvanArI ceSTA. amartA pu. (3-pR- -q) zarIra cAMpanAra, garvavRtta na. (astha vaita) zarIrano vikAra, aMgano mardana karanAra. vikAra. kanarta tri. (na-mRd-pad-q) dehanuM mardana karanAra anuSya ne. ( vaikukhyamathakkaram) pradhAna koI paNa. kamagIbhUta dravyAdinuM koIpaNa prakAre anyathA karavuM saddhi tri. (-pRdga-ni) upalo zabda juo. athavA nyUna karavuM. ayajJa pu. ( mUta: yajJa:) karmamAtranA aMgarUpa azuddhi strI. ( adhU vitta) aMganI zuddhi, aMga yajJa, aMgayAga. jethI zuddha thAya che evuM snAna vagere. aravana na. ( va vatta) eka jAtanuM vRkSa. | mArU = (mada kAna) pakSI. aphavara tri. (A avayave ravA) lAla aMgavALuM saMsvara pu. (e sam B dhan) 1. zarIra zodhana marakSA , ( raDanena) zarIranuM rakSaNa, tri. vagere saMskAranuM kAraNa snAnAdi, 2. zarIrane TIlAMzarIra rakSaNanuM sAdhanamAtra. TapakAM bhUSaNa vagere karI zaNagAravuM te, 3. zarIrane saraLa strI. (ma raTyUDana) 1. baMDI, 2. caMdana vagere copaDavuM te. aMgarakhuM, paheraNa, bakhatara vagere. asaMRAravA tri. ( sam ka ra vu6) zarIra karA pu. (3 raN ) zarIre copaDavAnuM saMzodhana vagere saMskAra karanAra. vilepana vagere. saMksiyA strI. (3 saMyiA ) zarIra zodhana marIna pu. (gAnAM nanapavAnAM pAnA) aMga dezano vagere saMskAranuM kAraNa snAnAdi karma. rAjA karNa. gAsaMti strI. (mI saMti) aMgasamaSTi, aMgonuM garAn ! uparano zabda juo. sAmaMjasya, zarIra, zarIra zakti. mada. (rota 6 viva) vALa. masaMhitA strI. (mI saMhitA) zabdomAMnA svara mA pu. ( di ) zarIre caMdana vagereno ane vyaMjanonA uccAraNano saMbaMdha. lepa, vilepana karavAno padArtha. sTorca , eka jAtanuM ghAsa. sutiH strI. (3sya supti) zarIranAM aMgonuM sUI aGgava na. (aGga svAvayave vAti saMkucitAGgamiva bhavati vA-3) sUkuM phaLa, zuSka phaLa. asparza pu. (vastha-vidasya stare: parNa:) vastrotthA strI. ( 7 vastrAr utthA) yUkA, jU. zarIrano sparza, bIjAothI zarIrano sparza karI zakAya gavitra tri. (mana viza:) dehamAM vyAkuLatAvALuM tevI yogyatA. khoDakhAMpaNavALuM. mAni strI. (3ii hAni:) aMganI hAni, khoDa. gavikRti stra. (gastha vita:) zarIramAMno vikAra. adAra 5. (a dUyate rAjyane satra) zArIrika viti pu. (ca vikRtirthasmA) vAIno roga, avayavonA hAvabhAvapUrvaka nRtya-aMgavilAsa, nRtya, aMganuM haraNa. vikSepa pu. ( vikSepaH vikipU dha) aMganuM dari pu. (mana thajoDatra) nRtya karavAnuM sthaLa, halAvavuM, nRtya. vidyA strI. (gAnAM vevo iSInAM vidyA) vedanA SaDaMganI madIna tri. (mana hIna) sAdhanabhUta dravya tathA vidhA, jJAnasaMpAdaka vyAkaraNAdi zAstro, jyotiSamAM kALa vagerethI rahita karma, khoDavALuM. praznakALe - aMgonI dehAvayavonI ceSTA vagere dvArA mAthA pu. (nasya dhi:) aMgadezano rAjA karNa. zubhAzubha bodhaka jyotiSazAstranI aMgavidyA. gAdhIza ( ca thaza:) aMgadezano rAjA karNa, aGgavidhi pu. (aGgasya pradhAnopasAriNi vidhiH) jyotizAstra prasiddha lagnano svAmI. mImAMsAzAstra prasiddha aMganI vidhi. gAdhIzvara (masya mathIzvara:) uparano artha juo. raMgabhUmi. Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 shbdrtnmhoddhiH| [aGgAra-aGgulisaGgA aGgAra pu. na. (aGga Aran) 1. 2, saso, | aGgikA strI. (aGga AcchAdayati aMga-ini-svArthe kan 2. bhaMgaNa i. ___TAp) 1, maMgara, yo, yI. aGgAra na. (aGga Aran) sAsa raMga. aGgin tri. (aGga ini) 1. savayavANu, 2. zarIravANuM, aGgAra tri. (aGga Aran) sa. raMgavANu. 3. mAtra, 4. pradhAna-bhuNya, 5. gau| maMgavANu, aGgAraka pu. (aGgAra svArthe kan) aMgarI, maumADa ye rasasyAGgino dharmAH, eka eva bhavedaGgI zaGgAro ____ maMgaNa, mAMgarAceM jAu. vIra eva vA-sA. da. aGgAraka na. (aGgAra kan) vaizAstramA prasiddha te | aGgiras pu. (aGgi gatau asi iruTa) bahAnA te. ___nAmanu tesa.. nAmano eka mAnasa putra, te nAmanA eka muni, aGgArakamaNi pu. (aGgArakasya priyaH maNiH) 52uj. aMgirA RSinAM saMtAna. aGgArakuSThaka pu. (aGgAravarNaM kuSTamiva) uitAvalI. aGgirasvat pu. (aGgirA-agniH sahAyatvena vidyate'sya) nAmanI auSadhi. vAyu. aGgArataila na. (aGgAranAmakaM tailam) vaidha prasiddha tela. aGgikaraNika pu. (aGginA karaNika:) prAya: ami.le. aGgAradhAnikA strI. (aGgArAdhAnapAtryAm svArthe kan) sI. jAkira (vartamAnamai 6th Commissioner 8vI. aGgAradhAnI srI. (aMgArANi dhIyante'syAm) sI.. 56vI) 572. ___ aGgArapAtrI, aGgArazakaTI, aMgArikA. aGgIkaraNa na. (aGga cci kR lyuTa) svI...2 te.. aGgAraparipAcita na. (aGgAreNa paripAcyate) da.sAtha. aGgIkAra pu. (aGga cci kR dhab) sva.2j, abUra saMdha5.7va. 32, pratizata, 4vAhArI. aDAraparNa na. (aGgAramiva parNa yasya)te.nAbhana sevana. aGgIkRta tri. (aGga cci kR-kta) svA.re. ucUsa ... aGgAraparNa pu. (aGgAraparNa ac) // 257 bananA aGgu pu. (aGg un) tha.. svAmI citraratha gandharva. aguri strI. (aGga uli) Hinml. aGgArapuSpa pu. (aGgAramiva puSpaM yasya) zuTIna, 13. agurIya na. (aguri-cha) vI20, . aGgAramaJjarI strI. (aGgArA raktavarNA maJjarI yasyAH) agurIyaka na. (aGgurIya-svArthe kan) aMgUThI, vIzn. lAla karaMjanuM vRkSa, eka jAtanuM jhADa. agula pu. (aGgu ul) bhAMgajI, vAtsAyana, bhu.ni.. aguli strI. (aGga+uli) inii, &thInI. sUMDhanA aGgAravallI strI. (aGgArA iva vallI yasyAH) 294Ina. agrabhAga, eka jAtanuM vRkSa, mApavizeSa. vedo, 424rnu vRkSa. - aGgAravallarI aGgAravallikA. aGgulitoraNa na. (aGgulyAH kRtaM toraNam) yaMhana. aGgAravRkSa pu. (aGgAravat vRkSaH) 271.43.04 vRkSa, vagerethI lalATamAM kareluM ardhacaMdrAkAra tilaka. 2mahA. agulina na. (aguliH trAyate trai+ka) dhanuSa yatI. aGgAraveNu pu. (aGgAravarNo veNuH) me. vatana vaiA.. veLAe AMgaLIe baMdhAto cAmaDAno pATo. aGgArAvakSepaNa na. (aGgAramavakSipyate'nena) thapiyo, agulitrANa na. (agulI trAyate'nena tra+kta) 652na. aMgAra pheMkavAnuM sAdhana-patra. aGgArikA strI. (aGgAraM vidyate'syAH) sI.- aMgAri aGgulimukha na. (agulyAH mukham) HinjAnu, Te2. | kiMzuka vRkSanI kaLI, zeraDIno sAMTho. agulimudrA strI. (aGgule: mudaM rAti-ka) vI20, aGgAriNI strI. (aGgAraM matvarthe Nini) sa131, tA. aMgUThI, nAma kotarelI AMgaLInI vIMTI. aGgArin tri. saMparAvA. agulimudrikA strI. (agulyA mudrikA) vITI, aMgUThI, aGgArita pu. (aGgAramivAcaratIti aMgAra-kvip tataH kta) nAma kotarelI AMgaLInI vIMTI. sarAma jIye.juSTha vagaire, bhujAye, sadhu / aGgulimoTana na. (agulyoH moTanam-mardanam yatra) laNe. be AMgaLIothI capaTI vagADavI te. aGgArIya tri. (aGgAra cha) mAthI. 20 // 2530. 3 te | agulisagA strI. (agulau saMgo yasyAH sA) 16. AMgaLIo para lepa karavAnI rAbaDI - rAba. 26 AE. 8o (agulyAH mukhara rAti-ka) all Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ye... agulisaMjJA-acalamA shbdrtnmhoddhiH| aGgulisaMjJA strI. (aGgulyA saMjJA-saMketajJApanam) | adhipa aghriNA mUlena pibati pA-ka) vRkSamAtra, 3. AMgaLIthI saMketa jaNAvavo te, AMgaLIthI karelI saMjJA | apriparNI nI. (aGghau parNamasyAH sA) ne bhUNAMcI agulisandeza pu. (aGgulidvArA sandezaH) Hinalll pAMdaDAM hoya tevuM vRkSa.. dhvanithI sandaza - saMjJA ApavI te. adhripaNikA strI. (aGgho parNamasyAH sA jAto agulisphoTana na. (aGgulyoH sphoTanaM yatra) 3. GIp svArthe kan) 652-1. 04 zahAtha.. mAgaNIdhI. 550 dusal., athavA 33150 aGgadhipAna tri. 400Thema potana so saMgaThI phoDavA te. yUsanA2. agulI strI. (aGguli-DIp) alonvin.. adhivalli strI. (anerArabhya valliriva) ne bhUgI. aGgulIka na. (aGgulI-kan) all, aMgUThI.. AraMbhI velAo hoya tevuM vRkSa. agulIpaJcaka na. (aGgulInAM paJcakam) pAye | abhivallikA zrI. (aGgharArabhya valliriva svArthe AMgaLIo. ke huskhe TAp) 652nI. 4 zahA. aGgulIya na. (agulyA bhavaM-cha) HinIna ma.2, ac (bhyA. ubha. idita aka. veTa) 1. j, raj, vI.2. 2. sanmAna. 2, 2. prArthanA 52vI. vagaire. agulIyaka na. (aGhulIya-kan) 658. 4 zArtha.. acakSus na. (aprazastaM cakSuH) marAja wain. aGgulIveSTa pu. (aGguli veSTa dha) mudriI, vAha.. acakSus tri. (nAsti cakSuryasya) in vinaunudha, acaNDa tri. (na caNDaH) 64nAta, nahAta, saubhya. agulIsaMbhUta pu. (agulyA sambhUtaH) mA. agulIsaMbhUta pu. (aGgulyAM sambhUtaH) Hinmlil4l. acatura tri. (na santi catvAri yatra) i yAnI saMdhyA nathIta. aGgulyAdi pu. (aGguliH Adiryasya) u(r)ni marSiya acatura tri. (na caturaH) yatura nalita, mana.. kahela zabdagaNa. acaJcala tri. (na caJcala:) yaMyada nali. bha- aguli bharuja babhru valgu maNDara maNDala acapala tri. (na capala:) yavatA vinAnu, sthira. zaSkulI hari kapi muniruha khala udazvit goNI acara pu. (na caraH) pRthivyAhi sthAvara 4, sthira. uras kuliza iti. acarama tri. (na caramaH) saMsAramadhyavatA, cha3 nali Avela che. bhaGguSTha pu. (agu-sthA-ka) 0.phI. acala tri. (na cala:) 1. ayaNa, sthira, 68 (pu.) aguSThamAtra (aGguSTha parimANArthe mAtrac) aMgUThAna 2. daza dazAhamAMnA chaThThA dazAha, mallinAthanA pUrva madhyaparva jeTaluM lAMbuM. bhavano (mahAbala bhavano) eka mitra ke jeNe temanI aGguSThya (aGguSThe bhavaH yat) 6to nama. sAthe ja dIkSA lIdhI hatI, 3. cAlu avasarpiNInA aGguSa pu. (aGga-uSan) nIliyo, cusl... pahelA baLadevanuM nAma, 4. aMtagaDasUtranA bIjA aGgha (bhyA. A. aka. seTa) 1. 4, 2. prAraMbha varganA pAMcamA adhyAyanuM nAma, 5. aMdhakavRSNi 12vI, 3. hI 42vI, 4. dhamAva. rAjAnI dhAriNI rANInA putra. aAra na. (aGgagha krin) 525, 6 54vastuno acala pu. (na calaH) 1. parvata, 2. mAdI, . ziva, cotho bhAga. 4. mAtbhA . aGgarikavaca na. (aGghareH kavacam) 5 .31. acala na. (na calam) 527.. agharija tri. (aGgharau jAyate) zUdra. acalakanyA strI. (acalasya himAcalasya kanyA) avas na. (aGghi gatau-asun) 55. himAlayanI putrI pArvatI, acalajA, acalajAtA. aGgAri pu. (aGgha R-iN) itimAna, hAptimAn. acalakIlA strI. (acalA kIlA iva yasyAH) pRthvI.. adhri pu. (aGghi gatau in) 5, bhUmiyu. acalaja tri. (acalAt jAtaH) uddi 64nna thaye. adhri pu. (aGghi gatau karaNe krin) 50, vRkSarnu acalajA strI. (acalAt himAlayAt jAyate janbhUNiyu, 2alsk, yo) 524... Da ye) pArvata.. Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 shbdrtnmhoddhiH| [acalatviS-accha sAtvi pu. (vastra sthirI tvi yastha) koyala. | gari marca. jaldI, tatkALa. ravin tri. (kA sthira vid yaccha) sthira ! viracim strI. (vara roHi yasyA:) vIjaLI. kAntivALuM. vicit tri. (aaN ravi asthA:) alpa tejavALuM. vaSi pu. (gavaSyo deSTi di+viva6) IMdra, garirara . (vira ravi) alpa teja. jeNe parvatanI pAMkho kApI nAkhI che. virA vya. ( virasya) thoDA kALamAM. varupati pu. (mAtrAnAM pati:) himAlaya parvata. " viphA soLamAM jaina tIrthaMkara zAMtinAthanI mAtAnuM nAma. varapura na. brahmadvIpanI pAse AveluM AbhIra dezamAM garirata . (varata vizvapu) thoDA kALamAM - eka nagara, ke jemAM revatI nakSatra nAmanA (jaina) ___acirAya, acireNa, aciram. AcAryanA ziSyoe dIkSA lIdhI hatI. ciraNa strI. (varI maMzavoDA:) vIjaLI. aSayatR pu. mahAvIrasvAmInA navamA gaNadharanuM nAma. | ciraNa pu. (vira: aMzu:) alpa samaya rahenAruM, kiraNa. mara01na pu. (mastriInAM rInA) himAlaya parvata. virAMzu tri. (vira: aMzu: kasya) alpakALa rahenAra avArA zrI. (na pati vehu TApu) pRthvI. kiraNavALuM. gayApaka ra. (vApama) capalatAno abhAva, sthira. virAmAM strI. (virA gAma vasyA:) vIjaLI. rApaNa tri. (na vAparuM ya) capalatA rahita virAya vya. ( virAya) thoDA kALamAM zIdhra. vApanya na. (1 vapazu mAva: gaga) sthiratA. vireA vya. (na vireja) thoDA kALamAM zIdhra. vApanya tri. (na vApanya yaJ) caMcalatA rahita. dig f2. (mad gatI rUs) gati karavAnAM vikaa tri. ( vikSa:) cIkaNuM nahi te, rukSa. svabhAvavALuM citri. (navi kima) samajaNa rahita, jaDa, dharmazUnya. | mata tri. (nAsti cetanA ya) cetana vinAnuM, tti tri. (nati vitta ya) citta vinAnuM cetanA - bhAra vinAnuM, jaDa, nirjIva, ajJAnI. - rahita, buddhirahita, akalpanIya, mUrkha, na ciMtaveluM. | vetA tri. (nati veto yasya) citta rahita, cetanA nti tri. (nAsti vintA yasya) cintA vinAnuM, - zUnya, vizeSajJAna rahita. vicAra vagarano mANasa vagere. gaDha tri. (na veruM yaJ) vastra vagarano, alpa vastradhArI, cintanI tri. (na vintanIyam vinta-anIya) jeno | acela-vastrano pariSaha, . vastrano abhAva, alpa tarka na thaI zake tevuM, vicArI na zakAya tevuM. kimatI vastra. vinita na. (na vinitam) atArkita, na vicAreluM, | jhavelTA , vastra na rAkhavAno, arthAt sapheda aNadhAyuM, ociMtuM. ane mAnIpata alpa vastra rAkhavAno, dharma-AcAra, karinya tri. (na vinca vi-) tarka karavAne pahelA ane chellA tIrthakaranA sAdhuono AcAra. azakya, vicAramAM na Ave tevuM, pAro, pArada. a tharva . ( stha tharSa:) pahelA ane chellA acittapratiSThita tri. (acittam Azritya pratiSThitam) tIrthakaranA sAdhuono AcAra. acittane AzrayI raheluM. aparipada pu. (mastranAma: pariSada:) vastranI taMgInuM garira . ( virama) alpa kALa, saMkSipta, kSaNika, 2 kaSTa sahana karavuM te, bAvaza pariSahamAMno chaThTho vastrano navuM, (samasta padamAM) hAlamAM, atyAre. pariSaha. cira tri. (na viram ) thoDo kALa rahenAra vastu moda tri. (nAsti veSTA cazya) ceSTA vinAnuM. viratri pu. ( vara: sTi:) tatkALa. vedatA strI. (gayeSTI bhAva:) ceSTArahitapaNuM. viratri strI. (avirata vi asthA:) vIjaLI. navedatra ne (kaSTI bhAva:) upalo zabda juo. viraputi strI. (virA zutiryAda) vIjaLI. . tanya tri. (nAsti vaica vasya) cetanA rahita, caitanya virapuritri. (varI zrutirthayA.) thoDA samayanI kAMtivALuM.. | vinAnuM. virAma strI. (varA mA thayA:) vIjaLI. ( taje na. ( cetanya) caitanya bhina. viramagAr strI(garI mA: vADa) vIjaLI, tri. | cha avya. ( chati dRSTi sa--utpA) sanmukha, alpakALa sudhInI kAMtivALuM. | | pAse, rUbarU, prAptinA bhAvane batAvanAruM avyaya. Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ accha-ajagandhinI shbdrtnmhoddhiH| che . ( ra ) sanmukha, rUbarU. kAvyutAtmana !. ( vyutasva mAna:) uparano artha. kaccha tri. ( chati dRSTima) svaccha, nirmala, vizuddha, gaLutAvAsa pu. (ayyata mA vadhaJa) pIpaLAnuM jhADa. pAradarzaka. ati strI. (na myuti:) kSaraNa rahita. 3 pu. (chAti jAti nAzatattva) sphaTika, rIMcha. byuti tri. (na vyatirthastha) smRtizUnya. acchandas (nAsti adhyeyatvena chando vedo'sya) san (svA. ghara se) javuM pheMkavuM. AdhaMdhAtuka lakAromAM 1. vedAdhyayanazUnya, 2. gadyAtmaka graMtha, 3. jene janoI vikalpathI "vI Adeza thAya che. nita-vIta. na ApI hoya tevo bALaka, zUdra vagere, 4. abhiprAya ! Aja tri. (na nAyate na -3) janma rahita, ajanmA, vagaranuM. anAdi. ajImajI pu. rIMcha. sana pu. ( nAtha -3) 1. paramezvara, 2. Izvara, acchAvA pu. (kaccha varSa ) somayAgamAM hotA . 3. jIva, 4. brahmA, 5. viSNu, 6. maheza, 7. caMdra, sAthe bolanAro eka Rtvigu. 8. kAmadeva, 9. suvarNamAkSikadhAtu, 10. raghurAjAno acchAvAkasAman na. (acchAvAkena geyaM sAma) putra, 11. aja, te nAmano eka RSi, 12. meSa rAzi, acchAvAka Rtvijane gAvAno sAmavedano eka bhAga. 13. agiyAra rudramAMnA pahelA rudra, 14. bakaro, 15. acchAvAkIya na. (acchAvAkasya karma-bhAvo vA-cha) kapUra, 16. anAjano eka prakAra. acchAvAkanuM kAma, acchAvAkanuM Rtvija paNuM. mana pu. (manI va rUva : vaca) te nAmanuM cchidra tri. ( chidra - pramAdinA sanaM stra vA yasya) ! eka vRkSa, mariyAnuM jhADa, maracI, bakarAno kAna. doSanA abhAvavALuM, chidra vinAnuM, akSata, nirdoSa.. manavA pu. (mana svArthe) uparano artha. china tri. (na china) akhaMDita, chedanArahita, ajakava pu. na. (ajo viSNuH ko brahmA tau vAti satata, nahi chedelA, kapAyeluM na hoya te. vI+) zivanuM eka dhanuSya. nipara pu. (chinna sattata patra yaJ) eka nA strI. (3nI vira: avayavo vI) bakarInA jAtanuM vRkSa, akhaMDa pAMdaDAMvALuM harakoI vRA. gaLA upara laTakato mAMsapiMDa, bakarInI lIMDI. cchinA pu. (cchinna sataM paf ya) uparano ja ! nA-navA strI. (svArthe san TA) nAnI bakarI, artha.. bakarInuM baccuM. aviva tri. (na che Iti-) na chedavA yogya. nAnAta pu. (manava nAta:) vaidyakazAstramAM kahela acchA tri. (ra che) na chedavA yogya. eka prakArano roga. acchA pu. (ra che:) AtmA. banAva na. (3nA vati prAzane vA+8) zivanA choka . (kacchamu -3 veza:) himAlaya dhanuSyanuM nAma, pinAka, yajJa saMbaMdhI eka pAtra. pradezamAM AveluM te nAmanuM sarovara. sanavAva pu. te nAmano vaidyakazAstra prasiddha eka roga. ghara . ( vyata:) 1. paramezvara. 2. IzvarAvatAra ganAkSIra . (anAyA: kSIra pRddhAva:) bakarInuM dUdha. zrIkRSNa, 3, nArAyaNa, 4. bAra sarganuM kAvya, acala, mana na. (mai Tcchati -3) zivanuM dhanuSa. nirvikAra, pa. anazvara. mana pu. (3manena jaya vAjA-, --vA) sArA tri. (na vyata:) 1. zaraNa zUnya, 2. abhraSTa, 1. viSNu athavA idra. 3. sthira, potAnA svarUpathI jenuM patana thayuM nathI. ajagandhA strI. (ajasya gandha iva gandho yasyAH sA) amRtAn vyaktinuM nAma. eka vanaspati, ajamodA. abutAdAna pu. (gaththatI gajhana) baladeva, Indra, ajagandhikA strI. (ajasya gandha iva gandho yasyAH zrIkRSaNano moTo bhAI. --TA) ajamoda. aNutA pu. (kabutasya mana:) zrIkRSNano putra ajagandhinI strI. (ajasya gandha iva gandho yasyAH ini pradyumna, kAmadeva. 3) maraDozIMga. Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 anara pu. (anaM riti rR-av) ajagara, moTo sApa. anavi pu. (anamo'svAsti astyarthe ) zivadhanuSa. anAva yu. (anAM viSNumavati rUti) zivadhanuSa. anayanya tri. (6 nathanya:) adhama nahi te, zreSTha. ananIvajra pu. (mana Dva nIvijA yasya) bharavADa, bakarA u52 AjIvikA calAvanAra rabArI. anaTA strI. (nAsti naTA yasyA:) bhoMyaAMbalI. anaDa tri. (na. va.) je jaDa nathI, samajadA2. anaDA zrI. (anaDa +iJap) eka jAtuM jhADa, tri. jADyavirodhI, caMcalatAvALo padArtha. zabdaratnamahodadhiH / anayyA strI. (manAnAM samUda: thyanuM) bakarAnuM ToLuM, svarNayUthI, eka jAtanI juI. anaDI strI. (manasya GosyA) jenA kASThathI yajJa daMDa karavAmAM Ave che te brahmadaMDI nAmanuM vRkSa. anavevatA zrI. (anAdhiSTAyA: devatA) bakarAno adhiSThAyaka devatA, agni. anana tri. (na. va.) janazUnya, jaMgala. ananaja tri. (nAsti nano yasya) bApa vinAnuM. ani zrI. (man mani) mArga, rasto. anananAma bhAratanuM prAcIna nAma. ananana pu. (7 nan-niH) dhikkAravAcaka zabda, janmano abhAva. anananI tri. (nAsti nananI yasya) mA vinAnuM. mananayonina pu. dakSa prajApati. mananAmaja pu. mAkSika dhAtu. ananman tri. (nAsti khanma yasya) janma vinAnuM, ajanmA, (pu.) paramAnaMda, chUTakAro. ananya na. (na nan yatA bhUkaMpa vagere azubha utpAta, utpanna thavAne ayogya, mAnavajAtine pratikULa. JanaH pu. (nam nam adh) aspaSTa bhaNanAra, kharAba bolanAra je saMdhyopAsanA ucita rIte karato nathI evo brAhmaNa. anapatri. (manaM pati pA-) bakarAM pALanAra. anati pu. (anAnAM manasya vA patiH) uttama bakaro, meSarAzino pati maMgaLa graha tri. bakarAM pALanAra. anapatha pu. (ana nathana-ar) 1. bakarAM cAlI zake tevo mArga. 2. vidhAtAe nirmANa karelo mArga, 3. AkAzamAMno mArgAkAra dekhAva-chAyApatha. [manAra banA anavadhya tri. (anapatha va vArthe yat 1. gIca rastAvALuM, sAMkaDA mArgavALuM, 2. AkAzamAM chAyApatha. anavad pu. (anakSetra parva asya) ajapada nAmanA eka rudradeva. akhavA zrI. (prayatnena na navyA nav-maLa av) -zvAsa prazvAsanA bahAra gamanAgamanathI akSara utpatti rUpa japa te, 'haMsa' vA 'sohaM' AkAravALA maMtrano vagara prayatne thato jApa ajapAjapa, je taMtrazAstramAM prasiddha che. anapAta pu. (manasya pAtra Dva po'sya) 1. te nAmanA rudra, 2. pUrvibhadrapada nakSatra. anavArtA 'tri. (manAn pAti pA-Liy ab bakarAM pALanAra. anavadhu pu. (manasya vadhuriva pUrNAt bakarAMnA jevI manda buddhivALo. anamakSa pu. (anermayate'saumaLi dhag) eka jAtanuM jhADa jenAM pAMdaDAM bakarAMne ghaNAM priya hoya che. anamAra pu. (anaM mArayati mR-biy an) 1. kasAIkhATakI, 2. jyAM bakarAM mAravAmAM Ave che te deza prAyaH ajame2. sanamIta pu. (mano mI: yajJa sittaH yaMtra saH) te nAmano eka deza, ajamera, suhotranA eka putranuM nAma. anamIta pu. (manamIDha an yudhiSThira. ajamukha pu. ( ajaspa mukhameva mukhatvena kalpitamasya) dakSa prajApati. ananu na. (anasya muham) bakarAnuM moDhuM. ajamodA strI. ( ajasya moda iva modo yasyAH sA ) ajamoda - eka auSadhanuM nAma. 3pranyA, yavaniA, brahmamAM, anamoAi vagere. anamna pu. (nAstinamAo nto'sya) deDako, sUrya. anama tri. (nAsti no vantosya) dAMta vinAnuM, je avasthAmAM dAMta na AvyA hoya te avasthA. anava pu. (anena yAti-ja) agni, te nAmano eka nada, jayano abhAva. anaya tri. (nAsti nayo yasya) jaya rahita, na jitAya tevuM. anayA strI. (nAsti no mAvaratvenA'syAm) bhAMga. anavya tri. (na khetuM zaya: ya na jItI zakAya tevuM. anarana. (na nIZte-kSIyate nar+Ja)parabrahma, paramAtmA, anara pu. (nAsti kharA yasya) jene kadI vRddhAvasthA na Ave te sadA yuvAna deva 2. eka jAtanuM vRkSa, je kadI karamAya nahIM, anazvara. - Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ajaraka-ajAdanI shbdrtnmhoddhiH| ajaraka pu. na. (na jarakam) [, pAyana.. | ajA strI. (na jan Da TAp) (Aijyazana. bhu045) ajarA strI. (nAsti jarA'syAH ) 1. me. tanI duvAra, 1. prakRti magara mAyA, 2. .. 2. prA . li., 3. jI.. ajAgalastana pu. SNL THE Aes nirartha. ajayaM na. (na ja yata) 1. mitratA, 2. saMgati, sobata | stana, (koIpaNa vastunI nirarthakatA batAvavAmAM A ghostI.. -mRgairajarya jarasopadiSTam / -raghu. 1817 zahano.6payoga thAya che.) ajalambana na. (aja lamblyu Tha) soto.4, sauvI2 -ajAgalastamasveva tasya janma nirarthakama-hito. dezamAM utpanna thayeluM AMjaNa. ajAgara pu. (na jAgaro yasmAt) Hinii. ajaloman pu. (ajasya loma iva maJjarI yasya) me ajAgara tri. (na jAgaraH) na tuM, naBi tolet. tanuM 3, me.tanI. zI. ajalomA, ajalomI, ajAji strI. (ajena vIyate aja iJ) sa34 : 4 zukazIbI vagere. 72, 72. vRkSa. ajaloman na. (ajasya loma) 41.52rAnu, vAda. ajAjI strI. (ajena vIyate aja iJ) 652na. 4 ajava tri. (nAsti javo yasya) va vinAnu. artha.4 ajavas pu. (na javaH) vegazUnya, ano samApa.. ajAjIva pu. (ajena tadrakSaNaSoSaNAdinA AjIvati ajavasti pu. (ajasya vastiriva vastirasya) te. nAmanA ____ A + jIv ac) maravAu. eka RSi. ajAjIvin pu. (aja A jIv Nini) bha.2vAu. ajavAha pu. (ajaM vAhayati yatra AdhAre ghaJ) yAM | ajAta tri. (na jAtaH jan kta) nala pahA thayeda, bakarAMone baLadanI peThe kAmamAM levAya che te deza. avikasita hoya. ajavIthI strI. (ajena nirmitA vIthI) mAzamAMnI ajAtakakuda pu. (na jAtam kakudam yasya) nAnI mArgAkAra dekhAva, chAyApatha, jyAMthI AraMbhI vayano vAcharaDo, jene hajI khUMdha nIkaLI na hoya. agatyanAM sthAna sudhI pitRyAna mArga che. ajAtadanta tri. (na jAtaH danto'sya asmin vA) ne. ajazRGgI strI. (ajasya meSasya zRGgamiva) ma272/00.. dAMta na AvyA hoya te, jemAM dAMta na AvyA hoya ajastunda na. (ajasya tundamiva tundamasmin) te. nAmarnu tevI avasthA vagere. eka nagara, ajAtapakSa tri. (na jAtau pakSau yasya) Thene pAna na. ajastra na. (na jas ra) yama, nitya. AvI hoya tevuM pakSI. ajasra tri. (na jas ra) nitya sthAyI vastu, viccheda ajAtavyaJjana tri.ne. hADhI vagairenu yina. hoya te. 2Dita, satata. ajAtavyavahAra tri. 4 & .2vAya.: thayo na. Doya. ajahatsvArthavRtti strI. (na jahatsvArtho yatra, hA zatR ajAtazatru pu. (na jAtasya-jantumAtrasya zatruH) yudhiSThira naJbahu.) potAnA bhAvane surakSita samatA zamai 20%. samasta padanA arthamAM kaMIka vRddhi kare te. ajAtazatru tri. (na jAtaH zatruryasya) chenI. zatru pa.6. ajahatsvArthI strI (na jahati svArtho yAm) te. namAnI nathayo. DAyata. eka lakSaNo, svArthano parityAga karyA sivAya parArthano | ajAtAri pu. (na jAtasya jantumAtrasya ariH) yudhiSThira bodha 72vanArI.. -lakSyatAvacchedakarUpeNa lakSya- 1%t. zakyobhayabodhikA yathA-kAkebhyo dadhi rakSyatAm ityatra ajAtAri tri. (na jAtaH ariryasya) chenI. zatru pekSA kAkapadasya dadhyupaghAtake lakSaNA / 8. 3 -kuntAH thayo na hoya te. pravizanti kuntadhAriNaH puruSAH mAne. 6 . Aau ajAti strI. (na jAtiH) anutpatti. paNa kahe che. ajAti tri. (na jAtiH) nyAyazAstrota. na. samAva ajahalliGga pu. (na. jahat ligaM yam) vyA 25 prasiddha sAtizUnya, nitya. niyata. liMgavANo za6. bha. 3 vedaH, zrutiH prmaannm| ajAdanI strI. (ajairadyate'sau) 1. ghamAsA manu ajahA strI. (na jahAti zUkAn) te. nAmarnu, me. vRkSa. meM vRkSa. Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 shbdrtnmhoddhiH| [abArijhanIf gAdi pu. (3ii vIdha TApU nimitte paNa nyunatta: | nitA strI. cothA tIrthakara zrI abhinandana svAmInI T:) vyAkaraNazAstra prasiddha pANini maharSie kahelo mukhya sAdhvI. zabdasamUha gaNa. te A -meDA, strI, vaTA , nana na. (gaLu suna) 1. vAgha, siMha ke hAthI vagere, zvA, mUSA, vastra, hoDa, vatsa, pAvAmA, khAsa karIne kALA haraNanuM ruvAMTA jevuM cAmaDuM, 2. vilAtA, pUrvApahANA, aparApahANA, jyeSThA, kaniSThA, cAmaDAno kothaLo. madhyama, sugyA, garA, vevizA, saM. ajinapatrikA strI. (ajinaM camaiva patraM pakSo yasyAH) nAni pU. (nAsti nAthA yalsa) strI rahita paraSa, vidhura cAmAcIDiyuM. nAni tri. (3mana mAna 3) bharavADa, rabArI. ajinapatrikA strI. (ajinaM carmava patra pakSI yasyAH) anAneya pu. (mana mA nI ya) uttama ghoDo, ghaNA uparano ja artha. zastranA prahAra paDavA chatAM paNa ghoDesvArane yathAyogya ajinapatrI strI. (ajinaM carmaiva patra pakSI yasyAH) sthAne pahoMcADanAra uttama azva. uparano ja artha. manAya tri. (mana mA nI ya) nirbhaya, uttama nipajA strI. (ni patra rUva karuM yathA.) jenuM phaLa cAmaDAnI ghamaNanA AkAranuM hoya te vRkSa. sanAtrI strI. (manasya traNava manarI vasyA:) eka ninayoni pu. (ninaH niryastha) kRSNasAra mRga, jAtanI vanaspati-zAka. haraNa. ajApakva na. (chAgazakRdasamUtrakSIrairdaghnA ca sAdhitaM 3nanavasir tri. mRgacarma paheranAra. :) bakarInI lIMDIonA rasamAM, mUtramAM, dUdhamAM zaninA saMya pu. mRgacarmano vyavasAya karanAra, tathA dahIMmAM siddha kareluM ghI. bira na. (mad vira) AMgaNuM, phaLiyuM, akhADo. nApAka tri. (nA kApasthiti) bakarAM pALanAra, nira tri. (nam rina) jaldI janAra, 2. zarIra, 3. bakarAM upara jIvanAra bharavADa-rabArI. anAvivaza na. nAnuM pazu. . indriyagamya padArtha, 4. vAyu, pa. deDako nAzva na. bakarAM ane ghoDAM. nira pu. (man vira) te nAmanA eka RSi. ni zrI. (3mana rU) gati javuM, vikSepa. - manI. nirA strI. (mad jhira) zIghra vegavALI nadI, duganuM nAma. gani tri. (n ) gamanazIla, pAyadala. niA pu. (nita) buddha, ziva, viSNu, ajitanAtha naradina. pANini maharSie - batAvela zabdasamUha nAmanA bIjA jaina tIrthakara, navamA suvidhinAtha. gaNa. jemake - nara, vara, puni, haMsa, raDava, tIrthaMkaranA yakSanuM nAma. cakravAka. nita tri. (na nita) na jItela, parAjaya nahi pAmela | nima tri. (na nima:) 1. sarala, sIdhuM, 2. sAcuM, anata. kharuM, prAmANika, 3. deDako. gaNitazavazva pu. bauddha ane jaina graMthomAM jeno naHT T. (name sarahyuM chati -3) bANa. ullekha che evo eka vidharmI dharmanAyaka adhyApaka. niramA tri. (nidamaM sarahyuM chati -3) saraLa nitinAtha , bharatakSetranI cAla covIsInA bIjA raste janAra, sIdhe mArge cAlanAra. tIrthakaranuM nAma. niha pu. (nihyAM nati yasya) deDako. nitivA strI. bIjA jaina tIrthaMkaranI zAsana devI. nita tri. (nati niha yastha) jIvAzUnya koI paNa. nitasena pujabUdvIpanA airAvatakSetramAM cAlu nIvava pu. (manI 3 vA 4) zivadhanuSya. avasarpiNImAM thayela navamA tIrthaMkaranuM nAma, 2. ganIrNa pu. (gaLe manAya nama) sarpa, sApa. aMta-gasUtranA trIjA varganA trIjA adhyayananuM nAma, ganI pu. (maLe manAya rtama0) te nAmano eka 3. bhadilapura nivAsI nAga gAthApatinI patnI muni. sulatAno putra, 4. cothA kulakara. manAI ra. (nam vata) ajIrNa-apaco. Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 juo. manIf- ] shbdrtnmhoddhiH| sanI tri. (na nIrNa:) jIrNa nahi te, avRddha. nAmanuM nigrahasthAna kahevAya che, aNajANa - khAsa nI istrI. (na vita) 1. maMdAgni, 2. baLa, karIne AdhyAtmika ajJAna eTale avidyAne vazIbhUta zakti, kSayano abhAva. thaIne manuSya potAne potAnA brahmathI judo samaje ganI tri. (nati nIvaH nIvana vI vasya) nirjIva, che ane bhautika saMsArane vAstavika mAne che. jIva vinAnuM, mareluM, jaDa, ghaTa-paTa vagere. gazAnatA strI. (majJAnI bhAva: ta7) ajJAnapaNuM. sanIna strI. (nIva ni) dhikkArapAtra, jIvano ajJAnatva ne. (mAnasya mAva: va) uparano artha abhAva, mRtyu, sattAno abhAva. nindita jIvana. - anIniste zad ! mUyAtsaddhAM. 3jJAnid tri. (1 jJAnI) ajJAnI, mUkha. anukulita tri. (na guptata) jugupsA vagaranuM satteya tri. (1 ya:) - jANavA jevuM. anindita. ajmana strI. (ajati gacchati svargamanayA aja karaNe gagura tri. (mad rajU e mAva:) vegavALuM, baLavAna mani) gAya. gatavya tri. (na neta:) jitAya nahi tevuM. jhavRtti tri. ( je vRttiryaD) pote moTA maneya tri. (na neya: niyata) jItavAne azakya, na. hovA chatAM paNa moTA tarIke nahIM vartanAra. vaidyakamAM prasiddha, te gAmanuM ghI. mad (svA. ma. ra, ved anvati) 1. javuM, 2. mane pAda pu. (nasya apAra rUva padoDI) 1. pUjavuM, sanmAna karavuM, 3. jhUkavuM, 4. lAlaca thavI, 5. prArthanA karavI. 6. aspaSTa bolavuM. upasarga te nAmanA eka rudra, 2. rudra jeno devatA che evuM sAthe-pa maLyu - dUra karavuM, haThAvavuM. A maLyu pUrvabhAdrapada nakSatra. jhUkavuM. 3t al - upara UThavuM. 3 anyU - mane ne. bakarAM-gheTAM, khIMcavuM. ni kabU - 1. jhukAvavuM, icchA karavI, 2. ajjUkA strI. (arjayati yA sA arji uk rakArasya ochuM karavuM, apekSA rAkhavI, pari man - pheravavuM. nartam) vezyA - (A zabda nATakamAM vaparAya che). vindra-khIMcavuM, nIce jhUkavuM, phelAvavuM. sam maLyuMajjhttaa srI. (ajati doSaM kSipati aj kvip jhaTati bhIDa karavI, ekatra jhUkavuM. t ) bhoMya AMbaLuM. gam (pura . sa seTa azvati) 1. spaSTa matra (mad upU r ba) DhAla, baLato kolaso. karavuM, ughADuM karavuM, 2. bheda pADavo, juduM karavuM, 3. tri. (na nAnAti jJA 8) mUrkha, ajJAnI, bevakUpha, bAkI rAkhavuM. caitanya vinAnuM, alpajJa, anubhavarahita -ajJaH su maLyati tri. (nyU ti) janAra. mArAthva: | -ma7. sarvAti tri ( nyU ti) vAyu. sajJatA strI. (ajJa0 mAva:) ajJAna, mUkhaI. azva pu. (an + vata) vastrano pallo, prAMtabhAi yajJatva na. (ajJI mAva:) upalo zabda juo. goTa, kinArI. ajJAti tri. (na jJAti:) nahi jANeluM, aNajANa. nvita (anyU+vatta) pUjela, gayela, saMkocAyeluM, gUMtheluM ajJAtavAsa pu. chupAIne rahevuM. vakhANela. vajJAna tri. (nakti jJAnaM yastha) jJAna vinAnuM, ajJAnI. | gazvitapU zrI. (bdhitA pUryA:) vAMkI vaLelI jJAna na. ( jJAna) jJAnano abhAva, avidyA- dhanuSAkAra bhramaravALI strI, suMdara strI. -anAdibhAvarUpaM yadvijJAnena vilIyate / zvitapU strI. (nvitI pU.) vAMkI karelI bhramara. tadajJAnamiti prAjJA lakSaNaM saMpracakSate / / sarjI (svA. 5. se acchati) lAMbuM karavuM. e pramANe vedAMtIonuM kathana che. te nAmanuM nyAya | anna (pura. 35. te mannati- te) dIpavuM, prakAzavuM. zAstraprasiddha nigrahasthAna che. jema ke - jANela | mam (rudra para. ve) mizra karavuM, javuM, spaSTa arthanuM sabhAsadoe tathA prativAdIe traNa vAra kahevA karavuM. pragaTa karavuM, vyakta karavuM, lepavuM, raMga lagADavo, chatAM paNa je vAdI samajI nathI zakato te ajJAna | camakavuM, sanmAnita karavuM, samAraMbha karavo, sajAvavuM. Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A 32 shbdrtnmhoddhiH| bijhana-1thI sAna na. (anna ) 1. AMjaNa, 2. kAjaLa, | ga isI. (gni-5) daLavAnuM yaMtra, maMgala. zra karavuM, 4. sovarasAMjana, 5. | manniSTa pu. (avirata pArvizvam majU+phaE) spaSTa karavuM, 6. malina karavuM, 7. lepa, 8. zAhI, sUrya, AkaDAnuM jhADa. 9. Aga, 10. rAtri. agni pu. (man gu) 1. sUrya, 2. AkaDAnuM jhADa. na pu. (mannana 3 ) te nAmano eka diggaja. iiSA strI. (3ida san TA) aMjIra vRkSanI jAto gAna sI. (mannAva zo yasthA:) kezane ane phaLa. atyaMta kALA karanAra eka sugaMdhI dravya. ka (vI. para. se- ti-3mATI) javuM, bhaTakavuM. gajAnArA strI. (arasAthane zA#I) aMjana Tana na. ( nya) bhaTakavuM, AthaDavuM, javuM. jema AMjavAnI saLI; jainamUrti pratiSThAnI eka kriyA. | ke - mikSaTanam, rAvyaTanam | ga ri pu. (nava ri:) te nAmano parvata, kani strI. ( ) jyAM dorI caDhAvavAmAM Ave nIlagiri. che te dhanuSano agrabhAga. annanadi pu. (annanamiva di) uparano artha | sadanI strI. ( ni) uparano artha juo. juo. sadaruSa pu. (8 roSati rum ) araDUsAnuM jhADa. - anAdhivA strI. (annanAtha) eka jAtanI garoLI. kavi zrI. ( vi) jaMgala-vana- TavI. sajjanAtman 2. AMkhanuM pANI - AMsu garavI strI. ( pravI) uparano artha juo. janAvat pu. te nAmanuM eka vRkSa - kAlAMjana vRkSa. sadA ( aDDa TApu) AthaDavuM, bhaTakavuM, phokaTa javuM. sajhanAvatI strI. (mannanaMvidyateDayA:) izAna koNamAM TA strI. uparano artha. rahela diggajanI hAthaNI.. mAravA (mad mAve ma strItvAn TA) cAre navA sI. (lagnanavasthA : 3) eka tarapha AthaDavuM, phrIkaTa javuM. jAtanI garoLI, pratIka nAmanA diggajanI strI. sa (grA, nA. haidra kaTTa) ThAra mAravuM, mArI nAMkhavuM, sajjanI strI. (sadga- La nyu DIpa) 1. kesara atikramavuM oLaMgavuM. preraka-1. ghaTADavuM. 2. ochuM vagere jene copaDeluM hoya evI strI, 2. kaDunuM jhADa, karavuM, 3. dhRNA karavI. 4. tiraskAra karavo. 3. kAlAMjana vRkSa, 4. hanumAnanI mAtA. [ ga (yurI. 35. se kRti-te) anAdara karavo. malTipu. (man 6) 1. aMjali, khobo bharavo, - tiraskAra karavo. 2. kuDava jeTaluM mApa, 3. teTalA mApanuM dravya. | sadR pu. ( -) 1. aTArI, jharUkho, 2. killA mAi strI. (ambatti sAta TApu) 1. | uparanuM sainyagRha, 3. mahela, 4. rezamI vastra, pa. nAnI uMdaraDI, 2. karoLiyA jevo nAno kIDo. | prahAra, 6. kAMgarA, minAro, 7. dukAna, bajAra, 8. saIiR. (gargADha rotIti) hAtha joDanAra. | UMcuM bhavana. arivArika strI (amnehi rotIti TA) | -6 na. (-) anna. 1. hAtha joDavA te, 2. lajAmaNI vanaspati. sadR tri. (sadga-3) 1. atyaMta UMcuM, UMcA svare. . (man masu) 1. vega, 2. baLa, 3. 2. vAraMvAra thanA, 3. satata AvanAra, sUkuM, yogyatA. sada kAvya. (TTa-aTTa) ghaNuM UMce. sajAr tri. (na+masa) saraLa, sIdhuM, prAmANika, | manana. (kaTTa-ra-8)anAdara, eka jAtanuMhathiyAra. kharuM. AdyA strI(vat TA) paryaTana, rakhaDavuM, bhaTakavuM. gADAsA 4. (anna at vivuM sthati so+) | gaGga tri. (TTa-3 naM -vijeya evA tai) anAja jaladIthI, zIghratAthI, surata, vAjabI, anAyAse, ucita | vecanAra. rIte. | gathI strI. (kathAnA thI) mahela, jyAM vizeSatA agni pu. (magna vero ) tilaka vagere ci. | che evuM sthala. Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTTahAsa-ahana] gaTTAma pu. (marRna tizayena hAsa:) khaDakhaDa hasavuM, moTethI hasavuM. aTTahAsa pu. (aTTahAsa rUva jAti je:) mogarAnuM jhADa. zabdaratnamahodadhiH / aTTahAsik tri (aTTa-dAsa ni) UMcethI hasanAra, ziva. adRAdR pu. (adRdRvat na pararUpam) ghaNuM UMcuM, sarvotkRSTa, atyaMta anAdara. aTTAha pu. (aTTa aru atta) aTArI, jharUkho, mahelano sauthI uparano mALa. saTTA pu. (maTTa at svArthe n) uparano ja artha. aTTAhita strI. (aTTAha svArthe nIMTo vagerethI banAvelo rAjamahela. aTTAjinnA Ara pu. (aTTAAiM roti vR an) kaDiyo. ar (myA. para. seT ati AnIt javuM. ar (myA. mA. seT te AkhIra) javuM. gar (myA. para. sa. sed gati) udyama karavo ar (svA. para. a. seT soti) vyApta thavuM. akAma pu. (at Ama:) bhUtakALa batAvanAro dhAtunI pUrve lagADAto Agama. bahu pu. haraNa. ad (kvA, para, sa. ser mahuti) samAdhAna karavuM, joDavuM, gaTTuna tri. (aD jyuT) DhAla. mam (svA. para. Ja. seT ati) zabda karavo. an (vivA. mA. seT a. anyate) jIvavuM, zvAsa levo. ananta tri. (mad r :) bahu nAnuM, tuccha, nagaNya, adhama, niMdita,- ana. ananya tri. (anu+va) aNu nAmanuM dhAnya jyAM utpanna thAya che te kSetra. maLi pu. (mam ) gADAnI dharIno khIlo, soyanI aNI.- maLI, mALa, maLI. gaLiman pu. (aomAMvaH rUmanas) sUkSmapaNuM, aNupaNuM, te nAmanuM eka mApa, te nAmanuM eka aizvarya, jenAthI sUkSmamAM sUkSma banI sarva sthaLe jaI zakAya tevI siddhi te aNimA - ATha siddhiomAMnI prathama siddhi. aLiSTha tri. (ad-chan) atisUkSma, aNutara. atyaMta - tuccha. 33 aNImANDavya pu. ( aNI zUlAgraM taccihnataH mANDavyaH ) te nAmanA eka RSi. aLIvat tri. (manu phyunun) aNutara, atisUkSma, atyaMta tuccha. aNu tri. (at kan) sUkSma, leza, bArIka, laghu, samayano aMza, zivanuM nAma. anu pu. (man sa) eka jAtanuM dhAnya, kAMga aNu (mINo, kAMga, sAmo) anuja pu. (anu n) eka jAtanuM dhAnya. anuSTha tri. (aNu ) sUkSma, leza. anuttA strI. (aormAva: taj) aNupaNuM, sUkSmapaNuM. Jabhutva na. (gaLomAMva:) aNupaNuM, pariNAmavizeSa, te paramANu ane hrayaNukamAM rahe che. anudharma pu. (anu: dharma:) sUkSma durbodhya dharma, anumA strI. (gavI mA vIptiyasyA:) vIjaLI. anumAtra tri. (anu: mAtrap) aNu jeTaluM. anureNu strI (anvI rekhuH) jhINI raja, bArIka dhULa. aNurevatI strI. (gaLu: revatItAreva) eka jAtanuM vRkSa. anuvAna pu. (anu vat g) amImAMsA, aNusiddhAMta, aNuvIzaLa na. (anu: vIkSyatenena tyu) sUkSma padArtha jovAnuM yaMtra, sUkSma padArtha jovo te, sUkSmadarzaka yaMtra, aNuvrata 7. jaina gRhastho-zrAvako mATe bAra sAmAnya pratijJAo. anuvrIhi pu. (anu: vrIhi:) sUkSma dhAnya, sAmo, caNo vagere. aLyu na. (am 3) 1. puruSano avayava vRSaNa, aMDakoSa 2. IMDuM, 3. vIrya, 4. pAro, 5. kastUrI, 6. ziva. aha pu. (43 ) vRSaNa, aMDa, goLAkAra, chatano guMbaja. anuTAha na. (gaLuM brahmAnuM TAmina) brahmAMDa golaka brahmAMDa-brahmAnA bIjabhUta aMDathI utpanna thavAnA kA2Ne 'saMsAra' paNa prAyaH brahmAMDa kahevAya che. aNDakoTarapuSpI strI. ( aNDamiva koTare madhye puSpaM yasyAH) te nAmanI eka vanaspati. aNDakoSa pu. ( aNDasya kozaH iva AvarakatvAt) vRSaNa, aMDa. anuna pu. (auAt nAyate ban-3) 1. paMkhI, 2. sApa, 3. mAchaluM, 4. kAkIDo, pa. brahmA, lanDana tri(gaDAt nAyate na-3) IMDAthI pedA thanAra. Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 shbdrtnmhoddhiH| [aNDajA-atikandaka mAunA strI. (Dut nAte na-TA) kastUrI. | mata tri. (nAsti tA: yatra) TADhuM ThaMDuM, dhArmika tapazcayanI avhAvAra pu. (mAsya mAra:) IMDAno AkAra. * avahelanA karanAra. aNDAkRti. tapta tri. (na taptama) tapAyela na hoya te. tapela nahi te. gaikAluM pu. (mahuva) mAchaluM. satatatanu tri. (na tatA tanuzya) 1. jenuM zarIra vrata kara tri. (huM ) samartha, pu viziSTa vagerethI na tapeluM hoya te, 2. athavA tapAvelI sAmarthyavALo puraSa, (ruSTapuSTa) baLavAna puruSa. mudrAthI jeNe zarIra upara cihna nathI karyuM te. azva ne. somarasa gALavAnI nAnI gaLaNInuM chidra. satatata- tri. (na tatA nurasya) uparano ja artha savI strI. (abu ) AMgaLI. juo. at (vA. para. seTa. mati) 1. javuM, cAlavuM, pharavuM, gata tri. (tarjayantaDane taH sa nAsti yaca) 1. niraMtara cAlatA rahevuM, 2. prApta karavuM. nihetuka, 2. tarka vinAnuM, khoTo tarka karanAra. tarja pu. (ra ta:) tarkano abhAva, tarkahIna caca sat (svA. para. sa. seTa ati) bAMdhavuM. karanAra. gat satra. (at viva) Azcarya, adbhuta. sattati tri. (na tata5) ociMtuM, aNadhAryuM, na dhArela. gata pu. ( ta satata nacchati vana) musAphara, karSita madhya. ( taMtama) aNadhAryuM, ocituM pathika, aNaciMtavyuM. 38 pu. (nAsti taraM yaJ) 1. parvata vagereno UMco sata7 na. (ca mUdisya tam) sAta pAtALa bhAga, 2. pRthvIno nIco bhAga - jharUkho. mAMhelA pahelA pAtALanuM nAma atala. matathati tri. (na tathApa yasya) tevA prakArane kata tri. (nati taruM stha) taLiyA vinAnuM, taLiyA ayogya, adhikArI anabhyasta. vinAno dariyo vagere. matathya tri. (1 taththa) jUThuM, khoTuM. 3 tandra tri. (nAsti ta pratiSThA yaJ) pratiSThA vinAnuM, gatanma . (na tam) anucitarUpe, anadhikRtarUpe. apratijitu. atadguNa pu. (tadrupAnanuhArastu hetau satyapyatadguNaH) atalasparza tri. (na talasya adhobhAgasya sparzo yatra) sAhityadarpaNa graMthamAM kahelo eka alaMkAra, kAraNa atyanta gaMbhIra, ghaNuM UMDuM. vidyamAna hovA chatAM jemAM pratipAdya padArtha bIjAnA tasparza tri. ( taske pRzyate, Maa vizvana) agAdha. guNane grahaNa karato nathI. gatam ma. (duM sarja) ethI, e mATe, eTalA. atadguNasaMvijJAna pu. (na tasya guNIbhUtasya samyagjJAnaM mATe, ahIMthI, pariNAme, havethI agara A sthAnathI. yatra) vyAkaraNazAstramAM mAnelo bahuvrIhi samAsano atAsa . (-masa) zaNanuM vastra. bheda, kAtila pu. (at asa) vAyu, AtmA, atasInA atanu tri. (nati tanu) je nAnuM na hoya, pracUra, khUba. resAothI baneluM vastra. ati pu pheriyo, sAdhu, bhikSuka. atindra tri. (na tanne rapa carcA) 1. kAraNa rahita, talI strI. (at masI ) zaNanuM jhADa, alasIno vivekSA rahita, 2. dorI vinAnuM athavA saMgIta choDa. vinAnA tAranuM, 3. vicAraNIya niyamanI koTithI gati maLe. (mata-3) 1. pUjA, 2. utkarSa, 3. ane bahAranI vastu je anivArya rUpe baMdhananI koTimAM na atikramavuM te, atyaMta, 4. bahu, adhika, atizaya. hoya, 4. sUtra rahita agara anubhavasiddha kriyA, 5. ativatha tri. (tijJa: RthA) na kahevAlAyaka, na khUba, atyaMta. mAnavAlAyaka, naSTa zraddhA na rAkhavAyogya. gatandra tri. (nAsti tandrA yasya) nidrA rahita, Alasya tithA strI. (atyuTA thA) vyartha bolavuM, ati rahita, sAvadhAna, jAgaruka, amlAna. utkaTa varNana, artha vinAnuM bhASaNa. gajita tri. (tandritam) ghena vagaranuM, Alasya tina pu. (tarivata: nyU: yastha grupa) haritakanDa vagaranuM, sAvadhAna. nAmanuM vRkSa. Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atikarSaNa-atigo] shbdrtnmhoddhiH| atikarSaNa na. (atyantaM karSati, kRS lyuTa) atyaMta | atikrAnti strI. (atikram bhAve ktin) bhogata, tApa ApanAra, bahu kheMcanAra. sImAnI bahAra nIkaLavuM te. atikalya sa. prataNe, vaDedI savAre. atikuddha pu. taMtra strota maMtrameha-yathAatikaza tri. (atikrAntaH kazAm) 12/n| prADArane ___ -aSTAviMzatyakSaro ya ekatriMzadathApi vA / paNa na gaNanAra, azvanI jema tAbe na thanAra, uzruMkhala. __ atikruddhaH sa vijJeyo ninditaH sarvakarmasu / / atikAmuka tri. dUta. atikuddha tri. (atizayena krudvaH) atyaMta DI. bharAyedu, atikAya tri. (atyutkaTaH kAyo yasya) ayaM zarIravANu, atikopavALuM. viNa Aya. atikrUra pu. strI. (krUrA vakrA-atikrUrA) yotiSazAstra atikAya pu. (atyutkaTaH kAyo yasya) te namano. prasiddha, vakragatine pAmela maMgaLa zani vagere tNtrshaastrot-mNtr-meh-ythaarAvaNano eka putra. -triMzadakSarako mantrastrayastriMzadathApi vA / atikulava tri. (atikula+va kit) ghau maj. atikrUraH sa vijJeyo ninditaH sarvakarmasu / / atikRcchra na. (atikrAntaM kRcchre prAjApatyam) te. namarnu, atikrUra tri. (atizayena krUraH) atyaMta. 2. eka kaThora vrata je bAra divasanI rAtanuM hoya che. atigaNDa pu. (gaNDamatikrAntaH) te. nAmanI meM yo| atikRcchra tri. (atikrAntaM kRcchre prAjApatyam) atyaMta jyotiSazAstraprasiddha, moTuM gumaDuM. Beauj. atigaNDa tri. (gaNDamatikrAntaH) bhoTa gubhAvAmuM. atikRta tri. (maryAdAtikrameNa kRtam) bhayAhA tAsana | atigandha pu. (atizayo gandho yasya) pArnu kAu. 28. atigandha tri. (atizayo gandho yasya) atyaMta vANu, atikRti strI. (ati kR ktin) mayAha tIna. 42 ____ . ta, te. nAmanu, me. (vRtta. atigandhAlu pu. (atigandhaH matvarthe Aluc) me. atikRza tri. (ati kRzaH) atyaMta huAY. tano do. atikezara na. (atiriktAni kezarApyasya) . tanuM | atigava tri. (atikrAntAM gAM buddhyA vA vAcam) ___ 3, (0044 vRkSa. atyaMta bhUma, bhavanIya, tana. 83. atikrama pu. na. (ati kram dhaJ hasvaH) sImA magara | atigarva pu. (atizayena garvaH) atyaMta sava: __ bhayA saMghana, bhojarA. - atikrAnta . atigarvita tri. (atyantaM garvitaH) atyaMta gavANu, atikrama tri. (atikrAntaH kramam) . manu saMghana. ___ghaj abhimAnI.. karyuM hoya te. aucitya bhaMga karanAra, atigarhita tri. (atizayitaM garhitam) atyaMta ninhesa, atikramaNa na. (atikram-lyuTa) saMghana, matisill, samaya vAta 4ii, apita, hopa, a5245. atigahvara tri. (atikrAnto gahvaram) huci, atizana. atiguNa pu. (atizayito guNaH) bhatizaya vinaya, atikramaNIya tri. (ati kram anIyara) bhayAna zAMti vagere sArA guNa. karavAne yogya, upekSA karavA lAyaka athavA ullaMghana atiguNa tri. (atikrAnto guNam) guerA vinAnu, nA . karavA lAyaka. atigupta tri. (atizayito guNo yasya) 6ttama guravAj. atikramika tri. (atikrama svArthe ikk) bha. bhoggn||2. atigupta tri. (atyantaM guptam) atyaMta. chAnu. atikramin tri. (atikram Nini) Gecidhana. 4282. atiguru tri. (atizayita guruH) atyaMta bho, atyaMta __ojagAra. __4navANu AI dravya. atikrAnta tri. (atikram kta) saMdhana 428, bhAga atiguru pu. (atizayitaH guruH) matipUzya sevA pUra. vadhedo, gayeTI-paDoya.TI, 538, satAta. atiguhA strI. (atikrAnto guhAm) pRzri, pI.44 atikrAntA srI. (ati kram kta TAp) thAnA nAmanI vanaspati. kAmonmAdanI chaThThI avasthA. atigo strI. (gAmatikramya tiSThati) atyaMta suM62 2||y. Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 shbdrtnmhoddhiH| [atigraha-atidAtrI gatidi tri. (tiyitaH praha jJAna yahya) potapotAnI | gatinA tri. (nanatinta:) je caDhiyAto na hoya te. viSaya grahaNa karanAra jJAnendriya, potapotAnAM viSayamAM | gatinava tri. (atizayito navo varNa) ghaNA vegavALuM. kuzaLa karmendriya. gatinava . (tizayata: nava:) atizaya vega. tiprada tri. (tasrAnto praha) atyanta durbodha. | gatinAra pu. (tazayita: nAro vacce) eka jAtanuM gatira pu. (tizayito prado jJAna) jJAnendriyo-sparza, | pakSI, nIla kauca. rasa vagerenuM samyaga jJAna, sAruM jJAna, sAcuM jJAna | gatinAra tri. (gatizayitaH nAsAro vacce ghaNuM AgaLa vadhI javuM, bIjAone pAchaLa pADI devA. jAgavAvALuM. tijJI strI. (gatizayena tti du:um - 8) duHkha | gatinAta pu. (gatizayata: nItaH tAnto na vagaranI, eka prakAranI sukhAvasthA. vA) jAti, athavA pitA karatAM adhika saMpatti athavA gatimU tri. (mUtAntA) senAo upara vijaya | yaza meLavanAra. prApta karanAra. tinA tri. (natitikrakhya nAti:) bhinnajAtIya, tiyara tri. (ti varga ) oLaMganAra, ghaNuM vijAtIya. parivartanazIla, kSaNabhaMgura. gatidIna na. (gatinaM DIna) pakSIonuM atyaMta aticarA strI. (atikramya svasthAnaM saro'ntaraM gacchati UMce UDavuM. atyaMta lAMbI gati. vara rUr TApu) padminI, sthala padminI, padmacAriNI atitamAm adhya, (ti tarannA !) atyaMta UMce. latA. titaram atre. (ta tara| sAmu) atyaMta, uccatara. gativAra pu. (tizrI vAra: rAntarayAnama) 1. ttitAra tri. (tizayitaH tAra:) motI vagerenuM atyaMta maryAdAne oLaMgI javuM te, AgaLa vadhI javuM. zuddhapaNuM, atyaMta moTA zabdavALuM. atikramaNa, 2. jyotiH zAstramAM potapotAnAM titAra pu. (gatizayita: tAra:) ghaNo ja UMco avAja bhogakALanuM ullaMghana karI bhaumAdi pAMca grahonuM tita tri. (tizayena tI:) atyaMta tIkSNa, bIjI rAzimAM javuM te. ati ugra, ati tejasvI. gatiyArina tri. (ti varna ) 1. oLaMgIne ttitA pu. (tizayena tIjI:) zaragavo. janAra, atizaya janAra, aticAravALo graha vagere. atitIvra tri. (tizayitaH tIvra:) ati ugra, atyaMta gati chatra pu. (tivratta: chatra tunyAzAreT) eka tIrNa. jAtanuM sthUla tRNa, kukuramurA. titIvA strI. (tizayatA tIvrA) gaMDa dUva. matichatra sI. (atintichatra) chatrarahita. gatichatrava pu. (tasrAntarthachatram svArthe ) eka titR strI. (tRMtikrakhya) lAlacuDA, atyaMta lAlaca, lAlasA. jAtanuM jalatRNa, eka jAtanuM sthUlatRNa. tichatra strI. (tikrAntA chatramAirekha) eka jAtanuM hitena ratrI. caudasanI rAtrinuM nAma che. atithi pu. (atati gacchati, na tiSThati, at ithin) zAka. aticchandas tri. (atikrAntaH chandaH vedo'bhiprAyo ( 1. paroNo, mahemAna, abhyAgata, 2. rAmacaMdrano vA) vedokta kamarahita, vedanA abhiprAyane oLaMganAra. pautra kuzano putra. aticchandas na. (atikrAntaH chandaH vRttAnu tithitharSa pu. (mati dharma) Atithya karavAno saravavinyAsameTa) chaMda zAstranuM ullaMghana karIne adhikAra, atithi satkAra. mUkelo akSara vinyAsa. ttithapUna na. (mati: pUnama) atithi pUjA, gati nati tri. (nAtI muvanatikrAntA) jagatane satkAra, Atithya kriyA, atithinI sevA. oLaMganAra, jagatanI bahAra rahela. gathipUnA zrI. (ti: pUnA) uparano ja arthI gatinatI strI. (tikrAntA nAtI) bAra akSaravALA tivAtR pu. na. (tizayitaH rAtA) atyaMta dAna jagatIchandane oLaMgIne tera akSaranA eka caraNavALo ApanAra. te nAmano chanda. tilotrI zrI. (tizayita naM yastha:) dAna karanArI. Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atidAna-atipravRddha shbdrtnmhoddhiH| 37 tilAna na. (gatizayataM vAna) atyaMta dAna, atyaMta | ti, tri. (tAnto nAva) vahANamAMthI Utarela. udAratA. vahANamAMthI bhUmi upara Avelo. tilAda pu. (tiyita: :) moTI baLatarA, ghaNo gatino tri. (tinto nAvamuM) uparano ja artha. ja dAha. gatipatana na. (ta pat nyu) oLaMgavuM te. tinijha tri. (ti vim vatta) atidezano viSaya, tipatti tri. (gati pa vista) pAyadaLa senAne oLaMgI pUrvamImAMsAmAM - zo nAma rUtaradharmastha rUtarazmin gayela, samaya vItI javo. asaphaLa kArya pUruM na thAya te. prayogAya AdezaH / satipatti strI. (ti pat vi7) oLaMgavuM, anutpati, tivIrNa pu. (ta TIpU ya) lAlacitrAnuM jhADa. asiddhi. tikuSamA strI. (tizayitaM du:sa) jainasiddhAntamAM gatipatra pu. (ativRhat patra yaJ) eka jAtanuM jhADa, duSkama dukkama nAme avasarpiNI kAlano chaThTho ane hasikaMda. utsarpiNIno pahelo Aro. gatipatha pu. (atizayita: sundara: pancA:) suMdara mArga, atikuda tri. (tizayata TurUm) atyaMta duHkhe saspaMtha-sAro mArga. khamAya tevuM. gatipathan pu. (tizayitaH sura: pancA:) ati tideva pu. (gatinto revAnuM) sarva devomAM zreSTha rudra suMdara mArga, sAro mArga. atipada tri. (tinti : parva varaVT) vRtta ane videza pu. (ti dvi dhaga) atideza, hastAMtaraNa, caraNane oLaMgela.- tapavA "yatrI, tivA nAtI. samarpaNa soMpI devuM te, svaviSayano atikrama karIne tipana tri. (ta pad vatta) oLaMgela. bIjA viSayomAM je upadeza te atideza, anyatra tiparicaya tri. adhika paricaya, ghaniSThatA. lAgu thanArI kriyA, sAdazyanA kAraNe thatI prakriyA. | tiparokSa tri. (tanta: parokSa) pratyakSa athavA te atideza pAMca prakArano hoya che. 1. zAstrAtideza, koI paNa pratyakSano viSaya. 2. kApyAtideza, 3. nimittAtideza, 4. atipAta pu. (atikramya pAtaH gatiH atipat-ghaJ) vyapadezAtideza. 5. rUpatideza. A atideza prAyaH ullaMghana, (samaya) vItI javo, bhUla, upekSA, niyama vaidika karmamAM, vyAkaraNAdi zAstramAM ane laukika athavA prathAone oLaMgavI te. vyavahAramAM vaparAya che. gatipAtana. (gatizayitapatim)moTuM pApa, vyabhicAra. tithi tri. (mitiwAnta:) baMnethI caDhiyAto, tipAta tri. (matinta: pati) puNyazALI, advitIya, anupama, ajoDa- fdhayA niyatidravI pApane oLaMganAra. vathA baMne (vAsavadattA ane bRhatkathA)thI ya caDhiyAtI. tipatinuM tri. (ti pat nir ni) gatimAM gatidhanvan pu. (pratyutkRSTa dhanurthI) apratikaMThI, AgaLa nIkaLanAra, kSipratara. atyaMta utkRSTa dhanuSyavALo, agara yoddho. tipAtya tri. (ta pat r ya) sthagita karavA gativRtti strI. (tasrAntA kRti) ogaNIsa akSaranA yogya, vilaMba karavA yogya. caraNavALo eka chaMda. gatikavanya tri. (matiyata: pravanya:) atyaMta lagAtAra, ativRti tri. (tibrAnto dhRti-dheryama) dhairya athavA taddana lAgeluM. saMtoSane oLaMganAra. tika vya. (ti+++) atyaMta prAtaHkALa, atinidra tri. (atizayitA nidrA yasya vA atikrAntA paroDha. nidrA yaD) lAMbI nidrAvALuM, nidrA rahita. tipramANa tri. (tintaH praHTTP) ghaTita hoya tini ma. (nidrA saMta na yu te) nidrAne tethI vadhAre pramANavALuM. ayogya samaya. gatimAna na. (tizayita prama) atyaMta moTuM ttinikA zrI. (ttizayitA nidrA) atyaMta UMgha, UDIne mApa, moTuM pramANa. AgaLa nIkaLavuM, upekSA bhUla, atyaMta adhika sImAthI tipravRddha tri. (pratikrAnta pravRddha) atyaMta pramANa bahAra javuM te. uparAMta vadheluM. Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S shbdrtnmhoddhiH| [atipravRddha-atimuktaka tipravRiddha tri. (tizayita pravRddha) atyaMta vadheluM. | tibhUmi strI. (gatizayitA bhUmimA ) ati mayadA, tiprazna pu. (tikrakhya mAm prazna:) mayadAne | adhikapaNuM, parAkASThA, UMce svare. oLaMgIne prazna, sAro uttara ApyA chatAM pharI pharI | tibhUmi tri. (bhUmiM mAmatinti:) behada, hada pUchavuM te, IdriyAtIta satyatAnA viSayamAM prazna, mUMgA uparAMtanuM, sAhasikatA, anucitatA aucityanI karavA mATe tarkahIna prazna. sImAne oLaMgavI te. tiprasalita strI. (ti prasan vitana) atyaMta gatimRta tri. (ti pR vatta) saMbhALathI poSela. Asakti athavA nyAyazAstranI rIte alakSyamAM timonana na. (tizayataM monana) hada uparAMta lakSaNanuM javuM te, dhRSTatA, niyamano nakAmo vistAra, khAvuM te. prapaMca, ghaniSTa saMparka. timanya pu. (gatimaya dita) bIlInuM jhADa. tigrasa pu. (ta pra saMgna-5) uparano artha gatinya tri. (timAya hita) ati maMgalajanaka. juo tivyApti. titi strI. (tizayitA ti:) ahaMkAra, atyaMta gatiprata tri. (gatintiH prasan) prasaMgane garva. oLaMganAra. atiprasara - mudrA. satina-mAnuSa tri. atimAnava. atiprasiddha tri. (ti prasidvatta) ati vikhyAta, gatima tri. (tikrAnto maryAvA) maryAdAne oLaMgI sArI rIte zaNagArela. riauDha tri. (tizayataH prauDha:) atigaMbhIra, prauDha, janAra, atyaMta, behada, hada uparAMtanuM. timaH . (tiwAnto maryAtA) hada uparAMta, pIDha. behada. gatizIlA strI. (tizayitA prauDha) jeno vivAhakALa gatimAtra tri. (tantaH mAtrAma) mAtrAthI adhika, vyatIta thaI gayo hoya tevI moTI thayela strI. tivAra tri. (tizayitaM varlDa yaW) atyaMta balavALo, atizaya, atyaMta jenuM jarAye samarthana na karI zakAya. zaktizALI, ajoDa yoddho. tinAtra . (tizatitA mAtrA pramANe vasya) moTA tivana. (gatizata vastram) 1. ghaNuM jora, sAmarthya, pramANavALuM, atizaya. 2. ghaNI senA. gatimAtrA atra. (timatra+za) ghaNuM ghaNuM, atyaMta tivArA strI. (tithita va yasyA:) 1. te nAmanI atyaMta. eka auSadhi, 2. vizvAmitre rAmane ApelI eka gatimAna pu. (atyanta: mAna:) atyaMta abhimAnI. astravidyA. gatimAna tri. (tAnto mAnam) pramANathI adhika. ativAi tri. (tizayitaH vA:) atyaMta bAlaka. timAnuSa tri. (tikrAnto mAnuSa varitra) manuSyane atibAlA strI. (atikrAnto bAlAm bAlyAvasthAm) ayogya divya karma vagere, divyarUpa vagere. be varSanI bALakI, kanyA, agara gAya. gatinAtha tri. (tanto mAyA) mAyAthI taddana gatibiyartha pu. (tAnto drArtha) strIno saMga | mokaLuM, mAyA rahita. karanAra, brahmacaryano tyAga karanAra. timitra na. (atyanta paramaM mitra) parama mitra. timava tri. (ti pU r a) utkRSTatA. nikuvara tri. (tizayitve muvata:) pUrNarUpe mukta, tibAra pu. (gatizayito mAra:) atyaMta bhAra, atyaMta nivaNamuktine pAmela. gaurava, vega. -sA muvADuM vyasana tamArat vatta- | garimuvara pu. (ttio muvattAnuM prayA) mAdhavI ra7. 24/68 latA, eka jAtanuM jhADa, motIonI mALAthI vadhIne. atibhAraga pu. (atibhAreNa vegena gacchati gam-Da) atimuvi tri. (atimukata ) nivaNa- muktivALuM, khaccara, atizaya chUTe. ttithI strI. (gativikheti asthA: sanAta) 1. vajanA ttinuvAda ; (timukta ) eka jAtanuM jhADa, vAlA, vijaLI, 2. atyaMta bIka. tADanuM jhADa. Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atimukti-ativayas] shbdrtnmhoddhiH| gativira strI, (atyantA mukti:) 1. atyaMta mukti, | gatirakSa pu. (tizatiH rukSa:) sneha vagaranuM kAMga taddana chUTakAro, 2. tattvajJAna pachI prApta thatuM videha | dhAnya, kodarA vagere. kaivalya, 3. vedamAM dazarvilo zarIratyAga. tirukSa tri. (tinto rukSa) atyaMta snigdha. gatimRtyu pu. (ta%nto mRtyu) mokSa. tirUpa pu. (tiwAnto rUpam) rUparahita, paramezvara. gathuina na. (atyanta maithunamuM) atyaMta maithuna, potAnI ttirUpa tri. (tintio rUpa) zuklAdi rU5hIna zakti uparAMta strIsaMga. vAyu vagere athavA atyaMta rUpavALuM. gatino tri. (tizayitA: morA) ghaNA harSavALuM. tirUpa . (tizayitaM rUpam) suMdara rU5. tinA strI. (gatizayato no: anya vasthA) | tire. pu. (mati rinyU ) adhikapaNuM, gaurava, navamallikA latA. mahattA, pradhAnapaNuM, bheda, atyaMta. tiraMda tri. (tizayito raMTuM. minuM) atyaMta gativiyana tri. (ti-ra-ni) ghaNuM ja adhika. phUrtivALo, vegIlo. tiro pu. (tizayito roT:) kSaya roga. gativira . (atyanto rakta:) ghaNA lAla raMgavALuM, tirA tri. (tazayato roja yaW) ati rogavALuM. atyaMta raktavarNa. gatirodhAna na. (na tirodhAnam) prakAza, Avibhava, tirati tri. (atyArabatta: anurI yuvato vI) atyaMta vyavadhAnano abhAva, pragaTa. lAla raMgavALuM, ati snehavALuM. gatima pu. (tizayita roma arcarthe ) jaMgalI tiratha pu. (gatinto ratha thanama) eka ajoDa bakaro, moTo vAnara. yoddho, potAnA rathamAM besIne yuddha kare che, tathi. taramA tri. (tizayita roga arthe ) atyaMta ati tri. vegathI javuM, bhAre halacala ruvAMTAvALuM, bahu vALavALuM. tirasA strI. (tizito raso yAda) vanaspati, gatidita tri. (na tirohita) prakAzita, Avirbhuta, phuTa. rAsnA-Asana nAmanI vanaspati. tirAga tri. (tAnto rInAnaTa) rAjAnuM ullaMghana gatina na. (ti ) 1. adhika upavAsa karavA, 2. atikramaNa. karanAra. tti tri. (ti gatirAnan pu. (gatizayito pUnato rAnA) utkRSTa ni) bhUlo karanAra. gatiSa tri. (tizayitaH sutha:) atyaMta lobhI. pUjya rAjA, rAjAthIye caDhiyAto. tima pu. (tizayato stroma:) atyaMta lobha. gatirAtra pu. (tiyitA rAtri: arthe ) eka tiromaNa pu. (gatizayitaM oma atyarthe ) vanamAM rAtrimAM thaI zake tevo yajJa, jyotiSThoma yajJano utpanna thayela bakaro, moTo vAnara. eka bhAga, madhya rAtri. tistronA tri. (tizayataM roma satyarthe za) atyaMta gatiri na. (tiwAnta rAye varjItva Trasva:) dhananuM _ruMvATAMvALuM ullaMghana karanAra, dhanarahita kuLa vagere. atilomazA strI. (atiziyitaM loma astyarthe za) ttipitta tri. (tiridvatta) khAlI, zUnya, adhika, nIvu zabda juo. atyaMta bhinna, zreSTha. vikR tri. (ti vaktR) atyaMta bolanAra, gatirivAra je. (ti rir vatta) adhikapaNuM, atyaMta. bahu bolanAra, vAcALa, ati mahAna vaktA. mari pu. (atikrAnto ruma) jAnadeza, strIono gatividhi tri. (tizakti va) atyaMta kuTila, ghaNuM che. sAthaLano pradeza. garirara jhI. (tizayitA ) atizaya kAMtivALI gativi pu. (atizayita vaF) jyotiSazAstramAM strI. kahyA pramANe maMgaLa vagere pAMca graha. gatiya tri. (matinto rum) kAMtine oLaMganAra tivaya tri. (3tikrAnto vaya:) 1. kALakRta avasthA tti tri. (tizayita: rukSa:) atyaMta lUkhuM, sneha oLaMganAra, vRddhAvasthAne prApta thayela, atyaMta vRddha, vagaranuM. 2. pakSIne oLaMganAra. Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 shbdrtnmhoddhiH| [ativarNAzramin-atizakkarI zanivani 1 (pratikSAno vArtAnAzramanag) | nivRtti zrI. (gati vRt vini) oLaMgavuM, AgaLa brAhmaNAdi varNadhI tathA brahmacaryAdi AzramathI bhinna, vadhavuM, atyaMta kleza. AtmajJAnI. nivRtti tri. (ta vRt vini) AjIvikAno tyAga gativartan .(tivR-nyu) adhikapaNuM, pradhAnapaNuM, karanAra. bheda, kSamya aparAdha, sAmAnya guno, daDathI mukti. tivRddha tri. (atyanta vRddha) atyaMta vRddhivALuM, atyaMta tivarta tri. (tivR-juda) jIvananA upAyano tyAga vRddha, ghaNuM vRddha. karanAra. gativRdhapu. taMtra zAstrokta, eka maMtrano bheda jema ketivatta tri. (ta vR-ni) atizaya AgaLa catuHzataM samArabhya bAghadvarNasahasrakam / cAlanAra, pAra karanAra, bIjAnI AgaLa nIkaLanAro, / atibaddhaH sa mantrasta sarvazAstreSa varjitaH / / AgaLa vadhanAra, oLaMganAra. nivRtI strI. (atyanta vRddhA) ghAsa vagere cAvI nA tivartutra pu. (gatizayita: vartutrA) vaTANA. zake tevI gAya, atyaMta gharaDI. gativartutra tri. (gatizayatA vartA) atyaMta vartula, ttivRSTi strI. (ti vRd vita) atyaMta varasAda, atyaMta goLAkAravALuM. dhAnyano nAza karanAra upadrava, RtusaMbaMdhI che tivAda (tti vat ) bahu bolavuM, kaThora vAkya, vipattiomAMnI eka. apriya vacana, gALa devI te, dhikkAra. gati pU. (tizayitaH veja) atyaMta tega. gatidina tri. (ti vat ni) badhA karatAM atyaMta titi tri. (ti gAto hata) jene atyaMta bolanAra, sarvanA matanuM khaMDana karIne potAnA matanuM vega thayo hoya che ke, atyaMta vegavALuM. sthApana karanAra tti 5 (yatti vedha:) atyaMta saMbaMdha, gativAda . (atItya dehamanya va8:) eka zarIrano jyotiSazAstra prasiddha vedha. tyAga karIne bIjA zarIramAM jIvane laI javo te, gaNita tri. (tikrAnto vesTam) maryAdAnuM ullaMghana vitAvanAra, khUba parizrama karavo agara bhAra upADavo karanAra, dariyA vagereno kAMTho UtarI janAra, veLA te, chUTakAro pAmavo. tivAdavA pu. (tIved vu) eka zarIrano tyAga vaTAvanAra, hada uparAMta. ttitra . (matinto ve) atyaMta, adhika, karI bIjA zarIramAM jIvane laI janAra te nAmanI devajAti, sUkSma zarIra. nakAmuM, sImA vinAnuM, atyAdhikatAthI, Rtu vinAnuM. ativAdI strI. (tivat r byu) ativAha tivoDra tri. (ti vet tR6) atyaMta vahana karanAra, karAvanAra, ativyApaka. atyaMta pahoMcADanAra. vivAdita tri. (tivAda gadyastha ) ativAhane tivyathAna. (tivyam La cuTa) atyaMta duHkha devuM. yogya-ativAha zabdomAM kahyA pramANe sUkSma zarIra. gativyathA strI. (tizayitA vyathA) atyaMta pIDA. tivAdita tri. (ta vat r vata) oLaMgela, rada karela. tivyo tri. (tizayito :) atyaMta kharca, hada vivAhA tri. (tiva6 frd #ya) ativAhane uparAMta kharca. yogya, kALa vagere oLaMgavA yogya. ativyApti strI. (atizayena lakSyamalakSyaM cAviziSya gativivAda pu. (tazayena vira:) atyaMta vikaTa, vyApti-vyApana) 1. lakSaNanuM alakSyamAM javuM, e gativida tri. (gatizana vira:) duSTa hAthI. nAmano lakSaNadoSa 2. koI niyama agara siddhAMtano tivizada tri. (tiwAnto viSa) viSanuM atikramaNa anucita vistAra, 3. pratijJAmAM anabhipreta vastune karanAra, atyaMta jherI. meLavI levI, 4. je lakSaNa mujaba na AvavI joIe tiviSA zrI. (tijJA viSa) ativiSanI kaLI, te vastuo paNa jenA phaLasvarUpe saMmilita thaI ativiSanI vela-latA. jAya, 5. lakSaNanA traNa doSomAMthI eka. ttivRtta tri. (niSNa vartata, vRtta 7) atizayita | gatizaar S. (aMtijJA zarI") te nAmano eka " oLaMgela. vRtta, paMdara akSaranA caraNavALo eka chaMda. Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atizakti-atisRjya shbdrtnmhoddhiH| gatizavitta strI. (tizayatA vitta) atyaMta zakti, | gatiSThA tri. (atItva sarvAn titi zA-vivadhU utna) atyaMta sAmarthya, atyaMta baLa, adhika vIrya. satIta, sarvotkRSTa, sarvottama. atizakti tri. (atizayitA zaktiryasya vA atikrAntaH tithi pu. (atItva Avazyatve saMya:) atyaMta vita) sAmarthyanuM ullaMghana karanAra, atyaMta saMgraha, moTo saMgharI. zaktivALuM. gaNitanya tri. (atikrAnta: sabhyo nA vA) saMdhAna gatiza . (gati zIpha a) adhikapaNuM, atireka, vinAnuM, mayadAne oLaMganAra. pramukhatA, utkRSTatA. tAnyAna na. (mati siMdhA ) asatya, ThagabAjI, gatizaya tri. (sinti: zaya-hastam) hAthanuM ullaMghana | dago, kapaTa, ThagAI vagere. karanAra, atizaya vegavALuM. atisandheya tri. (atikaSTena sandheyaH saMyojyo vA) ziva tri. (tizaya mArge ma) atizayavALuM, kaSTathI jenuM saMdhAna thAya te, duHkhe karIne jeno saMyoga dvAra, vyApAra. thaI zake che. ttirapana . (ti zI bhAve yu) atizayapaNuM, gatiththiA strI. (atyAranA saccA caNA:) saMdhyA adhikapaNuM, AgaLa vadhanAra, bahulatA. kALanI najIkano samaya, kALa. ziyANa tri. (ti zI cuTa) AgaLa vadhavuM agara atisara tri. (ti 9 ) vaTIne janAra, AgaLa caDhiyAtI pravRttivALo. janAra, nAyaka. gaNita tri. (ti zITTa ) adhika, oLageluM. ganisa 5 (ti+na-gha) dAna, marajI mujaba karo mariyam (tizI+na) atizaya yukta, zreSTha, evI anujJA ApavI te, svIkAravuM te. suMdara. Asiyaof . (tti : sama) nitya, mukti, sRSTine atizayokti strI. (atizayena uktinirdezaH yatra)- oLaMganAra. alaMkArazAstra prasiddha te nAmano eka alaMkAra, gAlana . (ta kRm nyu) dAna, atizaya dAna, atizaya bolavuM, vastune vadhArIne vacana kahevuM. vadha, mArI nAkhavuM, vipralaMbha udAratA, dAnazIlatA, gatizatta tri. (tirAne zasta:) atyaMta vakhaNAyela, viyoga. ati uttama. gatisarva tri. (tinti: sarvAna) satIta, sarvane ziyana na. (gati zITTa nyuTa) adhikapaNuM, prakarSa, oLaMganAra, savadhika, sarvottama, sarvazreSTha. utkRSTatA, zreSThatA. atisaMskRta tri. (atyantaH saMta:) atyaMta saMskArI. Arita . (tizayita zIta) ghaNuM TADhApaNuM. | tisAttipana na. (titaH sAntAnam) te nAmanuM avirata tri. (3tyanta zata) atyaMta TATuM, zItala eka vrata. sparzavALuM, ThaMDuM. tisANa na. (atyanta sAmya) atyaMta samapaNuM. gatiSa E. (tiSyine maLa gha) thoDo bAkI masisathA strI. (atyanta sArUM badhunAthA:). jeThImadha. rahela bhAga, bacelo bhAga. tisavam vya. (atyAsanne sAthe carcA) sAyaMkALa atizamana tri. (mati jIma ) atyaMta zobhAvALuM, samIpano kALa. zreSTha. tisAra pu. (tasArati jhim dravItya) atisAra siTosi . ( zreniMnna:) sarvottama strIthI roga, maraDAnI sAthe dasta thAya te. zreSTha puruSa. atisAran tri. (tasara ni 9 va) atisAra tti tri. (atintiH ne sana ) baLamAM rogavALo. kUtarA karatAM adhika, bhUMDa, Dukkara, kUtarAthI hIna atisArin pu. (atyantaM sArayati malam ati sU forni ) atisAranA dardIvALuM. azvin . (aniyata sundara: bhA) atisuMdara, ati tri. (ati vRd vaca) tyAga karavAlAyaka, kUtaro. sarajavAyogya. vagere. Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 shbdrtnmhoddhiH| [atisRSTa-atka atisRSTa pu. (ati sRj kta) mAghela. hAyasa, prerita, | atIva avya. (ati iva) uj4, gAI, pUna, atyaMta, sa28.. madhi. Atisaurabha pu. (atizayitaM saurabhaM yasya) atyaMta atIsAra pu. (atisArayati malam dravIkRtya) matisAra sugaMdhavALo AMbo. nAmano roga, maraDAnI sAthe dasta thAya te. atisaurabha tri. (atyantaM saurabham) atyaMta. sugaMdhA.. atuGga tri. (na tuGgaH) yuM nahAta. atisaurabha tri. (atyantaM saurabham) sugaMdhIjI. vastu atula pu. (nAsti tulA zubhrapuSpamasya) tina vRkSa. mAtra atula tri. (nAsti tulA yasya) hernu, tara na. thaI / atisauhitya na. (atyantaM sauhityam) atyaMta. tRpti. tevuM parAkrama vagere, puSkaLa, anupama, ajoDa, atistuti srI. (ati stu ktin) 29 nali chatai. | atulanIya. guNa gAI vakhANa karavAM te. atulya tri. (na tulyaH) tulya nahIta, asamAna. atisneha tri. (atizayitaH sneham) atyaMta bhAnurA, atuSa tri. (nAsti tuSo yasya) MiuvA vagerethA. zeta2i burAInI AzaMkAmAM pravINa. vinAnuM karela dhAnya vagere. atisparza tri. (atizayitaH sparzam) a5252. ane. atuSAra tri. (nAsti tuSAraH) huna Doya. svarone mATeno pAribhASika zabda. atuSTikara tri. (na tuSTikaraH) sNtaap.||24, saMtoSa atisphira tri. (atizayitaH sphiraH) atyaMta. suratAvAj, nahI 2nAra. atizaya vRddha. atuhinarazmi pu. (na tuhinaH razmiryasya) sUrya. atihasita na. (ati has kta) yethI. tIna. sa. atuhinarazmi pu. (na tuhinaH razmiH ) Bri B24, te, 575 sa. , 6325. atihasti (nAmadhAtu) DAtha 43 I., athavA DAtha. 43 | atUtuji pu. (na tuj-ki dvitvadIrgha) mahAta. atUrta tri. (na tUryate tUro hiMsAyAm kta iditvAdiD atihAsa na. (ati has ghaJ) 113 sa., atyaMta. na) masita, na mArela. sata. atRNAda tri. (na tRNamatti, ad aN) ghAsa nahI atIkSNa tri. (na tIkSNaH) tI nalita, omaNa. khAnAra, mAtra dUdhathI ja poSavA yogya gAyano nAno atIkSNa na. (na tIkSNaH) dlandna samAva. vA723.. atIta tri. (ati iN kta) 542 238, samApta / atRNyA strI. (nAsti tRNyA-tRNAnAM samUhaH) thAI saraj thayeTa, malisid, bhAgavAra, vAta, bharI gayeda.. saMkhyAmatItaH 3 saMkhyAtItaH na. uya. tevu. atRdila pu. (na tRdyate vadhyate tRd kilac) nA.., yU atIndra pu. (atikrAntaM indraM guNaiH) vi. 2vAne ayogya, parvata.. atIndra tri. (atikrAntaM indraM guNaiH) iMdra 42di. Als | atRpta tri. (na tRptaH) atRpta. guvAna. atRpti nI. (na tRptiH) tRptinI. AHIR, saMtadvid atIndriya tri. (atikrAntamindriyam) driyothI 24.ALL. pratyakSa vA pradhAna. 22 prati. mAtbhA puruSa, | atRpti tri. (nAsti tRptiryasya) tRpti. vinAnu, saMtoSa vagere. vinAnu. atIndriyatvam na. (atIndriyasya bhAvaH) bhatidayapa|- | atejas na. (na tejaH) 1. tanI abhAva, saMgha.2, indriyajanyalaukikapratyakSAviSayatvam, yathA-kAlaH chAyA, dhUMdha,2 huI, u. nA .. atIndriyaguNatvam na. (atIndriyasya guNatvam) | atejas tri. (nAsti tejo yasya) 4 vinAnu atejaska. sAtAndriyanu atpa.nyAyamate- laukikapratyakSAviSaya- | atejasvin tri. (na tejasvI) tasvI. nalita. guNatva-sAkSAd vyApya jAtimatvam sA ca jAtiH / atka na. (at+kat) zarI2no savayava. adRSTatvAdi. atka tri. (atataM satataM gacchati) bhusA32, vaTemA. ghAsa. ala Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ave-gagi]. shbdrtnmhoddhiH| sarave , madhya, ( turthe tave) khAvAne, bhakSaNa | atyasumAra pu. (atyanta sumara:) kAMganuM vRkSa. karavAne. atyanta bhAva pu. (anantatikrAntaH mAva:) nitya sattA strI. ( ta satata sa ti gat ta TApU | abhAva, nyAyazAstra prasiddha te nAmano eka abhAva. phUDamAva:) mAtA, mA. tyanti avya (atyanta matti) atyaMta pAse. gari zrI. (at ktinuM svarge na va) nATakamAM strInI satyanti tri. (atyanta 3 ) atizaya gamana - sAsa, moTI bahena.. karanAra, caMcaLatAthI janAra lakSmI vagere, bahu samIpa tti sI. (svArthe ) uparano ja artha juo mA, rahela, dUra rahela, atyaMta sAmIpya vyavadhAna rahita mAtA. paDoza. mag . (s tR) paramezvara. mAtyAna tri. (atyanta jano atyanta-3) atizaya mAM trei. (mad ) bhakSaNa karanAra, khAnAra. vege gamana karanAra. - ra (tati satataM nayapara nathAvatra bana) yuddha. atyAra . (gatizayata: a rasa: yasya) AMbalInuM atna pu. ( 1) vAyu, vA, pavana, sUrya. jhADa, manuM tri. (-) musAphara, satata cAlanAra. kacaru tri. (tizayitaH :) ghaNuM ja khATuM, ghaNI satya pu. (at ya) jaladI janAra ghoDo. ja khATI koI paNa vastu, cina pu. (tizayatA ni) pAcanazaktinI | satyarUpa strI. (atyarUM paLe vasyA:) ghaNAM khATAM adhikatA. pAMdaDAMvALuM vana, bIjorAnuM jhADa. aniSTona pu. (matintoDaniSTona) te nAmano tyAM strI. (gatizayitA 3Z) jaMgalI bIjorAnuM eka yajJa, jyotiSThoma yajJano bIjo bhAga. jhADa.. satyaDA 9. (tintoDaDDazana) aMkazane na atyaya pu. (ti rUma) vinAza, abhAva, atikrama, gAMThanAra hAthInI jema niraMkuza, vazamAM rahevAne doSa, guno, sajA, oLaMgIne javuM, kaSTa, duHkha, ayogya. avasAna, mRtyu, gerahAjarI, aMtardhAna, bhaya, ghA. atyagula tri. (atikrAnto'guliM tat parimANam) satyaya tri. (ti 1 ) vilaMbane nahi sahana AMgaLInA pramANathI adhika. karanAra. satyananIya tri. (na cananIya:) na tajavAlAyaka. gayA tri. (atyaya , strI. vI.) 1. nAzakArI, atyaa6 pu. (tAnta: acchAna) sAro rasto. sarvanAzakara, 2. pIDAkAraka, azubhasUcaka, 3. atyaMta satyadhvanuM tri. (tantoDakvAna) mArgane oLaMgI Avazyaka, aparihArya. gayelo musAphara. satyajita tri. (satyaya rUta) 1. vaghelo, AgaLa atyaja na. (tinto DarUM sImAm) atizaya, atyaMta. nIkaLI gayelo, 2. oLaMgala, 3. jenA upara atyanta tri. (tivrAntoDatuM sImA) cheDA vinAnuM, atyAcAra karavAmAM Avyo che. atyaMta, adhika, bahu moTo, bahu balavAna. tyanitri. (mati rULina)vadhanAro, AgaLa nIkaLanAro. gAyatta vya. (tintoDanaM sImA) nAza rahita, | cartha je. (tintamartham) atizaya, ghaNuM moTuM. amApa, ghaNuM vadhAre, haMmezAM mATe, AjIvana. satyartha tri. (tikrAntamarthana) atizayavALuM. atyantopana tri. (atyanta pU nyu) ghaNA krodhavALuM tyartha avya. (tikrAntamartha) vastuno abhAva. atyama tri. (atyanta am TLana) atyaMta janAra, satyanya tri. (gatizayatoDatva:) ghaNuM ja thoDuM, ati bahu cAlanAra. alpa, bahu sUkSma. atyantaniti strI. (atyantA nivRtti) mokSAvasthA, | ga na na. (tazayatamazana) ati bhojana, ghaNuM dukhano atyaMta abhAva. jamavuM te. satyanA saMyojapu. (atyantana cena saMyo :) ghaNo | satyadi strI. (tintiA MSTa) sattara akSaranA ja saMbaMdha, satata saMbaMdha, vyApti. caraNavALo eka chaMda. Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 shbdrtnmhoddhiH| [atya-gacUdA 3& fa. (ri samasa) niyata avadhimAM eka | satyA tri. (tAntA kA yena) AzAne oLaMgI divasa vadhu rahenAro. janAra. atyAcAra 5. (matiyataH mAra:) moTo AkAra, | tyA bI. (tizayitA gANA) ghaNI ja AzA, moTuM zarIra. geravyAjabI AzA. atyAvira pu. (tazana mAra:) tiraskAra, kalaMka, tyAzrama tri. (tinti: Azramam) sarva Azramano niMdA. tyAga karanAra, atyAra tri. (tazayita kAro ) moTA | atyAzrama pu. (tazayataH kAzrama:) jIvanano uttama zarIravALuM, moTA AkAravALuM. Azrama, saMnyAsa, A AzramamAM rahelo. atriA pu. (tyAT:) tyAgano abhAva. atyAkSara 6. (botazayita: AhAra:) atyaMta AhAra, atyAni tri. (ta tyAra) tyAgI nahi te, karmanAM ghaNo ja AhAra. phaLanI AzA rAkhI kAma karanAra. atyANa itri. (ti mA Dha ni) ghaNo ja AhAra atyAcAra pu. (ta A varSa) mAnya AcAro karanAra. ane rUDhiomAM anucita AcaraNa, ghaNuM AcaraNa, atyAdita 1. (ta++thI+vata) moTo bhaya, atyaMta dharmathI UlaTuM AcaraNa. bIka, durbhAgya, prANanI hAninI zaMkA thAya tevo kAgAra maLa. (ti A vara Ijha) AcAranuM ullaMghana. anartha, kharAba ghaTanA, prAyaH AzcaryakArakarUpamAM jema atyAca na. (na tyavatuM zavacam) nahi tyAga karavA - hAya re, udaMDa athavA sAhasika - miMyogya, tyAga karavAne azakya. tyAhitam-za. atyAra . (gatizayitamAna) atizaya grahaNa | avira strI. (mati vat vittana) atyaMta bolavuM, karavuM te, ghaNuM ja levuM. atizayokti, nirguNa ke mUkhanuM guNI kahIne vakhANa tya tri. (tti saM.) sUryanI jyotithI adhika karavuM te. cakacakita tyutha tri. ukta nAmaka sAmavedanA chaMdanuM ullaMghana atyAdityaM hutavahamukhe saMbhRtaM taddhi tejaH / - megha. karanAra, atyAdhAna na. (ti+nA+bA+nyu) oLaMgavuM te, matyuthI jI. (tantA 3thI6) te nAmano eka harakoI saMbaMdha, upara sthApavuM te. chaMda, - tyavattA . atyAdhAna na. (mati cejhamAthAna) moTAne mUkIne atyudbhUita tri. (atyanta: fskRta:) atyaMta UMcuM, agninuM AdAna karavuM te. ati unnata. atyAdhAna avya. (atikramya jyeSThamAdhAnam) pratyutvA: tri. (atyantaH 38:) atyaMta ugra. anyAdhAnano tyAga karavo. asuda tri. (atyantaH 3STa:) atyaMta utkRSTa, tyAnanA strI. (aa. sa) maithuna prati udAsInatA. | sarvottama. atyAya pu. (ta mad ) oLaMgavuM, atizaya tyupatha tri. (35thAtiwAnta:) parIkSA karAyela vizvAsu satna vya. eka prakArano anukaraNa zabda, hiMsA gAya tri. (ta mad bu) lAbhano tyAga karanAra, karavI. adhikatA. anyUDa pu. (ti 36 ma) eka jAtanuM paMkhI. atyAdhu na. (ti mA sa ) yajJanuM eka pAtra DayUha pu. (gatizayata: 5:) atyaMta tarka, gahana atyAti strI. (mati+3++vittana) atyaMta UMce ciMtana-manana, gaMbhIra tarka karavo te. 2. jalakumbhaTa. caDhavuM, ghaNI ja khyAti, atyaMta prasiddhi, bahu UMcI matra. (gatizayataH kada:) tarka vitarkano padavI, unnati. abhAva tyAruM pu. (ti+A+ ma) lAla citrAnuM | - sI. (atizayataH : TApu) 1. gaLI, 2. jhADa. kALI nagoDa. lAbha. Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satra-2) shbdrtnmhoddhiH| 45 matra madhya. (pha-pata vA tra) 1. ahIM, A sthAne, | Htha 3.vya. (rtha-pRSo. ropa:) 1. have, ahIM, AmAM, emAM, 2. A viSayamAM, A bAbate, A saMbaMdhe. AraMbha, 2. maMgalasUcaka zabda, 3. Anantarya, 4. satra tri. (1 trAyate nApi nan 2 ) jenuM koIthI, prakaraNa, 5. vikalpa, 6. prazna, 7. pakSAMtara batAvanAra, rakSaNa na thAya te. vyakti dUra hoya, parokSa hoya to 8. samuccaya, 9. tyAre, 10. te pachI. vastutaH atha tene mATe tatra mavAnuM zabda vaparAya che. no artha maMgaLa nathI chatAM A zabdano kevaLa uccAra atratya tri. (satra mava: 35tra tya) A sthAnano agara ke sAMbhaLavuM e maMgalasUcaka manAya che. kemake A ahIMthI saMbaMdha rAkhanAro, A sthAnamAM utpanna thayela, zabda brahmAnA mukhathI nIkaLyo manAya cheahIMthI maLela, A sthAnano, sthAnIya. oMkArazcAthazabdazca dvAvaitau brahmaNaH parA / atrapa tri. (nApti traNa stha) avinIta, nirlajja, kaNThaM bhittvA viniryAtau tena mAGgalikAvubhau / / zarama vinAnuM. gatharim avya. ( kim) sAmA mANase kaheluM TApA strI. (1 trapA) zaramano abhAva. potAne kabUla che ema darzAvavA mATe vaparAto avyaya sAmavat tri. (matra mU ) mAnya, pUjya, Apa, | svIkAra, hA ema ja, kharekhara ema ja. zrImAnuM, AdaraNIya, sanmAnIya, bolanAranI sAme | athavA vya. (atha+++1) pakSAntara, athavA, ke, hAjara hoya agara najIka hoya te vyakti mATe saMketa adhikatara, kema, kadAcit. karanAro A zabda che. strI mATe atramavatI, tatramavatI atharva . (3tharvan + 1) ziva, agni ane zabdo vaparAya che. somanA upAsaka purohita, athavA RSinAM saMtAna, atrasta tri. ( trasta:) trAsarahita, nirbhaya, trAsopAdhithI brAhmaNa, atharvavedanAM sUkta. rahita. atharvani pu. (atharvana 30: rUlsa) atharvavedokta sAntare (. vi.) AnI vacce. karmamAM kuzala, brAhmaNa, purohita. kara tri. (nAsti trAsa va) trAsa vinAnuM. atharva pu. (matha 28 vani) te nAmanA muni, gata pu. ( trAsa:) bIkano abhAva, trAsano abhAva. atharva . (1tha zuM ni) te nAmano eka veda. tra . (sad tri) te nAmanA eka muni, je vedanA atharvavid tri. (atharva vetti vidf) atharvaveda sUktonA daSTA hatA. jANanAra, atharvavedanA jJAnano bhaMDAra - atharvaniya: trinA pu. (atrerneTAjJAta:) 1. caMdra, 2. kapUra. atharvaveda pu. te nAmano cotho veda. tridA pu. (matrardazo netrAbbAyate nan + 4) caMdra. atharvazikhA strI. (atharvaNaH vedasya zikhA iva) rin pu. (mad trina) te nAmano eka muni. atharvavedanuM brahmapratipAdaka te nAmanuM eka upaniSad. trinetrana (kanaitrAjJAta:) caMdra. atharvazira na. (matharva: zira va) te nAmanuM trinetraprasUti (arnetrAjJatiH prasUta:) caMdra. atharvavedanuM upaniSad, adhyAtma graMtha. gatiputra (matre putra:) caMdra. atharvAli pu. (atharvA ja pharArtha) atharvaNa ane atribhAradvAjikA srI. (atribhAradvAjavaMzayomaithunAjjAtA) | | aMgirA munie joyelo vedamaMtra. atri ane bhAradvAja muninA vaMzamAM utpanna thayela | tharvAina . (atharvadyAr kRSo. rIrSa:) atharvavedanI strI-puruSanA yugalathI utpanna thayelI. anuSThAna paddhati. tripitA zrI. (matre saMhitA chataH) vaNazrimamAM athafdhA pu. (tharva: dhaU:) budhagraha. AcAra samajAvanAra atri munie raceluM eka atharvI strI. ( tharva 35r supa) ahiMsA. dharmazAstra. tho vya, (rtha + Do. ropa:) atha zabdano artha satvarA cI. ( tvarA zIgha kamAvArthe) utAvaLa nahi juo. gar (pyA. para. seTe) anvata bAMdhavuM. ar . (nAsti sUri muSTivanthanasthAnaM yasya) [ 6 (ki. 52. savA. tta) khAvuM, bhakSaNa karavuM, eka jAtanuM yajJIya pAtra. gaLI javuM, naSTa karavuM. si erat postali per stor vikt sich Btel del Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 adaMSTra tri. ( nAsti daMSTrA yasya ) vinAnuM. sandU pu. (nAsti taMSTrA yasya) jenI dADho bhAMgI gayelI hoya tevo sarpa. apakSa tri. (na vakSa:) DAhyuM nahIM te. akSiLa tri. (na kSiLa:) je yajJa vageremAM purohitone dakSiNA na apAI hoya te, dakSiNA rahita, DAbuM aMga, nipuNatA vagaranuM, adakSa agara apaTuM, mUrkha, saraLa, gerahAjara, pratikULa. agdha tri. (zAstravidhinA na vtha:) 1. zAstravidhithI agnisaMskAra na pAmela, 2. nahi bALeluM. arce tri. (na vacaH) na daMDavAlAyaka, zikSApAtra nahi te, daMDarahita. zabdaratnamahodadhiH / dADha vinAnuM, dAMta avanni. (nAsti vantaH yasya)jene dAMta nathI, dAMta rahita. anna tri. (na vRtta: vAta) nahi Apela, je dAna radabAtala karyuM hoya te. avRtta tri. (na tta: vA tta) uttama rIte na apAyeluM te, aucityapUrvaka na apAyuM hoya te, je vivAhamAM na apAyuM hoya te. gavattA zrI. (na vRttA) je kanyAnuM vevizALalagna na karyuM hoya te. avattAvAvin nai. (avattamAvatta A-vA+ni) nahi ApeluM lenAra, jema-cora. avattapUrvA strI. (pUrva avattA) jenI sagAI na thaI hoya evI kanyA. avatra tri. (gar atranuM khAvAyogya, bhakSaNa karavAlAyaka. adadryaJca tri. ( amum aJcati, adas aJc adrayAnama:) amuka pratye janAra; Ane prApta thanAra. avana na. (gar nyuT) khAvuM, khorAka. avanIya tri. (mad anIyar) khAvAlAyaka. avanta pu. (nAsti nho yasya) 1. bAra AdityamAMnA pUSAdeva avanta. 2. dAMta rahita, 3. je zabdanI aMte at agara maiM hoya. avanta tri. (nAsti rasto yasya) dAMta vinAnuM, jene dAMta na UgyA hoya te. avantaja tri. (nAsti Tnto yasya p) u52no artha. sattva tri. (na jnma:) 1. jene dAMtonI sAthe saMbaMdha nathI, 2. dAMto mATe anupayogI, dAMto mATe nukasAnakAraka. [nig-vAgya garA tri. (61 sta) ahiMsita, nahi mArela, aradhdhApu pu. (aspena-mahiteina bA+cA-") ahiMsAyukta. avama tri. (na rammate maNi yA. ) ahiMsya, nahi mAravAlAyaka. avandra tri, (lam ra na haiM) puSkaLa, ghaNuM, thoDuM nahIM. te. annma pu. (7 phnma:) ibhano abhAva. gavarmI tri. (nAsti to yasya) daMbha vinAnuM. gamya tri. (na ramyate'sau) nahi nAthavAyogya eka varSanuM vAcharaDuM vagere. avarzana na. (na darzanam) darzanano abhAva, na jovAya te lopa, vinAza, gerahAjarI, antardhyAna. avarjhana tri. (nAsti varjhana thasya) darzana vinAnuM, dRSTi vinAnuM. savajI pu. tri. (nAsti varNa vasya) pAMdaDA vinAnuM eka vRkSa, pAMdaDA vinAnuM harakoI vRkSa. adra tri. (na 10: luDo yasya) khaMDa vinAnuM. savA au. (nAsti tamasyAH) eka jAtanI kuMvAra, avatta tri. (na sU vis) A, e, amuka. - idamastu sannikuSTaM samIpataravarti caitado rUpam / adasastu viprakRSTaM taditi parokSe vijAnIyAt / / je hAjara na hoya agara bolanAranI pAse na hoya evI vyakti ke vastu batAve te, ahIM, sAme arthane batAve, yat ane t arthamAM paNa prAyaH vaparAya che. paraMtu jyAre A saMbaMdhavAcaka sarvanAma'nI pachI tarata vaparAya (coso, ye mamI vagere) to Ano artha 'prasiddha pUjya' thAya che. avAtR tri. (na vAtuM) 1. na ApanAra, dAtA nahIM te, 2. kaMjUsa, 3. chokarIno vivAha na karanAra. avAti tri. (mad AvI ceSAM ta) bIjA gaNanA dhAtuono samUha, je ar zabdathI zarU thAya che. avAna tri. (nAstivanuM thasya) kAna vinAnuM. avAna pu. (nAsti vAna ya6) maMdajala vinAnI hAthI, gavAna na. (na vAnam) dAnano abhAva. avAnta tri. (na phAnta:) indriyadamana nahi karanAra, avinIta. gAmya tri. (rkhyat no vadhAvRddhI nahi mAravAlAyaka, ahiMsya Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAyana ] shbdrtnmhaaddhiH| 47 lAya tri. (nAsti lAvo reSA) vArasAne mATe ayogya. | aSTapUrva tri. (na dRSTapUrva) 1. pUrve kadI nahi kalAthAda tri. (na rAyaddi:) vAraso levAne ayogya, joyeluM, 2. navuM, 3. anubhavamAM na AveluM, (na drAyA: thaya) jeno koI uttarAdhikArI na hoya. 4. vicAryA vagaranuM, 5. ajJAta, 6. asvIkRta, gAyika tri. (na tathi:) vArasa vinAnuM dhana vagere, 7. anumata nahi te. vArasA saMbaMdhI nahi te, jeno koI uttarAdhikArI na madada tri. jenuM pariNAma adazya hoya. hoya te - anAyizRM thanaM rASi -ta. uttarAdhikAra madArtha tri. AdhyAtmika agara gUDha arthavALo, sAthe saMbaMdha na rAkhanAra. AdhyAtmika rahasya. lAhya tri. (na hAI:) zAstrokta vidhithI agni daSTi stra. (nam da vittana) krUra daSTi, krodha vagerethI saMskArane ayogya, na bALavAlAyaka. vAMkI najara, darzanano abhAva. vAi pu. (dhumazA:) paramAtmA, jene bALI na daSTi tri. (nam daktina) daSTi vinAnuM, AMdhaLuM. zakAya. gadA strI. (nam zuM vita) uparano artha. liti strI. (ta rIte gRhati rA vita) | mA tri. (na reya) na devAlAyaka, na ApavA yogya, 1. pRthvI, 2. vANI, 3. devonI mAtA, 4. gAya. dAna devAne ayogya, je devuM ucita na hoya, Avazyaka nitina pu. (sniyate nan ) deva. na hoya. iitanA . (jitendrana) deva. divya prANI. deva tri. (nAsita reva.) 1. je devo samAna na hoya sIna tri. (na niH) 1. dIna nahi te, 2. kAyara nahi 2. devarahita, apavitra, adhArmika, 3. je devatA na hoya. ka, tri. (nati ku) 1. je durgama na hoya, jyAM alAna na. (ye rAna) na ApavA yogya dA. pahoMcavuM muzkela na hoya, (nAsti tu yatra) jyAM adevatra tri. (na devAn trAyate prINAti anena trai-karaNe killo na hoya evuM sthAna. 4) devone prasanna nahi karanAra anna vagere. aviSaya tri. eka killA vinAno deza. 3devamAtR pu. (phevamAtRfmanaH) jyAM nadI vagerethI ja mag tri. ( :) daSTa nahi te. doSa rahita. anna pAkatuM hoI varasAdanI jarUra na hoya tevo lUra tri. (nAsti tUra) je dUra na hoya, najIka, deza. jyAM varasAda thayo na hoya, jyAM varasAdanA paDozamAM -vasanalUra philTa vandrIje | 25. dArU4 deve mAtAnI jema dUdha pIvaDAvavA agara pANI adhika dUra nahi, bahu dUra nahi te. ApavAnuM kAma na karyuM hoya. dUSita tri. (1 TUSita) dUSita nahi te, doSa vinAnuM. -vitanvanti kSemamadevamAtRkAzcirAya tasmin zuM tri. (nAsti dAmya) AMkha vinAnuM AMdhaLuM. suravazcAsate ! vi. 27, gAya tri. ( dazya) daSya nahi te, jovAlAyaka nahi kaleva, tri. (na revaM yAti-prApnoti) devone nahi te, na joI zakAya evuM. pahoMcanAra, nahi prApta thanAra. dRzaya pu. (na dRzya:) paramezvara. reza pu. (paSTa: pheza:) nindrita deza, ayogya sadaSTa na. (nam bhAgya, nasIba, prArabdha, deza, jyAM dAnAdi vyartha thAya tevo pradeza. niyati. karma-puNyapApAtmaka bhogyarUpa. "adaSTa'ne za pu. (nAti seza:) 1. ayogya sthAna, apUrva' ema mImAMsako mAne che, "prArabdhakama' ema | 2. kharAba deza. vedAntIo kahe che. "adaSTa' ema vaizeSiko mAne che, | zahi . ayogya sthAna ane ayogya kALa. dhamadhama' ema taiyAyiko mAne che, "puNya' ane ! zA tri. ayogya sthAnamAM rahelo, ucita sthAnathI pApa" ema paurANiko kahe che. rahita. aSTa tri. (dRSTama) na joyeluM, na dekhela, daivI | gava tri. (revaM nAti yatra) bhAgya vinAnuM, ebhAgiyuM. vipatti, bhaya vagere, adazya. sava na. (kaive nAsti yatra) vaizvadevika zrAddharahita, ka rman 2i. anubhava rahita, avyAvahArika. | nitya zrAddha. Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 shbdrtnmhoddhiH| [adoSa-adrirAja adoSa pu. (na doSaH) 1. hopana samApa, truTImothI. adyApi avya. (adya-api) 4 555, 28deg4 sudhI, rahita. 2. azlilatA ane grAmya vagere sAhityanA | atyAre nahIM, AjathI laIne, doSothI mukta. adrava pu. (na dravaH) dravana sAva. adoSa tri. (nAsti doSo yasya) pa. vinAnu. adrava tri. (na dravaH yasya) drava vinAnu zunya. adoha pu. (nAsti doho yasya) hoDavA mATenI ayogya | adravya na. (aprazastaM dravyam) 52 hAtha, samaya, nahoDavAya te. | dravya, ayogya pahA, tuccha vastu, namo. 56. adga na. (ad gan) puroza. adri pu. (ad kri) 1. parvata, 2. 5vatano 5852, 3. addhA avya. (at dhA kvip) 1. 5252, 2. sAyu, | vRkSa, 4. medha, 5. aun, . sUrya, 7. .5 tarnu 3. yathArtha 4. zatizaya, 5. sAkSaust2,7.spaSTa, 7. paribhAsa, 8. sAtanI saMdhyA. nI - vyAlAdhipaM ca yatate parirabdhumaddhA-bhAbhi. 115 | adrikarNI strI. (adri+karNa+GIp) te. nAmanI me adbhuta na. (at bhA Dutac) maa.22||str prasiddha vanaspati... nava rasomAMthI te nAmano eka rasa, Azcarya. | adrikIla pu. (adreH sumeroH kIla iva) 164mapata. adbhuta tri. (at bhA Dutac) samuta, sabhAta | adrikIlA zrI. (adryaH kIlA iva yasyAH) pRthvI.. 6tpana yanAra 6tpAta. va3, mAzcana, viyitra. | adrija na. (adrau jAyate jan+Da) parvatama pathanAra, adbhutasAra pu. (at bhA Dutaca) 2no sAra, jerI 1. zilAta, 2.2 3. 62. adrijA strI. (adri jan+Da TAp) pAta.. adbhutasvana pu. (adbhutaH svano yasya) mahAvi, | adritanayA strI. (adreH tanayA) udd. 0adrisutA, - AzcaryakAraka zabda. ___adri-kanyA, adrinandinI. adbhutasvana tri. (adbhutaH svano yasya) paashcry|24 adridviSa pu. (adribhyaH dveSTi, dvidh kvip) 5vatAna zaweauj. toDanAra, parvatano zatru che. apanin pu. (ad manin) bhani.. adridugdha pu. (adribhivibhirdugdhaH) 1. soratA, 2. adyara tri. (ad kmarac) 16, 2itiyu. 5ththarIthI. sarato. soma. adya tri (ad yat) pAvAyogya, mAna, jAvA yogya | anidoNi strI. (adreH droNiriva) patanI nahI. pahA. adrinandinI strI. (adreH nandinI) pArvata. adya avya. (asminnahani) mA4.. adripati pu. (adrINAM patiH) himAlaya parvata, -adrinAthaH, adyatana tri. (adya bhavaH lyu tuTa) mArnu, mA4 | adripatiH, adrirAjaH / / saMbaMdhI, 4 thanAra. strI. adyatanI. adribarhas tri. (adreH barha va barho'sya) satyaMta. ni.. adyatana pu. (adya bhavaH lyu tuTa) sUryohayathI. te. adribudhna pu. atyaMta. hina. sUryAsta sudhIno kALa, eka aDadhI rAtathI bIjI adribhid pu. (adri bhinatti bhid+kvip) 5vatAna aDadhI rAta sudhIno samaya. toDanAra, parvatano zatru I. adyatanIya tri. (adya bhavaH lyu tuTa Iya) adyatana, adribhU srI. (adrAvapi bhavati bhU+kvip) a52|t. ___ , Adhuni.. satA, pArvatI.. adyatva na. (adya tva) A456, tabhAna5. adribhU tri. (adrAvapi bhavati bhU+kvip) 5vatamai achapUrva tri. 5i. yanA2 vastu mAtra adyaprabhRti a. 0%thI, visathI. sAIna. adrimAta pu. (adrirmeghaH tajjalaM mimIte) mA+tRc) azvIna tri. (adya zvas kha) 4 8. DonA2, thaan||2. meghanA jaLane mApanAra. azvInA strI. (adya zvas kha TAp) 90deg4 5tcprasava adrirAja pu. (adriSu rAjate kvip) 658. za06 pAmanArI strI agara viyAvAnI taiyArImAM AvelI gAya vagere. adrirAja pu. (adrINAM rAjA Tac) limAsaya. Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gara-adha:] shbdrtnmhoddhiH| 49 tigR pu. (a. .) parvatanI Toca. gag f. (vuiM prAgaTyastha) 1. be prakArarUpa gajiputa pu. (mi prAyaH sutaH amiSata:) paththarothI | kapaTathI rahita, 2. aMdara ane bahAra eka svarUpa jharelo soma, somalatA. gadara ra. (vinita dAra) 1. je daravAjo na hoya, saMta pu. (mi saMdatampa ) uparano 2. pesavAne niyamitarUpe dvAra na hoya evuM gupta artha juo. dvAra. siMhata tri. (riva saMdata: dina:) atyaMta kaThina, | gadAra tri. (nati dAra yA) 1. dvAra vinAnuM, 2. atikaThina. upAya vagaranuM, nirupAya, 3. agamya, 4. muzkelIthI kilara pu. (zake. sara va) loDhuM, lokhaMDa. pasAya tevuM, na pesI zakAya tevuM. jillA tri. ( rUva sAroDa) ati kaThina. | advitIya tri. (dvidhA itaM bhedaM gatam dvitaM tasya bhAvaH rAya tri. (drisAtmikka:) atyaMta kaThina. dvatam tannAlita ya) 1. sajAtIyAdi bhedazUnya za pu. (mI arvA :) 1. parvatono svAmI paramAtmA, 2. bIjAthI rahita, 3. ekaluM, 4. sahacara himAlaya, 2. kailAsapati zaMkara. vinAnuM, pa. jenI samAna bIjuM koI na hoya, ajoDa. aham tri. (nam su-vani) droha nahi karanAra, adviSeNya tri. (na-dveSTuM zIlamasya dviS eNyan-kicca) gAya tri. (nam ku-ghaga) droharahita pu drohano priyarUpa. gas T. ( zreSa:) dveSano abhAva. abhAva. soyAvita tri. (ddoH avato yeno droha rahita, maSa tri. (nAsita dezo vacce) dveSa vagaranuM, dveSarahita. 3pa tri. (nam dhik masuna) dveSano Azraya nahi adrohanuM rakSaNa karanAra, te, dveSa nahi karanAra. moda pu. (droda:) drohano abhAva, veSa rahitapaNuM, | ta na. (1 vaita) 1. abheda, 2. bapaNAno abhAva. parimitatA, mRdutA. dvaitano abhAva, 3. parabrahma, 4. parama satya yA sava na. (1 yamuM) bapaNAno abhAva, eka mAtra svaye bahma. brahma ane vizvanuM tAdAbhya agara prakRti ane gata tri. (nati dvaita evo vahya) bhedarahita, eka AtmAnuM tAdAsya, parama satya. svabhAva, samabhAva, aparivartanazIla. aya tri. (nAsti ya ditAne vA yastha) 1. | mahetavAhina pU. (mata vati va-ni) vedAntI. sarvAtmapaNA vaDe AtmAne jANanAra, 2. brahma ane ! gatasiddhi pu. (tasya siddhiratra) jemAM jagata ane AtmAnI ekatAne jANanAra, advitIya, anupama. brahmanA abhedanuM varNana che te vedAntanuM eka prakaraNa. gaya pu. (3ya ) eka bauddha, brahma ane AtmAnI ] siddhi chI. (ktasya siddhipatra) advaitanI siddhi. ekatA jANanAra, gadha gaSya. ( veDhe varNavyatya:) atha zabdano gata vAli pu. (maye vata vat +ni) 1. | artha juo. advaitavAdI vedAntI, prakRti ane AtmAnuM tAdAbhya gai kapAsana na. maithuna. mAnanAra, 2. bAhya arthanA abhAvarUpa sarvajJAnAtmaka adhas a. (adhara asi, adharazabdasya sthAne adhAdezaH) vastu mAnanAra bauddha. 1. nIce, taLiye, narakanA bhAgamAM agara nimna gava tri. (nAti yaM divama0) dvitva rahita, pradezomAM (adha zabdano artha kartakAraka thAya che.) bepaNAthI rahita. adha: pu. hAtha nIceno bhAga. kayA pu. (AyazA kAnandrA) brahmarUpa Ananda, madhara na. AgaLa vadhI javuM, harAvI devuM, apamAna advaita AnaMda. karavuM. sakalavina 8i. (patyarthe vina indrasi sII) [ athavAya . (Aya: adhara Ayastha) zarIrano nAbhithI devayAna tathA pitRyAna e be mArgathI rahita. nIceno bhAga, nIcalo bhAga. Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [adhakAra-gavarnacarit athavaIR S. (adha: tI vAra:) nyUna karavuM, tiraskAra, | adhara pu. na. (na dhR thara thara:) strIno guhya bhAga, nIce karavuM. yoni, smaramaMdira. ghara tri. (3: kRvatta) nIce nAkhela, tiraskAra ghara pu. DokanI nIceno bhAga. karela. tharapAna na. cuMbana, adharoSThane pIvA te. atha:kSita tri. (thomuzkena fkSaptama) nIce pheMkeluM, | agharatis ma. (madhara+tasatra) nIce, taLe, taLiye. nIce mUkeluM. dharamadhu na. (dharaNya maava) hoThano rasa, adharanuM atha: ghanana na. aMdara-aMdara suraMga khodavI. amRta. nna pu. uMdara. atharastAna vya. (thara saptabhyarthe sastati) nIce, adha:patita tri. (madham pat vatta) nIce paDeluM. taLe, taLiye, nIcenA bhAgamAM. thaH puSya strI (adhomuvaM puSpa vasyA:) te nAmanI | tharA strI. (na tharA) nIcenI dakSiNa dizA. eka vanaspati, anantamUla, gojIvA vagere nAmathI | agharA tri. (AdharAM makhvati viva) dakSiNa dizAmAM prasiddha eka vRkSa. janAra. natha:pratira , vilApa karanAra vyaktione besavA | madharAvI strI. (gadhara maLyati ) dakSiNa dizAmAM mATe ghAsanuM baneluM Asana. janArI strI. thazayyA strI. (atharvattinI vyA) nIce jamIna | tharAcIna tri. (madharAvAM ava: tharAd g) nIcenA upara sUvuM te, pRthvIzadhyA. pradezamAM thanAra. adhaHstha tri. (madhaH titi thA-va) nIce rahenAra. agharA tri. (tharAvyAM parva:, ya) dakSiNa dizAmAM saghana tri. (nAsti dhanaM yasya) dhana vinAnuM, daridrI, | thanAra, nIcenI dizAmAM thanAra. svAtaMtrya vagaranuM. tharAd bhavya. (adhara arthe gati) nIce, taLiye, gathama tri. (navuM pAtrane Ama thAkeza:) nIca, halakuM, | dakSiNa dizAmAM. tharAgRta na. (avarasya 3mRtam) hoThano rasa, hoThanuM madhamatA strI. (adhakaccha mAva: ta) adhamapaNuM, nIcapaNuM. amRta. maghamatra na. (amastha bhAva: va) adhamapaNuM, nIcapaNuM. | gaparIta tri. (Ayara bdhi, , sta) 1. halakuM karela, madhamatA pu. (adhama kR vata no bhAra UMcakIne 2. tucchakArI kADhela, 3. AgaLa vadhI javuM, AjIvikA calAvanAra, majUra, kulI- adhamamRta: . 4. harAvavuM, pachADavuM. adhama tri. (Ri HvavuM tata madhanuM zodhyuM | madhara tri. (3re mavaH dhara3) dhikkArela, vastha) karajadAra, devAdAra. tiraskArela, niMdita, nIcenuM. jhaghaziva tri. (nama no uparano artha juo. aghare ma. (madhara inapu) 1. nIce, taLiye, gadhanA strI. (mad vacce rathAne thamAvezaH TApu) halakI 2. pAsethI dakSiNa dizA, 3. pAseno dakSiNa deza. strI-gRhasvAminI. athar baLe. (pare vine, madhara zura) AvatIkAle, gathamApha na. (sadha mama) paga, caraNa. - parama divase. thanArdha . (madhamaM ardha) nAbhi nIceno bhAga. madharottara ra. (athara% 3ttara%) 1. ochAvadhatuM, gharNa tri. (madhanArthe bhava: ya) nAbhinA nIcenA 2. UMcuMnIcuM, sAruM ane kharAba. bhAgamAM thanAra athavA tenA saMbaMdhavALuM. atharna pu. (na dharma) adhama dharmano abhAva, pApa, athara pu. (pR ) hoTha, nIceno athavA uparano aprAmANikatA, duSTatA, anyAya. hoTha, kevaLa hoTha. rgharSa tri. (1 thaDaca) dharmarahita, adharmI. adhara tri. (na dhara:) 1. taLiyuM, 2. nIcenuM, halakuM, 3. ! atharna na. (dharma) parabrahma. nIca, 4. jaladI agara vilaMbathI, 5. UlaTI rIte, | gadharmAri tri. (na dharma pati, ghara + Lana) 6. UlaTasUlaTa. adharmanuM AcaraNa karanAra, pApa karanAra. Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adharmatA-adhikaraNika] shbdrtnmhoddhiH| gathatA trI(34tharSa bhAve ta) adhamapaNuM. - 3adhatva. | jaya vya. (na tha+vi pRSo. dUrgha:) aizvaryapaNuM, adhara na, (3yarnaca nAra) jainazAstra prasiddha adhikAra, UMce, upara, svapaNuM, atizayapaNuM ane Azrava dvAra, praznavyAkaraNasUtranuM prathama dvArA adhikapaNuM batAvanAra upasarga. arbana tri. (nati dharmo yasya) adhama, kSINapuNya. pu. (+thI+viDa) mananI pIDA. thaya ki. (35rka ma) ghaNA adharmavALuM, puSkaLa thavA tri. (dha vana) adhika, vadhAre, pramukha, mukhya, pApamaya. asAdhAraNa. thapakSa 5. (atharmasya pakSa) adharma pakSa - kriyA dha ne. ( ) yogya pramANathI vadhAre, khUba. vAdI, akriyAvAdI, ajJAnavAdI, vinayavAdI vagere (samAsamAM saMkhyAnI sAthe "adhika'no upayoga thAya pAkhaDI. che, jema - gvAdhiE zatam - 200 + 6 = 105.) madhana tri. (madharmapradhAna: mAtmA yastha) pApI, parimANamAM vadhIne, adhika saMkhyAvALuM. adhamI. dhAma tri. (adhika tama) atizaya, adhika, madhatipva . jainazAstra prasiddha jIva ane pudgalanI ghaNAmAMthI eka, utkRSTa. sthitimAM sahAya karanAra dravya, cha dravyamAMnuM 'savitara' fa. (Adhava tara) bemAMthI eka utkRSTa, adhamastikAya nAme trIjuM dravya. ghaNuM adhika. gani ji. (dharma ni) adharmI, pApI. dhavatA strI. (dhI mAva: ta) adhikapaNuM. sASTi tri. (gamana+) atyaMta pApI, atizaya dhavatva na. (dhi mAva: va) adhikapaNuM. pApI. dhamAla pu. (dho mAsa:) malamAsa, puruSottama atharva tri. (na dharmAya hita ya) pApane utpanna mahino, adhika mahino. karanAruM, gharmanA hitanuM nahi te. thavA strI. (vidAmAno thavo kartA yasya) vidhavA dharA 7. ( 9 nyu) 1. AdhAra strI. 2. vyAkaraNa-zAstra prasiddha kartakarmadvArA kriyAzraya jaizara pu, (dhaH nitvA varati ma) cora. ekakAraka, 3. mImAMsAzAstra prasiddha viSaya, saMzaya, ghara tri. nIce janAra, nIce pharanAra, cAlanAra. pUrvapakSa, siddhAMta ane nirNaya evA paMcAMga vAkyano pora . (athar pur ban 3) gharaphoDa corI samudAya 4. hakka, 5. adhikAra, 6. niyukti, karanAro. 7. saMbaMdha-saMparka. aghazira na. (athavarti Aira; sa satva) nIcuM dhirAtri na. (madharapakza bhAva: sva) te nAmanuM mastaka. kAraka athavA viSayatAvizeSa. -pratItisa : athar vya, (dhara sa) 1. nIce, taLe, 2. pAtALa. svarUpa-sanyavizeSa: athavA paMcAMga bodhaka vAkya tharatana tri, (athar nyu tuTa) nIce thanAra, taLe samudAyarUpa nyAyatva. thanAra, nIcenA sthAna para rahenAra, dharAmavgu . (dhAraNArthamApa:) kacerI, athastam 3.vya. (athar taman bApu) ghaNuM ja nIce, ophisa, korTa, nyAyamaMdira. atizaya nIce. adhikaraNavicAla pu. (adhikaraNasya vicAla:- anythaaatharam gacca. (tam mam) ghaNuM nIce. saraLa) eka dravyane judI avasthAmAM mUkIne bhinna a nna , (ghovRttiparva vA satva) nIcuM pagaluM. bhinna saMkhyAmAM karavuM te jemake eka samUhanA pAMca athaa . (thA mA vA va) apAmArga, aghADo- vibhAga karavA. athavA pAMca vibhAgano eka vibhAga agheDo nAmanI vanaspati. karavo tene "adhikaraNavicAla' kahevAmAM Ave che. adhAraNaka tri. (svArthe kan, nAsti dhAraNako yasya) | adhikaraNika pu. (adhikaraNam dharmAdhikaraNam je lAbhadAyaka na hoya. mA tathASlya3 Tana) nyAyAdhIza, daMDAdhikArI, gArniva tri. (na dharma:) adharmI, pApI. rAjakIya adhikArI - adhiLi . Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 shbdrtnmhoddhiH| [adhikarman-adhiguNa Ayakarman . ( rSa) 1. adhika karma, dhArthavAna na. (dhArthastha vanam) stuti ke 2. zreSTha kArya, suMdara kArya. nindArUpa phaLavALuM athavAda vacana. ga varma (na) vya. ( ni) karma upara, karmamAM. gayaphru pu. (dhauM ) te Ayarna tri. ( vasya) adhika kAmavALuM, nAmanuM eka mahinAnuM vrata. adhikAravALuM. hibrU tri. (dha chuM ya) atyaMta kaSTavALuM. dharmavAra tri. (dhirma roti kR8) adhika paN na. (dhanna chU) atyaMta kaSTa. kAma karanAra, nokara vagere. fdhata pu. (++vatta) adhikArI, Avaka-jAvaka adhikarmakRta tri. (adhikaM karma adhikarma kRtaM yena) tapAsanAra adhyakSa, niyukta, padAdhikArI. adhika kAma karanAra puruSa. fdhakRta tri. jene amuka adhikAra soMpela hoya te, thavA pu. (patya Da +Ta) vepArI harakoI kAma upara nImela hoddedAra. pAsethI dANa levAnA kAmamAM rokelo adhikArI, jakAta adhivRtti strI. (madha++vitta) adhikAra, hakka, vasUla karanAra, haTTAdhyakSa. | svAmitva. gayo tri. (madham mamI ) adhika aMgavALuM.. fdhatva . (dha kR vatva nya) ullekha -nodvaheta kapilAM kanyAM nAdhikAGgI na rogiNIm karIne, viSayamAM, saMbaMdhamAM. manu. 38 udhama pu. (dha+ +) ArohaNa, caDhavuM, fdha . (mi ) bakhtaradhArI yoddhAe caDhAI, AkramaNa-humalo. hRdaya upara bAMdhelo eka pATo, adhika aMga. dhamar na. (fdha++nyu) ArohaNa, uparano dhina pu. (dha: ma.) atyaMta abhilASa, artha. adhikSat tri. (dha ti vivadhU tu 5) cAre bAjuthI kAmAtura, Avezayukta. fdhAma tri. (dha: TH: ya) atyaMta vinAzavALuM. pu. cAre taraphathI kSaya, vinAza. abhilASavALuM. kSipta tri. (fdha lim vatta) sthApeluM, niMdeluM, madhAma () vya. (madhanya) abhilASamAM, pheMkeluM, tiraskRta, prereluM, dhikkAreluM. vikSepa pu. (dha kSad bhAve va) preraNA, tiraskAra, abhilASane lIdhe. sthApana, atiniMdA. fdhAra pu. (dha++) AraMbha, hakka, mAlikI, gathita tri. (dhAn Li vatta) meLaveluM, pAmeluM, pharaja dharma, vizeSa adhikAra, prakaraNa, saMbaMdha, dekharekha jANeluM, zIkheluM. rAkhavI te. gadhAma . (Mdhi nam gha) jJAnaprApti, svIkAra, adhikAravidhi pu. (adhikAre phalasvAmye vidhividhAnam) meLaveluM, pAmeluM, nidhi vagerenI prApti te adhigama mImAMsAmAM kahela eka vidhi, potapotAnA karmamAM ema vyavahAra jANanArA kahe che. vyAkhyAna vagere viniyoga, koI vizeSa kArya karavA mATe yogyatAnuM rUpa paropadezathI utpanna thanAruM jinezvara prarUpita kathana. samyagdarzana. -mayika/manam. ApavaIN 2. pada para virAjamAna. thAva vya. (vi vimavatyarthe) gAya baLadamAM athavA gatharitA >>ii. (dhirano bhAva: ta) | gAya baLada upara. adhikArIpaNuM. gayA pu. (madho :) adhika guNa. gayoritra ra. (adhirino mAva: va) uparano artha. dhana tri, (dhat TLo yaD) adhika guNavALuM, gatharin tri. (dha++ni) 1. hakadAra, | adhika guNavAna, yogya. 2. adhikArI, 3. svAmI, 4. karmaphaLano bhoktA. fdhAna na. (dhato gugo yena) jenA para dorI (tum - adhiAravI.) caDhAvI che tevuM dhanuSa. Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhiguNa-adhirASTra] shbdrtnmhoddhiH| adhiguNa avya. (guNamadhikRtya) gu. viSa, geli. | adhipUruSa avya. (puruSamadhikRtya) 52mezvaramai, 52mezvara adhicaraNa na. (adhi car lyuTa) au50 652 yAsa... viSe. adhijanana na. (adhi jan lyuTa) ma. adhipraja tri. (adhikA prajA yasya) 4.5 %a4uj, adhijihva pu. (adhikA jihvA yasya) . Owal bahu prajAvALuM. sapa. adhiprajA strI. (adhikA prajA) pi. 5%t. adhijibikA strI. (adhirUDhA jihikA) 648vA, adhibhU pu. (adhi+bhU+kvip) prabhu, dha, zreSTha, prabhuja. paDajIbha, jIbhamAM thato sojo. adhibhUta avya. (bhUteSu adhikRtya) pAMya mahAbhUto adhijya na. (adhyArUDhA jyA yatra) horI lenA 652 vidhe, prA. mAtra viSe, 52mAtmAmai. caDhAvI che tevuM dhanuSa. adhibhojana na. (adhikaM bhojanam) api mona. adhijyotiSa avya. (jyotiSi vibhaktyarthe) sUrya, 25 adhimantha pu. (adhikaM mathyate'nena adhimanth karaNe vagere jyotiSkane laIne, jyotiSamAM. ghaJ) 124Ina 45 vagaire maMthanasAdhana. adhityakA strI. (adhi+tyakan) parvatanI 652nI samatadA / adhimAMsa na. (adhikaM mAMsamatra) vaidhAstramA usa bhUmi, UMcI sarakhI bhUmi. eka prakArano roga. adhidanta pu. (adhyArUDho dantam) Eid. 652 do adhimAMsaka pu. (adhiko mAMso yatra) hatanI . Eit. jAtano roga. adhidanta tri. (adhiko danto yasya) 4. Bimall. | adhimAsa pu. (adhiko mAsaH) malamAsa., api.5bhAsa, adhidanta avya. (dantamadhikRtya) EidiEid. vi.. puruSottamamAsa. adhideva pu. (adhikRto devo yena) sarva vano mAya5, adhimAtra tri. (adhikA mAtrA yasya) mapi pramANu, paramezvara, adhideva. aparimita. adhideva avya. (devamadhikRtya) hevamai, heva. vi. | adhiyajJa pu. (adhikRto yajJo yasmAt) 52mezva2, 2005 adhidevatA strI. (adhiSThAtrI devatA) bhaviSThAtA hai, gavo yaza, yaza. 12nArI.. va, 26 hevatA. -adhidaivata, adhideva. adhiyajJa avya. (yajJamadhikRtya) pradhAna yaza.vi. wi. adhinAtha pu. (adhiko nAthaH) madhIzvara, adhI, adhiyoga pu. (adhiko yogaH) yotiSazAstra prasiddha 52bhezva2. eka yAMtrika yoga, je yoga AvavA-javAnA samaye adhinAya pu. (adhi nIyate vAyunA adhi+nI+ghaJ) levAmAM Ave che. gaMdha, ko. adhiyodha pu. (Adhikyena yudhyati adhi-yudh+ac) adhipa pu. (adhipAti adhi+pA-ka) prabhu, zva2, mahAna yoddho. svAmI, 1.1. -atha prajAnAmadhipaH prabhAte / / adhiyodha avya. (yodhamadhikRtya) yoddhA vidhe. raghu. 21 adhiratha pu. (adhyArUDhaM rathaM rathinam) atiraya, anI adhipati pu. (adhikaH patiH adhi+pA+ti vA) pitA, sArathi, aMgadezanA rAjA sUtanuM nAma. upalo artha juo. adhirAj pu. (adhirAj kvip) bhoTo. 2%, samrATa adhipatnI strI. (adhi pati na DIp) svAminI, si.. _ vi. mA zobhAvA. adhipA tri. (adhipAti adhi+pA+kvip) 5.5 adhirAja pu. (adhiko rAjA Tac) mahAna A%, sa402, 0.3, 21. adyAstametu bhuvaneSvadhirAjazabdaH - utta. 6 / 16. adhipuruSa pu. (adhikaH puruSaH) 52mezva2. adhirAjya na. (adhikaM rAjyam) sAmAnya, bhADe 24ya. adhipuruSa avya. (puruSamadhikRtya) 52.52 viSe. adhirAjyabhAj pu. (adhirAjyaM bhajati) ma&28%8. adhipUruSa pu. (adhikaH puruSaH) 52.52. adhirASTra na, (adhikRtaM rASTraM yatra) 2.ya. Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 shbdrtnmhoddhiH| [adhirASTra-adhiSavaNa adhirASTra avya. (rASTramadhikRtya) 207ya viSe. adhivAhana na. (adhi vaha Nic lyuT) 652 164, adhirUkma tri. (adhigataM rUkmaM AbharaNaM yena) ne 2tha. vagere vAhana. suvarNanAM alaMkAra maLyA hoya te mANasa. adhivAhana avya. (vAhanam adhikRtya) vAinamai, vAina adhirUDha tri. (adhirUha katari kta) 652 yAM, viSe. atyaMta vadheluM. adhivikarttana na. (adhi+vi+kRtta+chedane+ lyuT) adhiropita tri. (adhiruh Nic puk karmaNi kta) | atyaMta kApavuM. atyaMta Aropita. adhividya avya. (vidyAyAm adhi) vidyA viSe.. adhiroha pu. (adhiruh ghaJ) 652. yaaj, atyaMta. adhivinnA strI. (adhi vid-lAbhe karmaNi kta) hen| upara bIjI zokya lAvavAmAM AvI hoya tevI prathama adhirohaNa na. (adhirUha bhAve lyuT) 652 2aj, strI, prathama 52tara strI.. atyaMta vadhavuM. adhivettR pu. (adhi vid kartari tRc) me. strI. 652 adhirohaNI strI. (adhiruhyate anayA) ni.sa.25., jI strI 52nAra. nisaraNIno kaTheDo. adhiveda avya. (vedamadhikRtya) vahabhAM, vaha vidhe. adhirohiNI strI. (adhiroha-ini-DIpa) nisa.25... adhiveda pu. (adhivid ghaJ) meM strI. 652 jI0 adhirohin tri. (adhi ruh Nini) yauna, savAra 2vI -adhivedana. ___thanArI, 52 yaDheko. adhivedanIyA strI. (adhi vid lAbhe karmaNi anIyara) adhiloka avya. (loke a) soma saM janA, eka strI upara vivAha karavA yogya bIjI strI. so viSe. adhivedyA strI. (adhi vid karmaNi yat TAp) 652no adhivaktR tri. (adhivac tRc) 5kSapAtathI. bolanA2.. artha. adhivacana na. (adhivac lyuTa vA adhikaM vacanam) adhizrapaNa na. (adhi zrA pAke Nic puk hasvazca) pakSanuM samarthana, pakSapAtathI kahevuM, adhika kahevuM, rAdha, 2so 42vI. nAma, upanAma adhizraya pu. (adhi zrI ac) 54, rAdha, 2sA, adhivastra tri. (adhyAvRttaM vastraM yena) 652 sthApe, 2. 2j,sung. pahereluM vastra. adhizrayaNa na. (adhizrI lyuT) yU. 652 bhU, adhivAka pu. (adhi vac ghaJ) 5kSaudeI. 43j, cUlA upara mUkI rAMdhavuM. adhikavacana. adhizrayaNI strI. (adhi zrI lyuTa GIp) yUdo, saga adhivAsa pu. (adhi vas ghaJ) nivAsa, vAsa, sugaMdha, vagaire. raheThANa, yajJanA AraMbhanA agAunA divase devatA | adhizrayaNIya tri. (adhizrayaNAya hitaM cha) rAdhavAyogya vagere sthApavAnuM kAma tathA pUjana vagere karma. pAtra. adhivAsana na. (adhi vas Nic lyuT) 652no. 04 | adhizrayaNIya tri. (adhizrI-karmaNi anIyar) rAMdhavAlAyaka padArtha vagere. adhivAsana na. (adhi vas Nic lyuTa) muzavAhAra adhizrayitavai avya. (adhi zrA pAke vede kRtyArthe karavuM, gaMdhamAlya vagerethI sugaMdhavALuM karavuM te. tavai) rAdhA yogya. adhivAsita tri. (adhivAssurabhIkaraNe karmaNi kta) adhizrI tri. (adhikA zrIryasya) atyaMta. Acudij, sugaMdhayuveta. 29. (adhivAs nivAse Nic karmaNi mapi saMpattivANu, sarvazreSTha, ghanAya.... kta) mavAsita. 4202.8 vitA, bhUrtimA vitAnI | adhiSavaNa na. (adhiSUyate somaH yatra-adhi+SU abhiSave, prANapratiSThA karavI vagere. ___ AdhAre lyuT) somadatAnI. 2. vArnu sAdhana, adhivAsin tri. (adhi vas Nini) 24-82, sugaMdhaauj. 25 . 43, snAna. artha. Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhiSavaya-adho ta] viSavanya tri. (dhaSavaLAya hitaM yat somarasa kADhavAnuM sAdhana-pAtra. adhiSThAtR tri. (dhi sthA-tRp Satvam) adhyakSa, nImela kAryamAM vAjabI athavA geravAjabI thayuM che, karAyuM che ke nathI karAyuM vagere jonA2, niyaMtA, paramezvara, iMdriyonA adhiSThAyaka deva. zabdaratnamahodadhiH / | adhiSThAna naM. (adhi+sthA nyuT) AdhAra, zahera, paiDuM, Azraya, vedAntazAstra prasiddha AropAdhikaraNa, prabhAva, niyaMtApaNuM, pAse rahevuM, pada, sthAna, nivAsasthAna, adhikAra, zakti, sarakAra, dRSTAMta, AzIvida, adhiSThita tri. (dhi sthA-rmapitta) raheluM, samIpapaNAthI yojeluM, sthita, bhareluM, vyApta, surakSita, sArI rIte joyeluM, saMcAlita, Adeza karAyeluM. adhiri anya. (haro adhi) harimAM, hari viSe, viSNumAM. gathIvAra pu. (dhi++ghan = 3varnastha rIrghatvam) adhikAra zabda juo. aIkSana tri. jenA mAthe adhIkSaNa dekharekhanuM kArya hoya. gathIta na. (dhi phalU mAve tta) abhyAsa, adhyayana. adhIta tri. (Si fa bhAve vatta) abhyAsa kareluM, bhaNela. thIti zrI. (pi phak adhyayane vitam) adhyayana, rizIlana. gathItin tri. (adhitamanena kRti) jeNe abhyAsa karyo che te, niSNAta. jhIna tri. (dhita DnuM prabhum) svAdhIna, tAbe. athInatA strI. .(adhInasya mAva: ta) adhInapaNuM, tAbedArIpaNuM, Azrita, nirbhara. nathInatva na. (adhInasya bhAva: tva) adhInapaNuM, tAbedArI, Azrita, nirbhara | gathIyAna tri. (Sir zanas) adhyayana karato vidyArthI, vedAbhyAsI. athI tri. (na dhIra:) caMcala, dhIraja vinAnuM, kAyara, roga vagerethI gabharAyeluM, vyAkuLa manavALuM, sAhasa rahita. athIratA strI. (mIrasya bhAvaH taj) adhIrapaNuM, kAyaratA. kathIratva na. (adhIrasya bhAvaH tva) upalo artha juo. thIrA strI. (na dhIra) vIjaLI, eka nAyikA. 55 adhIvAsa pu. ( adhi vas AcchAdane karaNe ghaJ0 zarIrane cAre taraphathI DhAMkanAra vastra-jhabhbho vagere. juo - adhivAsa. pIza tri. (adhi: za:) sArvabhauma, rAjA, cakravartI, mahAna rAjA, prabhu, sarvocca svAmI. adhIzvara tri. (dhi rRzvara:) rAjA, prabhu, svAmI. athISTa na. (dha p bhAve vatta) satkArapUrvaka vyApAra, satkArapUrvaka nImavuM, vetana rahita, prArthita. athISTa tri. (adhi z mAne vatta) satkArapUrvaka yojAyeluM, nImeluM. gadyuta tri. (7 dhuta:) nahi kaMpela. adhunA ma. hAla, hamaNAM, have. adhunAtana tri. (adhunA bhava: nyuT tup ) hamaNAM thanAra, Adhunika, hAlanuM. mathura tri. (nAsti dhU: cintAmAro vA yasya) bhAra vagaranuM, ciMtAzUnya, nizcinta. adhUmaja pu. (nAsti dhUmo yaMtra p) dhumADA vagarano saLagato agni. dhRta pu. (na dhRtaH) koInAthI nahi dhAraNa karAyela paramezvara. amRta tri. (na dhRta:) nahi dhAraNa karela. savRtti strI. (na dhRti:) dhAraNano abhAva, dhairyano abhAva, daDhatA rahita, saMyamano abhAva, duHkha. adhRSTa tri. (na dhRSTa:) lAjavALuM, zaramALa, ahiMsita. apRSya tri. (7 pRSyaH) jeno abhibhava na thaI zake tevuM, ajeya, durgharSa, ghamaMDI. avRSya tri. (nAsti dhRSya yasya) lAjavALuM, zaramALa. dhRSNA zrI. (na vR+va+TAp) jemAMthI UtarI na zakAya tevI nadI. thenu strI. (rodanazUnyA ghenu:) dohana zUnya gAya. agheya tri. (na dhyeyam hi dhAraNa karavA lAyaka. adharva na. (na dhairyam) adhIraja, dhIrajano abhAvaadhIra. artharna tri. (nAsti dhairyaM yasya) dhIraja vinAnuM. adhokSa tri. (maSa: gakSasya) nIce vyApaka. goDazuja na. (adharamaMzum) paheravAnuM adhovastra. athoDakSana pu. (adham akSa na+3) viSNu. ayoti tri. (adham gam tta) nIce gayela, Utarela. Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [adhogati-adhyayana gaNoti strI. (athar tam vittana) nIce paDavuM, naraka | thorAma pu. (atha: rAma:-zavajI) nIcalA bhAgano vageremAM javuM. dhoLo varNa. mota tri. (madha: tirthastha) nIce paDavuM, narakamAM aes: 9 parasALa, UbhI saraLa rekhA. janAra. moTo pu. (madha: adharo cho:) pRthvI nIceno madhomin tri. (adha: achata am (ni) nIce pradeza, pAtALa. janAra, narakAdi gatimAM janAra. thona na. (3: vanana) nIcuM mukha. adhoghaNTA strI. (adharAt ghaNTeva tadAkAraphalavatvAt) ayana tri. (dhaH ghanamI) nIcA mukhavALuM. aghADo, apAmArga. govardhanuM tri. (adhogAmI varSa: jyotiryaca) nIce sonAnu. (nAnuna: prathamArthe si) DhIMcaNanI janArA tejavALuM. nIceno bhAga. gayA, pu. (matho amI vAyu:) gudAdvArathI nIkaLato anila sI. (adhaH-dharA nihA) jIbhanI nIce AvelI paDajIbha. vAyu. adhyakSa tri. (yita: akSa) rAjAnA upara chatra athavA . (mayara phA) lAkaDAnA dvAranuM nIcenuM lAkaDuM. dhAraNa karavA vageremAM nimAyeluM. moniza strI. (dhAri) dakSiNa dizA. adhyakSa tri. ( am a) vyApaka, pratyakSajJAna. ISTi tri. (adharami-adha: dRSTirasya) nIcI adhyakSa pu. (dha mamma ) sarikA vRkSa, adhiSThAtA, daSTivALuM, yogAbhyAsa sAthe nAsikAnA agrabhAgane niyaMtA, nirIkSaka, pradhAna, mukhya. ja mAtra jonAra. adhyakSa tri. (adhyakSa a) pratyakSa jJAnano viSaya madhadaSTi strI. (3: daSTi:) nIcI najara, nIce jovuM, dazya, gocara. athaDathar ma. (madha: apastA sAmINe divaF) | adhyakSa banca. (akSare dha) akSaramAM, akSara viSe, nIcethI, nIce ne nIce, pAseno nIcalo pradeza. rahasyamaya akSara- mo. ApaNAla pu. (adhaH-apa mAruM smarajisya ! ane madhya. (no, na samIpe vA) agnimAM, rUpadAsa:) strInA guhya bhAga saMbaMdhI hAMsI. vivAha samayanI agni pAse, (navuM) vivAhanA avazvana ne (atharvatthanam) nIcenuM baMdhana. samaye agninI sAkSIe strIne apAtI bheTa. apamavatta na. (gathara mAM paramAtu) bhAtanA bhojana | madhya tri. (Si anyU viva) meLavanAra. pachI pIvAmAM AvatuM pANI. adhyaNDA strI. (adhikamaNDamiva bIjaM yasyAH) adhomA pu. (adharo baT:) zarIranI nIceno bhAga, bhoMya AMbalI. koIpaNa vastuno nIceno bhAga. madha avya. (dha dha) upara, UMce. adhabhuvana na. (madhara bhuvanam TheTha nIcenuM bhuvana, mAyakSepa pu. (thoDadhikSepa:) atyaMta niMdA, pAtALa. ghaNo ja tiraskAra, kharAba gALo. popura (: muvuM ) nIce rAkhela mAM vALuM, adhyadhIna tri. (madhana AdhIna:) atyaMta adhIna, jyotiSazAstra prasiddha adhomukha nakSatro, yathAmULa, ghaNuM ja tAbedAra, jema - dAsa, sevaka. azleSA, kRtikA, vizAkhA, bharaNI, maghA, pUrvabhAdrapada, pUrvAphAlganI. - vanam juo. adhyA pu. (dha Dra- vA khAve a) adhyayana adhomuer strI (aSa: mud acA:) eka jAtanuM jhADa, smaraNa, jJAna. (anantapU6) madhyayana re. (pa rUpha nyu) zIkhavuM, jANavuM, adhomuvI sI. (adha: mud 3 sthA:) uparano artha abhyAsa, adhyayana, gurunA mukhanA uccArane juo. anusarato uccAra. sAkSarabrahamati mImAMsA:, gotra 7. (: yaMtra) nIcenuM jaMtra, yaMtra. akSaramAtrapATho'-dhyayanamiti AdhunikAH / Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyarle-adhyaGiu]. shbdrtnmhoddhiH| Oddha tri. (dharmaddha thastha) ardhA bhAgavALuM, | adhyAtmarAmAyaT R. (3mAtmAnuM dhanya kRta jeno adha bhAga thaI zake tevI vastu, jenI pAse | rAmacIyana yatra) vAlmIkie racela adhyAtmajJAnanA vadhArAno ardha bhAga hoya te. pratipAdaka prasaMgathI rAmacaritra jaNAvanAra te nAmano adhyavasAna na. (dha ava so pu) prayatna, daDha | graMtha. nizcaya, (sAhityazAstramAM) prata ane aprakRta vastune | adhyAtmazAstra na. (adhyAtmautapAvavAM zAsthaM) AtmAnuM evI rIte meLavI devI jethI te ekarUpa banI jAya. svarUpa samajAvanAruM zAstra. - nidhyavasAnaM 1 prakRtasya paNa thatu AvI | madhyAmi tri. adhyAtma sAthe saMbaMdha rAkhanA ekarUpatA para atizayokti alaMkAra ane madhyApa pu. (dha 6 di q8) adhyayana sAdhyavasAnAM lakSaNo Azrita che. karAvanAra, Agama Adi bhaNAvanAra upAdhyAya, gura adhyavasAya pu. (dha bava so-) 1. prayatna, parizrama, | ane potAnI AjIvikA meLavavA mATe bhaNAvavAnuM 2. daDha nizcaya, saMkalpa, 3. dhairya, satata koziza, A | kAma kare tevA paNa. ema ja che evA prakArano nizcaya, AtmAno dharma | adhyApana . (+rU+gad bhAve nyu) zIkhavavuM. adhyavasAya che ema taiyAyiko mAne che, te buddhino | bhaNAvavuM, abhyAsa karAvavo, adhyApanA traNa prakAranuM dharma che ema sAMkhyavAdIo mAne che, utsAha. adhyApana 1. dharma mATe karAya te, 2. AjIvikA adhyavasAyita tri. (madhyavasAyo nAto thastha) jeno meLavavA mATe, 3. sevA kaya badala. nizcaya athavA utsAha thayo hoya te. adhyApatR pu. (dha Tu vi tR6) adhyApaka, madhyavasAyin 12. (madha+ ve+so +Lana) | zikSaka, bhaNAvanAra. adhyavasAyavALuM, nizcayavALuM, utsAhavALuM, | adhyApita tri. (pa rUThThuM ban T vasta) bhaNAvela, prayatnazIla, dhairyazIla. zIkhavela. adhyavadanana na. (madha+pari mavadanana) uparAuparI | adhvANa tri. (pa rU bin na thatu) bhaNAvavA khAMDavuM. lAyaka ziSya vagere. adhyazana na. (fdha zana) adhika khAvuM, ajIrNamAM adhyAya tri. (nadhi gha) bhaNavuM, adhyayana, vedAdi paNa khAvuM te. zAstranA eka arthavALA viSayanI samApti dazavanAra adhyata tri. (dha + ) Brma vatta) Aropita, vizrAmasthAna, bhAga, virAmadarzaka zabda, pATha, avastumAM vastu buddhi karAyela. vyAkhyAna, koI racanAno bhAga jemake-sarga, paTala, adhyAtma avya. (AtmAnaM dehaM indriyAdikaM kSetrajJaM brahma kAMDa, prakaraNa, ucchavAsa, pariccheda, parivartana vagere. vI dhikRtya 8) 1. AtmAne viSe, 2. AtmA adhyArUDha tri. (dha mA+t+sta) savAra, unnata, saMbaMdhI, 3. dehane viSe, 4. athavA indriyAdikane UMcuM, zreSTha, nIcuM, dabAyeluM, upara caDheluM, adhika, viSe, 5. kSetra ke brahmane viSe. 6. AtmA ane vadhAre caDhanAra. paramAtmAno saMbaMdha. adhyAropa pu. (adhi A+ruh Nic pAntAdezaH ghaJ) adhyAtmijJAna na. AtmA ane paramAtmA vizenuM jJAna, 1. UThavuM, unnata hovuM te, 2. bhramathI eka vastunA eTale brahma ane paramAtmA saMbaMdhI jANakArI. guNa bIjI vastumAM joDavA, 3. bhramathI eka vastune adhyAtmadRz tri. (adhyAtmaM pazyati, dRz kvin) anyarUpa samajavI, 4. doraDImAM sarpano bhUlathI Aropa AtmavettA, AtmajJAnI, viSayonA tyAgapUrvaka kevaLa karavo te, doraDImAM sarpa vagerenA Aropa karavArUpa Atmadarzana karanAra, mithyA jJAna, atyaMta Aropa. adhyAtma pu. (mAtmAnakhaMdhitva yora :) manane adhyAropaNa na. (adhi A ruha Nic pAntAdezaH ghaJ viSayamAMthI vALI AtmAmAM yojavuM. nyuTa) UThavuM, atizaya Aropa, dhAnya vagerenuM vAvavuM. gathyAbhirata tri. je paramAtmAnuM ciMtana karatAM sukhanI adhyAvApa pu. (dha mAM vapU gha) dhAnyanI vAvaNI, anubhUti thAya che. vAvavAnA AdhArarUpa kSetra khetara, Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [adhyAvAhanika-adhvara adhyAvAna na. (dha+A+vad r nyu sana) | aSA strI. (dhi SaT) adhika prArthanA, nivedana. piyarathI sAsare jatI vakhate strIne tenA pitA vagere gayi tri. (na dhR zi) parAbhava karavAne azakya, nahi pAsethI maLeluM dhana, eka jAtanuM strIdhana. - vat dhAraNa karela. punarlabhate nArI nIyamAnA tu paitRkAt gRhAt / / adhigU tri. (adhri gam k DiJca uGAdezo vA) nali adhyAvAhanikaM nAma strIdhanaM parikIrtitam / dhAraNa kareluM gamana, adhRtagamana. abbAsa . ( sa ) mithyA AropaNa, kacaDavuM. | dhana tri. (ddhi+jhan antarmutArthe ) parAbhava na pariziSTa, mithyAjJAna, jemake chIpamAM rUpAnuM jJAna. karI zakAya tevAne utpanna karanAra adhyAsana na. (fdha vAn pura) nivAsa, raheThANa, madhuva tri. (na dhruva) anizcita, caMcaLa, asthira, Asana upara besavuM, adhikAramAM levuM, pradhAnatA saMdigdha, nAzavaMta. karavI. -yo dhruvANi parityajya adhruvaM pariSevate / TdhyAna avya. (mAsanaHTdha) Asana upara. dhravANi tasya nazyanti adhravaM naSTameva ca / / adhyAsita tri. ( + = La vatta) beTheluM, | dhupa pu. suzrutamAM kahelo vikRta lohIthI utpanna thanAro raheluM. sojAno eka roga. adhyadira na. (dha mA huM nyu) 1. uparathI koI O pu. (madhya-+T+4) musAphara, vaTemArga, sUrya, zabda vagerene levo, 2. adhyAhAra karavo, nyUnatAne | UMTa, khaccara. pUrI karavI te, 3. anumAna karavuM, navI kalpanA, tarka dhvaja tri. (3a++8) mArge janAra. karavo te. aa tri. (abbAsaM chati viva) musAphara, vaTemArga adhyAhAra pu. (adhyAruhyate jJAnAya anusandhIyate adhi+ dhyama pu. (kaththona mo:) eka jAtanuM jhADa. +hR+ga) amRtapadanuM uparathI anusandhAna karavuM adhvaja strI. (kamban 3 TApu) gaMgA. te adhyAhAra be prakAranAM che -zabdAdhyAhAra. | adhvani pU. 1. UMTa. 2. khaccara. 3. sarya. a dhyAhAra, tarka, apUrva u--kSA karavI, kalpanA. adhvara tri. (dhvani gAyate na+3) mArgamAM utpanna adhyAhArtha tri. (N+++Lya) adhyAhAra karavA thayela. yogya. ranA trI. (dhvani gAyate na+) eka jAtanuM _Sita tri. (dha vas vatta) rahela, vasela sthAna vagere. jhADa, sonA - e nAmathI prasiddha vRkSa. adhvara tri. (dha vas vata) sADA traNa. adhvar pu. (tti varlDa kam nam thAkeza:) mArga, pruSTra tri. (dhAtamurkha vAhanana) UMTagADI, UMTathI AkAza, kALa, avayava, hiMsaka, dUra sthAna, yAtrA, joDela. bhramaNa, prasthAna, upAya, sAdhana, praNAlI, humalo gUDha tri. (dhi vat vatta) unnata, UTheluM, avalaMbita, karavo. atyaMta vadheluM, samRddhivALuM, Izvara, ziva. gadhvanIna tri. (aSNan g) mArge cAlanAra, musAphara, gUDhA strI. (dhi vat vatta TApu) je strI upara bIjI yAtrA mATe yogya. paraNI lAvavAmAM AvI hoya te strI. adhvaja tri. (naSpa+yata) 1. musAphara, 2. jhaDapathI adhyUdhnI strI. (adhikamudho yasyA anaG GIp ca) gamana karI zakanAra, 3. utAvaLI cAlavALuM. moTA AuvALI gAya. madhyapatti g. (dhvanaH pati:) sUrya. 3Ne taya u. (madha+rUpha +fkha tatha) rapati tri. (adhvanapati) mArgapAlaka, mArganuM bhaNavAlAyaka, adhyayana karavAyogya. rakSaNa karanAra. madhyeSa, ne. (dha rUm prera nyu) satkArapUrvaka adhvara pu. (sadhdhAnaM-satvatha rati ra++) 1. yajJa, AcArya vagerenI preraNA, sAmAnya pravartana, koI kArya dhArmika saMskAra, somayAga, 2. AkAza, 3. vasumAMno karavAnI preraNA ApavI te. bIjo vasu, 4. vAyu Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ var-ana] a tri. (na dhvara:) sAvadhAna, vAMkuM nahi te. adhvararman na. (adhdhara Dvarma) yajJarUpa karma. alvaramImAMmA zrI. (ambaramya-yajJasya mImAMsA) jaimini zabdaratnamahodadhiH / munie raceluM dharmamImAMsA-pUrvamImAMsA nAmanuM zAstra. aratha pu. (madhyeva ro yasya) musApharImAM upayogI rasto jANanAra dUta-bhomiyo. adhdharatha pu. (madhvani hitaH ratha:) musApharImAM upayogI 5. adhvaryu pu. (ambara yu vip) yajurveda jANanAro Rtvija, purohita. adhvazattva pu. (madhvani zalya va) aghADo. madhvaman tri. (na dhvaMs manin) nAzarahita, avinAzI. adhvAti pu. (adhvAnamati at haiM) musAphara. adhvAnta na. (na dhvAntaH) aMdhArAno abhAva, saMdhyA. adhvAntazAtrava pu. ( adhvAntasya mArgasImAyAH zAtrava va) te nAmanuM eka jhADa, mArganA sImADA uparano zatru. gadhdhAvana na (madhvani ayanam) mArge javuM te. yAtrA, jAtrA. an na. (gavA0 para0 seT ati) zvAsa levo, jIvavuM. an (vivA0 Atma-ga. seT anyate) zvAsa levo, jIvavuM, hAlavuM. ana pu. (manI vA-3, man d) 1. lAvavuM, 2. jIvavuM, 3. prANa. pra 3pa0 sAthe-jIvita rahevuM. anaMza tri. (nAsti aMzo yasya) vArasAno bhAga levAne adhikArI na hoya te, AkAza, 52mezvara, jeno bhAga na thaI zake te, bhAga vinAnuM. anaMzumA zrI. (7 aMzuman N yasyAH) keLa. JanA pu. (man p n) 1. adhama, 2. kutsita. anakSatra. (na aTMAMti az vip) AMdhaLuM, cakSu indriya rahita. anakSa tri. ( nAsti akSaM yasya ) 1. AMdhaLuM, netra vinAnuM, 2. iMdriya rahita. anakSatri. (nAsti garbha va yasya) paiDA vinAnuM. anakSara na. (aprazastAni akSarALiyatra) nindrita vacana, gALa, duSTa vacana. anakSara tri. ( na santi akSarANi zeyatvena yasya ) bolavAmAM azakta, mUrkha, bevakUpha, mUka-mUMgo. akSi pu. (maprazastakSi) maMda netra, kharAba AMkha. 59 JanAra pu. (sti aramasya) muni, saMnyAsI, sAdhu. anAra tri. (nAsti garamasya) ghara vinAnuM. anana tri. (na nagnaH) nANuM nahi te, digaMbara nahi te, paherelAM vastravALuM. anatni pu. (nAsti agni: zrAta: smArto vA) 1. jenA gharamAM zrauta ke smArta agni nathI evo gRhastha, 2. agnithI bhinna-juduM, 3. karmatyAgI, 4. saMnyAsI. 5. jene agninI jarUrata nathI, 6. agnihotra na karanAro, zrauta ke smArta karma rahita, adhArmika, 7. jaTharAgninI maMdatAthI rogagrasta, 8. apariNIta. anatti tri. (nAsti aniyaMsmin) agnicayana vinAno yaza, agni vinAnuM. anannitrA pu. (na ni trAyate rakSati) agninuM rakSaNa nahi karanAra. anasnigdha tri. (7 agninA U:) agnithI nahi baLela, agnisaMskAra rahita. = anatha tri. (nAsti ayaM yasya) 1. pApa vinAnuM, 2. duHkha vinAnuM, 3. vyasana vinAnuM, 4. svaccha, 5. mela vagaranuM 6. doSa rahita, niraparAdha - mi ghenAmanadheti ! - 260 24, 40 anatha pu. (nAsti ayaM yasya) viSNu agara zivanuM nAma, zveta sarasava. anaza tri. (nAsti azo yasya) ucchaMkhala, uddaMDa, svacchaMda. anaH na. (nAsti amasya) 1. AkAza, 2. citta, 3. mana, 4. vAyu. anas pu. (nAsti amasya) kAmadeva. anallR tri. (nAsti amasya) aMgarahita, upakaraNasarasAmAna vinAnuM, AkRti rahita, azarIrI. sana na. (ana n) citra. anIDA strI. (anaGUna RIDA) kAmakrIDA, te nAmano eka mAtrAvRtta chaMda. ana jela pu. (anasya tavyagno jevaH) kAmane pragaTa ka2nA2-jaNAvanAra lekha, premapatra. anazatru pu. (anaGgasya zatru:) zivanuM nAma. anaGgazezvara pu. jemAM krame karIne laghu guru mUkavAmAM Ave che tevo eka daMDakachaMda. anasAsuhat pu. (anaMgasya amut) mahAdeva, ziva. anaccha tri. (nama:) nirmala nahi te, aprasanna, meluM, DahoLAyeluM. Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 shbdrtnmhoddhiH| [anaJjana-ananta manana na. (na maLete tei an ) | manadhita tri. (nAsti dha0:) je adhika na hoya, 1. koInAM saMbaMdhathI rahita, AkAza, vAtAvaraNa | pUrNa, asIma. 2. parabrahma viSNu ke nArAyaNa. sanadhAra tri. (nAsita dhAro lakSya) adhikAra najhana . (na ane roSa: ) nArAyaNa. vinAnuM. najhana tri. (nAsti DAnnanuM yakSi) aMjana vinAnI sanadhAra pu. (na dhara:) adhikArano abhAva. AMkha vagere, nirdoSa. manadhAravaryA strI. (madhArastha va) jyAM jeno nag6 pu. (sane: vide vaeta) baLada, sAMDha, vRSarAzi. adhikAra nathI teNe te viSayamAM carcA karavI te. 3manahudI strI. (manaDum ) gAya. manadvAda gAya. sanadhArina tri. (na dhArI) adhikArI nahi te. manaDDanihAM trI. (3manaDuho nihyA va) anaMta mULa nadhita tri. (na dhakRta:) adhikAra nahi pAmela. nAmanI (gojIhuvA) vanaspati. anadhita tri. (na ti :) na meLavela, nahi joyela, anapu. (na anu:) sthUla dhAnya. nahi gayela. ane tri. (na :) pUla, aNu rahita. nathaSThita tri. (na Sita:) nahi rahela, nahi sanata tri. (na nata:) na namela. vasela. banatatA strI. (natI bhAva: ta7) na namelApaNuM. sanadhAma pu. (dhAma:) prAptino abhAva. natattva na. (manI mAva: ) uparano artha juo. sanIna tri. (na adhInaH parastha) svAdhIna, svataMtra, manati ma. (matimati) bahu vadhAre nahIM. parAdhIna nahi te, potAnI IcchA mujaba kAma karanAra. natima pu. (na tiH:) atikrama-ullaMghanano nadhyakSa tri, (nAta adhyakSA ) adhyakSa vinAnuM, - pratyakSa nahi te, adazya, zAsaka rahita. abhAva. tamaya tri. (na titramIyam) - ullaMghana nadhyAya 5. (na adhyAya:) adhyayanano abhAva, na bhaNavuM. karavAlAyaka. 3nati tri. (na ti prazra ya) atyaMta prazna sanadhyAya rU. ( 3 thIyaoNDamina ) je kALamAM karavAne mATe ayogya jevI koI vastu. adhyayanano niSedha karyo hoya te kALa, avakAza - anatirivara tri. (na tirikta:) adhika. rajAno divasa, koI pUjya atithinA sammAnamAM apAyelo virAma divasa - rajA.. gativikhritA strI. ( tivitranvita) ativilaMbano nana na. (sanmAve nyu) 1. jIvana, 2. gamana, abhAva, vANInA 35 guNo paikI eka guNa, dhArA 3. gati, 4. zvAsa levo te. pravAhIpaNuM. nanana tri. (na anaH ) 1. nahi anasarela. pAchaLa anatyadbhuta tri. (sarvANi atikramya na bhavati ati nahi gayela, 2. svAdhIna, svataMtra. mU Duta) sarvanuM ullaMghana karI na thayela, yathArthabhUta. mananA pu. ( anAma:) pAchaLa nahIM javuM te, nahi 3naddhA vya. (1 ) anizcaya. anusaravuM te. anaddhApuruSa pu. (na addhA svakArye nizcayo yasya mananumAvu tri. je samajavAmAM pAtra na hoya te. tAddaza: puruSa:) jene potAnA kAryamAM nizcaya na hoya manana pu. (nAsti anta: TUInAmasya) 1. viSNu te puruSa, deva pitRkArya nahi karanAro. 2. kRSNa, 3. baLabhadra, 4. megha, 5. te nAmanA sanA tri. (na gadya) abhakSya evI koI vastu. caudamA tIrthaMkara, 6. te nAmanuM eka vRkSa, 7. viSNunI mana pu. (na madam prArca) dhoLA sarasava. zayA, zeSanAga, 8, ziva, 9. nAgono pati vAsuki, nadyatana tri. (na adyatana:) Aja nahIM thanAra. 10. vArtA, 11. cauda gAMThovALI rezamI dorI je sanAtana pu. (na adyatana:) vyAkaraNazAstra prasiddha anaMta caturdazIe jamaNI bAjubaMdhamAM bAMdhavAmAM eka kALa - bhUtakALa, cAlu divasa na hoya te. Ave che. - atItAyA rAtreH pazcArdhena AgAminyA rAtreH pUrvArdhana | manana na. (nAsti anta: gunAmI) 1. parabrahma, sahito divaso'nadyatanaH / 2. mokSa, 3. AkAza, vAtAvaraNa, 4. abhraka. Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ananta-anantarAgama] shbdrtnmhoddhiH| ananta tri. (nati manta: pAnAmasya) avadhizUnya, | joveva pu. (ananto Teva rUva) zeSanAga, zeSazAyI 2. saghaLuM, 3. cheDA vinAnuM, anta vagaranuM, nisTrIma, nArAyaNa. aparimita, akSaya, 4. zAzvata. nannapAra tri. vistArayukta sImA vinAnuM, nissIma. anantapu. rajoharaNa, jaMbudvIpanA airAvatakSetranA cAlu -anantapA zistra zabda zAstram | pabdha. avasarpiNInA caudamA tIrthaMkara. (jena.). sanattamUtra pu. (anantAna mUna maraca) jene ghaNAM ananta tri. (na anta:) nAza rahita, zAzvata. | mULa hoya evuM te nAmanuM eka vRkSa. ananta na. AbharaNa vizeSa, bhujAmAM paheravAnuM eka | nansamizrA strI. pratyeka vanaspati pAse paDela anaMtakAya ghareNuM, zAzvata, avinAzI, UnanuM vastra, kAMbala vagere. | joIne ema kahevuM ke A badhuM anantakAyika che te anannAtha pu. (anantAnAM nIvAnAM chAya:) anaMtakAya, satyamRSA bhASAno eka bheda. kaMdamULa phala vagere. anattamoda tri. (ananto moTo yasya) aMta vinAno sanattavAha pu. (namnazrAsI :) anaMtakALa, cheDA moha jene che te, mithyAtvI. vagarano kALa. sanattara ttra. (nati mantara yathAnaM tra) vyavadhAna sanattA pu. anaMtagaNuM, vadhAre. vagaranuM, aMtara vinAnuM, jenI vacce deza ane kALanuM anantayAti , jainadarzana pramANe AtmAnA mULa | koI aMtara na hoya, taddana maLI gayeluM, taratanuM, guNano ghAta karanAra karmaprakRti, ghAtikanI prakRti. pAchaLanuM, pAsenuM, viccheda thayela bAramAM daSTivAda sattAkSan pu. kevaLajJAnI, aMtavinAnI cakSu che jenI. | aMganA bIjA vibhAgasUtrano pAMcamo bheda. sanattacaturvazI strI. (anantI vorArInAtha | manattara prathita tri. (na DAntare prathita) AMtarA parva) anaMta caudasa, bhAdaravA suda 14. caudaza. vinA eka gAMThanI sAthe bIjI, bIjInI sAthe trIjI anantajit pu. (anantAni bhUtAni jitavAn ji kvip) ema gUMthela. vAsudeva, caudamA jina devanuM nAma. sanattarana pu. (anantara nan 3) moTo ane nAno anantanA pu. te nAmanA cAlu avasarpiNInA bharata bhAI, krame paraNelI strIno putra, kSatriya agara vaizya kSetranA caudamA tIrthaMkara. mAtAthI janmelo. anantagava . anantakAyika jIvavALI vanaspati, manantaranA strI. (anantara nan Da Ta) moTI ane kaMdamULa vagere sAdhAraNa vanaspati. nAnI bahena, krame paraNelI strImAM janmelI putrI, anantajJAna . (ananta jJAna) kevaLajJAna. kSatriya agara vaizya mAtAthI janmelI. anantajJAni pu. (ananta jJAnaM yasya ) anantajJAnI, | -anuSThatAnantaranA-vivAhai: | -radhuochArU2. kevaLajJAnI. anantanita tri. (anantarekha nita:) AMtarA vinA anantatIrthakRt pu. (nAsti guNAnAmanto yasya sa anantaH, eka samaye nIkaLela sa vAsI tIrthagdha +viva) te nAmanA caudamA ! manajorabaMnya pu. (anantara: vanya:) AMtara vinAno tIrthakara. baMdha. anantatIrthakRt tri. (anantAni tIrthAni karoti kR | anantaraya pu. (anantarayati na dUrIkaroti antrvizvapa) ghaNAM tIrtho karanAra vA janAra. carthe ja bhAve ) dUra nahi karavuM te, aparityAga. annakRtIyA strI. bhAdaravo, vaizAkha ke mAgazara mAhenAnI | anantarAya tri. (nAsti antarAyaH pratibandho yasya) tRtIyA nirvighna. sanattazin pu. (ananta pata) kevaLajJAnI, kevaLadarzI | sanattarAzi pu. (anantI razi:) bIjagaNitamAM siddha bhagavAna. kahelo eka rAzi. anAdi pu. (anantA dRSTo netrALa yasya) paramezvara, | ganattarAma pu. (anantara: mA II:) tIrthaMkare gaNadharane ziva, Idra. saMbhaLAvelAM Agama, Agamano eka bheda. Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 shbdrtnmhoddhiH| rAhAra-anapa anantaraNa pu. (anantara: mAdara:) jIve utpanna thayA ! ananyAtivara tri. (nati kanyA tirthI ) jene pachI pahele samaye lIdhelo AhAra. eka ja gati hoya che te, bIjA upAya vinAnuM, mAtra sanattaradAra 5. (anantara: mAhAra:) jIvanA pradezanI | eka ja gativALuM. -mananya tije nane vAtavAta cheka pAse rahelA pudgalano AhAra karanAra nArakI vAtaSe | -3 : vagere jIvo, utpanna thayA pachI pahele samaye AhAra anacitta tri. (nAti azmin vinaM yasya) jenuM lenA2. citta bIje kyAMya na hoya, ekAgracitta. anantaravidra tri. (anantara: avasa/Dhi:) prakRta samayamAM ananyaja pu. (ananyo viSNu tasmAjjAyate jan Da) AkAza pradezane avagAhI rahela. kAmadeva, premano deva. ananyanajhman mAM mumudanuM sanattarIya tri. (anantara che) vaMzakramamAM barAbara pachInuM. khalu bhavantamananyajanmA-mahA0 1 / 32 sanattarUpa pu. (anantAna rUpALyastha) paramezvara, viSNu. ananyatA strI. (ananyastha mAd: ta) ekapaNuM, eka anantarUpa tri. (anantAna rUpALya) anaMta rUpavALuM. ja paNuM, ekkApaNuM. anantargabhin pu. (na antargarbho'sya astyarthe ini) nItva ne. (ananyastha bhAve: tva) uparano artha pavitrAM mATeno darbha. juo. anantavinaya pu. (manatA vinayateDane) 1. ananyava pu. (na mad yammAdeva.) paramezvara, viSNu. yudhiSThirano zaMkha, 2. bharatakSetramAM AvatI covIsImAM navapUrvA zrI. (na apUrvA) bIjAe nahi bhogavelI thanAra covIsamA tIrthaMkara, 3. jaMbudvIpamAM airAvata strI, jene koI bIjI strI na hoya evo puruSa, kSetramAM AvatI utsarpiNImAM thanAra vIsamA tIrthaMkara. pRthvI vagere. anantavIrya pU. bharatakSetramAM AvatI covIsInA trevIsamAM ananyamAna tri. (anya manane man kvi) ekane tIrthakaranuM nAma. bhajanAra sevaka vagere, ekane bhogavanAra pati vagere, anantata na. (anantastha vratam) anaMta caudasanuM vrata, | bIjAne nahi bhajanAra. bhAdaravA sudI caudasane divase karAtuM vrata. anantazakti pu. (anantA'paricchedA zaktirasya) ananyamanas tri. (nAsti karizman mano yaca) jenuM | mana bIje kyAMya na hoya, ekAgra manavALo. paramezvara. manantarSi pu. (3nantani zIrSALya) vAsuki nAga, ananyavRtti tri. ( cA vRttiryaca) jenI manovRtti paramezvara. bIje nathI hotI te, ekatAna cittavALuM, mAtra eka nittAzaSa strI. (anantana zIrSALyasthA:) vAsuki ja jIvikAvALuM. nAganI patnI. sanIza tri. (banyastha saddaza:) ajoDa, anupama. sattA strI. (nati mantoDa) anaMtamULa, pRthvI, ananyasAdhAra tri. (na banyastha sAdhAraT:) je anyanA pArvatI, dhamAso, vizalyA nAmanI auSadhi, upalasarI, dharmanI tulanA na kare te, bIjAmAM na maLe te. dhro, AMbalI, agnizikhanuM jhADa, kALI dhro, pIpara, -ananyasAmAnyaH-ananyanArIsAmAnyo dAsastvasyAH dhoLI dhro, zyAmalatA, ekanI saMkhyA. purUravAH |-vikrm0 318 ananya ne, (anantasya) hiraNyagarbhanuM sthAna. ananvaya . (nAsti kanvaya yatra) te nAmano eka nara tri. (na nantaryAta nan +5) AnaMda athaliMkAra, jemAM koI vastunI tulanA tenI sAthe nahi ApanAra. karavAmAM Ave je ajoDa hoya, jenuM koI upamAna nana na. (anIyamane) khAvAne ayogya, abhakSya. ja na maLe. jema - rAma-rAvapAyothuddha rAma-rAvAyarivA sanA tri. (na anya:) ekalo, ekko, pote, eka ja, | manavA tri. (nati manvaya yatra) anvaya vinAnuM, bIjuM nahi te, abhinna, samarUpa, advitIya. asabaMddha, saMbaMdhano abhAva. mananya tri. (nAsti DAnyo yasya) prabhu, dhaNI vagere | anapa tri. (na mAdhavane 3pa tra) thoDA pANIvALuM jene eka ja che evo sevaka, cAkara vagere. taLAva vagere, alpa jaLavALuM. Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anapakarman-anabhyAza] shbdrtnmhoddhiH| dara manarmina na. ( 35rmana) bIjAne apakAra na | manapA tri. (na pekSate manuSyane 3) anurodha karavo te, bIjA pAsethI lIdheluM karja na vALavuM te, | vagaranuM, apekSA vagaranuM, asAvadhAna, bedarakAra, adA na karavuM, pAchuM na levuM te, koIne AghAta lAge ! udAsIna, svataMtra. tema na karavuM, samarpaNano abhAva. anapekSa zrI. ( kSA) bedarakAra, beparavA, saMbhALano sanavAra na. (apara-nyu) uparano artha. abhAva, jarUra nahi te, asAvadhAnI, udAsInatA. sanavAra pu. (nAsti majhaR:) je ahita karanAro anapeta tri. (na peta: vadita: apAto vA) je dUra gayela nathI, nirdoSa. hoya, je vicalita thayuM na hoya, anusarela, yukta, sahita, vanapathiA strI. ( apakriyA) juo artha - anugamana. -arvAdanapatamarthyam | avirahita, saMpanna. anpkrmn| nata tri. (na samApta: veDhe sva:) prApta nahi te. manapasthata tri. (na Apazcata:) vinAza rahita. | manaplasa tri. (nakti sano yalsa) 35hIna. manapatya tri. (nAti patyuM tha0) saMtAna rahita, kahIna, karmabhraSTa. chokarA vinAnuM, jene koI uttarAdhikArI - vArasa na nA pu. jyotiSazAstra prasiddha te nAmano eka yoga. hoya te. namitta tri. (na manInAta jJA 5) mUrkha, ajJAnI, manapatya tri. (nAsti patye yasya ) pharajaMda ajANya, jJAna rahita. vinAnuM, putra vinAnuM, vArasa rahita. mAdheya tri. (na madheya:) nahi kahevAlAyaka, kahevAne anapatrapa tri. (nAsti apatrapA anyahetukA lajjA ayogya. ) jene bIjAne lIdhe zarama nathI te, nirlajaja, namiva pu. ( mamava:) parAjayano abhAva. lAja vagaranuM, dhRSTa. manamabhavanIya tri. (na mamavanIyam) parAjaya karavAne manapabhraMza pu. ( 3padmaza:) apabhraMza nahi te, ayogya, jeno parAjaya na thaI zake che. vyAkaraNazAstrathI siddha karelo saMskArI zabda. | manamabhUta tri. (na pUta:) na mAnela, asaMmata. manapatha tri. (nAsti parIyo yaW) niraparAdhI, anabhimlAtavarNa tri. (abhi+mlA+tan na abhimlAto aparAdha rahita. va vasya) dedIpyamAna, prakAzamAna. manaparAdha pu. ( aparAdha:) aparAdhano abhAva. manamASa pu. ( patraS:) abhilASano abhAva, manapasaMda tri. (na aparAdha) upalo zabda juo. IcchAno abhAva. sanapasara tri. (nAsti mAro cama) 1. jemAMthI | manamiSa tri. (nAti gamISA yI) abhilASA nIkaLavAno koI rasto na hoya, anyAyocita, akSamya, vagaranuM. 2. baLathI adhikAra karanAro. namacavata tri. ( vyakata:) spaSTa nahi te, anaparmina na. (pIva-aparipAm) karaja vagere - aspaSTa, askuTa. adA na karavuM te. manamazata tri. (mista:) aniMdya, nindApAtra apAya tri. (nAsti apAyo vacce) 1. nukasAnathI nahi te. rahita 2. anazvara, akSINa. (nAti mapAya: ) anabhizastya tri. (na abhizasti nindAM arhatIti) sthAyIpaNuM, anazvaratA, ziva. prAma nahi niMdavA yogya, vakhANavAlAyaka. paaymuutthitm| - ki0 2 / 12 namasaMhita tri. (na masaMhitA) phaLane uddezIne manapAyina tri. (gati apa Tu Ina) nizcala, nahi karela, phalAkAMkSA vinA karela. sthira, anazvara, acala -prasAdAmanuSya | anadita tri. ( mahitA) nahi kahela, anukta. zrIrAsIdanapAyinI / - raghu0 17 / 46 namarSTa tri. (na mIra:) apriya, nahi dhArela. manapavRi tri. (na mapavirtanamU-kapAvRta) punarAvRttithI ! khyAti pu. ( 3SyavRti) abhyAsano abhAva, rahita, pharIthI nahi AvanAra punarukti rahita. sahita tri. (nati hita yA) AvaraNathI ! 3khyAza tri. (nAti agAzo vacce) je samIpa na rahita, nahi DhAMkeluM. hoya, dUrastha. Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 shbdrtnmhoddhiH| [anabhyAsamitya-analpa sarakhyAmatya tri. (na abhyAse niphphaTe lya: sun | anartha tri. (nAti 35rtho yasya) artha vinAnuM, nakAmuM, mA vacam mum) dUrathI tyAga karavA yogya. prayojana vinAnuM, matalaba vagaranuM, ayogya, hAnikAraka. sanama tri. (nIti akhaM yatra) vAdaLo vinAnuM, jema - | anartha tri. (nAsti sAthe yasya pu) upalo zabda manaprA vRSTi:- athati A to vAdaLo vinA ja juo. akasmAtuM vRSTi thavA lAgI. sanartha na. (nAti artho thI ) saMbaMdha vinAnuM, sanama: tri. (1 nama:) je brAhmaNa bIjAne namaskAra bolavuM, artha vinAno pralApa, bakavAda, karato nathI ane sAmAnA namaskArane javAba Apato anarthata tri. (duSTana mathaeNna na supta:) daSTa arthathI nathI te. nahi nAza pAmela. mananI tri. (na namasya:) namavAyogya nahi te, namaskAra | narthAntara . ( arthAntara) ameda, ekAI. karavAne ayogya. anarva tri. (narva-tiH nAsti ) zithila nahi te, namitappara tri. (na nimite va:) kaMjUsa. azithila.. anamitra tri. (nApti matroDIM) zatra, vinAnuM.. narvatra pu. (1 3parvana) zatru nahi te. 3mitra pu. (nati mitroDa) te nAmano eka narvat tri. (narva hiMsAmAM vana) zatrubhinna, zatrurahita. anarviMza tri. (anasA zakaTena viMzati viz kvip) rAjA. lAkaDAM vagere levA mATe gADuM laIne vanamAM praveza manamItra tri. (1 zamIva:-ro: yasya) roga rahita. karanAra, javAyogya sthAne javAne azakta. sanambara tri. (nAsti svara ) nANuM, vastrarahita, anarzarAti tri. (anarzAya apAdhiSThAya ratirdAnaM yasya) digaMbara, sAdhu. je pApiSTha na hoya tene dAna ApanAra. nA pu. (na nathI) abhAgya, kharAba nasIba, avyavasthA, jhanA tri. (na marda) ayogya, anadhikArI anupayukta. anyAya, Aphata, anIti-durAcaraNa, jAtino abhAva, mana pu. (nAsti : tiryaD) agni, garamI eka prakArano jugAra ramavo te. agara Agano nAza karanAra, citrAnuM jhADa, kRttikA anaya tri. (nati no yA) nIti vinAnuM, duSTa. nakSatra, dehamAM rahelI pitta dhAtu, pAcanazakti, ATha narakhya pR. te nAmano eka sUryavaMzI rAjA. vasuomAMno pAMcamo vasu, paramezvara, viSNu, te nAmano naLAkhyAta 5. (na-vat as: amyuvatI thomana) ! pitadeva bhIlAmAna kA sUryano thoDo udayakALa, sUryano jemAM thoDo udaya | manana tri. (narjanInirja rIpati-vaiddhati thayo hoya te kALa. , TIpU frd nyuTa) jaTharAgni pradIpta karanAra auSadhi mana tri. (nakti ) pratibaMdhaka vinAnuM, vagere. nirmada, uddhata, svataMtra, chUTuM, svecchAcArI, jemAM | manamAM strI. (3nakza prakheva praHT ) jyoti tALuM lagAvyuM na hoya, - turajamutkRSTanam | | nAmanI vela, agninI kAMti. -dhuo 3 rU. manapriyA strI. (manI priyA) agninI patnI svAhA. naI tri. (nati mUtyaM yasya) amUlya, adhika | sanam 3vya. ( ba) basa nahi te, upara nahi AdarapAtra. te, apUrNa. anardhAdhava na. murAri mizra nAmanA kavie raceluM te janarala tri. ( 3 ) 1. ALasa rahita, parizramI, nAmanuM eka nATaka. 2. asamartha, ayogya. narTe tri. (na :-pUjya thI yAdI) jenAthI anAdi pu. bhUkhano abhAva, maMdAgni. bIjuM koI pUjya nathI te, atyaMta pUjya, amUlya. | nahi pu. (na: trirvatra) te nAmanuM eka vRkSa. anadhita tri. (na vaMta:) nahi pUjela. ananya tri. (na ma7:) 1. ghaNuM, puSkaLa, 2. je thoDuM anartha pu. (na martha:) arthano abhAva, anartha, adhama, | na hoya, udAra, udArAzaya, adhika - nampatya aniSTa, anupayogI. - chidraSyanardhA vaidutrImavantiA | nanyAkSarabdha236. Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anavakAza-anavasthiti shbdrtnmhoddhiH| navavA pu. (na mApa:) avakAzano abhAva. | navaraddhi tri. (avarazminanheM mava: ya) utkRSTa, savAza tri. (nAhita pravAzo yasya) 1. avakAza zreSTha, mukhya. vinAnuM, jagyA vagaranuM, 2. jenA mATe koI sthAna ke anavarabdha tri. (nAsti avajJo yatra) AlaMbana rahita, prasaMga na hoya, 3. bolAvyA vinAnuM, 4. prayojana nirAdhAra, Azraya vagaranuM, nirAzrita, svataMtratA. rahita. anavalobhana na. (na avalupyate pumAn yena ava lup navanIta tri. (na avataH) nindita nahi te, aniMdya. | 8 puNya ma:) te nAmano eka garbhasaMskAra, je manavaghada tri. (nAsti navo ya) pratibandha vagaranuM, garbhanA trIjA mahine karAya che. je rokI na zakAya, jemAM varasAdano pratibandha na anavasa tri. (ava prINanAdau asac avasaH bhojanam) hoya te. pathya bhojana nahi karanAra. navagha tri. (na gavadyama) doSa vinAnuM, khoDa vagaranuM navatara tri. (nAsti navasara: yaca) avasaranA anindita, nirdoSa, kalaMka rahita. abhAvavALuM, ucitakALanA abhAvavALuM, vyasta, navarUpa tri. (navadya rUpa ya) atyaMta suMdara niravakAza. - nirdoSa aMgavALuM. navatara pu. (na avasara:) yogya samayano abhAva, navadyA strI. (avadya a yarayA: sA) jenuM ucita kAmano abhAva - takano abhAva, kusamaya aMga nirdoSa che evI rUpALI strI. hoya te, asAmayikatA anavadhAna na. (na avadhAnaH) saMbhALano abhAva, ___-kaM yAce yatra yatra dhruvamanavasaramasta evaarthibhaav:kALajIno abhAva, asAvadhAnatA, pramAda, mananI zi0 130 ekAgratAno abhAva. kanarvAsita tri. (na avasatA) anizcita, asamApta. navathAna tri. (nAti vidhAnaM yastha) saMbhALa vinAnuM, navasitA strI. te nAmano eka chaMda. kALajI vagaranuM, kALajIno abhAva, nirapekSa, dhyAna anavaskara tri. (avaskriyate avaskaro malaH sa nAsti na denAro. yasya) nirmaLa, mela vinAnuM, svaccha, sApha. anavadhAnatA strI. (avadhAnaM yasya nAsti tasya bhAvaH navasthA strI. (na avasthA) 1. avasthAno abhAva, ta) pramAda, asAvadhAnatA. 2. asthiratA, 3. laMpaTatA, 4. cAritrabhraSTatA. eka anavadhAnatva napuM. (avadhAnaM yasya nAsti tasya bhAvaH jAtano tarkadoSa. ) pramAda, asAvadhAnatA. - yathA- klaptavastasajAtIyavastaparamparAkalpanasya navadhi tri. (na vadhaH yaca) aparimita, asImita. virAmAbhAvaH, yathA jAtau jAtyantaraM tatrApi jAtyantaram anavapRgNa tri. (na ava pRc-saMparke kta iDabhAvAdi ityevaM tatra tatra jAtyantarasvIkAre'navasthA / chAndasamU) saMbaMdha vinAnuM, saMyoga sparzarahita. - kAryakAraNanI evI paraMparA, jeno aMta na hoya. manavara pu. (1 zrava vU+3 na vavAza:) apavAda koI aMtima nirNaya para na pahoMcavuM te. rahita, niMdAzUnya. navarasthAna . (na avasthAna) 1. avasthAnano 3navaja tri. (na graMzajo va ) brezarahita. abhAva, asthira, caMcaLa, asthAyI, 2. AcAra navama tri. (ne mama:) nyUnatArahita, zreSTha, je tuccha bhraSTatA, 3. laMpaTapaNuM. na hoya, moTuM - sudharmAnavamAM samA-radhu164 navasthAna tri. ( vamavasthAnuM varca) caMcaLa, asthira. anavara tri. (1 navara:) adhama nahi te, zreSTha, avara navasthAna pu. (na avasthAne yasya) vAyu, pavana. nahi te. manasthita tri. (1 mathitam) caMcaLa, asthira, anavarata tri. (na avaratam mava ra+vA) kAyamanuM, | asthira citta, parivartita, vyabhicAravALuM. hameza, niraMtara, vizrAmarahita, satata, virAma vagaranuM. narvAsthiti tri. (na avasthiti:) avasthitino abhAva, navarata avya. (varataP) uparano artha, rokAyA bAkI doSa arthamAM anavasthAnI peThe samajI levuM. vagaranuM. UbhA nahi rahevuM te. Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 shbdrtnmhoddhiH| [anavahvara-anAgatAbAdha manahara tri. (zrava TU koTi ) vAMkuM nahi | manaraMkUri tri. ( addArI) jene ahaMkAra na hoya te. te, sIdhuM, saraLa. navRta tri. (na raheta.) garva pAmeluM nahi te, sanavAta tri. ( 3 vAta:) aprApta, nahi meLavela. ahaMkAra vinAnuM. sanavAva (na bava rUnuM dham avaya: avayava:) avayava sanadati strI. (na daMti:) ahaMkArano abhAva. rahita, niravayava. nadIti tri. (nAsti gadaMkRtirthastha) ahaMkAra vinAnuM, navekSA tri. (na praveza:) cAre bAjunI tapAsa ahaMkAra rahita. nahi rAkhanAruM, sAruMnarasuM nahi jonAra, beparavAha, anardavAhid tri. (gati sarve na vati) garva asAvadhAna, udAsIna. | vinAnuM, nirabhimAnI, ahaMkAra rahita. navekSaNa ne. ( evuM phaMksa nyu) beparavAhI, anan ne. ( adana) duni, kharAba divasa. asAvadhAnatA. banAvAra tri. (nAsti mAro lakSya) avayava rahita anavekSA stra. (namakSA kakSA) apekSAno abhAva, - AkAra vinAnuM, nirAkAra, AkAza vagere. bedarakArI. manAvAra pu. (nAsti mAro carcA) Izvara. anazana na. (1 zam) khorAka na levo te, upavAsa, banAvAI pu. (kALo:) je samaye anAja na bhojananI nivRtti karavArUpa eka vrata. pAkyuM hoya te samaya dubhikSa - dukALa, moMghavArIno 3nazana tri. (nAsti mazana vasya) bhojanano tyAga kALa. karanAra. anAmRita tri. dukALamAM potAnI jAtane bacAvavA nazvara tri. (1 nazvara) nazvarabhinna, sthAyI, nitya, je pote bIjAno dAsa banI jAya. nAzavaMta nahi te. anAjuka tri. (na vui0:) AkuLa nahi te, vyagra manas na. (mana masuna) 1. gADuM, 2. bhAta, cokhA, nahi te, zAMta, ekAgra, sthira, asaMkIrNa vAkya, 3. prANI, 4, janma, 5. rasoDuM svastha, aTala. na strI. (kan asu) mAtA, mA. anAvRta re. (netyane kRta: nAtA-nirAta:) nahi mAnava tri. (nati masUyA yI) ayA vinAnuM. aTakAvela. bIjAnA guNo upara doSono Aropa nahi karanAra. 3nIzAnta tri. (na iintaH) AkrAnta nahi te, nahi manasUyela tri. (asUya:) uparano artha juo. dabAyeluM. manasUyA strI. (asUyA) asUyAno abhAva, bIjAnA anAntiA strI. ( blA) bhoMyarIMgaNI, kaMTakArI guNo upara doSAropaNa nahIM karavuM te, atrimuninI vRkSa. patnInuM nAma, zakuntalAnI sahacarInuM paNa nAma. | manAkSArita na. (2 sAkSarataH apakRta:) jeno apakAra anasUyu tri. (na asu upatApe kaNDvAdi yak uDa) na karyo hoya te. asUyA rahita. anAga tri. (na A sAmyag gacchati svargamanena naagHanAmita tri. (na astamata:) asta nahi pAmela. adha:) pApa rahita, adharma rahita. na . (nApti malzi vIM) hADakAM vinAno anAti tri. (na mAta:) 1. nahi Avela, nahi avayava athavA niravayava, sAMkhyazAstra prasiddha, pradhAna, pahoMcelo, 2. bhaviSyamAM thanAra, bhAvi, 3. aprApta, athavA IzvaranI mAyA. je na maLyuM hoya, 4. ajJAta -tAvat bhayastha betavya anadhi gri. (nati a0i karaza) hADakAM vinAnuM. yAvad bhayamanAgatam-hito0 1157. manasvata tri. (mana: zaTamakyatva mar[ ma0 va:) anAgatavidhAtR tri. (anAgatasya bhaviSyataH aniSTasya gADAthI yukta, gADAthI joDAyela. vidhAtA pravidhArtA) bhAvi duHkhane dUra karavAno manadAra . (na mahAra:) ahaMkArano abhAva. | upAya karanAra, bhaviSya mATe sAvadhAna, dUradarzI. matadaphtAra tri. (nAsti gadA ya) ahaMkAra vinAnuM | manA tAbAdha . (sanAta: vAya: 6:um) bhAvi, - nirahaMkArI. zArIrika vagere duHkha, AvanAruM kaSTa. Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anAgatAvekSaNa-anAdhRSTa] shbdrtnmhoddhiH| 67 anItAkSaUT R. (3nA tamavekSaNa) bhaviSya tarapha | manAtha tri. (nati nAtha: pramuraW) dhaNI vagaranuM, jovuM, AgaLa daSTi rAkhavI te. anAtha, nirdhana, tyakta, asahAya, mA-bApa vinAnuM nAtAavA strI. (jAtaM kArtavaM yasthA:) jene bALaka, vidhavA strI nAthavantatvayA TokvinAthA bilakula aTakAva Avyo nathI evI kanyA vagere. vipatsyase uttara0 1/43 -marajhaT | 3nAthanamAM strI. (anAthAnAM samA) anAthAlaya. anAnvita tri. (na mAnyata:) nahi suMdhela. anAvara pu. (1 mAra:) sanmAnano abhAva, apamAna, anAma . (nAsti kAmo yastha) nahi Avela, - tiraskAra, udAsIna, upekSAvALo. hAjara nahi te, satyahetu kriyA vagere vinAnuM, Avaka anAra tri. (mAra:) AdarazUnya. nahi te. anAdi pu. (nati viryaca) paramezvara, hiraNyagarbha. anAgas tri. (nAsti Ago'parAdhaH pApaM vA yasya) anAdi tri. (nApti mArica) Adi vinAnuM, nitya. aparAdha zUnya, pApa vagaranuM, niraparAdhI, -mArtastrAva kavitA strI. (nAva tatva) anAdipaNuM, nityapaNuM. vaH zastraM na prahartumanAgasi-za0 1 / 11 sanAtatva na. (nAva: ) uparano artha juo. manAvAra pu. (na mAthAra:) duSTa AcAra, AcArano -jagadAdiranAditva0 kumA0 2/6 abhAva, kharAba AcaraNa. anAdinidhana tri. ( phika nidhanaM yastha) jeno nAvAra tri. (nAsti zIvAra: yasya) AcAra vinAnuM. AraMbha ane aMta na hoya te, zAzvata, nitya. anAjJAta tri. (namAjhAta:) sArI rIte nahi joyela, anAvin . (na vima) Adi vinAnuM, kArya nahi jaNAyela. sivAyanuM. ganA tri. (na mAlya:) garIba, tavaMgara nahi te. anAmiththAnta tri. jenI Adi, madhya ane aMta kaMI nAtA pu. ( mA tamma ) ugratAno abhAva, paNa na hoya. tApa nahi te, chAyA, ThaMDuM. nAtura tri. (na mAtura:) Atura nahi te, rogI nahi anAlida tri. (na viSTa:) vizeSarUpe nahi upadezela, nahi kahela. te, taMdurasta, svastha, aklAMta, nahi thAkelo. manAlIna vi. nirdoSa - va vAsudevenavInamanAmanAtmavi tri. (nAsti mAtmA sthira: yatra ) AtmAne nahi mAnanAro kSaNika vijJAnamata, sthira svarUpa vInavamIritam - 0i 2/22. rahita jagata. anAdita tri. (1 zAdatam) anAdara pAmela. anAtmajJa tri. (AtmAnaM yathA svarUpaM na jAnAti manAta na. (na bAdatama) tiraskAra. jJA++) AtmAnA svarUpane na jANanAra, potAne na manAya tri. (na :) na levAlAyaka, agrAhya. jANanAra. mUrkha, jaDa- mA tAvanAtma -za0 6. nAza pu. (1 naveza:) Adezano abhAva, hukamano manAtman pu. (1 mAtmA) 1. AtmA rahita, jANanAra, abhAva. 2. zarIra vagere jaDa vastu, 3. jeNe potAnA upara manAi tri. (na DemAghaM) khAvAyogya nahi te. niyaMtraNa rAkhyuM nathI, 4. je Atmika nathI, ganA tri. (na mAma) anAdi. manAtmanIna tri. (na mAtman g) je potAnA lAbha manAitta tri. (na Adiranto vacce) Adi ane aMta mATe kAma karavAno abhyAsI na hoya, niHsvArthI, rahita, nitya. svArtha rahita. nAghara tri. (nAsti dhAro lakSya) AdhAra vinAnuM, anAtmavat tri. (na AtmA antaHkaraNaM vazyatve nAstyasya Azraya vagaranuM. matay) jitendriya nahi te, jeNe indriyone jItI na nAthuSTa tri. ( A thum vasa) parAbhava, tiraskAra hoya te, asaMyamI IdriyaparAyaNa. nahi pAmela. anA ina. ( AtmanaH rU Atman ) zarIra anAdhRSTa tri. (na ApRSTha:) parAbhava nahi pAmela, vinAnuM. aparAjita. Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 shbdrtnmhoddhiH| [anAdhRSya-anAryaja nAtha tri. (na mAthuSya) na jItI zakAya tevuM, | manAyAsa tri. (nAsti nAyAso yasya) mahenata vagaranuM, parAjaya karavAne lAyaka nahi te. saraLatA, muzkelI vagaranuM. 3nAnu tri. (na anudAti anu+CT ) dAna karavAmAM manAvAsavRtta ne. (nAyAzena kRtam) mahenata vinA ekko, atulya dAtA. karela, thoDI mahenatamAM kareluM. anAnupUrve na. (na mAnukULe) 1. bIjA padonI | anAyuSya . ( yu hita) AyuSyane hitakara vacce AvI jatAM samAsanA bhinna bhinna padonuM | nahi evuM, atyaMta bhojana vagere. - pRthakkaraNa, 2. niyata kramamAM na hovuM. nArata na. (na mAratam) kAyamanuM, haMmezAM, avicchinna, anAdi tri. (na bAthate mAr rmaLa ) AptazUnya. niraMtara. anAni tri. (mApanA) na pAmela, na meLavela, anArata tri. (na bhArata) kAyamanuM, nityanuM. nahi prApta thayela. anArabdha tri. (na mAra ) nahi AraMbheluM. anApta tri. (Apta:) Apta nahi te, abaMdhu, manArama pu. (na kAraH:) zarUAtano abhAva, ayogya, prApta na hoya te, akuzaLa. AraMbhano abhAva. anAmani tri. (na vikheti X + marI + 3UTI. anAmya vya. (aa ram nya- mAramya) AraMbha ni) atyaMta nirbhaya, atyaMta nahi bIdhela. na karIne, nahi AraMbhIne. anAbhU tri. (na abhimukhyena bhavati AbhUH-stotA) nAraNya tri. ( ram - AraNya) AraMbha nahi stuti nahi karanAra, sanmukha nahi thayela. karavA yogya anAma tri. (nAsti nAma carcA) nAma vinAnuM, aprasiddha nAragAdhIta tri. (na mAraNya raSyithIta:) kaMI nAma na. (mana kam RninuM) harasano roga. paNa nahi AraMbhIne bhaNela. nAma tri. (nApti nAma carcA) nAma vinAnuM, aprasiddha. manAra ( mAroya) Arogyano abhAva, nAman pu. (nAsti nAma carcA) malamAsa, puruSottama taMdurastIno abhAva. mahino. nAma pu. (na mAma:) rogano abhAva, taMdurastI. manAya tri. (na mAroSe yammA) taMdurastInuM sAdhana nahi te. anAma tri. (nAsti DAmo ) roga vinAnuM, taMdurasta, nIrogI, svastha-mahAzvetA svarI anArnava . ( Arnava) saraLapaNAno abhAva, papraccha - kA0 192 svacchaMdapaNAno abhAva. anAyitna tri. (3-fNan 7) vyathA nahi anArgava pu. (nAsti mArnavaM yatra) roga. upajAvanAra. gArnava atra. (na gArnavamuM) saraLatAno abhAva. manAmAM strI. (nApti nAma prathayuM yathA:) anAmikA anArtava tri. (na gArnavaM yasya) potAnA yogya kALamAM AMgaLI, vacalI ane chellI AMgaLInI vacamAM rahelI na khIlela puSpa vagere. AMgaLI. manAvA strI. (nati sArvaM yasyA:) jene bilakula anAmikA strI. (nati nAme prahAyAyaM ya:) uparano aMTakAva dekhAto nathI evI kanyA. - garanA , artha juo. -adyApi tadunyaveramAvAvanAmA anArtha tri. (na mAA:) Arya nahi te, Ayae nahi sArthavatI babhUva / subhA0 Azraya karela deza, khoTo AcAra, zUka, mleccha, anAmRNa tri. (na AmRNAti hinasti A mRNa ka) nIca, adhama, apratiSThita. ahiMsaka, hiMsA nahi karanAra. anArthaka . (3nArtha na) agarunuM lAkaDuM. manAvatta tri. (na gAyatta:) asvAdhIna, avaza, paravaza. ganATyUna tri. (nArthe reze nati: na+4) anAya navina na. ( gAyane vATane yatra) ekAMta. dezamAM pedA thanAra. anAyAsa pu. (1 nAyAsa:) mahenatano abhAva, alpa | nAna ra. (anArthe te nAtana+) agaru prayatna, saheluM, saraLa. kASTha. Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anAryyatA-aniketa shbdrtnmhoddhiH| anArthatA strI. (kanArtha0 mAva: ta) anAryapaNuM. | manAzrita tri. ( zrata) Azrayarahita. anArvativara pu. (anAryapristiva7:) kariyAtuM. | anAzvat tri. (napUrvAzrAta: su) bhogarahita, anArthatva . (anArthastha bhava: va) uparano artha ! jeNe bhojana karyuM nathI, upavAsI. anArtha tri. (na traNa dag:) avaidika, vedamAM nahi ! nAzvAsa pu. (kAzvAsa:) avizvAsa, bharosAno kahela, RSioe nahi joyela, RSiothI saMbaMdhita abhAva, AsthAno abhAva. na hoya te. anAs tri. (Asyate A as-kSepe karaNe kvip) anAnTirita tri. (na mAvita) nahi joyeluM, na | mukha vinAnuM, mukhanA vyApArathI rahita. vicAreluM, avicita, nahi tapAsela. nAsiva tri. (nAsti nAsA vastha) nAka vinAnuM, nAstrokata tri. (mAvitam) uparano artha juo. | nakaTuM, nAsikA rahita. anAvindra tri. (na viddha:) nahi viMdhAyela, jemAM banAstha tri. (nApti mAthA thI) AsthA vagaranuM, chidra karyuM nathI tevuM, aduHkhita. zraddhahIna, AdarazUnya, bedarakAra. kavitra tri. (na Ava8:) prasanna, svaccha, nirmaLa, anAsthA strI. (na gAthA) AsthAno abhAva, azraddhA. DahoLuM nahi te. anAdara, bedarakArI, udAsInatA, taTasthatA - manAvRtta tri. ( mAvRtta:) nahi DhaMkAyeluM, khulluM. piNDeSvanAsthA khalu bhautikeSu-raghu0 2/57 anAvRtta tri. (gAvRtta:) pharIthI nahi gayela, pahelAM | banAsthAna tri. (mA+A-AdhAre nyuTa) eka gayela. sthaLe na rahI zake tevuM jaLa Adi, AsthAna-sabhA anAvRtti strI. (na AvRtti:) abhyAsano abhAva, te, sabhA vinAnuM. Agamanano abhAva, pharI pAchA nahi AvavuM te, manAvAva tri. (mAM tu vere gha) kleza vinAnuM. pharI janma na thavo te, mokSa. nAda 5. (nAda:) saMgrahaNIno roga. anAvRSTi strI. (na AvRSTi:) cha itiomAMnI bIjI nAdata na. ( A dan mAve vatta) nahIM phATeluM tathA iti, varasAda bilakula na thavo te, sukAI javuM te. nahIM pahereluM navuM vastra, taMtrazAstra prasiddha ane nAza pu. (na mAyatheccham Aza: monana) yatheccha hRdayapradezamAM AveluM te nAmanuM eka cakra. bhoga athavA bhojanazUnya, anazvara. anAdita tri. (na DAhata:) jene AghAta nathI pahoMcyo anAzakAyana na. (anAzaka:-AtmA tasyAyanaM tevI harakoI vastu, koruM, navuM. pAvupAya:) AtmajJAnanuM sAdhana, eka prakAranuM sanAtA zrI. (na mAtaH : yA:) parA, pazyantI, brahmacarya. madhyamA, vaikharI nAmanI vANInI vRttiomAMthI madhyamAM anAzata tri. (na zasta:) nahi vakhaNAyela. vANI vRtti. ganAzAtanA strI. (na mArazatanA) tIrthaMkarAdi dharmanI anAdara pu. (gAdAra:) AhArano abhAva, upavAsa, AzAtanA na karavI te, darzana vinayano eka bheda. anazana, bhojanano abhAva. anAzin tri. (na nAzI) nAza rahita. nIhALuM tri. (na mArAA:) akRtrima, svAbhAvika sanA tri. (na nan 3LuM kazuM 3) nAza rahita, avyApta. anAditAni pu. (mahitaH nirlena) jeNe vidhi ganAtha tri. (1 nAzya:) nAzane ayogya. pramANe agnihotra lIdhuM na hoya tevo koI dvija. anAzrami tri. (mAzramI) gRhasthAzrama vagere Azrama | anAti strI. (kAta:) 1. homa na karAya che, jene vinAnuM, cAra AzramamAMthI koIne mAnato na hoya te. homa na kahI zakAya evo homa, 2. ayogya Ahuti. anAzraya tri. (nAsti gAzrayo yaW) Azrayarahita, nAhUta tri. (na bAhUtam) nahi bolAvela, aniyaMtrita. nirAdhAra, AlaMbana vagaranuM. anAhUtanavina pu. AmaMtraNa vinA Avelo vaktA. nAzrava tri. (1 zrava:) kamabaMdharahita, Azravano anAhUtavida tri. AmaMtraNa vinA atithirUpe beThelo. abhAva, ahiMsA, dayA, AzravanA abhAvavALA nita pu. (nati nita thaW) jeno niyata vAsa mahAvratAdi, nathI tevA saMnyAsI, sthiramati, ghararahita, parivrAjaka Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 aniSetana pu. (nAsti niotanaM yasya) u52no artha. aninnu na. (7 su;) zeraDI jevo eka jAtano kAsaDo, te nAmanuM eka ghAsa. aninjIrna tri. (na nioLuM:) nahi gaLela, nahi chupAvela, gupta na hoya te. anicchA strI. (na phacchA) icchAno abhAva. ganiSThu tri. (na chu:) na icchanAra, icchA vinAnuM. anicchu vi. (na phachuH) icchA vagaranuM, pasaMdagI vinAnuM. - anicchit anitya tri. (na nitya:) 1. nazvara, nitya nahi te, janya, asthira, avyavasthita, utpattivALI harakoI vastu kSaNabhaMgura, 2. kSaNasthAyI, 3. asAdhAraNa, 4. saMdigdha, anizcita. anitya (tri. vi.) akasmAt, kadAcit. anityarman na. (7 nityaM rma) koI nimittathI akasmAt karAtuM kArya, pUjana yajJa vagere. anityatA zrI. (anityasya mAva: tarjI) anityapaNuM. anityatva na. (anityasya bhAva: tya) uparano artha juo. anityattana tri. (na nitya: vatta:) asthAyIrUpe mAtA-pitAe dIdhelo putra. zabdaratnamahodadhiH / anityamAva pu. kSaNabhaMgura avasthA, kSaNabhaMguratA. anityasamAsa pu. je hareka sthitimAM jarUrI na hoya evo samAsa. aninvita tri. (na ninvita:) nahIM niMdAyaluM, niMdArahita. anidra tri. (nAsti nidrA yasya) UMghanA abhAvavALuM, uMghaNasI nahi te, ALasu nahi te, jAgarUka. anindra tri. (na ndro yAkhyoska) iMdranI upAsanA nahi karanAra. anidrA strI. (na nidrA) UMghano abhAva, nidrAno abhAva. anindriya na. (na raMndriyam) 1. je indriyano - manano viSaya na hoya, 2. tarka. aninya tri. (na nirdeH) niMdavAlAyaka nahIM te. anipuna tri. (na nipuna:) nipuNa nahi te. anibaddha tri. ( na nibaddhaH ) 1. nahi baMdhAyela, 2. parAdhIna nahi te, 3. nahi gUMthela. anivAya tri. (nAsti nivASaH saMvAdhA yakSa) pIDA vinAnuM, duHkha vinAnuM. [ganiSetana-ganiyatavRtti anivRtta tri. (na nivRtaH) 1. caMcaLa, asthira, adRDha, 2. sArvajanika, prakAzita, je chUpuM nathI, 3. sAhasI, dhRSTa. anisRSTa tri. (na nizrRSTa:) abAdhita, aduHkhita. animaka pu. ( an jIvane zabde ca iman- animaH - nIvana tena jAti jai+) deDako, koyala, bhamaro, madhamAkhI, kamaLanA kesaro, mahuDAnuM jhADa. animAna tri. (ni+mA-mAve tyu) amApa, mApa vinAnuM. animitta na. (na nimittam) nimittano abhAva, paryApta kAraNano abhAva, kAraNazUnya, Akasmika, nirAdhAra. JakSmavantamutjhAnanimittahAse: -40 7/ 17. 2. apazukana- namanimittAni tti jInti mRccha0 10 animittatam (vi.) hetu vagaranuM, akAraNa, animittanirALiyA sro. apazukanonuM nirAkaraNa. animip tri. (ni mil mATe vip) nizcaLadarzana, spandarahita jovuM, eka sthAne sthira banI TakaTakIne jovuM te. animiSa tri. (nAsti nimiH yasya) AMkhanA palakArA vinAnuM, kriyAzUnya. animiSa pu. (nAsti nimiSaH yasya) 1. deva, 2. mAchaluM. animiSAcArya pu. (nimiSALAmAcArya:) bRhaspati. animeSa pu. (nAsti nimeSo yasya) 1. deva 2. mAchaluM. animeSa tri. (1 nimeSaH) spaMdanazUnya, dRSdavA bhavantamanimeSavilokanIyam - mattA 22 animeSadRSTi tri. (animeSA dRSTiryasya) sthira dRSTithI jonAro. animeSAcArya pu. (nimeSAmAcArya:) devono guru bRhaspati. aniyata tri. (na niyataH ) 1. niyama vinAnuM, 2. avyavasthita, 3. anitya, 4. asthAyI, pa. baMdhanarahita. aniyatapuMskA strI. (na niyataH puMskaH yasyAH) vyabhicAriNI, durAcAriNI strI. aniyatavRtti tri. (na niyatA vRttiryasya) 1. jenI Avaka nizcita nathI te, 2. bAMdheluM kAma karanAra, 3. je zabdano prayoga nizcita na hoya te. Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aniyatAGka - anilAntaka ] saniyatAnlR tri. (na niyataH addo yasmin) je gaNatarImAM niyata aMka nathI. zabdaratnamahodadhiH / aniyatAtman pu. (niyata AtmA yasya) jeno AtmA mana vazamAM na hoya te. aniyanta tri. (na. niyatramAM yasya) asaMyata, svataMtra, aniyaMtrita. aniyantrita tri. ( na niyantritaH ) 1. aniyamita, 2. ucchaMkhala. aniyama pu. (7 niyamaH) niyamano abhAva, niyaMtraNa, anizcaya, anucita AcaraNa. ani tri. (na sphuravituM rAyate pharivaH) preraNA karavAne azakya. anira 7. (7 pheravatuM zayate hrasvaH) akSarahita, daridra. aniA strI. (nAsti pharA anaM yasyAH) jenAthI anna pAkatuM nathI te, ativRSTi, anAvRSTi vagere. anirALa na. (na nirAram nirAkaraNano abhAva, samAdhAna nahIM te. aniAvRtta tri. (na nirAkRtam) 1. nahi nirAkaraNa karela, 2. nahi aTakAvela, 3. nahi tiraskAra karela. anirukta tri. (na niruktam niSkrAntaM avayavArthaH avayavArtho yena) vizeSa svarUpe karIne jenuM nirvacana na karyuM hoya te, spaSTarUpe kahyuM na hoya te, jenI paribhASA spaSTa na hoya te.) aniruddha pu. (na jenApi yuddhe niruddhaH) 1. uSAno pati, pradyumnano putra, 2. viSNu, 3. cittano adhiSThAtA deva. aniruddha tri. (na jenApi yuddhe niruddha:) 1. jeno mArga koIe rokyo na hoya te, svataMtra, ukhala, 2. guptacara. anindvapatha na. (na niruddha: panthA yaMtra) AkAza. aniruddhamAvinI strI. (aniruddhasya mAvinI) bANAsuranI putrI, uSA. aniruddhaprajJa pu. (niruddhA prajJA yasya) jenI buddhi kyAMya paNa skhalita na thAya evA tIrthaMkara kevaLI Adi. nirrAta tri. (7 nirrAta:) anizcita, nahIM prApta thayela. anirNaya pu. (na nirNayaH) nizcayano abhAva, anizcaya 71 anirmIta tri. (na niSkRtam) nirNaya na karela. anirdaza tri. ( na nirgatAni daza dinAni yasya Dac) jenA nathI vItyA daza divasa te. anirdazAha tri. (anapAtavazAha:) uparano artha. anirdezya tri. (na nirdezyam) 1. jeno nirdeza na thaI zake te, avarNanIya, aparibhASaNIya. | anirdezya na. (na nirdezyam) nirvizeSa, paramAtmA, parabrahma. aniiita tri. (na nirbhrAtiH) anizcita, jeno koI nirNaya na thayo hoya te. = anirbhara tri. (na nirmaram) thoDuM, jarA. anirmatta tri. (na nirmao:) svaccha nahi, malina. ganirmAlyA strI. (na nirmAlyA) te nAmanI eka auSadhi. anirvacanIya pu. ( nirvacanam niruktiH lakSaNAdinA jJApana) jenuM svarUpa amuka prakAranuM che ema na kahI zakAya te paramAtmA. anirvacanIya na. ( sattvAsattvAbhyAmekatararUpeNa vktumAlye) vedAntamatamAM * jagata, ajJAna. anirvacanIyasarvasva na. ( anirvacanIyaM sarvasvaM yasya ) zrIharSa kavie racelo khaMDanakhAdya nAmano eka graMtha, jemAM sarva padArtho ida rUpe nirvacana karavAne mATe azakya che ema nizcita karyuM che. anirvAha pu. (na nirvAha:) nirvAhano abhAva anivRtta: tri. (na nivRtta:) duHkhI, azAMta. anivRtti strI. (na nivRttiH) svacchaMdapaNAno abhAva, daridrapaNuM, becenI, vikalatA. anivRtti pu. (na nivRtti: yasya) daridra manuSya vagere. anirdeva pu. (na nirve:) vairAgyano abhAva, asaMtoSa, avairAgya. sani pu. (an c) 1. vAyu-vA, 2. gata covIsInA bharatakSetranA ekavIsamA tIrthaMkara, 3. viSNu, 4. ATha vasumAMno pAMcamo vasu, pa. zarIramAM rahelo dhAtuno bheda. anina pu. (anityaM vAtomAM haeNnti n) baheDAnuM jhADa. anisala pu. (nisya savA Tar) agni. aniAtmana pu. (nirutsyAtmanaH) vAyuno putra, hanumAna. aniAnta pu. (anirusya antaH) vAyurogano nAza ka2nA2 te nAmanI eka (jIyAputi nAme) auSadhi. Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 aniAmava pu. (anitaH AmayaH) vAtaroga. aniyana tri. (anisya ayanam) vAyuno mArga. aniAzana na. (nirusya azanaM yasya) vAyubhakSI, upavAsI, sarpa. zabdaratnamahodadhiH / anilI strI. (anityaM rlR) svAti nakSatra. ganistvacita tri. (na niovitam) nahi vicArela, je sArI rIte vicAreluM na hoya te. anirhohita tri. (na nirhoDitam) uparano artha. anitin tri. (na nivartate ni-vRtta ni) pAchuM nahi pharanAra, yuddha vageremAMthI pAcho nahi haThanAra. anivizamAna: tri. (na nivizamAna:) satata gamana karanAra. aniza tri. (7 nizA-ceSTAvinAza: yasya) 1. avirata, 2. niraMtara, sadAkALa thanA2, 3. rAtri rahita. anizam avya. (na nizA a) haMmezAM, niraMtara, sadA. - tvannAmamantramanizaM manujAH smarantaH bhaktA0 42 anizastra tri. (nirrAMt vatta) anindrita, prazaMsApAtra. aniSTa tri. (na dam) 1. apriya, 2. duHkha, 3. pApa, 4. kheda, pa. apakAra, 6. jenuM pUjana vagere na karyuM hoya te deva, jenI icchA na hoya te. aniSTapraha pu. hAnikAraka graha. aniSTaprasanna tri. (niSTasya prazna:) anIcchita prasaMga, apriya ghaTanA. aniSTa na. kharAba pariNAma. aniSTazA strI. khedanI AzaMkA aniSTaotu na. apazukana. aniSTAtta zrI. anIcchita padArthane prApta karavo te. aniSTApAdanam . aniSTA srI. (na rUTA) te nAmanI eka vanaspati, nAgabalA. ganiSTim tri. (na rUSTamanena meM ve vakta ni) jeNe yajJa athavA devapUjana na karyuM hoya te. aniSTha tri. (nAsti niSThA ya) niSThAno abhAva, niSThA vagaranuM. aniSThA zrI. (6 niSThA) niSThAno abhAva. aniSNAta tri. (na niSNAtaH) akuzaLa, ajANa. aniSpatra na. (ni:sRta patra pakSo'tra tAdazaM na mati) jene cheDe bAMdheluM pIMchuM baLapUrvaka na nIkaLeluM hoya tevA bANathI vIMdhavuM vagere. [anilAmaya-anukanIyas anistInuM tri. je pAra pahoMcAyuM na hoya, jenAthI chuTAyuM na hoya, jeno javAba apAyo na hoya, jenuM nirAkaraNa na karAyuM hoya te. aniSpanna tri. (7 niSpanna:) nahi utpanna thayela, asaMpUrNa. JanI na. (man phaeN) sainya, sainikadaLa, yuddha, laDAI.dRssttvaa tu pANDavAnIkam- bhaga0 1 / 2 anIsya tri. (tranI sthA ) yoddho, yuddhamAM rahenAra sipAhI vagere, mahAvata, yuddhanI bherI. anIvijanI strI. (anIja ni) 1. senAno saMgha, eka jAtanI senA, sainyapaMkti, 2. traNa senAo agara pUrNa senA. anISa tri. (na nI:) nIca nahi te, nIcuM nahi te. anIti strI. (na nIti:) nItino abhAva. anIza tri. (nAsti phaizo yasya) dhaNI vinAnuM, uparI vaga2nuM, sarvocca. anIza pu. (nAsti zo yasya) sarvocca, viSNu, sarvano niyaMtA Izvara. anIzA strI. (na IzA) dInata, dInapaNuM. anIzvara tri. (nAsti phaizvaro yasya) anIza zabda juo. anIzvaravAva pu. (anIzvarasva vAva:) je Izvarane zreSTha zAsaka na mAnato hoya, nAstika, nAstikavAda. anInna tri. (nAsti phA yasya) spRhA vagaranuM, niHspRha, beda2kA2, nizceSTa, icchArahita. ganInhA strI. (na IhA) bedarakArI, beparavAI, spRhAno abhAva, udAsInatA, tiraskAra. anu anya. (an 3) 1. hInapaNuM, 2. sAthe sAthe, 3. pAse pAse, 4. barobarapaNuM, 5. adhyayana, 6. koI paNa kAma karavuM, 7. pAchaLa, 8. hInapaNuM, 9. saravuM, 10. vAraMvAra, 11. zreSTha- anusiddhasena vayaH / - si. de0, 12. punarAvRtti- anuvanam / 13. kramAnusAra- anumam / 14. niyata kramamAManuceSTham / 15. anukaraNa, 16. anurUpa. anupam anyartha: / anu tri. (anu ) kAmI, kAmuka, lAlacu. anum avya. (anu m vid)tarkavitarka, anuthana na. (anu g nyuT) pachInuM kathana, vArtAlApa, pravacana. anunIyam tri. (anu yuvA yasun nAveza:) nAnA pachIno, sauthI nAno. Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anujampa-anuLa] anumbA tri. (anumna vuN) dayALu, dayA lAvanAra. anujampana tri. (anum yurM) uparano artha. anujampana 7. (anum yu) dayA, karuNA, sahAnubhUti. anujamyA zrI. (anum a) daryA, lagAra cAlavuM te, karuNA. zabdaratnamahodadhiH / anujamya tri. (anuv yat vegavALuM, dayA karavA yogya, dayApAtra, sahAnubhUtine yogya. anukha na. (anu hra nyuT) nakala karavI te, pratilipi, anurUpatA, samAnatA. anurman na. (anu yite) nakala karavI, saddeza kriyA karavI te, pharajanuM moDethI pAlana karavuM te. anuvarSa pu. (anu b ghag) rathanI nIce paiDAM upara bAMdheluM lAkaDuM, kheMcANa, AkarSaNa. anurSa na. (anu b gha%0) pUrva vAkyamAM grahaNa karAyela padAdikanuM uttara vAkyamAM anyane mATe AkarSaNa karavuM te, AkarSaNa. anuvarSaLa na. (anu dh nyuT) uparano artha, AkarSaNa. anu5 pu. (anu v nim a) 1. gauNa kalpa, 2. pratinidhi, 2. gauNa AcAra, 4. gauNakalpanuM pratipAdana karanAra, grantha. anujama pu. (anurUpa: Ama:) yogya icchA, yogya abhilASA. anujAna avya. (jAmasAdazte yathAjAne) icchAnusAra yatheccha, marajI mujaba. anuddAma tri. (anuAmayate anum ri av atyaMta kAmuka. anukAmIna tri. ( kAmasya abhilASasya sadRzam tataH rAghdhatItvarthe 3) yatheSTa gamana karanAra, potAnI marajI pramANe kAma ka2nA2. anujAra pu. (anu gha) nakala karavI te. anurin tri. (anu hra+ni) nakala karanAra. anubhatiLI strI. (anu +fni ii nakala karanAra strI. anujAvyuM tri. (anu++yat) anukaraNa karavA yogya, | nakala karavA yogya. anuAha anya. (Asya yogyam) samayane yogya, vakhata pramANe, samayocita. anuIrtana tri. (anut nim syuTa)kahevuM, bolavuM. 73 anukUla tri. ( kUlamAvaraNaM snehAnubandha iti yAvat anuti: m) anukULa, sahacara, sahAyaka, potAno pakSapAta karanAra. anukUla pu. (kulamAvaraNaM snehAnubandha iti yAvat anuta: m) 52mezvara, patibheda, alaMkAra prasiddha eka nAyaka. anubhUtA strI. (manusya bhAva: taj) anukULapaNuM. anuttta naM. (anusya bhAva: tva) anukULapaNuM, prayojakatva, icchAviSayatva. anubhUta strI. (anu TAv) daMtIvRkSa. anuSkRta tri. (anu tta) anukaraNa karAyeluM. anukRti strI. (anu TM vitta) anukaraNa, nakala karavI te. anuSkRSTa tri. (anup tta) kheMceluM, tANeluM, kheDeluM. anupta 1. (na 37:) nahi kahela, nahi prerela, nahi yojela. anuvatha tri. (nAsti 30thaM stotraM yasya) jenuM stotra na hoya te, stutirahita. anuSa tri. (anurAta: vam)dAtaraDuM, ArI. anuma tri. (anutaH maH) anukrama, paripATI, kramane nahi oLaMgela. anukrama avya. (mamanatimya) kramane nahi oLaMgIne. anukramaNikA strI. (anukram - karaNe lyuT strItvAdGIp svArthe ni hrasva:) anukrama jaNAvanAra, graMthamAMnA viSayanuM sAMkaLiyuM. anumaLI u52no artha. anubhRpti pu. (anuvartRp ti) lakSaNa. anupteza tri. (anutaH Roza) eka koza gayela musAphara. anudeza pu. (anuc gha%0 dayA, karuNA. anukSana anya. (kSane kSaLe) kSaNe kSaNe, pratikSaNe. anukSana tri. (anuAtaM kSaLam) niraMtaravRtti, nityanuM, niraMtaranuM. anukSatR pu. sArathi ke dvArapAlano sAthI. anukSar pu. (anukSaranti) aMdara agara upara vahevuM. anukSi pu. (anukSIyamALam) dhIre dhIre kSINa thavuM te. anudhyAti strI. (anu rahyA vittana) zodhI kADhavuM, pragaTa karavuM, koI gupta vAtanI sUcanA. anuna tri. (anuAm 64) 1. pAchaLa janAra, 2. sahacara, 3. anukUla sevaka. Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 shbdrtnmhoddhiH| [anugaGga-anujAta manu avya. (manuM san rIrdhA) gaMgA sudhI lAMbI. | anuprAdi tri. (pradamanuta:) dayALu, anukULa, upakAra (AyAm) gaMgA upara, gaMgAmAM. karanAra. anugata tri. (manuM m vatta) vAMse gayela, pAchaLa anudIta tri. (anuprat vatta) jenA upara kRpA anugraha gayela, anusarela, sahacara, sevaka. karela hoya te. -anudItoDa imamupadezAt bhavata: anuti strI. (manu am vijJa) pAchaLagamana, anusaraNa. - vikrama0 4 anupama pu. (anum b vRyamAva:) pAchaLagamana | gagudi tri. (manu ni) anugrahavALuM, kRpAvALuM, karavuM, sahAyaka thavuM, anusaravuM. maherabAnI karanAruM. anupama na. (nutapravRttinimittam) sAmAnya dharma vaDe ! anuprANita tri. (anud ) anugraha karavA yogya, sarva vizeSa rUponuM saMgrahaNa, mRta patinI citA. kRpA karavA yogya. upara vidhavA patnIe satI thavuM. anupara tri. (anuvar 8) vAMse janAra, dAsa, sevaka. anu/mana na. (anum mAve nyu) pAchaLa javuM, | -tenAnurekha gheno: raghu, 2/4 anusaravuM, mRta patinI citAmAM vidhavA strIe praveza anupara strI. (anuvar Ta pu) sahiyara, sevakI, karI satI thavuM te. dAsaputrI, dAsI. anufnata tri. garjana karato, pratidhvani, paDagho. anudhAravA tri. (anuvar byu) pAchaLa janAra, sAva na. (sadaza mAyAma:) baLadanI laMbAI jeTalI anusaranAra, sevaka. laMbAIvALuM gADuM. manuSAra . (anuvam vu) sevaka, cAkara, sahacara. manavIna tri (manu zu+3) gAya baLadanI pAchaLa anuvAri strI. (anuvar vu TApu) sahiyara, sevakI, janAra govALa, bharavADa, vagere. dAsaputrI, dAsI. anujAhid tri. (anupAti manuIK TLana) anuvAdaka, vita tri. (na vita:) 1. ucita nahi te, 2. bhASAMtarakata. ayogya, 3. aparicita, 4. khoTuM. anuman tri. (nu jam nI pAchaLa janAra, anucintana na. (manuM vita nyu) 1. smaraNa karavuM, sahacara, anusaranAra. 2. vicAravuM, manana karavuM, 3. satata ciMtana karavuM, nu sama (vAM pazcAtu) gAmonI pAchaLa, 4. pharIthI dhyAnamAM lAvavuM. sanu!! avya. (gumatikSamya) guNone nahIM oLaMgIne, ! . anucittA strI. (manuM vinvita-) uparano artha juo guNa pramANe, guNamAM. satata cintA. sanA tri. (anueo guno yasya) anukULa, anurUpa, | manuSya tri. (1 3LuM:) 1. UMcuM nahIM te, nimna, rucikara, upayogI, sarakhA guNavALuM, yogya yogya upakaraNa. vinIta, 2. jyotiSazAstramAM kahela grahonuM nIcasthAna. anuII zrI. (anumata: tannIsUtra yA:) tAra anucchA pu. (manuM cham cham gha) zarIra uparanA bAMdhelI vINA, vastranI aMdaranuM vastra, dhotiyuM ke sADIno cheDo je anupta tri. (nu puN vatta) DhAMkela, rakSaNa karela, chupAveluM. khabhA uparathI chAtI upara laTake te. anupa tri. (3:) ugra nahi te, zAMta svabhAvanuM, anucchitti strI. kapAIne alaga na thavuM, nAza na pAmavuM, anuddhata, sabhya, zAMta, saraLa. anazvara. nuwda pu. (manuBda ba) 1. maherabAnI, anukULapaNuM, anuSTi tri. (na ucchiSTa) ucchiSTa-eMThuM nahi te. kRpA, AbhAra, upakAra, 2. svIkAra, 3. sainyanA sana pu. (manuM nan 3) nAno bhAI pAchalA bhAganuM rakSaNa karanAra. pAvALAnugrahapUtapRSTham anuna tri. (manu pazcAt nAte) pAchaLathI janmela. - raghu 2/36. anujanman . (anu nagna thaIM) sahodara, nAno anuda tri. (anuprata praNa) sUrya vagere prahane anusarela. bhAI. -gananAtha ! tavAnunanmanAm - vi. 2/17 anusaMva tri. ( sa ) koLiyo, moMmAM AvI zake manunA strI. (manuM nan Da TApu) nAnI bahena. eTalo. kanu nAta tri. (manuM nan vatta) pAchaLa janmela. Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anujAta-anutsuka ] anujAta pu. ( anu jan kta) nAno lAI asau kumArastamajo'nujAtaH - raghu0 6 / 78 anujAtA strI. (anu jan kta TAp) nAnI jahena. anujAvara tri. (anujAdapyavaraH) atyaMta nAnuM. anujIvin tri. (anujIvituM zIlamasya anu jIv Nini ) thAra, seva, Azrita, anuthara -avaJcanIyAH prabhavo'nujIvibhiH - ki0 1/4 anujIvya tri. (anujIvyate'sau anu jIv Nyat) Azraya karavA yogya, sevavA yogya. zabdaratnamahodadhiH / anujJA strI. ( anu jJA aG) 24, paravAnagI. anujJAta tri. (anujJA kta) bhene paravAnagI khAyI hoya te, anujJA rela - tanmayA prItimatA'nujJAtam zaku0 5 anujJApaka tri. ( anu jJA Nic Nvul ) paravAnagI ApanAra. anujJApana na. ( anu jJA Nic lyuT ) AjJA, maheza, anumati. anujyeSTha tri. (anugato jyeSTham ) bhoTAne anusaresa, jyeSThatA mujaba. anujyeSTha avya. (jyeSThamanatikramya) moTAne nahIM khojaMgIne.. anutara pu. ( anu tR ac) nahI taravA bhATe khapAto 52. anutarSa na. ( anu tRS ghaJ) mahirA pIvAnuM pAtra, mahirA, mahirAyAna, tRSNA, sarasa, pIvAnI 42chA. anutApa pu. ( anu tap ghaJ) pazcAttApa, pastAvo, saMtApathI pIDAyesa -jAtA'nutApeva sA - vikrama 0 4/38 anutApin vi. ( anu tAp ini) pazcAttApa 42nAra, pastAvo karanAra. anutila tri. ( anugatastilam ) tala vAvesuM jetara. anutila avya. (tile iti) tasabhA, tasa viSe, e hue| jharIne, atyaMta zrIzavarathI. anutUlana na. ( anu tUla- anukopaNe Nac bhAve lyuT ) dAMDI vaDe ghAsanA agrabhAgane kUTavo te. anutka tri. (na utkaH) 1. svastha, 2. Grjst vinAnuM, 3. zokamukta, 4. je pazcAttApa karAvanAra na hoya te. 75 anutkarSa pu. ( na utkarSaH) utSano abhAva, utthAnanI abhAva. anutkarSa tri. (na utkarSo yasya) utrSa vinAnuM. anutta tri. ( na unda kta) 1. nahi lIM bhayesa, 2. aprerita, u. 4 chatavA yogya na hoya, 4. abhya. anuttama na. (na uttamo yasmAt) atyaMta zreSTha, bhenAthI bIjo koI sAro na hoya te. sarvadravyeSu vidyai dravyamAhuranuttamam- sUktisudhA 76. anuttama tri. (na uttamaH) uttama nahi te sarvottama. anuttara tri. (na uttaro yasmAt) 1. atyanta zreSTha 2. mukhya, u. uttama nahi te adhama, 3. sthira, saMbaMdha vinA bolanAra, 4. javAba devAmAM asamartha. - bhavatyavajJA ca bhavatyanuttarAt nai0 : 5 nizcita. anuttaraGga tri. ( na udyatastaraGgo vIcicAJcalyaM yasmAt) 1. jemAM taraMga-mojAM UchaLatAM na hoya tevuM pANI. 2. ayaMyaNa, u. sthira apAmivAdhAramanutaraGgam - ku0 3/48 anuttarA strI. ( na uttarA) chkssie| dizA. anuttAna tri. (na uttAnaH) yattuM nahi te, nIyA bhujavANuM. anutthAna na. (na utthAnam) prayatnano abhAva, beDArI, prabhA, na aThavuM te. anutpatti strI. (na utpattiH) utpatti nahi te, utpattino abhAva. anutpattika tri. (nAsti utpattiryasya kap) utpatti vinAnuM. anutpanna tri. ( na utpannaH ) utpanna nahIM thayesa.. anutpAda pu. ( na utpAdaH ) utpattino abhAva, utpatti rahita. anutpattisama pu. ( anutpatyA samaH ) nyAyazAstramAM manAtI kheDa bhati nAmanI ghoSa -prAgutpatteH kAraNAbhAvAdanutpattisamaH - ( gau0 -5 -12. ) anutsanna tri. (na utsannaH) na jovAyesuM, bheno tyAga karyo nathI te. anutsAda pu. ( na utsAdaH) ucche6no bhAva. anutsAda tri. (nAsti utsAdaH yasya ) (26 vinAnuM. anutsAha tri. (nAsti utsAhaH yasya) utsAha vagaranuM, utsAhano abhAva. anutsikta tri. ( na utsiktaH) agarvita, garvazUnya. anutsuka tri. (na utsukaH) uthA vagaranuM, utThata nahIM te. Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 76 shbdrtnmhoddhiH| [anutsUtra-anunaya anusUtra tri. (na DAntaH sUtram) sUtrane anusaratuM, anuddhata tri. (na uddhatamusthApita) nahi utthApela, sUtra viruddha nahi te, niyamita, avizRMkhala. nahi bahAra kADhela. 5. (na utteja:) garvano abhAva, krodha vinAno. | anuddhAra pu. (uddhAra:) uddhArano abhAva. anuni tri. (na utsa) garva vinAnuM, akrodhI. kanubhaTa tri. (1 3HTa:) 1. apragalma, mRdu, manu tri. (na nuti ) preraka nahi te (manuM 3. komala. ++) samAnarUpe ApanAra. anuma pu. (1 3ma:) udyamano abhAva. samudra tri. (nAhita 36yatra) pANI vinAnuM. anu tri. (na 3mo vasya) udyama vinAnuM. anula na. (nati 3ruM yatra) jemAM jaLa ApavAmAM anughUra na. (vatta) pharI jugAra khelavo te, AvatuM nathI evuM eka zrAddha. jugaTA upara pharI jugaTuM ramavuM te. anula tri. (nati 36uo smA) 1. ugra nahi te, | ga7thA pu. ( 3 ) udyogano abhAva. 2. komaLa, 3. tINa nahi te, 4. ati unnata. | 1. | manuja tri. (1 3o yasya) udyoga rahita. anuvara tri. (nAti 362 yastha atpAthe naga) nAnA anukRta tri. (nuM Tu vasta) pAchaLa gayela, pAchaLa peTavALuM, AchA peTavALuM, kRzodara, kSINa. paDela. anulakzana na. (anu dam nyu) anuciMtana, cittavana, anuddata na. (manu Tu vatta) mAtrAnAM catuthaIzane bolatAM nirIkSaNa. je samaya lAge teTalA samayavALo ekatAla. anuvAra . ( 39Itta:) anudAtta svara, jenuM nIcethI anudAdi pu. (na dvAda:) vivAhano abhAva, brahmacarya uccAraNa thAya te, svaranA AghAtathI rahita. pAlana. anukAra tri. (nAsti DAro yama) atyaMta udAra. manukAda tri. (nAsti Daho vacce) jeno vivAha na anuvAra na. (1 362:) atyaMta udAra nahIM te, moTuM nahi te, kaMjUsa. thayo hoya te. anuvAra pu. (anumAtaH kAram) strIne anusarelo puruSa sanudana tri. (na dina:) udvega nahi te, udvega nahIM agara puruSane anukULa rahetI strI jene che. pAmela, avyAkuLa cittavALo. ganurita tri. (na vitA) na bolela, na kahela. manu pu. (1 3 ;) udvegano abhAva. sahita pu. (vita:) 1. udaya nahi pAmela, 2. ! manu tri. (nApti 3 yaJ) uga vinAnuM - thoDo udaya pAmela kALa. ___ anudvegakaraM vAkyaM satyaM priyahitaM ca yat-bhaga0 17/15. kadina vya. (drine drine) haMmeza, dararoja, niraMtara. manuthAvana . (manu dhAnyu) pAchaLa javuM, doDavuM, anudivasa 31. (hine dine) uparano artha juo. anusaMdhAna, tattvanA nizcaya mATe anusaravuM. anuSTi strI. (manuNA dRSTi:) yogya daSTi, anukUla | manuSmA strI. (manuM ai ba) zubha cintana, anugraha, maherabAnI, Asakti. maSTi tri. (anukrU daSTirya) anurUpa najara, manuSkAna ne. (manu dhye nyuTa) kSaNe kSaNe cintana, anukUla dRSTivALuM. pratikSaNe cintana, dhArmika ciMtana, smaraNa, hitaciMtana. maza . (manu diza ) krama pramANe uccAra, | adhyAya pu. (manuM dhye gha) zubha cintana karanAra. upadeza, pAchaLa saMketa karavo te. manuSyaya tri. ( naya) jenuM zubha ciMtana anudaza pu. (1 uddeza:) uddeza nahi te, uddezano abhAva. thAya che te, anugraha-maherabAnI karavA yogya. anuddhata tri. (3ddhati:) uddhata nahi te, garvavALo na | anunaya pu. (manuM dhye RNa ya) jenuM zubha ciMtana hoya te, vinayavALuM,- manuddhatA: puruSA: samRddhimi:- thAya che te, anugraha-maherabAnI karavA yogya. za. /22. manunA pu. (manu nI ) 1. vinaya, 2. praNipAta, anuddhara na. (3ddharapa) udhdhArano abhAva, uddhAra | 3. namavuM, 4. prArthanA, 5. sAMtvana, 6. namra nivedana, nahi te. 7. AcaraNanA niyamo, anuzAsana. Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 77 pagale. anunayin-anupama shbdrtnmhoddhiH| anuci tri. (manuM na... ni) vinayavALuM, praNipAtavALuM. | gaNanA. -manupAta:, tAnapAta sunAvaNaanunA pu. (anurUpo nAdrA) paDagho, anurUpa zabda, | maTTa: 2 22 eka sarakho zabda, kolAhala, guMjArava. anupati maca. (patyu: sAmIpyam) patinI pAse. anunAhid tri. (manu ne ni) sarakho nAda karanAra, | manapatha pu. (anuzruM: panthA: ) anukUla mArga, paDagho pADanAra. anupatha vya. (5tha: samIpe paNa vA) mArganI samIpe, anunAyikA strI. (nAtA nayAm) nAyikA te mArgamAM, mArganI sAthe sAthe. anusaranArI strI dAsI vagere. -saravI pravranatA vAsI anupad na. (anupadyate pratidinaM labhyate anu pad preSyA dhAtreyikA tathA / anyAzca zilpakAriNyo viva6) dararoja meLavavA yogya, anna vagere. vijJeyA hyanunAyikA / / anupa na. (manu pa) anukUlapada, yogya sthAna. anunA pu. (manu nam ) mUelAnI pAchaLa maravuM. anupa avya. (pavI pazcA) padanI pAchaLa, pagale anunAsiva tri. (anumati nasikkAnuM mukha ane nAsikAthI uccArAto varNa, anunAsika varNa, DuM - anupadravI trI. (pUvamanuta:) mAga, saDaka, ekanI .. varNo. pAchaLa tene anusarato Avato bIjo mArga. manunA pu. (manuM nir him ghaLu) pUrvanA anukrama anupati tri. (manupamasyastha nRtyena pAchaLa mujabanuM varNana. -mUyasAmudiSTanAM kriyALAmatha gayela. karmaNAm / / kramazo yo'nunirdezo yathAsaMkhyaM nupavitra tri. (manuM pat nI pAchaLa paDI khoLanAra, taducyate / / sA0 da0 zodhakhoLa karanAra. ganunIta tri. (mana nI vata) prArthanA karela, zAMta 3nuSTa tri. (na 35 him vatta) upadiSTa nahi te, pADela, manAvela, unmatta nahi te. nahi upadezela. manuneya tri. (manunI kaLa va) prArthanAne yogya, anupalInA strI. (anu uMDu TApu) joDA, mojaDI, zAMta pADavA yogya, manAvavA yogya, anusaraNIya, mojAM, caMpala, UMcI eDInA buTa. anuzIlanIya. anupa tri. (nati 35thI yatra) upadhA vinAnuM, jenI anupAra pu. (35%Ara:) upakAra nahi te, apakAra. pUrve bIjo na hoya tevo akSara. anupArasama ! e eka jAti che. yathA - anupadhi tri. (nAsti dharyatra) chala vinAnuM, kapaTa __ kAraNabhAvasyopakAraniyatatve'navasthA / anuparindra tri. (1 35%ArI) upakAra nahi karanAra, vagaranuM, saraLa vyavahAravALuM. - raIsya sAdhUnAmanupadhi ___ vizuddhaM vijayate-utta0 22 apakAra karanAra. anupAta pu. (na 35thati:) bAdhAno abhAva, koI anupana tri. pu. ( 35nIta:) jeno upanayana saMskAra kSati vinA. prApta karavuM te. karyo nathI te, pAse nahi laI javAyela. anupafkSata tri. (na 3pa kSi vatta) kSINa nahi te, anupacAsa pu. (1 3pacAsa:) nahi kahevuM, varNana anupakSINa. karavAno abhAva, anizcitatA, saMdeha. 3nupati tri. (manu pa vatta) guru mukhanA pATha pramANe anupatti strI. (na 3patti:) yuktino abhAva, asaMgati, pATha karavo te. siddhino abhAva, asaphaLatA, avyavahArikatA, anupati tri. (anupAtamaneneti ni) anupATha tarkayukta kAraNa rahita. jeNe karyo hoya che te, gurue je pramANe jaNAvyuM anupana tri. (na 3papanna:) yukti rahita, asaMgata, hoya te pramANe bhaNanAra. baMdhabesatuM nahi te, aghaTita. nutana tri. (manuM pat ) 1. pAchaLa paDavuM, anupabAi tri. (nAsti 3pavAthI prativanyoca) pratibaMdha 2. anusaratuM paDavuM, anukUla paDavuM, sarakhuM paDavuM, - rahita. eka pachI bIjAe paDavuM, 3. bhAga, 4. eka aMganI anupama tri. (nati 31mI yaD) upamA vinAnuM, sAthe bIjA aMgano saMbaMdha, pa. gaNitanI vairAzika atyaMta utkRSTa, atula, ajoDa, Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 shbdrtnmhoddhiH| [anupamA-anupAna anupama strI. (nAsti 31ma yastha:) upamAnA abhAva | dvArA bhale te vidheyAtmaka hoya ke niSedhAtmaka, vinAnI, kumuda nAmanA diggajanI strI-hAthaNI, kAryakAraNanA siddhAMtanA sAmAnya niyamanuM samarthana supratIka nAmanA diggajanI strI-hAthaNI. na thaI zakatuM hoya te - vathA sarva nitya prayatnAtA anupameya tri. (kenApi na upamIyate'sau, upa mI yat) anupasaMdarid tri. (na upasaMhAra) upasaMhAra nahi jene upamA na ApI zakAya te, bIjA samAna nahi karanAra. te, ajoDa. anupasa . ( 3pasa:) je upasarganI zakti rahita anupayuvatti tri. (na 3payuvatta5) upayogI nahi te, - zabda-nipAta vagere, jemAM koI upasarga na hoya te. ayogya, anucita, bekAra, anADI. anupAna tri. (nIti 3pasevanuM vyagnanuM yatra) dahIM anupayoga pu. (1 3payom:) upayogano abhAva, . vagere vyaMjana vagaranuM anna. anukULatAno abhAva. anuvavRtta tri. (1 35ta:) 1. pAkamAM je saMskAra anupa tri. (na 3payo ) upayogI nahi te, | thAya che te saMskAra vinAnuM. 2. anindita, apariSkRtaupayoga vinAnuM. avikRta, 3. jenI bauddhika pratibhAmAM saMdeha na karI anuparata tri. (1 3parata:) azAMta, viSayo uparanI zakAya te, 4. svArthane dUra rAkhanAro. prItine choDI nathI te.. anupasthAna na. (na 3pasthAnama) upasthAnano abhAva. anupatti strI. ( 3patiH) uparatino abhAva, smRtino abhAva, sAmIpya na hovuM. viSayAbhilASathI nivRttino abhAva, azAMti. anupasthAna tri. (na uparathAna") smRtizUnya. anupakSata tri. ( 3paTyakSata:) vizeSe karIne nahi manupasthApya tri. (1 35sthApya) na saMbhAravA lAyaka, jANela, nahi oLakhela, ociMtuM, atarkita, akasmAtu. smaraNane ayogya. anupasthi strI. ( pazci) lAbhano abhAva, nupasthiti strI. (na upasthiti:) upasthitino abhAva, oLakhANa na hovI te, pratyakSano abhAva, koI eka smaraNano abhAva, aprastuta, avidyamAnatA. vastumAM bIjI vastuonA abhAvanI upalabdhi, anuparata na. (1 3padatam moko chAnA) navuM, koruM, abhAva pratyakSa (vedAMtamAM A) eka pramANa che. vAparyA vinAnuM vastra. abhAvAnubhave yat syAdasAdhAraNakAraNam / anupadata tri. (na 35hati: moLachAdrinA) upaghAta vinAnuM. tadevAnupalabdhyAkhyaM pramANaM SaSThamucyate / / anupAvRtta tri. (1 3pakRita:) yajJamAM upAkaraNa vinAnuM, - vevAntasaMjJA, 282 yajJamAM karavAmAM AvatA upAkaraNa saMskAra rahita. anupama pu. (1 35 m ud gha) bodhano anupANyi tri. (nAsti upAdhyA vacce) je spaSTatayA abhAva, apratyakSa hovuM te. dekhAya nahIM agara oLakhI na zakAya te. anupavIta pu. (1 3pavItuM gAtuM jene janoI na anupAta pu. (anurUpa: vairAzina pAta:) pATIgaNitamAM dIdhI hoya tevo bALaka. kahela airAzikathI yukta saMkhyApAta, pAchaLa paDavuM. anuparin pu. ( 3 vItI) potAnA varNa mujaba anupAta 3. (pazcAt pAyitvA) namAvIne. janoI dhAraNa na karanAra, anupAtaka na. (anupAtayati narakaM gamayati pat Nic anupama pu. (1 3paE:) zAMtino abhAva, nivRttino - q) brahmahatyA jevuM moTuM pApa, vedaniMdA vagere. abhAve. anupAzin tri. (anupAtamasvastha ) brahmahatyA anupaza: g. (1 35zaya:) rogane vadhAranArI paristhiti. vagere mahApApanA jevuM vedanindA vagere pApa karanAra. anupasaMhAra pu. (upasaMhAra:) upasaMhArano abhAva. anupAtim tri. (AnuM pat nI pAchaLa janAra, anupasaMdarid pu. (1 3pasaMdAro) nyAya matamAM duSTa anusaranAra. hatuvizeSa-hetvAbhAsa. yathA- anvayuvyatiredaSTAnta | anupAna na. (anu bheSajena saha pazcAd vA pIyate hito hetu : anupasaMhArI. eTale jemAM pakSa saMbaMdhI nyuTa) auSadhanI pAchaLa, athavA sAthe pIvA badhI jANItI bAbato AvI jAya ane dRSTAMta | yogya madha, goLa, auSadhi levAnI mAtrA vagere. Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anupAna-anubhava shbdrtnmhoddhiH| 79 anupAna ma. (pAnI natyastha samIpe) jaLanI pAse. | anuttanya pu. (manuM vanyU ) rUchIpUrvoSavizeSAbhyAsa: anupuSya . (anutiM puSpa taddhizAza) te nAmanuM eka | 1. icchApUrvaka eka jAtano doSano abhAva, 2. bAMdhavuM, jhADa, kAsaDo. 3. viSayaprayojanAdhikArisambandhA etaccatuSTayam anupUrva tri. (nuta: pUrva) krama pramANenuM, anukrama veHAntina: - vedAnta matamAM viSaya, prayojana, adhikArI, mujabanuM, vAMse janAra, niyamita, ucita mAna rAkhanAra. saMbaMdha, e cAne anubandha kahe che. 4. vArtApattaanupRSTharca tri. (manu pRSTha vadhyate anupRSTha ya) vAMsAmAM toSAmaHTdhAmiti fpaSana: vAtapitta vagere doSonuM bAMdhavAno pAza vagere. apradhAnapaNuM, 5. zAbdiAstu nazvara: rUtmajJatayA anupeta tri. (rUpeta:) pAse nahi gayela, rahita, topo va: -IsaMjJAthI lopa karAto varNa te janoI dhAraNa na karI hoya te. anubaMdha, 6. masAdhana punaH punaranuSThAnAbhyAsa ti anupta tri. (na uta:) nahi vAvela. dharmazAstravara: phaLanA sAdhanarUpa evA anuSThAnano nukazAna na. (manuM prajJA pu) pagalAMne anusaranAro. vAraMvAra abhyAsa te anubaMdha ema dharmazAstrakAro anupradAna na. (anupradIyate varNavizeSarUpatA AdhIyate'nena mAne che, 7. baMdhana, 8. AraMbha, 9. anusaravuM, 10. 'manuM pratA jharane nyu) akSaronA uccAramAM thato satata saMbaMdha, 11. bhAvi zubhAzubha, 11. pAchaLathI prayatna. saMbaMdha, 12. vAraMvAra abhiniveza. anukrayA pu. (prayo'manuti:) AvRtti, vadhArAno upayoga. -sAnubandhAH kathaM na syuH saMpado me nirApadaH / - raghu0 anupravacana na. (anu pravacanam-gurumukhoccAritAnurUpaM 1 / 64 anubandhaM parijJAya deza-kAlau ca tttvtH| manu0 pravanam) gurumukhathI je pramANe uccAra thayo hoya anubrAncana na. (manuM vanyU ) saMbaMdha, paraMparA. te pramANe uccAra. sanuvaMcaiit tri. (anuvanyU Ini) 1. sahacara, anupravacanAdi pu. (tadasya prayojanamityarthe vihita- 2. anugata, 3. vyApaka, 4. joDAyela, 5. saMyukta. pratyayanimitte prakRtibhUte zabdasamUha) anupravacana, anubranthI strI. (manuM vanya dhan ii) 1. heDakIno utthApana, upasthApana, saMvezana, anupravezana, anuvAdana, roga, 2. tRSNA, 3. tarasa. anuvacana, anuvAcana, anvArohaNa, prArambhaNa, anuvacca tri. (manuM vanyU Sa) 1. mukhya, pradhAna mArAmA, mArohaNa, e pramANe pANinIya vyAkaraNamAM 2. mAya javA mATe. kahela zabdasamUha. anuva8 ne. (vasamajuti:) pAchaLa rahelI senA, mukhya anupraveza pu. (Anu praviN ) pAchaLathI pesavuM, sainya mATe pAchaLa AvatuM sahAyaka sainya. anurUpa praveza, yogya praveza. manuSyotha pu. (3nuM vanyU TLad ) 1. prathama copaDela anupraveza na. (manu viz nyuTa) uparano artha juo. caMdana vagerenA gaMdhane vadhAravA mATe pharI mardana karavuM te, nuprazna na. (prazramanuta:) pAchaLathI karAto prazna, 2. pachIno bodha, jJAna. AgAmI prazna. anuvAdhana na. (manuM vadhu nyu) pharIne smaraNa. anuprAsa pu. (anupAti: rasAnukuI pravRSTimAAM vanyAsaM | manubrahiANa na. (brAhmadaza) maMtro sivAyano je samavaIrAnAM-samavanvAra va) anuprAsa, te nAmano | brAhmaNa nAmano veda vibhAga tenA sarakho koI graMtha. eka zabdAlaMkAra, jemAM eka ja pada agara vAkyanI anubrAn tri. (manu trAhmaNa ni) brAhmaNa sarakho vibhinna padomAM eka ja akSara athavA samasvara graMtha bhaNanAra. yukta akSara vAraMvAra prayojAtAM te pada agara vAkyane anubhava pu. (manuM mU+) 1. anubhava, smaraNabhinna alaMkRta kare te. jJAna, 2. sAkSAnuM pratyakSa jJAna, 3. potAnA nirIkSaNa nustrava pu. (anu hu ma) sahAyaka, anucara, dAsa, ane prayogathI thatuM jJAna, 4. nyAyazAstramAM jJAna nokara. prAptinA je cAra kAraNo batAvyAM che te paikInuM eka, anubaddha tri. (anuvam vata) bAMdheluM, krama mujaba 5. aMdAja, aTakaLa, 6. sadazya, 7. alaMkAranuM anusaraNa karanAra. nAma. Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80 zabdaratnamahodadhiH / [ anubhAga- anumAnacintAmaNi anubhU zrI. (anu mU vivak) anubhavarUpe eka prakAranuM jJAna. anubhUta tri. (anu mU maLi tta) anubhava karela, anubhavela, pAchaLa pedA thayela. anubhUti strI. (anu mU vistar) anubhava. anubhUtiprAza pu. upaniSadonAM tAtparyane samajAvanA2 mAdhavAcArye raceluM eka prakaraNa. anumona pu. (anu mukh vas 1. upabhoga, 2. karelI sevAnA badalAmAM maLatI jamInanI bheTa. anubhrAtR pu. (prAtaramanu'ta:) nAno bhAI. anumata tri. (anu man tta) 1. saMmata, 2. kAma vagara rajA Apela, 3. javA mATe AdiSTa, 4. priya, cAhelo, premI. anumAna pu. (anu man ya) jainadarzana pramANe karmanAM skaMdhomAM adhyavasAyAnusA2 je rasa paDe te anubhAga, svabhAva, prabhAva, mAhAtmya, zakti, sAmarthya. anubhAvanya pu. (anumAsya vanya:) karmanI aMdara tIvra, tIvratara Adi rasano baMdha. anubhAgabandhasthAna na. ( anubhAgasya bandhasthAnam ) anubhAgabaMdhanA sthAnaka je je adhyavasAye eka samayanA kaSAya saMbaMdhI adhyavasAyathI grahaNa karela karma pudgalanA rasasamudAyanuM pariNAma thAya te kaSAyodaya rUpa adhyavasAya-vizeSa. anubhAgasaMma pu. (anumAnastha saMma:) karmanA rasanuM saMkramaNa thavuM te, saMkramaNano eka bheda. anubhAgasarman na. anubhAga saMbaMdhI karmanI sattA, karmanA anubhAganI sattA. anumAnovava pu. (anumAnasyovaya:) karmanA rasano udaya. anumAvIrA zrI. (anumAnovIrA) udayamAM AvelA karmanA rasanI sAthe udayamAM na Avela rasane kheMcIne temAM meLavI bhogavavo te. anubhAva pu. (anu mULiy ar) 1. khajAno, senA vagerethI utpanna thayela rAjAnuM eka jAtanuM teja, 2. pratApa, 3. alaMkArazAstra prasiddha rasathaMjaka eka jAtano bhAva, 4. mAhAtmya, 5. vaibhavazakti, 6. maryAdA, 7. baLa, 8. adhikAra, 9. daDha saMkalpa, 10. dRSTi, saMketa Adi lakSaNothI bhAvanAne pragaTa karavI te, 11. jainadarzana pramANe tIvramandarUpe karmanA rasano anubhava karavo te. - anubhAvavizeSAt tu senAparivRtAviva raghu0 1 / 37 - bhAvaM manogataM sAkSAt svagataM vyaJjayanti ye / te'nubhAvA iti khyAtAH yathA bhrUbhaGgaH kopasya vyaJjakaH || -sA. 60 6ra. anumAvarman na. vipAkarUpe vedAtuM karma. anubhAvaLa tri. (anu mULidh vurNa) bodhaka, dyotaka, anubhava karAvanAra. anubhAvana na. (anu mULip lyu)ceSTAo ane saMketothI bhAvanAone jaNAvavI te. anumAvin tri. (anu mU iina) 1. sAkSAtkAra vagere ka2nA2, 2. pAchaLa utpanna thanAra nAno bhAI vagere. anubhASaLa na. (anu-sahita mASaLam) saha bhASaNa, sAthe bolavuM te. anumati zrI. (anu mat tino 1. anujJA, 2. saMmati, 3. anumodana, 4. 2jA, pa. svIkAra, 6. anumodana, 7. eka kaLA jemAM ochI hoya tevA caMdravALI zudi caudasa yukta punama. anumanana na. (anu man nyuT) svIkAra, 2jA meLavelo, svataMtratA. anamant tri. (anu man tR) paravAnagI ApanAra, anumodana ApanAra. anumantraNa na. ( anu- mantroccAraNAt pazcAt mantraNam) maMtroccAra pachI maMtrapUrvaka saMskAra vagere karavA te, yajJa vageremAM maMtroccArapUrvaka karavAmAM Avato saMskAra, maMtra dvArA AhvAna agara pratiSThA. anumaraLa na. (anu m hyu) pAchaLa maravuM, sAthe maravuM, vidhavAnuM satI thavuM. tanmaraNe cAnumaraNaM kariSyAmIti me nizcayaH - hito0 anumA strI. (anu mA a) eka jAtanuM jJAna, anumAnathI thanAruM jJAna, anumiti. anumAtR tri. (anu mA tR anumAna ka2nA2. anumAna 7. (anu mA nyuT) anumAna, anumAnanAM kAraNothI koI nirNaya karavo te, anumitinuM karaNa, vyApta evo je dhUma tenA jJAnathI vyApaka je vahni teno nizcaya. anumAcintAmaNi pu. gaMgezopAdhyAye racelo nyAyazAstramAM anumAna tattvane samajAvanAro eka graMtha. Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anumAnadIdhiti-anuyogin] shbdrtnmhoddhiH| sanumAnajIti strI. raghunAthaziromaNi nAmanA vidvAne | kanuyu 3. (pune ti) yugamAM. racelI "anumAna ciMtAmaNi'nI vyAkhyA-TIkA. anuyuvatta tri. (yun vatta) jANavA icchala padArtha, anumApa tri. anumAna karAvanAro, je anumAna karavAmAM pUchela. kAraNa bane che. anukUpa matra. (yUpe ti) bhUpamAM, yajJastaMbhamAM anumA vya. ( ti) mArgamAM, rastAmAM, mArganI nuyavastR tri. (manuM pus tR6) prazna karanAra, paisA pAchaLa. laI zIkhavanAra, adhyApaka, parIkSaka, jijJAsu. anaHIS 34tra. (nAre ) aDadamAM. sanuyoga pu. (manu yuddha ) prazna, savAla, parIkSA anumAna 3. (mAse mAse ti) Avato mahino, yAcanA, prayAsa, dhArmika ciMtana, jainadarzana pramANe mAse mAse, mahine mahine dareka mAse. sUtranA arthanA sAthe saMbaMdha yojavo te - "vyAkhyA, anumita tri. (anu mAM va) anumAna karela, anumAnanA dravyAnuyoga, gaNitAnuyoga, dharmakathAnuyoga ane viSayabhUta. caraNakaraNAnuyoga e cAramAMno game te yoga, upakrama, samiti sI. (mA vitta) ApelAM kAraNothI nikSepa, anugama, naya ityAdi anuyoga dvAramAMnA koI nirNaya karavo te, anumAnathI utpanna thanAruM game te eka dvAranuM udAna, zrutajJAnano eka prakAra. jJAna, anumAna. anuyogakRt pu. (anuyogaM praznaviSayasaMzayaM kRntati anumatsA zrI. (anumAnajI) anumAna karavAnI t kvi) adhyApaka, AcArya, praznakartA, icchA. adhyAtmaguru, ganukRta tri. (3nu pR vatta) pAchaLa marela, sAthe marela, manuyovRt tri. (manuyorAM karoti kR+vivapUchanAra. jenI pAchaLa marAya che te. anuyAlAyaka pu. (3nuyorI vAya.) sUtrAthI manuneya tri. (manuHItuM yogya: mana mA ya) anumAna ApanAra, sudhamasviAmI vagere. karavAlAyaka, anumAna karAya che. strInuyA prAramA:- manuyolAra pu. (manuyogI vAra:) e nAmanuM jaina raghu. 120 AgamazAstra, vyAkhyA karavAnA upakrama, nikSepa anumo 1. (manu mun bu) anumodana, saMmati, anugama ane naya e cAra dvAra, vyAkhyAnI rIti. tame karyuM te mane kabUla che evI icchA darzAvavI te. anuyorisamAsa pu. (anuyo dvArasya samAsa) e anumodana na. (anu mun di nyu) uparano artha nAmanuM jenonuM zAstra, anuyogadvAranA samudAyanuM jJAna, juo. zrutajJAnano eka prakAra. anumohita tri. (anu mud divata) maMjUra karela, anuyothA pu. (manuyogAca gAvAI:) sUtra ane anumodana karAyela. arthane bhaNAvanAra upAdhyAya-AcArya. anuye vya. ( ti) javamAM. sanuyojitA strI. (cA. pA.) svarUpa saMbaMdha vizeSa, anuvAna pu. (manuM yan gha) te nAmano eka yajJa. jema bhUtalamAM ghaDAnI sattAnA samayamAM bhUtalamAM yajJanA anuSThAnanuM eka aMga, gauNa yajJAnuSThAna. rahelI bhUtala svarUpavALI saMyogasaMbaMdhanI anuvAta tri. (manu yA ttera vartA) pAchaLa gayela, anuyogitA, athavA abhAva svarUpavALI anuyogitA, sAthe gayela, anusarela. ene keTalAka taiyAyiko svarUpasambandha vizeSa kahe anuyAtR pu. (manu yA tRva) anusaraNa karanAra, anugAmI. che ane keTalAka akhaMDopAdhi ema paNa kahe che. anupAtra kAvya. (yAtrAyamati) yAtrAmAM. anuni tri. (manuM yun dhinu) prazna karanAra, sanuyAtri tri. (manuyAti manuyAtrA ) vAMse janAra, jenadarzana pramANe sUtranuM avataraNa karavAno prazna anucara, sevaka. karavAmAM Ave che, jema - varnArda samardi Tono e anuyAyina tri. (na, yA ni) upalo zabda juo. sUtranuM avataraNa karavAne- varu samardi ? ema -caya zeSoDanuyAyiaff: - raghu. rAja pUchavuM te. Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [anuyojana-anulomajanman manuyona na. (manu yuna nyu) prazna, pUchavuM, joDI | anuruddha tri. (m vatta) rokela, rUMdhela, darakAra devuM te. karela. kanuyogya tri. (manuM yud vrata) prazna karavA lAyaka, anurudra tri. (anurud viva) rokanAra, aTakAvanAra, pUchavA yogya, jenA tarapha AkSepapUrvaka prazna karyo darakAra karanAra, AzA rAkhanAra. hoya te, AjJA karavAne yogya dAsa vagere. anurUpa tri. (manu rU 3) sarakhuM, yogya, samAna anuravatta tri. (manu raN vatta) anurAgavALuM, prIti rUpavALuM, yogyatAvALuM. pAmela, snehI thayela, prasanna, saMtuSTa, niSThAvALo. anurUpa vya. (pazya sadzya yogyatve vA) sarakhuM, anuravira tri. (manutaM vAM-ravaktavam) rAte thayela, | yogya. lAla raMgane pAmela, raMgIna. anurodha pu. (manu rud gha) 1. anusaravuM te, bIjA anuravita strI. (manu raMga vikta) anurAga, sneha, prIti. mATe cAhelo viSaya pUro karavo te, vinaya, ArAdhanA, anurakta tri. (anu raMgU di 0) sneha utpanna icchA pUrI karavI te, 2. AjJApAlana, vicAra, karanAra, prasanna karanAra. 3. AgrahabharI vinaMti, 4. yAcanA, nivedana, anurajjana na. (manu raN r nyu) anurAgavALuM 5. niyamanuM pAlana. karavuM, saMtuSTa karavuM, prasanna karavuM. anurodhik tri. (manuM rum nI darakAra karanAra, anurakkita tri. (manu raN r vatta) anurAga anusaranAra, vinayI, namra, vinIta. karAyelo mANasa, snehayukta karela, prasanna karela, nu0Am . (manuM , gha) vAraMvAra bolavuM, punarukti. saMpradAya kramathI raMgAyela. anupin tri. (manuM | Mni) vAraMvAra bolanAra. anurapAna na. (anu raN nyu) paDagho, ghaMTaDI vagereno | sagupti tri. (manuM sTim vatta) copaDela, lIMpela, raNakAro, jhAMjharanA satata avAjathI paDato paDagho. | kharaDela. anurata tri. (anu zam vatta) anurAga pAmela, prIti pAmela. | manupa pu. (manuM hindu gharga) caMdana vagerenuM mardana, anurati strI. (manu ram vista) anurAga, prIti, prema. copaDavuM, lepananAM sAdhana caMdana vagere, abhiSeka. guraththA strI. (2ththAmanu tA) pagadaMDI, cIlo paDelo anuskepa tri. (manu vuiI) lIMpanAra, copaDanAra, - mArga, upamAga. lepa karanAra, saMjurata tri. (nuto rasa, mAdhurya Adi rasa | nutrepana na. (manuM sTim cuTa) caMdana vagerenuM mardana, anusarela, guMjArava, paDagho. lepananAM sAdhana caMdana vagere. anuram tri. (nutaM rahe. ) ekAMta nirjana | anupita tri. (manuM nir karmaLa sta) lepana pradezane anusarela, ekAMta jene priya che te. karela, copaDela. anurI pu. (manu raN pa) atyaMta prIti, sneha, | anupindra tri. (manu pUjana) lepa karanAra. bhakti, lAlAza, niSThA, Asakti. manu0oma . (manu roman 3) yathAkrama, krama pramANe. anura' pu. (anurUpo rA:) anurUpa rAga. anustroma tri. (nutaH homa-3mAnurUpya) krama pramANenuM, manara tri. (manaVti raVIH) rAta thayela. anukULa, ucca varNano puruSa nIcA varNanI kanyA anurAzin tri. (manu rabba dhanu) anurAgavALuM, | sAthe vivAha kare te. snehavALuM, Asakta, premathI uttejita. anulomaja pu. (anulomena yathAkrameNa jAtaH jan Da) anurAtra vya. (rAtrI rUta) rAtrimAM, dareka rAtrie. | paraNelI kSatriya vagere jAtinI strIomAM brAhmaNa anurAgra tri. (anu to rAtra) rAtrine anusarela, prati | vagere ucca varNanA puruSathI utpanna thayela putra. rAtre. anutromananam pu. (anutroma najhma vasya) upalo anarAdhA zrI. (mati rAdhAM vijJAna) 27 nakSatromAMthI zabda juo. te nAmanuM 17muM nakSatra, anurAdhA - AmAM cAra | anuman strI. (anutroma banma sthA:) upalo nakSatro bhaLelAM che. manomana zabda juo. Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anulomajA-anuviddha shbdrtnmhoddhiH| 2 manustromanI strI. (nutromena yathAkrameLa na" yasyA: manuvAdri pu. (manuM vad gha) AvRtti, vyAkhyA. sA) vipra vagere UMcI jAtanA anukramathI kSatriya vagerenI | - viditaLAnavananavara:- vidhi vihita evA nIca jAtanI strIne peTe utpanna thayela putrI. -nahotra mudata ta- e pramANenA vAkyathI anutvaUT tri. (na 3ttva) 1. adhika nahIM, ochuM- vihita homanuM tRSNA nueta- e pramANenA anuvAda vatuM nahi te, 2. sApha agara spaSTa na hoya te. vAkyathI pharIthI dadhikaraNatvanuM vidhAna karavuM te, anuvaMza maLe. (vaMza ta) vaMzamAM, vaMzAvalI. vAraMvAra bolavuM, siddhaupadeza, punarukti, bhASAntara anuvAtR tri. (manuM vaghu ) gurunA mukhanA uccAraNa athavA jJAtI thanamanuvAH- jJAta vastunuM kahevuM pramANe uccAraNa karI pATha karanAro, bolanAro. te anuvAda. manu tri. (anukrame va:) atyaMta vaka, vAMkuM. | manuvA tri. (manuM vat vulpha) anuvAda karanAra, anuvacana na. (anurUpa vanam) yogya vacana, anurUpa | bhASAMtarakAra, vyAkhyA sUcaka. kahevuM, punarAvRtti, zikSaNa, paThana. | anuvAdakatva na. (anuvad Nvula bhAve tva) gRhiitanuvaMtsara pu. (anukULe vatsara:) anuvatsara-dAnAdi | prahAnumavamAtranana - gRhIta-grahaNa karAyelAne vizeSa mATe yogya varSa, prabhavAdi sATha saMkhyAvALA prahaNa karAvanAra anubhava mAtrane utpanna karavo te. vatsaramAM pAMca pAMca yugasaMjJaka varSa, yathAsaMkhya- | anuvAdis (anu vat rana) anuvAda karanAra. saMvatsara, parivatsara, IdAvatsara, anuvatsara, Itsara anuvAra eNvya. samaye samaye, vAraMvAra, pharIthI. e pramANe pAMca saMjJA che. jema ke - saMvatsarastu anuvAdya tri. (anuva6 thatuM) anuvAda karavAyogya, prathamo, dvitIyaH parivatsaraH / idAvatsarastRtIyastu uddezya prApta hovA chatAM paNa kAMIka vidhAna karavAne caturtha zcAnuvatsaraH idvatsarapaJcamastu tatsaMjJo mATe kahevuM te. yugasaMjJa: || anuvAdyatA strI. (anuvAdyasya bhAvaH tl)-prmaannaantranuvartam na. (manuM vRt nyuTa) vAMse javuM, anusaravuM, siddhasya kiJciddharmavidhAnArthaM punarupanyArAtA-- vyAkaraNa vagere sUtramAM kahela zabdanuM uttara sUtramAM pramANAntarathI siddha koIka dharmanuM vidhAna karavA mATe anvayArtha kheMcavuM te. pharIthI upanyAsa karavo te. jemake - parvato vaDhi -- navartim tri. (3manuM vRt (na) 1. pAchaLa janAra, ahIM parvatarUpa uddezanI siddhi hovA chatAM paNa anusaranAra, anuyAyI, AjJAkArI, 2. prasanna karavuM, vahnimasvarUpa dharmanA vidhAna mATe teno upanyAsa anugraha karavo, 3. svIkAra, 4. pariNAma, phaLa, pa. karavo te. pUrva sUtranI anuvRtti. anuvAsana na. (manu vAs sauraSya nyuTa) dhUpa vagerethI anuvAna pu. (kAnUdhyate manu vaid gham 97) gAna sugaMdhIdAra karavuM te, kapaDAMne bhIMjavIne suvAsita zUnya RcA, Rgvada ane yajurvedano samUha, "zAstra" rAkhavAM te, pIcakArI devI, vaidyakazAstramAM kahela nAmanA vedano eka bhAga, AvRtti karavI.. vidhithI bastikarma. anuvAvayA strI. (kanuM vaid that m) Rtvika | anuvAsita tri. (anuvAsa vakta) sugaMdhavALuM karela, bheda, prazAstA - tenAthI bolAtI - pATha karAtI dhUNI ApeluM, bastikarmathI cikitsA karela. devatAnA AhavAnanA sAdhanabhUta cA. anuvAza tri. (manuM vAn va) sugaMdhIdAra anuvAc pu. (anuvAcayati anuvac Nic kvip) karavAyogya, bastikarmathI cikitsA karavA yogya. anuvAcaka, adhyApaka manuMvitti tri. (manu vid vittana) niSkarSa prAptianuvAcana na. (anu vaid nyu) adhyApana, upalabdhi . bhaNAvavuM, pote pATha bhaNavo te. anuvidyAyit (anu vi dhA nI pAchaLa karanAra, anuvAta pu. (manu to vIta:) 1. ziSya vagerenA dezathI | AjJAkArI, anumati apAyela, vinIta. guru vagerenA deza tarapha janAra vAyu, 2. je taraphano | anuviddha tri. (anu cav vatta) vIMdhAyeluM, chupAyeluM, vAyu hoya te dizA... vyApta, saMsRSTa, mizra thayela, saMbaMdhayukta, joDAyeluM. Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 anuvi-- pu. te nAmano avantI dezano rAjA. anuvRtta tri. (anu pazcAt vartate anuvRt vip) pAchaLa vartanAra, pAchaLa thanAra, anusaranAra. anuvRtta tri. (anu vRt vatta) anugata, anugAmI, AjJAkArI, bAdhA rahita, niraMtara, pUrva sUtrathI uttara sUtramAM anusarela pada vagere. zabdaratnamahodadhiH / anuvRttatvam na. (1) sAmAnAdhikaraNyam (2) dhArAtaH prAptatvam (1) jema vahnimAM dhUmanuM anuvRttatva (anusaravApaNuM) vijJAnavAdI bauddhamatamAM vijJAna saMtAnanuM anuvRttatva. anuvRtti strI. (anuvRt tiH) - davIyaH sthAnAntarasthitasya pavastha sarvAtrAnusanmAna- dU2 2helA padanuM sarvatra anusaMdhAna, vyAkaraNazAstramAM pUrvasUtramAM rahelA padanuM uttara sUtramAM AkAMkSA pUrNa karavA mATe joDavuM te te anuvRtti, te traNa prakAranI hoya che. (1) siMhAvalokitavat (2) mahukampyutivat (3) gaMgAstrotovat. anuvRtti zrI. (anu vRtta tti) anusaraNa, sevana, pUrvasUtrathI uttara sUtramAM padanuM anusaravuM. anuvedha pu. (anu vidh g) saMsarga, sambandha, kANuM pADavuM, ghA karavo, mizraNa karavuM te- na hi kITAnuvedhAdayo ratnasya ratnatvaM vyAhantumIzAH / - sA0 da0 anuveja anya0 (vehAvAM veAyAm) samaye samaye, vaDo kSaNe, vAraMvAra. -rUti sma pRcchatyanuvemAddata: -vu. rU pa anuvati na. (anu vejDa vatta) suzruta nAmanA vaidyaka graMthamAM kahela vraNanA lepa uparanuM eka jAtanuM baMdhana. anuveza pu. (anu viz ig) moTAne paDato mUkIne nAnAno vivAha karavo te. anuvezya tri. (anumeLa vezamaAti yat) pADozInI pAsenA gharamAM rahenAra. anuvya tri. ( anuvyayati- anugacchati anu vye ka) pAchaLa gayela, anusarela. anuvyavasAya pu. ( anu-pazcAd vyavasAyAnantaram) vyavasAyoSaram pratyakSa- jema ke ghaDAnA jJAna pachInuM ghaTamaDha nAmi e prakAranuM je jJAna te anuvyavasAya jJAna kahevAya -jJAtatAvamAsarja brahmacaitanyamanuvyavasAya iti mAyAvAdinaH [anavindhya-anuzavin anuvyAAna naM. (anurUpa vyAAnam) maMtra vagerenA yogya arthanA prakAzane karanAruM vyAkhyAna. anuAdya pu. (manu vyay vag, vidh vA) ghA karavo, kANuM pADavuM, saMparka, meLa karavo, mizraNa, bAdhA karavI. -mukhAmodaM madirayA kRtAnuvyAdhamudvamanzizu0 2 20. anuvyAhAra pu. (anu vi A haiM tham) 1. anuvAda sAthe bolavuM, punarukti, vAraMvAra bolavuM, 2. Thapako Apavo, zApa devo. anuvanana na. (anu tran Tyu) javuM, paroNA, mahemAna vagere vaLAvavA javuM te. anuvrakhyA zrI. (anu vra+vacam anusaraNAdi rUpa sevA. vAMse javuM, pachavADe snehIne thoDe sudhI anuvrata tri. (anupUrNa vrataM rma yasya) anukUla karma vALuM, niSThAvAna, bhakta, anurakta, nAnuM vrata. anutijAti na. sonI sAthe agara somAM vecAto lIdhelo, pANinIyagaNa pAThamAM khit zit kit tadvita para hotAM be padamAMthI AdyasvaranI vRddhinA nimittavALo zabda samUha jema ke- anuti, anuhoDa, anusaMvaraLa, anusaMvatsara, aAraveNu, asihatya, asyahatya, asyaheti, vadhyot, purasan anuharat kurukat kurupaJcAla, udakazuddha, ihaloka, paro, sarvo, sarvapuruSa, sarvamUmi, prayoza, parastrI, sUtranaD AkRtigaNo'yam tenAbhigama, adhibhUta, adhideva, caturvidyA ityAdayo'nye'pi. anuzaya pu. (anu zIk an) pazcAttApa, atyaMtadveSa, pUrvanuM vera, duHkha, atyaMta krodha, ghaniSTa saMbaMdha, koI vastu kharIdyA pachI thanAro krodha, kharIda-vecANa saMbaMdhI vivAda, duSkarmonuM phaLa. anuzavAna naM. (manuM zIph jJAnap) pazcAttApa karanAra, duHkhI. anuzavAnA strI. (anu zIk zanas) parakIyA nAyikA, eka prakAranI parIyA nAyikA, je potAnA premI sAthenuM milanasthAna naSTa thatAM duHkhI thAya che. anuzayitavya tri. (anu zIh tavyar pastAvo karavA lAyaka. anuzAyin tri. (anu zIph ni) 1. pastAvo karanAra, 2. bhakta, anurAgI, zraddhALu, 3. atyadhika ghRNA karanAro. Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuzayin - anuSThApana ] zabdaratnamahodadhiH / | anuzyan pu. (anu zIk ni) karmano kSaya thAya tyAM sudhI caMdralokamAM rahIne karma kAMIka bAkI rahe tyAre pazcAttApa yukta thaI pRthvIlokamAM janma levA taiyAra thayela jIva. anuzI strI. (manu zIllR mal kIp) eka jAtano pagano roga. anuzara pu. (anu zR Jap rAkSasa, bhUta, preta. anuzalya pu. daityavizeSa - je kRSNano zatru hato, chevaTe kRSNano anurAgI banyo, tapasvI banI AtmakalyANa sAdhyuM. anuzAsaLa tri. (anu zAs vu) anuzAsana karanAra, zikhAmaNa ApanAra, rAjyano prabaMdhakartA. anuzAsana 7. (anu zAs mAve tyu) kartavyano upadeza, pratipAdana karavuM-yathArthapaNe jaNAvI devuM, anuzAsana-nirUpaNa. | anuzAsitR tri. (anu zAs tR) kartavyano upadeza ApanAra, kharuM jaNAvanAra. -vipurALamanushaasitaarm bhaga0 89 anuzAsit tri. (anu zAs iina) u52no artha juo. anuzAntin strI. (anu zAn vittana) kartavyano upadeza, | yathArthapaNe jaNAvI devuM. anuzAstra tri. (anu zAs tR) zAsana karanAro. anuziSTa tri. (anu zAs tta) jene kartavyano upadeza Apela hoya te, daDita, anuzAsana karela. anuziSTi strI. (manu zAs tino Adeza, AzA, adhyApana, zikSaNa, vicArapUrvaka kartavyAkartavyanuM nirUpaNa. anuzIta avya. (zIte ti) TADhamAM, ThaMDImAM, anuzIna na. (anu zIh nyuT) kAyamano satata abhyAsa, kSaNekSaNanuM AcaraNa, vAraMvAranuM adhyayana, AlocanA. anuzo pu. (anu zur gha%0 pastAvo, pazcAttApa, pAchaLano zoka. anuzocahna tri. (manu zu+ vurjI) pastAvo karanAra. anuzodhana na. (anu zud lyu) pastAvo, pazcAttApa, pAchaLano zoka. anuzoSanA strI. (anu sutra yu upalo artha juo. anuzocanIya tri. (anu zuk anIyar) zoka karavA lAyaka. anuzoSita na. (anu zudh vatta) pastAvo, pazcAttApa. anuzrava pu. (anu thru a kevaLa sAMbhaLI zakAya, vaidika paraMparA. 85 anuzyona. (anuztovjha a) mahAvratamAM gAvA yogya eka sAmagAna. anuSanta tri. (anu saMn tta) saMlagna, coTeluM, vaLageluM. anuSas pu. (anu saMg gha%0) avinAbhAva, jema ke yathA khulluM du:hAnuSAt duHvameva- jema-sukha duHkhanA avinAbhAva saMbaMdhavALuM hovAthI te paNa duHkha ja che. prasaMga, najIkanA sthAnamAM rahelA padanuM koI sthaLe anusaMdhAna karavuM te, dayA, ghero saMbaMdha, jarUrI pariNAma, meLa, sAhacarya. anuSanu avya. (vaDa:-padmasamUha: taMtra) kamaLonA samudAyamAM. anuSaDrin tri. (anu saMg dhinu") vaLagela, coTela, joDAyela, prasakta, vyApaka, sahacAra. -vibhutAnuki bhayameti janaH ki0 6 |35 anuSajJa avya. (manu saMn vip) anukrama anuSivanta tri. (manuM sikh tta) vAraMvAra sIMcela, pAchaLathI sIMcela. anupecana 7. (anu sil mAve tyuTa) vAraMvAra sIMcavuM, pAchaLathI sIMcavuM. anuditi strI. (anu stu tti) anukrame stuti, bhalAmaNa, prazaMsA. anuSTup strI. (anu snum vid) vAk, vAkya, vANI parA-pajyaMtI, madhyamA, vaikharI A cAranuM vAkya. anuSTum zrI. (anu snum vivar) prazaMsAyukta vANI, sarasvatI, eka chaMda jemAM ATha ATha varNanAM cAra pAda hoya jethI batrIza akSarano chaMda bane te. anuSTuLamAM strI. jemAM paheluM caraNa pAMca akSaranuM ane bAkInAM traNa caraNa ATha ATha akSaranAM hoya te chaMda. anuSTha tri. (anu sthA ja patna) anukrame sthira thanAra. anuSThA zrI. (anu sthA bhAve aGa TA) anuSThAna. anuSThAtR tri. (anu sthA tRp kriyA vidhAna karanAra, vidhithI zAstrokta karma karanAra. anuSThAna na. (anu sthA mAve tyu) zAstrokta karma vidhithI karavuM te, vidhAna, anuSThAna, AjJApAlana, dhArmika tapazcaryA, prAraMbha, kAryamAM anurakta rahevuM te. dharme svIyamanuSThAnaM kasyacit tu mahAtmanAm / - hito0 anuSThApana na. (anu sthA niv lyu) anuSThAna kArya karAvavuM te, koI kArya pUruM karAvavuM te. Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 86 shbdrtnmhoddhiH| [anuSThita-anusvAra maSThita tri. (anu thA karmaLa vatta) vidhipUrvaka kareluM | anusAma pu. (sAmamanuta:) anukULa, prasanna, mitra zAstrokta karma, karela, vihita. samAna. anujju . (manu thA ) samyaka, sArI rIte. anusAra kAvya. (sAye rUtti) pratyeka sAMje, sAMjare. manuya tri. (manuM sthA ya) karavA lAyaka, anusAra pu. (manuM R gha) anusaraNa zabda juo. vidheya, pUruM karavA yogya, nirIkSaNane yogya. anukrama, avAjane anusAra te tarapha joIne - tri. (na 3ST:) UnuM nahi te, garama nahi te, zabdAnusAraMNAvalokya-za0 7 TADhuM, ALasu, zithila, udAsIna. anusAra strI. (manu mRtyu ) pAchaLa doDavuM, dUra kanu pu. (1 3uT:) zItala sparza, garama nahi te. karavuM, khaseDavuM, anusaravuM - anupAvana zabda juo. kALA na. ( 3) nIlakamaLa, kumuda puSpa. __ -tasmAt palAyamAnAnAM kuryAnnAtyanusAraNAm -mahA0 manuSya pu. (anuJI SAvo ) caMdra, kapura. 3nusAra tri. (manu eN ni) anusaranAra, pAchaLa sanuwvarjiva zrI. (manuSpa vI ) kALI dhro. janAra, pachavADe paDanAra, sevA karanAro, tapAsa karavI, manuSyana pu. (anu candra gha) pAchaLanuM paiDuM zodhavuM vagere. -mRNTInusAra pinAvana-za0 2Adda anusaMtati strI. (anukrame saMtati:) akhaMDa dhArA. anusUthara tri. (manu sUd vu) nirdezaka, batAvanAra, anusaMdhAna na. (manuM san dhAn pura) 1. zodhavuM, - saMketa karanAra, vicAravuM, mImAMsA, gaveSaNA, UMDANathI jovuM ke parIkSA anusUyA strI. (anusUyate banuM sU vaca) zakuMtalAnI karavI, 2. yojanA, 3. uddezya 4. kramasara karavuM, eka sakhInuM nAma. tatpara thavuM, 5. upayukta saMbaMdha. manusmRti strI. (anu cu vitta) anusaravuM, pAchaLa javuM, anusaMdheya tri. (manuM saM thA ya) zodhavA lAyaka, anurUpa thavuM, samarthana vagere. vicAravA lAyaka- 35nayavasthAthanusaMdha:- | manusmRSTi strI. (manuM mRt vitta) pAchaLathI sarajavuM, upanayanI peThe artha jANavo. hAjarajavAbI strI. anusaMbaddha tri. (manu san vanyU sta) saMbaMdhayukta. | anuvid tri. (manuM sev ni) kAyama sevanAra, anusaMvatsara vya. (saMvatsare ti) varSamAM, dareka varSe. | satata sevA karanAra. anusaMvara . (anu sam bR nyu) anukrame saMtADavuM. | anuttara tri. (nuM jhU ra nyu) cAmaDAnuM sanuvaMdita vya. (saMhitAyAmiti) saMhitAmAM. AcchAdana, cAre bAjuethI sIveluM, cAre bAjue manusaMhita tri. (manuM san tha na vatta) jenuM | phelAvavuM vagere. anusaMdhAna karavAmAM AvyuM hoya te, sAMdhela, tAkela | anustara strI. (3nuM jhU karane nyu striyAm pu) pUchaparacha karAyelI hoya tapAsa karI hoya te. vaitaraNI nadImAMthI UtaranArI gAya. je gAyanuM manasamaya pU. (samayamanu"ta:) niyamita agara zabdono balidAna aMtyeSTi kriyA samaye karavAmAM Ave che. upayukta saMbaMdha. gumara na. (manuM mRtyu) vAraMvAra smaraNa karavuM, anusamApana . (anu san mAm nyuTa) niyamita samApti. pharIthI dhyAnamAM lAvavuM, smaraNa karavuM. anusAra pu. (manu san gAdU dha) anusaMdhAna. | manusmRti strI. (manuM mR vittana) 1. pAchaLa sAMbhaLavuM, manusara tri. (manusarata pazcAd gacchati ) anucara, 2. anurUpa cintana, 3. yogya ciMtana. anusaranAra, pAchaLa janAra, anugAmI, sAthI. anupUta tri. (manuM sit vatta) 1. gUMtheluM, 2. kAyamanA anusara: na. (anu eN ) anusaravuM, pAchaLa javuM, saMbaMdhavALuM, 3. parovAyela. nakala karavI, pIcho karavo, samanurUpatA. manusvAna na. (manuM svarga ) anurUpa zabda karavo, anusare pu. (manuM RNa a) peTe cAlanAruM prANI, sarpa paDagho, guMjArava. jevuM jatu. manusvAra 5. (nuta: varIn manu vR gha) anusvAra, anuMsavana arthe. (savanI pazcAta) yajJamAM karavAmAM svaranI pAchaLa uccAraNa karAto anunAsika varNa, AvatA snAna pachI snAnamAM pratikSaNa. te svara upara mIMDuM mUkIne sUcavAya che. Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anudara-anRzaMsa] shbdrtnmhoddhiH| anudara na. (3nuM zuM phuTa) cALA pADavA, nakala | kUpana tri. (manUpe nAyate na+8) jaLamaya pradezamAM karavI te, deza bhASA, ceSTA vagerethI nakala karavI, pANInI najIka utpanna thayela vastu. sAdazya dharma prakaTa karavo, maLavuM-haLavuM. jhanUrNa tri. (anUpareze bavaH ya) jaLaprAya pradezamAM sanadAra pu. (manuM hR ) nakala karavI, pAchaLathI utpanna thayela. haravuM, upamA. jhanUdhdha tri. (anu vanyU khyat 3pasa rIrgha:) vadhane anudAra pu. (anu dR in ) uparano artha juo. mATe bAMdhavAyogya yajJa saMbaMdhI pazu. anuEArtha tri. (manuM hR va) nakala karavAlAyaka. nUyAna pu. (3nuM van gha) te nAmano eka yajJa. anudata tri. (anu vatta) nakala karela, harela. anUratha tri. (manu raghu gha) ArAdhana karavA yogya, anudoDa maLe. (hoDe) hoDImAM, gADImAM, gADAmAM sevavA yogya. coranA cilamAM. kara tri. (na sta: rU ya) sAthaLa vinAnuM. 3nak v. na. (mana 3 8) Agalo bhava. gayo anUru pu. (na ataH yasya) sUryano sArathi, vinatAno janmAro, suzIla, pIThanuM eka jAtanuM hADakuM, kuLa moTo putra aruNa, uSA. vaMza, svabhAva, caritra. anUsArathi pu. (anuru: sArathiryastha) sUrya - te nUAza pu. (nuM jhAm varga) nIcenA deha vagereno tirazcInamanUrusAratheH-zizu0 1 / 2 / / prakAza. anUnita tri. (na kanita:) durbala, azakta, adaDha, anUyAna pu. (manuM vat #Ana) aMga rahita vedano sAmarthyarahita, gavarahita. abhyAsa karanAra, vedanA arthanuM pravacana karavAmAM manUra tri. (1 12:) jemAM namaka-mIThAno aMza na samartha, vinayI, savinaya -mUvuranUvAnA:- 6 26 hoya, sapATa bhUmi. sandhya tri. (manuM vat stha) anuvAcya, pAkya. nRva tri. (nAti agrastIyA traTa yaJ) RcA gUgra tri. (na dhva) UMcuM nahi te. bhaNAvyA vinAno ane upavIta saMskAra vagarano jhanUDha tri. (AnuM vaiduM vatta) na paraNela, avivAhita. bAlaka. anUti strI. (na ve vita) gatino abhAva. manuM tri. (na traTay:) saraLa nahi te, ayogya, vAMkuM, maheza na. (36cA bhAva:) pANIno abhAva, zaTha, duSTa. anAvRSTi, marudeza. magR tri. (nAsti RAM ya) devAdAra nahi te, anUlita tri. (manu vat vatta) jenuM bhASAntara karela karajadAra nahi te. hoya te. saLinuM tri. (M) uparano zabda juo. pradezaH pu. (3nuM sat diza gha) sApekSa krama, eka gRta na. (1 -kata) asatya, jUThuM. -priye 2 nAmRta alaMkAranuM nAma, jemAM yathAkrama pUrvavartI zabdano brUyAt-manu0 4 / 138 ullekha hoya che -yathAsaMdhyAnuddeza dAnAM ne | amRta tri. (prakRti prakRti: vana) jene jUThuM bolavAmAM yat-sA060 AnaMda hoya che te. gadya vya. (manuM vat 2) anuvAda karIne. | gagRtivAvid tri. (navRta vati vat ni) jUThuM anUda tri. (nu vaiduM pU) anuvAda karavA yogya. | bolanAra. nUra tri. (na ne) paripUrNa, samagra, ochuM nahi te. | mane vata tri. (na , vrataM ya) potAnuM vacana ke pa tri. (nutA mApo yatra) pANIvALuM, jalamaya, pratijJAnuM pAlana nahi karanAra. udaka prAya. kanRtu pu. (na Rtu varSAvi8) upayukta Rtu na anUpa pu. (manatA mApo vatro pADo, deDako, eka hoya te, asamaya, potapotAne yogya varSA vagere jAtanuM tetara pakSI, hAthI, te nAmano eka deza, kaccha Rtu sivAyano kALa, strInA rajodarzana sivAyano deza, pANInuM taLAva, nadIno kinAro, kAdava. kALa. anUpana na. (nUpe nAyate na+3) Adu. nRzaMsa tri. (na nRzaMsa) dayALu, hiMsaka nahi te. Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 shbdrtnmhoddhiH| -anekAntavAda kanRtvacA strI. je kanyA hajI rajavalA thaI na hoya te. | anerUpa tri. (manena rUpAna aca) aneka rUpa mane tri. (na :) eka nahi te, aneka, apradhAna, ! raMgavALuM vastra, vividha rUpovALuM, judA judA prakAranuM, akevaLa, aprathama, ghaNuM, keTalAye, keTalAka. caMcaLa, vividha svabhAvavALuM vagere. gavAna tri. (mane TUI satra) ghaNA prakAranuM, | netrovana pu. (ganena sTonana yaW) Idra, vividha guNovALuM, judA judA bhedonuM. paramezvara mahAdeva. netra tri. (nezana traNa va@) jenAM ghaNAM | banelasanIraja (ane hava: ajJAvizeSasaMdhya gotro che, be kuLa sAthe saMbaMdha rAkhanAra, eTale kAnekarAzayaH samIkriyante jJAtasaMkhyakasamatayA kriyante potAnA pitAnuM gotra ane khoLe levAya tyAre khoLe yatra ) bIjagaNitamAM kaheluM eka bIja. lenAra pitAnuM kuLa. nevena tri. (kaneksana vanani yatra) dvivacana, ane citta tri. (neti vijJAna yaca) caMcaLa manano. bahuvacana. ane na pu. (nevAI nAyate ga-3) paMkhI, pakSI. anekavidha tri. nevA vidhA yaca) aneka prakAranuM, gata a. anizcita sthiti, sthAyitvano abhAva, aneka tarehanuM. anupayogI aMza. ane zam sarca. (mane+za) anekavAra, ghaNI vAra. nevatA strI. (neca pAva: ta8) anekapaNuM. ___ yathA-anekazo nirjitarAjakastvam-bhaTTi. netva na. (manesya mAvaH tva) anekapaNuM. ane tri. (na pra.) ekAgra cittavALuM nahi te, (1) ekatvabhinnasaMkhyAviziSTatvam, yathA-aneke zUnya hRdaya. briAhaUT: santi-(2) mokSAvizeSaviSayatvam, ahIM anekAnta tri. (na ekAnto niyamo avyabhicAro yatra) brAhmaNonuM anekapaNuM vivakSita che. yathA- smi- anizcita, anizcita phaLavALuM. dravyane guII: santotyAvAvane A dravyamAM na ekAnto niyamo'dhicArI yatra, aniyame ghaNA guNo che. anizcitaphalake ca / abhyate gamyate nizcIyate ityanto anekadravyatva na. (atra anekadravyamAzrayo yasya dharmaH / na eko'nekaH / anekshcaasaavntshcaanekaantHtadravyam tamya bhAva:) aneka dravya che Azraya, sa AtmA svabhAvo yasya vastujAtasya tdnekaantHjeno tene aneka dravya kahevAya, teno je bhAva te aneka dharmavALo, A koI anizcitatA nathI. jenAthI aneka dravyatvam, athavA aNu bhinna je dravyatva te eka nahi aneka dhamAM nizcita karAya che tene anekAMta aneka dravyatva kahevAya. kahe che. vastu anekadharmI che. anekAMta AtmAno gAthA vya. (ane prArthe dhA) bahu prakAre, svabhAva che. aneka - prakAre nati ne vamavattamanedha- anekAnta pu. (na ekAnto niyamo avyabhicAro yatra) bhaga0 11 / 13 vyabhicAravALo duSTa hetu. anekapa pu. (anekAbhyAm mukhazuNDAbhyAM pibati pA+ka) nevaIoNvA pu. (nentazAsI vA:) vastunuM ekAnta hAthI. yathA-mAjIvanA thoDathawAnevUthanAtha: ku. svarUpa na mAnavuM che, aneka dharmavALI vastunuM nevamulla tri. (naina muni yasya) ghaNA mukhavALo, anekAntapaNe pratipAdana karavuM te, jenavAda. jaina baha dizAmAM phelAyelo, astavyasta, strI. mane muvI mata anusAra aMtima satya jJAna. pratyeka padArthamAM anekamUrti pu. (anekA lokAnAmanugrahAya avatAreSu aneka dharma-guNo hoya che. eka bAjuthI jotAM sAdhAraNa nAnAvidhA mUrtayoDa) paramezvara. mANasane tenA eka aMzanuM tathA apUrNa jJAna thAya ane yuddhavinaya tri. (nevuM yuddhapu vinaya) ghaNAM che. tattvajJa puruSa pratyeka padArthane aMta sudhI dekhI yuddhamAM vijayI thanAra. zake che. nirvANa prAptine yogya mahApuruSone ja nepa pu. (anekani Rgin J) bahu rUpavALA AvuM jJAna prApta thAya che. pUrNa rIte jovAnA kAraNe paramezvara -rUpa rUpa pratirUpo mUti- zrutimAM tene anekAMtavAda kahevAmAM Avyo che, ahiMsA dharma bahu rU5paNuM IzvaranuM kahyuM che. A anekAMtavAda para ja AdhArita che. Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAntavAdin-anta shbdrtnmhoddhiH| anekAntavAdin pu. (asti nAsti vetyekAntaM na | anaipuNa na. (na nipuNasya bhAvaH aN Adyaco vA vadati vad Nini) chaina, ane.tane dhyAnamA 250na. vRddhiH) niputAno abhAva. mobanA2. anaipuNa na. (na nipuNasya bhAvaH aN Adyaco vA anekArtha tri. (aneke arthA abhidheyA yasya) bhne| __ vRddhiH) DoziyArIno abhAva. arthavALo zabda vagere, aneka prayojanavALuM. anaipuNya na. (anipuNasya bhAvaH SyaJ) 6588. za6 anekAzrita pu. (anekeSu AzritaH) vaizaSi 6zanamA mo. - AnaipuNya. anaizvarya na. (anIzvarasya bhAvaH Adyaco vA vRddhiH) saMyoga vagere tathA sAmAnya anekAzrita che. jemake sanIzva.255, adhIna -Anaizvarya. - saMyogazca vibhAgazca saMkhyAdvitvAdikAstathA / anaizvarya tri. (nAsti aizvarya yasya) auzva zUnya. dvipRthaktvAdayastadvadete'nekAzritA guNAH- me. mA ano avya. (na+nI Do) samAva nala, nA-nAnI anekAzrita guNo che. samAva. anejat na. (na ejat) sarvahA . 35. ha. -ane anokazAyin pu. (na okasi zete) 52ma nali jadeko manaso javIyaH-Izopa. sanArI. bhikSA parivA44. anejat tri. (na ejat) pAnazUnya, 5. nu. anokaha pu. (anasaH zakaTasya akaM-gatiM hanti han+Da) aneDamUka tri. (eDo-badhiraH mUkaH-vAkzaktirahitazca u, vRkSa -anokahA kampitapuSpagandhI-raghu. 2 / 13 __nAsti yasmAt) 12. ane. , 43, . anokRta tri. (na oGkAramuccArya kRtaH om kR anedha tri. (nidi kutsane kyap) quleral45, zreSTha, kta) o2no uyyAra 4yA vinA 52vA, na pradhAna. svIkArela. anenas tri. (nAsti enaH-vyasanamadharmo vA yasya) duna anodana tri (nAsti odanarUpaM bhakSyaM yatra) le yo pApa vagerethI rahita. bilakula khavAtA nathI evuM vrata. anemA pu. (na+nI manin) prazasya, qualcAya.. anaucitya na. (na ucita vyaJ) manuyitatA, anupayuktatA - anaucityadRte nAnyad rasabhaGgasya anehas pu. (na hanyate han+asi prakRteH ekAdezaH) kAraNam-kAda0 7. 50, samaya, yathA- tasthustasyAntike drohacchidrAneha anaujasya na. (na ojas SyaJ) tino bhAva, pratIkSiNaH-rAjataraMgiNI. -daurgatyAdyairanaujasyaM dainyaM malinatAdikRt-sA0 60 anaikAgraya na. (na aikAgrayam) .Adul samAva.. anauddhatya na. (na uddhata SyaJ) va2lita, vinaya. anaikAnta pu. (na ekAntaH) maneAnta2006 mI. -nadIranauddhatyamapaGkatA mahIm-ki0 4 / 22 manizcita, sAmayi, masthi2. anaupamya tri. (na aupamyaM yasya) chena. 65ma. pI. anaikAntika pu. (na ekAnto niyamo vyAptirastyasya na zakAya, asAdhAraNa. Than svArthe aN vA) bhanizcita. tuno meM ghoSa anaurasa tri. (na aurasam) maurasa. me.Tana vivAdita che, hetvAbhAsanuM nAma che jenuM apara nAma savyabhicAra patnIthI utpanna na thayo hoya, potAno paNa nahi 55.cha. khoLe lIdhela hoya te. anekAntikatva na. (anaikAntikasya bhAvaH tva) | anaca (curA. ubhaya. saka. seTa) spaSTa 42vaM anizcitapaNuM, savyabhicArapaNuM. anSv (bhvA. ubhaya. saka. seTa) 4. anaikya na. (na aikyam) 55.na. samAva, Dupa, anja (rudhA. para. saka. seT) stza, mehu 72, spaSTa karavuM. sAvyavasthA, 120%al, zati. anaitihya tri. (na aitihyamatra) 52528 zra anta na. (am tan) 2535, Miub, svabhAva. 35 anta pu. (am tan) 4DI, zeSa. aitihya pramANazUnya, jyAM A prakAranA svIkAranI anta pu. (am tan) na828, 96, nizya, 31, 40501 apekSA cha. avayava. Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90 shbdrtnmhoddhiH| [anta-antaHsukha santa tri. (nam tam) pAsenuM, suMdara. (1) saMbaMdha | satta:pAtra pu. (anta: madhye patyine pat ban AdhAre yathA-vimavanta pam- ahIM anta zabda saMbaMdha | yata) vacce paDavAnA AdhArabhUta pradeza. vAcaka che, (2) dhvaMsa (yathA-savaranantaH pradhvasaH ) [ satta:pura . (antaramyantara pura gRham) janAnakhAnuM, ahIM anta zabda nAzavAcaka che, (3) sImA, rAjAnI strIone rahevAnuM sthAna, strIono samUha. caramasImA, parAkASThA - yathA-gharamAvayava ta satta:puravara tri. (antaHpure vata vat 2) rAjAnA zAbdi:, (4) nizcaya, aMtima nirNaya, yathA-nirNaya rANIvAsamAM janAra, janAnakhAnAmAM haranAra-pharanAra rUti vekAntina, (5) suMdara, manohara, kathA-manodara nAjara vagere, kaMcukI. rUti vyiA : | patta purasadAya pu. (antaHpura sAya:) janAnakhAnAmAM antaHkaraNa na. (antarabhyantarasthaM karaNam kR-lyuTa) sAthe pharanAra viduSaka vagere. aMtaHkaraNa, jJAna-sukhAdinuM sAdhana, atyaMtara karaNa satta:purAdhyakSa pu. (zApurasya adhyakSa) janAnakhAnAno te aMtaHkaraNa, vedAntimane te cAra prakAranuM batAvyuM adhikArI, kaMcukI. cha- manobuddhirahaGkArazcittaM karaNamAntaram, saMzayo nizcayo satta:puri tri. (nta:pure niyukta. 3) aMtaHpurano pArvaznara viSA ne ! jyAre saMkalpa-vikalparUpa katyane | adhyakSa, nAjara vagere. kare che tyAre "mana" e nAme kahevAya che, jyAre saMzaya santaHpuSya na. (antataM puSpa strIrana:) bAra varSanI vinA nizcitarUpe jANe che tyAre 'buddhi' saMjJA hoya che, uMmara pachI aMdaranA bhAgamAM thayela strIraja. anusandhAna karanAra 'citta" kahevAya che, ane ahaMkAra utta:pravRti strI. (antarvatanI prakRti:) rAjAnI. hajuramAM karavA vaDe 'ahaMkArarUpe kahevAya che. besanAra khAnagI vajIra, maMtrAlaya vagere, manuSyanuM matta dilDa pu. (mantarmadhye 4:) zaMkha, chIpa. zarIra ane AMtarika svabhAva. antaH vaTa tri. (nta: ruTae ya) kuTila antaHpuraprathAra pu. saMtapuranAM gappAM. aMtaHkaraNavALuM, aMdara vAMkuM, aMdarathI kapaTI. satta:prajJa tri. (anta:thA prajJA varca) AtmadhyAna sattA kRmi pu. (3mAraNyantare miryastha) guTI e karavAmAM tatpara rahenAra. nAme prasiddha kRmikoSa phala. sattAmi tri. (antarazcantare kRmiryasya) aMdara kIDAvALuM atta:viSTa tri. (ntaHjhara madhye vA pravaE:) phaLa vagere. hRdayamAM peThela, aMdara peThela. sattAvana pu. (antarmadhye koNa:) aMdarano khUNo. satta zarIra . (anta: zUdamadhyastha zarIram) skUla mantaHkha pu. (antaH kopa:) aMdarano kopa, gupta dehamAM rahenAruM vedAntamataprasiddha sUkSmazarIra- tathvakrodha. paJca prANamanobuddhidazendriyasamanvitam / apnyciikRtkantaHoTarapRthvI strI. (anta: voTare pui yathA:) te pUtoe sUkSmA bogasAdhanam || ti. jaina mata nAmanI eka vanaspati. mujaba-taijas zarIra ane kAmaNa zarIra. santaHpavI strI. (antaH madhye padavI) suSuNNA nAmanI anna:zava . (antaHkarasya zamava) manane duHkha nADInI vacamAM rahelo mArga. denAra, duHkhadAyaka. anta:pazu pu. (anta: prAmamaNe parAvo yatra) | antaHsaMtta tri. (nta: saMjJA ya) jene aMdaranA (1) paroDha, (2) sAyaMkAla. bhAgamAM aprakAzya saMjJA rahelI hoya te vRkSa vagere. sattapati pu. (antar madhye pati Rri ) saMdhisthAna. | sattA sarva tri. (kannarazcantare sarve sAro yasya) antaHpAta pu. (antar madhye patati pat bhAve ghaJ) anta sattvavALuM, sAravALuM 1. aMdara paDavuM, vacce paDavuM, 2. vacce akSara rAkhavo. manta:sarvA chI. (kannarantare sarva yathA:) 3. yajJabhUmimAM ropelo staMbha. garbhiNI strI. antaHpati (anta: pati patnI vacamAM paDanAra, antaHsukha tri. (antarAtmani tadanusandhAne eva sukhaM aMdara paDanAra. yasya) AtmAnA anusaMdhAnamAM ja jene sukha hoya te. Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satta:-gara] shbdrtnmhoddhiH| santaHsveH pu. (anta: vevo majhaTsa ya) jene | annavara tri. (matte gata var 8) kAryanA antane madanAM pANI jhare che evo madajhara hAthI. | pahoMcanAra, saMpUrNa kArya karanAra, antaka pu. (antayati antaM karoti anta Nic Nvul) santavara pu. gRhastha bhojana karyA pachI avazeSa rahyuM yamarAja, mRtyu, paramezvara. hoya tenI gaveSaNA karanAra abhigrahadhArI sAdhu, antaka tri. (antayati antaM karoti anta Nic jainadarzana. vu) nAzaka, nAza karanAra, ghAtaka. sattatharina pu. tuccha AhAra levAno abhigraha dharanAra antara tri. (anta rati kR da) upalo zabda sAdhu, AyaMbila eTale zuSka AhAra karanAra, juo, nAzakAraka. jainadarzana. sattara ra. (anta vR nyu) nAza pamADavuM te, sattanItina gRhastha khAtAM zeSa rahela AhAra nAza karavuM. vahorI tenA upara jIvana calAvanAra sAdhu. attara tri. (manta 9 bhAve nyuTa) nAzakAraka. anvatam maLe. (manta tasa) aMte, cheDe, cheDethI, chevaTe. -antato jA | antakarman . (antasya nAzasya paricchedasya vA karma) annapAtra pu. (manta samIpaveza pa ta) dvArapAla. nAza karavo te, pariccheda karavo te. sattAka tri. (nti tama) atyaMta pAse. sattAvAra tri. (manta roti kR+vu) aMta karanAra, antar 3. ( +3 ran tuphAma:) 1. aMdara vacce, nAza karanAra, antarin tri. (nta roti kR ni) aMtakAraka, 2. daramiyAna, 3. citta, 4. prApta, pa. svIkAra. sattara na. (manta rAti vAta +5) 1. avakAza, nAzakAraka. 2. avadhi, 3. paheravAnuM vastra, 4. adrazya thavuM, kantavA pu. (mantI 1:) maraNa samaya, mRtyu 5. bheda, 6. paraspara vilakSaNatArUpa vizeSa aMtara, kALa. taphAvata, 7. chidra, 8. potAnuM, 9, bAda karavuM, navuM . (manta sudaM ra tat 34) halakuM kuLa. 10. sivAya, 11. bahAra, 12. vyavadhAna, attara tri. (anne rati # viva5) vinAzaka, jeNe 13. vacce, 14. samAna, 15. vinA, vagara, saMsArano aMta karyo hoya te sAmAnya kevalI avasthA. 16. nikaTa, 17. aMdara thanAruM, 18. AtmA, hRdaya, mana, 19. aMtarAla, madhyavatI kALa ke deza. santavRta tri. (antaH to vene) jene saMsArano janma attaranTa pu pANImAM utpanna thatI eka jAtanI maraNano aMta karyo che evA tIrthaMkarAdi. vanaspati. sattatamUna strI. (antarNa :) saMsArano aMta sattara| . anivRttikaraNanA aMtabhAgamAM mithyAtvakaranAra nivaNagAmI mahApuruSonI bhUmi, nivaNi mohanIyanA daliyAne be bhAge vaheMcavAnI kriyA karanAra sthAna, siddhazilA, mokSa. eka prakArano adhyavasAya, samyaktvanA kAraNarUpa sattA strI. jaina dvAdazAMgImAMnuM AThamuM aMgasUtra. adhyavasAya vizeSa-navAda. -gaMta DisAsuram - jaina santani pu. (kantarvartI ni:) jaTharAgni, je pAcana santAi strI. (antasya kriya) saMsAra vA karmano zaktimAM sahAyaka che te agni. aMta karavAnI kriyA, sakala karma kSayarUpa mokSa, sattarana kartha. (ni maLe) agni mAMhe, AganI pannavaNAnA vIsamA padanuM nAma. je. aMda2. ganta tri. (anne Tcchati +3) che! janAra, pAra | attara tri. aMdaranuM. AMtarika, antargata, priya, priyatama. pAmanAra, aMta pAmanAra, saMpUrNa kArya karanAra. ttara pu. (antar sadaza ma7 thI) potAnA aMganuM sattata 7. AnugAmika-avadhijJAnano eka bheda. mANasa, atyanta priya, samIpamAM rahIne upakAra jainadarzana. karanAra. Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92 shbdrtnmhoddhiH| [antaraGga-antarikSat attara na. (manta: zAsanama) te nAmanI | sattara tri. (3ntare yati yA ) dehanI aMdara, vyAkaraNazAstra prasiddha paribhASA - haragistu | cittamAM rahenAra antara vidharvatrIti ) samIpamAM rahIne upakAra | sattarati (ra. nAmadhAtu) vacce nAkhavuM, dUra karavuM, karanAra, yathA -dhrAMsA re vAmanana- rokI levuM te -mavatu tAvantarayAmi-3ttara. 6 niSkiAsanAni, jemake zama-damAdi SaTu sampatti karatAM | mattarazAn pu. (antare zete zI fchana) cittanI - panna upakArI hovAthI zravaNa, manana nididhyAsana aMdara rahela jIva-AtmA. aMtaraMga sAdhana che. satterastha pu. (antare damaNe tiSThati thA++) uparano rAtri, (sattara madhyavRti vana) taMtrazAstramAM | artha jao. -antarasthAthI, sarasthita tri. dazarvila zarIranI aMdara rahelI suSuNNA nADInI | sattara 3vya. (3ntarati rUm DA) pAse, madhya, vinA, vacce AvelAM mUlAdhAra vagere padhAkAra cha cakra. sivAya, benA madhyamAM, tyAga karavo, najadIka. sattaraza tri. (antara meTuM-vizeSa nAnAti jJA-1) sattarAtman pu. (antara mAtmA) jIvAtmA, aMtastama vizeSajJa, vizeSa jANanAra. prANa. antaraNa na. (antaraM vyavahitaM karoti antar Nic / antarApatyA strI. (antare garbhamadhye apatyaM yasyAH) mAve nyuTa) vyavadhAnavALuM karavuM. garbhiNI strI. ntarata tri. (tizayena kAntara: saza:) atizaya antarAya tri. (antaraM vyavadhAnaM ayate ay ac) sarakho varNa sthAna vagere, atyanta potAnuM, atyanta vyavadhAna karanAra, aMtara nAkhanAra, vidhyuM. maLatuM, nikaTatama. antarArAma pu. (antare sarvAbhyantare'tisUkSmatvAd Atmani antarata ma. (antara saptarthe tasa) vacce, bAramate zrIti +ram rtari gha) AtmAmAM maLe, aMtara, aMdara, AMtarikarUpe. ramaNa karanAra, potAnA AtmAmAM masta, AtmAmAM antaradizA strI. (antarA madhyavartI dizA-antarAdik) sukhanI zodha karanAra. paridhino madhyavartI pradeza agara dizA. attarAI je. (antar mA ra >> rastha tvam) madhye, sattaradaza pu. (antare dI) AMtaSki daSTivALo, vacce, aMdara, mAMhe, avakAza. paramAtmAnuM dhyAna karanAra. sara(c) tri. (antar mA ra ) varNasaMkara, aMdaranuM, sattaram tri. (antara evaM pati dak viva) vizeSe | vaccenuM.. karIne bhedane jANanAra. sattara 8 (mantara ) madhya, vacce, aMdara, mAMhe. 3ntaraveza pu. (kantara: saMza) madhya deza, vacceno | sattarAviza strI. (mantarI vi) be dizA vaccenI pradeza. dizA, khUNo. sattarapuruSa pu. (antara: TdhyavartI pUruSa:) a mI | sattarAdi strI. (antarA madhyasthA vedri) be laDatA paramezvara, AtmA. hAthInI vaccenI mATInI vedI, madhyanI vedikA, vaccenI antarapUruSa pu. (antara: madhyavartI pUruSa:) uparano vedI. artha juo antarAvedI strI. (antarA madhyasthA vediH vA GIp) attarapUnA strI. taMtrazAstramAM kahelI mana kalpita upacAra uparano artha juo. vaDe karAtI pUjA. antarikSa na. (antaH svargapRthivyormadhye IkSyate IkSa antaraprabhava pu. (antarebhyaH bhinnavarNamAtRpitRbhyaH prabhavati * dhaga) AkAza, AkAza ane pRthvI vacceno pra+dhU ) judI jAtanI varNanI mAtA ane judA madhya bhAga, vAtAvaraNa, vAyu. varNanA pitAthI utpanna thayela varNasaMkara. antarikSaprA tri. (antarikSaM prAti pUrayati prA pUraNe raya pu. (antarpaSya aya: manam rUma) vacce ! vid) AkAzapradezane pUrNa karanAra, vyApta karanAra javuM, vyavadhAna, avarodha, bAdhA, rokANa. - vet | santarikSamUt tri. (antarikSa pravate mUkuM to viva) tvamantarAyo bhavasi cyuto vidhiH-raghu0 3 / 45 / AkAzapradezamAM pharanAra. Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ antarikSasad-antarnagara] shbdrtnmhoddhiH| koTho. santarikSa tri. (3ntarikSe sati sad gatI kvipU) | sattA pu. (antar r madhu) dvAra oLaMgyA pachI AkAzacArI, AkAzamAM gati karanAra, Avato gharano khAlI pradeza. antarikSA tri. (antarikSe saca-saranaM yasya san ! attarnara vya. (nIrasya madhyam) peTamAM, peTamAMhe, bhAva va) AkAzamAM gharavALuM. jaTharamAM, jaTharanI aMdara. vantariya tri. (antarikSa mava: ya) AkAzamAM thanAra, santarnara ne. (naTarazya madhyama) jaTharanI aMdarano honAra. santarita tri. (kAra rUd vatta) aMdara gayela, peTAnuM, antarnAta tri. (antarvedamaNe nAta:) zarIranI aMdara mAMheluM. utpanna thayela. santarita tri. (mAr r vatta) vyavadhAna karela, sattanuM 3. (nAnunISya) be DhIMcaNanI vacce. tiraskArela, bAda karela, apasArita, AcchAdana karela. antaryotis na. (antargataM jyotiH prakAzakatvAt -sArasena svadehAntarito rAjA-hi0 31 caitanya) aMdaranI jyoti, caitanya. antarindriya . (attara kriya) aMtaHkaraNa. antarjana na. (antaH dAntarI strana) roga sattarIkSa na. (antar k ) AkAza, AkAza | vagere kAraNathI zarIranI aMdara utpanna thayelo dAha, ane pRthvI vacceno bhAga, vAtAvaraNa, vAyu. aMdara baLavuM. sattarIkSanara. (antarikSAtvatata na) AkAzamAMthI | soLaMTana . (3nta:stha :) jaTharAnala, paDatuM pANI. jaTharAgni . santarIpa pu. (antar madhye tiAM gApo yaJ) jamInano antardadhana na. (antardadhyate AdhIyate mAdakatA'nena koI bhAga samudramAM gayelo hoya te, dvIpa, bhUzIra. radda karaje nyuTa) kizuM vagere madya bIja. santarIya ne. (mantare bhavaM nehavitvat che) nAbhithI | santarvA strI. (antatA zI) jyotiSazAstramAM kahelI nIcenA bhAgamAM paheravAnuM vastra, adhovastra, dhotiyuM. | mahAdazAnI aMtargata dazA, aMtardazA. attare avya. (antar 3 vi) vacce, madhya, mAMhe. antazAda 3vya. (zAdI madhyama) daza divasanI -na mRNAlasUtraM racitaM stanAntare- za0 617 aMdara, uttara na maLe. (antar phanT) 1. vinA, vagara, antarvedana na. (antarapyAre vahanaE) aMdara baLavuM. | sivAya, 2. vacce, madhya -4tha mavantAntare antarvAda . (antarpaSya vAha:) zarIranI aMdarano saMtApa. kIddazo'syA dRSTirAgaH-za0 2 uttarlIpa pu. jainadarzanamAM cullahimavaMta ane zikharI santa6 tri. (antariva) nirarthaka, nakAmuM, vyartha. parvatanI lavaNa samudra tarapha nIkaLela, dADhA uparanAM 3nnata tri. (antar r vatta) 1. mAMhenuM, aMdaranuM, pa6 (chappana) aMtarlIpa. 2. aMtaHkaraNamAM rahenAra, zarIramAM rahela, 3. vacce attarapa pu. aMtarlIpamAM rahenAra. aMdara rahela, antabhavi pAmeluM, aMdara AvI gayeluM, antarkaMda tri. (antaH - anta:raNe du:) duSTa aMtaHgUDha, rahasya -mastAnI namnatamArUM che rasoDA karaNavALuM. paraM tamaH- ku0 6 / 60 attara na. (mantata dvArama) gharanI aMdara raheluM antarNa tri. (antaramyantaro TLDA) aMdaranA garbhamAM | gupta dvAra, khaDakI. rahela. mansaddha strI. (kantam thA triyAM mAvaDa) aMtadhana, santarka bacca. (rpaca madhyam) garbhamAM. tirodhAna, adazya thavuM, chupAI javuM. mattafmana tri. (mantarpaSya jaDatyastha nI aMdara satta ddhana na. (antara thA nyuTa) tirodhAna, dazya garbhavALuM. padArthanuM adazya thavuM, muni vagerenAM zarIrano tyAga. santAda 7. (antaraDye pRE) kAzImAM raheluM te nAmanuM annaddhi pu. (antar+dha+9) AcchAdana, DhAMkaNa, - eka yAtrA-sthAna, gharanI aMdaranuM ghara. vyavadhAna, aMtadhana, adazya thavuM. . (pRzya madhyam) gharamAM, gharanI aMdara. | mantarnAra . (antarNa nara) aMdaranuM zahera, aMtaHpura. Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 shbdrtnmhoddhiH| [antarbASpa-antarhita antaSpa . (antata vAgyam stha) aMdara raheluM, ! attaffmana tri. (antar yam Li ni) aMtargata AMsu dekhAya tema na rotuM. AMtarika sarva viSayane jANanAra. antargava tri. (mantar mavatata ) AMtarika, aMdara. | sattAmibrAhyAna. (antaryAmana: brAhmaNa) IzvaranA anarmAtra pu. (antaryuSya bhava:) madhyapraveza. aMdarano svarUpane jaNAvanAra brAhmaNagrantha, maMtra sivAyano bhAva, samudAyanI vacce paDavuM, eka prakAranI cittavRtti. veda vibhAga. antarmAnA strI. (antasthA mAvanA) aMdaranuM ciMtana, santama na. (antatamAM roSa 3) aMdara koI paNa prakAranI ceSTA vinAnuM ciMtana, aMdaranI rahelA vALa, DhAMkavA yogya vALa. bhAvanA. antarvaza tri. (antarveza 3) rAjAnA janAnakhAnAmAM sattAvita tri. (antaryU vatta) aMdara pesADela, nImelA adhikArI, nAjara vagere. samudAyanI aMtarbhata kareluM. 3ttarvA 5. (vanaspa madhyama) vanamAM. vananI aMdara antarkhata tri. (antar madhye mRta:) madhye rahela, vacce antarvatnI strI. (antargarbho'styasyAH antar matup nuk rahela, aMdaranuM. 5) garbhiNI strI. antaryAt tri. (antare sthitaM mano yasya) 1. jenuM antarvani pu. (antas vam fNa phukra) jemAM kharAba mane aMdara rahela che te, 2. vyAkuLa cittavALuM, oDakAra Ave che te ajIrNano eka roga. 3, samAhita cittavALuM. antarvartim tri. (antas vRt ni) aMdara, mAMhenuM, antarguNa avya. (muraucca madhye) mukhamAM, mukhanI vacce. madhyamAM rahela, vacce rahela. antarmukha tri. (antaH paramAtmA mukhaM pravezadvAram yasya) antarvA tri. (antas vA vi) putra, pazu vagere. bAhya vastunA parityAga dvArA kevaLa paramAtmAmAM maryApi pu. (3ntatA vALI ya) bahu zAstra parovAyeluM mana. jANanAra paMDita. santarmag R. (antar 3 myantare muvuM yaJ) vaidhakanA antarvAvat tri. (antarvAH putrAdirastyasmin manup masya suzruta granthamAM dazaviluM vADhakApa karavAnuM eka prakAranuM :) putrAdivALuM. za . sauMda pu. (antarmutvA viIK:) aMdara praveza, narmAtR strI. (antAyAm mAtRl) taMtrazAstramAM madhya praveza, aMdara dAkhala thavuM. cakronI aMdara AvatA akAra vagere akSaro. antarvejI pu. (antatA veT:) aMdarano vega. antarmAtRkAnyAsa pu. (antasthAyAH mAtRkAyAH nyAsaH santarvedi pu. (antatA veviyaMtra ) brahmAvarta deza, 3khyArapUrvaSaM tattasthAneSu cAsa:) taMtrazAstramAM prayAgathI haradvAra sudhIno gaMgA-yamunAnI vacce Avelo kahyA pramANe chae cakromAM te te varSonA uccAraNapUrvaka pradeza. akSaronuM sthApana karavuM te. santarveDhI ma. (vedyA: madhyama) vedImAM, vedikAnI aMdara. sattakRta tri. (mantazaye mRta:) aMdara garbhAzayamAM antarvedI strI. (pRthivyAH madhyasthititva dantarvedIva) maraNa pAmela. upara antarvedi zabdano artha juo. attarNa tri. (antare bhava: ya) madhye-vacce thanAra. santarvezita tri. (antarveza niyuvattaH tA) aMtaHpuranuM sattamana na. (3ntara yam pura) aMdarano nigraha. rakSaNa karavA mATe nImela adhikArI, nAjara vagere. antaryAga pu. (antarantaHkaraNe manasA kalpitopacAraigiH sattamila tri. (antarvegma haja) uparano artha, pUnAmaJ) taMtrazAstramAM kahyA pramANe mAnasika yajJa, nAjara vagere. pUjA, homa vagere. attardhatva adhya. (antara ina caT) vacce mArIne. attama pu. (antaryAmI varmA) eka prakAranuM yajJapAtra. attarNAsa pu. (antar has gha) chAnuM chAnuM hasavuM, sattaththafman pu. (antar yam frd ni ) paramezvara, gupta hasavuM, aMdara hasavuM. sakala jIva niyAmaka. yathA- Atmana tiSThanAtmA- | sarjAIta tri. (antar tha+vatta) gupta, tirohita, DhaMkAyela, namantaro yamayati iti zrutiH / chupAyela, adazya thayela, vacce rAkhavuM, alaga kareluM. Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ antavat-antya] antavat tri. ( anto nAzo paricchedo vA yasya matup ) nAzavANuM, nAzavaMta, nazvara paricche6vANuM. antavelA strI. ( antasthA velA'vadhiH kAlo vA ) nAzanI samaya, zeSasImA-khADInI avadhi. antazayyA strI. ( antasya nAzArthaM zayyA) 1. bharavAnI saMthAro chevara bhotanI vajatanuM vichAnuM, 2. smazAna, 3. bharA bhATenI bhUmizayyA. antasad pu. ( ante nikaTe sIdati sad kvip) pAse rahenAra, ziSya, vidyArthI vagere antassalila na. ( antaraprakAzaM salilam) bhUminI aMdara raheluM jaLa. antastApa pu. ( antaH sthitaH tApaH ) 1. vittano tApa, 2. heDano tApa, u. manano tApa. antastha tri. ( antaH sthitAH sthA ka) aMdhara thanAra. antasthA pu. ba. va. ( antaH sparzoSmaNorvarNayormadhye tiSThatIti sthA kvip) 4, 2, 5, va akSaro ardhasvara kAraNa ke te svara ane vyaMjanonI vacce rahelA che. antAdi tri. (Adizca antazca ) khAhi khane aMta. antAnala pu. ( antasya pralayasya analaH) prasayAgni pralayakALano agni, antyaSTi karmanAM aMgarUpa agni. antAra tri. ( anta RR aN) pazupAla5. antAvazAyin pu. ( ante paryyantadeze'vazete ava + zI + Nini) gAmane cheu rahenAra yAMDAla vagere. antAvasAyin pu. ( nakhakezAnAmantamavasAtuM chettuM zIlamasya av so Nini yuk ca ) habhabha, dhAMyabhe, zabdaratnamahodadhiH / vAha. anti strI. ( antyate sambadhyate anta i) bhoTI jahena. (khA zabda nATomA 4 vaparAya che.) anti avya. (sAmIpyArthe) sabhIya, pAse - na.46 4. antika tri. ( anta Than ika) pAsenuM, sabhIpanuM, nahunu, cheDA sudhI vyApeluM, paDozanuM. antika na. ( anta Than Thasya ika) pApAsuM nalasparza, yUsa. antikatama tri. (atizayena antikaH atizAyane tamap) ghaNuM ja pAsenuM. antikatA strI. (antikasya bhAvaH tal) pAsepazu, pazu. antikatva na. ( antikasya bhAvaH tva) uparano 4 artha. 95 antikA strI. (anti kan) nATaDanI bhASAmA bhoTI jahena, kheDa bhatanI auSadhi. antikAzraya pu. ( antikaM Azrayate A zrI+ac) pAse rahela, avalaMbana, AdhAranuM sthAna, lagAtAra sahAro.. antitas avya. (antika tasil kalopa) pAse, nahI. antima tri. ( ante bhavaH Dimac) aMte thanAra, chelkhu, chevaTanu yarama - ajAta mRta mUrkhANAM varamAdyau na cAntimaH - hito0 1 antimarAtri strI. (antimA rAtriH) rAtrino cheDo, rAtrino chevaTano bhAga. antimalobha pu. ( antimaH lobhaH) . 6. yAra cokaDImAMnI chellI saMjvalanI cokaDIno lobha, jenI paMdara divasanI sthiti hoya che te lobha. antivAma tri. (antike vAmaM vamanIyaM dhanamasya) pAse rahelA dhanavALuM. antI strI. ( anta i GIp ante avya. ('anta' no yUlI, aMgAro. adhikaraNa kri. vi. mAM prayoga) antamA, cheu chevaTe, aMzataH aM, aMdhara, sabhIpa, hA4rImAM. antevasat pu. (ante vasati vas zatR) pAse rahenAra ziSya, vidyArthI vagere. antevAsin pu. ( ante samIpe vastuM zIlamasya vas Nini) gurunI pAse rahenAra, vidyArthI, yeso, ziSya. antesthA pu. antastha zabda duA. antodAtta na. ( ante udAttaH svaro yasya) ante udAtta svaravALuM koI pada. antya tri. ( anya yat) aMte thanAra, chelsu, yAMDAla, mleccha, vaizeSikadarzanamAM kahelo te nAmano eka padArtha, yathA - ante avasAne varttamAnaH vizeSaH iti naiyAyikAH, pUrvasmin sati yasmAt paro nAsti so'ntya iti zAbdikAH / antya na. ( anta yat) kheDa habhara sAja DaroDa khe saMkhyAvAyaDa, se khA prahAre sajAya 100,00, 000,00,00,000. antya pu. (anta yat) bhleccha, thAMDAla, adhama bhatino manuSya. Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 96 shbdrtnmhoddhiH| [antyakarman-andhakUpa jyavardhana ne. (jo nAze bhavaM #rma) chelluM karma, | pravRddhi . (mannanimittA vRddhi:) suzrutamAM dazarvila atyeSTi kriyA, marelAMnI dANAdi kriyA. te nAmano eka roga jemAM AMtaraDA vadhe che. sajjana pu. (anya nan 3) zUdra, cAMDAla, dhobI | gatti strI. ( vanyane vha) moTI bahena. (A vagere sAta jAti. zabda nATakomAM ja vaparAya che.) sancana tri. (anya nan 3) chelle janmela. manu strI. ( te vadhyateDana ra ) beDI, hAthakaDI, kanyAtman pu. strI. (anya nanna vasya) uparano sAMkaLa, strInA pagano eka alaMkAra, artha. anya . (at svarge ) hAthIne page bAMdhavAnI 17nati pU. strI. (majyA nAti:) zUdra, cAMDAla sAMkaLa, strInA paganuM eka AbhUSaNa. vagere. ndra strI. (zvete vadhyateDane 6 ) uparano artha atyaMma ne. (anya ma) mIna rAzi, revatI nakSatra. juo. mAyoni pu. strI. (anya nirvasya) zUdra, cAMDAla mano (gura0 30 se kanphoti te) hIMcavuM. vagere. andha (curA0 saka0 ubha0 seT aka. andhayati-te) kanyava pu. (anyaH varSo yasya) zUdra, pada athavA AMdhaLA thavuM, daSTivighAta thavo. vAkyanI chelle Avato akSara. tri. (nyU 3) AMdhaLuM, viveka jJAna rahita. sAdhAra pu. (anya sAdhAra: yasya) pula, makAna anya pu. (anyU 3) 1. sarvatra samadaSTi thayelo vagereno sauthI nIceno AdhAra ke pAyo. saMnyAsI, 2. jyotiSazAstra prasiddha rAzinI saMjJA, sAnuprAsa pu. (anya: anuprAsa:) zabdAlaMkArarUpa - je naSTa dravyanA lAbhAlAbhamAM samajAya che. anuprAsano bheda. anya na. ( nyU gar ba) 1. aMdhAruM, aMdhakAra, kanyAvid aMtima avayavI, arthAt eka 2. pANI, 3. vedAntamata prasiddha, ajJAna. avayavIthI bIjo avayavI banI na zake te anya pu. (nya q) te nAmano eka daitya, te kanyAvasAyin pu. bhilla jAtinI strImAM cAMDAlathI nAmano eka yAdava, dIrghatamA nAmathI prasiddha te utpanna thayela, varNasaMkara. nAmanA eka muni. kanyAzrama pu. (anya: Azrama:) saMnyAsAzrama. anyaripu pu. ( tannAmAsura ripu:) mahAdeva. kanyAzramin pu. (jyAzrama ni) saMnyAsI. anyaripu pu. (anya sya abhyAraNya ripu:) sUrya, anyAhUti strI. (anya sAti:) agnihotrI maraNa caMdra, agni, citrAnuM jhADa, kapUra, AkaDAnuM jhADa. pAme che tyAre tenI uttarakriyA vakhate dehasaMskAra Wvarta pu. ( va rUva vartata vRt ma) te karanAra eka jAtano yajJa, pUNahiti. nAmano eka parvata. antyUti strI. (anti antikasya vA UtiH rakSaNam) kanyavartIda tri. (nyavarte mava: i) aMdhakavartI pAse rahelAnuM rakSaNa. parvatamAM thanAra. di strI. (ane mavA rUSTi:) agnihotrI ke nahi . . (anya rati kR+3) aMdhAruM, agnihotrInA maraNa samaye tenA dehasaMskAra mATe vedAntamata, prasiddha ajJAna. karavAmAM AvatI ISTi. nyavAramA tri. (nyA prApurve matha) ghaNA ja anna . (3tti vanyane Tra) AMtaraDuM. aMdhArAvALuM. prazna pu. (trI :) AMtaraDAno zabda, | nyAri pu. (zvastha tanAmAsurI ara:) ziva, AMtaraDAmAM AvatuM zULa. mahAdeva. atrapAva . (roSa pati) AMtaraDAmAM andhakAsuhRt pu. (andhakasya tannAmAsurasya asUn rahelA doSane pakAvanArI eka auSadhi. darati TyU+vizvam tuja 6) mahAdeva. lagnamAM na. (satrasya mAMsa) AMtaraDAmAM raheluM ! kanyA pu. (nyatItyanyaH sa vAsI 5:) aMdhAriyo mAMsa, vaidyakamAM kaheluM eka jAtanuM pakva mAMsa. | kUvo, jenuM mukha DhAMkeluM hoya te. Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ andhakUpa-annamaya] andhakUpa pu. ( andhaH kUpo yatra) te nAmanuM kheDa na24. andhaGkaraNa na. ( andhaH kriyate'nena kR karaNe khyun) zabdaratnamahodadhiH / AMdhaLuM karavAmAM saghana, AMdhaLuM karI nAMkhavuM te. andhatamasa na. ( andha ac tam asi ac) atyaMta aMdhAra, ghora aMdhAra, te nAmanuM kheDa na24. andhatA strI. (andhasya bhAvaH) dhanApazu. andhatAmasa na. ( andha eva tAmasam ) 6 4 aMdhAra, gADha aMdhakAra athavA te nAmano eka narakano bheda. andhatAmisra na. ( andha tAmisraM yatra ) te nAmanuM kheDa nara, gaDha aMdhAra. andhatva na. (andhasya bhAvaH tva) dhApa, aMdhAyo.. andhapUtanA strI suzruta nAmanA vaidya graMthamAM dRzavisa, te nAmano eka bAlagraha, te nAmanI eka rAkSasI, je bALakomAM roga utpanna karanArI manAya che. andhamUSikA strI. (andh muS Nvul) te nAbhanuM kheDa vRkSa, jenuM sevana ka2vAthI, AMdhaLo dekhato thAya che (devatA nAbhe prasiddha). andhaMbhaviSNu tri. (andh bhU cvyarthe khiSNuc ) khAMdhamuM dhanAra. andhabhAvuka tri. ( andh bhU cvyarthe khukaJ) (uparano artha dukha.. andhas na. ( adyate ad asun num dhazca) rAMdhelA yojA, anna, aMdhAraM. andhatAmasa na. ( andhaM tAmasaM ) dhanuM 4 aMdhAra. andhatAmasA strI. (andhaM tAmasam yasyAm sA) gADha aMdhakAravALI rAtri. andhavartman pu. (andhaM vartma yatra) gADha aMdhAravAjI vAyuno sAtamo skaMdha. andhAhi pu. ( andho'hiriva) kheDa bhatanu bhAchasuM. andhAtamasa na. ( anyebhyo'pi iti dIrghaH) gADha aMdhAra. andhikA strI. (andhU preraNe Nic Nvul ) dyutakrIDA, dugAra, rA. andhIkRta tri. (andh cvi kR kta) khAMdhaNuM urela. andhIbhUta tri. (andh cvi bhU kta) AMdhaNuM thayesa. andhu pu. ( andha+ku) DUvo, puruSanu thila, siMga. andhula pu. ( andha ulac) zirISa vRkSa, sarasaDAnuM 13. andha pu. ( andha ran) te nAmano kheDa heza, kheDa bhatano varNasaMkara, eka jAtano zikArI. 97 anna na. (ad kta an na vA) lo4na, annamaya Doza, uDaNesA yojA, anna, anAtha, jorADa. anna tri. (ad kta) jAdheyuM, jagdha. pu. sUrya. annakiTTa na. ( annasya kiTTa : ) annano kheDa bhatano bhela. annakUTa pu. ( annasya kUTaH ) bhAtanI Dhagalo. annakoSTha pu. ( annasya koSThamiva) nA4nI oThI.. annakoSThaka pu. (annakoSTha kap) viSNu, sUrya, anAtha rAjavAno bhaMDAra, goddAbha. annagandhi pu. ( annasya gandhiH) ADAno roga.. annaja tri. (annAjjAyate jan Da) anAbhthI pehA thanAra annada tri. (annaM dadAti dA ka) anna khApanAra annadA strI. (annaM dadAti dA+ka TAp) annapUrNA hevI.. annadAtR tri. (annaM dadAti dA tRc) anna ApanAra. - janitA copanetA ca yazca vidyAM prayacchati / annadAtA bhayatrAtA paJcaite pitaraH smRtAH / / paJca annadAna na. ( annasya dAnaM dA lyuT ) ananuM chAna. annadAsa pu. (annena pAlito dAsaH) mAtra khanna ApavAno TharAva karIne rAkhelo nokara, dAsa, annano hAsa.. annadoSa pu. ( annasya doSaH) anAbhnuM chAna bevAthI lAgeluM pApa, anAjathI thayelI dhAtuomAMnI viSamatA. annapAka pu. (annasya pAkaH) nA4 rAMdha, payAvadu, paDavaj. annapAna na. (annasya pAnamupabhogaH ) (25 I lakSya padArthanuM bhakSaNa karavuM te. annapUrNA strI. (annaM pUrNaM yayA) annapUrNA devI, durgA hevAnuM nAbha. annapUrNezvarI strI. uparano artha dukhI.. annaprAzana na. ( annasya prAzanam ) te nAmano kheDa saMskAra, jemAM bALakane chaThThA ke AThamA mAsanA AraMbhamAM pahelavaheluM anna khavarAvAya che. annabhakta tri. (annArthaM bhaktaH dAsaH) ana mAtrathI janelo hAsa. - annadAsa zabda dukhI. annamaya pu. ( annasya vikAraH annavikArArthe mayaT ) sthUla zarIra, pAMtha jhezo paiDIno prathama Doza - syAt paJcIkRtabhUtottho dehaH sthUlo' nnasaMjJakaH / - paJcadazI 1 / 34 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 annamaya tri. ( anna + mayaT ) annanA sAnA vihAra, jemAM anna puSkaLa hoya tevo yajJa. annamala na. ( annasya malam ) nahi, anano kheDa bhatano bhaNa, bhadya, mahirA, viSTA. annarasa pu. ( annasya rasaH sArAMza: svAdo vA) anano rasa, anano sArAMza, atrano svAha. annavikAra pu. ( annasya vikAraH) khanano vihAra, pAcana na thavAthI pAkAzayamAM thatI garabaDa, lohI vagere sAta dhAtuo. annavyavahAra pu. ( annasya vyavahAraH) jAnapAnanI rIta, jemAM bIjAnI sAthe besIne khAvuM ke na khAvuM. annAda tri. (annaM attuM zaknoti ad aN) ana lakSae DaranAra, chIptAgni. annAdin tri. (annamatti ad Nini) anna bhakSaNa nAra annAdya na. ( annarUpamAdyaM bhakSyam) anna35 lakSya, uparyukta bhojana. annAdya tri. (annaM AdyaM yasya ) ThevaNa anna jAnAra. annAyus tri. (annamAyurjIvanasAdhanamasya) anna apara vanAra. annAvRdha tri. (annaM vardhate'nena vRdh karaNe kvip) annavardhaka, annane vadhAranAra. annAzana na. ( annasya vidhAnena azanam) annaprAzana zabda juo. anya tri. (an yat) buTTu, sadRza, vilakSAza, sAdhAraNa. - nAnyaH panthA vidyate'yanAya zvetAzca0 318 anyakAraka tri. ( anyat karoti kR + Nvul ) jIbhuM zabdaratnamahodadhiH / 42nAra. anyakAruka tri. (anyat karoti kR uN svArthe kan ) purISaDiTa, jADo, viSTA. anyaga pu. ( anyAM gacchatIti) ne jI strI sAthai saMbaMdhamAM hoya te vyabhicArI. anyacitta na. ( anyadiva svavyApArAkSamaM cittam) potAno viSaya jovAmAM asamartha mana. anyacitta tri. ( anyasmin cittaM yasya) jIThe sthaNe gayelA cittavALuM, nikSipta manavALo, anyamanaska. anyat avya. (an+yati) jIbhuM bhinna, huM. anyatama tri. ( anya Datamac) ghazAbhAMthI samudra kheDa, -bhedakUTAvacchinnapratiyogitAkabhedavat - nizcita karAyelI ghaNAmAMnI eka vastu. [ annamaya-anyathAbhUta anyatara tri. (anya Datarac) jemAMthI abhuGa kheDa. bhedadvayAvacchinnapratiyogitAkabhedavAn- -yathA-ghaTo ghaTapaTAnyataro bhavati iti naiyAyikAH / anyataredyus avya. (anyatarasminnahani edyus ) mAMthI kheDa hivase, jhoDa hivase. anyatas avya. (anya saptamyAdyarthe tasil ) jIbha taraI, jI sthaje. anyatA strI ( anyasya bhAvaH) bhinnatA, leha, pArthasya. anyatastya tri. (anyato'nyasmin svetarasmin pakSe bhavaH anyatas tyap) jIbhanA pakSamAM thanAra, zatru vagere. anyatkAraka tri. ( anyasya kArakaH) jIbhuM DaranAra. anyatra avya. (anyasmin anya + tral ) jIThe sthaNe, jIthe. anyathA avya. ( anya prakArArthe thAc) jIbha prahAre. yathA-yadbhAvi na tadbhAvi bhAvi cenna tadanyathA - tyAhimAM, abhAva - anyathAnupapatti hatyAhi sthaNamA, niSkAraNa. anyathAkAram avya. ( anyathA kR Namul ) 4 rIte karavAnuM sUcavyuM hoya tenAthI bIjI rIte karavuM te. anyathAkhyAti strI. (anyathA - anyarUpeNa khyAtirjJAnam) eka vastunuM je dharmarUpe jJAna thavuM yogya hoya tethI judA dharmarUpe jJAna thavuM te, viruddha jJAna, ayathArthAnubhava, jemake-zuktimAM-chIpamAM rajatanA bhramathI rajatArthInI pravRtti chIpa pratye thAya che tenuM kAraNa anyathAkhyAti che. anyathAnupapatti strI. ( anyathA - abhAve na upapatti asambhavaH) bhImAMsar3Ikhe mAnela arthApatti prabhAzamAM potAnA abhAvamAM asaMbhavarUpa anyathAnupapatti hoya che. yathA- svAbhAvaprayojyAsambhavaH yathA pIno devadatto divA na bhuGkte ityAdI rAtribhojanAnaGgIkAre rAtribhojanAbhAvaprayojyapInatvAsaMbhavAtmikA pInatvAnyathAnupapattiH / anyathAbhAva pu. (anyathA - anyarUpeNa bhAvaH) bhenuM Thevu rUpa yogya hoya tenAthI anyarUpe thavuM te, adalobadalo, mitratA, parivartana. anyathAbhUta tri. (anyathA anyaprakAreNa bhUtaH ) jI 3ye thayesa.. Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anyathAvRtti-anyasaGgama shbdrtnmhoddhiH| anyathAvRtti strI. (anyathArUpe vRtti:) citta vagerenI pahelAM je strInA vivAha karI dIdhA hoya ne pachI bIjA prakAre vRtti-pariNAma, bIjArUpe sthiti, bIjI | bIjAnI sAthe vivAha thAya te. rItanI sthiti. abhAva . ( rUpo bhAva:) bIjArUpa thavuM te, anyathAsiddha tri. (anyathA anyaprakAreNa siddhaH) mananuM bIjArUpe thavuM te. nyAyazAstramAM bIjA prakAre siddha thayela artha. - | anyathata pU. (anyathA priyate 5 karmaNi viSaT) koyala. avazyaklRptaniyatapUrvavartinaH eva kAryasambhave te kAgaDI dvArA pAlana-poSaNa karAtI hovAthI te tatsahabhUtatvam, anyathAsiddhAni paJca yathA-ete anyabhUtu, anyapuSTa vagere nAmothI oLakhAya che. paJcAnyathAsiddhAH daNDatvAdikamAdimam, ghaTAdau mRta pu. (kacayA mRta: puSTa:) koyala." daNDarUpAdi dvitIyamapi darzitam / tRtIyaM tu anyamanas tri. (garimarmano ) bIjA upara madrayomAtrananoDapara: | |Syamo samadra: | manavALuM, jenuM mane bIjAmAM hoya te, caMcaLa, asthira, tethvIvIsvasau ta | anucita rItithI avadhAna rahita. pramANita agara sthApita, anAvazyaka. camanA tri. (anyasmin no yasya) uparano artha anyathAsiddhi strI. (anyathA anyaprArA siddhi:) bIje juo. prakAre siddhi athavA upara kahela anyathA siddhimAM savamAtR pu. (avasthA mAturnAyate na+3) bIjI varNanAro dharmavizeSa. nyAyamatamAM eka doSa, mithyA mAtAthI utpanna thayelo, oramAna bhAI. anumAna, binajarUrI kAraNa, akasmAta sahavartI anyamAnasa tri. (nyasmin mAnasaM ya) bIjA upara paristhiti. manavALuM. anyathAstotra na. (anyathA prArA stotram) ToNo, vyaMgya. marcArdi 3. (anya hiM) koI bIjA samaye. cartha pu. (nya: artha ) bhinna artha. anyasTika pu. (macasya phivi misya) potAnA anyatA avya. (3 min ) bIje vakhate, bIje vizeSyanI jAtine anusaranArI jAtivALo zabda. kALe, koI bIjI dizAmAM, kadI kadI. - bacavA ali pu. (magastha Tiva misya) uparano bhUSaNaM puMsAM kSamA lajjeva yoSitAm-zizu0 2 / 44 artha juo. alIzA strI. (kanyA zALA: ) bIjo AzIvAda, anyava pu. ( va vasya) potAnAthI vijAtIya bIjAno AzIrvAda. varNavALo. alAsthI strI. (anyari mAthA ) bIjAmAM anyavivarddhita tri. (anyayA svamAtRbhinnayA vivaddhitaH) AsthA, bIjAnI AsthA. jene bIjAe vadhArela-poSela hoya te. kanyavasthita tri. (ajamazrita. ) bIjAnA svarUpamAM anyavivarddhita pu. (anyayA svamAtRbhinnayA vivaddhitaH) AsthA karI rahela. koyala. gIra tri. (nIcevuM che Du) bIjA saMbaMdhI, anyavrata tri. (anyAt vaidikAd bhinnaM vrataM karma yasya) bIjAnuM, bIjAnI sAthe saMbaMdha rAkhanAra. je zruti, smRtimAM vihita na hoya tevA prakAranAM kamI sula tri. (asmin 3--: du) bIjA karanAra asura vagere, athavA to yatheSTAcAre vartanAra viSayanI utkaMThAvALuM. manuSya, svacchaMdI. majUti strI. (3nyathA tiH 3) bIjuM rakSaNa, anyazAkha pu. (anyA svAdhyAyabhinnA zAkhA yasya) bIjAnuM rakSaNa. potAnI vedazAkhA choDI daIne bIjI vedazAkhAnuM navA pu. (azmin rA: du) bIjA viSaya adhyayana karanAro. uparano rAga, prema. anyazAkhaka pu. (anyA svAdhyAyabhinnAM zAkhA yasya pukha pu. (kayA nAmanA puE:) jenuM svArthe ) uparano artha juo. pAlanapoSaNa bIjAe karyuM hoya te, koyala. gIra tri. (anyasmin saM!Ama:) bIjAnI sAthe macapUrvA strI. (kanya: pUrvo ca:) prathamanA patinA saMgama agara bhoga saMbaMdha, avaidha maithuna. - mananI maraNa pachI jeNe bIjo pati karelo hoya te strI, | sadadDacasama: | Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 anyasakta tri. (anyasmin saktaH) jIbha para moDitakhAsaData thavaM te. - sA'pyanyamicchati janaM sa jano'nyasaktaH- bhartRhariH / anyasAdhAraNa tri. (anyena anyeSu vA sAdhAraNaH ) jIbha sarakhuM-samAna, bIjAomAM sAdhAraNa agara samAna, anyAdRkSa tri. ( anya iva pazyati anya dRz kRt ) jIbha bheku, jIbha prajharanuM, anokhuM parivartita, asAdhAraNa. [ anyasakta-a -anvaya zabdaratnamahodadhiH / anyo'nyadharmasAGkarya pu. ( anyena anyadharmasya sAGkaryam) paraspara ekanuM bIjA dharmamAM mizraNa anyo'nyadharmasAGkaryAt viplaveta jagat khalu- paJcadazI anyAdRz tri. ( anya iva pazyati anya daza kvin) anya ThevI, anya sarajI, anyAdRza tri ( anya iva pazyati anya ddaz kaJ) bIjA sarakhuM, anyAya tri. (nAsti nyAyo yasya) viyAranA abhAvavANI, saMgatinA abhAvavANI, ayogya, nyAya rahita. anyAya pu. ( na nyAyaH) viyArano abhAva, saMgatino saMbhAva, ayogyatA, nyAya nahi te, anuyita, anupayukta. anyAyin tri. ( na nyAyIH) anyAyI. anyAyya pu. ( na nyAyyaH artha ) nyAyayukta nahi te, anucita, ayathArtha, aprAmAzi araref 9. (31-4: 372f:) oll 22l, (Ha wel. anyArtha tri. (anyaH arthaH yasya) lina arthavANu, bIjA arthavALuM, anyUna tri. ( na nyUnaH ) nyUna nahi te, vyApya bhinna, khochu nahi te, sardu nahi te, pUrNa, samagra, samasta. anyUnAdhika tri. ( na nyUnAdhikaH) nyUnAdhika nahi te ochuM nahi tema vadhAre nahi te. anyUmAnatirikta tri. ( anyUna:- ahInaH anatiriktaH nAdhikaH) samAna, nahi nyUna nahi adhi, anyedyuSka tri. ( anyasmin divase bhavaH kan) jIbhe divase thanAra. samAna. anyedyus avya. (anyasminnahani edhus) jIThe hivase. - anyedyurAtmAnucarasya bhAvaM jijJAsamAnA raghu0 2 / 26 anyodA strI. (anyena UDhA) paranAyA, pAraDI strI. anyodaya pu. ( anyasmin svamAtRbhinne udare bhavaH yat ) khoramAna mAnI hIro, khoramAna lAI. anyonya tri. ( anya anya su) paraspara, kheDajIbhanI sAthai . 3 / 39 anyonyAdhyAsa pu. ( anyo'nyasmin tAdAtmyasya adhyAsaH AropaH) vedyAMtamata prasiddha paraspara tAhAtmyano Aropa, jema ke- aMtaHkaraNamAM cetanAdhyAsa athavA cetanAmAM aMtaHkaraNano tAdAtmya- adhyAsa, paraspara adhyAsa, bhrama jJAna, eka vastumAM bIjI vastunuM - atasmin tadbuddhiradhyAsaH / anyonyAbhAva pu. ( anyo'nyasmin anyo'nyasya abhAvaH) kheDajIbhamAM bhejIbhano bhAva-bheha, prema ghaTamAM paTo, paTamAM ghaTano abhAva. anyonyAzraya tri. (anyo'nyamAzrayatIti A + zri+ac) ekabIjAno Azraya lenAra. anyonyAzraya pu. ( anyo'nyamAzrayatIti A + zri+ac) nyAyamatano eka tarkavizeSa je ItaretarAzrayanA nAmathI jIbha darzanobhAM vayarAyo che. - parasparajJAnasApekSajJAnAzrayo'nyonyAzrayaH iti smArtAH / anvakSa tri. ( anugatamakSamindriyaM ) pratyakSa, anugata, pagale pagale. anvakSa avya. (akSNaH samIpam) khAMjanI pAro, na42 khAgaNa, sAkSAt anvagbhAva pu. ( anUco bhAvaH) pAchana 4naarpshuanusaraNa, anusaravApaNuM. anvac na. ( anu aJc kvin) vAMse, pagale pagale. anvacc tri. (anu aJc kvin) anusaranAra, pAchana 4nAra. anvacc avya. (anupadam) pagalepagale, pAchana -anvag yayau madhyamalokapAlaH - raghu0 2 / 16 anvan tri. (an vanip ) pAchana 4nAra. anvaya pu. ( anu iN bhAve ac) saMtati, vaMza, vAMse kuM, vRtti, anuNatA, arthamAM arazanuM anusarA, rAnI arthamAM sthiti, paraspara saMbaMdha, yathA-yatra dhUmastatrAgniH - se prabhAono sAhayarya saMbaMdha, yatsattve yatsattvam -6258 chatAM aryanuM hotuM te savaya. anvaya tri. ( anu iN bhAve ac) anusarela, anusaranAra, pAchana 4. - kA tvamekAkinI bhIru ! niranvayajane bhaTTi0 5/66 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anvayadRSTAnta-anvAyatana shbdrtnmhoddhiH| 101 anvayedAnta pu. (anvayI vRSTAnta:) nizcita sAthyavAn | anvaSTA stro. (manukAta: aSTA) eka prakArano yathA-madAnasan - jema parvatamAM dhumADA rUpa hetu | zrAddhakALa, mAgazara mahinAnI pUnama pachI AvatA vaDe agni sAdhavAmAM rasoDuM e aya daSTAnta che. poSa, mAha ane phAgaNa mahinAnI vadI 9 no divasa. anvayabodha pu. (ekapadArthe dharmiNi aparapadArthasya anvayaM anvaSTamadiza avya. (aSTamI dizamanulakSyIkRtya) sambandhaM bodhayati AkAGkSAdinA budh Nic aN) uttara-pazcima eTale vAyukoNa tarapha. zabdazAnathI utpanna thato zAbdabodharUpa eka jAtano anvada avya. (dghi Dha ) dararoja, pratyeka anubhava. divase. anvayavyatirekina tri. (anvayavyatirekI sto'sya ini) sanvAdhyAna na. (anu+mA+rthI+nyu) pachIthI ullekha sAdhyane sAdhanAra hatuvizeSa, jema-vati sAdhavAmAM karavo, agara gaNavuM, tAtparyano nizcaya karI vyAkhyAna dhUma, te hetu vahivALA mahAnasamAM rahe che ane karavuM te, tAtparyanuM pratipAdana. vahinA abhAvavALA jalahadamAM nathI raheto mATe anvAcaya pu. (anu-pradhAnasya pazcAdanyaH AcIyate bodhyate bhAva-rahevApaNA rUpa anvaya ane abhAva eTale na yatra 3) uddezyanI siddhinI sAthosAtha anuddezyanI rahevApaNArUpa vyatirekavALo hovAthI te hetu gauNanI siddhi mATe karelo upadeza, jema bhikSA mATe anvayavyatirekI' kahevAya che. jA ane gAyanI tapAsa kara." ahIM bhikSukano uddezya anvayavyabhicAra pu. (anvaye vyabhicAraH) kAraNasatve che (bhikSA mATe javuM) ane sAthosAtha gauNa kArya che vAryAmAva:- kAraNa chatAM kAryanuM na thavuM te anvaye (gAyane laI AvavAnuM) eTale uddezya -mukhya kAryanI vyabhicAra. -thA svitA samata prati maNya sAthe gauNane joDI devAyuM che. kAraNatvAta maGgalarUpakAraNasatve'pi samAptirUpa anvAje avya. (anu Ajayatyanena anu A ji+De) kAryAbhAvaH iti anvayavyabhicAraH / anvayavyApti strI. (anvayena vyAptiApanaM niyatatayA durbaLamAM baLanuM sthApana, nabaLA mAnavIne sahAya karavI. (35ne nI jema manvIne no prayoga sAthe sthiti:) jyAM dhUma che tyAM vahni che evA prakAranI vyApti te anvayavyApti. thAya che.) anvayAgata tri. (anvayAta vaMzaparaMparAyAH AgataH) kanyAvida tri. (manuM mA lim sta) kaheluM, pAchaLathI vaMzaparaMparAthI UtarI Avela. ke te anusAra, pharIthI kAme lagADelo, gauNa mahattvanuM sarjayina tri. (manu rU-ni) zAbdabodhamAM upayogI kanyAza 5. (manuM A vim gha) koI kArya karavAne baMdhavALuM, anusarela, vaMzavALuM, nyAyamatamAM mATe grahaNa karelAnuM pharI bIjuM kArya karavA mATe anvayavyAptiyukta hetu, anugata. grahaNa karavuM te, kahelAnuM pharIthI kathana, anuvAda, gannaI tri. (manutiH artha:) anugata, arthane savAthAna na. (vadisthApanaca pazcAt mAthAna) sthApita. anusaranAra vyutpattivALo zabda, baMdhabesatA arthavALuM. karelA agnimAM be ke traNa samidhAonuM sthApana. -tathaiva so'bhUdanvartho rAjA prakRtiraJjanAt- anvAdhi pu. (anu-pazcAt AdhIyate anu A dhA ki) raghu0 412 mananI satata pIDA, jAmInagIrI, koI trIjA mANasa kanyava pu. (manuM ava+n ) icchA pramANe pAse vastu gIre mUkavI jethI samaya pAkatAM te vastu, kara' evA prakAranI anujJA ApavI te, zithila pAchI ApI zakAya. karavuM, svecchAcArIpaNuM, kAmayArAnujJA. sanvAdheya na. (vivAdasya pazcAt mAdheya--tta) vivAha anvalita tri. (manu nava so vA) bAMdhelo, saMyukta, karyA pachI pitA vageree ApeluM strIdhana, eka prakArano. saMbaddha. strIdhanano bheda. - vivAhAt parato yuvya arthe sanDavAla pu. (manuM ava n a) vaMza, saMtAna, kuLa. bhartRkulAt striyA / anvAdheyaM tad dravyaM labdhaM sanDravekSA strI. (manuM 3va ) rApekSA, anurodha, pitRchAt tathA || vicAra. gavAna 3vya. (3mAyatanastha madhyaE) gharamAM. Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caDhela. 102 shbdrtnmhoddhiH| [anvAyatta-apakarman anyAyatta tri. (anu yat vatta) anusarela, saMbaMdhayukta. | thAya che. vitapridhAnavA ane mahitAnvayava6 anvArabdha tri. (anu A labha-kartari kta lasya raH) paNa e ja siddhAMta che. -kAyastha jIrthatvat jeno sparza karyo hoya te, pAchaLanA bhAgamAM sparza ___ Anarthakyam atdrthaanaam-jaiminisuutr-1|2|1. karAyela, pAchaLa lAgela. nniti tri. (manu rU vitta) namaskArathI anukUlatAne kanyAraNya tri. (sada kAga: strI :) sAthe sparza pAmela, pAchaLathI anugamana. karavA yogya. nniSTa tri. (manu vatta) zodhela, khoLela, jenuM santArAma na. (anu-pazcAt 05: strI :) sparza, anusaMdhAna karavAmAM AvyuM hoya te. koI anuSThAnanI pUrti pachI yajamAnano sparza e kanyIkSA na. (manuM nyuTa) tapAsa, zodha, arthanI tenuM kArya saphaLatAnuM sUcaka hoya che. paryAlocanA, gaveSaNA, manana, jovuM. kanyArUDha tri. (manuM A rUd vatta) upara caDhela, pAchaLa kanvIkSA strI. (anu-pazcAt pheMkSA paththonA) upalo zabda juo. sannArodaNa na. (YzAt mAroham) pAchaLa caDhavuM, anvIta tri. (anu I kta) anugata ane anvita za6 marelA patinI pAchaLa ke satI thavA mATe strInuM juo. citArohaNa. nvIpa tri. (anumati Apo yatra) jaLavALuM sthAna. pu. (manuM nAma:) sparza. vra marca. (2vi ti) cAmAM, vRMdanI maMtra nALioSa para. (anvatriovati) dhyAnapUrvaka vicAravuM. kaDImAM. santAzrita tri. (manuM mazritam) sAthe sAthe sthita anveSa pu. (manuM pha6 bhAve gha) zodha, zodhavuM anusaMdhAna, agara sthApita. tapAsa, khoLa. anyAsana . (manuM kAr nyuTa) pAse besI upAsanA anveSa, R. ( rUdmAve nyuTa) uparano artha. karavI te, upAsanA, sevA, duHkha, zoka, ekanA besavA anveSastrI. (anu+tA BUI) tattvonusaMdhAna, tarka pachI bIjAe besavuM te. vagerethI jANelA padArthanA vizeSa nirNaya mATe yukti nyAsita tri. (manuM mArga vatta) pAse besavA vagerethI samarthana karavuM te. vagerethI sevA karela. atreSita tri. (manu rU na vatta) zodhela, anusaMdhAna savAdArtha na. (manuM ) nAMdImukha zrAddha, karAyela. amAvAsyAe mAse mAse karavA yogya zrAddha, dakSiNA. maSin tri. (manu raN nI zodha karanAra, tapAsa anvAirtha je. (anvAhAA ) upalo zabda juo. karanAra. envANArthapavana pu. (anvarthyi par puTa) dakSiNAgni, sarvedavya tri. (manu rUd i tavya) zodha karavA Rgvada vidhithI sthApela agni. yogya, anusaMdhAna karavA yogya. vAdita tri. (nu+nI+thI+vatta) sthApela, nAMkhela, anveSTra tri. (anu iS zIlArthe tRca vA iDabhAvaH) juo- manvAdhe. zodha karanAra, tapAsa karanAra. ganniSThA vI. (manu rUdma) zodhavuM, khoLavuM. sara strI. (mApU vim dUrava8) pANI, jala. vita tri. (manu rUd vatta) anugata, yukta, sAthe ! mA maLe. ( pati pa Tu) viyoga, viparItapaNuM, joDAyela, sAthe saMbaMdha pAmela, zAbdabodhamAM | vikAra, nidarzana, AnaMda, varjana ane corapaNuM vizeSapaNAne pAmela, adhikAra pAmelo, krame krame batAvanAra upasarga. Avela. | gapara na. (mapaSTa ram) kharAba kAma, kukarma, gannitArthavAda pu. (nvitaH 3thavA yatra) kharAba karavuM, durAcaraNa, apakAra, apamAna, ciDAvavuM pUrvamImAMsAdarzana koIpaNa zabdano AjJArtha vAkyonA prayogathI arthabodha karAve che. jema "ghaTa' kahevAthI | saMparman na. (paSTa ) kharAba kAma, kharAba arthabodha thato nathI paNa "ghaTa lAva' kahetAM arthabodha | AcaraNa, devuM vagere vALavuM te. Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apavarna-apama] shbdrtnmhoddhiH| 103 apa tri. (nam kR tR) apakAra karanAra, kharAba | sapaSTa tri. (kapa vatta) adhama, hIna, potAnA karanAra, zatru, apriya, aniSTakAraka. kALathI pUrvakALe karela, pachInA sUtramAMthI pUrvanA sUtramAM pavarSa pu. (6 gu) yogya dharmathI hInatA kheMcela, AkarSela, harAveluM, nIce lAveluM. -zonAkRSTa pAmavI te, utkarSa nahIM te, nIca padavImAM ANavuM gheryam | te, potAnA kartavyakALathI pUrva kALamAM ANavuM te, sapaSTa pu. (mapa vatta) kAgaDo. kheMcavuM, AkarSaNa, tiraskAra. paSTatA strI. (mapaSTa bhAva: ta7) hInapaNuM, karSavA. tri. (apa vRk ri vu) hInatA hiNApaNuM, adhamapaNuM. karanAra, paDatI karanAra, kheMcanAra, AkarSaNa karanAra. pavitta strI. (na pati:) pAkano abhAva, kAcuM, ajIrNatA. apavarSA tri. (maparSata stara nyuTa) haraNa karanAra, agni pu. (kapa meM gha) khasavuM, nAsI javuM, koIne sthAnathI haThAvI te sthAne pote besavuM. nIkaLavuM, jyAM sudhI khasavuM hoya te sthAna. aparNA ne. ( varSati bhAve ) AkarSaNa, apakSama bacce. (mI atyaya:) kramano nAza. apaharaNa. gAma tri. (ta: mo yA) krama vinAnuM. gAma tri. (35ti: kAmo yasya) jenI icchAo padamA tri. (napa bhAve nyu) nAsI javuM, bhAgI dUra thaI che te, dveSa, tiraskAra. javuM, senAnuM pAchA haThavuM, bacIne nIkaLI javuM te. mAma ma. (Amastha maya:) IcchAno nAza, yAmi tri. (gag m (ni) khasI janAra, nAsI abhAva, anicchApUrvaka, icchA viruddha. janAra. payiA strI. (apa kR bhAve brinAM zo droha, apakAra, apavaIR S. ( kR bhAve ghaNuM) apakAra, droha, poza . (kapa surya) nindana, niMdA, Akroza. AghAta, kaSTa, koInuM aniSTa thAya evuM cintana. vizALI strI. vRttAMta, sUcanA, samAcAra. -upakartA'riNA sandhirna mitreNApakAriNA / apavava tri. (na pavava:) apakva, kAcu. upakArApakArau hi lakSyaM lakSaNametayoH / / -zizu0 gapatA strI. (apavavastha mAva: ta) apakvapaNuM. 2 / 37 sapakSa tri. (nAsti pakSo vacce) pAMkho vinAnuM, UDavAnI paravA tri. (pa kR vu) apakAra karanAra, zakti vagaranuM pakSI, sahAya vagaranuM, je koI pakSano aniSTa cintana karanAra, drohI. agara daLano na hoya te, niSpakSa. apakAragir strI. (apakAreNa dveSeNa gIryyate gR kvip) | apakSapAta pU. (na pakSapAta:) pakSapAtano abhAva. - dveSayukta vANI, tiraskAra vAkya. apakSapAtin tri. (pakSe sahAyatAyAM na patati pat aparin tri. (napa $ rtari ni) apakAra na) pakSapAta vinAnuM, pakSapAta nahi karanAra, karanAra, aniSTa cintana karanAra drohI. yathArthavAdI. apakIrti strI. (ApaNA kIrti) apakIrti. apakSaya pu. (3pa ti ) nAza, hRAsa, ghaTavuM te. apavRtta tri. ( kR vatta) jeno apakAra karela hoya ! pakSepa na. ( fsan nyuTa) nIce nAMkhavuM, nIce che te. -vi tasyA mApata- pantha0 4 pADavuM, nIce pheMkavuM, pheMkI devuM te, vaizeSika darzanamAM apakRta na. (kapa kR mAve vakta) apakAra. je pAMca karmo batAvyAM che te paikI A eka. apati strI. (aa kR bhAve vittana) apAra zabda | apAi6 pu. (TUo-vRddha: viparItArthe apa) atyaMta juo. vyaktivizeSane karavAmAM AvelI hAni. | bALaka, jeNe uMmara prApta karI che. -apADu: | para na. (mapa va) apakAra karIne, droha | gaNapata tri. (3pa kam vatta) nAsI gayeluM, khasI karIne. gayela, bhAgela. apakRtya . (m) kharAba kAma, nIca patti strI. ( m vitta) durbhAgya. kAma. upama pu. (kA ane bhAve panna vRddhi:) nAsI javuM, apakRtya strI. (mAve biyAM va) apakAra, droha. | palAyana, khasI javuM, viyoga. Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 shbdrtnmhoddhiH| [apagara-apaTAntara apagara pu. (A nindArthe gR bhAve ap) 42vI, | apacikIrSu tri. (apakartumicchuH apa kR san u) nihana, 1212, ouo hevA. te, naM. apakAra karavA IcchanAra. apagarjita tri. (apa garna kta) gaThanA2lita, garDanAzUnya. apacit tri. (apa ci kvip) 1. ni.27 apagA strI. (apagacchati niSyandate apa+gam+Da) 2. vyaya123, 3. a5429|| 4282. nahI. apacita tri. (apa ghAya kta) bhAnahI. pUThesa.. apagAram avya. (apa+gurI udyamane Namula Accha apacita tri. (apa ci kta) 1. jAna, 2. vyaya 728, vA) bhane. 3. kSI.e, 4. 12, 5. a5429428... apagoram avya. (apa+gurI udyamane Namul ecca vA) | apaciti strI. (apa+ci+ktin) 1. hInatA, 652no sa.. 2. parya-vyaya, 3. // 2, 4. kSaya. - vihitA'paciapagoha pu. (apa guha gha) dhupAva, azya. tha. tirmahIbhRtA - zizu0 169 apaghana pu. (apahanyate apa+han+ap ghanAdezaH) apacitistrI. (apa cAya ktin cAyatezciH)pU.1, mA3. 1. zarI2, 2. ya. vagai3 zarIramA avayava... apacI strI. (na pac ac DIpa) no roga, mA apacana tri. (apagato ghano megho yasmAt) meghanA gaLAnI aMdara gAMTha thAya te. AvaraNa rahita, vAdaLAM vinAnuM. apaghIyamAna tri. (apa ci-karmakartari zAnac) kSaya apaghAta pu. (apa han ghaJ) 1. duSTa tuvANu bha25, pAmatuM, na pAma, ochu yatuM. apacchantra tri. (apagataM chatraM yasya) chatrI vinAnI. 2. zabarIta bha2, 3. vizvAsaghAta, 542, 4. bhA'smi. sAdhAta. apacchAya pu. (apagatA dehacchAyA kAntirvA'sya) heva. mAtra, kAraNake temane chAyA hotI nathI. apaghAtaka pu. (apahanti apa han Nvul) dhAta. 5242, apacchAya tri. (apagatA dehacchAyA kAntirvA'sya) ti. vinAza, nA 4282, 4.5 4282, vizvAsaghAtI.. 2Dita, niste4. apaghAtin tri. (apa han kartari Nini) 652no sArtha apaccheda pu. (apa chid ghaJ) pIna. 34ii. he, , apaca pu. (na paktuM zaktaH ac) rAghavAne. 2d, apacyava pu. (apa+jyuG gatau bhAve ap) a5sa25, mUrkha rasoIyo, eka prakAranI gALa. sa, nIsnj, 2. apacaya pu. (apa ci bhAve ac) vyaya, ni., 157255, apacyuta tri. (apa cyu kartari kta) 6.5 / .yesa, kSaya savamati, asatA , truTi. pAmela, naSTaprAya, OM gayela. apacarita na. (apakRSTaM caritam) 1. 525 yarita, apaJcIvRta tri. (apaJcAtmakaH paJcAtmakaH kRtaH 2. DI. mAya25, aparAdha. na0 ta0) pAya59.ne. nali pAbhela. sUkSma, bhUta. apaJcAra pu. (apa car bhAve ghaJ) 1. mAhita. bhAya25 | apajaya pu. (apa+ji bhAve ac) 5204ya. 2. sapathya sevana, 3. 14.512, 4. a5thya, 5. | apajargurANa tri. (apa+gR-yaGlu k-tAcchIlye cAnaz) viparItapaNuM vagereno kAraNadoSa, vinAza, karmanA AcchAdana vagere mUkavAnAM svabhAvavALuM. dopathI prApta. thanAro hoSa, 2 ma, prasthAna, | apajAta pu. (apa jan kta) upUta, nikRSTa saMtAna, mRtyu, hAni.12.3, 5STarI Aya29. - -rAjan ! mAtA pitAnA guo samAna. na. Doya te. - prajAsu te kazcidapacAraH pravartate-raghu. 15147 -mAtRtulyaguNo jAtastvanujAtaH pituH samaH / apacArin tri. (apa car tacchIlArthe kartari ghinuNa) atijAto'dhikastasmAdapajAto'dhamAdhamaH / / 2. ma. 1282, duSTa maay.25|| 12 // 2, | apajJAna na. (apa jJA lyuTa) gupta rAma, chupAva. vyabhicArI, hINuM AcaraNa. apaTAntara tri. (paTena tiraskariNyA antaramatra na0 ta0) apaJcikIrSA strI. (apakartumicchA apa kR san bhAve ) 1. vacamAM paDadAnA aMtara vinAnuM, avyavahita, striyAm a) 1. dIDa, 2. 5.12 12vAnI. 627. 2. pArnu, samAnu, u. mutyu.. ema. Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apaTI-apathya shbdrtnmhoddhiH| 105 vagaire. apaTI strI. (alpaH paTaH) 3Ata, vastrAno 57.. | apatyadA strI. (apatyaM taddhatuM garbhaM dadAti) chain| apaTIka tri. (nAsti paTI yasya kap) 57hAnA aMtara sevanathI garbha rahe che tevI koI auSadhi ke vidyA vinAnuM, paDadA vinAnuM. apaTIka tri. (apagatA TIkA yasya) 250 vinAna, | apatyanirvizeSa tri. (apatyaM nirvizeSa iva) putra. samAna stu una. 2k -apaTIko jaDo mAghe bhRzaM / manAyeto. jADayena tADayate / apatyapatha pu. (apatyasya panthAH ac) strImAno. apaTIkSepa pu. (apaTyAH kANDapaTasya kSepaH) 5unu gubamA yoni.. paseuq. apatyavikrayin tri. (apatyaM vikRNAti, apatya vi apaTu tri. (na paduH) zeLI, bhAMDu, mahabuddhi, Arya vAmai Rc Nin) pitA dhana meNavA potAnI nyAne ___ asamartha, AyuM na ta, manipura. jamAInA hAthamAM vecI de che te. apaTutA strI. (apaTorbhAvaH tal) a595j, ro059j, apatyazatru strI. (apatyasya zatruH tannAzakatvAt) ___ ayatu25j, mahatA. apatyanAza, 231, 42yatA, sapa. apaTutva na. (apaTorbhAvaH tva) 652no artha huA. apaNDita tri. (na paNDitaH) paMDita nalita, bhU. apatyasAca pu. strI. (apatyaiH sacate saMbadhyate saca ___ -vibhUSaNaM maunamapaNDitAnAm-nItiza0 7 vede Nvi) saMtAnavANu, chosiauj. apaNya tri. (na paNyaH vikreyaH) veyAya nalitako apatra tri. (nAsti patraM yasya) 5ii vinAnu, 5i padArtha athati dharmazAstramAM jene vecavAnI manAI garnu. karI che te padArtha, vecavAne ayogya padArtha. apatra pu. (nAsti patraM yasya) i uisi MA 57i apatantraka pu. (apagataM tanvaM bhiSajAmadhInatA yatra hoya tevuM vRkSa, keraDAnuM jhADa. __ kap) 5 tano vAtaro. apatrapa tri. (apagatA trapA lajjA yasmAt) 4 apatarpaNa na. (apa tRp lyuTa) havA vagerebha42vAmA / | vinAnu,bezarama. AvatuM lAMghaNa, upavAsa, tRptino abhAva. apanapA strI. (apa trap bhAve striyAm a vA) 4%8deg1, apatarpaNa tri. (apagataM tarpaNaM yasya) tapa vinAnu. zarabha.. apatAnaka pu. (apa tan kartari Nvul) meM tano | apatrapiSNu tri. (apa trapa-zIlArthe iSNuc) svabhAvadhI vAtaroga, jemAM mUcha AvI jAya che tathA nADIo 2mANa, ulj. _ saMjayAya cha ta. apatrasta tri. (apa tras kta) bhayamAta, u25o, apatikA strI. (nAsti patiryasyAH) avivAhita, pati. -taraGgApatrastaH- taraMgothI. 35 328, rAmarAyeto, vinAnI strI. vi . apatIrtha na. (apakRSTaM tIrtham) dutAtha, rANA tIrthasthAna. | apatha na. (na panthAH) 27. 2sto, nhita. bhA. apatnI strI. (nAsti patiryasyAH) pati. 2hita. strI, apatha tri. (nAsti panthAH sundaramArgo yatra) Thebha sArI avivAhita. rasto na hoya tevuM gAma vagere. apatnIka pu. (na patnI yasya kap) patnI vinAnI | apatha avya. (patho'bhAvaH) bhanio samAva, humA. puruSa, jenI strI maraNa pAmI hoya tevo puruSa. | -apathe padamarpayanti hi zrutavanto'pi rajoniapatya na. (na patanti pitaro'nena pat vA karaNe yat) __mIlitAH-raghu0 174 326, putra putrI35. saMtAna. -apatyairiva nIvAra- | apathin pu. (na paMthAH) 2 bhAga, nhita. bhA. bhAgocitairmRgaiH-raghu0 1150 apathya na. (na pathyam) aniSTa mona. vagere, aDita. apatyada tri. (apatyaM taddhetuM garbhaM dadAti) 4 // yathA. AcaraNa, abhAgI-bhAgya rahita ayogya niMdita. saMtati thAya che tevI koI auSadhi ke maMtra. -akAryaM kAryasakAzamapathyaM pathyasaMmitam-rAmA0 . Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 shbdrtnmhoddhiH| [apad-apanutti te. pa tri. (na padyate gAyatte pad vA viva6) aya, | gadvAra . (paSTa dvAra) kharAba dvAra, gudA, paga vinAnuM, caraNa vinAnuM. sAtheno daravAjo. apa6 na. (na paY) kharAba sthAna, halakuM sthAna, sthAna apadhA strI. (apa vAraNe dhA bhAve striyAm aG) ke raheThANano abhAva, jenI sAthe vibhakti lAgI na aTakAvavuM, rokavuM, chupAvavuM te, baMdha karavuM te. hoya evo zabda, AkAza. sapaghUma tri. (paSTa: dhUma:) dhumADAthI rahita. sapa6 pu. (ta santa pana yaca) paga vinAno, sApa, apadhyAna na. (kaparuM dhyAna) aniSTa cintana, | sarIsRpa. dudhvani, viparIta cintana, koIne manamAM Thapako devo apalama tri. (nApti paduM ya) AtmasaMyamarahita. pakSan avya. (nAsti kSiAma) DAbI tarapha, | padhdhata pu. (pa dhvas mAve ) nAza, yogya dakSiNA rahita, DAbI dizA. sthAna uparathI paDavuM, padabhraSTa thavuM, adhaHpAta, apadAna na. (apadAyati parizuddhayati yena karmaNA apamAna, anAdara. +5+pU zodhane karane nya) atyaMta parizuddha apaasana pu. (paa+ +) judI judI jAtanA AcaraNa, sarvottama kArya, saphaLa kArya. strI puruSathI utpanna thayela, varNasaMkara, adhama ane sapAntara tri. (na pAntara vyavadhAna yatra) vyavadhAna aspRzya jAtino manuSya. vinAnuM, aMtara vinAnuM, pAsenuM, atyaMta najIkanuM. apaasin tri. (maumbaMm di ni) nAzaka, nAza apavAntara na. (na pAntara vyavasthAne yatra) sAmIpya, karanAra. nikaTapaNuM. patrasta tri. (3pa dhvas vatta) niMdita, tala, cUrNa sapanA pu. (nAsti pavArtha:) koI vAkyamAM vaparAyelA karela, jemAM satyAsatyanuM vivecane karavAnI zakti na zabdono artha na thAya te, tuccha vastu, vastuzUnyatA. hoya te. viza avya. (ziyoEA) be dizAno madhyabhAga, 3padhyAtta . (gapaSTa dhvAnta dhvanitam) bhAMgelA koNa, potAnI dizAthI haThelo, mayadAthI bahAra. kAMsAnA pAtra jevo avAja, kharAba zabda. maviSTa tri. (nAvin karmaLa rU) kahela, yojela. sapanA pu. (mA nI ma) dUra karavuM, eka sthAnethI joDela. bIje sthAne khaseDavuM, haThAvavuM. navI strI. (na paTuM vasyA:) paga vinAnI, pAdacaraNa sapanA pu. (paSTo natha:) niMdita nIti, duSTa nIti, vinAnI. apakAra, haThAvavuM, khaMDana karavuM, kharAba uddezya. savitA strI. (ApaNA devatA) kharAba deva, hINadeva, sapanayana na. (pa nI cuTa) dUra karavuM, -nAta bhUta, preta, pizAca, rAkSasa devo, durAtmA. zrama panayanA-za0 5 6. khaseDavuM, khaMDane apakAranuM mAveza 5. (apa riz ) lakSya svarUpanuM AcchAdana sAdhana, apaharaNa-strI, bALaka vagerene bahekAvI karI je chala karavo te, nimitta, bahAnuM -rakSApake- bhagADI laI javAM te, devAthI mukta karavuM te. zambhanirodhanoH-20 28. sthAna, upadeza. kaheva. | sapanayana tri. (mapaId nayanaM varjI) AMkha vinAnuM. kharAba deza athavA anucita sthAna, veSa badalavo. netra vagaranuM. zapatha tri. (napa vizrma La thatu) chaLathI kahevA apanasa tri. (apagatA nAsikA yasya nasAdezazca) 13 yogya, ayogya, pragaTa thavA yogya. vagaranuM -masa koleyamukhya vaIRpana mudpara tri. (3pa mava:) anucita sthAne thanAra. 60 4 , nakaTuM. apativya na. (mapaSTa dravya) kharAba dravya, halakuM apanIta fa. (nI vata) dUra karela, khaseDela, dravya. khaMDita. upadravyavAna na. (magi dravyIkaravi yatra, bdhi) | apatti strI. (tun vittana) dUra karavuM, khaseDavuM, khAdya vastumAM bheLaseLa karavI te, khoTane meLavavI. ! khaMDana. -pApanAmanuttamanuo 8Ara, Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| 107 Apanu tri. (napa d 4) dUra karanAra, khaMDana karanAra, | apamAna 9. (paSTa kIDana [+mAM+ra zodhaka, karaja adA karanAra. 8) apamAna, anAdara. - vana vApamAne | apano pu. (pa nut mAre gha) dUra karavuM, khaMDana | mItikSAt na prAzaye--hato. | karavuM, khaseDavuM. apamAnita tri. (kapamAnaM natamastha rUta) jenuM apamAna Apanona . (pa mudde nyu) dUra karavuM, khaMDana karavuM, thayuM hoya che, jenuM apamAna karela hoya te. khaseDavuM, naSTa karavuM. prAyazcituM karavuM te. -zolApano sapanA pu. (pavRSTI mA:) kharAba mArga, khoTo kAryamAtmajJAnasamAsInaiH / rasto, TUMko rasto. sapanona tri. (napa nut rtari nyu) dUra karanAra. apamAna na. (apa bhAve nyu vRddhi:) saMzodhana, apanna tri. ( pat vatta) nahi paDela, naSTa nahi thayela. vALIjhUDI sApha karavuM te, hajAmata karavI te, nakha samAravA. apATha pu. (apakRSTa: pAd:) kharAba pATha, khoTo amita tri. (napa mAM vatta) avajJAta, anAdarane prApta pATha, je rIte hoya te rIte nahIM bhaNavuM te, pAThamAM thayela, apamAna karAyela. bhUla karavI te. apamityaka na. (apamitya apamAnamaGgIkRtya gRhyate gaNapatra tri. (mapaSTa patra mobanapAtra vasya) cAMDAla na) karaja, devuM. vagere, apAtra, ayogya. anuNa . (kapAta para pUrva muva) ADuM mukha, kurUpa sapAna na. (gA paNa ) kharAba pINuM, apeya. AkRtivALo. papUta tri. (apakRSTa pUrta karyuM, jenA kulA beDoLa sapanu tri. (patiM parAmUrta muvamartha) ADA mukhavALuM. hoya te. apamUrta tri. (mapAto mUddha va) mAthA vinAnuM, dhaDa, paplana na. (apakRSTa pradhAna) lAMca. asAvadhAna, beparavAha. apadi tri. (mapatiM vahiMyaMtra) darbhanA homa vagaranuM. apamRtyu pu. (apakRSTaH duSTahetujanyatvena rogeNa vinA gAmA tri. (mAtaM mayaM yasya) bhayarahita, bhIti vAM mRtyumairA) duSTa maraNa, kharAba mota, viSAdathI zUnya, bIka vinAnuM, niDara. thayeluM maraNa, roga vinA thayeluM maraNa, Akasmika amara strI. (mRtyu pU) chello nakSatrapuMja. mRtyu. amartu pu. (paNe ) kharAba dhaNI. apamRSiA na, (3mR6 vasta) sahana kareluM vAkya, amI tri. (mAtA mIrthastha) nirbhaya, bhayazUnya. aspaSTa, apriya, je bodhagamya na hoya te. gAmati tri. (mAtA nItirthastha) uparano artha. apakRSTa tri. svaccha kareluM, pavitra kareluM. apabhUti zrI. (ApajhA mUti:) kharAba samRddhi, parAjaya, apayazas 1 (mapaSTa thaza:) apayaza, apakIrti. hAra, khoTa, hAni, kSati. apazan tri. (mAtaM yazo vaca) kIrtizUnya, AbarU apAMga pu. (pa gha) jharavuM, nIce paDavuM, vinAnuM, niMdA, badanAmI 3pa zo yadyapti viMche mRtyunA-bhartR0 nI. 55 apazabda, apabhraMza zabda, grAmyabhASA. sapana tri. (paSTa nIyate --) kharAbarUpe jANela, pathAra tri. (na yazara:) ayazaskara, apakIrtinA siddhAnta ziromaNimAM kahela krAMtivRtta, ayana maMDaLa kAraNarUpa, niMdita, niMdAkArI. pathAna . (3pa yA bhAve nyu) palAyana karI javuM, sAthe saMbaMdhita. nAsI javuM, parAjaya, hAra. apamajyA srI. (apamasya dhanurAkRtikSetrasya jyeva) gapara na. (1 y ) hAthIno pAchalo paga. krAMtivRtta nAmanI jIvA rekhA. para tri. (na pR 3 ) 1. zatru, 2. pAchaLa rahevuM, apamaNDala na. (apakrAntaM maNDalAt bhUmaNDalAt) 3. pazcimanuM, 4. halakuM, pa. adhama, 6. samudAyavALAno siddhAnta ziromaNimAM kahela krAMtivRtta. zeSa bhAga, 7. hamaNAMnuM, 8. viparIta, bIjuM. - mAma pu. (35 6 ) vimada, gIradI, bhIDa, je apare yam itistvanyAM prakRtiM viddhi me parAm sApha karAya te. -HTT0 7 dhi. Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 shbdrtnmhoddhiH| [aparatva-aparAdhaya - - - paratva na. (paraNya mAva: va) vyApyatva, vaiziSikoe | parAni pu. kri. 4. gAhapatya dakSiNAgni nAmanA be kahelo guNabheda, te aparatve be prakAranuM che - eka | agni, pazcimI agni, bIjo agni. diphakRta, bIjuM kAlakRta. -samIpaNe hiMskRtamaparatvam | parA 2. (parasya rasAvera) jemAM vyaMgya vastu kaniSThe kAlakRtamaparatvam / gauNa hoya tevuM koI kAvya. paravara tri. (mAta: ratta: zaLato yasmA) - | saramua tri. (na para mua:) 1. vimukha, parAkSazvAsa paravatAthara: -. drAka. jeno lAla raMga dUra mukhayuddhamAnA para vityA yAjyathayo hoya te, virakta, pILo, snehazUnya, je anukULa | para muvA:-manu0 7 86. 2. nivRtti nahi pAmela, na hoya te, asaMtuSTa. 3. phurasada vinAnuM, 4. pAchuM nahi pharela. apara pu. ( he nAte nan 3) te para tri. (na para/gRti parAvartita parI+mad viva7) nAmanA eka rudradeva. uparano artha. sAme thanAra, sAhasapUrvaka pagalAM rAparatA-stra strIna. (mapara ta, - va) bIjuM thavuM, | bharanAra. bhinna thavuM, viparyaya, bhinnatA, apekSitatva. mAnita pu. (parA ni vatta) ziva, viSNu, te gapati strI. (apa ram bhAve vita) virAmano abhAva, nAmanA eka RSi, kRSNanA eka putranuM nAma, je avirati, avirAma, viccheda, asaMtoSa. parAjita thayo nathI, ajeya. dhRSTadyuno viraTiza paratra avya. (mapara tra) apara kALe, bIjA dezamAM sAtyakizcAparAjitaH -bhaga0 177 ke kALamAM. aparAnita tri. (na paraniti:) parAjaya nahi pAmela, aparAkSa vya. (kaparI kSipaI ) | ajeya, jherI jaMtu. dakSiNa-pazcima dizA, naiRtyakoNa. uparAnitA strI. (na para ni vatta TApu) dhrokhaDa, dhro, aparapakSa pu. (mAra: zeSa: pakSa:) kRSNapakSa, aMdhAriyo te nAmanI eka vanaspati, je tAvIja rUpe bhujAomAM pakSa, be pakSamAMthI zeSa pakSa, bIjI tarapha, pratipakSa. bAMdhavAmAM Ave che, 2. AsanavRkSa, 3. izAna pAtra pu. (3napara rAtre:) rAtrino zeSa bhAga. dizA, 4. te nAmano eka chanda, pa. dugadivI, jenI karava pu. (paSTa rava:) apayaza, apakIrti, saMpatti pUjA vijyAdazamIe karAya che, 6. te nAmanI eka viSayaka jhagaDo, vivAda. yoginI. 7. bhAdaravA sudi sAtama -masi bhAdrapade aparadvatra na. te nAmano eka mAtrAvRtta chanda. zuklA saptamI yA gaNAdhipa ! / aparAjiteti aparavairAgya na pAtaMjala yogadarzanamAM batAvelo te | vidhyAtA mahApatinAzinI : " nAmano vairAgyano eka bheda. parApta tri. (ma, rAdha Rtari ta) aparAdhI. potAne saraghara na. (aparza purazca) 1. kriyA. sAtatya-kriyA yogya kArya nahi karanAra, alanA pAmela. - vasminnA 2. jArI, satata, cAlu, eka pachI bIjuM AvanAra. pUjA'he'parAddhA zakuntalA -za0 4 paraspara tri. (kapara% para%) jArInuM, harakoI kriyAnuM parIvapna na. (pa rAdhu bhAve vatta) aparAdha, pApa, satatapaNuM. adhArmika kArya. aparamA tri. (maparamatte parva: ma topa:) hemanta | aparAddhipRSavA pu. (aparaddhio sthAt vyuto pRSo RtunA zeSa kALamAM thanAra. vALo yasya) lakSyane cUkanAro dhanurdhara. para trI. (apakRtya rAti gRhnati na" yasyA: 2 | aparaNyi tri. (pa rAy tR) aparAdha karanAra, maliAne) pazcima dizA, garbhanI cAre tarapha lapeTAyelI | potAne yogya kArya nahIM karanAra. cAmaDI, ora, garbhAzaya, te nAmanI eka vidyA. | aparAdha . (pa rAdhu gha) aparAdha, alanA, kaparA pu. (aT+raN gha) 1. virAga, 2. raMga | zikSAyogya kAma karavuM te. -mAdha8vaM gayi paththara vinAnuM. 3. sneha nahi te, 4. aprIti- parA- -vikra0 4|29.-ythaapraadhdnnddaanaam-rgh0 116 samIraNe rataH -ki0 250 aparAdha tri. (kaparArdha yAta yA+Da) aparAdha pAmela. Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aparAdhina-aparibhinna] zaratnoyaDA 109 aparAdhin tri. (kaparArthe ni) aparAdhI, aparAdha | aparigRhItA mana na. (parigRhItAyAm namana) karanAra, doSI. apariNIta strInI sAthe maithuna karavuM te, zrAvakanA uparAnta pu. (kaparI pazcimayA: antaH saumUto | cothA vratano pahelo aticAra. teza:) pazcima dizAno cheDo, pazcima dizAne cheDe | marida pu. (pariprada:) parigrahano abhAva, pataMjalinA Avelo deza, pazcima taTano nivAsI, mRtyu. yogadarzanamAM kahela eka yama saMyama, jainadarzana pramANe rApara tri. (aparoDapara) anyAnya. niSparigrahI-jenI pAse dharmanA upakaraNa vinA kAMI aparAmarza pu. kharAba vicAra, khoTI salAha, kharAba | paNa parigraha nathI te, mamatArahita. kAryamAM protsAhana. paricaya pu. (je parivaya:) paricayano abhAva. gaparAkRSTa pu. (mAra mA pRthuM vakta) asaMyukta, aspaSTa, vita tri. (na vita) paricaya vinAnuM, ajANyuM. asaMlagna. 3pariccheda tri. (na pariccho tha0) daridra, nirdhana. aparava . koI eka smRti saMgraha. aparArdha pu. (na parArTama) parAddha nahi te, parAddhathI paricchanna tri. (na paricchanna:) saphAI vinAnuM, sAphasUpha bhinna, bIjo adha aMza. nahi te, zuddhirahita. pattinuM tri. (na paratta parIvR+fIna) pAchuM maricchinna tri. (1 parichinna:) apAyapti, sImA nahi pharela, nivRtti nahi pAmela. vagaranuM, IyattA rahita, bahAra ane aMdara azUnya, sArAha pu. (param :) divasano bAkIno bhAga, | jenuM hRdaya oLakhI na zakAya te, maLeluM, abhedya, bapora pachIno bhAga. apAra, saMbaMdhita. parahniA tri. (narahma nuM) aparANe, divasanA aparicchitra na. (na paricchinna:) kUTastha, cetanyAtmaka pAchalA bhAgamAM thanAra. - brahma. aparAhitinA tri. (nAraNe mava: Tyu tu 2) uparano | | sariSTha pu. ( rUriSTha:) paricchedano abhAva, artha juo. mArotara paNa uparanA ja arthamAM IyattAno abhAva. vaparAya che. risAna na. ( parijJAna) ajJAna, tattvavivekano arijita tri. (na pariti :) ajJAta, na jANela, abhAva, samyagujJAnano abhAva. na sAMbhaLela, na dIThela, akalpita - apariTipUrNa pariNAne tri. (rijJAnaM yastha) ajJAnI, tattvanA kazcamatkArakArI-lalita0 | vivekazUnya. saparima tri. (nati parijhamaH 3o ya) udyoga arijIta tri. (na pariti:) aparipakva, jenuM je vinAnuM, paripATI zUnya, kamane nahi pAmela, udyogI pariNAma thavuM joIe te pariNAmane nahi pAmela. nahi hai. pariNA pu. (na pariNaya:) vivAhano abhAva, garima pu. (ritaH maUTHva:) cotarapha nahi kuMvArApaNuM, vAMDhApaNuM. ghUmavuM, na javuM te. maLIta tri. (na pariNIta:) nahi paraNelo, kuMvAro, aparikliSTa tri. (kliz bhAve kta, na parivinjhaSTa vaskezAyatra) vinA prayAsa sAdhI zakAya brahmacArI. che, jemAM parizrama na paDe te, kleza pAmyA vinAnuM, saparitoSa pu. (paritoSa:) asaMtoSa, saMtoSano abhAva. Aripava tri. (na pariparva:) paripakva nahi te, jenuM thAkyA vinAnuM. arijIta tri. (nai ripata) nahi jANela, nahi prApta je prakAre pariNAma thavuM joIe, te pariNAmane nahi pAmela, kAcuM, adhUruM, apariNIta. 3parivRta tri. (1 paripRdatam) svIkArela nahi te, parivAra pu. (1 paripAka:) ajIrNa, pAcana na thayuM grahaNa karela nahi te, asvIkRta, na jANela. hoya te, kabajiyAta. parivRtA zrI. (pariNItA) 1. vezyA, 2. anAtha mafmagra tri. (na para pitta) nAnA TukaDAomAM strI, 3. vidhavA, 4. dAsI. na tUTeluM. thayela. Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 aparimANa pu. ( na parimANaH) paribhAzano alAva aparimANa tri. ( na parimANaM yasya) bhASabhAMna khAve zabdaratnamahodadhiH / tevuM, mApa vinAnuM, A ATaluM che ema na kaLAya te. aparimita tri. (na parimitaH ) nenuM bhApa na tha zaDe te, sabhApa aparimeya tri. ( na parimeyaH) bhApa 2vAne ayogya, amuka pramANa kADhavAne ayogya. aparimoSa pu. ( na pari muS ac) yorI na ravI te. aparimlAna pu. ( na parimlAyati mlai kta) te nAmanuM kheDa vRkSa. aparimlAna tri. ( na parimlAyati mlai kta) nahi ramAyesa, mlAni vagaranuM. apariyANi strI. khAma-tebha ivuM De iravAnI zakti. apariviSTa tri. (pariviS karmaNi kta) nahi vIMTAyesa, vyApta, nahi pIrasesa. aparivRtta tri. ( na parivRttaH) nahi DhaMDAyesa, yotaraI nahi vIMTAyesa, vAu vagerethI nahi vIMTAyeSu tara aparizeSa pu. ( na parizeSaH) jADIno abhAva, iyattA rahita, zeSa vagaranuM. aparizeSa tri. ( na parizeSaH) yattAzUnya, jADIrahita. apariSkAra pu. (na pariSkAraH) bhAna zuddhi vagereno khabhAva apariSkAra tri. (na pariSkAraH) sahA vagaranuM sAI nahite, gaMdhA, aziSTatA. apariSkRta tri. (na pariSkRtaH) nahi zAgAre, anirbhaNa, asvaccha. apariSTi strI. (apa vaiparItye riS hiMsAyAm ktin) pU. aparisaMkhyAna na. (na parisaMkhyAnam) asaMkhyatA, aparisImatA. aparisamApti strI. (na parisamAptiH) samAptino abhAva, nissIma. aparisamApti tri. ( na parisamAptiH) samApti rahita. nissIma. aparisara pu. ( na parisaraH) gherAvAnI - vistArano abhAva, pracA2no abhAva. aparisara tri. (na parisaro yasya) vistAra rahita, pracAra rahita. apariharaNIya tri. ( na parihartu zakyate hR zakyAdyarthe anIyar) tyAga vane azasya, nahi tabhvAyogya [ aparimANa - aparyApta aparihAryya tri. ( na parihartumarhati zakyate vA hR Nyat) parihAra karavAne ayogya, nahi tyAga karavA yogya. aparIkSita tri. ( na parIkSitaH) parIkSA nahi resa, nahi pArajesa, vicArazUnya, bhUrjatAlayu. aparIta tri. ( na parItaH) thotarai nahi vyApela, pAse nahi gayela, aparyApta, zatru vaDe nahi gherAyela. aparUpa na. ( apakRSTaM rUpam) jarAja 35, jeDoja khAitivANI. aparUpa na. ( apa-Anande Azcarye vA ) khAzcaryadvAra 35, khAnaM646 35. aparUpa tri. (apa - Anande rUpaM yasya) khAzcaryA24 rUpavALuM, AnaMdakAraka rUpavALuM. aparUpa tri. (apakRSTaM rUpaM yasya) jarAja upavANu, beDoLa rUpavALuM. aparUS tri. (apagatA ruT yasya) Dodharahita, bhenI krodha gayela hoya te. aparedyus avya. ( aparasmin ahani edhus) jIbhe hivasa. aparokSa avya. ( na parokSam indriyAsannikRSTam ) pratyakSa, viSaya tathA iMdriyanA saMbaMdhathI thanAruM jJAna. aparokSAnubhUti strI. ( aparokSA- pratyakSA anubhUtiryasmAt) pratyakSarUpa zAna. aparokSAnubhUti pu. ( aparokSA - pratyakSA anubhUtiryasmAt ) te nAmanuM eka vedAnta prakaraNa. aparodha pu. ( apa rudh bhAve ghaJ) khaTaDAyatanI khalAva niSedha.. aparNA strI. ( nAsti parNAnyapi vRttisAdhanAni yasyAH ) pAMDA vinAnI, hurgA, ubhA, pArvatI svayaM vizIrNadrumaparNavRttitA parA hi kASThA tapasastayA punaH / tadapyapAkIrNamiti priyaMvadAM vadantyaSarNeti ca tAM purAvidaH / / kumA0 5 / 28 aparbhu tri. ( apagataH Rturyasya) vasaMta sAhiRtu jemAMthI gayelI che te, Rtu vinAnuM. apartu strI. (apagata RtuH - strIpuSpaM yasyAH) no 24svA dharma dUra thayo che te strI. aparyyanta tri. ( nAsti paryyanto maryyAdA yasya) cheDA. vinAnuM, niHsIma, anaMta. aparyApta tri. ( pari + Ap + kta) asamartha, asaMpUrNa, jeoe svayogya paryAptio pUrI karI na hoya te. * Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aparyApti--jhavavA] arvAti zrI. (na paryApti:) pariccheda rahita, mApa nahi te, amApa, asamartha. aparNAya pu. (na paryAyaH) krama nahi te, kramano abhAva. gAya tri. (7 paryAya: yasya) krama rahita, krama vagaranuM. aparcyuSita tri. (na parcyuSita:) navuM, tAjuM, vAsI nahi te. zabdaratnamahodadhiH / aparva pu. (na parva:) gAMTha vinAnuM, truTaka nahi te. aparvata- pu. (mavA vaDa va) eka jAtano kAsaDo. aparvan tri. (nAsti parva sthi: yasya) gAMTha vinAnuM, truTaka nahi te, vicchedazUnya, je parvano divasa na hoya te, asamaya. apa0 na. (apa chA hra) khIlo, khIle bAMdhavAnI dorI. apa0 tri. (nAsti pa N mAMsa yasya) mAMsa rahita, mAMsa vinAnuM. apalapana na. (apa-Anande lap karaNe ghaJ) 1. snehathI bolavuM te, snehathI AnaMdakAraka bhASaNa karavuM te 2. chupAvavuM, haThAvavuM, jJAna agara jANakArIno svIkAra na karavo, khabho ane pAMsaLIonI vacceno bhAga. gapApa pu. (apa r ghan hovA chatAM nathI ema kahevuM te, chupAvavuM, sneha vagere. apAvitastrI. (apa N vurNa) tRSA, atyaMta tRSNA, atilAlasA. apASit tri. (apa rudh dhinun) 1. dhana vagerenI anucita tRSNAvALuM, 2. icchAthI mukta, AkAMkSA rahita. gapatjhApurjA tri. (apa rup tam) upalo zabda juo. apavyUhana naM. (na paphyUjhana zodhanam snAna, mArjana ane kSAra vagerethI sApha nahi karavuM te. apavat tri. (apaH karma tadastyasya matuSa vede sasya hopa:) karmayukta. apavana tri. (7 pavano yasmin vA vaga2nuM, pavana vinAnuM. apavana na. (apaSTa vana) kharAba, vana, nagara samIpe banAvelo bagIco, banAvaTI vana, upavana, latAkuMja. apavara 7. (apa vR saMjJAyAm vun) gharanI aMdaranuM vAsagRha, oraDo, zayanakhaMDa, bArI, gavAkSa. 111 apavaraLa naM. (apa vR mAve tyu) Ava2Na vastra, paDado. apavarga pu. ( apa vRj ghaJ kutvam) 1. mokSa, 2. samApti, 3. aMta, pUrNatA 3:3-nanma- pravRttidoss - mithyAjJAnAnAm uttarottarApAyAt tadantarApAyAd apavargaH-nyAyadarzanam 111 / 2. apavartana na. (apa vRn Dyu) 1. dAna, 2. mokSa, 3. tyAga, 4. niSedha, 5. uddhAra, 6. uRRNa thavuM. avanita tri. (45 vant vatta) tyAga karela, Apela, tyajela. apavartana na (apa vRt nir nyuT> 1. parivartana, 2. vakra karavuM, 3. gaNitazAstra prasiddha vibhAjana, bhAga karavo, 4. apaharaNa, adhikAra lopa, japtI, UlaTaphera. apavartita tri. (1 vRt vatta) pharI gayeluM, pUrNa kareluM. apavAda pu. ( apa vad bhAve ghaJ) 1. nindA, 2. apakIrti, 3. mithyAvAda, 4. ninditavAda, 5. apavAda, -ratnuMvivartasya sarvasya rajjumAtratvavat vastuvivartasyAvastuno'jJAnAdeH prapaJcasya vastumAtratvam apavAva: vevAntasAra:, 6. vizeSazAstra, 7. vizvAsa, 8. praNaya, 9. Adeza, 10. nirAsana. apavAdaka tri. (apasAryya svaviSayAt vadati zAstrAntaram vyavasthApayati vad + Nvul) 1. apavAda karanAra, 2. niMdA karanAra, 3. apakIrti karanAra, 4. bAdha karanAra, 5. sAme thanA2, 6. virodhI. pAvin tri. (avavat nini) apavAda karanAra, niMdaka. apavAraNa tri. (apavArayati AcchAdayati apa vR nirjyuT) 1. vyavadhAna karanAra, 2. DhAMkanAra, AcchAdana. apavAraNa na. (apavArayati AcchAdayati bhAve lyuT ) vyavadhAna, AcchAdana, chupAI javuM te, aMtardhAna. apavArita tri. (mapa vR pi rmaLi tta) DhAMkela, vyavadhAnavALuM karela, chupAveluM, guptavidhi. avArita 7. (apa vR nir mAve vakta) DhAMkeluM, vyavadhAnayukta kareluM, aprakAza, tirohita. apavAritaka na. (apavAritaM apavAraNam svArthe kan ) aprakAza, apragaTa, apavA pu. (gapa vR 3%0) paththara. Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 shbdrtnmhoddhiH| [apavArya-apaSTu pavArtha vya. (kapa gR Air nya) 1. DhAMkIne, | gAdita tri. (kapatiM vrataM yaW) zAstrokta grahaNa 2. chupAvIne, ADI vAta nAkhIne. kareluM vrata jenuM chUTI gayuM hoya te. ApavAsa pu. (kapakRtya vAsa: sthiti:) khasavuM. gapati na. (paSTa vrata) halakuM vrata.. apavAda pu. (apasAA vAda: thAnAntaranayanam) eka na. (paSTa nam) kharAba zakuna thavA te. sthAnathI khaseDIne bIje sthAne laI javuM. pazac tri. (mAtA zaCA yasya) niHzaMka, zaMkA apavAdana na. (mapa ve bin puTa) paradezamAM rahelA rahita, zaMkA vinAnuM. mANasone potAnA dezamAM pahoMcADavA te. paza tri. (pazad a) nIca. apavAddha tri. (apa va thata) dUra karavA apazabda pu. (mA vaiparIye apaSTa: zabda:) yogya. 1. apazabda, 2. apabhraMza zabda, 3. jenuM je pramANe kavanna tri. (pato vikho yama) vighna vinAnuM. uccAraNa thavuM joIe te pramANe nahi ucacArela zabda, gALa. pavitra pu. ( pavitra) apavitra, je pavitra na hoya te. apazabda tri. (na pazave hitaH ya) pazu vRddhino nAza pavitratA strI. (sAvitrI mAve tatka) apavitrapaNuM. karanAra, pazu mATe ahitakAraka. pavitratva na. (sAvitrI pArve: tra) upalo zabda pazira tri. (apati zira: yaca) mAthA vinAno, juo. mastaka rahita. kavi tri. (mapa+ +kta) tyAga karela, tiraskArela, paNa pu. (na pazu:) gAya tathA ghoDA sivAyanuM pazu. pheMkela, tUTeluM, khaMDita, sthAnAMtarita. paNa pu. (nAsti pazuryaca) jenI pAse pazu na hoya te. apaviddha pu. (mapa+ +vatta) manue kahela bAra pazun pu. (patA sutha) sarvadA zoka rahita prakAranA putra mAMhelo eka putra. AtmA. paviddhaputra pu. (viddha putra.) dharmazAstra prasiddha gapazu tri. (mAtA zu zo yasya) jene zoka bAra jAtanA putra paikI te nAmano eka putra, mAta- gayo hoya te. pitAe athavA bemAMnA eke tyajela je putrane grahaNa apazo tri. (mAtaH zo yaD) upalo zabda karavAmAM Avyo hoya te putra. juo. apavidyA strI. (apakRSTI vidyA) vedAMtazAstra prasiddha pazoja pu. (3pati: zo yasya) AtmA, azoka avidyA, halakI vidyA, ajJAna, mAyA, bhrama. vRkSa, AsopAlavanuM vRkSa. paviSa tri. (kapAta viSe carcA) jhera vinAnuM, jherarahita pazcima tri. (na pazcima.) 1. AgaLanuM, 2. prathama, harakoI. 3. mukhya, 4. agrima, pa. zeSarahita, 6. bAkI paviSA strI. (apatiM viSa yasyA:) jhera vinAnuM eka | vinAnuM. jAtanuM tRNa-ghAsa. pazraya pu. (mapa+a+ga) upAzraya, pAseno Azraya, apavRtta tri. (pa vRt vatta) palaTAyeluM, samApta, pUrNatA, gAdI, takiyo. apazrI tri. (patA zrIrthasya) 1. zobhA vinAnuM, pUrti. padha pu. (maSTi: mAnavRtatvAnveSa:) khoTe 2. lakSmI vagaranuM, beDoLa. parUca tri. (dak veve na-sa.) nahi jonAra. ThekANe vedha pADavo te. paziSTa tri. (naparik vatta) 1. zleSa-saMsarga rahita, apavyaya pu. (apakRSTa: vyaya:) geravyAjabI kharaca, 2. viyoga pAmela, viyogI. ayogya khaca. paSTa na. (mapa thA ) aMkuzano agrabhAga. apavyaya tri. (pata: yo yasya) avinazvara, sapajhatri. (thA ) dUra khasI jaIne UbhA rahenAra. avinAzI. apajhama pu. (paSTha mAta) aMkuzano agrabhAga. apavyayamAna tri. (3pa vi mayU zAna) apalApa ApaNu avya. (pa thI ) nidoMSa rIte, rUDI rIte, karanAra, khoTo kharca karanAra. UlaTI rIte. Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apaSThu-apahara shbdrtnmhoddhiH| 113 apaSThu tri. (apa sthA ku) prati.pUsa, viruddha, j. | ghoSa. -siddhAntamabhyupetyAniyamAt kathAprasaGgo'apaSThu pu. (apa sthA ku) , samaya. ___ pasiddhAntaH (gau. sU. 5. 2. 28.) / apaSThura tri. (apa sthA kurac) pratikUla, viparIta. apasRpti strI. (apa sRpa ktin) dU2 yAsyA 4j.. apaSThula tri. (apa sthA kulac) 65o za06 huA. apasopAna pu. (apakrAntaH atikrAntaH sopAnamAkAreNa) apas na. (Ap+asun hasavazca) , ma, yazIya hAthIno nakhe. chAya. apaskara pu. (apa kR ap suTa) pai. sivAyanA 2tharnu apas tri. (Ap+asun hasvazca) 1. Haj, Saj, oI avayava, aM. 2. prApta thayela. apasnAta tri. (apakRSTaM snAtaH) bharebAne. dezAna apasada tri. (apakRSTa iva sIdati-sad ac) adhama, jeNe snAna karyuM hoya te. nIya. apasnAna pu. strI. (apakRSTaM snAtaH) snAnanA saM212 apasama avya. (samAyA atyayaH) varSamA aMta, vanI. mATe rAkheluM maDaduM. mAja2. apasnAna na. (apakrAntaH snAnAt) navamAMthA nayej apasara pu. (apa sR ac) 1. nAsA. 4, 5sAyana, pANI, marelAne uddezIne kareluM snAna. 2. sI. 4, 3. se sane veyaj, kSamA yAyava.. apaspaza tri. (apagataH spazo yataH) chAnA jAtabhAhAra apasaraNa na. (apa sR bhAve lyuT) 1. sI. 4, vagaranuM, chUpA bAtamIdAra vinAnuM, gUDhacAra rahita. 2. 5.sI. 4. apaspazA strI. (apagataH spazo yataH) 500li. maharSinA apasarga pu. (ap sRj ghaJ) tyAl, chI.. he, hAna.. mAyanA navA sivAyanA zamavidyA -zabdavidyeva apasarjana na. (apa sRj bhAve lyuTa) 652no sAtha, no bhAti rAjanItirapaspazA-zi0 2 / 112 humo. apasparza tri. (apagataH sparzo yasya) saM.2.2uita, apasarpa pa. (apa sapa aca)chAnobAtabhAhA2.gapataya2. ayetana. apasarpaka pu. (apasarpa svArthe ka) 64co. mA. mo. apasarpaNa na. (apa sRpa bhAve lyuTa) na0sI. 4, pasI apasmAra pu. (apasmArayati smaraNaM vilokayati ap smR Nic kartari ac) sm25|| zAstihIna, te. nAmanA 4j, pA71 4. apasala tri. (apa sala ac) apsvy55||ne pAmela, meM. 2, 3, S. . apasmArin tri. (apasmAra astyarthe ini) 35rAMnA jamaNI tarapha gayela. apasalavi avya. (apa sal avi) tanI ane. Anal, anSil T ul. aMgUThA vacceno madhyadeza, pitRtIrtha. apasmRti tri. (apagatA smRtiryasya) sm25|2ti. 2Dita, apasavya na. (apakrAntaM savyAt) zarIranI. 4 bhUlae. bhAga, tarjanI ane aMgUThA vaccenuM sthAna, pitR apasya tri. (apasi karmaNi samyag apas yat) sAThe tIrtha.. kAma karanAra. apasavya na. (apa sU yat) pratikUNa, bATu, viparIta, apasyu tri. (apas kyac u) 5.nA. 627 // 2||mnaa2. apaha tri. (apa han Da) dU2 42, 62 &64j, janana apasAra pu. (apa sa Nic ac) (2 42j, , 52nAra, nAza 2nAra. bahAra karavuM. apahata tri. (apa han kta) nAza 43, rola.. apasAraNa na. (apa sR Nic lyuT) 652no martha. | apahati tri. (apa han ktin) 22. 32vI, DA. na apasArita tri. (apa sR Nic kta) 2. 428., jase.38., __ ha vai sazarIrasya sataH priyApriyayorapahatirastichAndogya. bahAra karela. 8 / 12 / 1 apasiddhAnta pu. (apakrAntaH siddhAntAt) amamayo | apahara tri. (apa ha kartari ac) a5.425. 422, nirNaya. svIkArelA siddhAntathI alita thavArUpa eka | haranAra. viruddha Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 apaharaLa na. (apa haiM nyuT) corI, balAtkAre chInavI | levuM, dUra karavuM. apaharaNIya tri. (apa haiM anIyara) haraNa karavA yogya, chInavavA yogya, jhUMTavI levA yogya, dUra karavA yogya, khaseDavA yogya. zabdaratnamahodadhiH / apaharlR tri. (apa haiM tRp) apaharaNa karanAra, chInavI lenAra, jhUMTavI lenAra -ApavAmapartAra vAtAr sarvasaMpadAm - zrIrAmastotram 2 huM apahasita tri. (apa has tta) kAraNa vinA hasavuM te, mUrkhAIbharyuM hAsya, AMkhamAM AMsu AvI jAya evuM hasavuM te. apahasta pu. (apasArArtha: hasta:) hAthavaDe gaLuM pakaDIne kahADI mUkavA taiyAra thayela. apahasta tri. (apasAraNAya udyato hasto yasya) hUra ka2vA mATe jeNe hAtha ugAmyo che te. aparastita tri. (apa rasta nir rmaLi vatta) hAtha vaDe gaLuM pakaDIne kADhI mUkela vyakti, tajelI vyakti. paddAni strI. (apa hA tin) tajI devuM, choDI devuM, rokAI javuM, kADhI mUkavuM. apavAda. apahAra pu. (apa haiM tham) corI, apaharaNa, khaseDavuM, apacaya, hAni, chupAvavuM, naSTa karavuM. apahAraja tri. (apa+haiM vuN) corI karanAra, khaseDanAra, chupAvanAra, eka ThekANethI bIje kheMcI janAra. apaharin tri. (apa haiM iina) u52no artha juo. avadAsa pu. (ava has gha kAraNa vinA hasavuM. apava pu. (apa nu a) vastu hoya chatAM te nathI ema kahevuM, chAnuM rAkhavuM, prema, potAnA jJAna ke bhAvanAne chupAvavI, satyane na kabUlavuM. apahanuta tri. (Japa hanu vata) 1. chAnuM rAkhela, saMtADela, 2. eka sthAnethI bIje sthAne laI javAyela, 3. khaseDela. [apahara--apA akSatR tri. (apanuM tRp) 1. chAnuM rAkhanAra, 2. saMtADanAra, 3. coranAra, 4. eka ThekANethI bIje ThekANe laI janAra. avatAra pu. (apa dUs vac ochuM karavuM, ghaTADavuM. avimAna tri. (apa haiM maLa zAnas) corI karAtuM, haraNa karAtuM, kheMcAtuM. pAkkSaya pu. (pAM kSaya: ajusamAsa:) netra, AMkha. avAMnyotim 1. (apAM kSaya: ajusamAsa:) vIjaLI. apAMnapAt pu. (na pAtati pat nir vivat te nAmano eka yajJIya deva. apAMnatriya tri. ( apAMnapAt devatA yasya gha cha vA ) apAMnapAta jeno adhiSThAyaka devatA che tevuM haviSaeN. apAMnaptrIya tri. ( apAMnapAt devatA yasya gha cha vA ) uparano artha juo. apAMnAtha pu. (apAM nAtha: ahumAsa:) samudra. sAMnidhi pu. (nidhIyate'smin ni+dhA ji) 1. samudra, 2. viSNu. apAMpatti pu. (apamAM pati: pA ti) 1. samudra, 2. varuNadeva. apApAcam 1. (vAM pAtha: sAra: arjusamAsa:) anna. apAMpitta na. (mAM pitta sAra: arjusamAsaH) agni. apapuriSa na. ( apAM puriSaM malaH sAraH aluksamAsaH) retI. jhAMyoni pu. (mAM yoniH maha: ajusamAsa:) samudra, sAgara. apAMzujA strI. (na pAMzuA) pativratA -apAMzuAnAM dhuri kIrtanIyA - raghu0 2 / 2 apAMsavana na. (gajjusamAsa:) AkAza. apAMtaghastha pu. (arjunamAsa:) uparano artha juo. apAMtavim na. (ajusamAsa:) zrotra, karmendriya. apAMlamudra pu. (mAM samudra:-savanuM arjusamAsaH) | apahanuti strI. ( apa hanu ktin) 1. saMtADavuM, 2. chupAvavuM, 3. te nAmano athaliMkAra, jemAM prastuta vastunA vAstavika svarUpane chupAvI koI bIjI kAlpanika agara khoTI sthApanA karavAmAM Ave te. gapanuvAna tri. (apa nu jJAnap) 1. coratuM, 2. chupAvatuM, 3. khaseDatuM. sapanUyamAna tri. (apa hanu rmaLi zAnap) corI karAtuM, bIje ThekANe laI javAtuM, khaseDAtuM. mana. apAMzuA srI. (na pa MtujA) pativratA, avAja pu. (na pA:) 1. pAkano abhAva, 2. khAdhelA atra vagerenuM pAcana nahi thavuM te, 3. apacAthI thato roga. apAtri. (nAsti pALo yasya) pAkuM nahi te, kAcuM, mUrkha nahIM te, DAhyuM. Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apAkaja-apAdhvan shbdrtnmhoddhiH| 115 apAvana tri. (7 pa nnAyate na+3) pAkathI nahi | sapAla tri. (pata6 thI 5) uparano zabda thanAra, pAkathI bhinna. juo. apAvara na. (aa mA 5 nyu) 1. nirAkaraNa, | mA gu. (mapaSTama vasya ) apAmArga, 2. khaseDavuM, 3. dUra karavuM, 4. devuM vagere adA aghADo. pAvara pu. (ma: svArthe ) netraprAMta, tilaka, apAvarigha tri. (pa+++rUJI) 1. dUra karanAra, kAmadeva. 2. khaseDanAra, 3. nirAkaraNa karanAra. aphavarNana na. (pAna netrAntana darzana) kaTAkSa. apAra maLe. (pa+A+vR-tyArthI tolu) 3paDanetra 1. (mapAze vyApya netrama) dIrgha netra. dUra karavA yogya. apAz tri. (napa anyU viva5) khasI janAra, aprakAza, apAvana na. (mapa+mAM+kR+mana) 1. devuM adA aprakaTa. karavuM, 2. nirAkaraNa 3. nivAraNa. apAvI strI. (mA mad vivat striyAM Da) dakSiNa bapAzA . ( vyate zAkko vacce) Adu. dizA, pazcima dizA. pavit tri. (na pAchosvastha ni) pAka vinAnuM. | mAthIna tri. (apAvyAM kSiNyiAM bhava: 1) dakSiNa mAtA tri. (Apa A vatta) 1. aTakAvela, | agara pazcima dizAmAM thanAra, aprakAzamAna. 2. dUra karela, 3. khaseDela. | gapALa tri. (pAvyAM mava: ya) dakSiNa ke pazcima ApAdAti zrI. (Apa A 5 bhAve vittana) 1. dUra dizAmAM thanAra. karavuM, 2. khaseDavuM, 3. nivAraNa, 4. devuM adA | pAdava . (padavaM paTutA paTu mAre nAsti tadyatra) karavuM, 5. nirAkaraNa. roga, mAMdagI. apAca avya. (mA A 5 ) dUra karIne, | Jpadava tri. (na paTava ) paTutA vagaranuM, rogI, aTakAvIne, khaseDIne. mAMdu. apAkRtAt avya. (apAcI avAcI pratIcI vA tAtila) paLA na. ( paLa pradaLa) vivAhano abhAva. dakSiNa dizAmAMthI, pazcima dizAmAMthI. pAchinIya tri. (na pAnIya) je pANinInA apAyA strI. (pa mA pAve zo dUra karavuM, vyAkaraNane anukULa na hoya, jeNe pANiniya khaseDavuM. vyAkaraNano abhyAsa na karyo hoya, ardhadagdha vidvAna, apakSa . (panatanakSama) indriyanA saMbaMdhathI thanAra - saMskRta bhASAnuM sAmAnya AchuM jJAna dharAvanAra, pratyakSa. patta tri. (kapa mA rA vata) prApta thayela. pAkSa tri. (napataHkSa) pratyakSano viSaya, vidyamAna, pAra na. ( patra) pAtra nahi te, kupAtra, vidyA aMdha, kharAba AMkhavALo. Adi AcArothI rahita, anadhikArI puruSa. gaNAvo tri. (na pravaktA:) sajjano sAthe eka mapAtrIkarA . (pAtra kriyette nena) nIca pAsethI paMktimAM bhojana mATe ayogya, nAtanI bhojana vagerenI. | dAna vagere levAthI lAgela pApa, jene grahaNa karavAthI paMktimAMthI bahAra kADhela. pApa lAge tevA nizvita dhana vagerene grahaNa karavuM kapAca tri. ( pavittamarhati ca na ta.) uparano artha juo. navA tri. (nAsti padoDI gopa:) paga vinAnuM. apAGga pu. (apAGgati tiryak calati netraM yatra ghaJ) apAdAna na. (apagamAya AdIyate'vadhitvena apa A 1. netrano cheDo, 2. tilaka, 3. kAmadeva-premano tA 8) vyAkaraNazAstra prasiddha pAMcamI vibhaktine kAraka, apAdAna, - pADavatharapAlAnam si de. paka tri. (5tamaE ya) aMgahIna, jenuM aMga | sUtra 2Ara ra6 haThAvavuM te, sthAnAMtaraNa. gayuM hoya te. apAdhvana pu. (pata: appA) kharAba mArga, kumArga. deva. Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 shbdrtnmhoddhiH| [apAna-apAvRtti apAna pu. (pAnayaMti 3pasArati mUtrAdi 35+ | gapara tri. 1. lAMbI mayadA-hadavALuM, asIma, +nI+7) zvAsa bahAra kADhavo te, prANa, | 2. agAdha, 3. UMDuM, 4. sImA vinAnuM, 5. atyadhika, apAnavAyu-gudA, maherathonAnApAna - maLamUtrane | 6. na UtarI zakAya evuM -mitrapAre saMsAre sAruM nIce laI javAnA svabhAvavALo vAyu, bahAra gayelI | sAraGgalocanA-amaracandrasUriH / prANavRttinuM aMdara pravezana, guhya pradezamAM rahelo vAyu.. kapAI tri. (napa avata) pAsenuM, najIkanuM, dUravartI. apAI ne. (mA mad vatta) pAse, samIpa, dUra. apAnana na. (apa mana mAve nyu) mukha ane nAsikAthI pArtha tri. (pata: artha: yaW) 1. nirarthaka, nIkaLatA prANavAyune pAchA te ja mArge aMdara AkarSavo 2. vyartha, 3. prayojana vinAnuM 4. abhidheyazUnya, te, athavA maLamUtrane nIcenA mArgamAM laI javuM te. | 5. alAbhakara. mahAnatamasa pu. (apatamantara tamo yastha) vedanA | apAI tri. (maUtaH artha: 5) uparano artha arthano prakAzaka eka devaputra, jeno ajJAnarUpa aMdhakAra juo. gau. sU. pramANe-te nAmanuM nigraha sthAnadUra thayo hoya te. parvopayo/vativArtha- (gau. 5. 2-10) jyAM patripAna (6) zarIranI vacce ane AkAzanI ! aneka padano athavA vAkyano pUvaparano anvayayoga cce relo devatA. agni ane sAvitrInI upAdhi. | nathI hoto evuM asaMbaMdhArthaka kahevuM. pApa tri. (nati parva paSAra vA yaW) pApI | pArthavaraVT (apa artha 9 nyuTa) dAvA vageremAM nahi te niSpApa, vizuddha. khoTI dalIla. pApaviddha tri. (pApana viddha) je pApathI kalaMkitA madhava tri. (na parthiva) je pArthiva-sAMsArika na nathI athatuM puNya-pApathI rahita che te AtmA. hoya te, alaukika. ApA tri. (nAsita pA: pAvo vacca) pAlakarahita, -saparyagAcchukramakAyamavraNamAsnAviraM zuddhamapApaviddham rakSaka vinAnuM, arakSita. Izo0 8 pAtra strI. apAlA nAmanI atrimuninI putrI je papin tri. (na pApI) pApa zabdano artha juo. brahmavAdinI hatI. apAmArga pu. (apamRjyate vyAdhiranena mRj karaNe ghaJ) navA pu. (pa A v gha) gADAnI pAchaLano aghADo. bhAga. mapAnAkSArastaMtra ne vaidyakazAstra prasiddha te nAmanuM apalli tri. ( pA) madhamAkhIothI rahita, jenA aghADAnuM tela. - kAnamAM pANI na hoya. sAmAti na. (pAma ) aghADAnuM tela, apAvara na. (mapaSTam zAvaraNam) 1. gherAvo, jenAthI kRmino nAza thAya che. gupta sthaLa, 2. uddaghATana. apAmArnana na. apamRte na 3 pRna nyuTa) svaccha apAvartana tri. (1pa A vRt nyu) 1. pRthvI upara karavuM te, dhovuM, roga agara pApane dUra karavuM te. ALoTavuM, 2. paDIne loTavuM, dUra karavuM, 3. khaseDavuM, mAya . ( rUd ) vizleSa karanArI kriyA, 4. nirAkaraNa, 5. pAchA nAsavuM, palAyana, 6. pharavuM. apAvRta tri. (nAtamakRti yasmAtuM) mithyAtvathI rahita, apagamana-viyoga, hAni, kSati, nAza - satya. duHkha-janma-pravRtti-doSa-mithyAjJAnAnAmuttarottarApAye apAvRta tri. (pa+mA+vR+tta) 1. ughADeluM, tadantarApAyAdapavargaH-nyAyadarzanam 112 2. jenuM DhAMkaNa dUra karela hoya te, DhAMkela, 3. svataMtra, apAya tri. (napa rU ni) viyogajanaka kriyAvALuM, 4. kholeluM. yadacchA panna vAranAzavaMta, viyogI. mapAvRtam-bhaga0 2 / 32 apAra tri. (nAsti para carcA) pAra vinAnuM, duHkhathI | pavRitti tri. (apa mA gR vita) 1. ughADavuM, UtarI na zakAya tevuM. 2. kholavuM, 3. DhAMkaNa dUra karavuM. Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apavRtta-vidita] shbdrtnmhoddhiH| 117 apavRitta tri. (aa nA vRt vatta) 1. aMtaravALuM | piprArA tri. (pa pra6 thata) pratigraha karavA yogya, thayela, 2. pAchuM pharela, 3. nivRtti pAmela. grahaNa karavA yogya. pAvRtti strI. (vRt vittana) 1. pAchA pharavuM, | pitta vya. jignetvarthe, vaLI. 2. nivRtti, 3. chupAvAnuM sthAna. pichi tri. (na vichi:) 1. cIkaTuM nahi te, apAzraNa pu. (man mAtra ) 1. madhya, 2. AMgaNAmAM - 2. gADha, 3. paMka vinAnuM, 4. mela vagaranuM, pa. UMDuM. chAyA karanAro caMdaravo, 3. ozIkuM. gani tri. (pi apsa nAte nana+3) pANImAM apAzraya tri. (pati: zAzrayaM vasya) Azraya vinAnuM. utpanna thanAra. kapAi tri. (napa nA thA ) apasthita. vahu tri. (nAti pADuM:) azarIra, maryA vinAnuM kapAsa pu. (Apa A saMn ) bhAthuM (tIra rAkhavAnuM) piMDa. mAlana na. (pa kam nyu) 1. pratyAkhyAna, apit strI. (api ito gatA yasyAH vede na jaz) 2. asvIkAra, 3. tyAga, 4. mArI nAMkhavuM, pa. vadha, pANI vinAnI nadI. 6, apasAraNa, 7. nIce phekavuM, dUra karavuM. pitu atra. (pa tu) jo paNa, kintu. mAsi tri. (mASTa: si: smA) jenI pAse pitR tri. (nAti pitA yaJ) bApa vinAnuM. talavAra nathI, kharAba talavAra. pitR tri. (nAsti pitA yasya ) uparano artha mausata tri. (5 as vata) 1. dUra karela, juo. 2. khaseDela. gaNitva . ( va pa r 3) bhAga. apAtu tri. (patoDazu: ) jIvanarahita, nirjIva. atri tri. (pitva mA yasthati no bhAgavALuM. apakRta tri. (ma, A vatta) dUra thayela, nAsI vidhAna na. (pi dhA nyu) AcchAdana, DhAMkaNagayela. vidhAnam apAta tri. (nA kam vatta) 1. phekela, 2. dUra karela, apidhi pu. (api dhIyate tRptiparyantaM dIyate api dhA 3. uDADela, 4. khaseDela. )i tRpti paryata Apela, gopavavuM te, chupAveluM pAca vya. (mA at ) pheMkIne, dUra karIne. hoya te. mA avya. (na sthiti pi viva) 1. sandaha, ganiddha tri. ( nas vatta) paherela, niH (akSara 2. nindA, 3. prazna, samuccaya, avadhAraNa, saMbhAvanA, no prAyaH lopa thatAM) chupAveluM, rokeluM. mandoramAA anujJA, paNa, kadAcit, to paNa, yadyapi. hariNA pinaddhA-za0 72 Apa matra. (na piti pi viva5) 1. kAmacArAnujJA, gaNikA tri. (pi x san 3 ) sarvadA ceSTA karatuM, 2. punarartha, 3. saMbhAvanA, arthAt azakya karavA prati zvAse utpanna thatuM, prati zvAse uccArita thatuM. mATe udyamarUpa ane zaktino utkarSa prakaTa karavA apivata tri. (api saMsarga saMsRSTaM vrataM karma bhojanaM vA mATe atyuktirUpa saMbhAvanA. yasya) bhAgIdAroe nahi vaheMcI lIdheluM mizra dhana, pakSa . (kSe vimavatyarthe) kAMkhanA-bagalanA gotraja, mizra bhojana, koI dhamanuSThAnamAM bhAga pradezamAM, kukSimAM. lenAro. pica tri. (pakSa sanyAnuM ya) pravargyu vidyA pirArbara tri. (upa pradu zabairI mA) pradoSa nAmanuM rahasya, kukSithI saMbaMdha rAkhanAruM. kALa, rAtrino AraMbha samaya. pif R. (pitA: ) samIpa, pAse. piza0 pu. (pate paNa ) te nAmanA jiva tri. (pitA: m) samIpanuM, pAnuM. eka muni. gapi tri. ( pR vatta) vakhANela, kahela, varNavela, pazuna tri. (pazuna:) cADIo nahi te, prAmANika. prazasita, yazasvI. iihata tri. (pa thA vata) DhAMkela, baMdha, chupAveluM, pita tri. ( gun ) uttama, zreSTha. -pihitam-artho girAmapihitaH pihitazca kiJcit / pijhA madhya. (upa prat vacam veke) grahaNa karIne. | satya vati maradRvadhUtanAma: | Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabdaratnamahodadhiH / [ apIcya - apUpya 118 apIcya tri. (api cyu Da anto lopaH upasargadIrghaH ) | apunarukti strI. ( nAsti punaH uktiH) punarAvRttirahita, atisuMdhara, aMtarhita thayela, guhya, (veha-haDI gayela, ghaTI gayesa.) apIjU tri. (api jav kvip uTh) .24, preraNA DaranAra. apIDana na. (na pIDanam) pIuvu nahi te, pIDA ravI nahi te. apIta tri. (api iN kta) nAza pAbhela viSaya prApta. apIta tri. ( na pItam) pIvuM nahi te, cIdhesa nahi te. apIta pu. ( na pItaH) cIjo varSA nahi te. apIti strI. ( api iN ktin) 1. viSaya, 2. nAza pAbhela, u. pralaya, 4. jasI, pa. saMgrAma, 5. yuddha, 7. praveza, sabhIce 4. apInasa pu. ( apInAya apInatvAya sIyate kalpate so karmakarttari ka) te nAmano nAuno roga, sajejama. apIvya tri. ( na pIvyaH) atisuMdhara. apuMs pu. ( na pumAn) napuMsaDa, nAmaI. apuMskA strI. ( nAsti pumAn yasyAH ) pati vinAnI strI - nApuMskA'sIti me matiH- bhaTTi0 5/70 apuccha tri. ( nAsti pucchaM yasya) pUMchaDA vagaranuM. apucchA strI. (nAsti pucchaM yasyAH) zijara DIna, zIzabhanuM Au apuNya na. ( na puNyam) pApa. apuNya tri. ( nAsti puNyaM yasya) pApI, khadharbhI. apuNyakRt tri. ( na puNyaM karoti kvip) pAthI, puNyazAlI nahi te. aputra pu. strI. ( nAsti putro yasya) putra rahita, bhenI putra maraNa pAmela hoya te, athavA jene putra utpanna ja na thayo hoya te. aputraka (nAsti putro kap) uparano artha dukhI. aputrakA strI. ( nAsti putro yasyAH ) putra vinAnI. apunar avya. ( na punaH ) irIthI nahi, kheDavAra. apunaranvayaH tri. ( nAsti punaH anvayaH yasya) irIthI pAcho nahi bhAvanAra, mRta. apunarAvRtti strI. ( na punaH AvRttiryataH) nirvAe, bhukti, bhokSa- gacchantyapunarAvRttiM jJAnanirdhUta kalmaSAH - bhaga0 5 / 17 apunarAvRtti tri. ( na punarAvRttiryasya) punarAgamana Thene nathI te. janmAMtarazUnya. apunarbhava pu. ( na punarbhavati - utpadyate asmAt bhU ap) mokSa, punarjanmanA hetu rUpa nahi evuM AtmajJAna, punarbhunmano abhAva, prazamana, nivArA.. apunarbhava tri. ( na punarbhavo yasya) 1. irIthI unma vinAnuM 2. bhukta. -tulayAmaH lavenApi na svarga na punarbhavambhAga0 1 / 18 / 13 apurANa tri. ( na purANaH) napuM, purAsuM-bhUnuM nahi te, Adhuni apuSkala tri. (na puSkalaH) ke zreSTha na hoya te, adhika na hoya. apuSTa tri. (na puSTaH) puSTa nahi te, bhenuM poSaNa rela nathI te, bhaMha, DobhaNa, hujaNuM -yAta. apuSTatA strI. (apuSTasya bhAvaH tala) aSTapa. apuSTatva na. ( apuSTasya bhAvaH tva) uparano artha. apuSpa avya. (puSpasyAbhAvaH) puSpano alAva apuSpaphalada pu. (apuSpaM puSpAbhAve'pi phalaM dadAti dA+ka) 1. puSpa vinA isa ApanAra kArDa, 2. isasa, 3. uhumjara, jaro, 4. ahetu isa ApanAra. apuSpaphalada tri. ( ahetukaphaladAtari dA ka) hetu sivAya phaLa ApanAra. apUjaka tri. ( na pUjakaH) pUnAra nahi te. apUjA strI. ( na pUjA) pUbhano sabhAva, anAra, kharAba pUjA, avidhi vaDe arcana karavuM te. apUjita tri. ( na pUjitaH) na pUchesuM, anAhata, khahara nahi pAbhelu, apamAna pAbhela. apUta tri. ( na pUtaH ) azuthi, apavitra, saMskArahIna, vrAtya. apUpa pu. ( na pUyate vizIryati pU+pa) ghanA boTa vagerenI pUDo, roTI, puroDAza, bhAsapujA (gha MnA loTa ane khAMDa sAthe banAvela.) apUpamaya tri. (apUpa + mayaT) mAM pUjA yuSDaja ravAmAM Ave tevuM parva athavA tevo yajJa. apUpIya tri. (apUpAya hitam-cha) apUpa saMbaMdhI. apUpya tri. (apUpa yat) bhAMthI pUja De roTalI ke zake tevo ghauMno ke java vagereno loTa. Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gapUjAvi--apekSita] apUrva pu. pANinIya vyAkaraNamAM kahela, eka zabda samUha, yathA- apUra, taDujI, abyUla, gamyoSa, aghoSa, avyeSa, pRthu, ovana, sUpa, pUrva, vi, pravIpa, musa, Ta, narmaveda anUpATA zrI. (apUvasAdhanASTA) poSa mahinAnI vada AThama athavA te divase kareluM zrAddha. apUraNI strI. ( na pUryate pUr karmaNi lyuT GIp ) zImaLAnuM jhADa, (na pUrvate pUr raLe Dyur kIp ) saMkhyA pUraNanA sAdhanArthaka pratyayathI bhinna. apUrta tri. (na pUrNam) pUrNa nahi te, UNuM, ochuM. apUrva na. (na pUrNam) pUrNano abhAva. apUrNAo tri. (na pUrNa: hrA: yasya) jenuM je kAle pUrNa thavuM joIe te kALane nahi pAmela. apUrva tri. (na pUrva daSTam) pUrve nahi joyela, ajANyuM, abhUtapUrva, AzcaryakAraka, hetuzUnya, pUrvakALathI bhinna apUrva pu. (na pUrva:) parabrahma, paramAtmA. apUrva na. yAgAdijanyaH svargAdijanakaH kazcana guNavizeSaH taM guNavizeSapUrvamiti mImAMsakAH vadanti, prArabdhakarmeti vedAntinaH, dharmAdharmAviti naiyAyikAH, adRSTamiti vaizeSiA:, mukhyapApe rUtti paurALiAH yAga vagerethI utpanna thanAro, svarga vagerene utpanna karanAro koI guNavizeSa, te guNavizeSane mImAMsako 'apUrva' kahe che, prArabdha karma' e pramANe vedAntIo mAne che, dharma ane adharma' e apUrva ema maiyAyiko kahe che, 'aTThaSTa te apUrva' ema vaizeSiko kahe che, ane puNya ane pApa'ne apUrva ema paurANiko kahe che. apUrva di. navIna, vilakSaNa, pUrve na anubhavela, apUrvakaraNa, traNa karaNamAMnuM eka karaNa. apUrvarana tri. sthitighAta, 2saghAta, guNazreNi, guNasaMkrama ane anya sthitibaMdha e pAMcanI pahelI vAra niSpatti karanAra jIva, jenI aMdara sthitighAta, rasaghAtAdi apUrva arthanI eka ja samaye niSpatti thAya te pariNAmavizeSa, samakti Adine anukULa bhavya jIvano vizuddhatara pariNAmavizeSa, AThamuM guNasthAnaka. zabdaratnamahodadhiH / apUrvajJAna 7. apUrva jJAna, navuM navuM zAna. apUrvajJAnapradaLa 7. nirantara apUrva apUrva jJAna prApta kavaruM te, tIrthaMkara nAmakarma upArjavAnAM vIza sthAnakamAMnuM 18muM sthAnaka. 119 apUrvatA zrI. (apUrvasva mAva: taj) apUrvapaNuM, bIjA pramANathI agamyapaNuM, tAtparyano nizcaya karavAmAM eka hetu. apUrvatva na. (apUrvasva mAva: -) apUrvapaNuM. apUrvapati strI. (na pUrva: patirthasyAH) kuMvArI kanyA. apUrvavAna pu. (jhapUrvamadhitva vAvaH) gaMgezopAdhyAye banAvelA 'zabdacintAmaNi' aMtargata eka graMtha vizeSa, tattvane jANavA icchanArAonI kathA. apUrvavidhi pu. ( apUrve - pramANAntarAprApte vidhividhAnam vidhA ji) pramANAntarathI aprApta vastunuM vidhAna, yathA-svargakAmo yajeta / apUrva tra. (7 pUrvamatiyaMt) pUrvane ayogya. avRtta tri. (na pRvatta:) asaMbaMdha, saMbaMdha vinAnuM. pravRvatta pu. (na vRtta:) eka varNa, akSara. apRthaLa avya. (na pRtha) juduM nahi te, sAthe, ekaThuM, abhinna, bhedarahita, ekasamAna. apRSTa tri. (1 pRSTama) pUchyA vinAnuM, ajillAsita, anucita rIte pUchanArane kaMI batAvavuM na joIenaapRssttH kasyacid brUyAd na cAnyena pRcchataH - manu0 2 / 110 apekSa tri. (apa s vu) 1. AzA rAkhanAra, 2. vATa jonA2, 3. darakAra rAkhanAra, 4. rAha jonAra. apekSaLIya strI. (apa rUkS ni anIyam 1. AzA rAkhavA yogya, 2. darakAra karavA yogya, 3. rAha jovA yogya. | apekSA na. (gara s TyuTa) artha upara mujaba. pekSA strI. (apa rUkS mAve a) jarUriyAta, AkAMkSA--je zabdabodhanA prayojanavALI che, prayojakapaNuM, anurodha, spRhA, darakAra, AzA, kAryakAraNano paraspara saMbaMdha, pratiSThA, dhyAna. apekSAvruddhi strI. (ayameja: gavameja: tyArijA buddhi: aneRtvavRddhiryA sApekSAvRddhirite)- A eka, A eka, ema aneka evI ekapaNAnA viSayavALI buddhi, jema betraNa vagere saMkhyAnuM jJAna. apekSAbuddhija tri. ( apekSAbuddhito jAyate jan+Da) nyAyamatamAM bethI AraMbhIne parArdha paryantanI saMkhyA. apekSita tri. (apa s La vata) 1. cAheluM, 2. AkAMkSA karela, 3. icchela, 4. darakAra karela, jenI tapAsa karavAmAM AvI hoya, jarUriyAta. Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 shbdrtnmhoddhiH| [apekSin-aptya malina tri. (kSa ni) 1. apekSAvALuM, | sapomaya tri. (pa: narsTa tavAtma taritva 2. darakAravALuM, 3. icchAvALuM, 4. cAhanAvALuM. 3paN + maya) jaLamaya. apezya tri. (napa d for B) 1. AzA bapora pu. (pa rUd gha) tyAga, viparIta tarka, rAkhavA yogya, 2. darakAra karavA yogya, 3. vATa- haThAvavuM, dUra karavuM. rAha jovA yogya. poda pu. (pata: 6:) 1. atayAvRtti) eTale kaya avya. (3mA rum nya) anusarIne, icchIne, tamitratyAyaT: jemake vijJAnavAdI bauddhamatamAM nIlatvAdi cAhIne, darakAra rAkhIne. dharma anIla vyAvRtti 35 che. 2. jainadarzana pramANe gata tri. (pa rUd vatta) gayelo, nAselo, apoha-nizcayajJAna, 3. matijJAnano trIjo bheda, - patayuddhaginiveza sIkhyA-za0 rU 18,vicalita,viruddha 4. pRthaka bhAva, pa. bhinnatA, 6. vipakSanI yuktiono ati tri. (pate tyata) kAryathI rahita, kAryazUnya. tyAga karavA mATe vizeSa vicAra karavo te, 7. buddhino tamI tri. (pata fmaya:) jeno bhaya dUra thayo che, chaThTho guNa, 8. paDilehaNano eka prakAra, 9. sthAnAMtara, niDara, nirbhaya. 10. nAsavuM, 11. zaMkA-samAdhAna, 12. tarkavitarka, apetarAkSasI strI. (apetaH rAkSasa iva pAtakaM yasyAH) 13. avicAraNIya viSayonuM nirAkaraNa, 14. tarkamAM tulasI, jenAthI rAkSasa jevuM pAtaka naSTa thayuM hoya te. doSapUrNa pakSano tyAga. apeva tri. (na peya) na pIvA lAyaka. modana na. (pa 6 nyu) 1. tyAga, 2. viparIta gaNeza tri. (na zAstram) 1. maMdatAvALuM, 2. adakSa, tarka, tarkavitarka karavAnI kSamatA, AlocanA. (matta: smRtirjJAnamapohanaM ca-bhaga0 15 / 15 3. acatura, akuzala. padanIya tri. (apa ke anIyara) bIjAe karelA apehikaTA strI. (apehi apagaccha kaTa ityucyate yasyAm takano nirAsapUrvaka tarka karavA yogya. kriyAyA) jemAM he kaTa tuM dUra thA' ema kahevAmAM ApA tri. (napa ka6 thI 1. tajavA lAyaka 2. dUra Ave te kriyA. karavA yogya-khaseDavA lAyaka. sapezana . (ta pazuna) cADiyApaNAno abhAva. poSa tri. (nAti pauruSa vasya) parAkrama vinAnuM, mazina tri. (paizanam vasya) cADiyuM nahi te. puruSArtha rahita, kAyara, Darapoka, alaukika. pezanTa na. (1 zunya) cADiyApaNAno abhAva. moSa na. ( pauruSa) puruSArthano abhAva, parAkrama goru6 vi. (masa : tyAkhya:) nahi te, bhIrutA, alaukikatA. 1. vikala aMgavALuM, 2. bALaka, 3. traNa vaLiyAvALuM aparuSeya tri. (na pauruSeya:) 1. mANasanuM banAveluM peTa, 4. ghaNuM bIkaNa, 5. zarIranA koI avayavanI nahi te, 2. nitya. ' adhikatA agara alpatA. pauruSeyatAvI pu. (kaparuSeyatAyA: vA:) veda poDha tri. (nam vat vatta) 1. tajela, phekI dIdhela, apaurUSaya che evo siddhAMta. 2. choDela, sthAnAMtarita. jema- nApoDhA kag R. (mA, tu hRsvakSa) 1. zarIra, 2. sUkSmarUpe (jUnAyA: poDha: ) - kalpanA rahita. soma, 3. nAnuM, komaLa, mRdu. pota tri. (patamuha suruSTatA yasya) | gag2 pu. (kacchaH turti re ve vivA) 1. iMdra, 1. jemAM pANI praveza karI zake nahi te, 2. jaLane 2. agni . kheMcI kADhe tevuM jhera vagere. caturtha na. (madhuro bhava: vere ya) jaLanuM prerakapaNuM, pati zrI. (kapati muva yasthA: sa) eka jAtanI utsAha, kriyAzIlatA. vanaspati, zAka. aptoryAga pu. (aptordehasya pAvakatvAdyAma iva) sonabrIya tri. (maponapat revatIrya gha-cha vA) agniToma yajJanA aMgarUpa eka yajJa. aponapAt devatA che adhiSThAyaka jeno tevuM haviSya. | apya tri. (aptuni-dehe bhavaH yat vede TilopaH) aponavIya. 1. saMtAna, chokaruM, 2. dehanA karmamAM rahela. Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apnas-apracetita] shbdrtnmhoddhiH| 121 nam na. (sAm sun nu dUrva8) karma, adhikAra, | prAzya tri. (na pra zALa marNArthe yata) saMpatti, kArya. 1. chAnuM rAkhavA lAyaka, 2. prakAza karavAne ayogya mana: tri. (masi-La titi thA ) | 3. atyaMta gupta rAkhavA lAyaka, janmanuM nakSatra vagere. 1. karmamAM adhikRta, 2. kAmamAM adhikArayukta karela. gaprIpravRtatva ne. 1. jemAM asaMbaddhapaNuM ane ati apnarAja pu. (apnasAM-karmaNAM rAjA prerakatvAt Tac) vistAra nathI evI vANI, 2. jaina tIrthaMkaranI vANInA karmono preraka. pAMtrIza guNamAMthI eka guNa. apnavAn pu. (apnasA karmaNA vAnaM gatiH saGgatirasya) prata tri. (na prata: 1 pravRta pratiryaMca) yathArtha 1. bhRguvaMzanA eka RSi, 2. bAhu, bhujA. nahi te, nakalI, banAvaTI, asvAbhAvika, apakrAMta apnasvat tri. (apnas astyarthe matup masya vaH) | nahi te. nahi AraMbhela, cAla nahi te, ayathArtha 1. karmayukta, 2. kAmavALuM. bhaya vagerethI svabhAva bhraSTa, aprAsaMgika-prasaMgane prati pu. (pAM pati.) 1. samudra 2. varaNa. anucita, aprastuta, viSayathI asaMbaddha. pitta na. (pAM pitta va) agni. pravRti strI. (ne prakRti:) 1. prakRtithI bhinna, 2. je . (nAmidaM tatra sAdhu saMtaM vA va) jaLamAM paitRka saMpatti na hoya te, Akasmika saMpatti, saMskAra kareluM, jaLa saMbaMdhI karma karavA sAruM prApta 3. kArya - kAraNathI bhinna, sAMkhya prasiddha puruSa, karavA yogya. 4. vyAkaraNazAstra prasiddha pratyaya vagere zabda, 3thaya pu. (mad rU mAve ma) 1. upAgamana, mImAMsAzAstra prasiddha prakRti bhinna vikRti aprakRtika. saMmelana, najIka AvavuM te, 2. nAza, 3. pralaya, 3pravRti tri. (na pratirya) svabhAvazUnya. 4. vilaya. | pratibdha tri. ( pratI tigta thar ) roga ke saprada tri. (na prada:) prakaTa nahi te, gupta, aprakAzita. bhaya vagerethI svabhAva bhraSTa thayela. prampa pu. (na prampa:) kaMpano abhAva, daDha, sthira, pravRSTa tri. (na praSTa:) halakuM, adhama, nIca. jeno javAba ApavAmAM na Avyo hoya te. kheSTa pu. (na pravRSTha:) kAgaDo. pravara na. (na praramu) je pradhAna agara mukhya 3pravata tri. (3 pravarRm vatta) je yogya hoya tethI viSaya na hoya, asaMbaddha, aprAsaMgika. rahita, ayogya, taiyAra nahi karela. prarSa pu. (prarSa) halakAI. nakSata tri. (na pra imAve vatta) atizaya kSaya rahita, samavarSa tri. (na prarSa ya) 1. prakarSa vinAnuM, akSaya. 2. utkRSTa nahi te, nIca. 3pravara tri. ( pravara:) tIkSya nahi te, mRdu, komaLa. gaprati tri. ( praSita:) je advitIya na hoya, pradhyatA strI. (na prathatA) apakIrti, lAdanAmI. sAdhAraNa, pu. kAgaDo. maUTI tri. (nAti prama: yI) bIjo anusaraNa na gabAi pu. (pray: jhADuM:-nyo yasya) thaDA karI zake evI teja gatithI janAro. vinAnuM koI vRkSa. pranmi tri. (nAsti pramuIN:) zaramALa, sAhasarahita, aprakANDa na. (na prakRSTaH kANDaH skandho yasya) vinayazIla, zIlavAna -pRSTha: parphe vasati niyata puSkaLa nahi te, thoDuM. dUratazcApragalbhaH -hi0 2 / 26 pravAsa pu. (na prAza) 1. prakAzano abhAva, BIE tri. (na prAda:) na rokeluM, abAdhita. 2. chupAvavuM. 3pramukha tri. (na prada: gu: yasya) vyAkuLa, gabharAyeluM, prakAza tri. (nAsti prAzo vacce) 1. prakAza vinAnuM, anukULa guNavALuM nahi te, taiyAra nahi te, vAMkuMcUkuM. aMdhakArapUrNa 2. gupta, rahasya, apragaTa. pravetan ne. (na praveti pra vis masu) ajJAna. prAzita tri. (na prAzitam) 1. prakaTa nahi karela, pratita tri. (na pratita:) je jaNAyuM na hoya, 2. gupta rAkhela, 3. nahi prakAzela. ajJAta. Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 Japrayoti tri. (tra pra put nipkta) anicchita, jene protsAhana maLyuM na hoya te, na pUcheluM, akathita. apracchedya tri. (na pracchedyaH) apravezya, durbodha. aprana tri. (na pranA yasya) putra vagere jene saMtita na hoya te, vAMjhiyuM, prajA vaga2nuM. apranam tri. (na pranA yasya asun) upalo zabda juo. apranAtA strI. (na prakhAtA pi na prasUtA) jeNe kadI paNa garbha dhAraNa nathI karyo evI vAMjhaNI strI. aprajJAta tri. (Ja pra jJA kta) ajJAta, je jJAta na hoya, zabdaratnamahodadhiH / je samajamAM AvyuM na hoya. apraLIta tri. (na praLIta: vevidhinA saMskRta:) veda vidhithI saMskAra nahi karela agni vagere, akRta, nahi banAveluM, ghRNita, dharmakArya mATe alaga na kareluM. apratattva tri. (na pratavarSa:) 1. anumAna vaDe na jANI zakAya tevuM, 2. tarka ka2vAne azakya. apratA tri. (pra+tAm vip nAsti pratA yasmAt) ati vistIrNa. JapratApa pu. (na pratApa:) prabhAvano abhAva, maMdatA, nIcatA, padano abhAva. aprati tri. ( nAsti prati pratirUpaH pratidvandvI vA yasya ) ati utkRSTa, pratidvanda rahita, pratispardhI rahita. apratikara tri. (prati vaiparItye kR karttari ac-na pratira:) viparIta nahi karanAra, vizvAsapAtra, vizvasta, vikSepa rahita. apratikara pu. ( pratikaraH - pratikSepaH na pratikaraH ) pratikSepano abhAva. apratiSThAra pu. (na pratiSThAra:) pratikArano abhAva, ilAjano abhAva, badalo na lenAro. apratihAra tri. (1 pratiAra; yasya) pratikAra--upAya ka2vAne azakya, upAyazUnya. apratijAra anya. (samAve) pratikArano abhAva. apratikarmman tri. ( nAsti pratikarma-pratikAro yasya) pratikA2 ka2vAne azakya, atula karmavALuM. apratikriyA zrI. (na pratikriyA) upAyano abhAva. apratiprAdya pu. (na pratiprahItuM yogya) jenI pAsethI grahaNa na karAya te cAMDAlAdi, levA joga nahi te, pratigraha karavA lAyaka nahi te. [apracohita-apratima apratiya tri. (nAsti pratiSaH pratighAtoDasya) abhedya, ajeya, jene harAvI na zakAya te, pratighAtaka vagaranuM, pratibaMdha rahita, askhalita, je naSTa na karI zakAya. aprativrundra tri. (na pratidvandva: sahaSaro yasya) sahacara vinAnuM, ekaluM, sAmI spardhA karanAra koI jene nathI tevuM, pratispardhA rahita, anokhuM. apratipakSa tri. (na pratipakSo yasya) 1. vipakSa vagaranuM, 2. asadaeNza, 3. atula, anupama, 4. jene koI zatru ke viruddha pakSa na hoya te. apratipatti strI. (na pratipatti: rtavyatAnizcayaH) Ama ja karavuM evo nizcaya nahi te, nizcayano abhAva, asvIkAra, upekSA, vivalatA, avyavasthA, grahaNa na karavuM te, sphUrtino abhAva, nyAyamatamAM eka nigrahasthAna prakRtanuM ajJAna. apratipatti tri. ( na pratipattiH kartavyatAnizcayaH yasya ) 1. nizcaya vinAnuM, 2. svIkAra nahi karanAruM, 3. sphurti vagaranuM. apratipad tri. ( na pratipadyate jAnAti pad kvip) 1. vikaLa, 2. ajJAnI, gabharAyelo, vikala. apratipatra tri. (na pratipatram) nahi jANela, aMgIkRta nahi te, nahi svIkArela, je pUruM na karI zakAya tevuM. prativa tri. (na prativaddha:) nahi baMdhAyela, nahi aTakela, uddAma, chUTuM, svataMtra. aprativanya tri. (na pratibandha:) bAdhA rahita, vivAda vinAnuM. prativanya pu. bAdhA agara rukAvaTano abhAva. aprativaha tri. (nAsti prativaruH pratipakSo yasya) atyaMta baLavAna, viruddha pakSa vinAnuM. apratima tri. (nAsti pratimA yasya) 1. pratibhA vinAnuM, 2. pragalbha nahi te, 3. gabharAyela, zaramAyela, 4. adhRSTa, pa. sphUrti vinAnuM, vinIta zIlavAna. apratimaTa tri. (nAsti pratimaTo yasya) ajoDa yoddho, apratidvaMdvI. apratibhA strI. (na pratimA) uttaranI pratipatti-jJAna na thavuM te, apratibhA nAmanuM nigraha sthAna kahevAya che, sphUrtino abhAva, uttaranI sphUrti na thavI te. apratima tri. (nAsti pratimA 35mA yasya) atula, jenI koI paNa barobarI na karI zake te, anupayukta. Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apratimaprabhAva-pratIta] apratimaprabhAva tri. ( nAsti pratimaH prabhAvaH yasya ) atulya prabhAvazALI.. -6 ~ttamo'styadhi: kuto'nyaH / lokatraye'pyapratimaprabhAvaH - gItA 11 / 43. apratimA strI. (na pratimA) lajjAzIlatA, kAyaratA, bhIrutA, maMdatA. apratiyogin tri. ( nAsti pratiyogI tulyarUpaH yasya ) 1. anupama 2. abhAva saMbaMdhI je pratiyogI tethI bhinna. zabdaratnamahodadhiH / apratiyodhik tri. (nAsti pratiyothI yasya) apratirodhya, jene rokavo zakya nathI te. apratiratha tri. (nAsti pratiratho yasya) laDavAmAM jene sAmAvALo koI nathI evo yoddho. apratiratha pu. ( nAsti pratiratho'sya ) 1. yAtrA, 2. koI sthaLe prayANa samaye maMgaLa mATe bhaNAtuM eka samagAna, viSNu, apratirava tri. (pratikUlo ravaH pratiravaH sa nAsti yatra ) jemAM A mAruM dravya che tAre bhogavavuM nahi evo viruddha zabda nathI tevo bhoga, vaibhava, vivAda rahita, tarkazUnya. apratirUpa tri. ( na pratirUpaH yasya ) 1. asadeza, 2. atulya, anupama. pratirUpa thA strI. (na pratirUpA thA yasyAH) uttara vAkya 22 vANI, athavA jeno uttara na daI zakAya tevI vANI. apratiSiddha tri. (na pratiSiddha:) nahi niSedhela, niSiddha nahi te. aprativIrthaM tri. (na pratiruddha vIrya yasya jenuM parAkrama bIjAo na rokI zakyA hoya te. gapratita tri. (na prati sva vRtta) jenI sAme zabda na thayela hoya te, sAme nahi gayela. apratiSTha 7. (nAsti pratiSThA yasya) bIjAnA AdhAra vinA kevaLa potAnA sthAnamAM ja sthiti karI rahela parabrahma. apratiSTha tri. (nAsti pratiSThA yasya) pratiSThA vagaranuM, Azrayarahita, niSphaLa, prazaMsA--AbarUzUnya, AdhAra rahita, nirAzraya, asthAyI, nazvara. pratiSThA srI. (na pratiSThA) pratiSThAno abhAva, prazaMsAno abhAva, asthiratA, nazvaratA, niMdA. 123 apratiSThita tri. (na pratiSThitam) pratiSThA nahi pAmela, prazaMsA nahi pAmela, asaMmAnita. trapratiSThita pu. (na pratiSThita:) viSNu, nirdhana. (mitAkSarA--a. 2. zloka 117) apratiSThita tri. pratiSThAna rahita nimitta vinA, svabhAve udbhavela, pratibaMdha rahita, apatya rahita azarIrI. (mitAkSarA--a. 2. zloka 145) apratiSThAna pu. sAtamI narakanA pAMca narakavAsamAMno eka narakAvAsa, prauDhatA, daDhatAno abhAva. apratisaMkhya tri. (na pratItA saGkhyA yasya uttarapadalopaH) jenI saMkhyAnI khAtarI karI nathI te, jenI saMkhyA na maLI zake tevI vastu. apratisaMsthA strI. (na pratisaMdhyA) vizeSa buddhino abhAva. pratisaMjJAnirodha pu. (na pratisaMyA buThyA nirodhaH) bauddhavizeSa kalpita abuddhipUrvaka bhAva vinAza. apratizruta tri. (na pratizruta:) nahi svIkArela, pratijJA nahi karela. apratijJata tri. (na pratihRta:) bIjAothI parAbhava nahi pAmela, nahi rokela, pratighAta rahita, akhaMDita, kyAMya paNa skUlanA pAmela nahi te, jene koI aTakAvI na zake ke koI tenuM ullaMghana na karI zake tevuM, devatAono eka prakAra. apratitAti tri. (apratihatA tirthasya) apratibaddha vihArI, askhalita gativALuM. apratidatanetra tri. (na pratihatAni netrANi yasya) jenAM netro nirmaLa che te, je kSINa daSTivALo nathI. apratijJArya tri. (na pratihArya:) jenuM nivAraNa na karI zakAya te, anivArya. apratIja tri. (nAsti pratijmadezo yasya) saMpUrNa. apratIja na. (nAsti pratime dezo yasya) parabrahma. apratIoAra tri. (na pratISThAra:) pratIkAra rahita, badalo na lenAro. apratIkSA strI. (na pratIkSA) 1. bIjAnI apekSAe kALa nahi gumAvavo, 2. bIjAnI apekSAe utAvaLathI karavuM. apratIta tri. (prati rU vatta) 1. nahi jANela, 2. nahi sAme gayela, 3. nahi nAsI gayela, avizvasta, Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 shbdrtnmhoddhiH| [apratIti-aprameya pratIti zrI. ( pratIti:) 1. vizvAsano abhAva, prabhAva tri. (na mAvo yaW) prabhAva zUnya, prabhAva 2. khAtarIno abhAva, 3. jJAnano abhAva, 4. adarzana - rahita. 5. pratyakSa na hovuM, pa. ananubhava. - nApratItiyo- pramu tri. (pramu:) azakta, ayogya, jenAmAM zAsana dha: kintu mithyAtvanazcaya: | no ve suSuptakRSTha | karavAnI zakti nathI mucyetAyatnato janaH / / paJcadazI 6 / 13 mavmUta tri. (na ,mUta:) thoDuM, jarA, prabhUta nahi te, pratIta tri. (na prati+rA+vata) sAme nahi Apela. je paryApta nathI. apratIpa tri. (na pratIpa:) pratikUla nahi te, anukULa, gabhUti strI. (na prabhUti:) laghu udyoga, alpa udyoga. viruddha nahi te. prazaMza pu. (na prabhraMza:) lopa na thavo te. pratu pu. (na pratu0:) anivRtti, utkRSTa pariNAmano apramatta tri. (na ,mad vatta) sAvadhAna, pramAdI nahi te, abhAva, abhAva, asaMgati. sAvadha, dArU vagerethI gAMDuM na thayela, nirAbhimAnI. Atu tri. (na praSTA tu yaW) utkRSTa tulArahita, apramatto bhaved dhyAnAt-paJca0 273 dhanAdinI prakRSTa tulArahita. apramattA strI. (pramatta) jeno vivAha nathI thayo prattA strI. (na prajJA) kumArI kanyA, jenuM dAna karavAmAM evI kumArI kanyAM. AvyuM nathI. apramaya pu. (na pramIyate pra+mi+ac vede nAttvam) pratyakSa tri. (na pratyakSa) pratyakSa nahi te, agocara, aprameya, pramANAtIta, jenuM pramANa na thaI zake che. adazya, ajJAta, anupasthita, atIndriya, gAmaH tri. (na prama:) utsAhahIna, udAsa. -apratyakSe'pihyAkAze bAlAstalamalinatA-dyadhyasyanti- maHI zrI. (1 praHT) mithyAjJAna, bhramajJAna. zAGkarabhASyam. samAna na. (pramaUAmu) parimANano abhAva, pramAjJAnathI pratyaya pu. (na pratyaya:) 1. avizvAsa, 2. jJAnano bhinna, bhrama vagerene utpanna karanAra vAkya. abhAva, 3. vyAkaraNamAM pratyayano abhAva. pramaH . (prama:) pramAdano abhAva, sAvadhAnapaNuM. pratyaya tri. (na pratyayo yasya) 1. vizvAsa vagaranuM, | gapramAH tri. (na pramA: ya) pramAdazUnya. 2. jJAna vagaranuM. * pramAhid tri. (na prati pra+mad ni) pramAda pratyAyeya tri. (na pratyAyeya:) tyAga athavA khaMDana vinAnuM, sAvadhAna. karavAne azakya, nA na pADavA yogya, vAMdho na levA | saprama, tri. (na , mi 3 mArce yud vArthe ) lAyaka, na tajavA yogya. aparicchedaka, paricchedaka nahi te. prathita tri. (na prathita) 1. aprasiddha, 2. avistRta, | gapramita tri. (na pramata:) aparimita, amApa, mApa je phelAyeluM na hoya. nahi thayela, nahi meLavela pradhAna tri. (ne pradhAna:) 1. utkRSTa nahi te, | pramIya tri. (na pra+mAM+za) 1. aprameya, 2. amukhya, 3. gauNa. 2. pramANAtIta, 3. pramANa karavAne ayogya. apradhAna na. ( prathAna) mukhya nahi te, gauNa mukhya | samUra tri. (+nyU+viva pramU: mUDatyarthe jJAtri karmanuM aMga. - 2. na. ta.) amUcchita, mUrchAvALuM nahi te. pravRSya tri. (na pratharSatuM vica:) oLaMgavAne azakya, | pravRSTa tri. (na , pRSa vatta) nahi sahana karela, nahi parAbhava-tiraskAra karavAne azakya, ajeya. kSamA karela, nahi pUchela, nahi jANela, aSTa. prapanna tri. (prapanna:) prApta nahi thayela, nahi Avela. | samRga tri. na (mRSyi:) bAdha karavAne azakya. nahi jANela. aprameya tri. (na pramAtuM-jJAtuM paricchettuM vA yogyam) maHvatra tri. (na prava8:) atyaMta baLavAna nahi te, amApa, amuka A pramANe che ema nizcaya karavAne hIna-ochA baLavALuM, nibaLa. azakya, jANavAne azakya, jANavAne ayogya, jenuM gama tri. (nAsti prama) prabhA rahita, kAMtihIna, maMda. || mApa na thaI zake, vizALa, anaMta, apAra, pramANa prabhAva pu. (na pramAva:) prabhAvano abhAva. dvArA siddha na thaI zake. Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maneya-saprada] shbdrtnmhoddhiH| 125 sAmeya na. ( pramatuM jJAtuM chelluM vA yogyam) | gapravitta strI. ( pravakta:) prasaMgano abhAva, Agrahano parabrahma, tiraskAra-parAbhava karavAne azakya, ajeya. abhAva, prAptino abhAva, saMbaMdhano abhAva, Asakti prameyAtma pu. ( prameyaH mAtmA thI) ziva, mahAdeva. - rahita, je joDAyuM na hoya. prayatna pu. (na praNo cahna:) prayatnano abhAva. pravitta tri. (na pravitta: yI) Agraha vinAnuM, tni tri. (1 prayatno yaspa) prayAsazUnya, prayatna prasaMga vagaranuM, abhiniveza vagaranuM. rahita. prasa pu. (na prasa:) saMbandhano abhAva, saMgatino saDyALi sI. (na pra yA ni) na javuM. pragati na abhAva, anupayukta samaya, anurAgano abhAva. karavI, (kevaLa Thapako ApavA mATe Ano prayoga prasa tri. (na prasa: yasya) saMgatizUnya, asaMgata, thAya che) - prayALaste zaTha ! mUyA-siddhA asambaddha. mAthuvara tri. (na prayukta:) jeno upayoga na karAyo hoya, avyavahata, anucita rIte prayukta, asAdhAraNa, prasanna tri. (na prasanna:) prasanna nahi te, asvaccha, durlabha. saMtuSTa nahi te, skUrtihIna, cittanI prasannatA vagaranuM, prayuta tri. (U+, mizrane mizrane va vata) mizrapaNAthI asvastha, nArAja, je anukULa na hoya. yukta, amizrapaNAthI yukta. prAsaMdigdha tri. (sat phugu) je sahana karI na pravoja . (na prayo'T:) prayogano abhAva. zakAya, jenI hariphAImAM UtarI na zakAya. Ayurved tri. (na dha yu nipu) mizra thayela. gaprasAda pu. (na prasA:) maherabAnIno abhAva, gautra tri. (na pra v gha) vilaMbano abhAva, prasannatAno abhAva, svacchatAno abhAva. zIvra, satvara. prasAda tri. (na prasAvatuM hoya) prasanna thAya nahi 3pra tri. (na prasRM dhaga) zIghratAvALuM, utAvaLiyuM. evuM, atyaMta kApavALuM, saMtuSTa karavAne ayogya. apravartina tri. (na pravartitaM zIlamasya tAcchIlye ini) aprasAha tri. (pa.) (na prasahyate'bhibhUyate pra saha karmaNi pravRttizIla nahi te, satata, viccheda vagaranuM.. gha) duHkha AdithI parAbhava nahi pAmanAra, pravINa tri. (1 pravI:) pravINa nahi te. AtmaniSTha, yogI. pravIta tri. (na , vI nananavipu varU) utpanna nahi prasiddha tri. (na prasiddha:) nahi utpanna thayela, nahi thayela, pAse nahi gayela. prasiddhi pAmela, nahi siddha thayela, ajJAta, sAdhAraNa. pravItA strI. (na , vI vatta striya TApu) akAmitA, jene chokaruM na thayuM hoya te strI. prasUti tri. (na prasUta:) vAMjhiyuM, saMtAnarahita. pravRtta tri. (na pravRttiH A pravRt sta) pravRttivALuM apakRta tri. (na prakRta:) vistArazUnya, nahi phelAyeluM, nahi te, nivRttivALuM, kriyAzUnya, uttejita na karanAro, vistAra vagaranuM. je pratiSThApita nathI, anupayukta. prastuta tri. (1 prastuta:) utpanna nahi thayela, kAyI pravRtti strI. (na pravRtti:) 1. pravRttino abhAva, sAdhavAmAM tatpara nahi thayela, nahi AraMbhela, jenI kAryamAM lAgI na javuM, pragati na karavI, 2. ALasa, - stuti nathI karAI te, prasaMgane anupayogI, uttejana agara utsAha rahita. aprAsaMgika, naimittika, arthavihIna pravedra tri. (nati praveH-Amo ) durlabha, lAbha | prastutaprazaMsA strI. (aprastutI prazaMsA karayAm) te vagaranuM. nAmano eka athaliMkAra, jemAM aprastuta kathana dvArA prazasta tri. (na prazasta:) nahi vakhaNAyela halakuM, prastutano bodha karAyo hoya. duSTa, adhama, nindita. pradata tri. (na pradate prahad vatta) nahi kheDela khetara aprasakta tri. (na prasaktaH abhinivezayuktaH sambandho vagere, anAhata, navuM (vastra). vA) Agraha vinAnuM, asabuddha, abhiniveza vagaranuM | madira . (na pracaMte ma pra+hat vatta) ekAda vakhate prasaMga vagaranuM, asaMyukta, je joDAyuM na hoya. | dhoyeluM navuM kInArIvALuM, bilakula nahi pahereluM vastra. Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 shbdrtnmhoddhiH| [aprahan-apriyavAdin prada tri. (na pratti+pra+ha+viva) kAryano nAza | prAptayauvana tri. (prApta yauvane cI) je bALakane nahi karanAra, kAryano anugrAhaka, AghAta ke prahAra | yauvana prApta thayuM nathI, taruNa, kumAra, apukhta uMmarano. na karavo. aprAptavyavahAra tri. (na prAptaH vyavahArayogyaH kAlo'sya) apavRita tri. (na praterAtam ) prAkRta nahi te, vyavahArayogya samaya jeno prApta na thayo hoya te, prakRtinA kAryathI bhinna, IzvarIlIlA vagere, svabhAvanA apukhta vayanuM. saMbaMdhavALuM nahi te, asAmAnya manuSya vagere, | saprItA strI. (prApta: vivAdAstroDA:) jeno asvAbhAvika. vivAha samaya prApta thayo nathI tevI kuMvArI kanyA. kara tri. ( prArA:) je viSaya ane prati strI. (tra prApti:) lAbhano abhAva, asaMbhava, prakaraNa mujaba na hoya. upapattino abhAva, pramANAntarathI jJAnano abhAva. prAya tri. (prAya: pradhAna:) zreSThathI bhinna, adhama, prApti tri. (na prAtaH ya) lAbhazUnya. apradhAna, gauNa. prANa tri. (na prApya:) nahi prApta karavA yogya, prAcIna tri. (prArthana:) je purANuM na hoya, Adhunika, durlabha, nahi prApta karIne. pazcimI, je pUrvIya na hoya. prAmAjika tri. (ne prAmANi:) pramANathI asiddha, prajJa tri. (na prajJA) mUrkha, mUDha, azikSita, je jANakAra pramANane nahi jANanAra, jenA upara vizvAsa na mUkI nathI, ajJAnI. zakAya te. pravezi tri. (nAsti praza: patra) koI pradeza gaNAnAtha na. (1 prAmANya) yathArtha bodhakatAno sAthe saMbaMdhita na hoya, je abhiprAya ApI na zake.) abhAva, apramANapaNuM, apramANapaNAne laIne maHI tri. (nAsti dehAkuntavat prAna thI) maDaduM, zaba, prANa vinAnuM. anuSThAna nahi karavAM te. aprAmi tri. (na prakarSe Na amyate hiMsyate'sau prANa pu. (na prANo vasya) sarvathA prANazUnya Izvara. mAn tri. (na prALA) prANI nahi te. pra+3+fjal lAkha rUna) ahiMsita, hiMsA nahi karela. prApta tri. (na prAtaH pramANAntaraviti:) anya pramANathI nahi jANela, nahi prApta thayela, nahi Avela, je prAyu tri. (na pra+--3) nahi janAra. maLI na zake, je Avyo ke pahoMcyo na hoya, je hajI aprAyus tri. (na prakRSTaM pragataM vA''yuryasya) sudhI pUrNa vRddhi pAmyo na hoya. prakRSTAyu-dIghAyu jenuM na hoya te, gatAyuSa nahi te. prAptavAI ra. (naprAta:choDa) jeno samaya prApta sArthava tri. (na prArthaw:) vivAhamAM nahi mAganAro. na thayo hoya te, avasara vinAnuM, tu vinAnuM, te pravRta tri. (na pravRta:) je DhAMkeluM na hoya. nAmanuM eka nigrahasthAna, yathA-avayava paryA praziDra tri. (na karAtA) bhojana na karanAro, na savana- prAptawAstram (gau. pa/2/11) sabhAkSobha khAnAro. ke vyAmohathI UlaTuM kathana karavArUpa, vAdIno eka gapriya . ( priya) priya nahi te, svabhAvathI ja prakArano doSa. dveSapAtra, duHkha, duHkhanA sAdhana vacana vagere. aprAptaprApaka pu. (aprAptaM prApayati bodhayati pra+Ap priyara tri. (na priyaM roti kR 3) priya nahi fpad vu) pramANAntarathI nahi jANelAne jaNAvanAra karanAra mImAMsAprasiddha zabda, jene paloTavAnI avasthA prApta vimajina tri. (na priyaM mA yasyasti) je bhAgyavAna nathI thaI tevo vAcharaDo, aprApta vastune prApta nathI, abhAgI. karAvanAra, ajJAta vastune jaNAvanAra. gapriyaMvara tri. (na priyaM vati ni) apriya bolanAra, prAptaprApti 2. pUrva ajJAta evA viSayano - kaDavAM vacana bolanAra, kaMTALo upajAve tevuM bolanAra. jJApaka (A eka vaidika vidhi che, jema- trIdIm | priyavali tri. (na priyaM vati ni) uparano artha prokSet (cokhA upara pavitra jaLa chAMTavuM joIe.) | juo. Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. thayesa.. apriyA-aphalita] shbdrtnmhoddhiH| 127 apriyA srI. (na priyA) meM tanu bhA7j, aslel | apsu tri. (nAsti apsu rUpaM yasya) 35 2hitarA. nate. rUpavALA asura vagere, bhojana rahita, pANImAM. aprIta tri. (na prIta) asantuSTa, prasanna. apsukSit tri. (apsu jalAdhAre antarikSe kSiyati nivasati aprIti strI. (na prItiH) pratinI amAva, saMtoSanA kSi kvip) antarIkSama vasanA2. viva0. samAda, duH5, saml, arathi, .. apsucara tri. (apsu caratIti car-Ta) 4352, 45.tu. aprItikara tri. (na prItiM karoti) prIti nali 22, apsuja tri. (apsu jale taddhenau antarikSe vA jAyate asaMtoSa upajAvanAra, kaMTALo upajAvanAra. jan+Da) mA utpanna. thayesa, aMtarIkSama utpanna apretarAkSasI strI. (na pretA prAptA rAkSasIm) tulasI.. thayesa. apreman pu. (na prema) prema nali te, dveSa. apsujA pu. (apsu jAyate jan viTa) ghoDau, netara, aprokSita tri. (na prokSitaM yatra) asiMthita, 4 chAyu | apsujA tri. (apsu jAyate jan viT) ma utpanna nathI, pavitra rAyuM nathI. aproTa pu. meM 4.512rnu pakSI apsujit tri. (apsUn asurAn jayati ji+kvip) aprodita tri. (na proditam) anuyyarita, haina thy|2|| aMtarIkSamAM rahelA asurone jItanAra. asaMskRta karAyuM na hoya. apsumat tri. (apsu+matup) na saMcipanj, yatheSTa aproSita tri. (na preSitam) gayo. nathI. jaLa meLavanAra pANIvALuM. aprauDha tri. (na prauDhaH) prauDha mali te, vRddha nalita, ADaM apsuyoga pu. (apsu yogaH) 4ma yoga, no nahita, dhRSTa nathI, asADasI, bhI. saMgha apya tri. (Apa ya hsvaH) prApta. 2vA yogya. apsuyoni tri. (apsu yonirutpattirasya) 4 thanAra. aplava tri. (nAsti plavaH yatra) na t2||2, 4984 | apsuyoni pu. (apsu yonirutpattirasya) gho.. vinAnA. apsuSad (apsu jale kAraNatvena sodati sad kvip) apsa tri. (apaH sanoti san-Da) no. vizeSa gue ma 238. mAni. 2sa, suM62 35. apsuSobha pu. (apsu adbhiH soma iva) 4thI. ma38. apsaraHpati pu. (apsarasAM patiH) dra. eka yajJapAtra. apsaras trI. (adbhyaH saranti udgacchanti sR asun) | apsusaMzita pu. (adbhyaH saMzitaH) saMtarIkSa. apsarAo, samudramAMthI nIkaLelI svarganI vezyAo. | aphala tri. (nAsti phalaM yasya) ijhiyu, 38. vinAna apsarastIrtha tri. (apsarasAM tIrtham) me 52nA / vRkSa vagere, dharmanA phaLa rUpa sukha vagerethI rahita, tIrthano bheda, tIrthavizeSa. niNa, prayo4 2rita, anutpA. apsarA strI. (apsaM rUpamastyasyAH prAzastye) hivya aphala pu. (nAsti phalaM yasya) chaMdra, te. nAmarnu / rUpavALI svarganI vezyA. apsarApati pu. (apsarANAM patiH) dra. aphalaprepsu tri. (na phalaprepsuH) 4 manatAj.dat. apsarAyamANA strI. (apsarasa ivAcarati dehasaundaryAdinA) 6278 rAmato nathI, svArtha rahita. dehanI sundaratA vagerethI apsarA sarakhI koI strI. | aphalA strI. (nAsti phalaM yasyAH) meM tanI huvAra, apsava tri. (apsaM jalarasaM vAti hinasti vA) 45nA bhoMya AMbalI. 2sathI rahita samadra, pANI denAra. aphalAkAGkSin tri. (na phalamAkAGkSate) bhn| apsavya pu. (apsu bhavaH) bha thanAra. iNana. UsikSA na. rAmanAra. - aphalAkAkSibhiryajJaH apsas tri. (apsu apsAdhane tejasi sasti svapiti | kriyate brahmavAdibhiH-mahA0 sas kvip) 35, 35vANu. aphalita tri. (na phalaM jAtamasya tArakA0 itac) nali apsA tri. (apo jalAni sanati dadAti) 4 // 5 // 2. jesa, vRkSa. kore. vRkSa, ro.. Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 shbdrtnmhoddhiH| [aphalgu-abodhya | tri. (na ) niHsAra nahi te, sAravALuM, ' gavAgha pu. (na vadha:) bAdhAno abhAva, pIDA nahi te, lAbhakArI. pratibaMdha-aTakAyata nahi te. pujI tri. (na ) praphulla nahi te, avikasita, vAya tri. (na vadha: vItha vI vasya) bAdha nahi khIleluM, kaLIvALuM. pIDArahita. mana na. (nindrita nuM niryAsIDIM) aphINa. savAthI tri. (na vAdha:) bAdhaka nahi te. pona tri. (nAti carca) phINa vinAnuM dUdha vagere, savAdhavA tri. (nAsti vAdho yastha ) bAdhaka rahita, sarpanI phaNA. bAdhA vagaranuM, anukULa. sava (sva. sa. 3. seTa qte) zabda karavo. avadhita tri. (na vidhitam) bAdhita nahi te, yathArtha, sAi tri. je laMgaDo agara paMgu na hoya te. animaMtrita, anirAkRta. addha tri. (vaDa:) bAMdheluM nahi te, mokaLuM, saMbaMdha vAdhdha tri. (na vAdhyate pote vadhu thatuM) bAdhAne vagaranuM, asaMbaddha, svacchaMda, arthahIna. ayogya, nahi aTakAvavA yogya, je AjJAkArI na addhi tri. (nava ) anvayarahita, paraspara hoya. viruddha vAkya, viparIta. savATsa tri. (na vItra:) bALaka nahi te, pUrNa, taruNa. ma g tri. (na varlDa thecchavAtiyA 3pratiruddha | vinthana . (mApa vi rUnyanamasya) vaDavAnala, muvamaryA ivazya) apriya bolanAra, nahi baMdhAyelA vADavAgni. mukhavALuM, dukha, gALothI bhareluM. navIna pu. ( vInam) yogazAstrokta nirbeja evo viddhavat tri. ( vanya vaktavatu) arthahIna, je vyAkaraNa manonigraha. - siddha na hoya. navIna tri. (nAsti vInaM yasya) 1. nivaya, napuMsaka, avadha ratrI. (na vadhyate blena) lIlAvatI'mAM 2. akAraNa, 3. bIja vagaranuM phaLa. kahela trikoNa vagere kSetramAM banne bAjue rahelo | navIna na. ( vIna) kharAba bI, vIryahInapaNuM, lAMbo bhAga. napuMsaka, bIno abhAva. vadhya tri. (na vadhaHeta thatu) nAza pamADavAne ayogya, navInana pu. ( vInAn nAte) mana para niyaMtraNa. nahi hiMsA karavA yogya, na mAravA yogya, ayogya navInanA strI. (na vidyate vInaM yasthA) eka jAtanI vAkya. - drAkSa, aMgUra. anya na bana vanyo yatra) te nAmanuM eka jAtanuM anuddha tri. (na vadhu ruri varmaLa vI vatta) bodhano karaja levuM te. Azraya nahi te, bodhano aviSaya, mUrkha, ajANa. avazva pu. te nAmanA eka RSi pravRddhi strI. (na vRddhi:) buddhino abhAva, ajJAna, jenuM vanyu tri. (nAsti vanyuyaMca) bhAI vinAno, mitrahIna, | je rUpe jJAna hovuM joIe tevA jJAnano abhAva. ekalo. 3ddhipUrva tri. (navuddhaH pUrvA carcA) buddhipUrvaka gandhara tri. (na vadhura:) UMcuMnIcuM nahi te, rUDuM nahi nahi te, irAdApUrvaka nahi te, ajJAtabhAvathI. te, kaMTALAbhareluM. sabuddha tri. (na dha:) mUrkha, alpajJAnI, DAhyo nahi te. ava8 ne. ( vastram) baLano abhAva. abudhya tri. (budh vede kyap loke tuNyat-abodhya) ava8 tri. (nAsti varlDa yasya) baLa vagaranuM, jora jANavAne azakya, duviya, ajAgRta. vinAnuM durbaLa-baLahIna. manuSya ne. (nAsti pukhta mUchamasya) mUlazUnya antarIkSa, vastra pu. (1 varlDa yaramA)varuNavRkSa, te nAmanuM eka mULa rahita, taLiyA vinAnuM. vRkSa. vadha pu. (na vola:) ajJAna, bodhano abhAva, mUDha. savA strI. (na varlDa yasyA:) strI, nArI. savothaLaH tri. (na vo ]:) jANI na zakAya tevuM, sarvAmin pu. (mastha bhAva: rUna) rogAdinA jJAnavaDe jANavAne azakya. nimittathI thayeluM dehanuM dubaLApaNuM. vocca tri. (na vocca:) jANavAne azakya. Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abja-abdhra shbdrtnmhoddhiH| 129 abja na. (ap jan Da) 5, 7, 8, sama.4nI. | abdavAhana pu. (abdo vAhanamasya) indra. saMkhyA. abdArdha na. (abdasyArdham) varSa, 7 malinA. abja pu. (ap jan Da) dhanvaMtara, yaMdra, pUra, zaMbha, abdimAn tri. (apAM dAnamabdiH tato'styarthe matup) eka jAtanuM jhADa. jaLa ApanAra, megha vagere. abja tri. (ap jan Da) uli. pahA thana.2.. abdurga na. (adbhirveSTitaM durgam) yota23 ulatNI abjakarNikA strI. (abjasya karNikA) bhajanI madhyama Musno. seal. rahela kaNikA, kamaLano eka avayava. abdaivata na. (Apo daivatamasya) 5. OMno bhaviSya abjaja pu. (abjAt viSNornAbhikamalAt jAyate jan+Da) deva che evo koI maMtra, pANI jeno adhiSThAyaka brahmA, jyotiSazAstra prasiddha te nAmano eka yoga. devatA che evuM pUrvASADhA nakSatra. abjabAndhava pu. (abjAnAM bAndhava iva) sUrya, 240531rnu abdhi pu. (Apo dhIyantesmin Ap dhA ki) hariyo, sarovara. abjabhoga pu. (abjasya bhoga iva bhogo yasya) zaMjanA | abdhikapha pu. (abdheH kapha iva) samudra 39, samudrI . avayava sarakhA avayavavALuM koDuM, kamaLano khAvAlAyaka abdhija pu. (abdhau jAyate jan+Da) yaMdra, 5, chI5. bhAga paghakaMda, abdhijA strI. (abdhau jAyate TAp) sabhIvI, meDa abjayoni pu. (abnaM yoniryasya) brA, ma.46. ranI mahi. abjavAhana pu. (abjasya candrasya vAhanaM dhAraNaM yena) abdhijIvana pu. (abdhireva jIvanaM yasya) bh20iim|2.. ziva, bhADAdeva. abdhijau pu. dvi. va. (abdhau jAyete) HzvanI kumAra. abjavAhanA strI. (abjasya vAhanamivAdhAro yasyA;) abdhijhapa pu. (abdheH jhapaH) sAmudri bhA78.. sakSmI havI.. abdhidvIpA strI. (abdhisaMkhyAtA dvIpA yasyAH) eague abjas na. (Apyate janmataH Ap asun juTa hrasvazca) samudra ane jaMbudvIpa vagere dvIpavALI pRthivI. 35. abdhinagarI strI. (abdhau tatsamIpe nagarI) samudranI abjasthita pu. (abje viSNunAbhikamale sthitaH) .... __5.se. AvedI nagI, 2t. ( nI. 204dhAnI.) abjahasta pu. (abjaM haste yasya) sUrya, 0.53lk OM3. abdhinavanItaka pu. (abdheH navanitamiva kAyati abjA strI. (apsu jAyate jan viTa) pAemaitpanna __ prakAzayati kai+Na) yaMdra, upU2. thanAra harakoI padArtha, chIpa vagere. abdhiphena pu. (abdheH phenaH) samudra. abjinI strI. (abjAnAM samUha abja ini GIp) abdhimaNDDakI strI. (abdhi maNDayati maND uka GIp) kamaLano samUha, kamaLano velo, kamaLothI bhareluM sthAna. jemAM motI pAke che te samudranI chIpa. abjinIpatipu. (abjinyAH patiH)sUrya, 40530rnu kAu. abdhizaya pu. (abdhau zete zI ac) viSNa, nArAya98. abda pu. (abati rakSati sImAnaM dan) te nAmanI me. abdhizayana pa. (abdhau zayanaM yasya) 64.2no. artha.. pavata. abdhyagni pu. (abdhau sthito'gniH) 43vAnasa, 43vAgni. abda pu. (Apo dadAti dA+ka) bhegha, nAgaramotha. abbindu pu. (apAM binduH) 4maliMdu, su. abda pu. (Apyante vyApyante RtumAsapakSatithinakSatrayoga- abbhakSa pu. (Apo bhakSayati bhakS aN) . tano karaNavArAdayo yena Ap dan hrasvazca) varSa, sAla. sapa abdapa pu. (abdaM pAti pA+ka) varSano vipati. 05 | abbhakSa tri. (Apo bhakSayati bhakS aN) vara ull praha, meghano rAjA indra. pIne rahenAra. abdapati pu. (abdasya patiH) 352no artha humI.. abbhakSaNa na. (Apo bhakSaNaM yasya) 4. pAna. (r)vanA2. abdazata na. (abdasya zatam) zatAbda.. (9.5 4.52D mA ta cha) abdasAra pu. (abdasya mustAyAH sAraH mUlaniryAsaH) abbhra na. (Apa bhRka) megha, nAgaramotha, sabhaghAta. karpara, nAgaramothanuM sAra-tattva. sA . Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 anna pu. (amiva Ati che ) abhraka dhAtu. abarakha, candraSa tri. (mAM kh vap mum) atyaMta UMcuM. candraSa pu. (ambra dh vap mum) vAyu, pavana. sapuSpa na. (attrasya pumiva zuzrRtvat) jaLa, pANI. apuSpa pu. (madrasya pumiva zubhraMtvA netaranuM jhADa. gandramAtaGga pu. (bandrAdhipa: mAta') airAvata hAthI. azramu strI. (mantra mA Du) airAvata hAthInI strI, pUrva dizAnI hAthaNI. zabdaratnamahodadhiH / muvama pu. (azramo: vama:) airAvata hAthI. aroham yu. (mandra rud anu) vaisUryamaNi. abbeliha tri. (abbaM leDhi abba liha khac mum ) atyaMta UMcuM, atizaya UMcuM parvatanuM zikhara vagere. azri strI. (gamrapAto phan vA ditvam) lAkaDAnI kodALI, naukAno mela kADhavAnI kASThamaya kodALI. abrontha na. (abrAt tannigharSAvRttiSThati ka +sthA+) vajra, vIjaLIno agni. abrahmacarya na. (na brahmacarya) brahmacaryano abhAva. annadmacarya tri. (na brahmacarya yasya) brahmacarya vinAnuM. abrahmaLyuM na. (na brahmaNyam na brahman yat brAhmaNa karmane ayogya hiMsAdi karma, hiMsAdi viSayaka vacana, brahmaNyano abhAva, AtmAne ahitakAraka, 'hatyA na karo' evo Adeza. (nATakamAM) adrahman tri. (nAsti brahmA yasya) brAhmaNothI rahita. abrahmavit tri. (na brahma vetti) brahmajJAna rahita, brahmane na jANanAro. mA brahmavitkule bhavati / abrAhmaLa pu. (na brAhmaNa:) halako brAhmaNa, brAhmaNa nahi te. * anuvat tri. (Ja thrU zaC) na bolanAro, je bolato na hoya, mauna, zAMta. anUbhRta na. (na nruve nRtam) kAMI kahevAne aTakAvanAra, thUMka sahita pANIno kogaLo. ati tri. (mAM hiDAm yatra) jaLarUpa arthano prakAzaka, koI maMtra sUkta vagere. abhakta tri. ( na bhaj sevAyAM vibhAge ca karttari karmaNi vA vatta) asevaka, bhakta nahi te, nahi vaheMceluM, juduM nahi kareluM. [anna amati zrI. (na makti:) bhaktino abhAva, zraddhA agara vizvAsano abhAva. amatti tri. (na bhakti: yasya) bhakti rahita. amakSaLa na. (namakSaLa) bhakSaNano abhAva, khAvAno abhAva, bhakSaNanI nivRtti. abhakSya tri. ( na bhakSyaH) bhakSaNa karavAne ayogya, khAvA lAyaka nahi te. amana tri. (nAsti mana: yasya) abhAgiyo, nasIba vinAno, daridra. 5- abhayadAna gamana tri. (namana:) bhAMgeluM nahi te. amallR pu. (na mana:) bhaMgano abhAva, nahi nAsavuM te, te nAmano zabdAlaMkAra. samadra tri. (7 mo yasya) bhaMga vagaranuM, bhaMgarahita. amannura tri. (na mattura:) abhagna, sthira, daDha. abhadra na. (na madram) duHkha, amaMgaLa, akalyANa, azubha. samadra tri. (namatram) duHkha, amaMgaLa, akalyANanuM sAdhana, Azraya. samaya tri. (na mayaM yasya) bhaya vagaranuM, sarva prakAranAM parigrahathI rahita. samaya pu. (na mayaM yasmA) 5ramAtmA, AtmaniSTha puruSa, jyotiSazAstra prasiddha eka yoga, 'DarIza mA' ema kahI UMco karelo pahoLo hAtha, AtmajJAna. amaya na. (na mayaM yasmAt) bhayano abhAva, bacAva, sugaMdhIvALo, khasa, rakSaNa-vairAgyamevAmaya--ma'0 rUArUba amavata tri. (amayaM oti . viSap) rakSaNa karanAra, abhaya karanAra, bhayaMkara nahi te, saumya. samayadra tri. (na mayaklR:) bhayaMkara nahi te, saumya. abhayaGkRt strI. (abhayaM karoti kvip vedre mum ) abhaya karanAra. samayanAta pu. (amayAya nAta:) te nAmanA eka muni. abhayaDiNDima pu. ( abhayAya svayodhamayAbhAvAya lintimaH) nirbhayatA mATe vagADAtuM raNasaMgrAmanuM eka nagAruM. samavana tri. (amaya ddati aa )rakSaNa karanAra, rakSA mATe vacana ApanAra. abhayadakSiNA strI. (abhaye trANe trAtena deyA dakSiNA ) abhayadAna, abhaya pAmelAe rakSaNa karanArAne apAtI dakSiNA. gamavAna 7. (amayasya vAnas) koIne bhayathI mukta karavAnuM vacana ApavuM. Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhayapatra - abhikRtvan ] samayapatra naM. (samayasya patram) surakSA mATe vizvasta lakhelo patra. samayamudrA zrI. (amArthA mudrA) taMtrazAstramAM kahela eka prasiddha mudrA. samavavAdstrI. (amAryA vA) abhayadAna mATe 'DarIza mA' ema kahevAtI vANI. amavA strI. (na mayaM yasmAt TAv) haraDe, durgAdevI. amavAdya pu. (amayA ritI AdyA yasya) vaidakazAstra prasiddha, abhayAdi modaka. abhartRkA strI. ( nAsti bhartA yasyAH, svArthe kan ) avivAhita strI, jene pati na hoya evI strI, vidhavA. zabdaratnamahodadhiH / gamava pu. (na mava:) utpattino abhAva, janmano abhAva, vinAza, sattAno abhAva. mava pu. (7 mava: yasmAt avidhamAnatA, mokSa, ziva, nirvANa, apavarga. amavitatva tri. (na vitavyam) na hovAlAyaka, na thavAlAyaka. samanya 7. (na mantham) 1. amaMgala, 2. duSTa bhAgya. samavya tri. (7 madhyam) 1. duSTa bhAgyavALuM, 2. bhavya nahi te, mokSagamanane ayogya AtmA, 3. abhAgiyuM, 4. na thavA lAyaka. 34mAna pu. (7 mA:) bhAgano abhAva, je vaheMcAyuM nathI. samAna tri. (namAo yasya) jeno bhAga na hoya te. amAnin tri. (na mALI) bhAgano adhikAra nahi te, abhAgiyuM. zriyAM kIr aninI. bhAgya na. (na mAyam) kharAba nasIba. samAnya tri. (7 mAyaM yasya) duSTa bhAgyavALuM, kharAba nasIbavALuM. amAnana 7. (na mAnanam) AdhAra nahi te, apAtra. samAna na. (nAsti mAnam) ajANyuM, aprakAza, bhAsavuM nahi te. amAcchuM pu. (nAsti mAryA tatsambandho vA yasya) strI vinAno, naiSThika brahmacArI. amAva pu. (na mAva:) 1. bhAvabhinna-abhAva, vaizeSika matamAM mAnelo sAtamo padArtha, 2. maraNa, 3. mImAMsake 131 kaheluM abhAvane grahaNa karanAruM eka pramANa, 4. asattva, pa. avidyamAnapaNuM, na hovuM. abhAva tri. (na mAvo yasya) 1. alaMkArazAstra prasiddha rati vagere sthAyIbhAva rahita, sneharUpa bhAvarahita, 2. mithyAbhUta padArtha. amAvatva na. (amAvasya mAva: tva) bhAvabhinnapaNuM, dravyAdi cha padArthanuM anyonyAbhAvapaNuM. gabhAvanA strI. (na bhAvanA) sAcA nirNayano abhAva, dhArmika dhyAna vinAno. amAvanIya tri. (7 mAvanIya:) acintanIya, vicAra karavAne azakya, utpanna karavAne azakya. amAvasammatti strI. (amAvasya saMpatti:) mithyAbhUta padArthanuM jJAna, jema chIpamAM rUpAnuM jJAna thAya te. samAnya na. (namAvyam) je bhAvanAne yogya nathI. samASaLa na. (namASaNamAM) 1. bhASaNano abhAva, 2. bhUMgApaNuM, maunapaNuM, cupakIdI. mASita tri. (na mASitam) nahi kaheluM. abhASitanuM pu. (na mASitaM purUM yasya) je zabda kadI puMliMga ke strIliMgamAM prayojAyo na hoya arthAt nitya strIliMga. mi savya. (na mAti mA+)i eka upasarga, jenA 1. ghotana, 2. Abhimukhya, 3. abhilASa. 4. pAse, 5. vAraMvA2, 6. lakSaNa, 7. tarapha, cotaraMpha, 8. gharSaNa, 9. pUjA, 10. mAdhurya, atyaMtanA arthamAM, 11. icchA, 12. AhA2 ke svAdhyAyanA arthamAM vaparAya che. amina tri. (miAmayate mi+nuM) kAmuka, kAmanI abhilASAvALuM. amaLAkakSA zrI. (mi rsi a) icchA, abhilASA, lAlasA, kAmanA. samiAdRkSita tri. (mi jAl ni vatta) icchela, cAheluM. samiAvRkSit tri. (mi jAr ni) cAhavAvALuM, abhilASAvALuM, abhilASI. abhikAma tri. (abhikAmayate, abhikam NiG ac) abhilASa karatuM, icchA karatuM. samiAma pu. (mim mAve ghan abhilASa, icchA. amiRtvak tri. (mi nip) sanmukhapaNe karanAra. Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 shbdrtnmhoddhiH| [abhiklRpta-abhigrahaNa mivata tri. (nama vastRvatta ro :) 1. sampanna, | mAnya tri. (manta zate sAratva) 2. taiyAra karela, 3. niyata 4. abhiprakAzita. | sAme javAne zakya, pAse javAne zakya. mitu pu. (manuSyane turmuddharma stha) baLavAna. fmAnya vya. (mAm ca) sAme jaIne, pAse gamama pu. (m dhan) 1. Arambha-zarUAta, jaIne. 2. caDhavuM te, 3. yuddha mATe zatru sAme javuM, mira pu. (3kha -stuta mam) cotaraphathI stuti. 4. AraMbhela 5. yuddha, 6. prayatna. mArnana na. ( jarna nyu) bhayAnaka garjanA. abhikrAnti strI. (abhi kram ktin) abhikrama 206 abhigAmin tri. (abhigacchati abhi gam Nini) yuddha juo, upakrama. mATe sAme janAra, anukULatA vaDe janAra, pAse janAra, abhikrAntin strI. (abhikrAntamanena iSTAdi0 ini) strIno prasaMga karanAra, mannu zabda juo. AraMbha karanAra, upakrama karanAra. mata tri. (kAnukULena nIta:) anukULatA mATe abhikrAmam avya. (abhi kram vIpsAbhIkSNyayoH Namul) stuti karela, anukULatA mATe gavAyela. dabAvIne, AraMbha karIne, sanmukha jaIne. mApti strI. (ma , vikta) cotaraphathI rakSaNa. majiyA strI. (ma yA) parIkSA, tapAsa, samIkSA. mAI tri. (pa gur vatta natvama) kahela, sAme 3mawoza pu. (maju mAve gha) gALo bhAMDavI ugAmela, tatpara. te, ninda. mipUrva tri. (ma pus veDhe natvamAva:) kahela. fmoza tri. (pazu q9) niMdA karanAra, mitta strI. (pa-sAtatye gurR vita) satata saMkalpa, gALo bhAMDanAra, apavAda karanAra. cAre taraphathI udyama, stutigAna. mikSatR tri. (pakSan tR6) hiMsA karanAra. maJdIta tri. (maJ+phe) je bAbatano abhigraha makSada tri. ( kSa-hiMsAvAn 3) hiMsA karanAra. lIdho hoya te, lIdheluM, pakaDeluM. madhyA strI. (mi thI 3 TApu) 1. abhidhAna, midIta re. (nai. 6) avadhAraNa, nizcaya. 2. zobhA, 3. kIrti, 4. cotarapha prasiddhi, abhigahItapANi tri. (AnakalyArthaM gahItaH pANiryena) pa. mAhAbhya, 6. cotarapha janAra, 7. prasiddhi, anukULatA mATe jeNe be hAtha joDyA hoya te. 8. prajJA, 9. nAma. -AmathI tayorAsIduM vrato: fmaUT tri. (nama * rUJ) cAre taraphathI gAyaka, zuddhaveSayoH-raghu. 1146 saMpUrNa rIte gAna karanAra, fmAtR tri. (ma thI tR6) 1. kathA kahenAra, abhigoptR tri. (abhito gopAyati abhigup+tRc) 2. sAme janAra, 3. sAme jonAra. cotaraphathI rakSaNa karanAra, bacAvanAra, saMrakSaka. gamana na. (ma rahyA nyu) khyAti, yaza. | mista tri. (ma pram vatta) 1. dabAyela, gamata tri. (ma m vatta) 1. anukULatA vaDe prApta | 2. cotaraphathI gherAyela, 3. koLiyo karela. thayela, 2. sevela, sAme gayela, 3. pAse gayelo. | samiJda pu. (mi prat madhu) 1. lUMTaphATa, 2. haraNa, mAntivya tri. (nama janma tatre) 1. sAme javA | 3. caDhAI, 4. sAme udyama karavo te, pa. gaurava, yogya, 2. sevavA yogya, 3. pAse javA yogya. 6. yuddha, 7. adhikAra, 8. grahaNa, pakaDa. mAtR tri. (pa gam tRvuM) 1. yuddha mATe sAme | amiprada pu. (mi prat madhu) jainadarzana pramANe AhArAdi janAra, 2. anukULatA vaDe janAra 3. pAse janAra, vahorAvavAmAM TUMkI maryAdA bAMdhavI te, amuka veza ke 4. strIsaMbhoga. raMgano mANasa, amuka sthitimAM Ave to ja levuM mAma pu. (ma n gham) 1. sAme javuM, ityAdi niyama dhAravo te, grahaNa karavuM, hAthamAM levuM, 2. anukULapaNe javuM 3. pAse javuM. -tavAIto Agraha, haTha. nAbhigamena tRptam-raghu. 5 / 11 mizraNa ne. ( paprat nyu) 1. lUMTa, 2. haraNa, mikAmana pu. (gami n nyu) uparano artha, upAsana, 3. caDhAI, 4. sAme udyama karavo, te pa. gaurava. devatAsthAna tathA mArganuM sApha karavuM tathA lIMpavuM. |. 6. yuddha. Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amipratija-abhinna] amipratija na. (mizra +) jainadarzanamAM guNaavaguNa jANyA vinA kumatano Agraha karavo te, mithyAtvano eka prakAra. abhinita tri. (abhigraha+) kumatanI haTha karanAra, durAgrahI. amiparNana na. (mi ghRN mATe jveTa) parasparanA saMyogathI ghasAro, mardana, gharSaNa, kharAba bhAvanAthI adhikAra karavo. zabdaratnamahodadhiH / amiSAta pu. (mi in mAve gha) mULamAMthI nAza ka2vo, mAravuM, ghA karavo, prahAra, eka jAtano saMyoga, je saMyoga zabdanuM nimitta kAraNa thAya che te. abhivAtA tri. (mi han jvel) zatru, abhighAta nAmano saMyoga ka2nA2, mULamAMthI nAza karanAra, pAcho pADanAra, dUra bhagADanAra. abhighAti pu. ( abhi han svArthe Nic in) zatru. gamiyAtim tri. (mi han pini striyAM kIp) zatru, nAzaka, abhighAta nAme saMyogano ka2nA2, hAni pahoMcADanAra. abhighAra pu. ( abhighAryyate samantAdagnau sivyate abhighR kSarane nid bhAve dham) agnimAM ghI vagerenuM cAre taraphathI siMcana karavuM te, ghI vagereno eka saMskAra. abhiyALa 7. (mi dhrA jyu) mastaka sUMghavuM, (vAtsalyasUcaka) gaMdha levI. abhiyAraLa 7. (ami ghR nyuT> ghI vagereno eka prakArano saMskAra, ghInuM havana. amirakSaLa tri. (mi cakS nyuT) cotaraphathI vicakSaNa, sarva kAmamAM kuzaLa, zapathapUrvaka vacana, sammohana. amipara tri. (mitaH pati pa Ta) nokara, sevaka. amiSaraLa naM. (mi par nyuT) zatrune mAravA mATe karela zyunayAga vagere abhicAraka prayogo, indrajALa, jAdu-ToNA, jhADavuM, phUMka mAravI vagere. abhiSarIya tri. (viramardati che) jenI sAme abhicAra prayoga karavo joIe tevo zatru, jAdu karavA yogya. amiSAra pu. (mi par mAve gha%0) zatruno vadha, vazIkaraNa, vidveSaNa karavA mATe karavAmAM Avato tAMtrika-mAMtrika prayoga. amiSAra tri. (mi var vh) abhicAra karanAro, jAdugara, aidrajAlika. 133 abhicArakalpa pu. ( abhicArasAdhanaM kalpo rhsyjJApapranya:) atharvavedAntargata granthabheda, eka grantha. amiSArin tri. (miSar ni) abhicAra-zatrunA vadha mATe maMtra-taMtrAdino prayoga karanAra, jAdugara, aidrajAlika. gamittegha avya. (vaidyami) cedidezanA zizupAla sAme. micchAya tri. (amitachAyAnchAyAne pAmela, chAyAnI sanmukha prApta thayela. micchAva avya. (chAyAyA mimuham) chAyA sAme, chAyA tarapha. abhijana pu. ( abhijAyate'smin jan-AdhAre ghaJ avRddhi) 1. kuLa, 2. janmabhUmi, 3. kuTuMba, 4. potAnA bApadAdAo jyAM vasyA hoya te sthAna, 5. kIrti, 6. kuLamAM zreSTha. aminanavat tri. (minana matRp) ucca kuLano, uttama vaMzamAM utpanna thayelo. abhinava tri. (mini a) jIta, pUrNa vijaya. -vidyAmado dhanamadastRtIyo'bhijano madaH - vedAntatattvaviveka / abhijAta tri. (abhimataM prazastaM jAtaM janma yasya ) kulIna, paMDita, zreSTha, manohara, khAnadAna kuLamAM utpanna thayela, prasiddha, vinIta, upayukta, yogya, madhura, rucikara. aminAti strI. (gamimatA nAti: nananam) khAnadAna kuLamAM pedA thavuM te. siinamra na. (mi dhrA T, niSra Adeza) nAkathI mastakano sparza karavo. (vAtsalyasUcaka). abhijit tri. (abhimukhIbhUya jayati zatrUn abhi ji vip) sAme thaIne zatruone jItanAra, sarva taraphathI jayanuM sAdhana. aminit pu. 7. 1. viSNu, 2. te nAmanuM eka nakSatra, 3. te nAmano eka yajJa, 4. divasanuM AThamuM muhU. 5. atirAtra nAmano yAga, abhijit kSatramAM janma lenAro. abhijita pu. ( abhijoyAdanyAn saMjJAyAmAzIrvAda TevarAtravivat vatta) madhyarAtrinuM muhUrtta. aminiti strI. (mi nI bhAve vittanuM) sarva taraphathI vijaya. abhinna tri. (minAnAti ami jJA-ka) 1. nipuNa, 2. paMDita, 3. jANanAra, 4. anubhavI, 5. cetana, 6. jJAtA, kAbela. Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 abhijJA strI. (mi jJA JaGa) 1. prathama utpanna thayeluM jJAna, 2. oLakhANa, 3. smRti, yAda, 4. saMskAra sahita iMdriyanA saMbaMdhathI utpanna thayela pratyabhizArUpa shbdrtnmhoddhiH| jJAna. abhijJAta tri. (abhijJAyate sma abhi jJA karmaNi kta) 1. jANela, 2. samajela, 3. kAlAntare pharIthI jovA vaDe karIne te A che' evA AkAravALA jJAna vaDe viSaya karAto oLakhela padArtha. abhijJAna na. ( abhijJAyate'nena abhijJA karmaNi lyuT ) 1. cihna, nizAnI, 2. 'te A che' evA prakAranuM jJAna, pahecANa. abhijJAnazakuntalA strI. ( abhijJAnabhUtAM shkuntlaamadhikRtya te prasthe) kavi kAlidAse raceluM te nAmanuM eka nATaka. abhijJAnAbharaLa na. (abhijJAnasvAmaraLam) oLakhANanuM AbhUSaNa, vIMTI vagere. abhijJu tri. (abhigate Abhimukhyena sthApite jAnunI yasya) sanmukha sthApelA DhIMcaNavALuM. mitapta tri. (mi tat vatta) saMtapta, baLyojaLyo. amitarAm avya. (mi prarve taravuM JAmu) atizaya sanmukha, atizaya sAme. amitam anya. (mi si) 1. pAse, 2. sAme, 3. jaldI, 4. banne tarapha, 5. samagrapaNuM, 6. satvara, saghaLuM, sAnnayeLa mAvamito vimAsi-jyA. 27 asmitApa pu. (mi tap ghag) atyaMta saMtApa, kaSTa, bhAvAveza, atipIDA. amitAnna tri. (mRrza tAmram) atyaMta rAtuM, atyaMta lAla raMgavALuM. abhitAmra pu. (bhraMzaM tAmra:) atyaMta lAla raMga. amitomudgha tri. (gamitaH muttuM yasya) cAre tarapha jenuM mukha che te, cotarapha. mikSiLam avya. (lakSivizani) dakSiNa dizA tarapha. abhidarzana na. ( Abhimukhyena darzanam abhi dRz bhAve nyuT sanmukha darzana. abhidipsu tri. (abhi dambh san u vede na dasya dhaH ) parAbhava karavAnI icchAvALuM. abhinava pu. (mi dru nyuT ar> upa2no artha juo. [abhijJA--samidhAmULa samidravapna na. (mi dru nyuT) vegathI javuM, AkramaNa, caDhAI, humalo. abhidrA zrI. (mi drA a) nAsI javuM, ciMtana, smaraNa. abhivrutta tri. (amidudghati amidu vip) droha karanAra, apakAra karanAra. amidroda pu. (ami druha ghas) apakAra, aniSTa cintana, gALa, nindA, SayaMtra racavuM, krUratA. amidharma pu. (dharmasvAmimuham ma dharma:) bauddha darzanano siddhAMta. samidharmajoza pu. (midharmasya joza:) eka bauddha dharmanA graMthanuM nAma, jemAM bauddha dharmanA upadezono saMgraha che. amiparva naM. (gAbhimulyena dharSaLam 1. pIDavuM, 2. nIcovavuM, ThokavuM, bhUta vagereno Aveza. vaLagADa. amiparNana pu. (mimulyena dharNayatIti) rAkSasa amiyA zrI. (mi dhAn bhAve aD) nAma, saMjJA, kathana, zabdamAM rahelI arthanA bodhane utpanna karanArI zaktino bheda, vAcaka zabdamAM rahelI bhAvanA, saMketita arthane jaNAvanArI zabdamAM rahelI zakti te abhidhA ema alaMkAra zAstranA vettA mAne che. -TM mulyo'rtha statra mukhyo yo vyApAro'syAbhidhocyate - kAvya. 2 abhidhAthyasin tri. (midhA dhvaMs pini) potAnuM nAma naSTa karanAro. phalajanaka abhidhAbhAvanA strI. (abhidhAyA bhAvanA) vyApArAnukUlavyApArarUpA zabdaniSThA bhAvaneti bhaTTAH / phaLa utpanna karanAra vyApArane anukULa vyApArarUpa zabdamAM rahelI bhAvanA te abhidhAbhAvanA ema mImAMsako kahe che. athavA preraNAparaparyAyA puruSapravRttirUpArthamAvanAmAvyA pAvanA preraNA che bIjo paryAya jeno evI puruSa pravRtti rUpa artha bhAvanAe karIne bhAvya evI bhAvanA. abhidhAna 7. (mi dhA bhAve tyu) 1. nAma, 2. kahevuM, 3. kathana, 4. koSa, nirNI. abhidhAnamAA strI. (miyAnAnAM mAhA) zabdakoza. abhidhAnI strI. (mi dhA raLe phyu) dorI, zaraNa, Azraya. abhidhAgUla - agara mukhyArtha para AdhArita. - (midhA mUhuM yasya) zabdanA saMketita Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhidhAmUlA-abhinahana] shbdrtnmhoddhiH| 135 madhAmULa strI. (midhA mUruM yacI:) alaMkAra | mananana na. (manandra bhAve nyu) saMtoSa, saMtoSa zAstravettAoe mAnelI te nAmanI eka vRtti, vyaMjanA. | mATe prazaMsA karavI te. madhAya tri. (ma dha vu) vAcaka zabda, te te | manana tri. (nama nad cha mari cuTa) zabdano uccAra karanAra. saMtoSa pamADanAra, prazaMsA karanAra, protsAhana mATe mithAnita tri. (fma dha Ini) kahenAra, bolanAra, | preraNA karanAra. zabdaprayojaka, nirUpaka. minandana pu. (mi nar rtari nyuTa) te nAmano midhAvaNa tri. (mi dha vu) vegathI sAme eka buddha, te nAmanA cAlu avasarpiNImAM thayelA janAra, doDanAra, humalo, AkramaNa bharata kSetranA jainonA cothA tIrthaMkara. gamathAvana na. (pa thAvuM nyuTa) pAchaLa doDavuM. | fmanananI tri. (na nandra nirma La 3nIyara) sAme doDavuM. - notimavidhIvanaM pachAparInarInuM ! prazaMsA karavA yogya, protsAhanapUrvaka preraNA karavA. midhitsA strI. (athAtumicchA) kahevAnI icchA, yogya. -THkhetaramanandanIyam za0 6 vivakSA, nAma, yazanI icchA. mananA strI. (fma narma d TaV) icchA, umeda. mithu, tri. (ma dhRSTra nu) atyaMta tiraskAra samiti tri. (pa rajU fm vatta) khuza karela, karanAra. - prazaMsA karela. madheya tri. (fma thA yata) kahevA lAyaka, nAma | manjina tri. (oma nandra ni) saMtoSI, anumodakaravA yogya, prakAzita karavA yogya. pUrvaka utsAha ApanAra. mafmadhyeya pu. (ma thAya) vAcyArtha, saMketavALo | mananta tri. (mi nar r ya) vakhANavA zabdArtha | lAyaka, prazaMsA karavA yogya. mAdheya na (ifma thAya) nAma, abhiprAya, bhAva, | minanya vya. (mi narfrd nya) vakhANIne, artha, niSkarSa, prakaraNa, koI zabdano saMpUrNa athe. | prazaMsA karIne, anumodana karavA vaDe protsAhana gadheyatva na. (mitheyI bhava: 7) zabdazaktinuM ApIne. viSayapaNuM, athavA zabdanuM zakyapaNuM. gamana tri. (namuvuM naB:) sAme namela, pAse miththA strI. (aa dhye 1 TApu) 1. pArakuM dhana namela. -stanAparAstavamanamrAdhu 22 rUra harI levAnI icchA, 2. grahaNa karavAnI prabaLa icchA, 1 minA pu. (ma nI ) nATaka karavuM, manamAM 3. viSayanI prArthanA, cintana. rahela abhiprAyane vyakta karanArI zarIranI ceSTA mithyAtavya tri. (mAma grA tatha) hamezAM dhyAna, vagere- sAkSadvivAridhrizAM hastalikriyAkaravA lAyaka, cintana karavA yogya, kahevA yogya, | hAva-bhAva vagere, rUpaka vagere dazyakAvya. nAma levA yogya pragaTa karavA yogya. minava tri. (mamato nava:) navuM. madhyAna na. (pa ththA cuTa) dhyAna karavuM, mithyA gamanavapu. (minu bhAve ma)anukULatA mATe vakhANavuM. zabdano artha juo. minavatA maraNa na. (manavaM tAmarasam) 1. navuM niddha tri. (pato naddhaH vaiddha: navvata) sarva | kamaLa, 2. te nAmano bAra akSaranA caraNano chaMda, taraphathI baMdhAyela. minavayauvana tri. (manavaM yauvanaM yasya) taruNa, manana pu. (minanda ) 1. saMtoSa, 2. guNa navajuvAna, nAno juvAna. vagere kahevAthI thato AnaMda, 3. thoDuM sukha, | gamanavomi () pu. (manava 36 umad vivaV) 4. prazaMsA, 5. abhinaMdana. aMkura. maminanta tri. (manan frd 3) 1. saMtoSa | manadana na. (Ifma na mAve nyu) cAre taraphathI upajAvanAra, 2. protsAhanapUrvaka preraNA karanAra, | bAMdhavuM, majabUta bAMdhavuM, AMkha upara bAMdhavAnI paTTI, 3. prazaMsA karanAra. aMdha. Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 shbdrtnmhoddhiH| [abhinidhana-abhinetavya minidhana tri. (amita nidhanama) vinAzonukha, | minivezita tri. (ma ni vi Tu vatta) magna, nAzanI taiyArI upara AveluM. - DUbelo, pesADelo. fmanidhana matra. (nidhanI samAptiryAmapura) nAza, | fmanirvAzana tri. (ma na viSNu ni) AgrahavALuM, athavA samAptinI sAme, pAkya evA sAmavedano anurAga-snehavALuM, Asakta, ananyacitta, daDha bheda. saMkalpavALuM. minithAna na. (nidhI mAve nyuTa) sanmukha sthApana, minirin tri. (manis ni) samagra sAme sthApavuM. rIte, saMpUrNa karanAra. niyukta tri. (na ni yun vatta) kAryamAM vyasta, minizcama pu. (pa nim vra gha) bahAra nIkaLavuM, kAmamAM tallIna. sAme nIkaLavuM, sAme nIsaravuM. nirNaya pu. (pa nis nI ) paMcano cukAdo. minimaUI na. (pa nis m nyuTa) upalo abhinirmukta pu. (abhitaH sarvataH sAyaMtanakarmaNA zabda juo. nimukta:) sUryanA astakALe nidrAvaze choDyuM che abhiniSkrAnta tri. (abhi nis kram karttari kta) potAnuM te kALanuM karma jeNe te, sustakALe sUtelo. bahAra nIkaLela, sAme nIkaLela. minina na. (fma nir thI nyuTa) laDavA mATe afmanikhAna pu. (ma nira stanuM va) visarga, kUca karavI te, duzmanane jItavA mATe sainya sahita varNamAlAno akSara. nIkaLavuM te, AkramaNa, humalo. ministAna pu. (ma nim stanuM gha) zabda. nirjIta tri. (ma nim vRt vatta) utpanna thayela, 3manidhyatana na. (mi nim pat nyu) sAme nIkaLavuM, nipajela. yuddha mATe bahAra nIkaLavuM, bahAra paDavuM, tUTI paDavuM. nivRti strI. (mi nirvRt vittana) niSpatti, gakhiniSpatti strI. (ma nis pad vittana) saMpatti, utpanna thavuM, nipajavuM. siddhi, utpatti, pUrNatA, samApti. minivarta pu. (mi ni vRt pAve ) cotaraphathI maniSpanna tri. (nama nim pad vasta) saMpanna, siddha, nivRtti. utpanna thayela. abhinivartta avya. (abhito nivRttau punaH punaH nivRttyarthe) nidbhava pu. (mi ni madhu) chupAvavuM, gupta pharI pharI vAraMvAra nivRtti pAmIne. minivartana na. (nivR-rUTa) cotaraphathI nivRtti. rAkhavuM. miniviSTa tri. (pa ni viSNu vatta) abhinivezavALuM, abhinIta tri. (abhi nIyate sma abhi nI kta) AgrahavALuM, vicAravA mATe pravRtta, cintAthI vyagra, nyAyavALuM, yukta, suzobhita, zaNagArela, pUjela, krodhI, lAgelo- gufmaraminiviSTa sTopATAnumAvai raghu. | atyaMta saMskAra pAmela, jeno abhinaya karela hoya 275 evuM, vyAjabI, sAme pahoMcADela, sAme laI javAyela. nividatA strI. (miniviSTa tatva TaT) daDha | manoti strI. (ma nI vitana) priya vAkya vagerethI saMkalpapaNuM, daDha nizcaya. yuktiyukta sAme laI javuM, pahoMcADavuM, rUpanuM deha nitti cI. (pa nira vRtta vittanI pUrti niSpannatA. | vaDe anukaraNa karavuM, hAvabhAva, maitrI, rAbhyatA, maniveza pra. (mA ni viza dhaba) Agraha, harakoI | ' abhinaya. kAma vagere sAdhavAmAM manano Agraha, kleza, ekAgratA, | gamanIti vya. (nateramaguna) nIti vaDe ekaniSThatA, yogazAstra prasiddha maraNanI bIka utpanna sanmukhapaNuM, Igita, bhAvapUrNa aMgavikSepa, sahiSNutA, karanAra ajJAnavizeSa ane 'anitya evA dehAdikano | kRpALutA, maitrIpaNuM. mane viyoga na thAo evA prakArano maraNa nivAraNa | abhinetavya tri. (nama nI vaga tavya) zarIra ceSTA mATeno Agraha, Asakti.- aho ! nirartha- vagere vaDe anukaraNa karavA yogya, bhajavavA yogya, vyApAreSvabhiniveza:-kA0 120 sAme prApta karavA - laI javA yogya. Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhinetavya-abhiprokSaNa] shbdrtnmhoddhiH| 137 minetavya ne. (pa nI pAve tavya) avazya anukaraNa | miprajJA strI. (mata: satataM prajJA-vattana) satata karavA yogya, bhajavavA yogya. - cintana. gamanetR tri. (mi nI tR6) abhinetA, nATaka vageremAM | priya pu. (ma jI ) sneha, maherabAnI, zarIranA cALA karI anukaraNa karanAra pAtra, ekaTara.. saMtoSa. gane tri. (nI ni ya) zarIra vagerenI gamaprAthana . (mataH sarvataH praNayanaM) vedanI ceNa vagerethI anukaraNa karavA yogya, bhajavavA yogya, vidhi vaDe agni vagereno saMskAra. sAme prApta karavA - laI javA yogya. gamawwta pu. (mataH prIta:) sarva taraphathI para tri. (na khinna:) ekarUpapaNAne pAmela, bheTela vedavidhithI saMskAra karela agni vagere -navvIsTa nahIM te. bhAMgela nahi te. daDha. bhinna nahi te. lokasthitaye sa rAjA yathAdhvare vhnirbhiprnniitHmamitrapuTa pu. (manna puruM ya) navapallava, nava | paTTa. 4 kuMpaLa. makathana na. (ma pram nyu) phelAvavuM, uparathI gamacANa pu. (pa ni san ) suzruta nAmanA nAkhavuM, vistAravuM. vaidyaka granthamAM kahelo eka jAtano jvara, tAva, saMcaya, prakSit ma. (kakSamafma) jamaNI tarapha. nyAsa, rakSita dhana. miprapanna tri. (ma pad vatta) Avelo, prApta khapatana na. ( pat nyuTa) tUTI paDavuM, AkramaNa thayelo. karavuM, kUca karavI, ravAnA thavuM. abhipramUra sro. (abhipramUrcchati AhutidAnena vahniranayA) gaImapatti strI. (ma d vittana) niSpatti, samIpa juhU nAmanuM yajJapAtra. gamana, samApti. fkhapatra tri. (fma pad vatta) 1. aparAdhI, miyAna . (ma , yA nyu) svadeza choDI paradezamAM javuM, deza parivartana. 2. AphatamAM Avela, 3. svIkArela, 4. sAme gayela, mipravartana na. (mita: pravartanama) AgaLa vadhavuM, 5. abhAgiyo. fmaparivRtta tri. (ma para vatta) khUbelo, bharelo, sarva taraphathI pravRtti, sarva taraphathI pravRtti saMpAdana karavI te. relamAM sapaDAyelo, ukhaDelo. amirihara tri. (mi para 4 ghaga) cAre tarapha mipratid bacce. (atyantam prAta:) atyaMta prAtaHkALa, ghumanAro. moTuM paroDhiyuM. garamapAtra pu. (fma pAr 3) rakSaka, rakSaNa karanAro. kafmaprApti strI. (amughena prati:) sanmukha prApti. mipirva 7. (fma pA bhAve vittva) 1. sAme mAya . (mi rU ) abhiprAya, Azaya, paDavuM, 2. AvavAno samaya, 3. icchelAnI prApti, lakSya, sAme janAra, abhigAmI, viSNu. 4. cotaraphathI prApti, 5. sAme javA yogya, garamI tri. (fma+chI vipu) sarva taraphathI tRpta che. sAme paDavA yogya, 7. sAme prApta thayelo samaya. karanAra. fpati tri. (mi pI vatta) pIDA karAyelo, kaSTa gamata tri. (mi++vatta) icchela, vAMchela, Apelo. | uddiSTa, arthapUrNa. gamapuSpa pu. (mita: puSpama0) jene cotarapha phUla mitra vya. ( ma++ +nya) uddezIne. hoya che tevuM jhADa. gamanuM tri. (ma++mA+rasan 3) prApta karavA pUnita tri. (ma pUj vatta) svIkRta, sanmAnita. icchanAra, meLavavA icchanAra. mipUra na. (amyAna akhato vA pUrA) abhyAsane gamavera . (mi rUr cuTa) aparAdhamAM madadagAra lIdhe cotaraphathI pUravuM, bharavuM. tri. atiprabaLa, viThThala thavuM. thayelo, kAbUmAM lAvavo. mokSaUT . (mataH prokSImu) sarva tarapha chAMTavuM, mipUrvam avya. (pUrvamafpa) kramazaH jaLa vaDe cAre tarapha chAMTavArUpa vidhiyukta eka saMskAra. Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1, buddhIndriya, . jIbha ene mamama re. 138 shbdrtnmhoddhiH| [abhiplava-abhimantra miva pu. (mi hyutorUma) te nAmano eka | mA5 ra. (mamuTyUna mApa) sAme kahevuM prAjApatya Aditya, te nAmano cha divasamAM sadhAto bolavA-kahevAnI kriyA, bhASaNa karavuM. sAdhanarUpa che evo gavAtaMbhananA | mASina tri. (namubena bASa (ni) aMgarUpa yajJano bheda, upadrava, cotarapha kUdavuM, DUbavuM, sAme kahenAra, bhASaNa karanAra. kaSTa, bAdhA. mU tri. (amita mi+nyU+viva) abhibhAvaka, mihuta tri. (nama+Thu+tta) cotarapha vyApela, cotarapha tiraskAra karanAra, parAjita thavuM, vazIbhUta thavuM. chAMTela, cotarapha kUdela, magna, DUbelo, damana karAyelo, amUita tri. (nama+mU+tta) zuM karavuM enA jJAnathI parAjita, vyAkuLa zUnya, parAbhava pAmela, tiraskAra pAmela, hArela, jaDa afkhavuddhi strI. (mi vRddhi) jJAnendriya, buddhIndriya, thayela, ghAyala, vinIta. nAka, AMkha, kAna, jIbha ane tvacA. fmabhUti strI. (mi+nyU+vita) parAbhava, avajJA, gAma tri. (mato mane yA) cotarapha bhaMganuM - tiraskAra, pradhAnatA, prabhutva, jItavuM, harAvavuM. kAraNa, bhAMgI paDavAnA svabhAvavALuM, toDanAra, nAza | mafmUti tri. (ma+nyU+vita) mapAvavA zabda karanAra, juo. maphata pu. (mato maka) cAre taraphathI bhaMga. bhUva na. (namU+vaya) sarva taraphathI thavuM, miva pu. (mi+mU+3) parAjaya, tiraskAra, zreSThatA, uttamatA. anAdara, dabAva, rokavuM te, prabaLatA, adhikatA, roga amUka 35tra. (namUnya) tiraskAra karIne. vagerethI zarIranAM avayavanuM jaDa thavuM. abhibhUvana tri. (abhi+bhU+Gvanip) abhibhAvaka za6 vaDhavatsanAtIyasambandhaH- jema ke, sonAmAM tejanA juo. rUpano abhibhava, - RIMyaprAptimamavati vyajJA mati tri. (ma+++vatta) 1. cAheluM-pasaMda vanti- parAjaya prApti te abhibhava. . karela, 2. mAnela, svIkAra karela, Adara karela, gamavana na. (ma+nyU+nyu) nava no artha 3. abhimAnanA viSayarUpa banela. jemake "amAruM juo. athavA roga vagere dvArA jJAnano rodha, damana, che' evA prakAranA mithyAjJAnano viSaya, anukULa. svayaM vazIbhUta thavAnI kriyA. -abhimataphalazaMsI cAru pusphora bAhuH-bhaTTi0 1 / 27 vistR tri. (ma+nyU+tRva) tiraskAra karanAra, mamata na. (ma+mana bhAve sta) abhimAna athavA parAjaya karanAra, jaDatA karanAra, anAdara karanAra mithyAjJAna. gAma strI. (mi+nI+ma) maNimaya zabda juo. mati strI. (mi+ma+vitta) abhimAna, abhibhAra tri. (abhi bhRzAthe atizayito bhAraH yasya) mithyAjJAna, sammati-kabUlAta, maMjUrI, Adara, atyaMta bhAravALuM, atizaya bhAre. abhilASA, icchA, cAhanA, sanmAna. fmAvata tri. (nama pU vu) 1. tiraskAra karanAra, mimanas tri. (amulaM mane yasya) kartavyamAM tatpara 2. parAjaya karanAra, jaDapaNuM karanAra, anAdara karanAra, manavALuM, utsuka, icchuka. damana karanAra, vazIbhUta karanAra vaktA, vakIla, gamanavya tri. (mi ma La tavya) jANavA vyAkhyAtA yogya, mAnavA lAyaka, abhimAnathI viSayamAM lAvavA fmAvana na. (mi mUri ) vijayI karAvavuM, yogya. parAjita banAvavo. gAmastR tri. (ema ma-7) abhimAnI, sanmAna mAvina tri. (namAvata +nyU+ni) karanAra, Adara ApanAra. bhAva zabdano artha juo. -sarvatanoDa- mAnto avya. (mi mantosuna) abhimAnathI bhibhAvinA-raghu0 1 / 14 viSayarUpa karavAne. mAtR tri. (makhi+nyU+3) tiraskAra karanAra, | gamana . (mimanU bhAve ) mImAMsAzAstramAM parAjaya karanAra, jaDapaNuM karanAra, anAdara karanAra. | kahela maMtrapUrvaka karavAmAM Avato eka saMskAra, Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhimantraNa - abhimukha] zabdaratnamahodadhiH / 139 abhimantraNa na. ( abhimantr + lyuT ) jolAva, teDavu, | abhimAtiSAha tri. (abhimAtiM ripuM sahate saha aN ) salAha ApavI, notaravuM, maMtrapUrvaka saMskAravALuM karavuM, bhadduTonA 42vAM, zobhAva, manohara. uparano artha juo. abhimAda pu. ( abhi mad ghaJ) unmAha, nazI, unmatta dha, bhAtA abhimAna pu. ( abhi man ghaJ) svAbhimAna, gaurava mithyAgarva, prAya-sneha, hiMsA, garva, sva35jJAna, mithyAjJAna, zRMgArarasanI eka avasthAno bheda, verano badalo levo te. abhimantrya avya. (abhimantr lyap) notarIne, teDIne, masalata calAvIne, maMtrapUrvaka saMskAra karIne. abhimantha pu. ( abhimathnAti netram) kheDa bhatano sAMjano roga, atyaMta bhathavu, vasovakuM. abhimanyu pu. ( abhiman yuc) arjunathI dRSThAnI bahena subhadrAthI utpanna thayelo te nAmano eka putra-arjuna putra, cAkSuSa manunA eka putranuM nAma. abhimara pu. ( abhimukhyena mriyate'tra abhi+mR+ap, abhi+mR+ac) yuddha, bhaya, vadha, nAza, baMdhana, potAnuM sainya, dhananI AzAthI prANanI darakAra rAkhyA vinA hAthI ke pALA sAme laDavA taiyAra thavuM te. mArI nAja, hAra bhAra abhimaI pu. ( abhi mRd bhAve ghaJ) 1. yU( 4, 2. niSpIuna, u. yuddha, 4. madhu pa. pIsa, pIsavu, coLavuM, zatrue ujjaDa karelo pradeza. abhimaI tri. (abhi mRd kartari ac) bhaIna DaranAra abhimarddana na (abhi mRd lyuT) bharhana Davu, yojavu, cUrNa karavuM. abhimarza pu. ( abhi+mRz bhAve ghaJ) sparza, gharSa, parAbhava, atyAcAra, saMbhoga. abhimarzaka tri. (abhi mRz Nvul ) sparza 2nAra, parAbhava karanAra, balAtkAra karanAra. abhimarSa pu. ( abhi mRS bhAve ghaJ) abhimarza za76 dukho abhimarSaka tri. (abhi mRS Nvul ) abhimarzaka zab dukhI.. abhimarSaNa na. ( abhi mRS lyuT ) sparza, jauDavu, dharSa - abhimarzana. abhimAti tri. (abhi meG karttari ktin na itvam) bhAranAra, ghAta 2 nA2. adhimAta pu. ( abhi meG karttari ktin na itvam ) zatru abhimAtin pu. ( abhimAtamanena abhi meG bhAve kta Nin) zatru. abhimAtiSAha tri. (abhimAtiM ripuM sahate sah Nvi vede Satvam) zatrune tinAra abhimAnavat tri. (abhi man ghaJ matup ) abhimAnI, garviSTha, aIAravAjI. abhimAnita tri. ( abhimAno jAto'sya itac ) abhimAna pAbhela, garviSTha. abhimAnita na. ( abhi man Nic kta) abhimAnanuM sAdhana surata-maithuna, amaDI DA. abhimAnitA strI. (abhimAnino bhAvaH tal) abhimAnitva na. ( abhimAnino bhAvaH tva) upaso abhimAnIpaNuM. zabda dukho abhimAnin tri. (abhi man Nini) AtmAbhimAnI, prAya jhopavANuM, mithyAjJAna yukta, ghamaMDI, IlI. abhimAnin pu. ( abhi man Nini ) sautya nAmanA manuno eka putra. abhimAnuka tri. (abhi man + ukaJ) abhimAnanA svabhAvavALuM. abhimAya tri. ( abhigato mAyAmavidyAm ) zuM 5 emAM mUDha thayela. abhimA tri. ( abhi miha vede kyap) bhenI sAme maLamUtrano tyAga karAya te. abhi tri. (abhi mihna loke Nyat) uparanI artha dukhI. abhimukha tri. (abhigato mukham ) bhoM bhAgajanuM, sanmukha thayesa, sAbhe thayesa, tatpara thayesa- abhimukhe mayi saMhatamIkSitam - za0 2 / 11 abhimukha tri. (abhigatam mukhaM yasya) sanmupazAne pAbhela, udyata. abhimukha avya. (mukhamabhilakSIkRtya) AryAnuDUNa thI sanmukha thardhane. karNaM dadAtyabhimukhaM mayi bhASamANeza0 1 / 31 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 abhimuddhatA strI. (mimuhasya mAva: tarjI) sanmukhapaNuM. abhimuhatva na. (mimuhasya mAtra: tya) sanmukhapaNuM. abhimukhIkaraNa na. ( abhimukha cvi kR karaNe lyuT ) vyAkaraNazAstramAM kahela saMbodhana, abhimukha karavuM. abhimukhIbhAva pu. ( anabhimukhasya abhimukhatayA bhAvaH) 1. sAme thavuM, sanmukha thavuM, 2. kAryanI anukULatA, 3. te te kriyAmAM udyama. zabdaratnamahodadhiH / amimur para. (mimuti) javA devuM, kholI devuM. (. ) dhanuSathI bANa choDavuM. amimuda para. (mimuti) moha pAmavo, bhAna khoI nAkhavuM, nizcetana thavuM. amimRd para. (mimRti) ghasavuM, daLavuM, pIDatuM, uccheda karavo. abhivRz para. (mivRtti) sparza karavo, aDavuM. samidhRSTa tri. (mimRz mRkhvA+tta) sparza karela, parAbhava karela, maLela, mizra thayela, sApha karela. amimethI tri. (mi-mim vruh) sarva prAptinA sAdhanarUpa koI vAkya, apamAnajanaka bolanAra. abhiAta tri. (mi aa tano sarva taraphathI karamAyela. abhivAcana 7. (ami yAj lyu) sanmukha prArthanA, [mimulatA--amirati | amiyuvantra. (mi yug nip) abhiyoktA, yojanAra, aparAdhI. sAme mAMgaNI, namra nivedana, humalo. abhiyAti pu. (amimulluM yuddhArthe yAti yA+ttiv) zatru. abhiyAti strI. (abhimukhaM yuddhArthaM yAti yA +ktic) yuddha mATe sAme javuM. abhiyAtin pu. ( abhiyAtamanena abhi yA bhAve ni) zatru, duzmana. amiyAt pu. (mi+yA+tRp) upalo zabda juo. | samiyAtR tri. (mi+yA+tRttva sAme janAra. gamiyAna na. (mi yA jyu) samIpe AvavuM, sainika kArya agara zodha mATenI yAcanA, kUca, humalo, caDhAI. abhiyAmintri. (zi yA ni) sAme janA2. amiyukta tri. (mi yu+tta) 1. vidvAna, Apta, 2. bIjAoe rokela, gherela, Asakta, 3. prativAdI, sAme caDhAI karela, atyaMta vRddha evo hitaiSI, vRddha, parAkrAMta, pAradarzI, dhIra, parizramI. amiyuvattatA zrI. (amiyuktasya bhAva: taj) azakti, ughama, tahomata, gunA vagerenuM kAma calAvavuM, vidvattA. abhivRtti strI. (gami yun tin) abhiyoga, doSAropa, tahomata lagAvavuM. abhiyuj tri. (abhimukhaM yunakti abhi yuj - kvip) abhiyoktA, aparAdhI, AkramaNa karavuM, prayatna karavo. abhiyujvan tri. (abhimukhaM yunakti abhi yuj - kvip ) upa2no artha juo. amiyovaktavya tri. (ami yu+tavya) 1. niSedha karavA yogya prativAdI, 2. tahomatavALuM, 3. nA pADavA yogya. amiyotR tri. (mi yun tR) 1. vyavahAramAM aparAdhanI yojanA karanAra, vAdI, phariyAdI, 2. yuddha mATe caDhAI karanAra, jUTho dAvo karanAra. amiyoga pu. (ami yun gha phariyAda, yuddha mATe caDhAI, sogaMda, udyoga, Agraha, apakAra karavAnI icchAthI rokavuM, apakAra karavAnI icchAthI AkramaNa ra karavuM. santaH svayaM parahiteSu tAmiyoH-mant 2 / 73 amiyogapatra naM. (ami yut vas patram) doSAropaNano vinaMtipatra, arajIdAvo, vAda patra. amiyozin tri. (ami yughna vinu") phariyAda karanAra, yuddha mATe caDhAI karanAra, AgrahavALuM, abhinivezavALuM, yojanA ka2nA2, aparAdhI TharAvanAra. amiyonana na. (pRza yonanam) atyaMta yojavuM, yojelAne daDha karavA mATe pharIne yojavuM te, upayogIkaraNa, meLavavuM, joDavuM, anukULa banAvanAra. mizra. (amirakSati) vizeSarUpe rakSA karavI, bacAvavuM. - mISmamevAmirakSantu mavantaH sarvasva hi-gItA 1 / 11 amirakSA naM. (amito rakSaLam) sarva taraphathI rakSaNa, cotaraphanuM rakSaNa. abhirakSA strI. (gamito rakSAH) upalo zabda juo. abhirakSita tri. (abhito rakSita:) sarva taraphathI rakSela, rakhavALI, javAbadArI. abhirakSitR tri. (mami rahyuM tRp sarva taraphathI rakSA karanAra. abhirata tri. (mRrza rata:) atyaMta Asakta. amiti zrI. (abhito ratiH) atyaMta Asakti, harSa, anurAga, AnaMda, bhakti. Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhiram-abhivarSin shbdrtnmhoddhiH| 141 umara mA. (mirAte) Asakta thavuM, lIna banI | mApa pu. (mama | gha) "A karIza" ema javuM, ramI javuM. vidyAsu vikrAniva sAmarane-TTi. pratijJApUrvaka bolavuM, zabda, dhvani saMbhASaNa, varNana, miramita tri. (pa ram vitta) AliMgana karavuM, kathana. koI dvArA pakaDAyelo. mitrAva pu. (ma TU vega) kApavuM, chedana, laNavuM. mirakhya tri. (nama ramya ) manorama, khUbasUrata. | gamaeSa pu. (mi 06 ) icchA, lobha, manoratha. abhirAja tri. (abhito rAjate abhi rAj kvip) mitrA tri. (3fma dvu ) icchA karanAra, atyaMta tejasvI, adhIzvara, atyaMta zobhanAra. abhilASAvALuM. kamara ddha tri. (mi vata) sevela. mitrASi tri. (mi rum (ni) icchAvALuM, mirAma pu. (mi ram gha) manorama, priya, suMdara, - abhilASI, icchA karavAnA svabhAvavALuM, lobhI. -- manohara, anukULa, madhura, harSayukta. -yadAryamasyAbhilASi me manaH -za0 1 / 22 mirAtA strI. ( ram b ta) anukULa thavAnI miTApu tri. (ma stram 3) uparano zabda sthiti, suMdaratA, priyatA. juo. mari strI. (ma-atyantI viDa) atyaMta ruci, umarA pu. (ma+an in) icchA, lobha. prIti, abhilASA, pravRtti, yazanI AkAMkSA. svi para. (miUiMti) citra khIMcavuM, besIne samiti pu. (ma r vatta) premI. lakhavuM, lITIo dorIne pAkAra banAvavo. mitta ne. (ma ru 7) zorabakora avAjathI masjivita tri. ( vuiM vasta) lakhela, lakhI dIdhela. paripUrNa, paMkhIono kalarava. mistrIna tri. (mi zrI vatta) Asakta, coTeluM, abhirUpa tri. (abhirUpayati sarvaM svAtmakaM karoti cu. AliMgana karAyeluM, DhAMkatAM. pU a) ziva, viSNu, manohara, paMDita, kAmadeva, miti tri. (pa Tu vatta, DasTa 4:) krIDAyukta, candra, sundara, anurUpa. asthira, , bAdhAvALuM. AmirUpavat (marUpa mA,) suMdara, rUpavAna. mijUtA strI. (ma TU kta TApu) eka jAtanuM gamaNya tri. (ma+sTam thatuM) uddezya. lAkaDuM. maya ma. ( stha gAmamukya) lakSyanI mag g. (pa-vuiM ) vizeSa mahattvano sAme, lakSya karIne. lekha, lAMbo kALa rahI zake evo je paththara, dhAtu, gamana na. (pa stra-bhAve nyu) ullaMghana, kASTha, tADapatra upara utkIrNa hoya tevo lekha. oLaMgavuM te. abhivadana na. (abhiH AnukUlye anukUlaM vadanaM kathanam) mitranI . (ma manIyara) ullaMghana anukULatA mATe kahevuM, sAme kahevuM, namaskAra karavo. karavA yogya. fmavana vya. (vanasya manuSya) mukhanI sAme. gaman 12. (pati) asvIkAra karavo, amalApa pavana na. (mamita: vandanam pavan nyuTa) sarva karavo, InkAra karavo. taraphathI namaskAra karavo, abhimukha-sAme sAdara miSaNa na. (pa nyuTa) icchA karavI, cAhavuM. praNAma. miSa tri. (ma stram anIya) cAhavA yogya, viya tri. (gaNitaM zreSTha vayo vasya) zreSTha icchavA yogya. vayavALuM, moTI ummaranuM. gamata tri. (mi dvAna vakta) icchela, 3mati tri. (mivRt ni) sAme thanAra, sAme iSTa, abhilASAno viSaya, utkaMThita. rahenAra, sAme vartanAra. mistraSita na. (ma 6 mAve vatta) abhilASa. mavarSA tri. (namato varSa:) cotarapha vRSTi karanAra, miSitavya tri. (Ima n tavya) cAhavA lAyaka, gamavarSa tri. (ma vR fornI cAre tarapha varasanAra, icchavA yogya. sarva tarapha varasanAra. Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 shbdrtnmhoddhiH| [abhivarSaNa-abhizaGkita gamavarSA na. (pato varSavF) cotarapha vRSTi, sarva | vidita tri. ( va dhA vatta) pUrepUrI rIte tarapha varasavuM. AcchAdita kareluM. fmavAn tri. (ma gAmanuyena vAti nacchati vI | bitti strI, (pa vRt vitta) sAme javuM. za7) anucara, nokara. vRddhi strI. (fkhato vRddhiA) vadhavuM, vikAsa, yoga, abhivAda pu. (abhivad bhAve ac vA bhAve ghaJ) saphaLatA, saMpannatA, sarva taraphathI vRddhi. sAdara vaMdana, namaskAra, praNAma, apriya vAkya. vyakti tri. (mi virUd vatta) abhivyaktivALuM, gamavAti tri. (fma vat vu) vaMdana karanAra, prakaTa, spaSTa, pragaTa kareluM, prakAzita. namaskAra karanAra, praNAma karanAra, suzIla, vinamra, fmAvyavitta strI. (Ima anna vita) sUkSmarUpe apriya bolanAra. rahelAno prakAza, kAraNano kAryarUpe Avibhava, spaSTa abhivAdana na. (abhimukhIkaraNAya vAdanam vadanam vada svarUpa, khullApaNuM, vizeSatA, dekhAva, pradarzana. lyuTa, vA abhimukhaM vAdyate AzIranena vad Nic abhivyaJjaka tri. (abhivyaJjayati abhi+vi+aJ Ta) nAma bolIne namavuM, vaMdana karavuM te, page. fNa vu) prakAzaka, alaMkArazAstramAM prasiddha paDIne athavA vANI vaDe namavuM te, vaMdavuM, praNAma. vyaMjanAvRtti vaDe prakAzaka -ALA vyagno -abhivAdanazIlasya nityaM vRddhopasevinaH / catvAri zabdArtho-sA0 30 2. saMpravardhante AyurvidyA yazo balam / / -manu0 2 / 151 madhyAna na. (pa vi man nyu) pragaTa karavuM, miyA tri. (mAyituma yata) vaMdana karavA prakAzana karavuM. yogya guru, pitA vagere, namavA yogya. mivyApaka tri. (3fpa | vu) cotarapha mamavAgha ma. (pivat nya) vaMdana karIne, namaskAra vyApI rahenAra. bheguM karanAra, prarAra karanAra, karIne. vyAkaraNazAstra prasiddha te nAmano eka AdhAra. samavanya tri. (mavat saMmato rUkha atha) sArI | gamavyApti strI. (pa+va+garbhAve vittana) sarva rIte bhAga karavA yogya. tarapha vyApavuM, abhividhi-sarvatra rahevuM, sarvatra vartavuM. gamavAsas avya. (vAsaNa 3pari) paherelA vastrano madhyAhAra g. (Ifkha+vi+mA+hR+yam) sAruM kahevuM, uparano bhAga. sArI rIte kahevuM, bolavuM, sArthaka zabda, saMjJA, nAma. samiti tri. (fma va6 tha) vahevA yogya, laI maka pu. (mi -to va) sAme javuM, javA yogya, UMcakavA yogya. humalo karavo. gamavA na. (5 vat bhAve thatu) vahana, laI javuM, abhizaMsana na. (Abhimukhyena zaMsanam zaMs lyuTa) UMcakavuM. 1. mithyA apavAda, 2. samakSa gALo bhAMDavI, kaThora maviyAta tri. (mapi vi # vatta) jANelo, vacana kahevAM, 3. sAme kahevuM, 4. khoTo Aropa, khyAta, prasiddha. 5. jUThuM tahomata. - zvAzat vratAno : samavata tri. (mi vi jJA va7) sUcita, sUcanA kSatriyasyAbhizaMsane-manu0 8 / 268 tri. ( saMs fIna) samakSa gALo fmavidhi pu. (pato vidhi. vyakti:) vyApti, mayadA, bhAMDanAra. kaThora vacana kahenAra miththApavAda - khoTo avadhisahitamAM kAyanviya, AraMbhika sImA. Aropa mUkanAra, sAme kahenAra, vinIta tri. (mi vi nI vata) vinayavALuM, fkha tri. ( za zartari 5) rAI taraphathI keLavAyela. zaMkA rAkhanAra. abhivimAna pu. (pratyagAtmatayA savaiH prANibhirabhivimIyate) miza strI. (Si pA bhAve 4) zaMkA, saMzaya, paramAtmA. bhrama, sadeha, bhrAnti, bhaya, ciMtA. fmavizruta tri. ( va zra. vatta) sarvazreSTha, samiti tri. (mi+ +vatta) zaMkAvALuM, saMdigdha, jagaTyasiddha. bhramavALuM. Apela. Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhizavana--amiSevatR] mizapana na. (mi zan nyuT) jUThuM tahomata, khoTI ALa, zApa, koIne mATe khoTuM lagADavuM. amizapta tri. (mi zan kta) zApa Apela, jUThuM tahomata mUkela, khoTuM ALa mUkela, gALo bhAMDela, zApayukta, niMdita, tiraskRta. mizandrita tri. (Amimulyena zandrita:) samakSa bolAvela, samakSa kahela, nAma daIne bolAvela, prakAzita. zabdaratnamahodadhiH / amizam tri. (gami zaMs pi) sAme kaThora vacana kahenAra, mithyApavAda mUkanAra, sAme kahenAra. mizasta tri. (mi zaMs vatta) jenA upara khoTuM ALa mUkavAmAM AvyuM hoya te, kalaMkita, hiMsA karela, mArI nAMkhela, kApI nAMkhela, dabAvela. zista naM. (mizas mAve tta) gALo bhAMDavI, apavAda kahevo, tahomata mUkavuM, hiMsA karavI, zApa Apavo, jUThuM ALa. abhizastaka tri. (abhizaste abhizApe bhavaH kan) mithyAdoSAropita, badanAma, zApane lIdhe Avelo tAva vagere, vaidyakazAstramAM kahela abhizApa jvara vagere. amizakti strI. (mami zaMk vijJan) zApa, lokApavAda, niMdA, tahomata, hiMsA, hiMsAnuM kAraNa, prArthanA. abhizasya tri. (mistimardati ya) hiMsAne yogya, / ThAra karavA yogya, gALo bhAMDavA yogya. abhizApa pu. (mi rAj yag) 1. jUThuM tahomata mUkavuM te, 2. Aropelo doSa kahevo te, 3. gALo bhAMDavI te, 4. 'tAruM aniSTa thAo' evA prakArano zApa Apavo te. mizivendra tri. (zirasoDamakUlamapraM yasya) jenuM mULa upara hoya ane zAkhA nIce hoya tevI koI auSadhi. abhizIta tri. (mi zya kta) zItaLa, ThaMDuM. abhizoSTha pu. (mikSya zoH) kAMI cIja lakSyamAM laI karelo zoka, koIne uddezIne karelo zoka, atyaMta zoka, pIDA, kaSTa. abhizoSana naM. (mi zudh nyuT) upalo zabda juo. gamizrava pu. (ami zru a) sarva taraphathI sAMbhaLavuM. amizravaLa na. (mi zru jyu) zrAddha samaye brAhmaNono vedapATha maMtra. 143 amizrAva pu. (mi thru veve ghak) sarva bAjuthI sAMbhaLavuM. amizvetya tri. (gamitaH zvetyam zuddha cAritravALuM. amiSajJa pu. (mi SaN vag) 1. parAbhava, 2. gALo bhAMDavI, 3. niMdA, 4. sogaMda, pa. vyasana, duHkha, 6. bhUta vagereno Aveza, 7. parAjaya, 8. Asakti, mithyApavAda, 10, AliMgana, 11. sarvabhAvano saMbaMdha, 12. milana, 13. ekatA, 14. Akasmika saMkaTa, 15. zApa. nAtAbhiSo nRpati:- raghu. r|rU0 abhiSava pu. (mi sUjha) 1. yajJanA aMgarUpa snAna, 2. pIlavuM, pIsavuM, coLavuM, nIcovavuM, 3. dArU banAvavo vagere vyApAra, 4. somalatA pIvI, phUTavI, 5. snAna, 6. yajJa, hAra, vairAgya, balidAna. amiSava na. (mi skrU a) kAMjI, amiSavaLa na. (mi sU ghuT) nahAvuM, snAna, amiSava zabda juo. amiSA tri. (amita: sahaya:) khamI zakAya tevuM, sahana thAya tevuM. abhiSahya avya. (abhitaH sahaya lyap ) balAtkAra karIne. abhiSAdhU tri. (abhi sac Nvi svArthe Nic kvip vA Satva) sanmukha sArI rIte bAMdhavAne samartha, mimANu zabda juo. amiSAt tri. (mi sad bvi nir vivak vA Satvam vA rIrgha:) zatrune jItanAra, sahanazIla. mipitta tri. (mi sip ta) jeno abhiSeka karavAmAM Avyo hoya te rAjA vagere, nahAyela. amiSir 3ma. (amiSivRtti) sIMcavuM, abhiSeka karavo, rAjatilaka karavuM. amiputta tri. (mi+su+tta) pIsela, nIcovela, jeno rasa kADhavAmAM Avyo hoya tevI somalatA vagere. amidyuta 7. (ami+su+tta) kAMjI, abhileja pu. (ami sik vag) zAMtine mATe vidhipUrvaka siMcana, adhikAranI prApti mATe thatuM snAna, maMtra vagere vaDe mastaka upara jalakSeparUpa mArjana, snAna, pratiSThA vageremAM devanI mUrti vagerene navarAvavAM, yajJAdi karma ane zAMti mATe vidhipUrvaka snAna, jaLa, pANI, kAryanA aMte zAMti mATe thatuM snAna, rAjatilaka karavuM te. abhinetR tri. (mi si+tRp) abhiSeka karanAra. Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 shbdrtnmhoddhiH| [abhiSekya-abhisambuddha abhiSekya tri. (abhiSektumarhati abhisic+Nyat kutvam) | abhisantApa pu. (abhisantApyate asmin abhi+sam+ abhiSeka karavA yogya. tap+ghaJ) yuddha, sa.15. abhiSecana na. (abhi sic lyuTa) abhiSeka 2006 mI.. | abhisaMdehaH pu. (abhi sam diha ghaJ) sahI, ma. abhiSecanIya tri. (abhi sic anIyara) mAma. mahato, nanadriya. karavA yogya, abhiSekanuM dravya vagere. abhisaMniviSTa tri. (abhi sam ni viz kta) se abhiSeNana na. (abhimukhaM senayA yAti abhi senA Nic saMyukta thayuM hoya. lyuTa Satvam) zatru sAme yuddha bhATe senA sAthe. prayA.. abhisandhaka tri. (abhisaMdadhAtIti abhi+sam+dhA abhiSeNayati (abhimukhaM senayA yAti abhiSeNamivAcarati) +ka+svArthe kan) 524 gunA sana zana. kuca karavI, humalo karavo, sainya dvArA zatrunI sAme thavuM. -kaH sindhurAjamabhiSeNayituM samartha-veNI0 2 / 25 AkSepa karanAra, vaMcaka, ThagAI karanAra, niMdaka, lAMchana abhiSTana pu. (abhi+stan-apa Satvam) siMDanAha. sAunA2. abhiSTava pu. (abhi stu apa) stuti, prazaMsA, M368valI.. abhisandhA strI. (abhi sam dhA bhAve aG) isanI abhiSTi tri. (abhi yaj iS vA ktin) sanmuma 6deza, mAmisaMdhi, 605, 60j., 149, bhASA, ya, yaza 52vA yogya, mamilAya. za6, pratizata, vayanAsana 72nArI, go. abhiSTuta tri. (abhi+stu kta) stuti. 42ye.8, abhisandhAna na. (abhi+sam+dhA+lyuTa) sAmAna. 60j. vana-qull 2ye... te, mabhisaMdhi, isAno udeza, bhASA, , abhiSyanda pu. (abhi+syand bhAve ghaJ) bhatizaya | 6dezapanI ghoSa. lakSya. prayona.. ___ghArI, maDu vadha, me. netra. 2.21, 2, 85.4. abhisandhAya pu. (abhi+sam dhA+bhAve ghaJ) bhatmisAtha, abhiSyandanagara na. (abhiSyandena kRtaM nagaram) 5 isano 6deza. nagara-pa. abhisaMdhAya avya. (abhi sam dhA+lyap) igane. dezAna. abhiSyandin tri. (abhiSyandate abhiSyand Nini) // 2 // 2, abhisaMdhi pu. (abhisaMdhAnaM abhi sam dhA+bhAve ki) .85nA2, anAra. abhiSvaGga pu. (abhi svaJ ghaJ) 632 sneDa, atyaMta. phaLAdino uddeza, bhASaNa, uddezapUrvakanI ghoSaNA, lakSya, prayo4na. rAga, AtmA sivAyanA padAthomAM ahaMbuddhi. vidyAsvabhiSvaGga:-daza0 155 abhisaMdhita tri. (abhisaMdhA jAtA'sya itac) le vize abhiSvaGgin tri. (abhi svaJ Nini) 652 sne.uj, abhisandhi - phaLano uddeza rAkhavAmAM Avyo hoya te. anAtmAmAM ahaMbuddhivALuM. abhisamaya pu. (abhi sam ay ac) me jauddha mata, abhisaMrabdha tri. (abhi saMrabh kta) DI. pAbheda, ___ nialnI. sAdhanAno bhA. krodhAyamAna thayela. abhisampatti tri. (abhi sam pad+ktin) yota23-1. abhisaMvRtti strI. (abhi saM vRt ktin) vyava52, saMpatti, atyaMta saMpatti, pUrepUrI rIte prabhAvita thavuM, niSpatti. potAnA abhiprAyane badalavo, badalAI javuM, abhisaMzraya pu. (abhitaH saMzrayaH) yAre ta23. sAzraya. abhisampad strI. (adhikA sampad) 652no artha (mo. abhisaMstava pu. (abhi sam stu ap) mAre prazaMsa.. abhisaMparAya pu. (abhi sam parA i ac) bhaviSya.. abhisaMhita tri. (abhi+saM+ghA+kta) igane. 6dezAna. abhisampAta pu. (abhi sam pat+ghaJ) 415, yuddha, karela, phalodezanA viSayarUpa. 5.j, maami||5, 560 tha, saMgama, samAgama. abhisaMsAra avya. (saMsArasyAbhimukhyam) saMsAra sanbhuja, abhisambandha pu. (abhi+sam+bandha+ghaJ) yAta2.30I. saMsAra sAme. sambandha, sarva ta26no saMbaMdha, saus. abhisantApa pu. (abhisantApyate anena abhi sam tap abhisambuddha tri. (abhitaH sambuddhaH) thAre ta23thA. Nic karaNe ac) bhAbhizApa, bhAve ghaJ yota23thI | vijJAna meLavela, bodha pAmela. saMtApa Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mizabhUti-miti] abhisasmRti tri. (gamitaH sammUtiH) prAdurbhAva pAmela, pragaTa thayela, vIrya ane rudhiranA mizraNathI kalalarUpa thayela. zabdaratnamahodadhiH / amisammulA tri. (mi sammuham) sAme thavuM, sAme Ubhelo, AdaraNIya dRSTie jonAra. | amitazrRddha tri. (amitaH savRndaH) prasava pAmI vadhavA mAMDela, janma pAmI UcharavA pAmela. amitamAma pu. (amita: samAAma:) 1. sanmukhagamana, 2. prApti, 3. nirNaya, 4. arthAbhimukhapaNe, saMzayarahita, maryAdAsahita, jJAna, arthAt artha viSayaka saMzayarahita maryAdApUrvaka jJAna. abhisamA ta tri. (gamitaH samAtaH) sanmukha Avela. abhisara tri. (gamitaH sarati sR+Ta) sAthI, sahAyaka, anucara. amisaraLa 7. (mi+mRtyu) meLApa, sAme javuM, nAyaka-nAyikAmAMthI koI ekanuM snehathI saMketasthAne javuM. abhisarna pu. (mi kRt vas saMsAranI racanA, sRSTi. abhisarjhana na. (mi mRn mAne nyuT) dAna, vadha, mArI nAkhavuM, tyAga. abhisarva naM. (mi tRp lyu) samakSa AvavuM, sAmano karavA zatrunI najIka javuM. amitAndvana na. (mi sAr ghan nyuT vA) suleha, samajI levuM, AzvAsana ApavuM. abhisAva avya. (sAyam) sAyaMkALe, sAMjare, lagabhaga sAyaMkALe. abhisAra pu. (mi ! AdhAro gha) 1. yuddha, laDAI, 2. sahAya, 3. sAdhana, 4. strI athavA puruSanuM saMbhoga mATe nirjana saMketasthAnamAM javuM, 5. anucara 6, baLa. abhisAriA strI. (mi s nir vuN) 1. nAyakane maLavA saMketa sthAna tarapha janArI strI, 2. pAchaLa janArI.. -AmAI'misatAAM sArayetevAbhisaarikaa - dazarUpakam 2 / 27 abhisArin tri. (misati ni) 1. sAme janAra, 2. anucara, 3. sevaka- yuddhAmisariLa:-3ttara0 6. amisiddhi zrI. (mi sAn vitta) prabhAvita thavAnI siddhi 145 abhisArinI strI. (amirati zriyAM kIp) 1. sAme janArI, 2. sevikA, 3. te nAmano eka vaidika chaMda. amisUcita tri. (misUcitam) sUcita karAyuM, jaNAvAyuM, sUcanAprApta. asRiSTa pu. (ami mR+tta) 1. Apela, 2. choDela, 3. tyAga karela, 4. dIdhela. abhineda tri. (mi nid gha%0) anurAga, prema, Asakti. nyaH sarvatrAnamisneha:-mA0 rA57 abhirita tri. (mi s vatta) pUrepUrI rIte phelAyeluM, pUrepUruM khIleluM - vikasita. abhisyanda pu. ( abhi syand bhAve ghaJ) abhiSyanda zabda juo. abhisyandin tri. (abhi syand bhAve Nini ) abhiSyandin zabda juo. misvar 7. (ami sva vid) cotarapha svaravALuM koI stotra. amisvara pu. (mi smR an) sAme preraNA karavI. amita tri. (mi+han+ta) 1. abhighAta saMyogavALuM, 2. mArela, 3. Thokela, haNela, ghAyala karela. amiti strI. (mi haiMn tino prahA2 ka2vo, ghAyala karavuM. abhidaraLa na. (mi dU+jyu) 1. sAme lAvavuM, 2. vivAha vageremAM paherAmaNI ApavI, jaIne lAvavuM, lUTavuM. abhinava pu. (mi+ve+saMprasAraLa) 1. sAme bolAvavuM, AmaMtraNa, du+mar 2. sarva tarapha homa, yajJa, balidAna. amitasya tri. (mi has yat 1. hasavA yogya, 2. mazkarI karavA yogya. abhidasya avya. (mi s vat tyaj) 1. hasIne, 2. mazkarI karIne abhinnAra pu. (mi haiM tha) 1. apakAra karavAnI IcchAthI sAme jaI dabAvavuM, 2. pratyakSa corI, 3, abhiyoga, 4. kavaca-bakhtara vagere dhAraNa karavuM, pa. bheTavuM, 6. maLavuM, 7. levuM-upADavuM, UMcakavuM. abhijJAsa pu. (mi s vargo mazkarI, vinoda. samiti tri. (ami+ghA+tta) abhidhA nAmanI zabdavRttithI kaheluM, jANeluM, boleluM, saMbodhita kareluM. Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 shbdrtnmhoddhiH| [abhihitAnvaya-abhISTa abhihitAnvaya pu. (abhihitAnAmanvayaH) 1. sabhI5ma | abhIpsu tri. (abhi Ap san+u) zAmilApavANu, sthApelA arthono abhidhA (zakti) nAmanI vRtti | prApta 42vAnI chAvA. vaDe upasthita karAyelA athano parasparano sambandha. abhIma tri. (na bhImaH) 1. bhayAna:thI. mana, abhihitAnvayavAda (abhihitAnAmanvayaH saMsargaH 2. saubhya, 3. mayaM.42 nalita. saMsargamaryAdayA vAkyArthabodhe viSayo bhavatIti abhImanas tri. (abhimukhaM mano yasya) ni:zaM. vAdaH-kathanam) naiyAyiono . viziSTa siddhAMta, abhImAna pu. (abhi man ghaJ) abhimAna 206 huA.. vAcyArthIne nahi paNa tAtpayarthane mAnanAra, abhIra pu. (abhimukhIkRtya Irayati gAH abhi+ir+ac) abhidhAvRttithI upasthita arthono anvaya-saMsarga ___ govANiyo, maravAu. bhAhAvaDe vayArtha bodha thAya che se prabhArIna | abhIrapallI strI. (abhIrANAM pallI) maravAuna ma. ithana-pratipAina. abhIru tri. (na bhIrU:) 1. 00. 3 3 ta, 2. yuddhamA abhihUti strI. (abhi hva ktic) duTi. svabhAva.. Ausum. abhihoma pu. (homamabhi) dhAnI. bhAti ||5vii. te. abhIru pu. (na bhIrU:) 59 bhairava. abhihat tri. (abhi ha karmaNi ati) sAme. 4250 abhIru na. (na bhIryatra) yuddha sthAna. abhIruNa na. (abhi ru-vA unan dIrghaH) sAme. abhihvar tri. (abhi va vic) 1. kuTilatAyI gamana abhIrupatrI strI. (na bhIrUNi patrANi yasyAH sA) ___5282, 2. ( yAbanAra, sAsavaNu, yAbanA2. zatamUlI vanaspati. abhihara pu. (abhi va karmaNi ap) Widi wal abhIrU strI. (na bhIrU: vA UG) zatamUlI namanI yogya pradeza vagere. vanaspati. abhivRti srI. (abhi / ktin) sAme. podAj. abhIla na. (abhi Ir ac rasya la:) 5STa, bhayAna.. abhivat tri. (abhi va kauTilye kartari ati) abhIla tri. (abhi Ir ac rasya laH) du:jI, sAme rahIne vAMkuM karanAra. bhayaMkaratAvALuM. abhI tri. (nAsti bhIryasya) 03 varnu, nilaya, A2. abhIlApa pu. (abhi lap bhAve ghaJ dIrghaH) 1. vAtayAta, abhIka tri. (nAsti bhi+kan) 652naartha.. 2. sAme 3 te. abhIka tri. (abhI+kana) 1. bhA.jAma-viSayabhoganI | abhIla tri. (na bhIrU:) abhIru zabda o. 627vANu, saM52, 2. dUra, 3. utsu, 4. sAme | abhIvarga pu. (abhi vRja AdhAre ghaJ) sAmenI saMgha. gayesa, 5. sabhI5, pAse, 5. vi., 7. svAmI.. | abhIvarta pu. (abhi vRt karaNe ghaJ) 1. ha. sAma abhIkSNa tri. (abhi kSNu-tejane+Da) 1. saMtata, nAmanI sAmavehana . (mA, 2. mabhivRttinA mAvichina, 2. atyaMta. sAdhanabhUta vipano meha, 3. saMvatsara, varSa. abhIkSNa na. (abhigataM kSaNam) vAraMvAra, 3zavAra, abhIzApa (abhi zap ghaJ) 64.31. Apako, humI satata, niraMtara, pUla. abhizApa. abhIkSNam avya. (a kSNu Damu) 652no artha hu.. abhIzu pu. (abhi+aza+un ata itvam) 1. bAI, abhIta tri. (na bhItaH) na jAnesa, sAme gayesa, ni2. bhU, 2. ghounI bama, 3. 325, 4. sAMgaNI. abhIta tri. (na bhItiryasya) maya , ni.2. abhIzumat pu. (arbhAzavaH kiraNA bAhulyena santyasya abhIti strI. (na bhItiH) bhayanI amAva, niyata matup) 1. sUrya, 2. 4153rnu u. __ bhATe apAtI. abhayamudrA, sA. 4, sabhI5, pAse. abhISaGga pu. (abhi saGg ghaJ dIrghaH) abhiSaGga za06 (mo. abhIti tri. (abhi iN ktin) sAme gayesa, mAmibhuja abhISu pu. (abhi iS+ku) 1. B27, 2. Auma, gamana.. 3. mAmilApa, 4. sneDa, Ama, anuzA. abhIpat tri. (abhi pat ktivap dIrghaH) sAme. 4.2.. | abhISTa tri. (abhi iS kta) 1. yA, 2. vaDA, abhIpsita tri. (abhi Apa san kata) samASTa, 3. praya, 4. suM62, 5. managamatuM, . li.. chesa, priya. -anyasmai hRdayaM dehi nAnabhISTa. Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amISTha7-1Syavatta] shbdrtnmhoddhiH| 147 amIjharva ne. (amISTI mAva: )- rtavyatA- | amUni tri. (na bhUmirya) 1. bhUmizUnya, 2. sthAnarahita. prayogo chavaSayam jema ke sukhanuM abhISTapaNuM. | amUbina tri. (ni:) 1. bhUmi upara pedA na -apaSTatA thanAra, 2. kharAba bhUmi upara pedA thanAra dhAnya pINA o. (ma+rUSNavattarA) reNukA nAmanuM vagere, 3. AkAzathI utpanna thanAra jaLa vagere. gaMdhadravya, auSadhi. amUvijha tri. (na mUviSTha) ghaNuM nahi te, thoDuM. putra . ( muna) 1. je vAMkuMcUMku ke nameluM na mUhita tri. (1 mUSita) nahi zaNagArela, bhUSita hoya, sIdhuM, 2. svastha, rogarahita. nahi te. amuvata tri. (na muvatam) na bhogavela, na jamela, na amRta tri. (mRta:) na poSela, nahi dhAraNa karela, khAdhela, nahi khAnAra, jene pagAra na maLyo hoya te, jenuM bhADuM na apAyuM abhuktamUla na. (na bhuktam)-jyeSThAntyaghaTikArddha ca mUlAdau hoya, jene samarthana na maLyuM hoya. ghaTikArddhakam / tayorantargatA nADI hyabhuktamUla amRmi tri. (kRtrima) jenuM bhADuM cUkavAyuM na hoya, mucyate / / jyeSThAnte ghaTike dve ca mUlAdhaghaTikAdvayam / 3mUvatamU tyAhurnAte tatra vivarnayet | jene samarthana na maLyuM hoya, dhAraNa karAyuM na hoya. nakSatranI anya ghaDI ane mUla nakSatranI Adha kRza tri. (1 pRza) 1. thoDuM, 2. jarA, 3. manDa, ghaTikAvizeSa, jyeSThA nakSatranI chellI be ghaDI, mUla 4. lagAra. nakSatranI pahelI be ghaDI. ame pu. (1 me.) 1. bhedano abhAva, 2. ekatA, ajuna tri. (1 muvate mun viva) nahi khAnAra. avibhakta, bhinnatAno abhAva, samAnatA hovI, muna tri. (na muko vaca) hAtha vinAnuM ThUMThuM, lUluM. ekarUpatA hoya te. -AzAspade viprAyorameHnidhyA strI. (muniNA) je dAsI agara sevikA zAra4 na hoya, svataMtra strI. ameza tri. (1 medya) bhedI na zakAya tevuM, adhU . (1 mU) je utpanna thayo na hoya, viSNu. 2. bhedavAne-cIravAne azakya. amUta tri. (na mUta:) 1. na thayela, 2. mithyAbhUta, megha . ( megha) hIro. 3. vidyamAna nahi te, 4. hayAta nahi te. khovattavya tri(na vitavya) 1. bhogavavA lAyaka abhUtatadbhAva pu. (abhUtasya prakRtirUpeNAnAvirbhUtasya tena nahi te, 2. khAvA lAyaka nahi te. rUpe mAva:) 1. je koI padArtha je rUpe pahelAM na thayo movaskR tri. (montA) 1. nahi khAnAra, 2. nahi hoya te rUpe teno Avibhava, 2. prakaTapaNuM. - mUtatabhaave cviH, nirdhanaH dhanI saMpadyate taM karoti dhniikroti| mon T. ( :) bhogano abhAva. abhUtapUrva tri. (na mUta: pUrvamin che) je pahelAM na gamana tri. (na moro yaca) bhogazUnya, bhogarahita. thayo hoya, jenAthI AgaLa koI na vadhyo hoya. mona na. ( monana) bhojanano abhAva, upavAsa. abhUtapaniveza pu. (amUDasatyaDaniveza:) asatya amonana tri. (monanam yaca) bhojanarahita, upavAsI. vastumAM satyapaNAnuM abhimAna. abhojanIya tri. (na bhojanIyam) abhoktavya zalda bhUtAdira ra. (namUtam kAdarI) avastunuM kathana, kapaTabharyuM, kaTAkSapUrNa vAta kahevI. juo. bhUti strI. (mUtiH) 1. na thavuM, ra, saMpattino abhAva. moSa tri. (na movatuM zakyama) abhakSya, bhojana mATe ati tri. (na mUtirthastha) saMpattinA abhAvavALo, jeno niSedha hoya, apavitra. saMpattirahita, sattArahita, avidyamAnatA. joyA tri. (mocatra) nahi bhojana karavA 3yUmar pu. (dhUmana) puSkaLa nahi te, thoDuM yogya anna vagere. mUri strI. (ki.) 1. asthAna, 2. kharAba bhUmi, mana na. (ra mUnI nava) pRthvImAM nahi thanAra jaLa. 3. sthAnano abhAva, 4. Azrayano abhAva, | gamyavata tri. (ma bU+tta) jeNe tela vagerenuM pa. aviSaya. -amUriyavinaya-za. 7 | mardana karyuM hoya te, cotaraphathI kharaDAyela. Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 . shbdrtnmhoddhiH| [abhyakSNa-abhyarpaka abhyakSNa pu. (abhi akS ac) bhoga. / abhyamita tri. (abhi am kta) 4002. 220, pI.312.sa., abhyagra tri. (abhimukhamagramasya) pAse, na, na. zivANu, ghAyala. abhyaGka tri. (aGkamabhi) Sii. 4 vi.sa. 42||yej.. | abhyamitra avya. (amitrasya Abhimukhyam) zatru sAme. abhyaGga pu. (abhi aGg ghaJ kutvam) tara kornu humato. 42vI. mahana. abhyamitrINa pu. (amitrasya abhyamitra+cha tasya InaH) abhyaJjana na. (abhi aJ bhAve lyuTa) 1. tara sAmaththI . zatrunI. sA. 42 vI2- udyogvagerenuM mardana, 2. AMkhamAM kAjaLa vagere AMjavuM te, mabhyamitrINo yatheSTaM tvaM ca saMtanu-bhaTTi0 5 / 47 50%Na, surabho, mana kare 72 ta. abhyamitrIya pu. (amitrasya abhyamitra+cha tasya IyaH) abhyaJjanIya tri. (abhi aGg karmaNi anIyar) 1. 652no artha humo. lepana karavA yogya caMdana vagere, 2. mardana karavA abhyamitrya pu. (abhyamitra+yat) abhyamitrINa za06 yogya tela. abhyadhika tri. (bhRzamadhikaH) 4ghAre, utkRSTa, atyaMta. abhyamin tri. (abhi am+Nini) rogavANu, sau. zreSTha- na tvatsamo'styadhikaH kuto'nyaH-bhaga0 27pI38 42 // 2. 11 / 43 abhyaya pu. (abhitaH sarvataH ayaH) asta. pAma, dUra abhyadhva avya. (adhvano'bhimukham) bhAnA sAme... tha, bhAva, paDoya. abhyanujJA strI. (abhi anu jJA aG) 1. anuzA, abhyarcana na. (abhi arca+ lyuT) yota26 pUna, sAme pUlana, A62, shraa||2, te.- abhyarcA | 2. 'mAma 3' mevI pre29u. abhyarcya tri. (abhi arc karmaNi+Nyat) 544 4143, abhyanujJAta tri. (abhi+anu+jJA+kta) anu| | sarva prakAre pUjavA yogya. apAyeda, mAma. 72' sevA pre25|| 438.. abhyarcya(abhi arc + lyap)sAme pUchane, sabhA62 4zana. abhyanujJAna na. (abhi anu jJA lyuTa) abhyanujJA 106 abhyarNa tri. (abhi az+karmaNi kta) samApana, pAsena, zuo. na4Inu, - abhyarNamAgaskRtamaspRzadbhiH -raghu. 2 / 32 abhyanUkta tri. (abhi+anu+vac+kta) na. 48, sabhAdhya, sAnidhya, -abhyarNe parirabhya nirbharabharaH aprakAzita, sAme na kahela, na prakAze. premAndhayA rAdhayA-gIta. 1. / abhyantara na. (abhigatamantarama) 1. bhAna. 2. harana. abhyarthana na. (abhi artha+ lyuTa) prArthanA, 24, vayye, madhye, 3. nI. vayye, 4. haranu, stha5. sAbhe bhagae.. -zamImivAbhyantaralInapAvakAm-raghu. 3 / 9 / abhyarthanA strI. (abhi artha bhAve yuc) 658. 506 abhyantaraka pu. (abhyantara kaN) Qua mitra.. sI. -abhyarthanAbhaGgabhayena -kumA0 1152 / / abhyantarakaraNa tri. (abhigatamantare karaNaM yasya) nI. abhyarthanIya tri. (abhi+artha+anIyar) sAme praarthn| aMtaranI aMdaranA gupta aMgavALo, pratyakSa jJAnane karavA yogya, sanmukha, yAcanA karavA yogya. aMdara rAkhanAro. abhyarthita tri. (abhi+artha+karmaNi+kta) sAme prArthanA abhyantarIkRta (abhyantara cvi kR kta) 52yita. 42j, 438, bhAgela. hakSA hevI te- prAgalbhyAd vaktumicchanti abhyarthya tri. (abhi artha+ Nyat) prArthanA 42vA yogya, mantreSvabhyantarIkRtAH-rAmA. mAgavA yogya. abhyantarArAma tri. (abhyantare-sarvAbhyantare paramAtmani abhyardita tri. (abhi ardu kta) atyaMta pIye.da, pazu Aramati kartari ghaJ) 1. AtmArAma, 1. sAmavettA pI38, atizaya dumI. thaye. yo... abhyardhas avya. sasasa3. abhyamana na. (abhitaH amanam am gatyAdau bhAve lyuTa) abhyarpaka tri. (arpakamabhi) saMpatti stait2 42nA2, 1. yo.ta23 4, 2. sAme 4, 3. rogA, 4. kupathya. vital. Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhyarthana--abhyAtta] sarpana na. (aLami) saMpatti hastAMtara karavI, vecANa. gardana na. (mi arda nyuT) pUjA, sanmukha pUjana. abhyardanA zrI. (mi ad yu) upalo zabda juo. pyardanIya tri. (mi adde anIya) pUjya, pUjavA yogya. abhyadita tri. (mi ad rmaLi+vatta) pUjya, yogya, pratiSThita, AdaraNIya, sanmAnita. AvartuLa 7. (mi+gava+j bhAve jyuT 1. kheMcIne bahAra kADhavuM te, kheMcavuM, tANavuM, 2. zalyAdino uddhAra karavo. zabdaratnamahodadhiH / gamyavAza pu. (ami avAk vag) khulluM sthAna. gamyavAnta pu. (mi gava +gha) 1. zatru sAme mahoro karavo te, 2. zatrue nirbaLa karavA mATe karelo humalo, prahAra karavo te, 3. prahArathI zatrunuM dabANa, 4. pahoMcavuM, 5. prapAta, prahAra. gamyavanpana naM. (ami ava +tyu) upalo zabda juo. gamyavadaraLa na. (mi ava haiM+jyu) bhojana, khAvuM, nIce pheMkI devuM, gaLAmAMthI nIce utAravuM. ayyavahAra pu. (mi gava haiM gha) bhojana karavuM, khAvuM-pIvuM, AhAra. gamyavahArya tri. (mi gava haiM yaMt) bhojana karavA yogya, khAvA yogya. gamyavahata tri. (mami gava haiM+kta) khAdhela. gamyavAyana na. (mi ava phanDryu) sAme rahIne khasavuM, dUra thavuM--bhAgI javuM. abhyasana na. ( abhi as - lyuT ) 1. abhyAsa, 2. vAraMvAra eka kriyA karavI te, 3. pharI pharI Avartana, anuzIlana. abhyasanIya tri. (mi as+anIyam) abhyAsa karavA yogya. gamyasUyA tri. (mi amU ya+vuchuM) 1. atyaMta asUyA ka2nA2, atizaya adekhAI karanAra, 2. sanmArge cAlanArAnA guNo upara doSAropa karanAra. abhyasUyA zrI. (ami amU yaz2a ga+TAv) sAre raste vartanAra mANasa upara doSono Aropa mUkavo te, IrSyA, dreSa, krodha. 149 gammata tri. (mi a+kta) vAraMvAra abhyAsa karela, pharI pharI Avartana karela. abhyastha anya. (mi astyap) abhyAsa karIne, pharI pharI Avartana karIne. abhyArSa pu. (mi A p ghas) hAthathI chAtI ThokIne sAmAne AhvAna karavuM te. abhyAkAGkSita na. ( abhi A kAkSU bhAve kta) mithyA abhiyoga, khoTI nAlesI, khoTuM tahomata. abhyAkAGkSita tri. (abhi A kAGkS karmaNi kta) cAhela, icchela. gamyAjJAna na. (mi A rahyA jyuT) khoTuM tahomata, mithyA abhiyoga, khoTI nAlesI. abhyAgata tri. (mi A gam tta) sAme Avela. - abhyAgate vanazikhaNDini candanasya- kalyA0 8 abhyAta pu. (mi A gam tta) atithi, paroNo, mahemAna. -sarvatrAbhyAmato gurU: hi / 08 abhyAma pu. (ami A gam apQ 1. yuddha, 2. virodha, 3. ve2, 4. abhyutthAna, 5. samIpa, 6. sAme prahAra karavo te, 7. sAme javuM. ~ ivA madabhyAgamakAraNaM te -raghu. 1618 abhyAgamana na. (mi A gam jyu) sAme AvavuM, sAme UThavuM. jevuM tarpyAgamane parIvyu: ki0 - 314 abhyAgArika pu. ( abhyagAre tadgatakarmaNi vyApRtaH 3) gharanA putra vagerenuM poSaNa karavAmAM mazagUla, temAM vyAkuLa. abhyAyAta pu. (mi A hat gha> 1. sAme prahAra ka2vo, 2. mA2vAno upadeza, 3. corIno upadeza, 4. caDhAI karavI, humalo karavo. abhyAghAtin tri. (abhi A han ghinuN ) 1. hiMsA-ka2vAnA svabhAvavALuM, 2. hiMsA ka2nA2, AkramaNa karanAra. abhyAcAra pu. (mi A var gha> 1. sanmukha AcaraNa, 2. sAmuM vartana, 3. caDhAI, pahoMca, durghaTanA. abhyAsAya pu. (mi A jJA dham) 1. oLakhANa, 2. prathama jANelAnuM te ja svarUpe jJAna, 3. Adeza, AzA. gadhyAtAna pu. (mi mA tan ig) atyaMta saMtati. adhyAtta pu. (mi mA at rtari tta) sarvavyApaka paramezvara. Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 shbdrtnmhoddhiH| [a] myuti tti tri. (ma mA rA vatta) sAme grahaNa karela. | dviruktapaNAne pAmelo dhAtuno bhAga te abhyAsa, agAlAna 2. (mA aa pura) sAme grahaNa karavuM, 1 pADozI. - yUtaSTirivAre madha paramRtonmuAraMbha, zarUAta karavI te. dAra myAdhAna na. (mita: mAthAna) maMtra vagerethI agninuM kathAsatti tri. (mAsavattama) paraspara joDAyela, sthApana, (Idhana vagere) rAkhavuM, nAMkhavuM.. saMyukta. myAna na. (mAnanamamayvuM ya) jenuM moM sAmenI vadhyAlazA strI. ( 3sI zA) vizeSa darzanane bAjue pheraveluM hoya te. jANavanAro kALa, athavA te prathama jJAnanA samAna atta pu. ( igammata) 1. rogayukta, AkAravALA jJAnAntarano adhikaraNa kALa. 2. niSpIDita, bimAra, rogI. -amita zabda juo. mukhyAlayo pu. (agAsana satatAnuzITanena yor:) gApatti strI. (pi ma pa vita) sanmukha AvavuM. nirantara eka viSayanuM dhyAna karavAthI thayela samAdhi, pyApAta pu. (Ama mA pat ) Aphata, saMkaTa. || cittanI ekAgratA. -agAsayojana tato macchIpta dhyAna rU. ( mA gR6 ) 1. raNa, 2. yuddha, | thanagnaya ! -aT0 226 laDAI, 2. niSpIDita, saMgharSa, humalo- amyAna pyAropa pu. (agAse sati sTopa:) Dabbala karelA pyAseja tri. (Si mA yam senya) 1. cotaraphathI akSarane dUra karavo. niyamamAM rAkhavA yogya, 2. vazamAM rAkhavA yogya. khyAlavyavAva pu. (pyAsA thavAtha:) Dabbala karelA ApyArabha pu. (ma mA -- mu) prathama AraMbha. akSarathI thayela aMtarAla. pyAra tri. (pa A 6 vatta) 1. atyaMta caDhela, abhyAsAdAna na. (abhi A sad Nic lyuTa) 2. vadhela. 1. zAstra vagerethI zatrune nirbaLa karavo te, ApyAroha pu. (Ama mA ru gha) 1. sAme caDhavuM, | 2. zatrunI sAme javuM, 3. samIpe sthApavuM, 4. zatru 2. vadhavuM, 3. savAra thavuM, 4. eka prakArano maMtrajApa. upara humalo karavo. -apyAroha agAunana na. (upa hat nyu) ghA karavo, prahAra adhyArotha tri. ( A rudR manIya2) sAme karavo, mArI nAkhavuM, rokavuM. caDhavA yogya, vadhavA yogya. adhyAhAra pu. (mi kA dhaNInI samakSa pyAvarta tri. (pa mA vRt a) vAraMvAra AvRtti coravuM, haravuM, laI javuM, mahAra zabdano artha juo, karatuM, vAraMvAra Avartana karavA yogya. sAme ANavuM. abhyAnita tri. (kha mA vRt (ni) niraMtara acchAdita tri. (mi mA thI ja vata) maMtra vartamAna, hayAta. vagerethI sAme sthApelo vidhipUrvaka saMskAra pamADelo AkhyAn pu. (kha mAM vRt jana) vedaprasiddha agni . cayamAna rAjAno putra. ayyara tri. (gApikuzena 3tta:) samakSa kahela, prakAzela, gaNyAvRtta pu. ( mA vRt La vatta) 1. sanmukha uccArita, varNita. ANeluM, homa karatAM bAkI raheluM dravya. javukSa ra. (mi sevane nyu) UMdhe hAthe adhyAtti strI. (pa A vRt vita) vAraMvAra chAMTavuM, pANI sIMcavuM, secana. - paraspara DukSatatvaabhyAsa, punarAvRtti. rANAm-raghu0 1657 pyArA pu. (mi man gha) pAsenuM, samIpa, jaldI, amyukita tri. (pa vatta) abhyaHNa karela, pADozI. sIMcela, chAMTela. dhyAna . (man gha) 1. samIpa, pAse, aSNu tri. (pa rUm maLe ) abhyakSasa 2. vAraMvAra karavuM, -apyAse ya joya ! vairAgye karavA yogya, chAMTavA yogya. 2 pRan-T0 dArU, 3. manane eka AdhAramAM | amyukata tri. (mi vitam) pracalita rUDhi mujaba, sthApavuM te, 4. abhyAsa, pa. vyAkaraNazAstramAM | sAdhAraNa. Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhyuccaya-abhyupAya] muya pu. (ami t vima) vRddhi, lakSmI, Agama, saMpannatA. amyuoozana na. (mi OMt r nyuT) UMcA avAje bUma pADavI. acyutthAna 7. (mami t sthA jyu> 1. mAna ApavA mATe potAnA sthAnathI UThavuM te, mAna ApavA mATe sAme javuM, 2. Adara karavo, 3. sUryanuM UgavuM, 4. udyama, pa. udbhava-pedA thavuM, 6. prasthAna, 7. padonnati, 8. udaya, 9. samRddhi.- atyutthAnamdhrmsy - bhaga0, - navAbhyutthAnadarzinyo nananduH saprajAH prajAH - raghu0 4 | 3 atyutthAyit tri, (mi OMn sthA iina) abhyutthAna karanAra, mAna ApavA mATe sAme janAra, beThaka uparathI UThanAra. zabdaratnamahodadhiH / myucita tri. (ami d sthA vatta) 1. UThela, mAna ApavA mATe sAme gayela, 2. Ugela sUrya vagere, 3. pedA thayela, 4. udyama karela. acyutthaya tri. (mi 3v sthA rmaLi yatUbhA thaI vaMdana karavA yogya. acyutpatana na. (mi OMt pa+tyu) 1. sAme UDavuM, sAme kUdI AvavuM, chalAMga mAravI, AkramaNa. abhyuttva pu. (mi put rUz ma) 1. vRddhi, caDhatI, AbAdI, yato'bhyudayaniHzreyasasiddhiH sa dharmaH vaizeSivarzanam / / 2 2. AzA rAkhela caula vagere saMskAra, 3. icchita lAbha, 4. vRddhi nimitte karAtuM zrAddha. | abhyudayArthaka na. ( abhyudayaH artho nimittaM yasya) abhyudaya mATenuM. gamyulAnayana na. (mi 36 A nI+nyuT) agninI sAme ANavuM. gamyulAtALana. (mi 3t A ha+jyu) sAme kahevuM, sAme UMce pheMkavuM, UlaTI vAtathI udAharaNa ApavuM. amyulita tri. (ami t phaN+tta) abhyudaya pAmela, udaya pAmela, prakAzela. amyunIti tri. (mi kan phar+vatta) sAme kahela, kaheluM. gamyuvIrita na. (mami 36 +tta) kahevuM, bolavuM, sAme kahevuM. 151 amyuAta na. (mi 36 gam tta) udaya pAmelo, abhyudaya thayela.- amyuAte vinavato samahIdo'pi kalyA. 19 - abhyudgama pu. ( abhi ud gam bhAve ap) udbhava zabda juo. gamyuAmana na. (mi+d gam mAve tyu) uparano artha juo.- amyutpati: (zrI.) acyuta tri. (ami 36 ya+) raghukhta zabda juo. taiyAra thayela, mAgyA vinA ANela phala vagere. uThAveluM, taiyAra kareluM, pAse AvanAra.kuulmbhyudytnuutneshvrm - raghu. 8 / 15 - abhyudyato'smi tava nAtha ! naDAzayopijyA. be ambudyuta tri. (ami OMn da+vatta) mAgyA vinA Apela, mAgavApUrvaka Apela, sAme UMce toLIne dhAraNa karela, lIdheluM, kheMceluM. amyunnata tri. (mi t nam ) sAme unnata, atyaMta UMcuM. gammunnati strI. (mi OMn nam vintam)ghaNI unnati, bhAre samRddhi, padavInI atyaMta unnati. gamyupAta tri. (mami 35 4+vatta) 1. svIkArela, aMgIkArela, 2. pAse gayela. gamyupAma pu. (mi 35 ga+am) 1. svIkAra, 2. samIpa gamana, 3. nizcayavizeSa, 4, pratijJA, 5. pahoMcavuM. akyupAmasiddhAnta pu. (amyupAma: siddhAnta:) nirNaya karelI yojanA agara sUkti, svIkRta prastAva. gamyupapatti zrI. (gami 35 pa +ttir) 1. aniSTa nivAraNapUrvaka ISTa saMpAdana karavArUpa anugraha, 2. maherabAnI, 3. sAMtvana, AzvAsana ApavuM, strInuM garbhavatI thavuM. (bhAInI vidhavA patnInA niyoga dvArA) amyupapannum avya. (mi 3pa6 va tunun) anugraha ka2vAne, sAttpana karavAne, maherabAnI karavAne amyupapanna tri. (mi 35 pa +tta) anugraha pAmela, maherabAnI pAmela, rakSita, rakSA mATe prArthita, svIkRta, Azapta. kyupAya pu. (mi 35 pha+ar) svIkAra, adhika upAya, pratijJA, vAyado, sAdhana, yukti, upacAra. -asmin surANAM vijayAbhyupAye - ku0 3 | 19 Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 shbdrtnmhoddhiH| [abhyupAyana-abhramupriya abhyupAyana na. (abhimukham upAyanam) dAMya, dAsaya, | abhraMkaSa tri. (abhraM gaganaM kaSati-pIDayati uccatvAt sanmAnArthe devAtI bheTa, upahAra. kaS kha mum) atyaMta.yu. pu. vAyu. -AdAyAbhaMkarSa abhyupeta tri. (abhi upa iN+kta) sAme. gaye.la, pAsa. prAyAnmalayaM phalazAlinam -bhaTTi. gayela, svIkArela, svIkAra karanAra, pratijJA karela, abhraMliha tri. (abhraM-gaganaM leDhi lih khaz mum) ||shne. 5DAyadA. - vyAjAt tridhA dhRtatanurbhuva mabhyupetaH manAra, atyaMta. yuM - prAsAdamabhraMlihamArurohakalyA0 26 raghu. 14 / 29, -tuGgamabhraMlihAgrAH -megha. adhyAya tri (abhi upa daNa karmaNi kyapa) sAbha-pAsa | abhaMliha pu. (abhraM-gaganaM leDhi liha khaz mum) vAyu, javA yogya, svIkAravA yogya, pahoMcIne, svIkArIne. 5vana, vA. abhyupetya avya, (abhi upa iN+ lyap) sAme pAsa abhrakha pu. (abhaM khe) Ari auni, Aust2, na., svArIna. jalakaNomAM pratibiMbita AkAza. abhyupetyA strI. (abhi upa+iN+kyap) sevA, yA... abhragaGgA strI. (abhrANyeva gaGgA) Utiou. abhyupetyAzuzrUSA strI. (abhyupetya aGgIkRtya abhradhana tri. (abhaiH ghanam) alenlthI. 202hita. azuzrUSA'sevanam) apUsa .ne. 57. sevA na. 12vI. abhraja tri. (abhrAt jAtaH jan+Da) meghathA. latpanna thayesa.. te, te rUpa eka jAtano vivAda. abhyuSa pu. (abhita uSyate agninA dahyate karmaNi ka) abhrajA tri. (abhrAt jAtaH jan+Da) 652nI sa eka jAtanI roTalI, agnithI thoDuM dAjhela anna, zubha.. abhranAga pu. (abhrasya adhiSThAtA nAgaH) bhairAvata. baLela atra. ___ thI, pRthvIna. pA255 42rI rahyo . abhyuSita tri. (abhi vas+kta) sAme. 22nAra yA 2 vagere, sAme rahela, sAme prApta thayela sevaka vagere. abhrapatha pu. (abhrasya panthAH-ac) 1. vimAna, 2. 4 . bhA. vAtAva25. abhyuSIya tri. (abhyuSAya hitam cha) 2ii. yogya abhrapizAca pu. (abhre pizAca iva) 20DU aDa. 6. abhrapizAcaka pu. (abhre pizAca iva) 652no artha. abhyuSya tri. (abhyuSAya hitam ya) 652nI. artha. o. abhrapuSpa na. (abhrasya puSpam) me 1.52nI. sITI, abhyUDha tri. (UDhamabhimukhIkRtya) saMyuta, bhaNe.du. pAe., sa.saMbhava. vastu, vAs seal. - abhrapuSpamapi abhyUSa pu. (abhitaH uSyate karmaNi ka) abhyuSa za6 ditsati zItaM sArthinA vimukhatA yadabhAji-naiSadha. abhrabhedin tri. (abhrANi bhidyante yena) bheghane mahana abhyUSIya tri. abhyuSIya za06 huna.. 2 // 2, naI , gaganayaMbI.. abhyUSya tri. abhyuSya za6 mI. abhram na. (na bhramyati) an, 40, ma.., Bi abhyUha pu. (abhi Uh ghaJ) 52vI, anumAna, zUnya. 68.sa. 12vI, 1250, sAgamana, sadhyADA2. | abhrama pu. (na bhramaH) itino samAva, mithyAzAna abhyoSa pu. (abhi US ka) abhyuSa za6 hu... | nalite. abhra (bhvA. para. saka. seTa abhrati) 4, mamatama. | abhrama tri. (na bhramo yasya) iti. 2Dita, manAta. 32. abhramAtaGgaH pu. (abhrasya adhiSThAtA mAtaGgaH) chandrano abhra na. (abhra ac) 1. megha, 2. 2motha, airAvata hAthI. 3. mAmA, abhramAMsI strI. (abhramiva jaTAyA mAMsamasya GIp) abhra pu. (abhrU ac) te nAmanA . RSi.. mAsI. nAmanI vanaspati. abhraka na. pu. (abhra kan) sana25. abhramAlA strI. (abhrANAM mAlA) madhanI samaI- abhravRndam abhraya pu. strI. (abhrasya apatyam Nya) bhASinu abhramu strI. (abhram u) bhairAvata hAthInI. strI.-140.. saMtAna. abhramapriya pu. (abhramoH priyaH) bhairAvata thI.. Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhramuvallabha-amatipUrva] abhramuvallabha pu. ( abhramoH vallabhaH) uparano artha dukhI. abhraroha na. (abhrAt meghAt roha: janma yasya) vaiDUrya, bhaSi, saziyA nAmanuM ratna. abhralipta tri. (abhrairliptaH) bheghathI chavAyeddhuM khaDAza, vAdaLothI chalochala. zabdaratnamahodadhiH / abhraliptI strI. (aliptA striyAM GIp ) thoDA bheghathI chavAyeluM AkAza, thoDI nAgaramothathI chavAyelI koI strI. abhravarSa pu. (abhrairmeghairvRSyate karmaNi ghaJ) bheghathI siMyAtuM, bhedhanI vRSTi, varasA6. abhravATikA strI. (abhreNa zUnyena vATirveSTanaM yasyAH ) te nAmanuM eka jhADa, aSrAtakanuM kaDavuM phaLa. abhrAkAza pu. ( abhrairvyAptamAkAzaH) bheghA'Aza, bheghanA jalakaNomAM pratibiMbita AkAza. abhrAja tri. ( na bhrAjate bhrAj + ac) prAzamAna nahi te. abhrAja pu. sAmagAnanA vizeSa dRSTA, te nAmanA kheDa RSi abhrAtR pu. strI. (nAsti bhrAtA yasya) lAI vinAnuM. abhrAtRka pu. strI. (loke tu kap) uparano artha dukhI. abhrAtRvya tri. (nAsti bhrAtRvyaH zatruryasya) zatru rahita. abhrAnta tri. ( na bhrAntaH) 1 AMti vagaranuM, yathArtha jJAnavANuM, 2. bhramaza rahita, sthira. abhrAnti strI. ( na bhrAnti) 1. AMtino abhAva, mithyAjJAnano abhAva, 2. bhramaza nahi te. abhrAnti tri. ( na bhrAntiryasya) 1 AMti rahita, sthira. abhrAvakAza pu. ( abhrameva avakAzaH) DevaNa khADAza 35, vaDAza, 4NyA, varasAha thavo. abhrAvakAzin tri. (abhrAvakAzo'styasya ini) jIbha koI paNa AvaraNathI rahita, kevaLa AkAzarUpa vaDAzavANuM, varasAhabhAye (tapasyA DaranAra ) . ani strI. ( apo bibharti naukAmArjanArthaM ap bhR kartari kiH) (nAvane sAI ravA bhATenI) sAGaDAno DohANI, DohANI, pAvaDI. ati tri. (abhre jAtaM yasya itaca) bhyAM vAhaNAM thayAM hoya evuM AkAza vagere. abhriya tri. (abhre bhavaH cha) bhedhamAM utpanna thanAra, nAgaramothamAM utpanna thanAra, khADAzamAM utpanna thanAra, vIjaLI, garjanA karatAM vAdaLono samUha. 153 abhI strI. (abhrati malaM gacchati abhra in van GIp ) abhi zabda dukha.. abhreSa pu. ( na bhraSaH) nyAyayukta, uyitaya, yogyatA. abhreSa tri. ( na bhreSaH) yavanarahita, sthira.. abhrottha na (abhra ut sthA+ka) 14, Duliza. abhva tri. ( na bhU prApto kkhan Dicca) bhoTu pAe.. am (bhvA. para. seT amati) 4vu, jAvu, lona vu, zabda rakho, sevA ravI, khAhara rakho, Dubhalo 42vI. am (curA. ubhaya. seT amayati - te) rogI thavuM, pIuvu. ama pu. ( am roge ghaJ, am gatau ac, amati saha gacchati) 1. roga, 2. prAza, u. seva. ama na. (ama ac) Ayu ija vagere, jaNa. amaGgala na. (na maGgalam ) amaMgala, khaDalyAsa, maMgalano abhAva. -amaGgalAbhyAsaratiM vicintya tam - kumA. amaGgala pu. ( na maGgalaM yataH) kheraMDAnu Au amaGgala tri. (na maGgalaM yasya) DuzaNatA vagaranuM, mAMgalika nahi te dadarzAmaGgalaM rAjA puro vartmani vartmani - brahmavaivartapurANam a. 35 amaGgalya tri. (na maGgalAya hitam yat ) DuzaNatA vagaranuM, amaMgalanaM sAdhana, amAMgasi - amaGgalyaM zIlaM tava bhavatu nAmaivamakhilam - puSpa. amajjaka tri. ( na majjakaM yatra) 4mA mabhbha nathI, carabI rahita. amaNDa tri. ( nAsti maNDo bhaktAvaziSTaM bhUSA vA yasya) 1. premA khosAmA na hoya khevuM lona, 2. jataMDAra rahita, sabhavaTa rahita. amaNDa pu. ( na maNDo yasya) kheraMDAnuM Au. amaNDita tri. (nAsti maNDanaM yasya ) 4 zagAreddhuM na hoya, zolArahita. amata pu. ( am+ata c) 3. mRtyu, 4. dhUja, 24. amata tri. ( na mataH) nahi bhajela sammata nahi te, ajJAta, nahi bhaerosa, ananubhUta. amati pu. ( am + ati) 1. Aja, 2. caMdra, 3. 52. amati strI. (na matiH) ajJAna, jarAja buddhi, yathAsva3panaM 1. jhAja, 2. roga, ajJAna. amati tri. (na matiryasya) buddhi vagaranuM duSTa, dupaTI, dhUrta. amatipUrva tri. ( amatiH pUrvasmin yasya) vicAra vagaranuM, saMjJAhIna. Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 shbdrtnmhoddhiH| [amatIvan-amaraguru matavat tri. (tiraprIstI vRddhi tathA vanate vat | manohara tri. (manodara:) manohara nahi te, suMdara vizva rI:) kharAba buddhivALuM.. nahi te, malina. matta tri. (na matta:) mAdaka dravya vagerethI jene cittabhrama samaju tri. (mannurmantA ma-tun namatu:) nahi jANanAra, thayela nathI te, matta nahi te, sAvadhAna, apramAdI, nahi aparAdhI. unmAdarahita, gaMbhIra. | samanna tri. (na mannaH pIco yatra) 1. maMtrazUnya karma, amatra na. (amatyannamatra am-bhojane AdhAre atran) 2. vedapAThazUnya, vedamaMtrano anadhikArI zUdra 1. bhojananuM pAtra, khAvAnuM pAtra, 2. baLa, zakti. -ama7%. matra pu. ( +32) zatruono parAbhava karanAra, samaja tri. (na manta:) 1. maMda nahi te, 2. kuzaLa, parAjaya karanAra, 3. utkRSTa, 4. ghaNuM, pa. catura. samagra tri. (nam to Rri maMtrana) 1. gamanazIla, | gamana pu. (1 <:) jhADa. 2. javAnA svabhAvavALuM, 3. yuddha mATe javAmAM kuzaLa. | samanvatI strI(na mandratA) maMdapaNAno abhAva, matsara pu. (na matsara:) 1. matsarano abhAva, amaMdapaNuM. 2. anyanA zubha saMbaMdhI dveSano abhAva, udAra. samanvatva na. (mamatsya mAvA ) amaMdatA. matsara tri. (matsaro yasya) matsara vinAnuM, dveSa gamana tri. (nAti matyamane yalsa) ghara vageremAM vinAnuM. jene mArApaNuM nathI te, mamatA vinAnuM nirmama, ahaMkAra gama tri. (nati maH ya) aprasanna, udAsIna, rahita zaravUmanazaiva vRkSamUnitana:- manuM. harSarahita. 6 ra6. gamana tri. (nAsti kAryakSanuM mano vaI) 1. jenuM mamama pu. jaMbudvIpanA bharatakSetramAM AvatI covIsImAM mana kArya karavAmAM samartha nathI te, 2. manovRtti thanAra bAramA tIrthaMkara. rahita, 3. buddhihIna, 4. yogI, pa. paramAtmA, mamatA cho. (1 mamatA) mamatAno abhAva, 6. bAjAmAM manavALuM, 7. manane vaza nahi rAkhanAra, | mamatA-rahitapaNuM, udAsInatA, niHsvArthIpaNa.. 8. snehazUnya. -amana. amara tri. (kR a) amara, mRtyurahita, avinAzI. gamanas pu e nAmano eka yogagrantha. -ajarAmaravat prAjJo vidyAmarthaM ca cintayet -hito0 samanA avya. (na manA) khUba, atyaMta, adhika, amara pu. (pR a) 1. mRtyuhIna deva, 2. amarasiMha thoDuM nahi. nAmanA eka koSakAra, - dhanvantara-kSapaNAmarasada mani strI. (3mati chinyatra kam ni) rasto, -- vetAtka-maTTa-Tarnara- triAsA: | mArga. 3. eka jAtanuM jhADa, 4. pAro, pa. hADakAMno samUha, manuSya pu. ( manuSya:) 1. manuSya nahi te, 6. te nAmano eka mad gaNa, 7. te nAmano eka 2. mANasanAM ucita karma vinAno mANasa, 3. manuSya nakSatrasamUha, 8. sonuM, 9. tetrIsanI saMkhyA devo bhinna gAMdharva, rAkSasa vagere. tetrIsa manAya che.) samanorata tri. (na manorAta5) 1. manathI nahi cintavela, | kamarapaTa na. e nAmanuM sthAna je viMdhyAcalanI atarkita, aNacintavyuM, nahi dhArela, manamAM nahi pelI tarapha che ane te narmadA nadInA udgama sthaLanI rAkhela, 2. anabhipreta. samIpamAM che, hiMduonuM tIrthadhAma kahevAya che. manojJa pu. (na manojJa:) apriya, je manane anukULa | amaroSa pu. (Are ta: koSa:) amarasiMhe racelo na hoya te. traNa kAMDAtmaka eka koSa, te jainadharmI hovAnuM kahevAya samanonIta tri. ( manasA nItaH) manamAM pahi ANela, | che ane te vikramAditya rAjAnA nava ratno paikInuM manathI nahi grahaNa karela. eka ratna hato. manoyo . ( manoyo) 1. sAvadhAnapaNAno abhAva, | samarasa pu. (3HRI :) devonA guru bRhaspati, 2. tattva nirNaya karanAra, manovRttino abhAva. | bRhaspati praha. Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 155 amaraja-amarSa] shbdrtnmhoddhiH| amaraja pu. (amara+jan+Da) me tano 2. | amarAdri pu. (amarANAmadriH) subhe2 parvata. amaraNIya tri. (na maraNIyam) sama2. amarAdhipa pu. (amarANAmadhipaH) iMdra. amaraNIyatA strI. (na maraNIyatA) ama25, 2vAyasuma. | amarAdhIza pu. (amarANAm adhIzaH) dra. amarataru pu. (amarANAM tarU:) svapna me. vRkSa, hivya, amarAdhIzvara pu. (amarANAm adhIzvaraH) 352no artha vRkSa, vihAra, syavRkSa. mo. amaratA strI. (amarasya bhAvaH tal) nIye amaratvano | amarApagA strI. (amarANAmApagA) svagana nahI-u. artha juo. amarAlaya pu. (amarANAmAlayaH) sva.0, vornu amaratva na. (amarasya bhAvaH tva) sama25, devatva, nivAsasthAna. svA-su7. -bhavyA vrajanti tarasA'pyajarAmaratvam | amarAvatI strI. (amarA vidyante'syAM matupa masya vaH -kalyA0 21 dIrghaH) chaMdranI nagI. amaradAru na. (amarANAM priyaM dAru) 45682 vRkSa, amariSNu tri. (na mariSNuH) bh2||dhmlit. pavRkSa, zumA- amarataru za6. amarI strI. (amara GIp) hevanI strI, hevanyA , iMdranI. amaradvija pu. (amarapUjakaH dvijaH) pUrI, nA. rAjadhAnI. amarapati pu. (amarANAM patiH) chaMdra, hevAnI. 20%1. OMdra. amaru pu samarzata' nAmanA manthanI rayana82 te. amarapura na. (amarANAM puram) haivAna, nivAsa stha, nAmano eka kavi. graMthamAM 163 zloko che, zataka hivya svA, vidos. zRMgArika che. temano samaya navamI zatAbdIno madhyakALa amarapuSpaka pu. (amaraM puSpaM yasya) 1. syavRkSa, 2. zo, saza-tR95. amareza pu. (amarANAmIzaH) chaMdra. amarapuSpikA strI. (amaramavizIrNapuSpamasyAH kap ata | amarezvara pu. (amarANAmIzvaraH) 652na. artha, huma. itvam) avAkpuSpI 26 . amartta tri. (na mR tac) bh25||dhbhr uta. amarapuSpI strI. (amaramavizIrNapuSpamasyAH jAtitvAt amartya tri. (na mRtimarhati) ama2, bh29|5 2Dita, DIp) avAkpuSpI 206 mI. avinAzI.. amaraprabhu pu. (amarANAM prabhuH) viSpa, dra. amartya pu. (na martyaH) heva. amarabhartR pu. (amarANAM bhartA) dra. amartyabhuvana na. (amartyAnAM devAnAM bhuvanam) sva08. amararatna na. (amara iva zuddha ratnam) 25Tibhalie. | amarman na. (na marma) zarI2nA gomaid bha stha amararAja pu. (amarANAM rAjA) chaMdra. natha.. amaraloka pu. (amarANAM lokaH) sva0, vilos. | amarmavedhitA strI. (na marmavedhitA) 40u uizii amaraloka tri. (amarANAmiva loko yasya) sva.ni. zubhAMno me gue. pAmela koI dhArmika manuSya. amarmavedhin tri. (marma na vidhyati yaH) bhabha sthAnane amaravallarI strI. (amarA vallarI) amaravela.. navIdhanArI, oma, mRdu. amaravallI strI. (amarA vallI) 652no artha humo. amaryAda tri. (na maryAdA yatra) sImA vagaranu, bhayahi amarasarit strI. (amarANAM sarit) sva0l, diou. vinAnuM, sanmAna vagaranuM, sImAone pAra karanAro, amarA srI. (na marA) 1. go, 2. proma3, 3. vA24.. manA62. 7202, anuyita- maryAdAyAmamaryAdAH vRkSa, 4. . tanI duvAra, 5. thora- OM3, striyastiSThanti sarvadA-paJca0 1 / 182 6. garbhanI cotarapha vIMTaLAyelI ora, 7. DuMTInI | amaryAdA strI. (na maryAdA) mahinA samAva., sImAno nANa, 8. yoni, 8. dranI amarAvatI nagarI, abhAva, sanmAnano abhAva, anAdara. indravAraNAnuM jhADa, 10. gharano thAMbhalo. amarSa pu. (na marSaH) 1. kSamAnI samAva, 2. 5, amarAGganA srI. (amarANAmaGganA) 1. apsa.28, 2. Thodha, 3. ma.sADanazIla, adhIra. - amarSazUnyena janasya hevAMganA. -muSANa ratnAni harAmarAGganA-zizu0 1 / 51. jantunA na jAtahArdena na vidviSAdaraH- ki0 1 / 33 Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 shbdrtnmhoddhiH| [amarSaNa-amAvAsyA amarSaNa tri. (na marSaNaM yasya) 1. gussAvANu, dhavAj, | amAnana tri. (na mAnanaM yasya) bhAna2Dita, mA62 2. kSamA nali 22, 3. sahana na 22, 800, | vagaranu, sanA62, apamAna, savA . sadhIra. - hRdi kSato gotrabhidaSyamarSaNa:- raghu03153 | amAnanA strI. (na mAnanA) bhAnanI samAva, sanA62, amarSaNa na. (na marSaNam) 5, jodha. Adara satkArano abhAva, apamAna, avajJA. amarSita na. (na marSitam) gussAvA, AdhAj. amAnasya na. (na mAnase sAdhu yat) huma, pI.31. amarSin tri. (na mRS Nini) AdhI.. amAnitA strI. (na mAnitA) bhAnIj nati. amala na. (am kalac) 1. sana25 2. sAtabArnu / amAnitva na. (na mAnitvam) 652no artha hu.. vRkSa. -amAnitvamadambhitvamahiMsA- kSAntirArjavam amala tri. (na malaM yasya) 1. bhera. varnu, -gItA-137 2. hopaDita, svaccha, nis, nibhaNa-amalAH | amAnin tri. (na mAnI) nirabhimAnI, abhimAnazUnya. suhRdaH-paJca0 2 / 171, -amalaM dhavalaM puNyaM pApaM -amAninA mAnadena kIrtanIyaH sadA hari:tu masImayaM smRtam / -haribhaktivilAsa 6 / 21 amalA strI. (na malaM yasyAH ) 1. 4kSmI, 2. moyamainel, amAnuSa tri. (na mAnuSaH) manuSya sAthe saMbaMdha na 3. nAminA, 4. . tanuM 3. rAmanArI, amAnavI, mAtI, apauruSeya. amalAtman tri. (amala AtmA yasya) AuTuthI amAnuSya tri. (na mAnuSyam) amAnavoyita, amAnavIya, rahita yogI, zuddha AtmAvALo. apauruSeya. amalina tri. (na malinaH) bhasina59vinAnu, nihoSa. amAnya tri. (na mAnyaH) nali bhAnavA yogya. sva27. ni . amApa tri. (na mApo mAnaM yasya) samA5, bhA5. varanu. amasa pu. (am gatirogAdau asac) 1. 50, amAmAsI trI. (amA saha sUryeNa mAso yasyAM GIp) sabhAsa.. 2. 01, 3. nidhi, bhU, 4. bhUtau. amasRNa tri. (na masRNam) sU , yI.. nali te, sU.I. amAya tri. (na mAyA yasya) 75Ta 4nu, vidhA vagaranuM je mApI na zakAya. amastu tri. (na mastuH) 6 rena Doya. te, pravADI.. amA avya. (na mA kA) sAthe, pAse. amAya na. (na mAyA yasya) mAyA-vidhAthI. 2Dita, amA strI. (na vidyate mAzcandramA asyAm na mA+ka) 52mAtmA-5276. amAyika tri. (na mAyikaH) niyaTI, mAyAuita. amAsa, amAvAsyA, caMdranI soLamI kaLA.. amArjita tri. (na mArjitaH) sAsUI nali 428.. amA pu. (na mIyate asau mA+karmaNi kvip) bhAtmA. amAvasI strI. (amA saha vasataH candrArko yasyAm) amA tri. (na mIyate asau mA+karmaNi kvip) abhA5, amAsa, amAvAsyA tithi. bhA5 varanu, aparimita.. amAvasu pu. te namana meM Si. amAparvan na. (amAyAH parva) sabhAsanI. pavitra hivasa., amAvasyaka tri. (amAvasyA kana) amAvAsyA tithi navA caMdrano dina. thanAra, DonAra. amAMsa tri. (nAsti mAMsa yasya) humaNu, mAMsa. karnu, amAvasyA strI. (amA saha vasataH candrArko yasyAm) mAMsa sivAyanI vastu. amAvAsyA tithi, caMdra ane sUrya jemAM sAthe rahe te amAta avya. (na mA tas) mAto.mAthI.. amAtya pu,. (amA saha vasati tyak) 472, dIvAna, amAvAsI strI. (amA saha vasataH candrArko yasyAm) maMtrI, pradhAna, 25%no sAthI. - amAtyaputraiH uparano artha juo savayobhiranvitaH -raghu. 3 / 28 amAvAsyaka tri. (amAvAsyA kan) amAvAsyA tithi.me. amAtra pu. (nAsti mAtrA paricchittiryasya) 52mAtmA. thanA2. amAtra tri. (nAsti mAtrA paricchittiryasya) samApa, amAvAsyA strI. (amA saha vasataH candrAkauM yasyAm) Aut2, sImA 2lita, apUrA, aparimita. amAvAsyA tithi. hina. Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mamata-gamu ] shbdrtnmhoddhiH| 157 amita tri. (na mita:) amApa, nahi jANela, mApa | nIva na. (garUvan DAma:) pApa, dukha, dhA, vagaranuM, na mApeluM, sImA rahita, vizALa -miti trAsa. dadAti hi pitA mitaM bhrAtA mitaM sutaH / amitasya / amIvacAtana tri. (amIvaM rogaM cAtayati cat-yAcane hi dAtAraM bhartAraM kA na pUjayet-bhRgusaMhitA 713 gar nyu) rogano nAza karanAra, gamitavikrama pu. (mataH vimo yaJ) viSNu, amApa samIvA strI. (+vad rUDAma-rA) roga, pIDA. parAkramavALA-viSNu. amuka tri. ( s Terar 3tvamatve) amuka, A nivama tri. (mita: vikramo yasya) atyaMta sarvanAmIya vizeSaNa. zUravIra. samutta tri. (na mukta:) chUTuM nahi te, bAMdhela, choDela mitAkSara tri. (mitina 3raLa yatra) gadyAtmaka. nahi te, mUkela nahi te, mokaLuM nahi te. janmamaraNanA matama tri. (mita mAM vasyAsa) atikAMtiyukta, baMdhanathI je mukta nathI. amaryAda prabhAsahita, (pu.) gautamabuddhanuM eka nAma. | muvara na. (na muktam) hAthacharI, eka jAtanI charI, vanitAzana pu. (tamannati am nyu) 1. sarvabhakSaka, hAtha dvArA calAvAtuM zastra. 2. paramezvara, viSNu. amuvattadatta tri. (namuva: : ) je udAra na matonas tri. (matamono ya) atyaMta baLavAna, hoya te, kRpaNa, lobhI. mahAtejasvI, saMpUrNa zakti saMpanna, sarva zaktimAna. muvi zrI. (na muvita:) chuTakArAno abhAva, muktino mitra pu. (kam tra) zatru, duzmana, verI. abhAva, baMdhana. mitra tri. (na mitram) verI, ripu, pratikUla. muvi tri. (na muviryasthI mukti vagaranuM, chuTakAro amitrasaha tri. (amitraM sahate balAdhikyAt ac) vinAnuM. zatrune sahana karanAra, zatrune jItanAra, baLavAna. amura tri. (na mukya) mukhya nahi te, pradhAna nahi amitrasAha tri. (amitraM sahate balAdhikyAt aN) | te, gauNa, apradhAna. uparano artha juo. samutha tri. (na muN:) 1. mugdha nahi te, moha pAmela - mithyA gavya. ( mithya) mithyA nahi te, sAcuM- nahi te, 2. manohara nahi te, catura, suMdara nahi te, -tAmUcatuste priyamapyamithyA- raghu. 14 / 6 bhoLuM nahi te. gamana tri. (nam roja ni) rogI, daradI, bImAra. amutas avya. (amuSyAt adas tasila utvamatve) mina tri. (na mi-kSepa ni naDDa) hiMsA karavAne AthI, ahIMthI, paralokathI, svargathI. vya. ( s trar 3rUmanve) AmAM, paralokamAM, mizra tri. (na mizrA) seLabheLa nahi te, mizra nahi janmAntaramAM, tyAM, te sthAnamAM, te avasthAmAM. -anenaivArbhakAH sarve nagare'mutra bhakSitAH / mizrita tri. (na mizrita:) mizrita nahi te. mutratye tri. (mutra tya) paralokanuM, paraloka sambandhI. mizrIta tri. (mizrIkRta:) seLabheLa nahi kareluM, mutramUva na. (amutra pavanampU mAve tya) paraloka juduM karela. mamav na. (nam mAne vaLa rUSa) 1. laukika sukha, mutha maLe. (namunA pravAra thA) A prakAre, A sAMsArika sukhavilAsanA padArtha, 2. prAmANikatA, | rIte. niSkapaTapaNuM. (to)vat vya, (muLeva vati vere 3tvamatve) amiSa tri. (na miSa: yatra) chaLa vinAnuM, bahAnA AnA jevuM, AnI peThe. vagaranuM, niSkapaTa. samukSya tri. nIceno artha juo. amIta tri. (ra nI+vadhe La vata) hiMsA nahi | amuvyac tri. (amumaJcati adas aJc kvip gatau nasTopa: cAma:) A pratye janAra, Ane pAmela, samIva tri. (na+van phaMDAma:) roga, pIDA. Ane pUjanAra. ayogya. thavuM. karela. Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 shbdrtnmhoddhiH| [amumuyac-amRtatA mumud tri. (namumanvata an maLyu vizvato | samUchA strI. ( mUruM yasyA: TApu) agnizikhAnuM jhADa, na Topa: 3 cInama: dripa Damarve) amugha| amUlya tri. (namUnya vacca) jenI kiMmata na thAya te, zabda juo. jenI kiMmata na hoya te. amumuyaJc tri. (anerapi utvamattve) amudyac 206 mRMI R. (mRdiza) sugandhIvALo, varaNa. juo. mULa, khasa (jenA paDadAo ane TaTTIo bane che.) samUdakSa tri. (gaso rUva dazyane ara+ + ) amRta 2. (na vRtta) 1. na marela, 2. jIvela, AnA jevuM. 3. ajarAmarapaNuM ApanAra, amaratA, paramamukti. amUdRz tri. (asau iva dRzyate adas+dRz+kvip) R . (mRta maraNaM cazmA) 1. amRta, AnA jevo, A prakArano, A jAtino. 2. pANI, 3. ghI, 4. pAro, pArada, 5. yajJa karatAM amUdaza tri. (masa rUva data ma+da+Ta) raheluM dravya, 6. nahi mAMgelI vastu, 7. atra, uparano artha juo. 8. dUdha, 9. sonu, 10. khAvA yogya padArtha, samuthavu . (mukhya eka evA kuLano, 11. jhera, 12. svAdiSTa padArtha, 13. vachanAga, khAnadAna kula, prasiddha kula. 14. mokSa, 15. amRta jevuM, -mRta vastramASitam, mugaputra pu. (amuSya putra:) kuLavAna putra, khAnadAna 16. parabrahma, -matha karyo.gRto mavatyitra brahma kuLano putra. samakRte- 50 (rArU 64) 17. jenAthI svAda amuLAyaT S. (mukhya apatyam ) prakhyAta kulamAM lAvI zakAya te dravya. -taMtpAdUnaroDautpanna thayela saMtAna, AnuM saMtAna. mRtadigdhadehA:-bhaktA0 (41) - viSamapyamRtaM kvacit gamUra strI. (namU: sthaLe 2) mUchano abhAva. mavemRta vA viSamIzvarecchA -radhu. (846) mUra tri. (namU: satyarthe 2) mULarahita, moharahita, -pAnIyamamRta-matyanunyamanas -mavattA, 18. je mUkha nathI, samajadAra, buddhimAna, tIkSNa daSTivALo, zarAba-dArU. amUDha. amRta pu. (na prite ma kartari vata) 1. viSNu, amUrta (mU+vatta) mUrti rahita, zarIra vinAnuM, -zRNvanti vizve'mRtasya putrAH- zvetAzvatara upa0 AkAra rahita, avayava rahita, apratyakSa-AkAza rA, 2. dhavaMtari, 3. harakoI deva, 4. vArAhI vagere. kaMda, 5. jaMgalI maga, 6. jyotiSazAstra prasiddha te mUrtA pu. vaizeSika darzanamAM prasiddha amUrta AkAza nAmano eka yoga. vagereno koI guNa. amRta na. (amRta ) amRta, amaratva denAro amUrttaguNatvam na. (mUrttAvRttisaMkhyAdipaJcakabhinno yo TUstattvam) mUramAM nahi rahenArI saMkhyAdi pAMcathI amRta . (amRtasya pAtra muM) jemAM amRta bhinna je guNa temAM rahevApaNuM. | rAkhavAmAM Ave che pAtra-kuMDa. amUrti tri. (nAsti mUtirthastha) mUrti vagaranuM, avayava | amRtakSAra . (amRtasya kSAra) navasAra. rahita, AkAza vagere. * amRtati strI. te nAmano eka chaMda. mUrti pu. (nAsti mUtirthastha) viSNu, paramAtmA. amRtArma pu. (mRtiM drazna beMsSyantare yaJ) jIva, amUrtimad tri. (na mUrtima) avayavazUnya, AkAza | - brahma, amRta agara pANIthI bhareluM, amRtamaya. vagere. amRtana strI. (amRtamirva svAdu na thayA) jaTAmAMsI. mUrtimad pu. (na mUrtimA, viSNu, paramAtmA. amRtatattva na. (amRtAmarAhya tattva) mokSa, mahAkalpa mULa tri. (nAsti mUchamasya) Adi kAraNa zUnya, mULa sudhI rahevApaNuM. rahita, mULiyA vagaranuM. amRtataraGgiNI strI. (amRtasya sudhAyAH tuSArasya taraGgiNI mUvI tri. (nAsti mUchamasya ) uparano artha | navI) jyotsA, cAMdanI. juo, mULa granthamAM na dekhela te. mRtatA strI. (3mRtI mAva: ) amarapaNuM, mokSa. rasa. Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amRtatva-amRtAphala shbdrtnmhoddhiH| 159 amRtatva strI. (amRtasya bhAvaH tal) 652no artha | amRtarasa pu. (amRtaM rasa iva AsvAdyam) amRta35 zubhI. 2sa., amRtanI 2sa., 52mAtmA. -vividhakAvyAmRtarasAn amRtatilakA strI. te nAmanI meM chaha pibAmaH-bhartR. 3140 amRtadIdhiti srI. pu. (amRtamiva ApyAyikA amRtarasA strI. (amRtamiva raso AsvAdo yasyAH) dIdhitirasya) 1. yaMdra, 2. 452. eka jAtanI drAkSa, eka jAtanuM pakavAnna. amRtadyuti pu. (amRtamiva ApyAyikA dyutirasya) 652na. amRtarbhu pu. (amRtamiva RbhuH yasya) 52mAtmA, mAtmA. atha mo. amRtalatA strI. (amRtA latA) gaNA, amRta nArI amRtadravaH tri. (amRtasya dravaH) amRtanI. 2, amRtano dus, yaMdrana (B29. he samatanI cha214. 73 cha. | amRtavapus pu. (amRtenApyAyitaM vapurasya) yaMdra, virl. amRtadhArA srI. (amRtasya dhArA) amRtadhAra, te. nAmanI / amRtavallA srA. (amRtavat vallA) . meM chaha, amRtano meM pravAha. amRtavAka tri. (amRtamiva vAko vacanaM yasya) amRta amRtanAda pu. tanAmano se 64niSada anya tulya kyanavANu, bhImo amRtanAlikA strI. (amRtasya svAdurasasya nAlIva) amRtasaMbhavA strI. (amRta sam bhU+ac) go. eka jAtano pAka, eka jAtanuM pakavA. amRtasaMyAva na. (amRtamiva svAdu saMyAvam) meDa amRtapa pu. (amRtaM pAti rakSati asurebhyaH pA rakSaNe ____ tanu 5.7vAna.. ka) 1. viSNa, 2. heva. amRtasAra pu. (amRtasya dugdhasya sAraH) ghI. amRtapa tri. (amRtaM pibati pA-pAne ka) amRta vo amRtasAraja pu. (amRtAdiva svAdoH sArAjjAyate jan Da) padArtha pInAra, amRta pInAra, amRtapAyI, madyapa, gopa. dArUDiyo. amRtasU pu. (amRtaM sUte sU kvip) yandra. amRtasU strI. (amRtaM sUte sU kvip) haivAnI. bhAtA. amRtapakSa pu. (amRtasya hiraNyasya pakSaH kSayAkAritvAt) amRtasodara pu. (amRtasya sodaraH) thyaiHzravA ghorI, 1. mAna, 2. me tanuM mAyakSa... 305 gho.. amRtaphala na. (amRtamiva svAduphalam) . tarnu amRtasavA pu. (amRta++bhAve ap) amRtana jha25. 3. (nAsapAtI.) Alni, drAkSa-525, 5o. amRtasravA strI. (amRtamiva sravati pacAdyac) 26ntI. amRtaphala pu. (amRtamiva svAduphalaM yasya) me. tarnu nAmanI satA, tavizeSa. pArAvata vRkSa, paTola vRkSa. amRtasrut tri. (amRtaM savate) amRta. arAva nA2. amRtaphalA strI. (amRtamiva svAduphalamasyAH) 1. drAkSAno. | amRtAMzu pu. (amRtamivApyAyakaH aMzuH yasya) yaMdra. so, drAkSa, 2. mAma.DI. (Huk, .) amRtAMzUdbhava pu. (amRtAMzozcandrasyodbhavo yasmAt) amRtabandhu pu. (amRtasya bandhuH) yandra, hevamAtra, gho.. vi. amRtabhallAtakI strI. te. nAmanI bhImanI me.5 45. amRtAMzUdbhava tri. (amRtAMzorudbhavaH yasya) yaMdrathA. amRtabhuja tri. (amRtaM bhuGkte bhuj kvip) 1. yaza. ____utpana thanAra. karyA pachI bAkI rahelA annanuM bhojana karanAra, nahi amRtA strI. (na mRtA) 1. gaNo, 2.623290, mAgelA atranuM bhojana karanAra deva. 3. bhaunize0no vedo, 4. vividhanI 4jI, 5. amRtabhU tri. (amRtaM bhUyate) mm25||thii. rahita, sataM nasota2, 5. ghopa, 7. bhoyamalasI, AvAgamanathI mukta. 8. 423, 8. tulasI, 10. pI52, 11. moTI 42, amRtamanthana na. (amRtArthaM samudrasya manthanam) amRta 12. 683, 13. sUryana, AI. 5325, sAmai. meLavavA samudranuM thatuM maMthana. amRtAndhas pu. (amRtamandho'nnamiva darzanArtRptikaramasya) amRtayoga pu. (amRtAkhyo yogaH) yotiSazAstra prasiddha amRtanuM bhojana karanAre-deva. tithi-vArAdi yogano eka bheda. amRtAphala na. (amRtAyAH phalam) 5zle. Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 shbdrtnmhoddhiH| [mRtA mAna- amRtAyamAna tri. (amRtamivAcarati amRta+kyaG zAnac) | amedhas tri. (nAsti medhA dhAraNAvatI buddhiryasya asic) amRta jevuM. dhAraNAzUnya buddhivALuM, buddhi vagaranuM mUkha. amRtA pu. (amRtamannati kam vyApto ba) viSNu. | madhya tri. (na dhye pavitra) apavitra, azuddha, asvaccha. mRtAzana pu. (amRtamazrata man monane nyu) deva. gamethya na. (na pavitra) viSTA, naraka, mala, 3mRtAmra tri. eka jAtano paththara. apazakuna. amRtA pu. (amRtA prakRtInAma yatra) gaLo vagere meththatA strI. (gathistha mAtra: ta7) apavitrapaNuM. ATha vastuo jemAM Ave che tevo eka kvAtha. nedhyatva ne. (madhyastha bhAva: 7) uparano artha 3mRtAsa ne. (amRtasya viSayevAso yatra) eka juo. jAtanuM morathuthu. mena pu. (na ni nyuTa) jene patnI nathI, vidhura. amRtA; tri. (amRtA banazvarI masavo yasya) anazvara ameni tri. (na mi-ni) amApa, nikSepa mATe ayogya. prANavALuM, ghaNA kALa sudhI jIvanAra. rameya tri. (1 meya:) mApI na zakAya tevuM, jANI na mRtArA . (amRtamArIta +hR+nyu) garuDa, zakAya tevuM. jeNe ekavAra amRta coryuM hatuM. gameda pu. (1 meda:) mUtranI rukAvaTa, mUtrAvarodha. samRtAhaM . (amRta + ) nAsapati. 3mo tri. (1 mo :) saphaLa, vyartha nahi te, niSphaLa amRtezaya pu. (amRte jale zete zI ac aluk sa.) / nahi te, acUka. jaLazAyI-kSIrasAgaramAM sUnArA, viSNu, nArAyaNa. manoda pu. ( poSa:) viSNu, te nAmano eka nada, mRtotpanna na. (amRtaM vimavotram) eka jAtanuM nothala (mo: 9: yasya) je daMDa devAmAM morathuthu, khApariyuM. cUkato nathI, ziva, mahAdeva. amRtotpannA strI. (amRtamiva svAdu madhu utpannaM yasyAH) madhadaSTi (amoghA dRSTica) jenI acUka daSTi che, madhamAkhI. nizcita manavALo. amRtomava . (amRtaM vimava Damati 36 mU | amoghavarSa pu. rASTrakUTa rAjAnuM nAma. te vidyAvilAsI ) khApariyuM, eka prakArano suramo. -amRtotpanna jaina rAjA hato. teNe "kavirAja mArga' ane 'praznottara zabda juo. mAlikA' nAmanA graMthonI racanA karelI che. amRtodbhava pu. (amRtaM mRtyuJjayaM zivamudbhavate prApnoti amodhavAr strI. (mothA vId vayane vasya) jenI svasAdhyarthanAvavI) bIlInuM jhADa, bilvavRkSa. vANI niSphaLa thatI nathI te. mRtyu pu. (na mRtyu.) maraNano abhAva. amo vArjita tri. (koI vacchituM yastha) je kadI mRtyu tri. (mRtyurvinAzo nAsya) mRtyu vinAnuM, nirAza thayo na hoya. manovikrama . (mo: vidramo ya) bhAre parAkramI, amRdha tri. (pRdhu 3ndrane raNa na. ta.) koInAthI paNa ziva, mahAdeva. hiMsA karavAne azakya. gamothA strI. (movA) 1. haraDe, 2. paTola, amRSA vya. (1 pRSA) mithyA nahi te, satya, 3. vAvaDIMga. nizcayapUrvaka. at sarvavikRpaiva mAta sarja razno samarita tri. (na movatam) 1. nahi choDela, 2. nahi yathAherdhamaH / tajela. kRSTa tri. (1 pRSTam) gharSaNa na kareluM hoya, akSaNa mota na. (H-saMda utam ce+tta) nahi kapAyelI pavitratAvALuM. kinArIvALuM vastrayugala. samRdhyamA tri. (na mR6 mAna) asahanazIla, je 3N (thvI para0 40 se.) javuM. sahiSNu nathI. as S. (3C gham 3 dvA) pitA. (.) AMkha, meva tri. (1 me thI-5) je jADo-sthUla na pANI. (gavya) 'hA, ThIka' ema kahevA mATe vaparAto. hoya, pAtaLo, kSINa, kRza. avyaya-zabda. viSNu. Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -gamyuna] shbdrtnmhoddhiH| 161 rAjya na. (anvata zIdhra nakSatra thanArmenta chiti | mA strI. (an 3 | TA) 1. mA, 2. duga, man q9) AMkha, tAMbu. 3. ambaSThA latA, 4. kAzIrAja IndradhumnanI moTI 3 pu. (3Lete snehenopazadyate in svArthe | kanyA, pAMDunI mAtA. 5) bApa, pitA. jJAA strI. (3khyuta zuddha ti vatte --) avAra na. (avaM-zabda rAti rA++) 1. AkAza, | mAtA. -makhvADA (Dora perA) 2. abarakha, 3. marmara zabdavALuM vastra, 4. aMbara ambAlikA strI. (ambAlaiva svArthe ke hRsve ata nAmanuM dravya, 5. te nAmanuM khuzabodAra dravya. | rUma) 1. mAtA, 2. pAMDu rAjAnI mAtA, kAzIrAjanI 6. samudranI paridhithI vIMTAyelI pRthvI. nAnI kanyA, vicitravIryanI patnI. azvara (marane vAta kardhvati) alaMkAra dhAraNa azvi strI. (amleva rUtva) 1. mA, 2. duga, karanAra -divyAkhyaratharama0 2aa22. 3. dhRtarASTranI mAtA, kAzIrAjanI vacalI kanyA. anDara . (masvara vAta :) kapAsa. azvipati pu. (blivAyA: pati:) ziva, mahAdeva. sanvarAja pu. (masvarasyAnta:) kapaDAnI kinArI, kSitija. | svica pu. (nviAyA patyuM pumAn TagaNeza, zvaranA pu. (masvarasya pariva) AkAzanA maNi dhRtarASTra, kArtikasvAmI. (zuddha rUpa -ANviya:) jevo-sUrya. gandriya pu. (mbiyana) upalo zabda juo. raNin pu. (svara sthiti) gaganacuMbI. sahu ne. (va (zabda+3) 1. pANI, 2. te nAmanI ambariSa pa. na. (ambyate pacyate'tra amba ariSa) eka auSadhi. zekavAnuM-mUMjavAnuM pAtra, kaDhAyuM, kuhADI. sabuvA pu. (3khyunaH :) pANIno chAMTo, jaLakaNa. ambariSa pu. (ambyate pacyate'tra amb ariS) anuvaI zrI. (kambuna: UT:) uparano artha. 1. viSNu, 2. ziva, 3. sUrya, 4. bALaka, savupadavI pu. (AvunavTama) 1. eka jAtanuM pa. AkaDAnuM jhADa, 6. te nAmanuM eka naraka, moTuM mAchaluM, 2. zIMgoDuM, ghaDiyALa. 7. kheda, duHkha, 8. pazcAttApa, 9, narakano eka gamyurita pu. (myuna virata rUva) eka jAtanuM prakAra, 10. nAnuM jAnavara, 11. vAcharaDuM, 12. te moTuM mAchaluM, ghaDiyALa. nAmano eka sUryavaMzI rAjA, 12. eka jAtanuM jhADa. savu pu. (mana pUrva va) zizumAra nAmanuM eka sariSa pu. na. zabda juo. jaLacara prANI. ambarISa pu. (ambyate pacyate'tra amb ariS) ambariSa byuzara pu. (AvunAta: vAro vaca) eka jAtanuM vRkSa, lIMbunuM jhADa. zabda juo. gaDuza chu. (myuna joza rUva) eka jAtanuM mAchaluM aravalsa pu. (masvaramo yastha) svaganivAsI deva. kAcabo. ameSThi pu. (+thI+) 1. brAhmaNathI vANiyaNamAM gamyujiyA strI. (kamyunaH triya) pitRtarpaNa, pitarone utpanna thayela varNasaMkara, 2. te nAmano eka deza jaLadAna. ane tenA nivAsIonuM nAma, 3. hAthIno mahAvata, nyuyara pu. (navu varati vat 2) pANImAM rahenAra, 4. gaNikA, 5. jU. jaLacara prANI. savarNI strI. (masvarNa + ) eka jAtano anuvAmara ne. (3 myuni vAmamava) zevALa. velo, juI, aMbaSTha jAtinI strI. gamyuri tri. (navu varatIti var+na) jaLacara GSaa zrI. (14+thI+TA) uparano zabda prANI haMsa vagere. - anu.1. juo, juI, yUthikA, aMbaSTha jAtinI strI. byuna . (anuna nAyate na+3) 1. sArasa pakSI, ambaSThikA strI. (amba+sthA+ka saMjJAyAM kan ata 2. zaMkha, 3. IdranuM vaja, 4. pa- kanveSatti tve) brAhmI latA. hRdayAmbujakozadeze-bhaktA0 14 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ [ambuja-ambuvAhin 162 shbdrtnmhoddhiH| ambuja pu. (ambuni jAyate jan+Da) 1. yaMdra, | ambubhava na. (ambunaH bhavatIti) 5., bha.. 2. 752, 3. zaM5, 4. . tanu, u. ambubhRt pu. (ambu bibharti - bhR+kvip) 1. megha, ambuja pu. na. (ambuni jAyate jan+Da) 1. , 2. 2. samudra, 3. bhotha, 4. sana25. ambubhRt tri. (ambu bibharti-bhR+kvip) 4||ne. // 25 // ambuja tri. (ambuni jAyate jan+Da) bha6tyana 2nAra. thanAra harakoI padArtha. ambumat tri. (ambUni bAhulyena santi asmin0) ambujanman na. (ambuni janmAsya) ubharA, 5.. ghau xmamt. he. vagere. ambujanman pu. (ambuni janmAsya) 1. 5, 2. 56., ambumatI strI. (ambUni bAhulyena santi striyAM GIp) __. sArasa. 5kSA. te nAmanI eka nadI. ambujAsanA strI. (ambujaM AsanaM yasyAH) 4.mI. ambumAtraja pu. (ambumAtre-alpajale jAyate jan+Da) ambutaskara pu. (ambuni taskaraH) yora, sUrya.. __ tanI chIpa, zaM. ambutAla pu. (ambuni tAlayati pratiSThati) zevA. ambumuJc pu. (ambUni muJcati muc kvip) 1. bhegha, ambuda pu. (ambu dadAti dA-ka) 1. medha, 2. bhotha, 2. bhotha.. 3 tri. 5. ApanA2. ambura pu. (amba+uran) jaa25||nii. nIyana, dAI, ambudhara pu. (ambUni dharati dhR+ac) megha, bhotha. 47. ambudhi pu. (ambUni dhIyante'tra dhA AdhAre ki) amburAja pu. (ambUnAM rAjA) samudra, 12va. 1. samudra, 2. 490-il. 5. kore, 3. amburAzi pu. (ambUnAM rAzayo yatra) samudra. cAranI saMkhyAvALuM, cAranI saMkhyA. amburuh na. (ambUni rohati ambu+ruha+kvip) maNa, ambudhiprasavA strI. (ambudhimiva pracurarasaM prasUte sArasa pakSI. pra+sU+ac) ghIvAra, . amburuha pu. (ambuni rohati ruha-ka) 5. ambunidhi pu. (ambUni nidhIyante'tra ambU+ni+dhA+ki) amburuhA strI. (ambu+ruha ka+TAp) 1. sthasapanA, samudra. ko vA tarItumalamambunidhiM bhujAbhyAm-bhaktA04 2. bhIna. 952 thanAra ubhajana. veto. ambupa pu. (ambUni pAti pibati vA pA rakSaNe pAne vA) amburuhiNI strI. (ambu+ruh + ini GIp) 1. bhajana 1. 320, 2. samudra ambupa tri. (ambUni pAti pibati vA pA rakSaNe samUDa, 2. mano vedal. amburohiNI strI. (ambunaH rohate) ubhaNa. pAne vA) 55 pInAra. ambupatrA strI. (ambUni patre yasyAH) meM tana amburohin na. (ambu+ruh Nini) 1. ubhaya, 62221nA. vRkSa- ambapatrI strI. 2. sArasa. paMjI. ambupAta pu. (ambUnAM pAtaH) 5.no pravAs, 452, ambuvAcI strI. (ambu vAcayati-sUcayati ambu+vac+ nahAnu OM2j-gaGgAmbupAtapratimA gRhebhyaH-bhaTTi. 1/8 __Nic+aN) 1. sAdA nakSatrama pada mAM AvetA ambuprasAda pu. (ambuni prasAdayati+pra+sad Nic+aN) sUryanA samayanI jamIna. ambuvAsin tri. (ambupradhAne deze vasati vas Nini eka jAtanuM jhADa, nirmaLInuM jhADa. ambuprasAdana na. (ambuni prasAdayati Nic lyuTa) ___GIp) 1. 12vRkSa, 2. 4mA 22. nijI vRkSana 31, 313. phalaM katakavRkSasya ambuvAsinI strI. (ambU vas Nini+DIp) 4240vRkSa. yadyambuprasAdakam / na nAmagrahaNAdeva tasya vAri ambuvAsI strI. (ambuvAsa+GIp) 64do. 206 mI. prasIdati / / ambuvAha pu. (ambUni vahati vaha-aN) 1. 4152, ambuprasAdana tri. (ambuni prasAdayati+Nic lyuTa) megha, 2. bhoya. jaLane nirmaLa karanAra harakoI padArtha. ambuvAhin pu. (ambu+va+Nini) 6580. 206 mo. Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ambuvAhinI-amra] shbdrtnmhoddhiH| 163 ambuvAhinI strI. (ambu+vaha+GIpa) 1. upl. uvanArI | ambhoja na, (ambhasi jAyate jan+Da) maga. - strI, 2. naukAnI AkRtivALuM pANI chAMTavAnuM lAkaDAnuM ___ bAle ! tava mukhAmbhoje kathamindIvaradvayamzRGgAra0 17. pAtra. ambhoja pu. (ambhasi jAyate jan+Da) 1. yaMdra, ambuvihAra pu. (ambuni vihAraH) 5ullvi d2 ko3 2. pU27, 3. sA22. 5kSa... jaLakIDA. ambhoja pa. na. (ambhasi jAyate jana+Da) zapa ambuvisavA strI. (ambUni visravati ambu vi+sru ambhoja tri. (ambhasi jAyate jan+Da) 5.lvi utpanna ac) me tanI huvA2. thn||2. ambuvetasa pu. (ambujAtaH vetasaH) 4saveta.sa., uellvi ambhojakhaNDa na. (ambhojAnAM samUhaH khaNDaM ca) thana.2. neta2. 1. 5-no samUha ambuzirISikA strI. (ambuni alpaH zirISaH kan | ambhojajanman pu. (ambhojAjjanma yasya) madotpanna strItvam) pAemA thanAra zirISa. ambusaraNa na. (ambUnAM saraNam) 42, 50no | ambhojayoni pu. (ambhojaM yoniryasya) Mal. pravAI. ambhojinI strI. (ambhoja+ini+GIp) 1. masAno ambusarpiNI strI. (ambuni sarpati sRpa Nini) soul. samUha, 2. bha.sanI. va. ambusecanI strI. (ambuni sicyante naukAtaH anayA ambhoda pu. (ambhaH dadAti dA+ka) 1. bheSa, sic karaNe lyuT GIp) suvial usl. stavAna 2. bhoya. eka jAtanuM pAtra, pANI sIMcavAnuM pAtra. ambhoda tri. (ambhaH dadAti dA+ka) 55 5.nA2. ambUkRta na. (ambu cci kR kta) p. 3 te ambhodhara pu. (ambho dharati ambhas+dhR+ ac) jora, u4312 32vI, bhoma 4 polyA 42... 1. megha, 2. samudra, 3. bhoya. ambla pu. (abi kla) uTo 24.. ambhodhi pu. (ammAMsi dhIyante yatra ambhas dhA+ki) amla tri. (abi kla) 102t 2savANu, mATuM. samudra ambha (bhvA. A. seT ambhate) 54 425, 206 | ambhodhivallama pu. (ambhodhirvallabho yasya) 52vANu, 12vI. pravAsa. ambhas na. (Apyate Apa+ asun numbhau, ambh / ambhonidhi pu. (ambhasAM nidhiH) samudra. - ambhonidhau asun vA) 1. 589, 2. heva, 3. pitRso, kSubhitabhISaNanakracakram-bhaktA0 40. 4. manuSya, 5. masura, 1. te. nAmanI. . bhauSadhi, | ambhorAzi pu. (ambhasAM rAziH) samudra 7. yotiSazAstra prasiddha nayI yoy sthAna, | ambhoruha pu. (ambhasi rohati ruha+kvip) 1. bha7, 8. mAdhyAmi tuSTivaNo, 8. mAza- 2. sa.2sapakSI.. ambhasAkRtam paae|thii. rej - svedyamAmajvaraM prAjJaH | ambhoruha na. (ambhasi rohati ruh+kvip ka) 652no ko'mbhasA pariSiJcati - zizu0 2 / 45. sartha bhI. ambhaHsAra na. (ambhasAM sAram) bhotI.. ambhoruha tri. (ambhasi rohati ruha+kvip ka) uswi ambhaHsU pu. (ambhAMsi sUte) dhUmAuTa, .5 // 2. UganAra, pANImAM utpanna thanAra ambhaHstha tri. (ambhasi tiSThati sthA+ka) pAemA | ambhaya tri. (apAM vikArAdi ap+mayaTa) 1. pAmaya, 2nAra. 2. pAzInI vi2. 3. ghasavANaM sthA. ambhasAMnidhi (ambhasAM nidhiH) samudra. ama pu. (amati saurabheNa dUraM gacchati am+ran) ambhRNa pu. (bhraNa zabde yaGluk ac vede) mayaM.2 mArnu sAu. za06 42 // 2, moTu. ama na. (am+ran) Ailk 30 43 pAMDaM. Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 amrAta (amlAta) pu. ( amlaM rasaM sarvatra patrapuSpAdau atati-vyApnoti at + aN vA rasya latvam) nAnuM ieAsanuM Au. amrAtaka pu. ( svArthe kan ) uparano artha dukha.. amla na. ( am kla) chAza, tarDa. amla pu. ( am kla) jaTAza, jATo rasa. amla tri. (am kla) jAU~, jaTAzavANuM. amlaka pu. ( amla kan) kheDa bhatanuM Au, saDuya vRkSa. amlakANDa na. ( amlaM kANDaM yasya) dukhInI lAcha. amlakezara pu. ( amlaH kezaro yasya) jIbheruM. amlagandhi tri. ( amlasya gandhiH) jATI gaMdhavAmuM. amlagorasa pu. ( amlazcAsau gorasazca) jATI chAza. amlacUDa pu. ( amlA cUr3A zikhA yasya) pAhuM zAI. amlajambIra pu. ( amlo jambIraH) jIbherAnuM Au. amlatA strI. ( amlasya bhAvaH tala) jaTApazu. amlatva na. (amlasya bhAvaH tva) upalo zabda dukho amlanAyaka pu. ( amlaM rasaM nayati nI Nvul) abhsavetasa. amlanimbaka na. ( amla nimbakam ) sIMdhunuM vRkSa. amlanizA strI. (amle rase niHzeSeNa zete zIG Da zabdaratnamahodadhiH / TAp) zahIvRkSa, zahI, DayUro. amlapaJcaphala tri. bhera, nAraMgI, amlavetasa khAMjalI ane lIMbu e pAMca phaLa. amlapatra pu. ( amlaM patraM yasya) azmanta vRkSa. amlapantrI strI. (amlaM patraM yasyA GIp ) kheDa bhatano khATA pAnavALo palAzIno velo. amlapanasa pu. (amlaH panasaH) jATu iesasanuM Au. amlapitta tri. ( amlAya pittam) kheDa bhatano roga, bhe rogamAM khavAyelI badhI vastuo pittanA doSane laIne khATA rasapaNAne pAme che. amlapUra na. ( amlena pUryyate pUr karmaNi ghaJ) kheDa jAtanuM jhADa-AMbalI.. amlaphala pu. ( amlaM phalaM yasya) jAMjalInuM Au (na.) khAMjalI. amlabandhyA strI. (bandh karmaNi Nyat) jATo koI kheDa 6. amlabIja na. ( amlasya bIjaM kAraNam) AMAMjalI.. amlabhedana na. ( amla bhid lyuT ) amlavetasa . [ amrAta ( amlAta) - amlAna amlarasa pu. ( amlo rasaH) jATo rasa. amlaruhA strI. (amlAya rohati ruha - ka) bhAgavA dezamAM thanArI nAgaravela. amlaloNikA strI. (amlA loNikA) kheDa bhatano velo, jATI dukhI. amlaloNI strI. uparano artha dukha.. amlalonikA strI. uparano artha dukha. amlavatI strI. (amla matup masya vatvam) kheDa bhatano velo, khuzI. amlavarga pu. ( amlarasapradhAnAnAM vargaH) jATo rasa mAM mukhya hoya tevA padArthono samudAya. amlavallI strI. (amlarasavatI vallI) tripAi nAmano kaMdano eka bheda. amlavATikA strI. (amlasya vATikA sthAnamiva) bheDa jAtanI nAgaravela. amlavAstUka pu. ( amlarasAnvito vAstUkaH) te nAmanuM kheDa zA amlavRkSa pu. ( amlo raso vRkSe yasya) AMjalI. amlavetasa pu. ( amlo vetasaH) amlavetasa.. amlazAka pu. ( amlaH zAkaH) jATu zArDa. amlazAka na. (amlaH zAko yasya ) khAMjalI, yuAnI lAza. amlasAra pu. ( amlaH sAro yasya) 1. bIMdhunuM Au, 2. hiMtAla, u. yuDAnI lAka amlasAra na. ( amla : sAro yasya) sir, kAJjika zabda dukha.. amlaharidrA strI. (amlarasAnvitA haridrA) jAhaNahara amlA strI. ( amlo vidyate'syAH) AMjalI.. amlAGkuza pu. ( amlamaGkuzAkAramagramasya ) yuDAnI lAza. amlAtaka pu. ( na mlAyati mlai tan) Asavetasa. amlAdana pu. ( adyate ad karmaNi lyuT ) raM25nu 313. amlAna pu. ( na mlai kta) kheDa bhatanuM ADa. amlAna tri. ( na mlAnaH ) nahi ramAyesa. amlAna na. (na mlai kta) padma, maNa, sva2cha, 344vaNa, nirmANa, vAhanAMthI rahita. . Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zani-sAthee]. shbdrtnmhoddhiH| 165 mAni strI. ( niH) glAnino abhAva, karamAya | 3yeta tri. (na thatatte ya ma) 1. jeNe Idriyone vaza nahi tevuM, zakti, tAjagI, hariyALuM. na karI hoya te, 2. jeNe prayatna na karyo hoya te. mAni tri. (na straviryaca) glAni vagaranuM, karamAya | gati tri. (na yatI) yati nahi te. nahi tevuM, sazakta. satna pu. ( :) yatnano abhAva, mahenata nahi te. aninI strI. ( nAnAM samUha: sapTAna ni ! yatna tri. (na yatno ya) yatna jeNe na karela hoya 5) kamaLano velo, kamaLano samUha. te, yatna vagarano. aai strI. ( va vArthe ) AMbalInuM jhADa. rayatnavRtta tri. (rayatnana tam) mahenata vinA karela, 1i strI. (mastra+n vA khATA oDakAra, sahelAIthI, tatparatA sAthe. AMbalI, AMbalInuM jhADa. 3yatvavat tri. (kayatna mA5) yatnazUnya, prayatna rahita. vida pu. (sniyA: vaTa:) AMbalInA kAtmavat vya. yatnazUnya jevuM. pANIthI bhareluM vaDuM. athatha tri. (nAti tathAthothavaM catra) ayogya, ayatna. min pu. (rUna) khaTAza, khATApaNuM. yathA vya. (thA yogyatve-na-phU0) 1. jeno je trI zrI. (kaccha ) cAMgerI. vidhi karavo yogya hoya te pramANe na karavuM te, moTA pu. (rUM 8 patra vasya) razmA vRkSa. 2. ayogya karavuM, 3. khoTuM karavuM. solAra pu. (gastha 32:) khATo oDakAra. | yathAtatha tri. (yathA yothuM tathA ne mavati) yathArtha konI strI. aruvatI zabda juo. nahi te, nirupayogI, barobara nahi te, ayogya. kam (sva. ma. sa. seTa) javuM. yathAtathya na. ( yathArtha taththam) vyarthapaNuM, asaMgatatA, mA pu. (ti suSamane rU zaraLa ) 1. pUrva - anupayuktatA. janmanuM zubha karma, zubha daiva, 2. vidhAna, 3. pAso, 3yathAtha ma. (1 yathA atha) ayuktatAnI sAthe, 4. pAsAno bhAga, 5. sogaThAMone javA yogya anupayuktatA sAthe. sthaLa. mAthAdyatana re. (yathArtha rotanam) apUrva ghaTanA maya tri. (nyU yama) janAra. banavI te. yapAna na. (mayaH pIyatetra nyuTa) te nAmanuM eka | | yathAnubhava tri. (yathAyoDanumava: yA) azuddha naraka. agara asatya jJAna, khoTo bhAva. sava na. (maya parva x-3 tApa) loDhAnuM | yathApUrva . (na yathA yovaeN pUminuM RA) abhUtapUrva, zUla, tIvra upatApa, zUla, trizUla. pahelAM kadI na thayuM hoya te. sAyaNa tri. (nAsti yakSa ro vaca) nIroga, rogazUnya. gayathArtha tri. (na yathArtha:) yathArtha nahi te, mithyA, acza tri. (nati yajJo ya) je yathArtha yajJa nathI, khoTuM. nikRSTa yajJa, jeNe yajJa nathI karyo te. -nAya gayathAvat maLe. (3yathA vati) yogya nahi te, loko'styayajJasya kuto'nyaH kurusattama !-gItA- yathAyogya nahi te. 4 22. athavRtta ne. ( yathAyoa vRttam) khoTI rItathI kArya sayIya tri. (na yajJAya dita:) yajJakarmamAM ApavAne karanAra. ayogya aDada vagere, yajJamAM kAma na Ave evA | mayathAzAstramArin tri. (na yathArtha: zAstrArI) zAstrane aDada vagere. anukULa na karanAra. savuM 2. (na ya) yajJa nahi karanAra, yajJano ga STa 3 vya. (1 thesTama) marajI mujaba nahi te. nAza karanAra. sAthe tri. (the) 1. ati alpa, 2. yatheSTa sava pu. ( yuq) jeNe yajJa karela nathI te. ! nahi te, thoDuM. Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 shbdrtnmhoddhiH| [ayana-ayasmayAdi ayana na. (ay lyuT) 4, ti, sUryana : yaMdranu | ayazaskara tri. (ayazas kR ac) a55242nAra dakSiNathI uttaramAM ke uttaramAMthI dakSiNamAM javuM. ma., 55287827, a5mAnita, uta, -ayaneSu ca sarveSu-gItA 1 / 11 / / pratiSThita. ayanakAla pu. (ayanAdhAraH kAlaH) sUrya ane. yaMdanI ayazasya tri. (na yazase hitaM yat) 652na. ma ayanakALa, caMdra tathA sUryanI uttara ane dakSiNamAM zubho. gatino samaya. ayazcUrNa na. (ayasaH cUrNam) dona yUthI taiyAra ayanacalana na. (ayanasya calanam) ayanana bhAga karela koI auSadhi. ke pAchaLa bIjA sthAnamAM javuM. ayas na. (iN gatau asun) sAIM, 3. ayanaja tri. (ayana+jan+Da) zazimona potapotAnA ayas pu. (eti yajJasthAnam iN asun) bhanina, yitrAnu sthAnamAMthI cAlavA vaDe thayela mAsa vagere. 53. ayanabhAga pu. (ayanajJApakaH bhAgaH) ayanAMza zabda ayaHkiTTa na. (ayasaH kiTTam) viunI 52. mo. ayaHzaGku pu. (ayasaH zaGkuH ) elairl Milal. ayanamAsa pu. (ayanakRtaH mAsaH) ayanAMzana anusAre ayaHzUla na. (ayasaH zUlam) soDhAnA zUTa, 4Aya dinamAna vagere jANavA mATe kalpala mAsa. liyA. ayanavRtta na. (ayanasya vRttim) tivRtta, aDa ayaHzRGga na. (ayasaH zRGga yasya) lali ensiatuo. 25. ayaskaMsa pu. na. (ayovikAraH kaMsaM pAtraM satvam) ayanasaMkrama pu. (ayanAnusAreNa saMkramaH) bhayanAzana eka jAtanuM loDhAnuM pAtra. anusAre grahono rAziomAM saMcAra.. ayaskarNI strI. (ayaH iva kaThinau kareM yasyAH) ayanasaMkrAnti srI. (ayana sam kram ktin) 652no loDhA jevA kaThaNa kAnavALI koI strI. martha humo-yajanti. ayaskAnta pu. (ayassu kAntaH) soDayuMga, meDa ayantra na. (na yantram) 27042 na. thavI, dhAno jAtano paththara, eka jAtanI vaNacikitsA. ayaskAma tri. (ayaH kAmayate kam-aN) soDhuM yAnA2. abhAva. ayantrita tri. (na yantritaH) dhanati, svataMtra lene ayaskAra tri. (ayovikAraM karoti kR+ aN) rokI na zakAya, marajI mujaba karanAra. suDA2-savA2. ayanAMza pu. (ayanajJApakaH aMzaH) ayanAMza, mahInA ayaskumbha pu. (ayo vikAraH kumbhaH) alano gha2. ayaskuzA strI. (ayaH sahitA kuzA) elai. . tino saMza-mA. ayaskRti strI. (ayasA kRtiH) me tanI ABAL. ayanAMzaja pu. (ayanAMza jan+Da) ayanamAsa- zabda ayazcakra na. (ayasazcakram) soDhArnu, 48. - dUrAdayazcakra juo. ayanAMzathI thayela mAsa. ___ nibhasya tanvI-raghu0 ayamita tri. (na yamitaH) niyaMtrita na hoya te, ayazcUrNa na. (ayasaJcUrNam) dono bhU. svecchAcArI, marajI mujaba karanAra, ayastuNDa na. (ayasastuNDam) advisii. sAvajI ayava pu. (alpo yavaH tattulyo vA) viSThAno. .31, bhAga. narakano karamiyA, kRSNapakSa. ayasthUNa pu. (ayonirmitaH sthUNaH) elall icmo. ayava tri. (na yavo yasmin) 4. vinAnu, cha / ayaspAtra na. (ayomayaM pAtraM satvam) doDhArnu u, 45. vagaranu pitRdaya vagere, 4. vinAnu. pAtra-vAsa.. ayavas pu. (na yutau pRthagbhUtau candrasUryo yatra) 5kSa, ayasmaya tri. (ayovikAraH ayas+mayaTa) domaya. pakhavADiyuM. ayasmayAdi pu. 5linIya. vyA425i 48. sa. 2006 ayazas na. (na yazaH) 5. ti, 3, 55. samUDa. Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ayAcaka-ayutazas] avASA tri. (na yAda:) yAcanA rahita, yAcanA nahi ka2nA2. gAvita 7. (na yAva vatta) ayAcitavRtti, nahi mAgavuM te, nahi mAMgelI bhikSA. vAcita tri. (na yAnvitam na mAMgeluM, jenI pAse na maMgAya te. zabdaratnamahodadhiH / avAcita pu. (na yASitaH) te nAmanA eka muni. JAtRi tri. (na yavitA) na mAganAra. ayAjya tri. ( na yAjayitumarhaH yaj Nic karmaNi yat ) yajJa karAvavAne ayogya, jenI ayogyatA gaNAyela che evA patita vagere. JayAgyavAnana naM. (gayAkhyasya yAnanam) yajJa karavAne ayogya pAse yajJa karAvavo te. avAsaMvAnTa (yAkhya sayan+Liy bhAve yat upa2no artha juo. ayAtayAma tri. (na yAto yAmo-samayo yasya) vAsI nahi te, tAjuM, jenA upara amuka samaya vItyo na hoya te, doSa rahita nirdoSa. avAtu pu. (na yAtu:) rAkSasa nahi te, ahiMsaka. avAthAtathya naM. (na yAthAtathyam) mithyApaNuM. ayathArtha na. (ayathArthasya bhAva: dhvan) ayathArthapaNuM. ayAna na. (na yAnaM cana) 1. svabhAva, 2. svAbhAvika rIte acaLa, 3. gatino abhAva. gavAna tri. ( yAnaM vana yasya) gati vagaranuM. avAnava pu. (prayA: AnIyante asmin) jugAramAM pAsAMone laI javAnuM chevaTanuM sthAna. avAnavIna pu. (ayAnaya: sthAvizeSaH tanneyaH) pAso. avAzu tri. (ayamazrAti nAzatti ga+3) rAkSasanI eka jAta, saMbhogane ayogya, maithuna mATe ayogya. ayAsya tri. ( yas Nic zakyArthe yat na ta.) 1. khapAvavAne azakya. 2. yuddhAdi sAdhano dvArA vaza karavAne azakya-zatru, prayatnathI asAdhya, 3. prANavAyu. ayAsya pu. te nAmanA eka RSi. ayi avya. ( iN in) 1. prazna, 2. anunaya, 3. saMbodhana ane 4. snehamAM vaparAya che, jema -'e' -yi ! vivevizrAntamiihatammAvi ?. ayujIta pu. (AyumA: sapta sapta chavA: yasya) eka jAtanuM jhADa, sAta pAnanuM jhADa, 167 ayukta tri. (na yuvantaH) potAnA kartavyamAM sAvadhAna nahi te, ayogya, ApattimAM paDela nahi joDAyela, alaga, bahirmukha, yuktizUnya, yukti vagaranuM, ayogya. ayuktam tri. (mayun roti) khoTuM agara ayogya kAma karanAra. ayuktarUpa tri. (ayuvAM rUpam) asaMgata, anupayukta. vitta strI. (na yuntiH) yuktino abhAva. mayuvitta tri. (na yuntirthasya) yukti vagaranuM, yojanA rahita, saMyogano abhAva, viyukti. ayuna na. (na yuna:) joDa nahi te, ekI, viSama, bhinna, pRthak, ekaluM, avibhAjya. Jayuna tri. (na :) 1. dhUMsarI vagaranuM, 2. bhAMgI gayelI dhUMsarIvALo 2tha vagere. anunavat anya. (na yuvat 1. ekI sAthe nahi te, 2. anukrame, 3. ekadama nahi te. ayuAhana. (na yum) bekInuM nahi, ekInuM, joDakuM nahi te, alaga, ekalo. ayunAcit pu. (mayuAM viM yatra) agni, Aga. ayugU strI. ( eti vandhyatvam iN un ayurgIyate gai-kR) jeNe mAtra eka ja vAra jaNyuM che evI strI. ayugma na. (na yu:) ayurNa zabda juo. ayugmacchada pu. ( ayugmAH sapta sapta cchadA asya) saptacchada vRkSa-sAtavINanuM jhADa. yunetra pu. (yuni netrALi asya) mahAdeva, ziva. anubhavAda pu. (ayumAM: sapta vAhA: yasya) sUrya, AkaDAnuM jhADa. avumazara pu. (ayumA: padma zarA asya) kAmadeva, madana. anumati pu. (jhayumaH saptiryasya) sUrya, bhAskara ayun tri. (7 yukte yu+vin ayurNa zabda juo. adyuta tri. (na yuta: saMyukta: samvandvo vA) asaMyukta nahi joDAyela, saMbaMdha nahi pAmela, asambaddha, pRthak adyuta na. (na yutam) daza hajAranI saMkhyA. avRttanAyin pu. te nAme puruvaMzI eka rAjA. ayutazas avya. (ayutaM ayutaM vIpsArthe kArakAt zam) daza daza hajAra. Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 shbdrtnmhoddhiH| [ayutasiddha-ayomaya ayutasiddha tri. (yutaH pRthAbhUtaH san siddho na bhavati) | ayogavAha anusvAra, visa, (r)DvAbhUbIya, tathA je bemAM eka vinAza na pAme tyAM sudhI bIjAne | 64dhmAnIya sAkSarI. (akSarasamAmnAyasUtreSu aiunniAzrita ja rahe te ayutasiddha. jemake 1. avayava tyAdiSu caturdazasu nAsti yogo pAThAdirUpaH sambandho ane avayavI, 2. guNa ane guNI, 3. kriyA ane yeSAM te tathApi vAhayanti Satva- NatvAdikAryAdikaM kriyAvAnuM 4. jAti ane vyakti tathA pa. vizeSa niSpAdayanti vAheH ac ane nityadravya, apRthaka karaNIya, aMtanihita. - ayoguDa pu. (ayasA nirmito guDaH) do.DhAno. ailu.. yayordvayormadhye / ekamavinazyadaparAzritamevAvatiSThate ayogula pu. (ayasA nirmito gulaH) 52no artha tAvayutasiddhau, ayutasiddhau ca paJcavidhau-yathA 1. avayavAvayavinau 2. guNa-guNinau 3. kriyA-kriyAvantau | ayogU pu. (ayo lohavikAraM gacchati kartRtvena gam+DU) 4. jAti-vyaktI 5. vizeSa-nityadravye ceti suDA2. ayutasiddhi strI. (yu-amizraNe+yutaH kta pRthagapeNa ayogya tri. (na yogyaH) yogya nalita, ayogya, sthitaH tathAbhUtayoH siddhiH abhAve na0 ta0) pRtha nirartha.. bhAve asiddhi, keTalAka vicAro ke vastuo abhinna ayogyatA strI. (ayogyasya bhAvaH tala) ayogya5. che evuM pramANita karavAnI kriyA, svataH siddhi. ayogyatva na. (ayogyasya bhAvaH tva) 65do zabda mo. ayutAjit pu. (ayutaM jitavAn ji bhUte kvip dIrghaH) ayo'gra na. (ayo'gremukhe yasya) bhUsama, sabalu. te nAmanA yaduvaMzI eka rAjA. ayodhana pu. (ayAMsi hanyate'nena) tho, 55. ayutAdhyApaka pu. (ayutazcAsAvadhyApakazca) uttama zikSA, ayojAla na. (AyovikAraH jAlam) lal. u.. zreSTha guru. ayodaMSTrA tri. (ayomayI daMSTrA cakradhArA yasya) dovil 'ayuddha na. (na yuddham) yuddha nalita. paiDAMnA pATAvALo ratha vagere. ayuddha tri. (na yuddhaM yasya) yuddharahita, yuddha . ayodat tri. (aya iva kaThino danto yasya) alal. ayuva tri. (na yauti yu. vA. ka.) asaMmizra, meseja jevA kaThaNa dAMtavALuM. nali. ayoddha tri. (na yoddhA) nA. nathI, yuddha nAhi 72nArI. ayuvan pu. (na yuvA) vRddha. ayodhya tri. (yoddhamazakyaH) lena. sAme yuddha na. 25 ayUnI strI. (na yuvA GIp) vRddha strI.. zata. ayUpya tri. (na yUpe sAdhu yat) , 402. vRkSA aye avya. (iN ec) 1. bha.32, 2. ayodhyA strI. (na yoddhumazakyA) ayodhyAnagarI. DI, 3. hai, ayodhyAkANDa na. (ayodhyAyAstatratyavRttAntavarNanasya 4. ghai, 5. 5i, 9. hamai, 7. ma.2.24i, kANDam) rAmAyarAntAta. me sis. 8. smaraNamAM ane 9, buddhinA abhAvamAM vaparAya ayoni strI. (na yoniH) yoni.si.vAyarnu, 6 57 // ... cha. -aye mAtali-za0 6 ayoni tri. (na yoniH utpattisthAnaM yasya) 54nya, ayoga pu. (yuj bhAve ghaJ nata0) 1. yoganA nitya, zAzvata, brahmA, ziva. - jagadyonirayonistvam samAva, yotiSaprasiddha 525. yogA, 2. viyoga, -kumA0 29 3. DUTa, 4. moTuM, 5. tanAmanI se ro. (na.) | ayonika tri. (na AmnAtA yoniryasya kap) chenI. 6 bhinnatA, pRthakupaNuM, ayogyatA, avakAza, anucita | yoni kahevAmAM na AvI hoya te. bhega, vidhura, arathi, tho32, zarIrabha. pa. vastumAna | ayonija tri. (yonenaM jAyate jan+Da) yonithI. utpanna saMyogano abhAva. nala thanAra, agastya muni, drouyArtha, sItA vagaire. ayogava pu. (ayogaM duSTayogaM vAti vA+ka) 1. zUdra | ayomaya tri. (ayaso vikAraH mayaTa) sAno vi.2, puruSathI vaizyastrImAM utpanna thayela varNasaMkara. mastra-zastra vagaire. Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ayomala-araNyakulatthikA shbdrtnmhoddhiH| 169 ayoga ne. (kayo mavi ) loDhAno mela, maMDura, | gara tri. (nam rati mastram viva+svastha :) loDhAnuM kaTuM. . zobhAvanAra, 2. zaNagAranAra. thoDuka ne. (yovijhArarUpa muvuM yaJ) loDhAnA | sarapheta tri. (3-4 yite ma +7 & 2:) agrabhAgavALuM haLa vagere, loDhAnA jevA kaThaNa | 1. zobhAvela, 2. zaNagArela, zaNagAreluM. moDhAvALuM koI pakSI vagere. garati strI. (am 9 vita+raNya :) alaMkAra, sonuNa pu. (vivArarUpe muvuM ) te nAmano | ghareNuM. eka asura kara (pu. 3x paryApta jamI ta: sya ) paripUrNa gayobulI strI. (kayorirUpa muvuM :) eka gati, saMpUrNa gamana. rAkSasInuM nAma, tenuM varNana rAmAyaNamAM Ave che. garabA tri. (rajU kasun ropa: nita) rajoguNa sonuNava tri. (namuNe khavaDa) loDhAnA jevA rahita, raja-dhULa vagaranuM, nirmala, Asakti rahita. agrabhAgavALAmAM thanAra. saranam zrI. ( rajU kasuna ropa: 1970) rajasvalA vorasa pu. (kayo rasa: mam) loDhAno mela. nahi thayelI strI, kanyA. mahA tri. (gaya rUva dina yama) loDhAnA arajaska tri. (raJ asun na lopaH svArthe kan) jevA kaThaNa hRdayavALuM, nirdaya. rajoguNa rahita, raja-dhULa vagaranuM. aApada na. (1 thI pa) samakAlInatAno abhAva, raju na. (nAsti rajUrjanmanasAdhanaM yatra) jemAM doraDAM yugapatuM na hovuM te. lagAvelAM nathI, kedakhAnuM, jela. gayA tri. (1 :) jenI utpatti zabdasAdhana 3ra8 pu. (ara zaramati ar vAM-3) araDuso vidhithI na thAya, rUDha zabda. ' nAmanI vanaspati - araDuM. saban tri. (yUnina) janAra, javAnuM sAdhana. arahu araDusAmAM thanAra. sara pu ( rati ra+va) pRthuzrava nAmanA eka kara pu. (ti ane zra+ma) 1. jenazAstra - rAjAno te nAmano maMtrI. prasiddha utsarpiNI athavA avasarpiNIno chaTTho bhAga kara tri. (nAsti rA yuddha vasya) yuddha vagaranuM, nahi Aro, 2. gADAnA paiDAMnuM lAkaDuM, Aro. ramatuM, nahi krIDA karatuM, duHkhI. para tri. (8+) utAvaLiyuM, zIvratAvALuM. saraLa pu. (8+ni) sUrya, araNinuM jhADa, agni, kamara . (tra+ma) zIdhra, utAvaLa, utAvaLApaNuM. maMthana karavAnuM te nAmanuM eka lAkaDuM, cakamakano kara pu. (ra: vArthe va) gADInAM paiDAMno Aro. paththara. era 5. (mara: saMjJAyAM jaina zevALa. saraLa pu. (rave-sIdhu ) agnimaMthananuM sAdhana arakSas tri. (nAsti rakSo rakSastulyaM bAdhakaM yasya) jhADa, araNi. rAkSasa jevuM pIDA karanAra-duHkha denAra nahi te. saraLa strI. (tra na ) agnimaMthana kASTha. sAkSIya tri. ( rakSaNaya) jene rAkhI na zakAya, ] marI pu. (maLI turthastha) agnimaMthana vRkSa. jenuM rakSaNa na karI zakAya. arIsuta pu. (mAthA: suta:) zukadeva. kSita tri. (na rakSita:) nahi rakSA karela. araNya pu. na. (R anya -aryate gamyate zeSe vayasi) karavagha pu. (mAravadha:) te nAmanuM eka vRkSa, garamALo. vana, jaMgala. sarapaTa gro. (jarA dhaTI) raheTamAM lagAvelI Dola. garAtrI strI. (maLyA TI) jaMgalI keLa. ___ araghaTImArgeNa sarpastenAnItaH paJca0 4 sarathA ne rAmAyaNano eka kAMDa, bhAga. saraghaTTa T. ( ghaTyuDa) moTo kUvo, kUvAmAMthI | sArA vAlI strI. (karathasthA sI) jaMgalI pANI kADhavAnuM lAkaDAnuM eka yaMtra, raheMTa, UMDo kUvI. vaNa, jaMgalI kapAsa. sarapaTTA pu. (bara ghaTayaDarI svArthe tena) uparano garatha tthiA strI. (karaNa yuOiA ) jaMgalI artha juo. kaLathI. Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 shbdrtnmhoddhiH| [araNyakusumbha-araNye'nUcya araNyakusumbha pu. (araNyasya kusumbhaH) 40. suMgI. | araNyamArjAra pu. (araNye mArjAraH) rAnI. la.dA, araNyagaja pu. (araNyastho gajaH) nc. StthI, 73 0 . li . phATelo hAthI. araNyamudga pu. (araNyasya mudgaH) dI. bhR. araNyagAna na. (araNye gIyate karmaNi lyuTa0) sAmavehanI. araNyayAna na. (araNye yAnam) ayogya samaye. vanama aMdara AveluM jaMgalamAM gAvAnuM eka gAna. araNyagholI strI. (araNyajA gholI) 9.5 tanI.cl. araNyarakSaka pu. (araNye rakSakaH) no vANa. mA. araNyarAja pu. (araNyasya rAjeva) galano 20%1-siMha. araNyacaTaka pa. (araNyasya caTakaH) ,galI yaso. araNyarAzi pu. (araNyasaMjJakaH rAziH) yotiSazAstra araNyacandrikA strI. (araNye candrikA iva niSphalA prasiddha siMha rAzi. draSTurabhAvAt). galamA yAMhInA Thebha. ni.kSaNa araNyarudita na. (araNye ruditam) 4 i 27 // sAM.2.-anyathA'raNyacandrikA syAt-mallinAthaH jevuM niSphaLa koI karma, phaLa vinAnI kriyA. ku0 7 / 22 bhAMTi . araNyavAyasa pu. (araNyasya vAyasaH) 10. go, araNyacara tri. (araNye carati car+Ta) vanaya2, *140. rAnI kAgaDo. araNyaja tri. (araNye jAyate jan+Da) vanama tyatra araNyavAsa pu. (araNye vAsaH) vanavAsa, . thanA2. yAlyA 4. araNyajArdraka na. (araNyajaM Ardrakam) 10. Ahu. araNyavAsin tri. (araNye vasati vas+Nini) Avi araNyajArdrakA strI. (araNyajA ArdrakA) 10. Ahu. 2 / 2 muni. vagaire, vanavAsI, vAnaprasthI.. araNyajIra pu. (araNyasthaM jIram) rAnI. 102. araNyavAsinI strI. (araNye vasati vas Nini DIp) araNyajIva tri. (araNyena tadbhavaphalAdinA jIvati | meM tano , garama 23nArI strI.. jIva-ka) Mi 51. vagaire 652 va-2. araNyavilApa pu. (araNye vilApaH) OMbama 26na. araNyatulasI strI. (araNye bhavA tulasI) mA tulasInI. 2.. jAtino choDa UMcAImAM 4-6 phUTano hoya che. araNyazAli pu. (araNyabhavaH zAliH) l yov. mAyurvemA nai uisi ad, I, bhU27, vamana, araNyazUkara pu. (araNyasya zUkaraH) 10. 2. akSiroga, pradAha, visarpa, patharI rogamAM lAbhadAyaka araNyazvan pu. (araNye zveva hiMsraH) . hoya che. enA pAMdaDAMnA rasathI sukhapUrvaka prasUti araNyaSaSThI strI. (araNyAya gantuM SaSThI) yeSTha zuddhI thAya che. A tulasI nepALa, AsAma ane baMgALa 96. vageremAM maLI Ave che. araNyasabhA sI. (araNyasya sabhA) 14-1. 2... araNyadharma pu. (araNye AcaraNIyo dharmaH) vAnaprasthadharma. | araNyasUraNa pu. (araNye bhavaH sUraNaH) 40. sU25.. araNyadhAnya na. (araNyasya dhAnyam) 30. dhAnya, | araNyAdhyakSa pu. (araNyarakSaNe adhyakSaH) no. anA4. . 2jevANa. araNDapaNDita pu. (araNye paNDitaH) bhU, bhUTa mAnavI, | araNyAnI strI. (mahadaraNyaM GIp Anuk) bhauTuM da.. je jaMgalamAM ja potAnuM pAMDitya batAve, jyAM koI | araNyAyana na. (araNye ayanamatyasya ac) Ahi ronAra, TonAra na hoya. vAnaprastha dharma pramANe vasavuM te. araNyapati pu. (araNyAnAM araNyasthAnAM patiH) araNyetilaka pu. (araNye tilakaH) 2rAnI. ta. 1. rudradeva, 2. pA23. zi... vagere. araNye'nUcya tri. (araNye anUcyaH yasya) mAtrA vanamA araNyabhava pu. (araNye bhavati bhU+ac) Lawi bhaNavA yogya maMtrathI saMskAra yukta karela puroDAza. thanA2. araNye'nUcya pu. (araNye anUcyaH) mAtra nabha mAvA araNyamakSikA strI. (araNyasya makSikA) isa... yogya maMtra. Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ araNyaukas-aravindinI shbdrtnmhoddhiH| 171 kutaro. sarovara pu. (raNe mo vaca) jaMgalamAM rahenAra | araNya tri. ( ramya) suMdara nahi te. muni. sarara tri. (8+gara) 1. kamADa, 2. bAraNuM, sarata tri. (rata:) anAsakatA, anurakta nahi te, 3. DhAMkaNuM, 4. vaMzakoSa-vAMsano poTo, mocInuM snehazUnya, virakta, maMda, asaMtuSTa. upakaraNa, rApI. karatatraNa pu. (karatA trIyasya) maithunamAM lajA marara pu. te nAmanA eka RSi.. vinAno, kUtaro. gari pu. na. ( ramata 28+) kamADa, bAraNuM. maratatra tri. (maratA trapa vacce) bezarama, lAja vagarano, rinTa na. (+vi diza - mum) pANI, somarasa mATenuM pAtra. mota . (na ratiH ra+tina) 1. krodha, kapa, | sarariva tri. (rA+vahu rivInnata.) dAna nahi 2. snehano abhAva, 3. AnaMda nahi te, 4. udvega, ApanAra, adAtA. 5. Icchita vastunA viyogathI mananI vyAkuLatA, kara tri. (8+) gati karavAnA-javAnA 6. asaMtoSa, kAmane lIdhe nAyakanI thayela eka jAtanI svabhAvavALuM. dazA. -svAmISTavakvesTamena vetaso yADanavasthitiH marara pu. (8+ ) zatru, hathiyAra. aratiH | sarasT . (+na) upadrava karavAne Avelo zatru. arati pu. (8+ti) krodha, kopa. sarere 3 vya. (maraM zIrgha rAti RT+) nIca pratye ati rati tri. (na ti: carca) snehazUnya, virakta. vyagratAthI karela saMbodhana, dhRNA-tiraskAra pragaTa garani pu. (22+tniH=tni: muSTivaktA : sa. karanAra. nAsti yatra) kaniSThikA AMgaLI pahoLI hoya tevo karahu pu. (maraM ta aa+9) zyonAka vRkSa, te nAmanuM bAMdhelI mUThIvALo hAtha, koNIthI mAMDI kaniSThikA eka jhADa, araDuso vanaspati. AMgaLI sudhInuM mApa, koNI. - ra<Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 shbdrtnmhoddhiH| [arazman-arikthabhAj arazman tri. (nAsti razmirasya) manA hoshthii| arAti pu. (na rA ktic) sAme. vAna svabhAvAj, rahita ratha vagere, zAsana rahita. | zatru, duzmana, nI. saMdhya... arasa pu. (na rasaH) 1. 2sano samAva, 2. svAina arAti tri. (na rA bhAve ktic) hAna nali he ta. te, 3. . 2sa.. arAtI strI. (na rA ktic) 1. zatru duzmana, arasa tri. (na rasaH yasya) 2sa. , svA62Dita, 2. yotiSazastra prasiddha cha sthAna, 3. chana. saMdhyA. ni:sAra, sAra saranaM. arAtIyu tri. (arAti+kyac+u) zatrunA hai, Aya25. arasa tri. (na rasaM vetti ac) 2. ena82 nahita. ____282, zatrunI peThe vatana2. arasika tri. (na rasikaH) 2si nahita, 2sane nali arAtIvan tri. (arAti-matvarthIyo vanip) 652na. ena2, , bhaMha. -arasikeSu kavitvanivedanaM artha zubhA. zirasi mA likha mA likha mA likha-udbhaTaH arAdhas tri. (rAdhaH-dhanaM tannAsti yasya) dhana. 2Dita, arasikatA strI. (arasikasya bhAvaH tala) 2sipa nidhana, anuhAra, 38ora, svAthA. nahi te. arAntara pu. (arANAmantarAlaM yasya) sarona aMtarAla. arasikatva na. (arasikasya bhAvaH tva) 652no artha arAya tri. (nAsti rAH dhanaM yasya vede Sac) 1. nidhana, (mo. 2. yajJa vageremAM dAna nahi ApanAra. arahita tri. (na rahitaH) sahita. arAyI srI. (nAsti rAyo dAnaM yasyAH striyAM GIp) arAga pu. (na rAgaH) 1. 2||-sneddno abhAva, yajJamAM dAna nahi ApanArI strI. 2.24na nahita. arAla tri. (R vica arama A+lA+ka) dis. arAga tri. (na rAgaH yasya) 22 // 2Dita, sne zUnya, arAla pu. (ara A+lA+ka) 1. bist &AthI, vi2d. arAgadveSa pu. (na staH rAga-dveSau yatra) yAM. dveSa 2. 65, 3. aist. . nathI, sAti-viti. zUnyatA.- niyataM saGgarahita arAlakezI strI. (arAlAH kezAH yasyAH) Missil marAgadveSataH kRtam / -gItA 18 / 23 / vAvAjI strI- bhittvA nirAkramadarAlakezyAH - arAgin tri. (na rAgI) 652no artha humo. 27. raghu. 681 nahite, vi . arAlapakSman tri. (arAlaM pakSma yasya) dist arAjaka tri. (nAsti rAjA yatra kap) 22% vinAnI 58-5inAgo. deza ko3, miza -arAjake hi loke'smin sarvato | arAlA strI. (ara A+lA+ka+TAp) vezyA strI, vidrute bhayAt - manu0 7 / 3. arAjan pu. (na rAjA) le 20%. na. Doya te. arAvan tri. (rA+vanip na.ta.) mahAta, hAna nali arAjanya pu. (na rAjanyaH) kSatriya nalita. mApanA2. arAjabhogAna tri. (na rAjJaH bhogInaH) rAna Aryabhai | ari pu. (R in) 1. zatru, 2. 2tharnu-aMga paiDa, __ anupayogI. 3. . tanI 2, 4. ma. oghAhi zatrubho, arAjasthApita tri. (rAjJA na sthApitaH) 2... pratiSThita / 5. 52mezvara, 5. chanI saMjyA, 7. jyotiSazAstra na yo Doya, 2.4Ayahe. prasiddha chaThuM sthAna. arAjin tri. (rAjA nAsti asya ini na. ta.) | ari tri. (R in) pre29|| 12 // 2. 1. Theno bhaules 25% nathI. ta, 2. ati. 2Dita, | arikarSaNa tri. (arINAM karSaNaM kRtaM yena) zatrujhAno 3. niste4. parAjaya karanAra. arAjIva pu. (ara A+jIva+aN) 1. 25.782, arikula na. (arINAM kulam) zatrumono. samUDa. 2. suthAra. arikthabhAj tri. (rikthaM pitrAdidAnaM na bhajate bhaj+Nvi) arAjIva tri. (na rAjIvaM yatra) bha. vinAnu sarovara. pitA vagaire.. milAno mAna1i0.. dusaTA. Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aripUrNa-gariSkRta] aripUrNa pu. (karace tattvananAya mUrkha:) ka2vA mATe taiyAra thayela. ripUrNa pu. (maye taddhananAya nUtta:) juo. sani tri. (ri hanti) zatruno nAza karanAra. JarisUlanaH, arihiMsakaH zabdaratnamahodadhiH / zatruno vadha upa2no artha saritA strI. (garerbhAvaH tatva) duzmanAvaTa, zatrutA. atRi pu. (antarmUtarthe tRp vele T) nAvika khalAsI. aritra na. (RR tra) vahANane calAvavA mATe halesAM mAravAnuM lAkaDuM, laMgara kAcuM lokhaMDa, loDhAno bhUko. aritva na. (garerbhAva: tya) ritA zabdano artha juo. aviAnta pu. (rirvAnto mena) yaduvaMzano te nAmano eka kSatriya. adhiAvat tri. (ri dhA Rtu Izvare dhAraNa karavA yogya. anindrana tri. (marIn nati nyuT) zatrune saMtoSa pamADanAra, zatruone vijaya apAvanAra, mUrkha. antima tri. (jharIn vAmyati yam hap mum) zatrune damana karanAra, pIDanAra, zatruone jItanAra. aripura na. (jhare: puram zatrunuM nagara. apri tri. (ritraM pApaM nAsti yasya) pAparahita niSpApa. amarda pu. (ri mRd an) eka jAtanuM jhADa. amidda tri. (ri mRtkrAti mRN ano zatrune mardana karanAra, zatruone saMtApa upajAvanAra. arimardana pu. (ri mR tsudra) te nAmano yaduvaMzI eka kSatriya. anirdhana tri. (ri mRt nyuT) zatruonuM mardana karanAra. aiimatra na. (are: mitram) zatruono mitra. arimejaya pu. ( arimejayati kampayati Nic khaz mum ) te nAmano eka yaduvaMzI rAjA. ameiva pu. (ri mil an) eka jAtano khera, eka jAtanuM jhADa, eka jAtano kIDo. ameiva pu. (ri mela n) eka jAtano kIDo. abhidra pu. (maripu madra:) khUba zaktizALI zatru. ariA strI. te nAmano eka mAtrAvRtta chaMda. gariSa pu. (na RRSinuM) te nAmano eka gudA roga. ariSa na. (na rip) akhaMDita dhAre varasAdanuM varasavuM. 173 ariSarna pu. (SaLAM va: ra+San:) kAma, krodha, lobha, moha, mada, mAtsarya nAmanA cha zatruo. ariSaiSTandra na. (SaT ca aSTau ca dvandva:) jyotiSazAstra prasiddha vivAha vageremAM tyAga karavA yogya eka yoga. riSakhya tri. (na riSati dinapti anya) ahiMsaka. ariSTa pu. (na rij jta) arIThAnuM jhADa, 2. lIMbaDo, 3. lasaNa, 4. laMkAnI pAse Avelo eka parvata, pa. kAgaDo, 6. kaMkapakSI, 7. bagalo, 8. zatru, 9. te nAmano eka rAkSasa, 10. dArU, 11. balI rAjAno putra maitya. ariSTa na. ( na riS kta) 1. azubha, 2. kharAba bhAgya, 3. chAza, 4. suvAvaDIne rahevAnuM sthaLa, sUtikAgRha, pa. aniSTasUcaka utpAta vage2e, 6. kharAba sthAna upara rahela sUrya vagere graha, 8. maraNa cihna, 9. madya, 10. zubha, sAru daiva, 11. ahiMsA, 12. akSata, pUrNa, avinAzI. ariSTaka pu. ( ariSTa kan ) 1. arIThAnuM jhADa, 2. lIMbaDAnuM jhADa. ariSTAtu pu. (ariSTa nam tun) ahiMsita gamana. ariSTatAti pu. (ariSTa+tij)sukhanuM sAdhana, saubhAgyazALI, zubha. ariSTatAti strI. (ariSTa tatij) surakSA, niraMtara sukha, saubhAgyano vAraso. ariSTapuSTathI tri. (riSTana duSTA dhIrasya) 1. maraNa sUcaka cihnothI duSTa buddhivALuM, 2. vinAzakALe viparIta buddhivALuM. ariSTanemi pu. 1. bAvIsamA jaina tIrthaMkara, 2. kazyapathI vinatAmAM utpanna thayela eka putra. ariSTamathana pu. (ariSTa manAti) ziva, viSNu. ariSTazayyA strI. (riSTA zayyA yatra) prasUtA strIno khATalo. ariSTamUvana pu. (ariSTa sUrta) duHkhano nAza karanAra, viSNu.. ariSTA zrI. 1. kaDu, 2. te nAmanI kazyapanI eka strI. aziSTa zrI. (na STi:) ahiMsA. adyuita tri. (rimistuta vere vatvam) preraNA karanArAothI stuti karAyela. Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 shbdrtnmhoddhiH| [ariSTha-aruNaprabhA ariSTha tri. (araye tiSThate sthA-ka vede Satvam) zatrubhAno | aruja pu. (na rujati ruj+ka) te. namarnu . , nAza karavA mATe UbhA thanAra. te nAmano se rAkSasa.. arisUdana pu. (arIn sUdate iti sUdanaH) zatrumIno aruja tri. (na rujaH yasmAt yasya vA) nIza, roga nAza. 42 // 2- arihiMsaka na thAya evuM sAdhana, roga vagaranuM, taMdurasta. aristuta tri. (aribhiH stutaH) zatrumAthI stuti. 2rAye.da.. aruNa pu. (R unan) 1. sUrya, 2. sUryano sAthi, ariha tri. (arIn hanti han+Da) zatruo.na. 2. 3. goma, 4. saMdhyAno 22, sAsa-gudAmI, 282. 5. ni:za6, 6. te nAma.no. 2. hAnava, 7. meM arIDha tri. (na rIDhaH lIDhaH) nali svAha dI.sa, nali tano oDha, 8. putrAnu, kAu, 8. mAvyAta. 22, yANela. 10. kALo mizrita rAto raMga, 11. te nAmano eka arIhaNa pu. te nAmano 25%81. heza, 12. 40531rnu A3 arIhaNAdi pu. (arIhaNa Adiryasya) 48nIya. 84258 aruNa na. (R unan) 1. sa.2, 2. siMdUra, 3. e. prasiddha se za0samUDa -sa ca arihaNa, drughaNa, aruNa tri. (R unan) ANu, mizrita. rA. druhaNa, bhagala, ulanda, kiraNa, sAMparAyaNa, krauSTrAyaNa, aruNakamala na. (aruNaM ca tat kamalaM ca) ee. auSTrAyaNa, traigartAyana, maitrAyaNa, bhAsvAyaNa, vaimatAyana, ma. gaumatAyana, saumatAyana, sausAyana, dhaumatAyana, saumAyana, aruNajyotis pu. (aruNaM jyotiH yasya) ziva.. aindrAyaNa, kraundrAyaNa, khADAyana, zANDilyAyana, aruNatA strI. (aruNasya bhAvaH tal) 1. 2., rAyasyoSa, vipatha, viSAza, uddaNDa, udaJcana, 2. dAdAza. khANDavIraNa, vIraNa, kazakRtsna, jAmbavata, ziMzapA, aruNatva na. (aruNasya bhAvaH tva) 652+o. mA. raivata, vilva, suyajJa, zirISa, badhira, jambu, khadira, mo. suzarman, dalan, bhalandana, khaNDu, kanala, yajJadatta aruNadUrvA strI. (aruNA dUrvA) 3. iti arihaNAdi. aruNapriya pu. (aruNaM puSpaM priyaM yasya) 1. dAra arIhaNIya tri. (arihaNa+cha) mA 20%10. pAno garnu, dUra vhene priya cha te, 2. sUrya.. aruNapriya tri. (aruNaM priyaM yasya) dAsa. vANu ne heza. aruSikA strI. (aruSi jAtA Than) te. mano . priya hoya . aruNapriyA strI. (aruNasya priyA) 1. sUryanI. strI, zA. arukSa tri. (na rukSaH) sUj nalita, snipa, yI.. 2. saMza, 3. chAyA. aruNapsu tri. (aruNaH psuH rUpaM yasya) sAsa. 21.35vANu. arukSita tri. (na rukSitaH) 652. artha. hu.. aruNabhAryA strI. (aruNasya bhAryA) aruNapriyA 26 arukSNa tri. (na rukSa nan) 652no artha huA. mo. arugNa tri. (na rugNaH) nI000, rogaDita. aruNalocana pu. (aruNe rakte locane yasya) abhUtara aruc tri. (nAsti ruk kAntiryasya) prazaDIna, malAmasa., pakSI.. bheA. aruNalocana tri. (aruNe rakte locane yasya) rAtI aruci strI. (na ruciH) sa2thi, yi nADita, asaMtoSa, AMkhavALuM. bhUkha na lAgavI, mIThAza na lAgavI. aruNasArathi pu. (aruNaH sArathiryasya) sUrya.. aruci tri. (na ruciryasya) vi. vasanu. aruNaprabha pu anusaMdhara vAna yothA nAsana aruci pu. (na ruciryasya) te namanI a. 22. nAma, lavaNa samudramAM uttara dizAe 42 hajAra arucira tri. (na ruciram) sAnA te, sa.zi.52, jojana upara Avela anulaMdhara devono AvAsa vyAkuLatA utpanna karanAra. parvata, rAhunAM lAla kAMtivALA pudgala. aruja tri..(nAsti ruk rogo yasya) rogazUnya, tandurasta, | aruNaprabhA strI. navamA tAtha.42nI. bha..yA pasInu sI . nAma. Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aruNamahAbhadra-arundhatIjAni shbdrtnmhoddhiH| 175 nadImadda | samudranA adhipati devatA. | sAman pu. ( rUna) 1. ratAza, 2. lAlAza, Uvara pu. jainAgama prasiddha te nAmano eka dvIpa. | 3. rAtApaNuM. apAvarapa pu. jainAgama prasiddha, uparano artha juo. | gIta tri. (aruNa thvi +vatta) lAla karela. garupaviramadra | jainAgama prasiddha, aruNavaradvIpano ! karakSA tri. (nam rRkSaNa) lAla AMkhavALo. dhipatidevatA karuuno pu. jainAgama prasiddha aruNoda nAme eka dvIpa avaraHdAma , jenAgama prasiddha, uparano artha ane samudra. Uvarasamudra jenAgama prasiddha te nAmano eka aruvovara pu. (aruNamudra yaca) aruNadvIpane pharato samudra ke jemAMthI tamaskAya nIkaLela che. aruNodaka nAmano samudra. garupavarAvamAsa | jainAgama prasiddha te nAmano eka aola . ( 3mu ya) te nAmanuM eka dvIpa ane samudra. sarovara, lAla pANIvALuM. pAvAvamAsamudra pu. jenAgama prasiddha aruNAvabhAsa manovA strI. (aruNamudra yathA: sA) te nAmanI dvIpano adhipati devatA. eka nadI. sAvarAvamAsamadra pu jainAgama prasiddha uparano | koya pu. (mAsya 360:) sUryano udaya, uSA. artha juo. aruNodayaviddhA strI. (aruNasyodayakAle viddhA) sAvarAvamAsamavara pu. jainAgama prasiddha aruNavarA- aruNodayakALe dazamIthI yukta thayelI ekAdazI. vabhAsa samudrano devatA. aruNodayasaptamI strI. (aruNodayakAle puNyavizeSasAdhanaM kavirAvamAsavara pu. jainAgama prasiddha, uparano artha saptamI) mAgha zukla saptamI, mAgha zudI sAtama. juo. karuuropa pu. ( T: 38:) 1. lAla cUnI, garu strI. (tra 3nan TApu) 1. ativiSanI kaLI, - 2. pArAga maNi, mANeka. 2. nasotara, 3. majITha, 4. uddhavAruNI, 5. caNoThI. sopAta pu. jenAgama prasiddha sUtramAMnuM eka kAlika aUTina pu. (marusthAna:) garuDa. garupatmina pu. (aruci mAtmana:) 1. jaTAyu paMkhI sUtra ke jemAM aruNa devatAnI utpatti saMbaMdhI hakIkata 2. yama, 3. sAvaNimanu, 4. zanaizcara, 5. sugrIva, hatI, hAla te sUtra viccheda thaI gayela che. ati tri. (na vitam) na ruela, na raDela. 6. karNa 3Utmina pu. di. (rupI Atmano) be azvinI saddha tri. (ruddha:) na rodhela, nahi rokAyela, nahi kumAro, rUMdhela. VItminA trI. (aruNI mAtmanA) 1. yamunA, | anura tri. (arUMfSa mana tuti tu -mun 2) 2, tApI. marma sthAnane pIDAkAraka, marmapIDaka, duHkhadAyaka. mAnuna pu. (aruNya manuna:) garuDa. arundhatI zrI. ( nyata) nahi rokanArI strI, saptarSi mAma pu. (aruci mAmeva mAM vasya) rAhunAM maMDaLano eka tAro, vaziSThanI patni. -3nvAsita lAla kAntivALAM pudgala, pAMcamA devalokanuM aruNAbha marunyatyA diyeva vimuMnam raghuzApa6. (kadama nAmanuM vimAna. prajApatinI nava putrIomAM aruMdhatI dAMpatya mahattAno garuviIsa pu. (aruNaH yaW) sUrya. sarvotkRSTa namUno hatI, patibhaktinA kAraNe vivAha gaLAvAna pu. (mAyAvarana:) garuDa. saMskAramAM vara tene AhavAna kare che. strI hovA garupavitaMtava pu. jainAgama prasiddha agiyAramA devalokanuM chatAM te sarvatra-saptarSimaMDaLamAM paNa AdaraNIya e nAmanuM eka vimAna. gaNAI che. aruNita tri. (aruNaM kriyate sma aruNa kRtyarthe Nic La sta) 1. rAtuM karela, 2. rAtuM thayela, kanyatAni . (arundhatInA A ni) vasiSTha 3. lAla karela, 4. lAla thayela. muni. Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 shbdrtnmhoddhiH| [arundhatIvarzananyAya-arodra arundhatIdarzananyAya pu. (arundhatyAH darzanamiva darzanaM / 4. sasUyAma 15rAtuM avyaya, 5. 3, 7. mare, yasya tat sUcako nyAyaH) arundhatI. tArI. hemADavA -AtmA vA are draSTavyaH zrotavyaH, na vA are vo nyAya-aTale. 5.38 bho bhoTuM hemA. 57 / patyuH kAmAyAsyAH patiH priyo bhavati-zata0 nanu nAnu paau4||35 nyAya. QuTthI. sAta zodha. arepas tri. (nAsti repaH pApaM niruktoktaM yasya) arundhatI didarzayiSustatsamIpasthAM sthUlAM tArAmamukhyA 1. niSpA5, 2. ni, pavitra.. prathamarundhatIti grAhayitvA tAM pratyAkhyAya pazcAdarundhatI- are're avya, (are are-vIpsAyAM dvitvam) are za06 meva grAhayati / - zaGkarAcAryaH. mo. arundhatInAtha pu. (arundhatyA nAthaH) vaziSTha muni.. aroka tri. (na rokaH yasya) chidra 2 , sila. __ -arundhatIjAniH.) ____vinAnu, niste4, dhUmila... arundhatIpati pu. (arundhatyAH patiH) 652. artha aroga tri. (na rogaH yasya) roga vinAnu, tandurusta, aruSa tri. (na ruTa yasya) Thodha garnu, zaid. arogaNa tri. (na rogo'styasya vA matvarthe na) 0000, aruSa strI. (na ruS) ThodhanI samAva, 6:5100, 52Dhayu. rogazUnya. aruSa tri. (R gatau uSan) 1. 5. 2 , 2. DiMsA arogatA strI. (arogasya bhAvaH tal) tandurastI, .va.2 , 3. HzamAna, 6degdeg341, 4. rAmana.2.. gho... arogatva na. (arogasya bhAvaH tva) 658 0 huma.. aruSI strI. (R gatau uSan GIp) manazAsa. dho.31, arogin tri. (na rogI) nI.20I, roga nalita, -arogya. sArI cAlanI ghoDI. arocaka pu. (na rodhayati prINayati Rc Nic Nvul) aruSka pu. (arumarmasthAnaM kAyati pIDayati ke-ka) jene lIdhe koI paNa padArtha upara ruci thAya nahi bhIlAmAnuM jhADa, bhIlAmo tevo mero aruSkara pu. (aru: karoti Ta Satvam) 942., bhImAmA. arocaka tri. (na rocakaH) guthi, na3 64vanAra, aruSkara tri. (aru: karoti Ta Satvam) 4282, rocaka nahi te, bhUkhane maMda karanAra, jugupsA. ghAva pADanAra. arodana na. (na rodanam) zavAnI samAva, 27 nalita. arus pu. (R usi) 1. sUrya, 2. rAto 2, 41531no arodana tri. (na rodanaM yasya) nali rotasa, 26na nali cho3. 2 // 2. arus pu. na. (R usi) bhasthAna, ghA, maI. arodhana na. (na rodhanam) dhananI. samAva, bhAva29.no aruhA strI. (na ruh+ka TAp) bhoyaind.. samAvaPuno. samAva, gatirodha vyApAra. arUpa tri. (nAsti rUpamasya) 35. vinAnu, 52 | adhina tri. (na rodhanam yasya) 2.835. vagaranu, 24251yata 35vANu. ___ . arUpa na. (kutsitaM rUpam) 520 35. arodhya tri. (na rodhyaH) rA.vAne sarAya, rodhI 2.54 arUnpa na. (na rUpam) 35no abhAva, Hijya siddhAntamA nahata. kahela pradhAna, vedAntamAM kahela brahma. aropaNa na. (na ropaNam) ropanI jamAva arUpahArya tri. (na rUpeNa hAryaH) 35thI. 52. na. 4rI aroSa pu. (na roSaH) nomA. zAya te. -arUpahArya madanasya nigrahAt-kumA. aroSa tri. (na roSo yasya) zrI. rahita, 5, 2nu. 5 / 53. aroSaNa na. (na roSaNam) kopano, samAja, arUSa pu. (R USan) 1. me tana sA5, 2. sUrya. | aroSaNa tri. (na roSaNam yasya) zrI. raDita. are avya. (R+e) 1. chopathI. podAaali, | araudra tri. (na rodraH) 1. 2. nahita, 2. saumya 2. nAnA bhAsane boualii, 3. a5|2i, | tivANu, 3. 2||dvess vArnu. Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ juo araudra-arkasUna shbdrtnmhoddhiH| roja . (na :) viSNu. | patrA stra. (3marja rUva rakta tIkSNa panna thasthA:) ga (6. 3maya seTa gatine) tapavuM, vakhANavuM, | sunaMdA, arkapatrA, AkaDAnAM pAna. stuti karavI. arkapAdapa pu. (arkaH arkavRkSa iva tIkSNaH arkasya a pu. (mad maMfja dham putva) 1. prakAzamaya ! vA pApa:) lIMbaDAnuM jhADa, AkaDAnuM jhADa. kiraNa, 2. vIjaLIno camakAro, 3. sUrya, 4. Idra, | gaputhvI strI. (mapuSpa DI) AkaDAnA jevA phulavALuM, pa. AkaDAnuM jhADa, 6. paMDita, 7. vi. 8. sphaTika, eka jAtanuM jhADa. 9. jyeSTha bandha, 10. araga e jAtanuM vRkSa vizeSa, puSyiA strI (kapukhta vA ) uparano artha nakSatra, 11. ravivAra, 12. bAranI saMkhyA, 13. uttarA phAlganI, 14. tAMbu, 15. sUryakAMta gayA strI. (A prIti prI) 1. javAso, maNi . 2. sUryana patnI, saMjJA, chAyA garNa tri. (e vakha ghan kutva) pUjavA yogya. anya pu. (3mastha vanyuriva) 1. gautamabuddha, gajarA . (a) 7) sUryanI kaLA. 2. sUrya-kamala, pa. sAntA strI, (masyAntA) sUryanI patnI, saMjJA, ama . (mAnta be nakSatram) 1. siMharAzi, chAyA. - 2. uttarA phAlvanI nakSatra. aho . (kSetrama) siMharAzi samavara pu. (masya matta:) sUryano bhakta. vajana na, ( prA: indrana) rAtuM caMdana, ratAMbhaLI. gamavattA strI. (nasya vistA) eka jAtano velo. A pu. (ma jAyate na+3) 1, yama, 2, sugrIva, mUe R. (mastha mU0) AkaDAnuM mULiyuM. 3. karNanuM nAma, 4. zani. arkamUlA strI. (arka iva sarpANAM duSprasahaM mUlaM yasyAH) saba ku. kiM. (mannAthate +3) svargIya vaidya eka jAtano velo. azvinIkumAra. gItona g. (sahya rata: gataH) 1. yama. nA , (ma nnAyate TA) 1. yamunA, 2. sugrIva, 3. karNanuM nAma, 4. zani. 2. tapatI-tApI. jUSa pu. ( va Sa gra: rastha :) te nAmanA gatanA pu. (mArA tana :) 1. zani, 2. yama, eka RSi. 3suryapatra, karNanuM nAma, 4. sugrIva, avAja pu. (aca vama:) 1. baporiyAnuM gatanA strI. (ra) tanayA) yamunA, tapatI tApI. jhADa, 2. kamaLa. avina na, ( ca dina) ravivAra - vAsara; arkavivAha pu. (arkavRkSasya kanyAtvena prakalpanena sAtha te, (3) tharma) AkaDAnuM dUdha. vivAda:) koIne trIjIvAra lagna karavAM hoya tyAre manandana 5. (maraca nana:) 1. yama, 2. zani, prathama AkaDAnA jhADane kanyArUpe kalpIne tenI sAthe karNanuM nAma. vivAha karavo te. Ama karavAthI traNane badale cothI manarava pu. ( nayanaM vara) virATa puruSa, paramAtmA, vAranI patnI gaNAya. paramezvara gadha pu. (aa vidhyate ma++) tAlIza sajana tri, (maf pva yuddhamAM nayanamaca) jenI sAme patranuM jhADa. joI na zakAya tevA netravALuM. gata pu. (3mI mArAthanArtha vratam) 1. mahAsudI arkanAman pu. (arka nAmayati anukUlayati nam Nic sAtamane divase karavAnuM sUryanI ArAdhanA mATenuM ni) lAla AkaDAnuM jhADa, vrata, 2. rAjAno kara levAno eka prakAra. makara 5. ( sUI jA tIkSya parva vasya) AkaDAnuM ! [1 . ( sUvuM.) 1. yama, 2, zanaizcara, 3. karNanuM nAma, 4. sugrIva, 5. zrAddhadeva. apa jhi, ( 4 rane ghama) AkaDAnuM ! phUDa pu. di. be azvinIkumAro, sI. yamunA jhADa, maMdAravRkSa, AkaDAnuM pAna. tapatI-tApI. Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 shbdrtnmhoddhiH| [arkasodara-aca arkasodara pu. (arkasya indrasya sodara iva hitakArI) | arthIza pu. (argho'styasya ini deyatvena teSu IzaH bhairAvata. hAthI. mAheva.. arkasodara tri. (arka iva sodaraH) sUryana , sUryana | arghya tri. na. (ahUryate pUjyate arha Nyat kutvam, bhAI kamaLa. arghamarhati adh yat vA) 1. mUlyavAna, 2. pUThaya, arkahita tri. (arkasya hitam) sUryana litarnu, sUryanu 3. 5% nI sAmagrI, 4. 422 muninA vanamA hita2. thanA2 madha, aa629||y. -arghyamaya'miti vAdinaM arkahitA strI. (arkAya hitA) meM tano. . nRpam- raghu. 11 / 69 arkAzman pu. (arkasyAnugataH azmA) sUryAntamA, | arc (bhvA. ubha. saka. seT arcati-te) pUla 42vI, lAlamaNi mANeka. pU . arkAba pu. (arkeNa AhUyate yaH arka+A+have+ap) arc (curA. ubha. arcayati- te) pU4, pUna. 42vI. AkaDAnuM jhADa, madAra vRkSa. ___ -ArcId dvijAtIn paramArthavindAn-bhaTTi. 115 arkin tri. (arcyate'nena mantreNa arko'rcanahetumantraH arcaka tri. (arcati arc Nvula) 5% 42 // 2, mArAdhana so'syAsti ini) 1. pUnama sAdhana.35. maMtravANu, 2 // 2. 2. pUnavAj. arcatri tri. (arc vede atri) pU4A yogya. arkendusaMgama pu. (andU saGgacchete yatra) sUrya bhane / arcavya tri. (arc bhAve atri arcatrimarcanamarhati yat) caMdrano saMyoga, amAvAsyA. pUjavA yogya. arkopala pu. (arkasyAnugataH upala:) 1. sUryanta arcana na. (arcati arc lyuTa) pU4, pU%. ___ maliza. 2. yunI, sabhaL, bhA. arcanA strI. (arca-yuc) pU. ayaM tri. (arc karmaNi Nyat kutvam) 54 // yogya. arcanIya tri. (ay-anIyara) pU4A yogya, 627||y. argala na. (arja kalac kutvam) 1. giyo, arcA strI. (arc AdhAre aG) pratimA, pU. 2. ta, 3. bhogaNa, 4. bA. arci strI. (arc in) 325, mAna vagaire. zi.. argala tri. (arz2a kalac kutvam) 1251402, ronA2. ___ - AsIdAsananirvANapradIpArcirivoSasi-raghu0 121 argalA strI. 1. mANiyo, 2. yaM04180 mama | arcita tri. (arc kta) pUThesa. bhaNAtuM bIjuM stotra, 3. nAno AgaLiyo. arcita pu. (arc kta) vizu. -purArgalAdIrghabhujo bubhoja-raghu0 18 / 4 acirAdimArga pu. (acirAdibhistadabhimAnidevaiH upalakSito argalikA strI. nAnI sAgaNiyo. ___ mArgaH) kyAna. bhA0, 12 bhA. arvadha pu. (AragvadhaH) 12mA.. arciSmat tri. (arcividyate yasya matup) tasvI , ardha (bhvA0 para0 seT arghati) mata 42vI. -parIkSakA | ilaaj, 6degdeg84.. __ yatra na santi deze nArghanti ratnAni samudrajAni. / arciSmat pu. (arcividyate yasya matup) 1. sUrya argha pu. (argha ghaJ) bhita, mUlya, pUno sAmAna. 2. magni, 3. te. nAmano meM. , 4. 4053k -kutsyAH syuH kuparIkSakA hi maNayo yairarghataH pAtitAH- ___jAra, 5. yivAna 3. bhartR0 2 / 15 aciSmatI strI. (arcividyate yasya striyAM DIpa) bhaninI argha pu. (arha ghaJ) pUTho5yAra, pUnI. samI , vo nagarI. ane pUjya puruSone devAtI Ahuti, tenI sAmagrI. arcis na. (arca-isi) Hzamaya 3255, ani vagairenI -ApaH kSIraM kuzAgraM ca dadhi sarpiH sataNDulam / zivl, sin, ddeg4. -pradakSiNAcirhavirAdade-radhu0 3 / 14 yavaH siddhArthakazcaiva aSTAGgo'rghaH prakIrtitaH / / | arcis pu. (arca-isi) mayUma, 325, mAni.. -kujakusumaiH kalpitArghAya tasmai-megha.-4 arcya tri. (Rc stutau Nyat na kutvam cu. arc+Nyat arghadAna na. (arghasya dAnam) madha mahAna. vA) 54vA yogya. Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arj-arth] arja (bhvA. para, seT arjati) bhejava, saMpAhana bu. arj (curA, ubhaya. seT arjayati) upalo dhAtu bhuJa, saMskAravALuM ka2vuM. arjaka pu. ( arj Nvul) kheDa bhatanuM jhADa, bhenI zabdaratnamahodadhiH / tvacAnA tattuthI doraDI banAvavAmAM Ave che. arjaka tri. (arj Nvul) bhejavanAra, saMpAhana 42nAra arjjana na. ( a lyuTa) bhejava, saMpAdana 5, kheDa bhatano vyApAra. -arthAnAmarjane duHkhampaJca0 1 / 163. ajjita tri. ( arj + kta) bhejavelu, saMpAhana resuM, svArjita -potAnI bhate mAye, upArjita -prApta Davu, upArthana Davu. arjuna pu. ( arja + unan) 1 sAhaDanu kAu 2. pAMya pAMDavamAMno te nAmano vacalo pAMDava arjuna, 3. haihayano rAma DArtavIrya, 4. 42vIra vRkSa, 5. bhora pakSI, 9. ghAsa, 7. ghoNo raMga, 8. jAMbhI nAmano netrano roga, 9. eka mAtAno eka chokaro, 10. 65. arjuna tri. (arj + unat) ghoNA raMgavANu, ghoNuM, yabhahAra. arjuna na. (arj unan) ghAsa. arjunacchavi tri. (arjunA cchaviH) (4455, saha raMgavAmuM. arjunadhvaja pu. na. ( arjunasya dhvajaH ketubhUtaH) zveta dhvabhavANI, hanumAna, arjunapAkI strI. (arjunaH zvetaH phalAdipAkA yasyAH GIp ) ghoNA pADavAjo kheDa bhatano velo, zvetapADI nAmanI satA arjunI strI. (arj unan GIp ) 1. uSA, 2. gAya, u. jADuhA (uratoyA) nAmanI nahI, 4. DuTazI - hasA uznArI strI, chUtI -arjunA. arjunopama pu. ( arjunaH svanAmakhyAtaH vRkSaH upamA yasya) kheDa bhatanuM Au, sAgavAnanuM Au. arNa pu. ( Rna) 2khAra vagere varza, sAgavAnanuM vRkSa. arNa tri. (Rna) 1. gamanazIla, gati karavAnA svabhAvavALuM arNa na. (RR na) pAegI, 455. arNava pu. ( arNAsi santyasmin arNas + va salopaH ) 1. samudra, hariyo, 2. 4 khApanAra, 3. sUrya, 4. Indra. arNava tri. (arNAsi santyasmin arNas + va salopaH) pAvA. 179 arNavaja pu. ( arNavAjjAyate jan+Da) samudrI .. arNavaja tri. ( arNavAjjAyate jan+Da) samudramA hA thanAra. arNavayAna na ( arNave yAnam) hoDI, sAgamoTa - 44. arNavamandira pu. ( arNavaH mandiramiva yasya) sAgaravAsI varAheva, viSNu arNavAnta pu. ( arNavo'nte yasya) sAgaranI sImA. arNavAdbhava pu. ( arNava udbhavo'sya udbhU+ ap) zundra, nAmanuM eka vRkSa. arNavodbhava na. ( arNava udbhavo'sya udbhU+ap) sabhRta. arNavodbhavA strI. (arNava udbhavo yasyAH) lakSmI.. arNasa na. (Rcchati RR gatau 'udake ca' iyatterasun nuT tasya ca nuT ) pAegI. arNasa pu. ( arNo'styasya ac) samudra. arNasa tri. (arNo'styasya ac) pAezIvANuM, bhajavANuM. arNasvat pu. (arNAMsi santyasmin matup masya vaH) samudra. arNasvat tri. (arNAMsi santyasmin matup masya vaH) khUba pANIvALuM. arNoda pu. (arNAMsi dadAti dA+ka) bhedha, nAgaramotha arNoda tri. (arNAMsi dadAti dA+ka) pAzI ApanAra, vAhana. arNodabhava pu. ( arNasi bhavati bhU+ac) zaM. aNabhava tri. (arNasi bhavati bhU+ac) pAzIbhAM utpanna thanAra. artagala pu. (Arta iva galati gal+ac) kheDa bhatanI vanaspati, kALI jhIMjhoTI. arttana na. ( Rt lyuT ) ninhA, dugupsA. atiM strI. (ardU + ktin) pIDA, dhanuSyano agrabhAga. arttikA strI. (RtU Nvul) (nATaDanI bhASAmA) bhoTI bena attuka tri. (Rt ukaJ) sparddhA 42nAra. artha (cu. A. seT arthayate) bhAMgavu yAyavu, sam sAthai samarthana ku. prati sAtha-pratiDUna khAyara vu, viruddha khAyara vu, zatru janAvavI. abhipra sAthai-bhAMgavu, prArthanA ravI, 42cha, pra sAthai bhogavu. prArthanA uravI. yAthanA - prArthanA - tena bhavantaM prArthayate za0 22, 43riyAta hovI, prANa abhilASA rAkhavI. Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 shbdrtnmhoddhiH| [artha--arthapravRtti artha pu. ( a) 1. artha, dhana, 2. matalaba, | karthana tri. (arthae+Ta) arthanAzaka, arthano nAza 3. zabdano artha cIkSA pravartatte sa tIrtha:, | karanAra, khoTo kharca karanAra, nakAma -mirthanA-Disi ?, 2. vaiziSikonA mate -artha atyaMta kharcALa. ta dravyaTIkarma - artha zabda dravya-guNadharmamAM | cintAtrI. (arthAnAM vijJA)artha saMbaMdhI ciMtA, dhana pravarte che, 3. padArtha, viSaya, "tamIye tu | saMbaMdhI ciMtA, athavA harakoI viSaya saMbaMdhI ciMtA. anya rasa-rUpa-stha pRthivyavastaryA:' - eTale, | ayittana na. (arthAnAM vintanam) uparano artha juo. 4. zabda, rasa vagere viSaya, jANavA yogya arthAta . pu. (rthInAM nati) arthano samUha, vastu-vastuno svabhAva, pa. abhilApa, -choDarthastava padArthano samUha, vastuono saMgraha, moTI saMpatti, bhASa0i 2 . 6. prArthanA, 7. mAMgaNI, 8. viSNa, arthathI paripUrNa. 9. phaLa, 10. pariNAma, vRjyA pratipAda: artha vArtha tri. (Athe nAta jJA+5) prayojana jANanAra rUtyucyate' -vRttithI bodha karAya te artha. artha jANanAra, harakoI viSayanuM jJAna dharAvanAra. urthara tri. (rtha karoti +8) dhanakAraka, hetukAraka, | Wta na. (arthazya tattvam) yathArthatA, vAstavika arthakara. satya. gArI strI. (3I rati kriya hI) daMDanIti garthata atra. (nartha tasa) 1. artha pramANe, arthAt, vidyA. - arthathI-arthAnusAre, 2. vastusvabhAvathI, arthanuM arthakAma T. (karthastha : sArthaa Hzca) dhananI { UMDANa, vAstava, dhanane mATe, nA kAraNe. IcchA agara dhana ane kAma puruSArtho -artha- ! arthaH tri. (nartha vAti dvArA) dhana ApanAra, upayoga, kAmArthamutsAhaH -zrIrAmakRSNopadezasAhasrI 9 / 39. lAbhadAyaka. arthavipina pu. (arthastha vUiSI) je prAmANika artha pu. (dhanavAna toSake) 1. paisA ApIne bhaNanAra na hoya, beImAna. ziSya, 2. kubera. arthavRkR . (arthaviSaye chUma) dhana saMbaMdhI kaSTa, | arthatUSaNa na. (3nAM TUSavi nArInam) 1. vyasana paisAnI muzkelI. vageremAM asanmArge paisA uDADavAnuM dUSaNa, 2. dhananA artha tri. (artha karoti kR+viva) arthakara zabda geraupayogarUpa dUSaNa, 3. anItithI koInuM dhana juo. laI levuM ke koIne ucita vaLatara na ApavuM. arthatva . (3rthastha tyaY) koI kAmane pUruM karavuM. ! arthatoSa pu. (arthastha roSa:) sAhityaka daSTie arthanA -abhyupetArthakRtyAH -megha0 38 / doSo. te cAra prakAre hoya che - 1. sAhityamAM arthakrama pu. (yatra prayojanavazena kramanirNayaH sa arthakramaH) khAmI, 2. padadoSa, 3. padAMza doSa, 4. vAkya doSa. jyAM prayojanane uddezIne kramano nirNaya karavAmAM Avyo AnAM lakSaNo mATe juo - kAvyaprakAza-7. hoya te arthakrama. arthanA strI. (artha-yu) yAcanA, prArthanA, mAgaNI. IkriyA strI. (arthastha ziyA) koI viziSTa uddezathI arthanizvitthara tri. (arthastha nivazvana) dhanane Azrita. saMpAdana kareluM kArya, prayojana siddha karanArI kriyA, arthapati . (arthAnAM pati:) 1. dhanano svAmI, paropakAranuM kArya. 2. rAjA, 3. kubera. Izva vidyArthapati arthariyAritva (arthI kriyAritva) prayojana ! babhASe-raghu0 1159 siddhinI yogyatA. arthapunaruktam na. (arthasya punarvacanaM punruktarthAta tri. (artha sUta:) athaniSTha, azrita, arthane macatrAnuvAva) e eka prakAranuM nigrahasthAna che. pAmela, gatArtha, bhAvane jANI gayelo. samAna arthavALA bhinna AnupUrvavALA zabdanuM pharIthI artharorava . (artha0 naravarma) nAnA nAnA zabdamAM nimprayojana kahevuM che, jemake -ghaTa: vaza ti. athavA alpa zabdamAM paNa arthanI gaMbhIratA. | garNaprati zrI. (garthastha prakRti:) prayojanano hetuM, -mAraverarthaurava- 38: nATakanA uddezyanAM mukhya sAdhano agara avasara. Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthaprayoga-arthazauca shbdrtnmhoddhiH| 181 sAdhano pAMca prakAranAM che -vInaM vivuMpatAkA | arthavAda pu. (marthastha RkSaNayA stutyartha nittvArthasva. prakarI kAryameva ca / arthaprakRtayaH paJca jJAtvA vA vA:) 1. prazaMsA karavA yogya guNano vAcaka yojyA yathAvidhi / / sA0 da0 317 zabda, 2. niMdA karavA yogya guNono vAcaka zabda, arthaprathA pu. (arthAnAM prayor:) vyAja, vaTAva vageremAM 3. vakhANavA yogya guNonuM kathana, 4. niMdA karavA dhanane kAme lagADavuM te. yogya guNonuM kathana, pa. vyAkhyAnusAriNI TippaNI, arthaprApta pu. (arthataH vAcakazabdA'prayoge'pi tAtparya 6. koI AzayanI ukti athavA kathana, 7. koI vataH prAta:) arthathI vAcaka zabdano prayoga karyo zAstranA tAtparyano nirNaya karavA mATe cha liMga sivAya tAtparyathI prApta thayela. apekSita che - (1) upakrama ane upasaMhAramAM zuM arthaprati strI. (arthAnAM prApti) dhananI prApti. kahevAmAM AvyuM che, (2) abhyAsa, (3) apUrvatA, arthaddha tri. (3LerviSarghaddha:) zabdAdi viSayothI baMdhAyela (4) phaLa, (5) arthavAda, (6) upapatti. -35%mopa saMhArA-bhyAsApUrvatAphalam / arthavAdopapattI ca liGga jIva vagere. tAtparyaniya ! -vekAntasAra: 202. arthavanya pu. (rthe: viSa: zabdAmirdhanya:) jIvane karNavinya pu. (arthastha vinya:) satyathI Amatema zabdAdi viSayonuM baMdhana, dhana saMbaMdhI baMdhana. hovuM, satyane toDI icchita vaLAMka Apavo. arthabuddhi tri. (rthastha vRddhi:) svArthI. arthavijJAna na. (rthasya vijJAna) buddhinA ATha arthaaodha pu. (marthastha bodha:) arthanA yathArtha jJAnano guNomAMno eka guNa. - saMketa. arthavi tri. (arthe vArtha vetti vi+viva) artha arthamAvanA strI. (arthaniSThA bhAvanA) mImAMsAzAstra jANanAra, kArya jANanAra. - prasiddha be prakAranI bhAvanAmAMnI eka bhAvanA. | kavipravarSa pu. (arthI arthavothI viprArSa: nodhanI amera pu. (rthI beH) arthomAM bheda -arthamena | vikhyunotpAdanama) pUrva pUrvanI apekSAe uttara uttaranuM zabdame) vilaMbathI arthajJAna. arthamA strI. (arthastha vaIRAstha mATe kAraNanI | arthavRddhi strI. ( nAM vRddhi:) dhanano vadhAro, dhananI maryAdA. arthamAtra na. (artha eva avadhAraNAdyarthamAtrazabdena nitya | arthavya pu. (1nAM vyaya:) dhanano kharaca. samAsa:) nizcita artha, avadhArita artha, artha ja. arthavyayajJa tri. (arthasya dhanasya vyayaM tatprakAraM jAnAti arthamAtrA trI. (arthasya mAtrA) bahu dhana, puSkaLa dhana. jJA) dhanano kharca kema karavo te jANanAra, dhanano arthamAtra strI. (atpArthamAtrAdhena samAsa:) alpa vyaya karI jANanAra. dhana, thoDuM dhana. arthavyapAzraya pu. (arthasya prayojanasya vyapAzrayaH) arthatyutha tri. (artheg su9) 1. dhananI prAptimAM prayojanano saMbaMdha, arthano Azraya. arthavyapAzraya tri. (arthasya prayojanasya vyapAzrayo yasya) tatpara, lAlaca, 2. kaMjUsa. arthavat tri. (arthoDacasya gamatuM) arthavALuM, prayojanavALuM, arthanA AzrayavALuM. arthazAstra na. (arthasya bhUmidhanAdeH prApakaM zAstram) sArthaka, saphaLa, dhanavALuM, -manasi ve parituSTa nItizAstra, abhicAra vagere, karmanuM pratipAdana karanAra koDarthavAn ! dri-viSNupurANam prayojanavALuM, zAstra, dhana vagere zI rIte utpanna karavuM ane vadhAravuM phaLavALuM. tene jaNAvanAruM zAstra. arthavat pu. ( manu5) puruSa. karthazAstravyavahAriy. (arthazAstrI vyavahAra) rAjaarthava avya. (arthena tunya kriyA) arthasadaza, artha nItijJa, vyAvahArika jIvananuM zAstra. tulyakriyA, arthAzraya. arthazauca pu. (arthAnAM tadupAyAnAM zaucam, tadarjane arNavattA strI. (artha tum taph TApu) dhana, daulata, zuddhi) dhana upArjana karavAmAM zuddhi, dhana meLavavAmAM saMpatti. anyAyano tyAga karavo te. Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 shbdrtnmhoddhiH| [arthasaMgraha-arthin arthasaMprada pu. ( nAM saMgraha:) dhanano saMgraha, dhana | arthAntara na. (anya: artha:) 1 bIjo artha, 2. bIjuM ekaThuM karavuM te. kAraNa, 3. te nAmanuM eka nigrahasthAna, 4. nyAyamate arthasaMsthAna . (ryAnAM saMsthAna) dhana upArjana uddezyanI siddhi mATe prayoga karelA vAkyathI bIjuM karavAnuM sAdhana, arthanI sthiti. asaMbaddha vAkya, pa. anya abhiprAya agara bhinna arthasabhya pu. (arthAnAM saMvaya:) dhanano saMgraha, dhanano artha, 6. bIjuM prayojana, -arthothamarthAntaramAvya samUha. zva mAM rU 28, 7. eka navI vAta agara arthasamAja pu. (arthAnAM kAraNANAM samAjaH samUhaH) paristhiti, 8. virodha agara viparIta artha, aneka prakAranA arthano samudAya, kAraNono samUha, 9. arthamAM bheda. dhanano samUha. arthAntaracAsa pu. (arthAntaraM cattetra) te nAmano arthamadara pu. (arthAnAM samIra:) dhanano saMgharo, eka athaliMkAra, jenI aMdara anya arthanuM sthApana dhanano samUha. thAya te. -vitarataracAsa: thAt sAmAnya-vizeSayoH arthavanya . (arthI sanventha) arthano saMbaMdha, - eka alaMkAra jemAM sAmAnyathI vizeSa ane vizeSathI dhanano saMbandha. -vIvArda vArthasaMvardha parokSa sAmAnyanuM samarthana hoya te. dArabhASaNam-subhASitam / / gajita tri. (arthenanvita:) dhanavAnuM, aizvaryavAnuM siddha . (arthAt karyAnvaryAvizeSAt siddha:) athatu sArthaka. siddha zabdanA baLathI na jANI zakAya chatAM anvayanA arthApatti strI. (arthasya anuktArthasya ApattiH siddhiH) baLathI jANI zakAya tevo padArtha. mImAMsAzAstra prasiddha eka pramANa tathA tethI thatI arthasiddha tri. (artha: prayogane dhanaM vA siddhoDA) jenuM jJAnapramiti -padyajJAnenopavitpanamarthApattA prayojana siddha thayuM hoya te, jene dhana prApta thayuM yathA pInodevadatto divA na bhuGkte ityAdI hoya te. pInatvaviziSTasya devadattasya rAtribhojitvarUpArthasya karthasiddhaza. pu. nagoDanuM jhADa. zabdAnuktasyApi siddhiH / / arthasiddhi strI. (arthata: yogyAnvayavazAt siddhi:) | athapattima pu. nyAyaprasiddha eka jAti nAmano doSa. 1. arthanI siddhi, 2. dhananI siddhi, 3. icchita yathA - 3pattipurANa sAdhyamavarSAvana, phaLanI siddhi, 4. saphaLatA. athafthan tri. (arthI arthI) dhananI icchAvALuM, dhana arthaharI tri. (arthAn dhanAni harati tAcchIlyAdau Ta mAMganAra, matalabI, je potAnuM icchita siddha karavA triya ) pArakuM dhana haraNa karanAra cora vagere, { mATe agara dhana prApta karavA mATe prayatna kare che. cora strI. sarjara . (arthazratye marhAra:) sAhityamAM arthadIna tri. (arthe hIna:) 1. arthahIna, 2. nirarthaka, arthane AzrayI agara jeno nirNaya arthathI karAya te. 3. dhana vagaranuM, daridra. rthiva pu. (rthan nI UMghatA rAjA Adine sthAna pu. (arthacAma:) 1. dhananI Avaka, arthanI jagADanAra bhATa cAraNa vagere. prApti, 2. dhana upArjana karavAmAM vyApArarUpa sAdhana, | Wta tri. (vata) mAMgela, yAcela, mAMgavAno. 3. koI zabdano abhiprAya batAvavo. padArtha. arthAt avya. (martha nuM apAdAnanuM rU5) sAcuM kahIe ! thatA strI. (rthano bAva: ta7) mAMganArapaNuM, to e che ke, saMdeharahita, vastutaH 2. paristhiti arthIpaNuM, yAcanA, mAMgaNI, kAmanA, icchA, yAcakapaNuM. anusAra, 3. kahevAno sAra e che ke. gathitva na. (thano bhAva: ) mAMgaNapaNuM, yAcakapaNuM. thaffdhAra . (artharakSane dhAra:) dhananA khajAnAne | | rthina tri. (3 nI mAMgaNa, yAcaka, arthavALuM, jALavavAno adhikAra. sevaka dhanavALuM, jenuM dhana potAnI pAse na hoya tevo. athafdhavArin pu. (rtharakSaNe dhArI) koSAdhyakSa. ! dhanano mAlika, kAma kADhI levAnI icchAvALuM, matalabI. Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ athisAta-arddhaghaTikA] shbdrtnmhoddhiH| 183 sita maLe. (tha sati) vAcakane svAdhIna | mana 5. ( na) 1. roga, 2. agni, karela. -vimarca maeNsTarna yathasAta:- rAudda 3. yAcanA. 35rthI tri. (karyuM che) 1. pUrva nirdiSTa, 2. abhISTa, madiMta tri. (vatta) 1. pIDela, duHkha dIdhela, 3. duHkha bhogavavuM, bhAgyamAM hatuM te, 4. saMbaMdha 2. ThAra mArela, 3. yAcala, gayela, mAMgela. rAkhanAro. -varSa vairva taithaiya:HT0 7 ra7 rdita na. ( 7) eka jAtano roga, aDadiyo vA. artha maLe. (3Lu ) mATe, vAste, sAruM, asArthakane gathiMti tri. ( tamasvastha ni) AMkha, kAna ane sArthaka karIne. dAMtamAM jene roga thayo hoya te. arthatya ucca. (arthe ) uparano artha. marda pu. (2dhu vRddha mAvA gha_) 1. vRddhi vadhAro, tvA kavya, (3 ) 35rthe zabda juo. 2. vAyu, 3. bhAga, khaMDa, 4. avayava. atpatti kjhi. (karthasya utpatti:) dhananI prApti. saddha na. (2dhu vRddhI mAvo gha) 1. sarakho bhAga, arthopamAM strI. (gaLe na tu zakrena 3vattA upaHI) te 2. ardha bhAga -sarvanAze samunne ardha canata nAmano eka upamA alaMkAra, je upamA artha para pablita: | nirbhara rahe, zabda para nahIM. saddha tri. (saddha ) aDadhuM, juo baddha zabda. arthApakSepaka pu. (arthAn prayojanAni upakSipati upa addhakRta tri. (2dhu ) bhAga karela, aradhuM fkSavR0) vidhvaMbhaka vagere nATakanAM pAMca aMga. karela, khaMDita, aDadhiyuM. agat pu. (nAmuSmA) dhananI garamI, dhananI | sarNavRtta tri. (saddha kRtam) ardha karela, asaMpUrNa hUMpha, dhanano mada -3thaiSmA vidita: puruSa: sa karela. eva-bhartR0 2 / 40 sarvara zrI. (volyA: addha) aDadho karoDa, pacAsa arthopa pu. (garthastha godha:) dhanano khajAno, dhanano bhaMDAra. lAkhanI saMkhyA. a tri. (arthAt prayoganA vanatiH adhU+tha7) a(A)ddhakoDavika tri. (arddhakuDavaparimANamarhati ThaJ 1. sArthaka, 2. prayojana, 3. nyAyayukta, 4. mAMgavA uttara-paca vRddhaH pUrvI vA) ardhakuDava nAmanA yogya, pa. arthanuM sAdhana. -stutya stutifmaracya mApane yogya dravyavizeSa. bhirupatasthe srsvtii-rghu.4|6 saddhavAra na. (saddha vA: a) aradhI pAlI, aradhI karNa pu. (gaLuM thatuM) paMDita, samajadAra, buddhimAna. bAMgaDI. vastusvabhAva. gaddhavAra strI. (gaddha vArthI: vA ga ) uparano arva (sva. sa. 8 mata+te) paDavuM, javuM, mAMgavuM. artha juo. (Mii. sa. ma. seTa ata+te) paDavuM, duHkha saddha strI. (barTa ) kAverI nadI, mumukyuM devuM, - nitAbdu zaradhanaM nArvata ratikopiravuM. vyaktinuM nIcenuM adhuM zarIra gaMgAmAM nAkhyA pachInuM 127, ti sAthe atyaMta pIDavuM, nis sAthe atyaMta kRtya. pIDavuM nirR sAthe atyaMta pIDavuM, vi sAthe vizeSa addharma tri. (arke narSa ) sUryanuM eka jAtanuM kiraNa. pIDavuM, ma sAthe duHkhADavuM, satAvavuM, pIDA karavI. (ghurA. 35. sa. se ardhati atha) mArI saddha pu. (vandrasa: TSTha:) covIsa serano koI eka hAra. nAkhavuM, nAza karavo, ThAra mAravuM. mana na. ( nyu) 1. javuM, gati, 2. duHkha devuM, saddhALA strI. (31ddha gujJAthA:) aradhI caNoThI. 3. mArI nAkhavuM, 4. vadha, pa. pIDavuM, 6. jAcavuM, sarvatra pu. (nosTAddha) goLArdha, juo nIce addhavandra zabda mAMgavuM. (tri.) du;khADanAra, pIDanAra. nA strI. (mad bhAve yu) hiMsA, vadha, upalo zabda martAi strI. (TAyA: ddha) ardha prahara, 12 miniTano samaya. juo. Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 shbdrtnmhoddhiH| [arddhacandra-arddha arddhacandra pu. (arddha candrasya) 1. sadho yaMdra, / arddhapaJcAzat strI. (paJcAzataH arddham) 5yAsa. 2. caMdrano ardha bhAga, 3. caMdranA ardha bhAga jevA | arddhapaNa pu. (arddha paNasya) mA 59, . AkArano nanakSata, 4. eka jAtanuM bANa, 5. koIne | arddhapatha na. (arddha pathaH ac) 17. 22to. -nidrAM hAMkI kADhavA mATe tene gaLe ardhacaMdrAkAre hAtha mUkavo vihAyArddhapathe gatAnAm-raghu. arddhapAJcAlika pu. (arddhapAJcAle bhavaH TaNa uttara arddhacandraka pu. (arddhacandra iva kAyati ke+ka) bhArata __padavRddhiH) mA pAyA dezamA utpanna thanA2. pIchAM uparano caMdra jevo AkAra. arddhapAdika tri. (arddhapAdaM tacchedamarhati ThaJ) adhA arddhacandrA strI. (arddha candrasya TApa) nasota.2. paga kApavA yogya. arddhacandrAkRti strI. (arddhacandrasya AkRtiriva arddhapArAvata pu. (arddhana aGgena pArAvata iva) tetara AkRtiryasya) Aina. 5tDhI. bhU.pA bhATe tena. gaNe. pakSI... ardha candrAkAra hAtha mUkavo arddhapulAyita na. (arddha pulAyitasya) meM tanI arddhacolaka na. (arddha colasya saMjJAyA kan) siyajI azvagati. yojI, pola. arddhaprasthika tri. (arddha prasthamarhati Thak) adhA prastha arddhajaratIya pu. (arddhA jaratIva ivArthe kan) madha pramANane yogya. zraddhA tulya te nAmano eka nyAya. arddhaprahara pu. (arddha praharasya) saccA . arddhajAhnavI srI (arddha jAhnavyAH) 51.1. nahI. arddhabhAga pu. (addhaM bhAgasya) saudho. mA. arddhatikta pu. (arddhaH asampUrNaH tiktaH) 25.2. arddhabhAj tri. (arddha bhajate kvip) sa25o bhAga kaDavo nahi evo nepAlI lIMbaDo. nAra. arddhadina na. (arddha dinasya) bhI havasa. arddhabhojana na. (bhojanasyArddham) maI bhI4.. -dhrANe arddhadeva pu. (arddha samIpe tadvartidevAnAm) hevana sabhI cArddhabhojanam ! arddhadrauNika tri. (arddha droNamarhati ThaJ) mA dorAne arddhabhrama na. (arddhAt bhramo bhramaNaM yatra) te nAmanI meM zabdAlaMkAra. yogya. arddhadhAra na. (arddha dhArA yasya) : tanu thiyAra, | arddhamANavaka pu. (arddha mANavakasya) bA2. se2no vADhakApa karavAnuM vaidyaka prasiddha eka zastra. arddhanArAca pu. (arddha nArAcasya) jAtayaMdana 240312rnu | arddhamAtraka na. (arddha mAtrA uccAraNakAlo'sya) lokhaMDanuM aNIdAra bANa. 1. jene bolatAM ardha mAtra kALa thAya te akSara, arddhanArAyaNa na. (arddhamarddhamitaM sthAnaM yasya tAdRzo 2. vyaM . nArAyaNo yatra) l xas sudhI // 2 tharnu | arddhamAtrA strI. (arddha mAtrAyAH) 1. 5.24ii. mAtra, nArAyaNanA nivAsarUpa sthAna. 2. brA35. vI, brA358 hevI.. arddhanArIzvara pu. (ardhAGge yA nArI tasyA IzvaraH) | arddhamAsa pu. arddha mAsasya) ma malina, 5vAuiyu.. zivanI meM bhati, mahAdeva. dvidhA kRtvA''tmano | arddhayAma pu. (arddha yAmasya) sadha pra&2. dehamana paruSo'bhavata / arddhana nArI tasyA sa / ayaM tri. (arddhasyedaM tatra bhavo vA) adya saMbaMdhI. virAjamasRjat prabhuH / / -manu0 1 / 32 arddhanAva na (addhaM nAvaH ac) ( 46. arddharatha pu. (ao'sampUrNo rathaH rathI) 125] 2thI, arddhanimIlita tri. (nimIlitaM arddham) a bhudrita, / sadhA puskhI in. arddharAtra pu. (arddhaM rAtreH) 12dhI. tri. arddhanizA srI. (arddha nizAyAH) madhA rAta, sadhI / arddharca pu. na. (arddha RcaH ac) yAnI sa25o rAta. mA. 28. DA2. ardhamAM thanAra Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arddharcAdi-arddhandumauli] shbdrtnmhoddhiH| 185 arddhAdi pu. pANinIya. vyaa729|| prasiddha me. 276 | arddhavisarga pu. (arddha visargasya tadvyaJjakatvAdupacAraH) samUha. yazA-ardharca, gomaya, kaSAya, kArSApaNa, kutapa, / sadhA visanI. mAtino DviAsIya tathA kuNapa kapATa, zaGkha, gUtha, yUtha, dhvaja, kambandha, upaSmAnIya akSara. padma, gRha, saraka, kaMsa, divasa, yUSa, andhakAra, | arddhavisarjanIya pu. (arddhaM visarjanIyasya tadvyaJjadaNDa, kamaNDalu, maNDa, bhUti, dvIpa, dyUta,, cakra, katvAdupacAraH) 652no. artha. hu.. dharma, karman, modaka, zatamAna, yAna, nakha, nakhara, arddhavIkSaNa na. (arddhamasampUrNaM vIkSaNam) 21kSathI. dj, caraNa, puccha, dADima, hima, rajata, saktu, pradhAna, 521kSa. zana. sAra, pAtra, ghRta, saindhava, auSadha, ADhaka, capaka, arddhavainAzika pu. (ardho'sampUrNaH venAzikaH) cauddhano droNa, khalIna, pAtrIya, (pAtrIra) SaSTika, vAravANa, eka bheda. protha, kapitya, zuSka, zAla, zIla, zulka, zIdhu, | arddhavaizasa na. (arddhasya vaizasam-vadhaH) sadhA na. kavaca, reNu, RNa, karaTa, zIkara, musala, suvarNa, arddhazata na. (arddhaM zatasya) 5yAsanI. saMdhyA, 5yAsanI varNa, pUrva, camasa, kSIra, karSa, AkAza, aSTApada, saMkhyAvALuM. maGgala, nidhana, niryAsa, jRmbha, vRtta, pusta, vusta, | arddhazaphara pu. (arddhaH zapharaH) .5 tarnu bhA . zveDita, zRGga, nigaDa, khala, madhu, mUla, mUlaka, | arddhazloka pu. (arddhaH zlokaH) mo. 28.7. sthUla, zarAba, nAla, vapra, vimAna, muza, pragrIva, arddhasama tri. (arddhana samaH) mA sama2, sadhA zUla, vabra, kaTaka, kaNTaka, karpaTa, zizira kalka, jeTalo koI padArtha, lagabhaga ardhI koI padArtha. nATa, mastaka, tRNa, paGka, kuNDala, kIrITa, kusuda, | arddhasIrin pu. (arddha sIrasya halakRSTazasyAdiphalasya arbuda, aGkuza, timira, Azrama, bhUSaNa, iSvAsa, so'syAstIti ini) thI. je3 dhAnyAhi Namai. mukula, vasanta, taDAka, piTaka, viTaGka, viTaGga, ardhabhAgavALuM, eka jAtano varNasaMkara. piNyAka, mASa, koSa, phalaka, dina, daivata, pinAka, | arddhahAra pu. (arddhaH sampannaH hAraH) yosa.se.2vANo samara, sthANu, anIka, upavAsa, zAka, karpAsa, 2. vizAla, caSAla, khaNDa, dara, viTapa, raNa, bala, ardhAMza pu. (arddhaH aMzasya) udho (. maka, mRNAla, hasta, Ardra, hala, sUghra, tANDava, | arddhAzana na. (arddhamazanam) ( HIg, madhu, bho4na. gANDIva, maNDapa, paTaha, saudha, yodha, pArzva, zarIra, | ardhAkSi na. (arddhamakSi yasya) is (STa, Mir.584vI. phaLa, chala, pura, rASTra, bimba, ambara, kuTTima, | ardhAGga na. (ardhamaGgaM yasya) madhu , a.udhu zarI2.. kukkuTa, kuDava, kakuda, khaNDala, tomara, toraNa, | ardhAGgI strI. (aGgasyAr3a yasyAH) patnI, strI, mAyA maJcaka, paJcaka, puja, madhya, bAla, chAla, valmIka, ___-ardhAGginI, ardhAGga / varSa, vastra, vasu, deha, udyAna, adyoga, sneha, stena, arddhAdhika tri. (arddhAdadhikam) sAthI. pi.5. stana, svara, saMgama, niSka, kSema, zUka, kSatra, pavitra, arddhArddha pu. (arddhamarddhasya) adhAnI mA. maul, 5 // yauvana, kalaha, pAlaka, mUSika, maNDala, valkala, bhAga. kuJca, vihAra, lohita, niSANa, bhavana, araNya, / arddhAsana na. (arddhamAsanasya) madhu bhAsana, snehapU pulina, dRDha, Asana, aurAvata, zUrpa, tIrtha, lomaza, hAna, manihA tamAla, loha, daNDaka, zapatha, pratisara, dAra, addhika tri. (arddhamarhati Than striyAM GIp) bhAgane mAna, varcaska, kUrca, taNDaka, maTha, sahasra, odana, yogya, me. tano ag[saM.2. pravAla, zakaTa, aparAhna nIDa, zakala, taNDula iti| | addhin tri. (arddha ini) saudhAne dAyara, madhu devAne arddhalakSmIhari pu. (arddha lakSmyA AkAre asya tAdRzo | yogya. hariH) dkssmiinaaraay||tmvishunii meM bhUti. -RSiH / arddhandu pu. (arddhamindoH) arddhacandra za6 .. prajApaticchando gAyatrI devatA punaH / arddhalakSmIhariH | arddhandumauli pu. (arddhandumaulAvasya) maDAva, yandraze52, proktaH zrIbIjena SaDpa kam / / - gautamIyatantram / / ziva. Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 shbdrtnmhoddhiH| [ardhAkta-arvAktana mahatta . (narNamuvatam va+mAve vatta) aDadhuM ! " tri. (karmamaLyuM pati jai zabda va) bALaka. kahevuM - bolavuM. garva na. . (28-mana) eka jAtano netraroga, prAcIna kAvatta tri. (narNamuvatam) aDadhuM bolela. gAma-nagarAdi. saddhava . (garvavedavyA mudda) zarIranA aradhA | . (gargata mana kutsite vana) bhAgamAM vyApela jaLa. jaMgalI kharAba sthAna, zamazAna vagere. arhodaya pu. (arddhasya samRddhasya puNyasya udayo yatra) karmA pu. (28+mana) droNa, eka jAtanuM mApa, eka jyotiSazAstra prasiddha eka yoga. maNa. arhodayAsana na. (arddhasya dehasya udayena UrdhvakSe garmana na. (tra ni) eka jAtano netraroga. veLAsana) eka prakAranuM Asana. pu. (28aa) 1. svAmI, 2. vaizya. malita tri. (narNamudatam) ardha udaya pAmela, ardha garNa tri. (maate pUjyate vA thatu) pUjanIya, pUjya, ugela, ardha bolela. aoruka na. (arddhamuroH ajhairu tatra kAzate kAz-Da) zreSTha. eka jAtanI kAMcaLI je strInA adha sAthaLa sudhI marcyuman pu. (madhye zreSTha nimIte ma nana) 1. sUrya, pahoMcI zake tevI hoya, sAthaLano ardho bhAga DhaMkAya 2. AkaDAnuM jhADa, 3. pitRono rAjA, pitRmaryamAM tevuM paheravAnuM vastra. vAlmi-pa0 20 ra6, 4. uttarA phAlganI nakSatra, Aryuvaka tri. (zrad +3) saMpattivALuM, vRddhi pAmavAnA 5. bAra sUryamAMthI eka Aditya. svabhAvavALuM. zanivara pu. (rcyunatta. manuSpAyAm) dayA gaLa ne. (8+ f pu +nyu) ApavuM, mUkavuM, pAtra aryamadatta nAmano mANasa. sthApavuM, nAkhavuM, apaNa, bheTa. - pAnupUta- gathvI . ( va vArthe vere ya) 1 sUrya, pRSTha--dhu. 2 rU. 2. AkaDAnuM jhADa. paMta tri. (+ +pu+) arpaNa karela, sthApela, | garbhA strI. (3narNa+TA) 1. vaizya strI, 2. svAmI mUkela, nAkhela, bheTa karela. strI. pitavya tri. (trA+TU+pu tavya) arpaNa karavA strI. (3a ) svAmInI strI, vaizyanI patnIyogya. 3maryALI. rvisa pu. (28+f +pu+sa) hRdaya AgaLanuM (. . *3. marvati) hiMsA karavI, ThAra mAMsa, hRdaya, haiyuM. mAravuM, mArI nAMkhavuM, nI tarapha javuM. garNa tri. (8+f +pu ya) arpaNa karavA yogya. sarvan . (8+ni) 1. ghoDo, 2. Indra, maH na. (ma+vin tambha sati 3+3+Da) eka 3. gokarNa--parimANa. jAtano roga, daza karoDanI saMkhyA. garvam tri. (2+vani) gati karavAnA svabhAvavALuM. anuda pu. ( +36) Abu nAmano parvata, eka arvato. strI. (trada+vana+7) 1. ghoDI 2. kuTaNI jAtano te nAmano sarpa, megha, mAMsapiNDa, te nAmano strI dalAlaNa, dUtI. eka asura, Idra jeno nAza karyo. gari pu. (mavumavIvarata vRdra vizvam rU) sarva | arvAk tri. (avaramakati gacchati ak vakragatau aN vyApaka paramezvara. gavarIza:) samIpanuM , pAsenuM, A tarapha. karma pu. (4 ma) 1. bAlaka, 2. thoDuM-alpa. sarvodatA pu. ( 3Na avara: 8i:) pachIno kALa, madhyakALa. marma pu. (rma: svArtha ) bALaka. -zratI yAyAdayamantamarbhakaH-raghu. 3 / 21 arvAkkAlika tri. (arvAk avaraH kAlaH ThaJ na karma tri. (narma: vArthe zana) 1. mUrkha, 2. dubaLuM, vRddhiH) pachInA kALe thanAra, madhyakALe thanAra. 3. thoDuM, 4. barobara, 5. sarakhuM, pha. nAnuM, 7. sadaza, arvAktana tri. (arvAk tato bhavArthe lyuTa tuT ca) samAna. pachInA kALe thanAra, madhya kALe thanAra. Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arvAksrotas-ala shbdrtnmhoddhiH| 187 arvAksrotas pu. (arvAk adhogAmi stroto reto yasya) | arzAna tri. (arzo hanti han Ta) 42sanI. nA indriyAsata, viSayI. 22. arvAgvasu pu. (arvAk vasu-abhyantare vRSTihetUdakaM arzIghnI strI. (artho hanti han Tak GIp) samUdI yasya) megha. nAmanI vanaspati. arvAgvila pu. (arvAk vilamasya) yamasa. nAmarnu . aohita pu. (arzase hitaH) mIsAmo. yazapAtra. arthohita tri. (arzasi hitaH) 72sana rogama. ti||2.4. arvAc avya. (avara aJc kvin) 5chInau stNe., arSaNa na. (RS gatau bhAve lyuTa) mana 42, 4. madhyaNe, madhye. arSaNI strI. (RS gatau striyAM GIp) manana, sAdhana.. arvAc tri. (avara aJc Tyul) 5chIna jANe. thanAra, arsasa na. (R asun) 2sano vyAdhi. madhye thanA2. arha (bhvA. para. aka. seTa arhati) uis j, yogya, arvAcIna tri. (arvAgbhavaH kha) 1. 52vatA, 2. naIM, tha -na strI svAtantryamarhati- manu0 9 / 3 3. nIya, 4. 5chInA ANe thanA2. 5. madhyaNe. arha (curA. ubha. saka. seT arhayati- te) 54. thanA2. -yadUrdhvaM pRthivyA arvAcInamantarikSAt zata0) rAjArjihat taM madhuparkapANiH-bhaTTi0 117 arvAcInatA strI. (arvAcInasya bhAvaH tal) 1. arha pu (arha+ghaJ) 1. dra, 2. Izvara, 3. vi . sAyIna5, 2. navIna. arha tri. (arha + ac) 1. pUThaya, 2. yogya, 3. dAya, arvAcInatva na. (arvAcInasya bhAvaH tva) 658. za6 4. 64yuta. -tasmAnnAt vayaM hantuM dhArtarASTrAn svabAndhavAn bhaga0 1137 arha pu. (arha+karmaNi yat bhAve+ghaJ) 54na, pU4, aAvat tri. (avarakAlo'styasya matup) savayIna, gati, mana, yogya5j, mUlya, mata.. arhaNa na. (arha bhAve lyuTa) 52no artha humo. arvAvasu pu. haivAna hotavizeSa. cl. arhaNA strI. (arha yuc) arbuka pu. (a hiMsane ukaJ) kSina 1, pU4, -arhaNAmarhate __ cakrumunayo nayacakSuSe-raghu0 155 . dezana 20%t. arhaNIya tri. (arha karmaNi aniyar) pUjya, yogya, arza tri. (Rza+ac) 1. 55, 2. 52, pUjAnuM sAdhana dravyAdi. 3. bha28.8.. arhat pu. (arha prazaMsAyAm karmaNi zatR) pUjya, yogya. arza na. (Rza+ac) 72sanI. vyAdhi.. chaina heva. tAI.52. arzas na. (R+asun zuTa) 42sano rogasa. -sarvajJo jinarAgAdidoSatrailokyapUjitaH / arzasa tri. (arzasa astyarthe ac) 72sanA rogANu. yathAsthitArthavAdI ca devo'rhan paramezvaraH / / arzasAna tri. (Rza-asAnac+zuTa ca) 1. Mus, arhanta pu. (arha jhac) haina va tA42. 2. DiMsa... arhantI strI. (arhataH pUjyasya bhAvaH SyaJ nam GIp) arzasAna pu. (R+asAnac zuTa) 1. bhAgni, 2. te. pUjya5, pUnyatA. nAmano eka asura. arhA strI. (arha aG) pU. arzAdi pu. (arza AdiryeSAm) pANinIya. vyaa729|| arhita tri. (arha+kta) pUSThelA. prasiddha zasamUDa, bha3 - arzas, uSas, tunda, aI tri. (arha yat) pU4A dAya, pUthya, prApta thavAne. catura, palita, jaTA, ghATA, adha, kardam, amla, yogya, prazaMsAne yogya. lavaNa iti / al (bhvA. ubha. saka. seTa) 1. sh9||2, 2. pU8 arzin tri. (arzamastyasya ini) 42sana rogavAj. tha, u. pa.sa. thaj, 4. ro'g, dU2. rAma. arzoghna pu. (arzo hanti han Ta) 1. sU.25., ala na. (al+ac) 1. vAMchInI i332, 2. pIjI. 2. bhAvAbho. tAra, disuiyA vANa. Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 alaka pu. ( alati bhUSayati mukham ala+kvun) 1. bhAthAnA Deza, 2. zarIre bIpenuM DesaranuM vilepana, 3. uDAyo DUtarI. alakanandA strI. (alakA nandayati) gaMgA, gaMgAmAM bhajanArI nahIM, khATha-dRza varSanI nyA. alakaprabhA strI. (alakA paryyAptA prabhA yasyAH) DujeranI purI-nagarI.. shbdrtnmhoddhiH| alakapriya pu. (alakAn prINAti cikkaNIkaroti prI+ka) eka jAtanuM vRkSa. alakasaMhati strI. (alakAnAM saMhatiH) vAMiMDiyA vAjanI paMDita. alakA strI. (ala kkun TAp) 1. sAthI te za varSanI inyA, 2. DuberanI nagarI gantavyA te vasatiralakA nAma yakSezvarANAm - megha0 7 alakAdhipa pu. ( alakAyAH adhipaH) Dujera. alakeza pu. ( alakAyAH Iza:) .... alakezvara pu. ( alakAyAH IzvaraH) jera. atyajIvada 0 19 / 15 marAlakezvarI - raghu alakta pu. ( na raktA yasmAt yasya latvam) lAjanI rasa, khaNato, sAja. alakaktaka pu. ( alaktaH kan) uparano artha dukho.. - cirojjhitAlaktakapATalena-kumA 0 5/34. alakSaNa na. (na lakSaNam) pakSAsa vagaranuM, paribhASA rahita, sAraM sksse| nahi te, jarAja lakSaNa, apazaDuna. -klezAvahA bharturalakSaNAham - raghu0 14 / 5. alakSita tri. (na lakSitaH) 1. nahi bharoddhuM na lakSyamAM sIdhesa, u. na bheyesa, 4. nahi thina urela. - alakSitAbhyutvatano nRpeNa - raghu alakSmI strI. ( na lakSmIH) haridraya, hulagya alakSya tri. ( na lakSyate lakS + karmaNi yat) 1. nahi 0 2 / 27. bhagavA yogya, 2. du:jayI bhaeAvA yogya, u. dakSaeAthI nAte, 4. nivya4 pa. jahAnA vagaranuM. alakSyagati tri. (alakSyA gatiryasya) adRzya3ye iranAro. alakSyajanmatA strI. (alakSyA janmatA yasyAH ) ajJAta bhanya, sAgara bhanma - vapurvirUpAkSamalakSyajanmatA -kumA0 5 / 70 alakSyaliGga tri. (alakSyaM liGgaM veSaM yasya) bheo veza badalelo hoya, jenuM nAma-ThAma chupAveluM hoya. [ alaka- alaMkriyA alaga pu. ( al spRzan san gardo na bhavati, ac) jhera vaga2no pANIno sApa. alagardA strI : (al spRzan san ardo na bhavati ac TAp) pAzIna sApa. alagarddha pu. ( al gRdh ac) 2 vagarano pAzIno sAtha. alagna tri. ( na lagnaH) lagna nahi te, bAgesa nahi te. alaghu tri. (na laghuH) 1. laghuvarza nahi parA guru varSA, 2. dIrgha laghu nahi te, 3. gauravavALuM, laghutA vagaranuM, gaMbhIra, saMgIna. alaGkakaraNa na. (alam +kR+bhAve lyuT ) khasaMDAra, ghare. -sRjati tAvadazeSaguNAkaraM puruSaratnamalaGkaraNaM bhuvaH - bhartR0 1 / 92 alaGkariSNu tri. (alaM+kR+ iSNuc ) zAgAranAra, zaNagAravAnA svabhAvavALuM, AbhUSaNono zokhIna. alaGkartR tri. (alaM+kR+tRc) zolAvanAra, zarAgAranAra alaMkarmiNa tri. (alaM samarthaH karmaNe kha) artha 42vAmAM samartha. alaMkammaNa tri. (alaM karmaNe Ini) Ama aravAmAM DuzaNa, samartha alaMkAra pu. ( alaM kR+bhAve ghaJ) 1. ghare, 2. zazagAra, u. sAhityazAstranI graMtha, 4. sAhitya viSayaka doSaguNapratipAdaka graMtha, pa. zabdabhUSaNa anuprAsa vagere, zabdArthabhUSaNa upamA vagere zabdAlaMkAra. alaMkAraka tri. (alaM kR ghaJ, svArthe kan ) khabhUSA- ghareNuM, zarAgAra. alaMkArasuvarNa na. ( alaMkArArthaM suvarNam) AbhUSaNa ghaDavA mATenuM sonuM. alaMkumAri tri. (alaM kumAryyaM tad bharaNAya) DuMbhArInA bharaNa-poSaNa mATe basa hoya tevuM dhana vagere. alaMkRta tri. (alaM kR+karmaNi kta) zAgArela, bhUSita, maMDita na snAnaM na vilepanaM na kusumaM nAlaMkRtA mUrdhajAH - bhartR0 alaMkRti strI. (alaM kR + bhAve ktin) 1. khabaMDAra, ghareNuM, 2. alaMkAranuM sAdhana, 3. alaMkAra zAstrokta upamA vagere alaMkAra. alaMkriyA strI. (alaM kR+za) zazagAra te, bhUSA. Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alaMgAmina-alasaka shbdrtnmhoddhiH| 189 219 gAmi tri. (38 paryApta chati ni) javAmAM gamyuSI pu. ( puruSAya vArthe 3) yuddha samartha, zatru pratye janAra. vageremAM, malla vagere, sAme laDhavA vageremAM samartha. gIya tri. ( rUnIyA:) nahi oLaMgavA yogya, | sarjava tri. (3-4 paryApta varlDa vaNya) yatheSTa zaktizALI, oLaMgavA lAyaka nahi te. baLavAna. madhya tri. (na adhya:) uparano artha juo. alaMbuddhi strI. (alaM vyarthA bAdhitaviSayatvAt paryAptA alajI strI. (alaM paryAptA satI jAyate jan Da GIp) vA vRddhi) 1. mithyA buddhi, paripUrNa buddhi, buddhizALI. sAMdhAno eka roga. gamyuSa pu. (aDhaM+puSa+1) te nAmano eka rAkSasa, anna tri. (na abbA ya) lAja vagaranuM, bezarama. jene ghaTotkace mAyo hato, rAvaNano maMtrI prahasta saMA strI. (na rungA) lAja nahi te, zaramano nAmano rAkSasa, vana-UlaTI. anuSa strI. jainazAstra prasiddha uttara rucaka parvata abhAva. uparanI vasanArI AThamAMnI pahelI dizAkumArikA. masTrakvara pu. (karuM nR+) mATInuM pANI bharavAnuM alambuSA strI. (alaM puSNAti puS+ka pasya baH striyAM eka moTuM vAsaNa. TA) 1 rIsAmaNIno velo, 2. majITha, 3. muMDerI, anIvi tri. (3ruM navi) AjIvikA pUratuM 4. bIjAne nahi pesavA devA mATe karelI eka pANInI rekhA, 5. te nAmanI eka apsarA. anupa tri. (arUM nuSyate na vA-) khAvA pUSpagu tri. ( -sAmarthya [+37) samartha, yogya. pUratuM mAMsa. - vinApyasmadalaMbhUSNurijyAyai tapasaH sutaH- zizu0 atyaMti pu. (3na8 vA ti) gIti mAtRkA "sA re ga ma pa dha nI sa' vagere. praya pu. (na ya:) vinAzano abhAva, utpatti. alantamAm avya. (alam atizaye tamap Amu) alaya tri. (layo layanaM kvacidavasthAnaM nAsti yasya) atyaMta pUrNa, basa, pUrNa, ghaNuMja. anazvara, vinAza vinAnuM, avasthAna vagaranuM, attarA" vya. (arun atizaye ta{[ ) uparano bhramaNazIla, ghara vinAno rakhaDela. artha juo. gag. ( ane 3 a) 1. dhoLo, AkaDo, anyana tri. (aruM prabhUtaM thanamasyasya ) pUratA 2. gAMDo kUtaro, haDakAyo kUtaro, eka jAtano kRmi. dhanavALuM, samRddhimAna, dhanavAna. san na. (na 25: pApam rastha :) pApa nahi te, madhUma pu. (aRnatyartho dhUma:) dhumADAno samUha puNya. aMbAra. ke avya. ( ra ra rasya R:) moTe bhAge avadha tri. (na ththa:) na meLavela, na pAmela. nATakomAM vaparAto paizAcI bhASAno zabda, jeno. aokhya tri. (na mya:) na meLavI zakAya koI artha nathI. saMbodhanamAM vaparAya che. am +5 na. ta.) jhADanI vya. (a8 ) 1. bhUSaNa, 2. basa, stravA ina. (0rva bAiti cAre bAju karelo pANI rahevAno kyAro. -mAtravIr. 3. pUratuM, marha mahIpATha ! tava zrameLaradhu2. rU4, aTala tri. ( vavapu, na smRti) je camakadAra nathI, 4. alaMkAra, 5. samarthamAM, 6. zaktimAM, 7. pUrNatAmAM, | maMda, jhAMkhuM. 8. puSkaLatAmAM, 9. aTakAvavAmAM, 10. niSedhamAM, sasTama tri. (1 +3) ALasu, kriyA karavAmAM 11. nirarthakapaNAmAM, 12. hovuM evA arthamAM, manda, niSkriya, skUrti rahita, thAkelo, kalAta. 13. ane nizcayamAM vaparAya che. -zroNIbhArAdalasagamanA-megha0 82 gammada tri. (1 58:) je laMpaTa -- viSayI na hoya, gaTisa pu. (0+viva) 1. eka jAtano pAda roga, zuddha cAritravAnuM. 2. eka jAtanuM jhADa, 3. te nAmano eka muni. atrampa pu. (aruM nirartha: pazu:) kharAba pazu. | ava tri, (3mAM svArthe ve) ALasu. Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 alasaka pu. (na lasyati anena las karaNe vun) kheDa jAtano uda22oga alasaka. zabdaratnamahodadhiH / alasatA strI. (alasasya bhAvaH tal) ANasapazu. alasatva na. ( alasasya bhAvaH tva) uparano artha. alasA strI. (na las ac TAp) kheDa bhatano velo. alasekSaNa tri. (alase IkSaNe yasya saH) nI AjamAM ALasa hoya che te ALasu netravALuM. alAta na. (na lA+kta) 1. jAri, 2. aMgArI, 3. preyasI. - nirvANAlAtalAghavam- kumA0 2 / 23. alAtRRNa tri. (alaM + A + tRd dasya na malopazca ) atyaMta duHkha henAra, pIDA 42nAra. alAbu strI. ( na lambate na labi + u Nit nalopazca vRddhiH) jAno velo, tuMjaDI, tuMjaDu, bAMjI hUdhI.. alAbumaya tri. ( alAbu +vikAre mayaT ) tujAnuM pAtra. alAbU strI. (na+labi+U) tuMjaDI, tuMjaDu. alAbUkaTa na. ( alAbUnAM rajaH alAbU + rajo'rthe kaTac) tuMbaDAnI 24. alAbUpAtra na. ( alAbUnAM pAtram) tuMjIthI janeSu vAsA.. alAbha pu. (na lAbhaH) 1. sAno abhAva, 2. hAni. alAbha tri. ( na lAbhaH yasya) sAla vagaranuM. alAyya tri. (R + Ayya rasya laH) 4vAnA svabhAvavANu, sAme janAra zatru vagere. alAra na. (arAryyante RR yaG luk ac rasya laH) ubhAu, bAra, haravAbhe. alAsa pu. ( na lasyati anena las karaNe ghaJ) mano bheDa bhatano roga, khavAsa, upavi ali pu. ( alati daMze samartho bhavati yaH al in) 1. lamaro, 2. vIMchI, u. agaDI, 4. jhoyasa, 5. vRzci-rAzi, 5. hA. alika na. ( al karmaNi ikan) sasAra, yA alikula na. ( alInAM kulam) bhamarAnuM Toju. alikulasaGkula tri. ( alikulena saGkulaH) bhamarAnAM samUhathI vyApta, Du nAmanI choDa. - alikulasaGkulakusumanirAkulanavadalamAlatamAle gIta aligarddha pu. (aliriva vRzcika iva gRdhnoti gRdh+ac) eka jAtano sarpa. aligu pu. ( aliriva duHsahA gaurvANI asya) te nAmanA eka RSi. [ alasaka-alimaka aliGga tri. (nAsti liGgajJApakahetu cihnaM vA yasya) thila vagaranuM, anumAya hetu vagaranuM, (pu.) vedyAntabhata prasiddha paramAtmA, siMga, bhinna, duSTa zila aliGgina tri. (na liGgI veSadhArI) janAvaTI veSane nahi dhAraNa karanAra brahmacArI vagere. alijihavA strI. (aliriva kSudrA jihvA) 5Dakala, jIbhanA mULa bhAgamAM rahelI nAnI jIbhaalijihnikaa. aliJjara pu. ( alanamaliH alA+in taM jarayati jR + ac) pAegI bharavAnuM bhATInuM bhoTu vAsA. alidUrvA strI. (alirivAkAreNa dUrdhvA) kheDa bhatanI ghojaDa. alin pu. (alaM vRzcikapuccharaNakaNTakaM vidyate'sya ini) 1. bhamaro, 2. bIMchI, u. vRzcirAzi. alinI strI. (al in GIp ) bhamarAkhanuM muMDa - alinIjiSNukacAnAM cayaH - bhartR0 1/5 alinda pu. ( alyate bhUSyate al+karmaNi kindac) 1. soTasI, jArakhAnI jahArano bhAga, 2. bArazAnI bahAranA bhAgamAM rahelo coka, 3. te nAmano eka heza, 4. khasiMha dezamA rahenAra, pa. asiMha hezano 24. alindI strI. (alyate bhUSyate striyAM GIp ) 1. khoTI, 2. siMha dezanI strI. alipaka pu. ( kutsitavarNena lipyate lip +karmaNi vun ) 1. jhIyala, 2. lamaro, u. tarI. alipatrikA strI. (aliriva vRzcika iva patramasyAH kapi ata itvam) vRzcipatrA nAmanI kheDa tA. aliparNI strI. (aliriva vRzcika iva patramasyAH, kapi ata itvam GIp) te nAmanuM kheDa vRkSa athavA batA. alipijJa tri. (na lipiM jAnAti jJA+ka) vipine nahIM bhAnAra alipriya na. ( alInAM priyam) rAtuM bha.. alipriya tri. ( alInAM priyam) labharAne priya hoI vastu. alipriyA strI. ( alInAM priyA) pAunu Au. alipsA strI. ( na lipsA) bipsAnI khabhAva alimaka pu. ( aliriva makkate mak + ac) 1. heDaDI, 2. ojheyala, u. labharI, 4. bhaDuDAnu Au, pa padmaDesara. Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alimodA-alka shbdrtnmhoddhiH| 191 alimodA strI. (alIn modayati mud+Nic + aN) | aloka pu. (na lokyate lok karmaNi ghaJ) alputhI gaNIkArI vRkSa, eka jAtanuM jhADa. adazya pAtAla vagere, jyAM kevaLa AkAza ja che. alimpaka pu. (kutsitaM lipyate varNena lip vA karmaNi mevA praza. -nAlokaM kartumarhasi-rAmacaritam / za saMjJAyAM kan) 1. heDI, 2. (bhamarI 3. DIyara | aloka na. (na lokyate-loka karmaNi ghaJa) dozanya 4. ma rnu , 5. 5.sara.. .sita. alila pu. (R+ilac rasya la:) me. tanu, 56l. aloka avya. (lokasyAbhAvaH) elso. amAva.. alivallabha pu. (alInAM vallabhaH) 1. mabharAne priya, alokana na. (na lokanam) adRzya5j, noite, 2. si. vRkSa. aMtadhyana thavuM. alivirAva pu. (alInAM virAvaH) mamarAno. 12. alokanIya tri. (na lokanIyam) nali vA yogya, alivAhinI sI. (aliM vAhayati gandhe na mahezya. vaha+Nic+Nini+GIp) 9 // 32prasiddha me. alokA strI. (loka ghaJ striyAM TAp na0 ta0) 52. vRkSa. aliviruta na. (alInAM virutam) (bhamarAno za6. alokya tri. (lokAya svargAdilokaprAptaye hitaH tatra alIka na. (al+Ikan) 1. priya, 2. mATu, ___ sAdhu vA yat na0 ta0) sva0 vagaire dona asAdhana. uI, 4. 16ue, sun. alobha pu. (na lobhaH) bomano amAva, dhana korema alIkatA strI. (alIkasya bhAvaH tal) 1. mithyA5j. atitRSNAno abhAva. 2. zananaM zaviSaya asatyapa alobha tri. (na lobhaH yasya) dona. . alIkatva na (alIkasya bhAvaH tva) ajJAnaviSayatvam, alobhina tri. (na lobhI) soma. vinAnu, soma. . uparano artha juo. alola tri. (na lola:) yaMyanalita, tRSpa saranu, alIkamatsya pu. tasama taNe sahana Dhosni. acaMcaLa. alIkin tri. (alikamastyasya in) huboranAra, alolupa tri. (na lolupaH) domiyu nalita, malita, apriya bolanAra, arucikara. nilabhI, lolupatA vinAnuM. alu strI. (al+ un) nAnI. 2 // // 2, nAna. elel, nAnu aloha pu. te namana . RSi. 4Atra. alohita tri. (na lohitam) rAtuM na ta.. aluksamAsa (na luksamAsaH) Thebha vimastino dopa alohita na. (na lohitaM yasmAt) rAtuM ma.. thatI natha. tevo samAsa. -sarasijama, aatmnepdm| alaukika tri. (na loke viditaH Thak) avialubdha tri. (na lubdhaH) homiyu nahita, nitamI, nahosa.. lobha vagaranuM. alaukika na. (na laukikaM pratyakSaM yat tat) naiyAyiAme. alUkSa tri. (na rUkSaH vede rasya laH) sUnahita, thA.. mAneluM alaukika pratyakSa. ale avya. pizAyI. bhASAna saMbodhana. alaukikatva (lokAvagateSTasAdhanatAzrayAnyatvam vedaalepaka tri. (nAsti lepaH sambandho yasya vA kap) nirlepa, koInA saMbaMdha vagaranuM, lepa nahIM karanAra, bodhitaiSTasAdhanatAkatvamiti mImAMsakAH) vehamAyata ISTanI sAdhanA. alepaka pu. (nAsti lepaH sambandho yasya vA kap) 52mAtmA. alaukikapratyakSa na. (alaukikasannikarSajanyaM pratyakSam) alele avya. (pu. bhASAmA 52tuM saMbodhana... sAmAnyalakSaNa, jJAnalakSaNa, ane yogaja sakiSamAMthI aloka tri. (na lokyate) 1. sadRzya mevI 7205 koI eka satrikarSathI utpanna thatuM pratyakSa. vastu, 2. (na lokaH yasmin ) ti.nina. alaukikasannikarSa pu. (lokeSu aviditaH sannikarSaH) prazi, -lokAloka ivAcala:-raghu0 1 / 68, 3. 4). lokamAM nahi prasiddha satrikarSa-saMbaMdha. puthya na yuM Doya. te, 4. namiTho nA2. alka na. 1. 3, 2. zarI2nI. savayava. Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 shbdrtnmhoddhiH| -alpAhAra alpa tri. (ala+pa) 1. kSudra, 2. sUkSma, 3. bharane | alpapramANaka tri. (alpaM pramANaM asya svArthe kap) yogya, 4. thoD. -alpasya hetorbahu hAtumicchan-raghu. 652no. artha. 2147, -svalpamapyasya dharmasya trAyate mahato alpaprANa pu. (alpaH prANaH-prANanakriyA yasmin) bhayAt-gItA 2 / 40, -alpazrutaM zrutavatAM alpaprANa akSara-svara, ardhasvara, anunAsika tathA parihAsadhAma-bhaktA0 6 k c T t g j D d b akSarI. alpaka tri. (al+pa svArthe kan) 652no a.. alpaprANa tri. (alpaH prANaH prANahetukaM balaM yasya) alpaka pu. (al+pa svArthe kan) 4vAso. thoDA prANavALuM, alpabaLavALuM. alpakezI strI. (alpaH keza iva patramasyAH) bhUta alpabala tri. (alpaM balaM yasya) thora bavANu. eka jAtanuM jhADa. alpabhASin tri. (alpaM bhASate) thoDuboranAra, 595. alpagandha na. (alpo gandho yasya) rAtuM poya. alpamAriSa pu. (alpaH mAriSaH) diend. alpagandha tri. (alpaH gandho yasya) tho.31. diyalj. alpamUrti strI. (alpA mUrtiH) nAnI mUrti.. alpagandhi tri. (alpaH gandhaH yasya ic) 652no artha alpamedhas tri. (alpA meghA yasya) thoDI buddhivANu, . mAnI. alpaceSTita tri. (alpaM ceSTitaM yasya) 285 yeSTAuj, alpampaca tri. (alpaM pacati) thoDaM 2i). mAtra potArnu peTa bharanAra, kRpaNa, lobhI, jemAM thoDI rasoI thaI kriyAzUnya. alpacchada tri. (alpaH cchado yasya) thoi vastra zake tevuM pAtra vagere. alpavayas tri. (alpaM vayo yasya) nAnI kyavANu. dhaa29|| 72 naa2|. -alpacchAdaH alpavAdin tri. (alpaM vadati) thoDaM bolanAra, alpajJa tri. (alpaM jAnAti jJA+ka) thorDa , satyabhASI. UlaTA jJAnavALo, bahu moTo jANakAra. alpavidya tri. (alpA vidyA yasya) tho.vidyAvANu, alpatanu tri. (alpA kSudraparimANA tanuH yasya) uj, azikSita, ajJAnI. hunaj, thoDai siauj, humaNI-pAtI . alpazakti tri. (alpA zaktiryasya) thI.. zadiaul, alpatA strI. (alpa bhAve tal) tho3156, kSudra5, ubhIra, huni. 425. alpazamI strI. (alpA zamI) 1. nA. 4ii, alpatva na. (alpa bhAve tva) 652no artha humo. 2. nAnI khIjaDInA AkAranuM koI jhADa. alpadRSTi tri. (alpA dRSTiryasya) saMthita manavAyA, alpazas avya. (alpa zasi) thoDu, 421. -bahuzo madU26. dadAti AbhyudayikeSu alpazaH zrAddheSu / / 4ii. alpadhana tri. (alpaM ghanaM yasya) hena. pAse. dhana. thoDaM hI, cyAre tyAre. alpasarasa na. (alpaM saraH) kSadrAzaya, nAnAzaya. alpadhI tri. (alpA dhIryasya) tho.juddhivANI, bhU, alpAkAkSin tri. (alpaM AkAGkSati Nini) thorAne sanI. -caturvargaphalaprAptiH sukhAdalpadhiyAmapi yAnA2. -sA0 da0 alpAyus tri. (alpaM Ayuryasya) thoDI va26vANu. alpapatra pu. (alpaM patraM yasya) nAnai viasianri. alpAyus pu. (alpaM Ayuryasya) 45. tulasI, thoDA pAMdaDAvALuM koI paNa vRkSa. alpAyus na. (alpaM AyuH) thorI mAva268. alpapadya na. (alpamasampUrNaM padmam) rAtuM bha. alpAyuSka tri. (alpaM Ayuryasya) tho.30 .26vAj. alpapramANa pu. (alpaM pramANaM asya) .5 tarnu / alpAlpa tri. (alpaH alpaH) gha thAI, thoDAmA 3, tarabUyano veto. alpapramANa tri. (alpaM pramANaM asya) thoDa2 pramANu, alpAhAra pu. (alpaH AhAraH) tho.32. Aust2. thoDA mApanuM, thoDA vajanavALuM. alpAhAra tri. (alpaH AhAraH yasya) thoumADAvA. Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpikA-avakezina shbdrtnmhoddhiH| 193 njiA strI. (anya pramANena ) 1. rAnI maga, | gavatrita tri. (ava+ +aa) joyela, jANela, jaMgalI maga, 2. thoDI mAtrA, 3. kSudra, nIca. | grahaNa karela. sthita tri. (nyU++) thoDuM karela, halakuM | mavA strI. (nava graho gi vadhuna) zevALa. karela, sanmAnanI daSTie nIcuM, tiraskRta. kavavA pu. (3mava+che+ghaLuM) 1. vakhata-samaya, sthi4 tri. (tizayena 3 nya: ) atizaya moko, taka, 2. jagyA-sthAna, 3. avakAza. - thoDuM, alpa, atizaya nAnuM. avakAzaM kilodanvAn rAmAyAbhyarthito dadau-raghu0 "Iya tri. (tizayena arU: phaMthasu) ghaNuM thoDuM. 4 58, 4. padApaNa, pahoMca, praveza, aMtarmana, kIta tri. (anya Syi +vatta) thoDuM karela. 5. sthAna ApavuM - tAt yo viputaparvaatpamUta tri. (anya bdi mU+tta) thoDuM thayela. ! kAzo'dhamAnAm-paJca0 11366 anyona tri. (nam) thoDuM ochuM, adhUruM. savIf tri. (mava +vatta) 1. vyApta, vyApela, sabhyopAya pu. (a7: rUpAya:) nAnuM sAdhana, thoDuM 2. cUrNa karela, 3. vIkhInA khela, 4. brahmacarya sAdhanA vratano bhaMga karela. arjA strI. ( TApu) 1. mA, 2. sarvajJa, | kavItA strI. (kavIzya mAva: tatyu) vrata bhaMgANuM. paramAtmA, devatA. garvItva na. (avazya bhAva: ) uparano artha gar (pyA. para. sI. se) 1. jhaMkhavuM, tRSNA rAkhavI, | juo. 2. javuM, 3. tRpta thavuM - ne mAmati saddIpA | avaLana tri. (navIrNamanena ni) jeNe potAnA ratnasUrIpa vinI-dhu dUdha, 4. rakSaNa karavuM, brahmacarya vrata vageremAM bhaMga karela hoya tevo brahmacArI. -yamavatAmavatAM ca dhuri sthitaH -raghu0 91, -avakIrNI bhaved gatvA brahmacArI tu yossitmpa. mAMgavuM, 6. zobhavuM, 7. sAMbhaLavuM, 8. vyApta yAjJa0 3 / 280 thavuM, 9. bheTavuM, 10. prArthanA karavI, 11. icchavuM, | gavati na. (avakkIffNano vrata) vrata bhaMga karanAra 12. praveza karavo, 13. hovuM, 14. vadhavuM, brahmacArI vagerene mATe prAyazcitta. 15. pakaDavuM, 16. mAravuM, 17. samartha thavuM, | avazvana na. (sava +nyu) saMkocAI javuM, 18. jANavuM, 19. karavuM, 20. icchA utpanna karavI, - saMkaDAI javuM, te nAmano eka roga. 21. meLavavuM. avaqAra tri. (va+dara) atyaMta nIcuM. * sava maLa. (ava+ ) 1. nizcayamAM. 2. asakala | avAra na. (ava+dAra) virUpapaNuM. viparItapaNuM. paNAmAM, 3. niyogamAM, 4. anAdaramAM, 5. AlaMbanamAM, vaSTa tri. (nava+ +vatta) 1. kheMcela, 2. tANela, 6. zuddhimAM, 7. tiraskAramAM, 8. ane nIcANamAM 3. dUra karela, 4. khaseDela, 5. jJAti vageremAMthI vaparAya che, dUra. pUrvAparo tonithI vaII-HI. I6 bahAra kADhela. (A avaI nuM vaikalpika rUpa che.) vaSTa pu. (ma++vatta) gharamAMthI pUMjo kADhanAra savavA tri. (na+svArthe da) 1. sAmenuM, cAkara-nokara. 2. UlaTuM, 3. pAchaLa, 4. nIcenuM, pratikUla, viruddha. jhavaNa tri. (narva++vaca) kheMcavA yogya, tANavA avada tri. (nava+svArthe dar svArthe ) uparano | lAyaka, dUra karavA yogya. artha juo. navavati strI. (va+varRvatta ro :) saMbhAvanA, savapita tri. (nava+ +rtari vatta) vicalita, | saMbhAvyatA, nizcaya. kaMpela, cAlela. avakezin tri. (avacyutaM kaM sukhaM yasmAt, avakaM vara pu. (nava++) pUMja, kacaro, ukaraDo. | zUnyatAnIfzatuM zITamastha avaLa+zuM una) navavarSA 2. (nava+ +nyu) baLapUrvaka kheMcavuM, vAMjhiyuM, uSara, anupajAu, phaLazUnya jhADa vagere. kheMcavuM, ghasaDavuM, eka ThekANethI bIje ThekANe baLapUrvaka | avazezi tri. (navasannA: kezA vidatte prazya ni) kheMcI javuM. thoDA kezavALuM. Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 avo itri. (avaSTa: oyiA) koyale jene uddezIne avAja karyo hoya te, koyalathI tiraskRta. avaktavya tri. (na vaktavya:) na bolavA lAyaka, na kahevA yogya. zabdaratnamahodadhiH / avavanna tri. (nAsti vastra yasya) moDhA vinAnuM gumaDuM. ava tri. (nava:) vAMkuM nahi te, saraLa, sIdhuM, prAmaNika, sAcuM. JavakSit tri. (ava +fLana) kheMcanAra, AkarSaNa ka2nA2, kheDanAra. avanta tri. (gava R +rtari an) haLavethI raDavAnA svabhAvavALuM, jo2thI rovAnA svabhAvavALuM, vAraMvAra raDanAra, hAMsyA karavuM te. avanta pu. (ava +mAve a) haLavethI raDavuM, ghAMTo pADIne raDavuM, cItkAra karavo te, poka mUkavI. savana 7. (ava +mAve tyu) uparano artha juo. avama pu. (ava ma+bhAve gha%0) haLavI gati, UtaravuM. avakraya pu. (ava zrI+gar) 1. kiMmata, mUlya, 2. bhADuM, 3. ka2, mahesUla vagere. (rAnagrAdgha dravyam) avanti strI. (ava++stit) nIce javuM, UtaravuM. avaviA zrI. (ava ? za TApuM) bhUlacUka. gavaSTa tri. (ava++rmaLa tta) jene uddezIne bUma pADI hoya te. avoza pu. (mava Rg dhab) 1. avAja, ghoMghATa, 2. Thapako, 3. niMdA. Javinna tri. (ava+virud+vatta) sIjheluM, jaLa vagerethI atyaMta bhInuM, avavaova pu. (ava virud+gham) 1. pAkyA pachI phaLa je gaLI jAya che te, 2. rasoI thayA pachI je sIjhe te, 3. jaLa vagerethI bhInuM, 4. TapakavuM. avavaovana na. (jhava virud nyu TIpuM TIpuM TapakavuM, jhAkaLa, karA paDavA vagere. avavavA pu. (ava vavat a) karkaza AlApa. savavavAtha pu. (ava vavat ig) adhUruM pakAvavuM, ardhuM bAphavuM. avakSaya na. (ava kSi mAve ava) 1. caDhatI pachInI vinAzonmukha avasthA, 2. kSaya, dhvaMsa, 3. nAza. [gavohi--avAmana avakSayaLa na. (gava kSi nir mAve tyu) caDhatI pachInuM vinAzonmukha avasthAnuM sAdhana vyApArAdi. avakSipta tri. (mava kSip+ itta) tiraskArela, nIce pheMkela, kharAba rIte pheMkela. avakSILa tri. (ava kSi+tta) caDhatI pachI vinAzonmukha padArtha. (na. ) vinAza avakSaya, zabda juo. avakSuta pu. (ava kSu+tta) jenI sAme chIMka karAyelI hoya te. avakSepa pu. (ava kSip+gha') 1. tiraskAra, 2. nIce pheMkavuM, AkSepa, niMdA, kalaMka. avakSepaLa na. (ava kSip+jyuT) uparano artha juo. vaizeSika matamAM karma pAMca prakAranAM che, te paikI eka--tsepaLuM tato'vakSepaLamAtvanuM tathA / prasAraNaM ca gamanaM karmANyetAni paJca ca -mASArichel: dh / / avakSepaLI strI. (ava kSip+jyuT DIp) balA nAmanI auSadhi, lagAma, rAsa. JavavAta na. (nimna: vAta:) . UMDo khADo. avakhAda pu. (avajJAta: ninvita: vAva:) khAdyapadArtha. nizvita avagaNana na. (avA+mAve tyu) apamAna, mAnabhaMga, avajJA, tiraskAra, parAbhava, niMdA, kalaMka, gavakhita tri. (bava pat vatta) avajJA karela, tiraskAra karela, niMdela, parAbhava pAmela-pamADela. gavAna pu. (bava 4+3) gAla upa2 thayela eka roga, gAlamasUriyuM, gAla upara thayelA khIla. avAta tri. (ava ga+vatta) 1. nIce gayela, 2. jANela. gavati strI. (mava gam+mAve vitam) 1. nIce javuM, 2. nizcayAtmaka bodha-jJAna, 3. pratyakSa thavuM, satya samaja. avAtha tri. (mava aa ri tha TrasvaH) 1. savAranA pahoramAM nahAyela hoya te, 2. savAramAM nahAnAra. avAti tri. (mava v La vatta) apavAdayukta, nindita, lokApavAdavALuM, niMdela. gavAna pu. (ava +bhAve ghan jJAna, nizcayAtmaka jJAna, jANavuM. ekAdazendriyairyuktyA zAstreNApya - vagamyatepaJca 2 / 18 avagamana na. (avagam buTa) pAse javuM, nIce UtaravuM, samajavuM, jJAna, pratyakSa thavuM. Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avAja-vadhAta] avaLAda tri. (ava haiM vatta) 1. gADha, purastAvavAnA navanIravat pazcAt 2403/72. ghaTTa, ghAtuM, 3. aMdara dAkhala thayela, 4. DUbela, 5. viSayabhUta, 6. nAhela, 7. UMDuM, gheTuM. savAda pu. (ava +gha snAna, nAhavuM, aMdara praveza, jJAnathI viyogIkaraNa, snAna karavAnuM sthAna, DUbakI lagAvavI--nAvA kSaLamAtrazAntA- raghu. 5 / 47 zabdaratnamahodadhiH / 195 amyunnatA | avamUrdhva avya. (sava+stUrI 3dyame tyap) mAravA mATe lAkaDI ugAmIne. -avamUrccha caret nR%0matibhraMchuM nipAtane - manu0 11 / 208 vakRta na. (sava gRha+jyap) vyAkaraNazAstra prasiddha pragRhyasaMjJaka pada. avoraLa na. (ava purI udyame jyu) mArI nAMkhavA mATe zastra vagere ugAmavuM te. tnnaantriiynAvazoraprAyazcittava saMpadyate-prAya vive. ghUrakavuM, dhamakAvavuM. avaklR pu. (ava pra+gha) 1. varasAdanA jaLano pratibaMdha, anAvRSTi, vRSTirbhavati rAsyAnAmavadavizoSiLAm--raghu0 62, 2. nigraha, 3. zikSA, 4. naDatara, pa. aTakAva, 6. vyAkaraNazAstramAM jaNAvyA pramANe-sandhi rahitapaNuM, samAsamAM rahelA zabdone alaga alaga karavA, virAma ke saMdhi na hovI te. jema-(dhik tAM haiM tuM 2 mAM ca rUmAM ca mAM ca-ma'0, 7. hAthIono samUha, 8. hAthInuM kapALa, 9. svabhAva, 10. zApa. avapradaLa 7. (ava prapha mAve tyu) jJAna, pratirodha, anAdara, avahelanA. vAhana na. (ava d nyuT) uparano artha. snAna, nahAvu vage2e, niSNAta thavuM, snAnAgAra - dagdhAnAmavagAhanAya vidhinA ramyaM saro nirmitamzRGgA0 1 avAdya tri. (sava nAd Li yatsnAna karavA yogya pANI vagere, aMdara praveza karavA yogya, viSayabhUta banAvavA yogya. avAdya anya. (ava zAha tyap) avagAhana karIne, snAna karIne, aMdara praveza karIne. -vAgha avaLIta tri. (ava ge+tta) lokApavAda pAmela, nirdela, duSTa, garhita, nIca, vAraMvAra joyela. 1. meLa vinAnA svarathI gAvuM, kharAba rIte gAyeluM, 2. dhamakAveluM, gALa daIne kaheluM, Thapako ApIne, 3. gItathI AghAta pahoMcADavo. avanIta na. (ava " mAve ta) nindA, lokApavAda, dhikkAra, lAMchana. avamuLa pu. (ava zu+) doSa, avaguNa -anyadoSa parAvaguNam / avanuna na. (ava gu+hyu) vastra vagerethI moM DhAMkavuM, lAja kADhavI, ghUmaTo kheMcavo, bUrakho, bUrakho nAMkhavo. avamujanasaMvItA nAmisaren dra sA0 da0 gavAnamudrA strI. (avaLunAya mudrA) taMtrazAstra prasiddha eka mudrA. avanunavat tri. (savanunana matur ghUmaTAthI DhaMkAyela, paDadAthI AcchAdita. -avajanavatI nArI- 10 b avAistrI. (ava khur vurjI) bUrakho, moM DhAMkavAnI sADI, paDado, bUrakho nAMkhavo, paDado karavo. avamuSThita tri. (ava gu+tta) moM DhAMkela, bUrakho nAkhela, DhAMkela, cUrNa karela, AvRta, paDado ANela. -rajanItimirAvaguNThite - ku0 4 / 11 avati tri. (ava muk rmaLi vatta) gUMthela. - avaprAda pu. (ava pra+hat avagraha zabda juo. savaSaTTa pu. (ava r AdhAre tha) 1. jamIna aMdaranI guphA, pRthvInI aMdaranuM chidra, 2. bAkuM, 3. anAja daLavAnI ghaMTI, 4. jorathI calAvavuM, halAvavuM. JavaSaTTana na. (gava ghaTTa mAve tyu) uparano artha juo. gavaSaTTanA zrI. (ava ghaTTa) avaSaTTa zabdano artha juo. avakRita tri. (avaghaTTa rmaLi vatta) jo2thI calAvela. avarSaLa na. (ava ghR+tyu nIce rAkhIne ghasavuM te, sarva taraphathI ghasavuM te, sApha karavuM, daLavuM. avarjita tri. (Java pR+vatta) ghaseluM, sApha kareluM. avayAta pu. (ava han ig) 1. khAMDavuM, 2. anAja vagerenAM photarAM kADhavA mATeno vyApAra, khANiyAmAM anAja nAkhI sAMbelAthI chaDavuM, 3. jhATakavuM, 4. mArI nAMkhavuM, ThokavuM, 5. AghAta, prahAra karavo, karNavighAtanipuNena ca tADyamAnA dUrIkRtAH karivareNa bhartR0 2 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 shbdrtnmhoddhiH| [avaghAtaka-avaccheda vAti tri. (navajAta+svArthe+) khAMDanAra, | avadhUna na. (sava pUrNa nyu) sukRtamAM kahela eka jhATakanAra, mAranAra. vraNa, pIsavuM, bhUko karavo, khAsa karIne ghA upara vAti tri. (garva ha+forni) uparano artha juo. | davAno bhUko pAvaDara nAkhavo. avayuda tri. (avaM+zu+tta) DhaMDhero pITAvI jAhera | avadhUta tri. (nave+dhU Ne phaLa vatta) cUrNa karela, ghoSaNA dvArA pracAra karela. karela, daLela, pIsela, bhUko karela. avadhUna na. (sava pUrNa pramANe mAve nyu) cAre | mavapUruM pu. (avanatA pUDA vacce vA to 4:) tarapha pharavuM, bhamavuM. vapUDa zabda juo. -viva2vA2AyAsavoTita tri. (nava yu parivarte vakta) cAre taraphathI cUlacAmarakalANaH-kAda0 26 DhAMkela, vIMTela, sarva taraphathI gherAyelA avacUla na. (avanatA cUDAgraM yasya vA Do laH) vapoSaNa na. (ghu+bhAve nyu) sarva lokane cAmara, camarI. jAhera karavA mATe sAda paDAvavo te, DhaMDhero pITIne avacUlaka na. (avacUlamiva svArthe kan saMjJAyAM vA jAhera karavuM te, udghoSaNA. #) uparano artha juo. vaSoSa strI. (mavuM +pu) uparano artha juo. gavada pu. (kava cha ) DhAMkaNuM, AvaraNa. prAna na. (gava prA mA cuTa) suMghavuM. vachA pu. ( va chat gha) DhAMkaNuM, AvaraNa. avarakSaNa ne. ( va va+nyuTa) niMdita AkhyAna kavacchinna tri. (nava+cchi+vA) chedela, kApela, upAdhi karanAra, niMdya kathA karanAra, vagerethI vizeSa karela. (tarkazAstramAM potAnA batAvelA avazvana ne. ( vavana nim slIyA) nindA, bhUMDuM viziSTa guNothI bIjI badhI vastuothI alaga karelI bolavuM, vacanano abhAva. vastu. gavAna tri. (vana )mUMguM, vacana vinAnuM. gavacchinnatva na. (sacchinnaNa bhava: C) vyApakatva, -zakuntalA sAdhvasAdavacanA tiSThati- za0 1 / avacanIya tri. (vaktumanarhaH vac arhArthe anIyara) sAmAnAdhikaraNya svarUpa sambandhavizeSa, viziSTatva, sAhitya anukUlatva athavA prayojakatva, iyattAkaraNa, nahi kahevA lAyaka, azalIla zabda vagere. avazvanIyatA strI. (va arthe anIyam ta) kahevAmAM sImAkaraNa. anucita, niMdAthI mukta. -sarvathA vyavahartavya to avacchinnavAda pu. (antaHkaraNAvacchinnatayA jIvasya vAdo vyavasthApanaH) vedAntamata prasiddha caitanyano hyavacanIyatA-uttara0 115 avaya 5. (nave vi+1) puSpa, phaLa vagere antaHkaraNAvacchinnatA vaDe vyavasthApaka matabheda. cUMTavAM-vINavAM. -tataH pravizata: sumAvava gavaSNurita ne, (bava chus mAve sta) aTTahAsa, moTethI mabhinayantyau sakhyau -za0 4 hasavuM. gavarAva . ( va ) hAtha vagerethI puSpa, phaLa vaccherita tri. (nava chus phaLa vatta) mizra karela, ekaThAM karavAM-vINavAM. - avirataNusumAvuM mizra kareluM, mizrita. cAyakhedAt-zizu0 771 gavaSNurita ne. (vaccherita+na) aTTahAsa, moTethI vayAyam vya. (nava vi+muru) vAraMvAra ekaThAM hasavuM. karIne. vachera pu. (mava+chid bhAve gha) 1. chedavuM, savAra na. ( va vat zat nyu) pracAra, sukRtamAM 2. chedana, 3. sImA, 4. hada bAMdhavI, 5. vizeSa kahela eka kSArapAka vidhi. koI kAma para prayoga karavuM, 6. nizcaya, 7. amuka pramANamAM karavuM, niyukta karavo te. 8. vyApti, 9. eka bhAga cA. ma. pramANegavacU4 pu. (avanatA nyUDa yasya) dhajA athavA to 9 pratiyogI, 10. vyApti, 11. iyattAkaraNa, nizAnanI nIce bAMdheluM vastra-pharako. 12. avadhAra, 13. iyattAkaraNa sAdhana, 14. koca. Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avacchedaka-avataraNa shbdrtnmhoddhiH| 197 savajI tri. (mava+chid q) 1. chedanAra, | avanirodhana pu. (3vaTe rti nirudhyatetra vi+nirud 2. sImA karanAra, 3. kApanAra, 4. amuka pramANamAM | AdhAre nyuTa) narakano eka bheda. kara, pa. hada bAMdhanAra, 6. nizcaya karanAra, 7. vyApaka. | gavada pu. oLakha, aTaka. vacchava . ( vacherI mArga: va) 1. svarUpa | kaTi strI. (vada) khADo, kUvo, suraMga. saMbaMdha vizeSa, 2. vyApakatva, 3. vyApyatva, navA strI. (garva+38 35) khADo, kUvo. 4. vizeSaNatva, 5. niyAmakatva e avacchedakatva che | vaTa 12. (avanatA nAsA artha natAthe nIrasAyA: ema vAcaspatimizra kahe che. TIToddeza:) namelA nAkavALuM, cIbuM. acche nivira vI. raghunAtha ziromaNi kRta | avaTu pu. (rava TI+Du) 1. khADo, 2. kUvo, avacchedakatA padArtha nirNAyaka anumAnakhaMDAntargata | 3. suraMga, 4. eka jAtanuM jhADa, 5. DokanI pAchaLano eka grantha. bhAga, dhaDa, zarIramAM rahelo khADAvALo-dabAyelo sarvacchedanana. (ma ccha nyu) chedavuM, kApavuM, juduM karavuM. bhAga. avacchedAvaccheda pu. (-sAdhyAsambandhavyApakatvena) | | navadu strI. (ka+TI+6) Dokano ugrata-upaselo vyApakapaNuM - vachevA: vintaH sAppA: siddho praveza: | bhAga, uparano artha juo. tAvatAmevAvacchedena / savaduna pu. (vaTI nAyate na+3) mastakanA pAchaLanA jhavacchedya tri. (nava chid tha) 1. chedavA yogya, kApavA yogya, 2. nakkI karavA yogya, 3. vizeSaNa avaTodA strI. (avaTasya-kUpasya udakamiva udakamasyAH ApavA yogya, 4. juduM pADavA yogya. 36 veza:) te nAmanI bhAratavarSanI eka nadI. gavacchedyatva . avacchinna nI peThe, eno artha samajavo gavaDa pu. (vAto DeDU: zabdo thasmA) bajAra, hATa, dukAna. savanaya ku. (sava na 3) parAjaya, hAra, hArI javuM vahIna na. (vaDI+mAve va7) UDavuM, pakSInI - nIce UtaravArUpa eka prakAranI gati. te, bIjAo upara vijaya-yendroAvanA dUta:rghu0 662 gavata pu. (ava+3 Tar veve TI ta:) kUvo, khADo vagere. anata tri. (nava ni vatta) hArela. avaniti strI. (sava vita) vijaya, parAjaya. gavatati strI. (garva tan vittana) prasAra, phelAva, vistAra. avajJA strI. (3va jJA ) anAdara, apamAna, tiraskAra, avatata (pU0kR0) garama kareluM. avatAra . na. (avataM+ga) 1. kAnanuM ghareNuM. avahelanA- AtmacavA zivahIvaBIRvadhu 242 2. mastakanA eka bhUSaNano bheda. - ITI namerUavasAta tri. (nava jJA vatta) 1. jenI avajJA thaI sarvavartalA: 0 1 15. hoya te, 2. apamAna karela, 3. anAdara pAmela avatiMsati (nAmadhAtu pa20) kaNabhUSaNa rUpe lagADavuM pamADela, 4. tiraskArela. te, kAnonI vALIo banAvavI. - avataMtatti avasAna na. ( va aa nyu) anAdara, apamAna, dayamAnAH pramadAH zirISakusumAni-za0 114 - tiraskAra. savasita tri. (avataM+kta) 1. kAnanuM ghareNuM gavareya tri. (nava jJA ya) anAdara karavAne yogya, jeNe paheryuM hoya te, 2. mastaka upara ghareNAMvALuM. apamAna karavAlAyaka, tiraskAra karavA yogya. avataraNa na. (AvatAM vyApta tama:, ma) phelAyeluM gavaTa pu. (zrava aTa) 1. khADo, guphA, 2. kUvo, aMdhAruM, thoDuM aMdhAruM -kSIDivatamAM taH:- amara0 3. zarIramAM rahelo khADAvALo bhAga, 4. indrajALa avatAra . ( va tU ma,) utAra, UtaravuM te, patana, upara jIvanAra, jAdugara, te nAmanuM eka naraka. - hRAsa. sava chepa pu. (kavare sthita: chapa:) 1. khADAmAM mAvatara na. (va+7 bhAve ) 1. avataravuM, peThelo kAcabo, 2. binaanubhavI, jeNe saMsAranI UtaravuM, 2. anyarUpe pragaTa thavuM, 3. nadI vagere mAyAne kadI joI nathI. upara bAMdhelAM pagathiyAM, Aro, ghATa, prastAvanA. Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 shbdrtnmhoddhiH| [avataraNikA-avadAnasAhitya avatarA strI. (avataranI svArthe n TApu) | avato strI. (navapatitaM to macA) jeno garbha 1. granthanA prastAva mATe prathama upoddaghAtarUpa saMgati, sarI gayo hoya tevI strI, athavA gAya. 2. paripATI, rIti, 3. grantha vagereno utAro, | jhavatta tri. (nave+o vahune tta) khaMDita, phATela, 4. tarajumo-bhASAMtara. - cIreluM. avatarI strI. (nava+7 nyu DI) uparano artha ttinuM tri. (vattamane ni) jeNe khaMDana karyuM hoya juo. bhUmikA, prastAvanA. te, je vibhAjana kare che, kApIne alaga karanAra. avatarpaNa na. (sava tRpU nyuTa) zAMti ApanArI vatsAra pu te nAmanA eka RSi. upacAra, upAya, yukti. avadaMza pu. (avadazyate pAnarucyartham ava+daMz karmaNi avatAra . ( va ta nid nyu) kacaDavuM, guMdI. gha) madyapAnanI ruci utpanna karanAra cAvavAnuM eka nAkhavuM. jAtanuM dravya, uttejaka, tamatamATa upajAvatuM bhojana, avatAna pu. (mava+ +) 1. saMtAna, 2. nIcA jenA kAraNe tarasa lAge. mukhavALA velAono vistAra, phelAva-dhanuSyane kheMcavuM avakiraNa na. (sava+da bhAve nyu) cIrAI javuM, te, caMdaravo, AvaraNa. cIrAvuM, vidAravuM. avatAra pu. (kava+tU+) 1. nadI vagere upara avatAra pu. (kavaramAve varga) unALo, grISma bAMdhelAM pagathiyAM-ghATa, 2. avataravuM, 3. pragaTa thavuM, 4. utAro, 5. tarajumo. 6. avatAra avaphAta pu. (ava+re+vatta) zveta ujvaLa raMga, pILo dharmArtha-kAma- mokSANAmavatAra ivAGgavAn-raghu0 raMga. - masA sAvariputhatAvavAtanyA 40 20 84, viSNuno avatAra - viSNurvena zIvatAra dine fkSato mahAsaMde-marturU 21, viSNunA daza vAta tri. (nava+re+vata) atyaMta zuddha, dhoLuM, pILuM, avatAro- vevAnuddharate nAjhivahate pUrumuddhiprate khUbasurata, manoza, pavitra, nirmaLa -ndrAvAtA: daityaM dArayate baliM chalayate kSatrakSayaM kurvate / paulastyaM kalahaMsamAlA:-bhaTTi0 2 / 18, - kundAvadAtacalacAmarajayate halaM kalayate kAruNyamAtanvate mlecchAn mUrcchayate cAruzobham-bhaktA0 30 dazAkRtikRte kRSNAya tubhyaM namaH / / matsyaH kUrmo | velAtara tri. (nava re vata ) uparano artha varAhazca narasiMho'tha vAmanaH / rAmo rAmazca kRSNazca vRddha: hkkI ra te raza || jItao, 7. navuM darzana, kavavAna na. (mava+to+nyUTa) 1. khaMDana, 2. parAkrama, 8. vikAsa, 9. janma, -nayAvatAre mA oLaMgavuM, sugaMdhIvALuM, zuddha karavuM, toDavuM, atikrama, Divotpa...ra50 rUArUdha, 10. AgaboTathI nIce 3. yazaskara kArya, 4. pavitra agara mAnya pravRtti, utaravAnuM sthAna, 11. taLAva, 12. bhUmikA, 5. kAryanI saphaLatA prApapramavAnatoSatA- prastAvanA. 8Ara6, 6. kathAvastu, 7. kApIne TukaDe TukaDA karavA te. avatAra . (+7++8) 1. bhUtAdino avatAna na mImAMsAzAstra prasiddha haviSTava prayojaka Aveza-bhUtAdinuM zarIramAM pragaTa thavuM, 2. graMthanI saMskAravizeSa. prastAvanA, 3. pUjA, acAM, 4. utAravuM, 5. bhASAMtara. avadAnasAhitya na. (avadAnaM caritrapradhAnaM sAhityam) avatAraNI strI. (ava+tR+Nic karaNe lyuT GIp) bauddhonuM saMskRta bhASAmAM jIvanacaritra mUlaka sAhitya. graMtha vagerenI prastAvanA. temaja jAtakamAM buddhanA janmonuM vivaraNa che ane 3vatarita tri. (navatRLavata) 1. avaropita, avadAna-sAhityamAM buddhanA upAsakonAM jIvanacaritro 2. utArela. che. avadAnazataka, daza-daza vagoMmAM vibhakta che. vatI tri. (nava-+Z+vata) jeNe avatAra lIdho. pratyekamAM daza-daza kathAo che. 1. divyAvadAna, hoya te, praveza karela, avatarela, Utarela, nIce 2. kalpadrumAvadAnamAlA, 3. ratnAvadAnamAlA, Avelo. 4. azokAyadAnamAlA, 5. dvAtrizatyavadAne, juo. Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avavAraja--adhijJAna] bhadrakalpAvadAna, 7. vratAvadAnamAlA, 8. vicitrakarNikAvadAna, 9. subhogAvadAna, 10. A sAhityanA pramukha graMtho che. avArA tri. (mava da ri vuru) cIrI nAMkhanAra, phADanAra, bhAga karanAra, cIranAra. avadAraka pu. ( avadArayati ava dR+ Nic Nvul ) kuhADI, kodALI, khurapI. avavArA R. (ava+7+ri mAve tyu) cIravuM, bhAga karavo. jIvavAraLa na. (ava da+fLav raLe lyu) kodALI, pAvaDo. zabdaratnamahodadhiH / phADavuM, kuhADI, gavavArita tri. (ava da+ri rmaLi kta) phADela, cIrela, mArI nAMkhela, phADI nAMkhela, be bhAga karela. savavAda 7. (avasAvito vAho yena) sugaMdhIvALo, khasa. avadAha pu. ( ava dah bhAve ghaJ) tAva vagerenA kAraNathI thato dAha, baLatarA, garamI. avadAheSTa na. (avadAhe jvarAdihetuke dehatApe tannivAraNAya rUTam) sugaMdhIvALo--khasa. avadAheSTakApatha na ( avadAhe tannivAraNe iSTakApathaM sopArnAmava) sugaMdhIvALo-khasa. savIrna tri. (mava da+vatta) phADela, cIrela, vaheMceluM, bhAga karela, pigaLAveluM, pravAhI thayela ghI Adi. avavo pu. (ava+vurdU rmaLi mAve vA in dUdha, dohavuM. avadya tri. (na var yat) 1. pApI, adhama, nIca, niMgha, 2. doSa, 3. kahevAne ayogya, niMdavAlAyaka, 4. aparAdha, 5. khoTa-nukasAna, 6. durvyasana, 7. kalaMka. na vApi AvyuM navamitvavadyam -mAvi0 k|ra avagha na. (na vak ya) pApa, aniSTa- jyAntiramudaarmvdybhedi - kalyA0 1. avadyotana na. (avadhut nir mAne nyuT) prakAza karavuM, prakaTa karavuM. ava pu. bajAra, gujarI. avadha pu. (7 varSa:) vadha karavAno abhAva tasmAd yajJe vadho'vadhaH manu0 4 / 39. avadha tri. (nAsti vadho yasya) je vadha ka2vAne ayogya hoya, AghAta na karanAra. 199 avadhAtavya tri. (avadhA+tavya) dhyAna ApavA yogya, kALajI rAkhavA lAyaka. avadhAtavya na. (va+dhA+tavya) dhyAna ApavuM, kALajI rAkhavI. avadhAna na. (ava+dhA+jyuT) dhyAna ApavuM, kALajI, jenAthI viSayAntaramAM gayeluM mana pAchuM phare che, ekAgratA, manoyoga, sAvadhAnI, laganI, cokasAI. avadhAryu. (ava+dhR+f+ar)_sAco nizcaya, khAtarI, sImA. avadhAraLa na. (ava dhR nir jyu) amuka pramANamAM mApavuM, nizcaya karavo, saMkhyA vagerethI pramANano nirNaya ka2vo, sImA baMdhana karanAruM, puSTi karanAruM, baLa, sImA niyata karavI, koI eka udAharaNa sudhI, badhAthI alaga karIne, pratibaMdha ka2vo haiyAvadhArAdvaitaprtissedhstribhiH kramAt - paJcadazI avadhAraNatva na. ( avadhAraNasya bhAvaH tva) ekAkArAvagAhI jJAnapaNuM te avadhAraNatva ema vedAntIo kahe che. avadhAraNIya tri. (ava dhR Nic karmaNi anIyar ) nizcaya karavA yogya. avadhArita tri. (ava vR pi kta) nizcaya karela, dhArela. avadhArthI tri. (mava dhR ri rmaLi yat nizcaya karIne, nizcaya karavA yogya, zakya. avadhArya mavya. (sava dhR ri nyup) nizcaya karIne. avadhAvana 7. (ava thAr nyuT) pAchaLa doDavuM, sApha karavuM, pakaDavuM. avadhAvanIya tri. (ava thAr anIyar) pAchaLa doDavA lAyaka, pakaDavA yogya. adhipu. (ava++f) sImA, hada, kALa, vakhata, manano Agraha, maryAdA, cittano abhiniveza, apAdAna, khADo,- apAye'vidhapAvAnam phrema. vyA. rArAra. dhyAna, prayoga, upasaMhAra, niyata kALa - zeSAn mAsAn virahadivasasthApitasyAvadhervA-megha0 86, jyArathI--tyArathI, jyAM sudhI--tyAM sudhI. yavadhi, tavadhi. pahelethI niyukta, jillo, vibhAga. avadhijJAna na jaina- da. ( smygdrshnaadigunnjnitakSayopazanimittamAviSaya jJAnamadhi:) eka prakAranuM bhava ane guNathI utpanna thanAruM jJAnavizeSa, Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 shbdrtnmhoddhiH| [avadhitA-avana pAMca IdriyathI thatuM kSAyopazamika jJAna je AtmamAtra | avadhUtI strI. (sava yU vittan ) saMnyAsinI, jJAnano bheda che. paramANu paryata rUpI padAtha A | avadhUtAnI - A puruSa saMnyAsInA veSamAM rahe che, jJAnanA viSaya che. vibhaMga jJAna AnAthI viparIta bhasma ane rudrAkSamALA pahere che, bhikSA mAMgIne che. avadhijJAnanA cha bheda che-1. anugamika, | khAya che. 2. anAnugamika, 3. vardhamAna, 4. hIyamAna, | avadhUtajIta na. (avadhUte jIta:) avadhUte kahelo pa. avasthita, 6. anavasthita. upadeza, zrImadbhAgavatanA ekAdaza skandhanA navamA sarvAdhitA zrI. (arvAdha tara) sImA. hada. adhyAyamAM yadunRpane avadhUte kahelo che te. garvAdhitva na. (madha ) upalo zabda juo. avadhUtajanatA strI. (avadhUtana thatA nItA) dattAtraya saMbaMdhavizeSa, sImAtva. kahelI gItA, skaMdapurANamAM kahelA upadezano bhAga. avadhidarzana na. jaina da. (avadhinA avadhireva vA avadhUna na. ( va yU gin nu nyu) halAvavuM, darzana) chupAyelI ke dabAyelI cIjo jovAya che. - kaMpAvavuM. eka prakAranI cikitsA, tiraskAra. madhamar tri. (garvatharasyastha mar) 1. avadhivALuM, avadhUna na. (Ava dhRtri nid nyuTa) artha mATe2. sImAvALuM, 3. hadavALuM, 4. maryAdAvALuM. avadhUna zabda juo. avacUraNa, cUrNa karavuM. kavayitva (atharatyastha ) saMbaMdhavizeSa. vakRta tri. ( va pR na vata) nizcaya karela, vathIni tri. (garva thI zAna) je viSaya upara sthApela, dhAraNa karela. cittano abhiniveza karAya che te viSaya, manathI vadhRNa tri. (nava pRthuM mar vaca) parAbhava karavA dhyAna apAtuM, nizcaya karAtuM. yogya, tiraskAra karavA yogya, nizcayapUrvaka dhAraNa vadhI (ghurA. ma. sa. ) avajJA karavI, tiraskAra, karI rAkhavAyogya. karavo. vadhRSya maLe. ( va vRd 15) parAbhava karIne, vIra na. (ma+thI+nyu) avajJA, tiraskAra | tiraskAra karIne. ' avajJAbharyo vatava. vadheya tri. (nava thA ya) mUkavA yogya, sthApavA savathI strI. (ava+thI+yu) upalo artha juo. yogya, dhyAna ApavAyogya, zraddhA karavA yogya, jANavA -ayaM sa tiSThati saGgamotsuko vizaGkase bhIru ! yogya. yato'vadhIraNAm-zaku0 3 / 14. vadheya na. (garva thA mAve ) avadhAna, dhyAna varita tri. (nava+thI+vata) avajJA karela, tiraskAra ApavuM te. karela, avajJAta, tiraskAra karAyela. gavaSya tri. (na vacca:) mArI nAkhavA lAyaka, vadha gavata tri. (matra+dhUta) kaMpela. parAbhava pAmela. karavAne ayogya, pavitra, mRtyuthI mukta. -vedI nityam tiraskAra pAmela, pharakAvela, tajeluM, nahi svIkAreluM. avadhyo'yaM dehe sarvasya bhArata ! - gItA0 2 / 30. avadhUta pu. (ma+dhU+tta) varNAzrama dharma tyAga karanAra ! gava tri. (nava+vadhu ra ra. ta.) avadhUta, saMnyAsI -o virudhdhAzrama vanAtmaceva | ahiMsaka. sthita: pumAn ! gatavardhAzramo yoga avadhUta: sa | vaa pu. (mA dhvaM paga) 1. parityAga, 2. pUrNa ucyate / / yo'kSaratvAt vareNyatvAd dhUtasaMsArabandhanAt / karavuM te, rAkha, 3. nindA, 4. tyAga, pa. nAza, 6. tattvacarthasiddhatvavadhUtoDaggathIyate | avadhUta cAra anAdara-tiraskAra, 7. paDI jaIne alaga thavuM. prakAranA che - 1. brahmA vadhUta, 2. zaivavadhUta, | Hvadhvasta tri. (neve dhvas vatta) 1. naSTa, 2. nidita, 3. vIrAvadhUta, 4. kulAvadhUta. - tumavadhUtAnAM turIyo 3. nAza pAmela, 4. tyAga karela, pa. cUrNa karela, haMsa ucyate / haMso na kuryAt strIsaGgaM na vA ku. nidela. dhAtuparigraham / prArabdhamanan viharet niSedhavidhi- vana na. (an nyu) rakSaNa, prIti, khuza karavuM, prasanna vanita: || - mahAnirvAtantram -24oddha7-68. | karavuM, saMtoSa, kAmanA-icchA. Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avanata-avapAka shbdrtnmhoddhiH| 201 avanata tri. (ava nam kta) nIyuM thayeda, nabheda, minna, | avanejana na. (ava nij+lyuTa) ghoj, paNa. khato, masI, nAye 5utI. -pituravanejanaM mUladeze, pitAmaha- prapitAmahayostu avanati strI. (ava nam ktin) vinaya, nAye nama | avanejanaM madhyadezAgradezayoH, mAtAmahAdInAmapyevamuma, jI. 4, vinamratA brahmapurANam. zrAddhama piMDa hAna bhATe pAyA hamane avanaddha tri. (ava naha kta) 1. 48, 2. ropera, / pANIthI chAMTavA rUpa eka saMskAra. 3. vI28, 4. madheTa, 5. pAusa, 5. aneyu, sthi2 / avanti pu. (ava+jhic) bhAsava heza, te. nAma.nI. me. beTheluM, eka sthaLe rAkhela. nahI. avanaddha na. (ava naha kta) muddA, Dhola. kore / avanti strI. (ava+jhic) Adhuni chaina. nArI, tri . avanti, avantikA. simAnahIna chinAre sthita prAcIna avanamra tri. (ava nam ra) atizaya nAma, satyaMta. nI.yu. mAlava dezanI rAjadhAnI. nabheda, po 53. avantinAtha pu. (avanteH nAthaH rAjA) sani-3deghainInA avanaya pu. (ava nI ac) nAthe pAu, nabhAva, 20%- 4, mo04 vagaire - avntinaatho'ymudgrbaahuHnIce laI javuM, nIce utAravuM. raghu. 6 / 32, - prApyAvantInudayanakathAkAcidaavanayana na. (ava nI lyuTa) nIye. sthA5j, namAvaj. grAmavRddhAn-megha. 30 400 ane| sthAnona nAma avanATa tri. (avanatA nAsikA yasya natArthe nAsikAyA 'bhavanti' cha, hema.- prAgjyotiSAH kAmarUpA mAlavAH nATAdezaH) nIyA nAvANu, yAj. syuravantayaH / anupAstuNDikerAzca vItahotrA avanAma pu. (ava nam ghaJ) avanati zanI artha avantayaH / / ete janapadAH khyAtA: bhI. vindhyapRSThanivAsinaH- matsyapurANam. 95 adhyAya. avanAya pu. (ava nI ghaJ) nA2. 45 xj, nIye avantISajjayinI nAma nagarIma-kA.68nInagara _mA, nIthe pAu. avanAyaka tri. (ava nI Nvul) nIye. ena2, nI2 hiMduonAM sAta pavitra sthaLomAMnuM eka che. ahIM maravAthI zAzvata sukhanI prApti thAya che. sAta nagaro laI janAra. sA cha -ayodhyA mathurA mAyA kAzI avanAha pu. (ava naha ghaJ) Miuj, na, sa. avAna strI. (av ani) bhUmi, pRthvI, gudI, nahI, kAJciravantikA / purI dvArAvatI caiva saptaitA ___ iti. mokSadAyikAH / / satAnI. strIma. ma. avanija pu. (avanejatiH, jA+Da) bhaMga ha. atyaMta duzaNa Doya. cha - Avantya eva nipuNAH avanikta tri. (ava nij kta) dhoyesa, pajANela, zuddha sudRzo ratakarmaNi-bAlarAmA0 10182. 428, zIda. avantIpura na. (avantI pur ac) 688na. avaninAtha pu. (avanyAH nAthaH) 28%l. avantIbrahma pu. (avantISu brahmA ac) 6degdegyinI avaninAyaka pu. (avanyAH nAyakaH) 25%t. nagarIna.. .. avanipati pu. (avanyAH patiH ) 25%. avantIsoma pu. (avantISu soma iva) si(r). avaniruha pu. (avanyAH rohati ruh kvip) 3, vRkSa. avandhya tri. (na vandhyaH ) imithuna, saI, 642. avanisvAmin pu. (avanyAH svAmI) 20%. avapatana na. (ava pat lyuT) nAye 57j, tara. avanI strI. (av ani GIp) avani 206 hu.. avapanna tri. (ava pad+kta) naye. 538, ta39, avanIpAla pu. (avanyAH pAla:) 2%. saMsRSTa, sAthe pAkela, AkhA aMge nahAvuM, saMsargathI avanIza pu. (avanyAH IzaH) 22%. dUSita. avanIzvara pu. (avanyAH IzvaraH) 28%. avapAka pu. (ava-apakarSe pac+ghaJ) 2. 503, avanISThIvana na. (ava nI SThIva lyuTa) p.sd. 52. 583, 7 5838, 20 zata. 5.6vAM . Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 shbdrtnmhoddhiH| [avapAta-avamati avara pu. (nava pa[+1) 1. nIce pADavuM, | avama pu. ( va magna tham) nIcuM dekhADavuM, harAvavuM, 2. pADavuM, 3. khADo, 4. hAthIne pakaDavAno tRNAdi | jItI levuM. vaDe DhAMkelo khADo, page paDavuM. atharAvapati-paa. ! gavati tri. (mava+ pra vakta) zekela, bAphela, RArU8. - bhUjela, naSTa kareluM. raiAtana na. ( va pat nyuTa) nIce pheMkavuM. avamASaUI na. ( +mA+nyu) kahevuM, bolavuM, vapAtra tri. (navara ponanA yogye pAtramaJ) jenuM vAsaNa - viparIta vacana. bhojana mATe ayogya che tevA sleccha patita vagere. navamAsa tri. pu. (savamA+mA+) jJAna, caLakATa, navaparita tri. (garva-pAtra kRtyarthe ford vatta) uparano kAMti, pratyakSa karavuM, prakAza, mithyA jJAna. -patra artha juo. jAtibhraSTa, jAtismRta. evI vyakti pUrvadRSTAvabhAsaH-vedAntasUtrazAGkarabhASya 1 / 11 jene jJAtibhAIo potAnA vAsaNamAM bhojana aMtaH preraNA, pragaTa thavuM, kSetra, sthAna, pahoMca. karAvavAmAM saMmata na thAya, jAtibahiSkRta. avabhAsaka tri. (avabhAsayati+avabhAsa+Nic+Nvul) vapAH . (sava pa+) nIce paDavuM. prakAzaka, tejomaya, () parabrahma, paramAtmA. gavAzita tri. (mava pa+phata) pAsalAthI bAMdhela, avamasita tri. (nava+mA+f +rmaLa+vatta) pAsAmAM baMdhAyela. prakAzita, prakAzela, camakato, caLakato. vIra tri. (navI+ga) ekajAtanI cikitsA, tri. (nava mit vatta) ghUselo, dhasI paDela, nIce dabAvavuM, dabANa, jene sUMghavAthI chIMko Ave tUTeluM, kSativALuM. evI "nasya' auSadhi. avamuni tri. ( va mun 7) nIce jhUkeluM, avanata, kaadDana na. (sava pI nid pura) paDavuM, dAbavuM, saMkoceluM, vAMkuM kareluM. pIsavuM, masaLavuM, pIDavAno doSa. vapInA strI. (gava pI yu) uparano zabda juo. savamRtha pu. (va+5+tha) dIkSAMta yajJa, mukhya yajJanI samApti samaye karavAmAM AvatuM yajJanA aMgarUpa AghAta, kSati. bAkInuM snAnAdi karma. -muvaM vona konI avaskRta tri. (nava sku+vatta) bhInuM thayela, sIMcela, avatIrNa. PccenAmRthApa-dhu. yajJanI samApti samaye karavAmAM savAdhA strI. (AvavA+) cAreya taraphathI bAdha, AvatuM snAna. pratibaMdha.. gava pu. ( va pR ) apaharaNa, uThAvIne laI gavavAdu pu. (kavavo vIduryana) eka jAtano hAthamAM javuM. thayela vAyuroga. avabhraTa tri. (avanatA nAsikA natArthe+nAsikAyA vadhuddha tri. (nava vRdhu vaLa vatta) jANela, jANanAra, braTIza: satyarthe+ga) cIbuM. zikSita, vidvAnuM -sutasthitasya sauSuptatamavIdho bhavet | avama tri. (mava+) 1. adhama, rakSaNa karanAra, smRtiH / sA cAvabuddhaviSayA'vabuddhaM tat tadA tamaH / / pApI, niMdita, tuccha, nIca, AgaLanuM, pAchaLanuM, -paJcadazo 15. sauthI nAnuM. avadha pu. (gava ) jJAna, jANavuM -svamartunAma- evama pu. (mava+ga) eka pitRgaNa, 2. pApa, divasano grahaNAd babhUva sAndre rajasyAtma-parAvabodhaH- raghu. kSaya. - 7 42. jAgavuM-jAgaraNa, upadeza, zikSA. savamata tri. (ava++vatta) avajJA karela, tiraskArela. avabodhaka pu. (avabodhayati avabodh Nic Nvul) | avamatAGkuza pu. (avamato'GkuzastakSaghAto yena) 1. sUrya, 2. rAjA vagerene savAramAM jagADanAra aMkuzane nahi gAMThanAro hAthI. -anvetAmaoNDavabaMdIjana vagere, adhyApaka, saMketa karanAra.. matAzapraNa: -zi0 22 26. vivoghana na. (jhava vRdhu nyu) jaNAvavuM, jagADavuM, | vamati strI. (arva+++mAve vitta) avajJA, anAdara, jJApana, bodha Apavo, jJAna, pratyakSa karavuM. avagaNanA, tiraskAra, aruci, pasaMdagI vinAnuM Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avamati - avarajA ] avamati pu. ( avAntargatA kAryeSu matiryasya) ezI, bhAvika. avamatithi strI. (avamA tithiH) hinakSaya, ghaTesI tithi. avamantavya tri. ( avaman +tavya) tiraskAravA sAya, anAdara karavA yogya. avamantR tri. ( ava + man + tRc ) tirasDAra 42nAra, anAdara karanAra. zabdaratnamahodadhiH / avamanya pu. (avamathnAti ava + many +ac) je. jAtano roga. avamanya tri. (avamadhnAti ) maMthana 42nAra, madhI nAMjanAra, vasovanAra. avamarda pu. ( avamRd+ghaJ) pIDavu, duHkha hevu, iyaDI nAja, jarajAha 5, atyAcAra harakho. avamarza pu. ( ava mRz ghaJ) saMparka, sparza, rAbhyanuM eka aMga. avamarSa pu. ( avamRS+ghaJ) AlocanA zabda dukho, nATaDIno kheDa saMdhyaMza. -yatra mukhyaphalopAya udbhinno garbhato'dhikaH / zApAdyaiH sAntarAyazca so'vamarSa iti smRtaH / sA0 da0 366, vicAravimarza, khAsoyanA, AkramaNa karavuM. avamarSaNa na. ( ava mRS lyuT ) asahiSNutA, nAza ate, smaraNamAthI aDhI nAja te. avamAna pu. ( ava+man + bhAve ghaJ) avajJA, anAhara, tiraskAra. avamAnana na. (ava+man + Nic + lyuT ) apamAna anAdara karavo. avamAnanA strI. (ava + man + Nic +yuc) upaso zabda dukho avamAnanIya tri. (ava + man + aniyar ) tiras242vA lAyaka, apamAna karavA yogya. avamAnita tri. ( ava + man + Nic kta) apamAna urela anAdara karela, apamAna pAmela. avamAnin tri. ( ava + man + Nini ) apamAna 42nAra, tiras52 42nA2-(dhiG mAmupasthitazreyo'vamAninam - za0 6 avamAninI strI. (ava man Nini GI) apamAna karanArI ayi AtmaguNAvamAnini ! za0 3 avamAnyatri. (ava+man Nyat) avamAnanIya zabda dukhI. avamAnya avya. ( ava + man + lyap) apamAna jharIne. avamArjana na. ( ava + mRj + bhAve lyuT ) 1. dhovu, 2. sAI 5, 3. dhovAnuM sAdhana 4ja vagere. - 203 avamUtrayat tri. (ava + mUtra + Nic zatR) bhUtaratuM, pezAja astu. avamUrddhan tri. (avanato mUrddhA'sya) nIyA mastavANuM. avamUrddhazaya pu. ( avamUrddhA san zete zI+ac) nIce bhAthu rAjI sUnAra, nIce bhasta sunAra, -uttAnAzayA devA avamUrddhazayA manuSyAH / avamUrddhazAyin tri. 52no artha dukha. avamocana na. ( ava + muc + bhAve lyuT ) chor3I hevu, mUkI devuM, svataMtra karavuM. avamoTana na. ( ava muT Nic lyuT ) bharavu, bharaDI nAjavuM avayajana na. (ava+yaj+gatau karaNe lyuT ) 62 aravAnuM - jaseuvAnuM sAdhana. avayavapu. ( ava + yu+karmaNi+ ap) 1. dravyAraMbha dravya, 2. heDa, zarIranAM hAtha, paNa vagere avayava, u. nyAyAvayava pratijJA, hetu, uhAhara, upanaya, nigamana se pAMca vagaire, 4. samuhAyano kheDa lAga, pa. upa427. avya. (avayava zas) aMza aMza DarI, alaga alaga TukaDA karIne. avayavArtha tri. (avayavasyArthaH) zabnA pratyeka aMzano avayavazaH Azaya avayavin tri. (avayava + ini) avayavavANuM, upalogothI janasu avayAj tri. ( ava + yaj + Nvi) hasaDI yajJa 42nAra. avayAtR tri. (ava+yA+tRc) duhu~ 12nAra. avayAna na. ( ava +yA+ lyuT ) avagati zabda dukha. avayUna tri. ( na vayUnam ) prajJAzUnya, buddhi vagaranuM. avar (kaNvAdi para. saka. seT avaryati) pUvu, pUbha ravI.. avara tri. (na+varam) chessu, adhama, pachI thanAra kaniSTha, atyaMta zreSTha, apekSAkRta, nIcenuM sauthI ochuM (paribhAAmAM). avara pu. ( na + vR + ap) pAchanano hezaDANa. avara na. ( na+ vR + ap) hAthInI aMdha, pAchaNano lAga. avaraja pu. ( avara jan Da) nAnI lAI, zUdra. avaraja tri. (avara jan Da) pachI pechA thanAra, pAchanathI utpanna thayela, apekSAe vayamAM nAno. avarajA strI. ( avara jan TAp) nAnI jahena, zUdra strI. Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 avarata tri. (ava+ra+tta) virAma pAmela, vizrAma pAmela, aTakela, satata. avarataN avya. (avara+sar chelle, pAchaLa, pAchaluM, pazcAddavartI. avati strI. (ava+ra+tti:) virAma, nivRtti, rokAvuM, aTakavuM, vairAgya. avaravarNa pu. (avara:-varSa:) zUdra avaravarna pu. (avara+vaLa: svArthe n zUdra. avaravartana pu. (avaravarga: san nAyate-nan 3) zUdra. avaravrata pu. (avara vratamasya) 1. sUrya, 2. AkaDAnuM zabdaratnamahodadhiH / jhADa. avanavRtta tri. (avara adhamaM vratamasya) adhama vratavALuM. avaraze pu. (avaraH pazcAdartI zai:) astAcala parvata, jyAM sUrya DUbI jAya che ema kahevAya che. avarasevA strI. (avareSAM sevA) rAjakIya agara lokasevAnuM aMga jemAM nIcalA varganA karmacArIo hoya che. avaraktAr avya. (avara: prathamAdyarthe astati) pAchaLa, pachIthI, chelle, nIcenI tarapha. avarahas na. ( avatataM rahaH ac) 1. atyaMta, 2. ekAMta, 3. atyaMta nirjana. avarAtrI. (nAsti varA zreSThA yasyA:)durgA, nAnI bahena. avarAvapatana 7. (avarasyAvapatanam) garbhapAta, garbhasrAva. avarAvara tri. (avarAr avara:) sauthI nIca, apakRSTa. gavarAvyuM 7. (gavara+arjum) 1. chello bhAga, thoDAmAM thoDo bhAga, 2. bIjo bhAga, 3. dehanI pAchaLano bhAga, ochAmAM ocho bhAga. avAdharca tri. (avarArdhe mavaH yat bAkInA bhAgamAM thanAra. avarArca 7. (na+vara++f+yat nyUna. avarI tri. (ava+rI+tta) tiraskRta, tiraskArela, patita, niMgha. avarIvat tri. (na+varIyas) atyaMta alpa. avA tri. (ava+ru+tta) bhAMgela, tUTela, rogI. gavati tri. (mava rud t vatta). jenAM AMsu nIce TapakI rahyAM hoya. avA tri. (gavaru+tta) rokela, rokAyela, bIjAothI nahIM jANela, gupta, AcchAdita, keda thayelo, gherAyelo. [avarata-avaroha avaruddhA strI. (avarudh+vata TApu) rAjAnA janAnakhAnAmAM rahelI, je bIje koI ThekANe na jaI zake tevI dAsI. avaruddhi strI. (gava+mAve vistar) rokavuM, rokANa, aTakAyata. avaddhiA zrI. (ava p T n TAv) gharanI aMdaranA bhAgomAM ekalI rahenArI strI. avata tri. (gava+ruda+tta) Utarela, UMcA sthAnethI nIce Avela, ukheDI nAMkhela vRkSa vagere. avarUpa tri. (avataM rUpa yasya) kurUpa, beDoLa, vikalAMga. avaronta tri. (avara vak kta) aMte kaheluM. avarodhA pu. (ava+rud+fLav+vurNa) bhojana vagere upara aruci utpanna ka2nA2 eka rogavizeSa. avarodha pu. (ava+bhAve dha%0) rokavuM, rokANa, rAjAnA aMtaHpuranI strI, rANI, rAjAnuM aMtaHpura. -avarodhe mahatyapi-raghu0 z|rUra. kedakhAnuM, cokIdAra, kalama, lekhinI. tri. purAyela, rokAyela, pratibaMdhamAM rahela. avarodhavA tri. (ava+ru+vuj) rokanAra, aTakAvanAra, DhAMkanAra, ghero ghAlanAra. (ju. ) cokIdA2, (na.) roka-Toka, vADa. avarodhana na. (ava+jyu rAjAnuM janAnakhAnuM, -avarodha" zabda juo.. avarodhAvana na. (avarodha+gayana) janAnakhAnuM, aMtaHpura. gavarodhija pu. (avarodhe niyuktaH in janAnakhAnAno cokIdAra, nAjara vagere. naDatara karanAra, aDacaNa UbhI karanAra, ghero ghAlanAra. avadhijA strI. (avarodhe niyuktaH TApuM) janAnakhAnAmAM rahenArI strI, je aMtaHpuranI dekharekha rAkhe che. avadhij tri. (avarodha+ni) rokanAra, AvaraNa karanAra. avaropaLa na. (ava+ruda+fLa+tyu) upADI nAkhavuM, UkheDI nAkhavuM, choDa lagAvavAnI kriyA. avopita tri. (ava+ruha+fLav+vRtta) upADI nAMkhela, ukhADI nAMkhela, ropeluM, cupa karI dIdhela. avarohna pu. (ava+rud+Liv+tta) uttaravuM, uparanA sthAnamAMthI nIce AvavuM, AvanAra. Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avaroha-avalUna shbdrtnmhoddhiH| 205 avaroda . (savA ) gaLo vagere velA, je | avakSa tri. (nava+ma) dhoLuM, dhoLA raMgavALuM. jhADanA mULathI te Toca sudhI janAra, caMdra vagereno | vana pu. ( va +vatta) keDa, dehano madhya bhAga. loka, svarga, utAra, DhALa, saMgItamAM ucca starathI ! vana tri. ( va +vatta) vaLagela, saMbaMdha pAmela, nIcalA svaramAM gAvuM, parvatArohaNa, AkAza, vRkSanI zarIrano madhya bhAga, keDa, kamara. DALa. vatti strI. (nava +vittana) gho. varoTa na. (viru+nyuTa) utaravuM, nIce AvavuM. navA pu. (ma+nyU+tham) 1. Azraya, AdhAra, avarohazAkhin pu. (avarohati-adhogacchati mUlamasyAH 2. Teko, 3. bIjA koI padArthano AdhAra, 4. Teko tAdazI zA ma0 na) vaDanuM jhADa. levAnuM sAdhana lAkaDI, bIjAnA TekAthI cAlanAra. gavadivA strI. (ava++q) AsaMdha, azvagaMdhA, va na na. (ma+nyU+mAve nyu) uparano zabda | nisaraNI, sIDI. juo. avaroLiI strI. jyotiSazAstra prasiddha eka dazA... | vazvita tri. (ga+ +mAve La vatta) vodita pu. (jhava dita:) thoDo lAla raMga. 1. Azrita, Azraya lIdhela, AdhAra lIdhela, savarahitavata tri. (nava rahita mata) thoDA - 2. laTakela, 3. utarela, 4. utAvaLuM. lAlaraMgavALuM. navanvita na. (garva+sTandra+mAve ja vata) 1. utAvaLa, 2. zIdhra, jaladI. vodi tri. (nava++ni) utaranAra, avataranAra. mavaradin pu. (+ +na) vaDalAnuM jhADa. avanvinuM tri. (mavat (ni) AlaMbana karanAra, sava tri. ( va: ) varga vinAnuM. Azraya karanAra, utaranAra, UMce sthAnethI nIce sthAne paDanAra. sava . (bArasanAtIyasvarALa va:) akAra vagere gavatrita tri. (nava+&i[+) 1. garviSTha, garva svaro. gava tri. (na va: yaJ) varNa vagaranuM, halakuM, nIcuM. pAmela, krodhI, 2. lIMpela, 3. kharaDela. gavartitA strI. (mahiptastha mAva: ta) garviSThANuM. gava pu. (mAravAthanivaM:) "a"svara, apavAda, vastitva na. (atizya bhAva: tva) uparano lokaniMda. -soTuM na tapUrvamavIze mArji artha juo. sthANumiva dvipendraH-raghu0 14 / 38, -na cAvadad avazrI tri. (nava+6+tta) khAdhela, cATela, jIbhanA maUravaryA-radhu. 24 17. raMgahIna, lAMchana. agra bhAgathI cAkhela, cAre bAjuthI vyApela, varNana na. (varNana) 1. vartanano abhAva, yathA-patatriNAvalIDhaM ca zunA saMspRSTameva ca-manu0 2. asthiti 3. sthitino abhAva. tino abhAva gavalhIchA strI. (kavara sTI) 1. anAdara, gavarnana tri. (na vartana vacce) jIvikA vagaranuM, vartana 2. anAyAsa, 3. krIDA, khela, pramoda, - rahita. vajuSyana (3 vahu+nyu) 1. chedavuM, 2. kApavuM, vartamAna tri. (na vartamAna) nahi vartatuM, nahi rahela, | 3. cUMTavuM, 4. ukheDI nAMkhavuM, pa. apanayana, 6. keza hayAta nahi, bhUta ane bhaviSyakALano padArtha. vagere nahi bAMdhavA. vartamAna tri. (vartamAna) na vadhatuM, vRddhi nahi vazvita tri. (nava+su+vara) chedela, kApela, pAmatuM, kSINa thatuM. cUMTela, dUra karela, khaseDela, ukheDI nAkhela, nahi varSa na. (varSA) vRSTino abhAva, varasAda bAMdhela. nahi te. gavarjuna na. (sava+huDi+mAve nyu) loTavuM, varSA tri. (na varSamAM ) vRSTi vagaranuM, varasAda ALoTavuM. vagaranuM. kava itri. (navasRgvatta) loTela. ALoTela. avakSa pu. (vastRsyate mavastra+) dhoLo raMga- gavalkata tri. (vahu+vatta) lopela, nAza pAmela. avalakSaH navalUina tri. (mavalU+tta) chedela, kApela. Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 shbdrtnmhoddhiH| [avalekha-avazya gava pu. (+vUi ene bhAve gha) avabhedana, | mavahana tri. (vaza :) je bIjAnI icchAne bhedavuM, toDavuM, kheMcavuM. AdhIna na hoya. gavavA strI. (nava milka TA) ragaDavuM, koIne | mavaza tri. (nava viva) 3pavA zabda juo. susajja karavuM. vatana na. (maka+za LiyU+ta+) nAza evA pu. (3+ +mAve In) 1, garva, karavo, chinnabhinna karI nAkhavuM, kApavuM, sukAvI devuM. 2. copaDavuM, 3. lIMpavuM, 4. AbhUSaNa, 5. saMbaMdha. gazara tri. (3varta-ziroca) nIcA mastakavAnuM. vapana naM. (mava +mAve nyu) 1. lIMpavuM, avaziSTa tri. (zA ) atirikta, pariziSTa, 2. kharaDavuM, 3. copaDavuM, 4. saMbaMdha, pa. garva, adhika, vadhAre, bAkI rahela. 6. caMdana, gavata tri. ( vazIta:) vaza nahi karela. vada pu. (ava+ +ga) 1. jIbhanA agrabhAgathI vazIbhUta tri. ( vazIbhUta:) vaza nahi thayela, cATavuM, khAvuM, 2. cATaNarUpa auSadha, arka caTaNI. asvAdhIna. vadana na. (ava+ +nyu) cATavuM, cAkhavuM. | mavaza tri. (navanIta zIrSa thaza) nIcA mAthAvALuM, jhavadizA strI. juo avaDheda zabda. UMdhA mastakavALuM. navA tri. (3++irmaLa thatu) cATavA yogya, avazIrSaka tri. (navanakti zIrSa svArthe ) uparano cAkhavA yogya. artha juo. vastro pu. (3 va+su+gha) jovuM, najara, daSTi | gavazeSa pu. (3+zin bhave ) bAkI, samApti, vaTona ne. (va+ komaLa vatta) 1. joyela, | bAkI rahela, kathAno bAkIno bhAga, mArI vAta 2. anusaMdhAna karela, paryavekSaNa karavuM. sAMbhaLo, mane mArI vAta pUrI karavA do. sarvastrota na. (eva ho+mAve vata) jovuM, dRSTi, vazas g. (avaMzaSa bhAve ) atyaMta sukAvuM. jhAMkhI. ghaNuM ja sukAvuM. vovita pu (ava+o marthe ) te nAmano kavara tri. (na va:) 1. vaza karI na zakAya tevuM, eka buddha. asvAdhIna, durdAnta, vaza nahi rahenAra, 2. anivArya. vastrovina tri. (nava+ o vA (ni) avalokana navaracaMkhavindra tri. (avazya mU ) avazya thanAruM, karanAra, jonAra.- tava priya vaMdhyatrIvaToniH || anivArya- avayaMmavino mAvA mavanti mahaMtApalavasTopa 5. (nava+ + ) 1. lopa, 2. khaMDana, hito0 3. nAza, 4. uDI javuM. avazyakaraNa na. (avazyaM karaNam yogavibhAgAt malopaH) gavaToma pu. (vanataM+oma mAnukUcam) anukULa. avazya karavuM, niyata karavuM. avalguja pu. (avalagorazobhanAjjAyate jan+Da) navara tri. (3vazya ) Avazyaka, anivArya, somarAjI nAmanI eka latA, bAvacI. anukya. avAja tri. (3vArazAkhanA jAyate ga+6) va rtha 2. je nizcitarUpe karAya. kharAbathI utpanna thayela. avazyapaSya na je nizcitarUpe pakAvI zakAya. navavarSar . (nave+vRdmAve nyu) saMpUrNa varasavuM. viraputra pu. (avaya: putra:) vaza thaI zake nahi gavavI pu. (++) 1. niMdA, 2. vizvAsa, | tevo putra. bharoso, 3. avajJA, 4. avalaMbana, 5. apavAda, gavaram atra. (nava++3) 1. nizcaya, nakkI, sahAro, Azraya, Adeza, kharAba mAhitI. 2. jenuM nivAraNa azakya hoya te. --tAM thAya, vaza tri. (nAsti+para+Ayatatve yaD) 1. vaza nahi divasagaNanAtatparAmekapatnIm-megha. te, 2. asvAdhIna, 3. paravaza, parAdhIna, svataMtra, | avayava avya. ( va ce Day gva) atyaMta mukta, svecchAcArI, lAcAra, Idriyono dAsa, asahya, - nizcayapUrvaka. zaktihIna, avayava . (avasthA gphU4:) hima. Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avshyaashbdrtnmhoddhiH| 207 avazya strI. (6+cai+ TA) hima, kara. | avasatra tri. (nava sad ri vatta) kheda pAmela, avarathA zrI. (na va) vaza na thaI zake tevI strI. vinAzamAM tatpara, nAumeda, udAsa, duHkhI, gavAra 5. (prava++) 1. hima, karA jhAkaLa, vinAzI--kha, potAnuM kAma karavAmAM asamartha, 2. abhimAna. khovAyeluM. avazravA . (mazri+nyu) cUlA uparathI utArIne | mavasara pu. (kava+skR+a) 1. prastAva, prasaMga, mUkavuM. 2. samaya, vakhata, 3. jijJAsA dUra karavA mATe avatha tri. ( va tam - patram) pAsenuM, avazya kahevA yogya eka prakAranI saMgati, 4. varSa, lagabhaganuM, Azrita-avalaMbana pAmela, AkrAnta, 5. koIka maMtra, 6. varasavuM, 7. avakAza, 8. kSaNa, bAMdheluM. 9. varasAda, 10. taka, moko, 11. lAbhaprada avasthA, jhavaNamya avya. (garva+stam | Sa) AlaMbana gupta parAmarza. laIne, AdhAra laIne, Teko laIne. avasAya pu. (mavasarAya mAgyo yatra) ardha rAtri, kadSTama pu. (mava+stam tham ghava) 1. prAraMbha, aDadhI rAta. 2. anamrapaNuM. 3. AlaMbana, 4. Azraya, 5. suvarNa savAla pu(ava++) potAnI icchA pramANe 6. staMbha, 7. pakaDAI gayo, garva, sAhasa, daDha nizcaya, vartavuM, svataMtrapaNuM, kAmacArAnujJA. stabdhatA, pakSAghAta. vasa pu. (mava+skR+ga) gUDha bAtamIdAra, chUpI gavAna na. (vastakam nya) 1. prAraMbha, polIsa. 2. AlaMbana, 3. AdhAra, TakavuM, madada levI, dhUnI, avasarSa pu. ( va vRd varga) guptacara, bheda lenAra, khaMbha. rahasyajJa. savaaA pu. (sava svas varSa) bhojana karavuM, khAvuM. avasarjana 7. (ava kR 8) nIce utaravuM, nIce mavya. (mavara-prathamAyA: panthayA: saptasthA: vArthe sa vAkeza:) avara zabda juo. pAchaLa. sava istrI. dazakoDAkoDI sAgaropama pramANano kavar ne. (sava mAve masi) 1. rakSaNa, 2. yaza, eka utarato kALa. 3. atra, 4. dhana. vandra tri. (nava+kRni ) nIce janAra. vasa pu. (sava masa) 1. rAjA, 2. sUrya, | vacce tri. (ava+sa) jamaNuM. 3. AkaDAnuM jhADa, 4. musApharImAM talAva vagere avasara . (3vasana) 1. nAza. barabAdI. pAse besI khAvA yogya padArtha. 2. kheda, udAsI, 3. potAnuM kArya karavAmAM kavavatta tri. ( va sa tta) lAgela, vaLagela, asamarthatArUpa kSINatA, 4. mUccha. saMlagna, sthagita, prastuta. navasati tri. (nava+sa+di vu) khedakAraka, vasavara . ( va sabU+vata) saMsarga. vinAzakAraka, kArya karavAmAM asamarthapaNuM saMpAdana gavavitha strI. (viddha sathinI yathA) 1. paryaka baMdha karanAra, thakavI nAkhanAra. Asana, 2, khATalo, palaMga. kApaTTI 1 savAlana na. (avasara+mAvejITa) 1. vinAza. bAMdhavI, page piMDI upara pATo bAMdhavAmAM Ave che te. 2. kArya karavAnuM asAmarthya, 3. vaNanI cikitsAno vasaMdhIna (mava+ +DI+vata) pakSIonA jhuMDanI prakAra, samApta karI devuM. nIce AvavArUpa gati. avasAna na. (va+so+nyu) 1. virAma, 2. samApti, avasathA pu. (va+somavatha) 1. gha2, 2. sthAna, 3. sImA, 4. cheDo, pa. samApta karavuM, 6. mRtyu, 3. gAma, 4. chAtrAlaya, vidyArthIgRha, 5, maTha. 7. upasaMhAra, aMta, koI kAryanI avadhino aMta, -vasatha. sthAna. savasadhdha pu. (navasarSe svArthe ya) uparano artha | gavaraHI R. (kavara sAma ) jaMgala vageremAM ane juo. mahAvidyAlaya, vidyAlaya. aMtya karmamAM gAvA yogya sAmavedano eka bhAga. Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 shbdrtnmhoddhiH| [avasAya-avasthApana vAya ! (+no+gha) 1. samApti, upasaMhAra, | gavad garlsa. (mavarabina avarasman navaramicarthe aMta, 2. zeSa bAkI, 3. daDha nizcaya, 4. pUrti, | prastAti avAjeza:) chevaTe, Akhare, chello samaya 5. saMkalpa. vagere. avasAya 32. (mava+no+cA) samApta karIne, te avatAra pu. (nava ) paDado, cAdara, nizcaya karIne. kanAta, Dero, pAtharavuM. vasAvA tri. (nava+no+q) nizcayakAraka, samApti vastu na. (na vastu) kharAba padArtha, vastuno abhAva, karanAra. -vastunirvabhyare I nuM te- 30 5 66, vasAraVI R. (ava+skR+TU+nyu) halAvavuM. vAstavikatA, sArahInatA- vastucavattvAropoDajJAnam avasivatta tri. (nave+si+vatta) 1. chAMTela, 2. pANI | avasthA strI. (avasthA praphu) hAla, hAlata, dazA, vageremAM jhaboLela, 3. nahAyela. AkAra, rahevuM, samaya vagerethI karAyelI zarIra vagerenI avasata tri. (nava+sotta) 1. samApta karela, pUruM dazAviSaya dazA- tulyAvastha: vasuM: vRtaH-ravuM. karela, 2. samRddha, 3. jANela, 4. paripakva, 2280 rUpa, chabI, darajajo, sthiratA, daDhatA, pa. nizcaya karela, 6. saMbaMdha pAmela, 7. ekatra nyAyamaMdiramAM hAjara rahevuM, kALe kareluM pariNAma te kareluM, 8. bAMdheluM. avasthA. 1. gAyate, pti, vardhata, pariNamate, asita na. (mava+no+vatta) madana karela dhAnya. pakSIyate, nati evA prakAre bhAvavikArarUpa asita (nava+si+kta) saMbaddha. avasthA cha prakAranI che ema mAska muni kahe che. navasRSTa tri. (nava+skR+vatta) 1. Apela, 2. tyajela 2. avidyA, asmitA, rAga, dveSa, abhinivezanA 3. nIsarela, nIkaLela. bhede karIne pAMca prakAranI avasthA che ema yogIo rAvaNe vya. ma+tumathe masena) rakSaNa karavAne. mAne che. 3. anAtAvasthA, vyavasyavasthA, ane navasevA pu. (sava+sid bhAve gha) cotarapha chAMTavuM. tirahitAvasthA rUpe traNa bheda sAMkhyavAdIo mAne eka prakArano netra ane basti roga. che. 4. jAgrata, svapna, suSupti ane cothI mokSAvasthA avasemi pu. (navasevA+ma) eka jAtanuM vaDuM. ema vedAntIo mAne che. 5. bAlya, kaumAra, yuvAna navasevana na. (gava+si+nyUTa) cotarapha chAMTavuM, te ane vRddhAvasthA e rIte cAra prakAranI avasthA nAmano eka jAtano roga, lohI kADhavuM. vaidyakazAstravALAo mAne che. 6. kaumAra, paugarUDa, navaleya tri. (nava+sau+A yata) nirNaya karavA | kaizora, yauvana, bAlya, tAruNya, vRddhatva, vaSayatva yogya, samApta karavA yogya. ema ATha prakAranI avasthA paurANiko mAne che. 7. avasva . ( va+ +AdhAre ) 1. sainyano abhilASa, cintA, smRti, guNakathana, udvega, saMtApa, paDAva, chAvaNI, 2. utaravuM, 3. humalo karavo, humalo. unmAda, vyAdhi, jaDatA, ane smRti e pramANe daza Avartana na. (avaM+ nyU+nyu) 1. savage praveza avasthA AlaMkAriko mAne che. karavo, 2. utaravuM, 3. humalo karavo. avasthAvatuSTa na. (avasthAnAM catuSTayam) mAnava kavara pu. (mava+++su) viSThA vagere maLa, jIvanamAM bAlya, kaumAra, yuvA ane vRddha e cAra liMga vagere guhya bhAga. avasthAo che. gavarava tri. (navare nAta: ) viSThA vagere avasathAya . (3mavAyA: drayam) jIvananI sukha maLamAM thanAra, guhyasthAna liMga, yoni, gudA vagere ane duHkha e be avasthAo che-samasyAo che. guhya bhAgamAM thanAra. vasthAna na. (Ava-Anyu) sthiti, rahevuM, pratiSThA. kavara pu. (3vare nIti: yuna) vALanAro, vasthAntara na. (acADavaDADavAntaram) badalAyelI sAvaraNI. sthiti. avAjjava tri. (nava--31) hiMsaka. avasthApana . (sava thA di pu nyuTa) sthApavuM, avataraVT na. (sava--bhAve nyu) vistAra, pathArI. | mUkavuM, khoDavuM. Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avasthApita-avahitthA] shbdrtnmhoddhiH| 209 avasthApita tri. (nava thA nid vaLi vatta) sthApela, | gavadara (mava Tu nyuTa) eka sthAnethI bIje mUkela. sthAne laI javuM, yuddhasthAnamAMthI sainyane chAvaNImAM gavAna tri. (nava-sthA-ni) sthiti karanAra, laI javuM, upADI javuM, bIje sthAne laI javuM, pheMkI UbhuM rahenAra. devuM, coravuM, lUMTavuM, soMpI devuM, yuddha sthagita thavuM, vApya tri. (nava-thA gad purNa tha) sthApavA saMdhi. yogya, mUkavA yogya. gavadita pu. (kavara hasta) hathelInI pAchaLano bhAga. avasthApya avya. (Ava nya) sthApIne, mUkIne. gavatani zrI. (vAtA hAni:) khovAI javuM, khoTa avasthAni tri. (nava thA ni) rahenAra, Azraya | javI. lenAra. gavAra . (nava durtari javA mA gha) 1. cora avasthita tri. (-chA-vatta) rahevuM, vartamAna sthiti 2. haravuM, 3. apaharaNa, 4. notarela brAhmaNa vagere karela, Ubhela, vasavuM, nivAsasthAna, AvAsa. pAsethI dravya levuM te, 5. eka sthAnethI bIje sthAne vasthiti strI. (nava-tha+vita) rahevuM, sthiti, laI javuM, 6. yuddha sthAnamAMthI sainyane chAvaNImAM raheThANa, avasthAna, UbhA rahevuM. laI javuM, 7. virAma, 8. nivRtti, 9, jhUDa, navIna na. ( va candra nyu) jharavuM, TapakavuM, 10. AmaMtraNa-bolAvavuM, 11. zAka nAmanI mAchalI, kharavuM, kSaraNa. 12. dharmatyAga, 13. soMpI devuM, pAchuM levuM. vacananIya tri. (navIndrane bhava: che) kSaraNa-jharaNamAM | gavArava . (ava++q) jhUDa eka prakAranuM thanAra.. jalacara prANI, zAka nAmanI mAchalI. mata tri. (3navo rakSamiti vaca 3na) rakSaNanI | gavAra tri. (nava+t+q) 1. bIje ThekANe laI IcchAvALuM. janAra, 2. aTakAvanAra, 3. sainya vagerene yuddhamAMthI avala tri. (navacaMte vivaV) jharavAnA-kharavAnA aTakAvanAra. svabhAvavALuM. vArtha tri. (nava+hR+Lyata) eka sthAnethI bIje vAdyasana na. ( va vra nyu) nIce paDavuM, jharavuM, sthAne laI javA yogya, avazya AvavA yogya, kharavuM. samApta karavA yogya, daMDane yogya, sajA karavA lAyaka, avayaMsita . (avaa gar vatta) daLela, cIrAI pharI prApta karavA yogya, pharIthI mUlya ApIne levA yogya. gayela, nIce paDela, jharela, kharela. avahAlikA strI. (avahalati ava+hal vikSepe Nvula avasvat tri. (avo rakSaNamastyasya matup masya vaH) TA, gata rUtva) bAMdhelI vADa, bhIMta. rakSaNayukta. avasvAna pu. (nava svam paga) bhojana karavuM, khAvuM. vaEIR S. (3mava+ha+nuM) mazkarI, hAMsI, thoDuM hasavuM, upahAsa. vada tri. (1 vati va6 mo nadI vagerenA pravAha vahAtha tri. (nava+hera na thata) mazkarI karavA vagarano deza, trIjA skaMdhamAM rahelo eka prakArano yogya. vAyuM. maryAdita tri. (nava+thI+kta) sAvadhAna, sAvadha, prakhyAta savadata tri. (nava dam La vatta) thoDo thoDo prahAra karela. karIne photarA vagaranuM kareluM, khAMDeluM. avaOiA strI. (ra di: tiSThati thA+pRSo.) gavati stra. (nava dam vitta) thoDo thoDo prahAra lajjAdi vaDe haSadinA AkArane chupAvavo, pAkhaMDa, karIne photarAM kADhavAM te, khAMDavuM. AMtarika bhAva chUpAvavo te. -maya-gaurava-blArkaavanana na. ( va n mAve nyu) 1. thoDo thoDo rSAdyAkAraguptiravahitthA-sA0 da0, - brIDAdinA nimittena ghA mArIne photarAM kADhavAM te, 2. phephasuM. harSAdyanubhAvAnAM gopanAya janito bhAvavizeSo'vahithatm / Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 shbdrtnmhoddhiH| [avahata-avApta 88. avahata tri. (ava+ha+kta) sIdhela, resa, 138.. | avAJc na. (vAgindriyazUnyaH) bI, 52mAtmA. avahela na. (ava+heD+ka Dasya laH) sana2, | avAJc avya. (vAgindriyazUnyaH) nIthe, 8601. tiraskAra. avAcI strI. (ava+aJc+kvip+GIp) kSiu. avahelana na. (ava+heD+lyuTa) 65do za6 mI.. | avAcIna tri. (avAc kha) nIyana. pA. masta avahelA strI. (ava+heD+aG) manA62, ti22782. laNe, kSiA, nIye. tareto. avahelita tri. (ava+he+la itac) sanA62 738, avAcya tri. (avAcyAM bhava: kha) kSiA Euwi avajJA karela. thanAra, jene saMbodhana karavuMye ucita nathI, bolAvavAne avahvara tri. (ava++ac) iI, duTida. ayogya, zabdo dvArA na kahI zakAya. avAka avya. (ava aJc kvin) nIyana.mAjhe, avAcya na. (na vac Nyat) 528. vayana.kSiA 126. ___ avAcyavAdAMzca bahUn vadiSyanti tavAhitAH / avAkin tri. (vAgindriyaM nAsti yasya ini) bhUgo, | avAcya tri. (na vac Nyat) na. poravA 45, nali bolo.. kahevA yogya, niMdavA yogya. avAkin pu. (vAgindriyaM nAsti yasya ini) 52mAtmA. avAcya tri. (avAc bhavArthe yat) 1. nIye, avAkpuSpI strI. (avAk adhomukhaM puSpamasyAH) 2. pachInA dezakALa vageremAM thanAra, chevaTe thanAra, 1. zatapuSpI, 2. suvA. 3. dakSiNa dizAmAM thanAra 4. heThaLa thanAra. avAkzAkha pu. (avAcI zAkhA'sya) sNs||2.35. vRkSa. avAcyadeza pu. (avAcyo dezaH) poravA mATe ayogya -UrdhvamUlo'vAkzAkha eSo'zvatthaH sanAtanaH-ityAdyAH sthAna, strIna guhA sthAna, yoni. zrutayo'tra pramANam. avAta tri. (nAsti vAto yatra) 1. vAyuvagarano deza, avAkziras tri. (avAk ziro asya) nIye. 423 2. bIjAothI nahi javAyela deza vagere. bhasta uj. -sa mUDho narakaM yAti kAlasUtramavAkzirAH avAJcita tri. (ava aJc+Nic+kta) nIthe nabheda.. -manu0 3 / 249. avAdin tri. (vad+Nini na. ta. avAdinI striyAM avAkzruti pu. (nAsti vAkca zrutizca yasya) 1. all tathA nathI. 2lita, 2. 5.30-you.. DIpa) mavirodhI, nAThi bolavAna svabhAvavAj. avAkSa tri. (avanatAnyakSANi indriyANi yasya) saM26, avAna tri. (ava+an+ac) sU.Aya., vagere, bhAvanAvAdI. zvAsa devo, zvAsa. 262 14vo.. avAgajJAna na. (avAga jJAnama) sanA2. ti22412. avAntara tri. (avagatamantaraM madhyam) 62rnu, peTArnu, avAgbhava tri. (avAg bhavo yasya) kSaEiPunj. mukhyanA peTAmAM AvI jatAM aMga vagere, prasaMge avAgra tri. (avanatamagramasya) nama bhumavANu, nabha, sAveta. namelA mukhavALuM, nIce mastaka namAveluM, nIce namelA. avAntaradiz strI. (avAntarA dvayordizormadhye dik) ne avAGmukha tri. (avAG mukhamasya) nIyA bhujavANu. dizAnI vaccenI dizA-khUNo, madhyavartI dizA jema -avAGmukhasyopari puSpavRSTiH-raghu0 2 / 60 - mAgneyI, bhainI, naitI. ane. vAyavI.. avAGmanasagocara pu. (vAk ca manazca vAGmanasau avAntarAm avya, (avAntara vA Amu) savanI. vayye, tayorgocaro na bhavati) ni.(9hI, 52mAtmA, The utuM, madhyanu. vANI ane manano viSaya hoto nathI te sarakhAvo- avApita tri. (vap+Nic+kta na. ta.) 1. nali yato. vAco nivartante na yatra manaso gatiH / _____, 2. nuM muMDana na. yu Doya te. zuddhAnubhavasaMvedyaM tadrUpaM paramAtmanaH - paramAtma- avApita tri. (ava+Apa+Nic+kta) prApta rAveda.. paJcaviMzatiH-yazovijayaH / avApitadhAnya tri. (avApitaM dhAnyam) nau ropetuM avAc tri. (ava+aJc+kvip) naye. bhome gaye.sa., dhAnya. 5chIna. heza, vAya. 2Dita, bhU, stuti. ti. avApta tri. (ava+Apa+kta) prApta 438., bhegavesa.. Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avAlavya-gavizALa] avAptavya tri, (ava+ Ap+tavya) prApta karavA yogya, meLavavA yogya. zabdaratnamahodadhiH / jJAti strI. (avanaJar+ttinuM prApta karavuM, meLavavuM. avALa tri, (maya+ Ap+yaMt) 1. prApta karavA yogya, 2. meLavavA yogya. gavAva tri. (vap+yam 7. tA.) nahi chedavA yogya vALa vagere. avApya avya. (ava+mA+jyap) prApta karIne..--mavApya yatprasAdamAditaH puruzriyo narAH - caityavandanam / avAma tri. ( na vAmaH) 1. anukULa, 2. kharAba, 3. beDoLa. avAma na. (na vAmam) DAbuM nahi te, jamaNuM, avAva pu. (ava++ghaDyuM) 1. avayava, 2. mati jJAnano bheda. avAra na. (na vAryate nanhena+nyU+gham) 1. nadI vagereno kAMTho, nadI pAseno kAMTho, sAmeno kAMTho, 2. A bAju. avArA na. (na vAraLam) nahi rokavuM, vAraNano abhAva, niSedhano abhAva, nahi aTakAvavuM. savAranIya tri. (na vArakhIya:-cArayitumazalya:) vArI na zakAya tevuM, niha rokavA yogya, nahi aTakAvavA yogya roga ane zatru Adi. avArapAra pu. ( avAraM arvAkUtIraM pAraM uttaratIraM ca sto yasya) samudra, avArapArINa tri. ( avArapAre gacchatIti kha) pAra janA. avAriA strI. (nAsti vAri yaMtra) dhANA. avArita tri, (na vAritam) na vArela, nahi niSedhela, nahi aTakAvela. mavArIkha tri. (mavAra Ati 6) nadI vagerene kAMThe janAra, sAme pAra janAra. avALuM tri. (navArya ) nahi rokavA yogya, nahi aTakAvavA yogya. 11 avAvara pu. eka strIne peTe bIjA bApathI pedA thayela putra, yathA- dvitIyena tu ya: pitrA sarjAyA prakhAyate / avAvaTa iti khyAtaH zUdradharmA sa jAtitaH -smRti, avAvat tri. (mo-avasArane nip) dUra karanAra, khaseDanAra, cora, corIne laI janAra. 211 navAvarI strI. (op AiyAM-DIp vano ratha) dUra karanArI, khaseDanArI-strI. pravAsam tri. (navAso'sya) vastra rahita, nagna, digaMbara. avAsin tri. (na vAsI) nahi vasanAra, nahi rahenAra. gavAstava na. (na vAstavam) satya nahi te, asatya, khoTuM. avAi tri. (na vAdyam) vahana karavAne azakya, na UMcakAya evuM. avi pu. (av+na) 1. sUrya, 2. AkaDAnuM jhADa, 3. bakaro, 4. gheTo, 5. parvata, 6. uMdaranA vALanI banAvelI kAMbaLa, zAla, 7. vAyu, 8. dhaNI, 9. bhIMta, 10, vADo, 11. uMdara. avi zrI. (a+phana) 1. gheTuM, 2. rajasvalA strI. avitra pu. (svArthe n)vi zabda juo. avipatri. (nAsti vivo yasya) je (phUla) khIlyuM na hoya, kaLI rUpe hoya te. avi8 pu. (avi+jyav) gheTAnuM ke bakarAnuM ToLuM. aviTa tri, (na viTa:) ugra nahi te, saumya. avikaToraNa pu. ( avikaTe meSasaMghe deyaH uraNaH - meSaH ) rAjAne kararUpe bheTa apAto bakaro. avityana tri. (na vityanuM yasya) laDAI vagaranuM, zlAghA vaga2nuM, zekhI vagaranuM, abhimAna rahita. avijjana na. (7 vistyanam) laDAIno abhAva, zlAghAno abhAva. aviLo tri. (na vi:) saMpUrNa samasta, pUruM, akSata. --tAnIndriyAvizani- -marlR0 2440, vyAkuLa nahi te. visaMvAvin zabda juo, yathA-mavikltaalN gAyakairbodhaheto: - zizu0 11 10. gavipa pu. (na vilpa:) 1. vikalpano abhAva, 2. aparivartanIyarUpa, 3. rAMdehano abhAva, 4. vidhi agara niyama, (7, avya, ) niHsaMdeha, niHsaMkoca. avivA( tri, (na-vivAraH yasya) vikArazUnya, vikAra vagaranuM, nirvikAra. vikArano abhAva, aviAra pu. (na vira:) aparivartanazIlatA, avikRti, gavihAvyuM tri. (naviz) vikAra nahi pAmavA yogya. Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNa rahita. 212 shbdrtnmhoddhiH| [avikArin-avicchinna avikArin tri. (na vikAra Nini) 1. vi.824 na. | avigAna tri. (na vigAnaH) pavitra sva2vANu. hoya te, 2. jemAM koI pheraphAra na hoya, avigIta tri. (na vigItaH) na nisa, bhanihita, wi 3. svAbhAma1- sthAne yuddha ca kuzalAnabhIrUna- AkulatA na thAya evo avAja. vikAriNa:-manu0 7 / 190 avigna pu. (na+vij+kta) 72mahAnu A3. avikArya tri. (na vikArya) 52vata nachita. avigna tri. (na vignaH) 6 pAmela nalita, nali -avikAryo'yamucyate-bhaga0 2 / 25 ||nne.l. avikRta tri. (na vikRtaH) 1i2. na pAmela, parimA. avigraha tri. (nAsti vizeSeNa graho vigraho vA yasya) 1. vizeSa. 35. na3 nAra, 2. zarI2 2Dita, avikRti strI. (na vikRtiH) 1. vi.t2. nalita, parabrahmanuM vizeSaNa, laDAI vinAnuM, jenA bhAgomAM 2. sAMkhyazAstramAM kahelI mULa prakRti, acetana siddhAMta alaga alaga artha batAvI na zakAya. jene prakRti kahe che ane je vizvanuM bhautika kAraNa avighna na. (na vighnam) vighnano samAva. cha- -mUlaprakRtiravikRtiH-sA0 kA0 / avighna tri. (nAsti vighnaM yasya) vighnanu, niulu, avikRti tri. (na vikRtiryasya) vihArazUnya, vi.2 royA garanu, syA, (na.)- sAdhavAbhyahama2rAhata. vighnamastu te -raghu. 11 / 19 -avighnamastu te stheyA avikrama tri. (na vikramaH yasya) zatihIna, hu, piteva dhuri putriNAm-raghu. 1 / 91 (pu.) DAyaratA. avicakSaNa tri. (na vicakSaNaH) viyakSa nahita. avikriya tri. (nAsti vikriyA yasya) vi.2zUnya. hoziyAra nalita, maMha, bhU.. avikRti 206no artha humI. pazvitanazIsa, avicAra pu. (na vicAraH) viyAnI amAva, vive. vi .2. (na. ) mahA. 2Dita, avive, asama. avikriyAtmaka tri. (na vikriyAtmakaH yasya) chenI | avicAra tri. (na vicAraH yasya) viyA2. varanu, svabhAva na badalAya. sArI rIte vicArAyuM na hoya. avikrIta tri. (na vikrItaH) na. veyela. avicAra tri. (avInAM cAro yatra) 4dheTAne yAravA avikraya tri. (na vikreyaH) naveyavA yogya. yogya pradeza, avikSata tri. (na vikSataH) bhAva3thI. maga nali avicAra tri. (na vigatazcAro dUto yasya) guptayaravANu. te, bhoga vagerethI nAza nahi pAmela che. avicArita tri. (na vicAritam) viyArela. nalita, avikSita tri. (nAsti vizeSeNa kSitam-kSayo'sya bhAve naliviyAre. kta) vizeSa. kSayathA zUnya, akSata, samasta, pU[- avicArin tri. (na vicArI) 1. 6yita-anuthitanA vikretuH pratideyaM tat tasminnevAnyavikSitam-smRtiH / viyAra na 42nAra, viDIna, 2. tAvaNiyo. avikSipa tri. (vikSeptuM na zaktaH kSip+ka) ivAne. avicAlya tri. (na vicAlyaH) 1. 400 rIta. na. 32vA asamartha. Cu45, 2. na. yAvI.zahAyata, 3. sthira, 4. 35. avikSipta tri. (na vikSiptaH) nara 3. avicintya tri. (na vicinta Nyat) he sama na avikSepa tri. (na vikSeptuM zaktaH kSip+ka) 34vAna. zakAya, je samajathI alaga hoya.. sazata. avicetana tri. (vizeSeNa cetanA nAsti yasya saH, avikSobhya tri. (na vikSobhyaH) bhai 1.5mmu2 na. ta.) vizeSa prazane yetanA2rita, vizeSa dhanahita, na. thAya, 4 (r)tI. na. ya. -avikSobhyANi saMjJArahita, bhAna vagaranuM, nAza pAmelA caitanyavALuM. rkssaaNsi-raamaa065|17. avicchinna tri. (na vicchinnaH) 1. satata, 2. truTa avigandhA strI. (aveH gandha iva gandho yasya) bheTa||50.- nalita, 3. dhArAvI, bhAvi, vi2ta, sAdhA251, ajagandhA za6 emao. sAmAnya. -na vizeSena gantavyamavicchinena vA punaH avigarhita tri. (na vigarhitam) nidAna prApta nali yayesa.. ! -mahA0 12 / 152 / 22. Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aviccheda - avidya] aviccheda pu. ( na vicchedaH yasya) vicchedano abhAva, truTakapaNAno abhAva, ekadhAruM. aviccheda tri. ( na vicchedaH yasya) truTa nahi te, satata kheDadhArAvA, avirata. avijAtIya tri. ( na vijAtIyaH) bhe 4 bhatanuM avijJa tri. (na vijJaH) AdhuM nahi te, gAMDu, jevaDUI, bhUrkha avijJAta tri. ( na vijJAtam ) na bhaerola, vizeSa rIne zabdaratnamahodadhiH / nahi jANeluM, arthanA nirNaya vagaranuM. avijJAtArtha na tenAmanuM kheDa nigrahasthAna che. (yathA pariSatprativAdibhyAM trirabhihitamapyavijJAtamavijJAtArtham gau. sU. 59) vAya vAhIse trAvAra ahyuM Doya chatAM paNa te pariSada vaDe ane prativAdI vaDe na samajAya tevuM hoya, zliSTa prayogavALuM hoya, athavA apratIta prayogavALuM hoya, athavA to atidruoccArita thayuM hoya to te nAmanA nigrahasthAnathI nigrahita thAya che. avijJAtR pu. (vijJAtA jIvaH tadvilakSaNaH) 52bhezvara. avijJAtR tri. (na vijJAtA) nahi bhaenAra, vizeSa nahi jANanAra. avijJeya tri. (na vijJeyaH) nahi bharAvAsAya na bhaegI zAya tevuM yathA - atarkyamavijJeyaM prasuptamiva sarvataH / avijJeya pu. ( na vijJeyaH) paramezvara, paramAtmA. aviDIna na. (na viDInam ) pakSIkhonI sIdhI gati. avita tri. (av+kta) rakSita, pAlita, rakSArA surela, pANesa. avitatkaraNa na. (av+kta) DAyArthanA vive'zUnyanI peThe loka nindrita karma karavuM te. avitatha na ( na vitatham ) sAyApazu. avitatha tri. ( na vitatham) sAyA vayanavANuM, satyatAvArju pUruM kareluM. avitatham avya. (na vitatham) satyatApUrva 4 mithyA na hoya. avitarkita tri. ( na tarkitam) bhene mATe paDelA uhI taI vicAra thayo na hoya, AzAtIta avitathamAha priyaMvadA - za0 3- priyaMvA sAyuM he che. avitarksa tri. (na vitarksaH) taIthI na bhI zAya tevu, taI harakhAne khazaya - 213 avitAriNI strI. ( na vitAro vigamo'styasyA GIp ) jeno vinAza nathI tevI. avitArin tri. (na vitAro vigamo'styasya) avinAzI. avitR tri. (av + tRc ) 2kSA 42nAra. trAtAramindra yavitAramindram- mahAnArAyaNa upani. 2013. avitta tri. ( na vittam) na bharola, aviSyAta, aprasiddha. avitta tri. ( na vittaM yasya) garIja, dhana vagaranuM. avitti strI. ( na vid + ktin) 1. sAno abhAva, 2. jJAnano bhAva.. avitti tri. (na vittiryasya) 1. jJAnazUnya, 2. sAlazUnya. avitti avya. ( na vittiryasya) 1. jJAnano abhAva, 2. sAno bhAva.. avityaja pu. ( na vizeSeNa tyajyate rasAyanAdiSu) pArI, pAra. avithura tri. (vyath + urac kit tena saMprasAraNam na. ta. vede ) aviyukta, viyukta nahi te, khetra thayela. arfarea. (31 fear fa+2017) gs, last. avid tri. (navid kvip) sabhA, ajJAnI - avido bhUritamasaH - bhAga0 3 | 10 |20 avida avya. (vismayadyotaka avyaya) khare ! jarajara ! avidagdha tri. ( na vidagdhaH) hyuM nahi te, gAMDu. avidita tri. ( na viditam) na bhaerosa, pu. paramezvara. avidugdha na. ( averdugdham ) gAuranuM gheAnuM dUdha. avidAhin tri. (na vidAhI) chADchu nahi te saMtApa nahi upajAvanAra. avidUra tri. ( na vidUram) pAsenuM, nahunu. avidUra na.. ( na vidUram ) pAse, na. avidUSaka tri. (na vidUSakaH) loNI, IcchA vinAno, nirIha - ahitaM cApi puruSaM na hiMsyuravidUSakam - rAmA0 1 / 7 / 11. avidUsa na. ( averdugdham avi + dugdhe dUsac na Satvam) gheTAnuM dUdha. aviddhakarNA strI. (na viddhaH parNarUpaH karNo'syAH) bhAMgaro vanaspati. aviddhakarNI strI. ( na viddhaH parNarUpaH karNo'syAH) pAThA nAmanI eka latA. aviddhanas - nAs tri. ( na viddhaM nasaM yasya) ne (jaja) nA nAkamAM nAtha na ghAlI hoya. vidya. ( na vidyA yasya) vidyA vagaranuM, vidyAhIna. - avidyo vA savidyo vA brAhmaNo mAmakI tanuH / Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 avidyamAna tri. (na vidyamAna:) vidyamAna nahi te, avartamAna. avighA strI. (na vidyA) 1. jJAnano abhAva, azikSita, mUrkha, aNasamaju, 2. AdhyAtmika ajJAna, sarakhAvo- anAdibhAvarUpaM yad vijJAnena vilIyate / tadajJAnamiti prAjJA: rukSanuM saMpravakSate-vevAnta, 3. bhrama, mAyA, mAyA dvArA vyakti vizvane brahmamAM samAvI de che. A brahma e ja sat che, 4. anitya, azuci, duHkha ane anAtmAmAM nitya, zuci, sukha ane AtmabuddhirUpa avidyA che ema pataMjali kahe che, 5. je pa2 rUpanuM adarzana te avidyA che, 6. athavA asatprakAzana zakti te avidyA che ema vedAntIo mAne che, 7. dUratva, pittadoSa vagerethI indriyadoSajanya buddhivizeSa, ayathArtha buddhirUpa avidyA che ema vaizeSika matavALA mAne che. avidyAmaya tri. (vidyA mayaTa) je bhrama agara ajJAna dvArA utpanna thAya. avikam tri. (na vidvAn) vidvAna nahi te, mUrkha, ajJAnI. avidveSa pu. (na vidveSa:) vidveSano abhAva, prIti, sneha. zabdaratnamahodadhiH / anidveSa tri. (na vidveSo yasya) dveSa vagaranuM, premALa, snehI, anurAgavALuM.. avidhavA strI. (na vidhavA) pativALI strI, saubhAgyavatI. strI.- bhartumitra priyavidhare viddhi mAmambuvAm -megha. 99 avidhA strI. (na vidhA) prakAra rahita, prakA2no abhAva. vidhA anya. vismaya vagere arthadyotaka avyaya, je bhayanA samaye sahAya meLavavA sahAya, sahAya' ema bolAya che te. avidhAna na. (na vidhAnam) TharAvela vidhino abhAva, vidhAnano abhAva, amuka A pramANe karavuM evA krama vagereno abhAva. avidyAvaLa tri. (na vidhA vul) jenAmAM vidhi agara AdezanI zakti na hoya. na di vidhAyavidhAyalayorekvaakytvN bhavati - bhI0 sU0 10 / 8 / 20 tenA uparanuM zA mA vidhi zrI. (na vidhiH) vidhino abhAva. vAvidhi tri. (na vidhiryasva) vidhi vagaranuM, avidhAna. [avidyamAna--avipakSa avina pu. (ati yAM a+na) adhvaryu nAmano Rtvija, yajJa karanAra. avinaya pu. (na vinaya:) vinayano abhAva, kharAba nIti, abhadratA, anucita AcaraNa. savinaya tri. (na vinayo yasya) vinaya vagaranuM, durtinIta, aziSTa. JayamAcaratyavinaya mudhAtu tapasvinyAsu - zA0 1/25 vinazvara tri. (7 vinazvara:) nAza na pAme te. avinazvara pu. (na vinazvara:) kUTastha paramezvara. avinAbhAva pu. ( vinA vyApakamRte na bhAvaH - sthitiH) 1. vyApaka vinA sthiti nahi te, 2. vyApti, 3. saMbaMdha mAtra, 4. mImAMsaka matamAM svadeza vRttitvarUpa tAdAtmyane avinAbhAva kahe che, 5. gurumatamAM jAtinuM vyaktidezapaNuM manAya che. jaTTamatamAM tAdAtmya kahe che. 1. viyogano abhAva, 2. aMtarhita agara anivArya caritra, viyukta na thavA yogya saMbaMdha, 3. saMbaMdha avinAbhAvo'tra sambandhabhAvaM na tu nAntarIyakatvam- kAvya0 - 2. avinAbhAvin tri. ( na vinA vyApakaM bhavati bhU+Nini) vyApaka sivAya na rahenAra, vyApya. avinAbhUta tri. (navinA vyApamRte bhUtaH) vyApta, hakoI saMbaMdhavALuM. avinAzin tri. (na vinAzI) kadI nAza nahi pAmanAra, nitya, AtmA. avinirNaya tri. (navi nirnI jhap) anidya, nirNayano abhAva. vinIta tri. (navinIta:) vinaya vagaranuM, uddhata, duHzIla, kharAba kAma karavAmAM Asakta, azikSita, beadaba.- na cApi prationa nAvinItena rAvaLa ! mA vinItA strI. (na vinItA) kulaTA strI. avinIva tri. (7 vinIya: paTa: yasya) niSkapaTa, kapaTa vagaranuM, nirdoSa. avineya tri. (7 vinenuM rAjyaH) je anuzAsanamAM rahI na zake, je ziSya banI na zake, vaza na thaI zake tevo ghoDo vagere. avi-- pu. te nAmano eka rAkSasa. avipakSa tri. (navipakSa: yasya) zatru vinAnuM. Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 215 vipada-gavaratta] shbdrtnmhoddhiH| vipada pu. (kavInAM vistAra: vi+pa86) 1. gheTAMno | vimA tri. (vinA ) vibhAgane ayogya, samudAya, 2. gheTAMnI khAla, 3. UnI vastra-kaMbala jeno bhAga thayo nathI. -vimatta zabda juo. vagere. vimA pu. (na vimAT:) bhAgano abhAva, je gavipad zrI. (na viSa) saMpatu, vipattino abhAva. vaheMcAyelI na hoya, vaheMcaNI na thavI. vipaza tri. (na vipazca) vicAra vinAnuM, tAtparya vimAnya tri. (na vimAnya:) vibhAgane ayogya, je jJAna vagaranuM, avivekI, avidvAna, mukha. vaheMcI na zakAya, vaheMcI na zakAya evI keTalI viparyaya tri. (na viparyaya:) virodhano abhAva, saMzaya vastuo hoya che, jema vastra pAtramabhraMvAra tasamudra na hoya te, saMdeha rahita sthiti- viparyavA striyaH / yogakSemaM pracAraM ca na vibhAjyaM pracakSate - vizuddham-sAM0 kA0 64 manu0 9 / 219 vipAka pu. (na vipavi.) pAkano abhAva, pAkavAno vimavita tri. (na vipavita:) lakSamAM nahi lIdheluM, abhAva, hajama thavAno abhAva, pariNAma dazAno ajANya, nahi oLakhela, nahi ciMtavela, svarUpa vaDe abhAva, phaLarUpe nahi pariNamela dharma-adharma vagere. vipatti pu. (na vipakka: yatra) jemAM jaTharAgni maMda nahi jaNAvela. paDI jatAM khAdheluM hajama na thAya evo eka roga, vibhASita tri. (na vimarSata:) vizeSarUpamAM nahi vipAkano abhAva. kahela. vipaka . (navInuM paryAti -La : 35. sa.) vibhAsita tri. (na vimati:) jeno hisAba lakhavAmAM gheTAMno pAlaka. Avyo na hoya. vipue tri. (na vipu:) thoDuM, halakuM, , lagAra, vinasa 7. (vi+marIsa) gADaranuM dUdha. gavitra tri. (na vina:) nirmala nahi te. gavikhavRtri. (vipraSTa:)pAsenuM, najIkanuM, samIpavartI. vimuvara tri. (na vimuvata:) nahi choDela, mokaLuM nahi vipratipatti strI. ( vipratipatti) matabhedano abhAva. te, mukta nahi te. zabda-sparza-rUpa-ra- jethvavapratipattiH- mo. garimuvara na. (na vi+mud vatta) kAzIkSetra, haDapacI. artha0 16 ane mAthA vacceno bhAga. vipravAsa tri. (na vi pravAsa) sAthe rahevuM, haLImaLIne vayuvati tri. (na viyuvA:) viyoga nahI pAmela. rahevuM. vija tri. (na viyo? yasya) viyoganA abhAvavALo, vidita tri. (na vi hata:) jyAM koInA paga paDyA saMyogI, viyoga vinAnuM. na hoya evuM jaMgala.). viyA pu. (na viyA:) viyogano abhAva, saMyoga. vipriya pu. (navIna vAn prIti prI-++) gheTAM gaviyovA ra. (viyartha vratam) mAgasara sudI 3. bakarAMne priya evuM eka jAtanuM ghAsa. trIjane divase strIone karavAnuM eka vrata. yathAvipriya tri. (na vijhiyam) anukULatA, anupakAra. avaidhavyapradaM strINAmaviyogavrataM tvidam / mArgazIrSe vipriya strI. (na vijhiyama) zvetA nAmano eka velI. sitaM pakSe snAtA zuklAmbarapriyA / / dRSTvA vidyuta tri. (na vistuta:) nAza nahi pAmela, ochuM candradvitIyAyAM naktaM bhujIta pAyasam / / iti na karyuM hoya te, avikata. kavi tri. (na vijha:) saphala, niSphaLa nahi te. kAlikApurANe / vipurA tri. (1 vim) praphulla nahi te. viravatta tri. (na viravattA) virAga nahi pAmela, rAgI, amita tri. (na vimavatta.) 1. mizra, 2. vibhAga vairAgya vinAno. rahita, tUTeluM nahi tejuduM nahi te, 3. saMyukta-juduM virata tri. (na viratam) virAga nahi pAmela, virAma nahi thayela, 4. sarvamAM parovAyela, 5. samasta vagaranuM. nibaMdha svarUpe potAnAmAM rahela. virata 7. (na virata) virAmano abhAva, satata. Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 shbdrtnmhoddhiH| [aviratam-avivecakatA aviratam avya. (na viratam) niraMtara, virAma. 412. | avilambana na. (na vilambanam) , satvara. -bhajAmastvAM gaurI nagapatikizorIma-viratam | avilambita tri. (na vilimbitaH) 652no. artha. dumI.. -saundaryalaharI. avilambita na. (na vilambitam) 2., satva.2. avirati srI. (na viratiH) 1. virAma- mamApa, | avilA strI. (ava+ilaca) gheTI, meMDhI. 2. niraMta25, 3. vi2tino sAva, avilAsa pu. (na vilAsaH) vipAsano samAva, 5. 4. viSayAmiuSA, 5. viSayamA sthira. avilAsa tri. (na vilAso yasya) vilAsa. vArnu. avirati strI. (na viratiH yasya) viti-yAritrya | avivakSita tri. (na vivakSitaH) mosavAna na. , vana.. ___4Ane nA yAda, tAtparyak, maviSayAbhUta- bhrAtaraH avirala tri. (na viralaH) ghADu, gha, chUTu nali te. - ityatra ekazeSagrahaNamavivakSitam / jIvAhiMsAviralalaharIsaMgamAgAhadeham- saMsAradAvA0 | avivakSitavacanatA strI. potAno ues artha stutiH karavAmAM samartha na hoya evo maMtrI. avirahita tri. (na virahitaH) bhaviyuta, 4. asA | avivakSitavAcya tri. (na vivakSitaM vAcyaM yasya) ni. rAyuM na bIya. -avirahitamanekenAGgabhajA phalena-ki0 kAvyano eka bheda, jemAM zAbdika artha ISTa nathI. 5152. avivara tri. (nAsti vivaraM yatra) chidra garnu, ghATuM. aviravikanyAyaH pu. vyA529i 64yogI sA sUtra35 avivAcya na. (nAsti vizeSeNa vAcyo mantrAdiH yatra) nyAya, AdhAre avino avika thAya che. te nAmano eka yajJa. avirAma pu. (na virAmaH) virAmanI malAva, niraMta254. avivAda pu. (na vivAdaH) vivAha samAva, vi.suddhA avirAma tri. (na virAmaH yasya) virAma. varanu, niraMtaranu, nahi te, ekamatapaNuM, avyavahAra, virodhano abhAva. satata. avivAdina tri. (na vivAdI) vivAha nali 42-42. aviruddha tri. (na viruddhaH) 1. viruddha nahita, virodha | avivAhita tri. (na vivAhitaH) no vivAha saM272 vagarnu, 2. . 8sAthe. 24nAra, 3. nali na thayo hoya te. 42vesa, nali 38. avivAhina tri. (na vivAhI) nali 52nAra. avirodha pu. (na virodhaH) virodhano abhAva, anuNatA | avivAhya tri. (na vivAhyaH) vivAhane ayogya. eka ThekANe rahevuM, ekamAM samAveza, susaMgatatA. avivikta tri. (na viviktaH) 1. vive. nu, ne avirodha tri. (na virodhaH yasya) virodha garnu, vize sArI rIte-vizleSaNapUrvaka vicArAyuM na hoya, poduu svAtha ne manuSa- sAmAnyAstu parArthamudyamabhRtaH 2. . thayej, 3. 52252 tAhAtmyane. pAmela, svArthAvirodhena ye-bhartR0 2174 sAvani.. avilakSaNa tri. (na vilakSaNaH) s25|| 35vANu, aviveka pu. (na vivekaH) vi.na. samAda, vi.5 bheda pADanAra dharmathI rahita. nalita, mithyAzAna. - avivekaH paramApadAm-ki0 avilakSya tri. (nAsti vizeSeNa lakSyaM vyAjaH uddezya 2 // 30 zaravyaM vA yasya ) 1. pAna vAna, 2. ni842, | aviveka tri. (na viveko yasya) vive. 4k. 3. 6de15. 2lita, 4. mAna lakSya. varnu, | avivekatA strI. (avivekasya bhAvaH) avive45. 5. 6414 rahita, 5. gupta, 7. nI. spadhA na. 42 avivekatva na. (avivekasya bhAvaH) 652nI artha zAya, 8.4 01 zAya na&- avilakSyamasramaparam mo. -ki06|40 avivekina tri. (na vivekI) vi.hI. nAhita. avilamba pu. (na vilambaH) 1. viino samaya, avivecaka tri. (na vivecakaH) 04-2014 Caas 2. 6dian. vagaranuM, koI vastunuM vivecana karavAnI jenI buddhi nathI. avilamba tri. (na vilambaH yasya) vi. varnu, avivecakatA strI. (avivecakasya bhAvaH tala) 14utAvaLiyuM. akAryanA vivekIpaNAno abhAva. Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avivecakatva - aviSI ] avivecakatva na. ( avivecakasya bhAvaH tva) uparano artha dukha.. avivecana tri. (vi + ven+ac na. ta.) 278 42vAnA svabhAvavANu, icchAzIla. avivecanA strI. (na vivecanA) viveDano bhAva. avizaGka tri. (na vizaGkA yasya) vizeSa zaMDA vinAnuM, bhaya rahita, niura, saMheDa vinAnuM. zabdaratnamahodadhiH / avizaGkA strI. ( na vizaGkA) vizeSa zaMDAno abhAva, jAtarI, vizvAsa.. avizaGkita tri. ( na + vi + zaki karttari kta) vizaMDA rahita. (na vizaGkA jAtA'sya itac ) niHzaM - bhene zaMkA utpanna nathI thaI te, vizeSa zaMkA vinAnuM, niHsaMheDa, niHsaMdrIya, vizvAsI. - gRdhravAkyAt kathaM mUDhAstyajadhvamavizaGkitAH-kAvya. avizaya tri. ( avi zI ac) saMheDa vagaranuM. yadi vA avizaye niyamaH - mI. sU. 8 | 3 | 31. avizastu tri. ( na vizastA ) yajJapazunI hiMsA 5ravAmAM khaDuzaja.. avizuddha tri. ( na vizuddhaH ) 1. zuddha nahi te, 2. ghoSavA avizuddhi strI. ( na vizuddhiH ) 2. ghoSa. 1. zuddhina abhAva, avizeSa tri. ( na vizeSaH ) 1. vizeSazUnya 2.32.4 vinAnuM, u. tujhya avizeSa pu. ( na vizeSaH bhedakadharmaH) vizeSa - lehaDa dharmano abhAva. avizeSa na. (na vizeSam ) abhedha, samAnatA, kheDatA, aMtarano abhAva, vastuonA aMtarane na samajanAro. avizeSajJa tri. (vizeSaM na jAnAtIti jJA+ka) vizeSa nahi jANanAra. avizeSavacana tri. mAM zreI vizeSa vivaraNa na khapAyu hoya evuM kathana. avizeSitavacanaH zabdo na vizeSe vyavasthApito bhavati - mI. sU. 4 / 3 / 15. avizeSasama pu. bhati nAmanI kheDa choSa (ekadharmopapatteravizeSe sarvAvizeSaprasaGgAt sadbhAvopavatteravizeSasamaH, sarvAvizeSaprasaGgodbhAvanam vA gau. 5. 1-23avizeSita tri. (na vizeSitaH bhedakadharmeNa ) vizeSa dharmavALuM nahi te. - 217 avizrambha pu. ( na vizrambhaH) vizvAsano abhAva, avizvAsa. avizrAnta tri. ( na vizrAntaH) virAbharahita, satata kleza nahi pAmeluM. avizrAma pu. ( na vizrAmaH) vizrAmanI abhAva. avizvasanIya tri. ( na vizvasanIyaH) vizvAsa ravAne ayogya. avizvasta tri. ( na vizvastaH) 1. bhenA upara vizvAsa na karI zakAya te, 2. vizvAsanI yogyatA rahita, 3. jenA upara vizvAsa na rAkhyo hoya te. avizvAsa pu. ( na vizvAsaH) vizvAsano abhAva, vizvAsano anAdhAra. avizvAsa tri. ( na vizvAsaH yasya) vizvAsa 42vAne lAyaka na hoya te. avizvAsin tri. ( na vizvAsI) vizvAsa nahi rAjanAra. avizliSTa tri. (na vizliSTa) viyoga nahi pAbhela, saMgata. aviSa pu. ( av + TiSac) 1. samudra, 2. zubha, 3. jerIsuM na hoya te. (tri. ) rakSa, rajevA. aviSa tri. ( na viSaM yatra) aura vinAnuM. aviSakta tri. ( na viSaktaH) nahi lAgenuM, nahi vaz2agela, nahi joDAyeluM, aniyaMtrita, jemAM koIno pratibaMdha na hoya. - tubhyaM namaste tvaviSaktadRSTaye -bhAga0 - 10 / 40 / 12. aviSama tri. (na viSamaH) 1. viSama nahi te, 2. sugama, u. sArI rIte zrahA durI zAya te. aviSaya pu. ( na viSayaH) viSayano abhAva, pratipAdhana ravAne ayogya, abhAva, avidyamAnatA raveraviSaye kiM na dIpasya prakAzanam - hi0 2 / 71. nirviSaya, potAnI pahoMcanI sImAmAM na hoya, atyaMta vadhIne -na kazciddhImatAmaviSayo nAma - za0. 4, zabda zaktithI jahAra, indriyArthonI upekSA. aviSaya tri. (na viSayo yasya) viSayazUnya, viSaya rahita, khagoyara, adRzya.. aviSahya tri. ( na viSahyaH) 1. sahana 12vAne azasya, 2. bIjAe parAbhava nahi karavA yogya, 3. mApavAne zasya. - sImAyAmaviSahyAyAm - manu0 8 / 265. aviSA strI. (na viSaM yasyAH) ativiSanI jI. aviSI strI. (av + TiSac + GIp ) nahI. Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 aviSTambha pu. ( na viSTambhaH) khAtaMjananI abhAva, AdhA2no abhAva. aviSTambha tri. (na viSTambho yasya) AsaMjana vagaranuM, AdhAra vagaranuM. aviSTha tri. ( atizayena avitA avitR + iSThan ) atizaya zabdaratnamahodadhiH / rakSA karanAra. aviSyA strI. (av gatau isun aviH -gatimicchati kyac a) gamana uravAnI 42chA. avis na. (av bhAve isun) rakSA, gati, vuM te. avisandhi pu. ( na visandhiH) no sAMdhI vighaTe nahi te pUrvApara virodha na khAve tevu. avisaMvAda pu. ( na visaMvAdaH) 1. prabhAzane anusaravu, 2. yathArtha viSaya, 3. potAnI pratijJAnuM ullaMghana na 42vu. avisaMvAdin tri. ( na visaMvAdI) 1. prabhAzane anusaranAra, 2. yathArtha viSayavANuM, u. saija pahArtha. avisaMvAdanayoga pu. ( avisaMvAdanasya yogaH) 1. yathArtha jola, 2. jolIne irI na bhavaM te, u. yathArtha pravRtti karavI te. avisoDha na. ( averdugdham avi+soDhac na Satvam) gheTAM--bakarAMnuM dUdha. avisoDha tri. ( na visoDhaH) sahana nahi urela. avisthala na. mahAbhAratamAM usa kheDagAma gheTa rAjavAnuM sthaNa-vADI. - avisthalaM vRkasthalaM mAkandI vAraNAvatam - mahAbhA0 avispaSTa na. (na vispaSTam ) vizeSa harIne spaSTa nahi te. avismaraNa na. ( na vismaraNam) lUsavuM nahi te, sma... avismaraNa tri. ( na vismaraNaM yasya) yAha rAjanAra, nahi bhUlanAra. avismRta tri. ( na vismRtaH) nahi lUlAyesa, smarAmAM jAveta. aviharyyata tri. ( na viharyyatiH prepsAkarmeti yAskaH vi+hary+atac) 1. nahi Icchesa, 2. aniSTa. avihasta tri. ( na vihastaH yasya) sAhasiddha, uddavigna na hoya te. - atha bhRzamavihastastatra kAntAragarbheziva0 36. avihA avya. khare, aho. [aviSTambha-avRka avihita tri. ( na zAstreNa vihitaH ) 1. zAstramAM niSedhesa, 2. nahi uhesa, bhenuM vidhAna ayu na hoya. avihRta tri. (na viha + utac) ahiMsya. avihavala tri. ( na vihvalaH) 1. vyADuna nahi te, 2. svastha. avI strI. ( avati AtmAnaM lAjjayA av+I) 24svatA-khaTAvavANI strI. avI strI. (av+in vA GIp ) sabhbha, sA4, zarabha, aTakAvavALI strI. avakAza pu. (na vikAza upasargAd dIrghaH) prakAzano alAva avakAza tri. (na vikAzo yasya) prakAza rahita. avIkSaNa na. (av + IkS + lyuT ) darzanano abhAva, na bhevu te. avIkSaNa tri. ( na vIkSaNaM yasya) nahi bhenAra, nahi tapAsanAra. avIkSita tri. ( na vIkSitaM yasya) na bheyesa, nahi tapAsesa. avikSita na. ( na vIkSitam ) nahi bhevu, nahi tapAsa . avIci pu. ( nAsti vIciH sukhaM prakAzo vA'tra ) te nAmanuM eka naraka. avIci tri. ( na vIciryatra) taraMga vagaranuM, bhobha vagaranuM. avIcimat na. ( avIci + matup) te nAmanuM kheDa na24. (tri.) taraMgazUnya sAya.. avIcisaMzoSaNa tri. (avIci sam zuS Nic lyuT) eka prakAranI viziSTa samAdhi. avIta na. ( anvayamukhena pravarttamAnamanumAnamavItam) nyAyazAstramAM batAvelo eka prakArano anumAnano leha. avIra tri. (na vIraH putrAdirnAsti yasya) putrAhi rahita. avIra pu. ( na vIraH) zUra nahi te, parAkramI nahi te, ayara, bhene DoI putra nathI. avIrA strI. ( na vIraH putrAdiryasyAH) pati-putra vagaranI strI. - anarcitaM mAsamavIrAyAzca yoSitaH - manu0 4 / 213, va pati - putravatI nArI vIrA proktA manISibhiH / avRka tri. ( na + vR+kak vRkaH - AvarakaH na. ba.) AvaraNa karanArathI rahita, AvArakathI rahita. Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avRtti-avaiyAtya shbdrtnmhoddhiH| 219 avRtti strI. (na vRttirjIvanopAyaH) vidyamAna, yAta | avedanA strI. (na vid yuc) pI.30 na. 5vI ta.. nalita, vi.no. manAva. avedanAjJa tri. (vedanAM na jAnAtIti jJA+ka) vahanAne avRtti tri. (na vRttiryasya) 1. bhAvi... varanu, nala nA2. mAvi lita, 2. savidhamAna, pUratA sAzraya / avedavid tri. (aveda vid kvip) hona na. . 2chita. -avRttikarSitA hi lI pradUSyet | avedavihita tri. (aveda vi dhA kta) hernu vehamai sthitimatyapi-manu0 974 vidhAna. nathI. avRthA avyaya. (na vRthA) vyartha nahI, saNa. | avedi strI. (na vedivedanam) nano abhAva. avRthArtha tri. (na vRthA arthaH) sa3. avedi tri. (na vediryasya) sAI 426. pRthvI kAnu. avRddhika tri. (nAsti vRddhiryatra kap) vyA4 vagaranu / avedya tri. (na vedyaH) na. 14 yogya, gupta, prApta bhUgadhana. 2vA yogya. avRdha (na varddhate vRdha+ka) vRddhi ti, navinA2. avedya tri. (na+vid lAbhe+Nyat) asabhya, nabhijavA. avRSTi strI. (na vRSTiH) varasAhanI amAva., anAvRSTi. yogya. avRSTi pu. (na vRSTiryasya) vRSTivinAnI megha. avedya pu. yana. 41727.. avRSTisaMrambha tri. (na vRSTaH saMrambho yatra) 52sAhanI avedyA strI. (na vedyA) nali 52vA yogya. strI.. mAusI. vinA mAna. 12nA2.- avRSTisaMrambha- | avela tri. (nAsti velA sImA yatra) asAma-sImA mivAmbuvAham-ku0 vinAnuM, maryAdA vagaranuM, asAmayika-veLA vagaranuM. avekSaka tri. (ava+ IkS+Nvul) 1. nA2, nirIkSaeA | avela pu. (nAsti velA sImA yatra) a585, 19LNna. 4282, 2. 04.5-38048 tAsanA2. mArI. chupAvavI. avekSaNa na. (ava+IkS + lyuTa) -tapAsa, 35.25, avelA strI. (na velA) .5, ayogya. sum. dhyAna rAkhavuM, koInI tarapha jovuM, najara nAkhavI, | avelA strI. (na velA yasyAH sA) 1. yAve. sopA, sevA. 42vI. - varNAzramAvekSaNajAgarUkaH-raghu. 1485 / 2. yU 42vI. sopA.. avekSamANa tri. (ava+IkSa+zAnac) , tapAsa, aveSTa tri. (ava+yaj+kta) nAza. 428.. dhyAnapUrva nA2. -avekSamANazca mahIM sarvA aveSTi pu. (rAjasUye aveSTisUcakAH paJca yajJAH) tAmanvavaikSata-rAmA0 5. meM tano. yaza. -te ca yathA-(1) AgneyamaSTakapAlaM avekSaNIya tri. (ava+IkS+anIyara) vA yogya, nirvapati hiraNyaM dakSiNA, (2) aindramekAdazakapAlamRSayo tapAsavA yogya, Adara karavA yogya, dhyAna rAkhavA dakSiNA, (3) vaizvadevaM carupizaGgopaSThAhI dakSiNA, yogya, vi.yAra 42vA yogya -tapasvisAmAnya- (4) maitrAvaruNImAmikSAM vazAdakSiNA, (5) bArhaspatyaM mavekSaNIyA-raghu0 14 / 67. caruzitipRSTho dakSiNA. avekSA strI. (ava+IkSa+a) avekSaNa 206 mI. | avaidha tri. (na vaidham) niyamita nahI, he strAnusAra avekSita tri. (ava+Iz+kta) lIyesa, tapAsesa... naDoya, he niyama yahA mu45 na Doya. -avaidhaM avekSita tri. (ava+IkS+tRc) DonAra, tapAsanA2. paJcamaM kurvan rAjJo daNDena zudhyati / (strI.) avaidhii| avekSya tri. (ava+IkS karmaNi+yat) vA yogya, avaidhya tri. (na vidhitaH Agatam aN) vidhithI. nali ____tapAsavA yoya. prApta thayela vidhi vagaranuM, niSiddha. avekSya avya. (ava+IkS+ lyap) na, tapAsIna. avaidhavya na. (na vaidhavyam) patiratipanI samAva, aveda tri. *nazanamA va. 2ti, 6samA gusthAna3thI. po. nAli ta.. mAMDIne siddha parvatanA jIva. avaimatya na. (na vaimatyam) matapame.tA. avedana tri. (nAsti vedanA yasya) sAta-sAtAnI. avaimatya tri. (na vaimatyam yasya) samatavAj. vedanA rahita. avaiyAtya na. (na vaiyAtyam) dhRSTatAno abhAva, avedana pu. (nAsti vedanA yasya) siddha bhagavAna... salajjapaNuM, lajjAyuktapaNuM. Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 shbdrtnmhoddhiH| [avaiyAtya-avyatikara avaiyAtya tri. (na vaiyAtyaM yasya) tdegdegtauj, 2, | avyakta tri. (na+vi+a+kta) aspaSTa vastu mAtra, lajjAnI bhAvanA rAkhavI te. apragaTa, adazyamAna, uccAraNa karyA vagaranuM. avaira na. (na vairam) 32nI samAva, 32. nahita. | avyaktamUlaprabhava pu. (avyaktaM pradhAnaM avidyA vA avaira tri. (na vairaM yasya) 32. vinAnu, virodhazUnya. mUlaM prabhavatyasmAt prabhava apAdAne ap yasya) saMsAra avairAgya na. (na vairAgyam) vai22ya nalita, viSayanI. vRkSa. tu .. avyaktarAga pu. (na vyakto rAgaH) tho32 2rAto raM. avairAgya tri. (nAsti vairAgyaM yasya) vairAgya vagarnu, avyaktarAga tri. (na vyaktA rAgo yasya) tho.ue. | viSayAbhilASAvALuM. raMgavANu, pAno . availakSaNya na. (na vailakSaNyam) vikSata- manAva, avyaktarAzi pu. (avyaktaH rAziryatra) (40%BItamai) judApaNuM nahi te. ajJAta aMka agara parimANa. availakSaNya tri. (na vailakSaNyaM yasya) vikSata garnu, avyaktalakSaNa pu. (avyaktaM lakSaNaM yasya) ziva. meha vagaranaM. avyaktaliGga na. (avyaktaM liGga yasya) sAMjyamatamA avaizeSika tri. (na vizeSaH Thak) 8 5 vizeSa matva. vagaire. pri||mne 6zavana2 na. Doya, hernu 6 35. na. | avyaktaliGga tri. (avyaktaM liGgamasya) aspaSTa Doya. -avaizeSiko'yaM hetuH-mI0 sU0 11 / 1 / 9. | yio roga vagare. avokSaNa na. (ava+ukSu+bhAve lyuTa) bhAu hAthe - avyaktaliGga pu. (na vyaktaM liGgamasya) saMnyAsI... 7i2j. - uttAnenaiva hastena prokSaNaM parikIrtitam / | avyaktavarNa tri. (avyaktaM varNam) aspaSTa bhASael. nyaJcatAbhyukSaNaM proktaM tirazcAvokSaNaM smRtam / / avyaktavyakta pu. (avyakto'pi vyaktaH) ziva. avoda pu. (ava+und+bhAve ghaJ) mI4, 56ung, | -avyaktarAgastvaruNa:-amara0 / __wizj, bhAna 42. (tri. ) bhAvela, dANesa.. avyagra tri. (na vyagraH) vyaA nati, anAra, svastha, avodeva avya. (devAnAmavastAt) havAnA sava2 dezamai, 5 mama dAgetI.. devonI nIcenA dezamAM. avyaGga tri. (na vikalaM aGgamasya) vi.68. maMgavANu avoSa pu. (ava+uS karmaNi+ka) 2. mana. ___ERd, vil.3vi55 2, na.42, saMpU[, sunimita. avoSIya tri. (avoSa+hitArthe cha) 12ma annane utAras | avyaGga tri. (na vyaGgaM yasmin) vyaM vinAnu. vastu vagere. avyaGgI strI. (averaGgamiva aGgamasyAH) zaziMlI nAmanI. avoSya tri. (avoSa+hitArthe ya) 652no. sartha. zuo. vanaspati. abda pu. (abdavat) varSa. avyaGgAGgI strI. (avyaGgamaGgaM yasyA GIp) saMpU abdapa pu. (abdasya paH patiH) varSanI svAmI.. aMgavALI strI. abdapati pu. (abdasya patiH) 652no artha mo. | avyaGgaya na. (na vyaGgya yasmin) 1. vyaMyA.2 avya tri. (avi bhavam, avi+digAdi yat) gherAmA vimAna DAvya, 2. Thebha. ni. ane. vyaMnono samAva thanAra Una vagere. hoya, 3. aparAdhaDita. avyakta pu. (na vi+a+kta) 1. viSNa, 2. 50ma., | avyaJjana pu. (nAsti vyaJjanaM yasya) 1. zITa 3. ziva -avyakto'yamacintyo'yam -bhaga0 2 / 25. vana, 2. s||2|| sakSa5. vinAna, 3. yi 2k. 4. sAMjyamatamA sana. 4824Ata. pravRti, | avyaNDA strI. (na vigatamaNDaM bIjamasyAH) zaziMdI. 5. vedAntamatamAM nAma ane rUpathI avyAkRta evuM | nAmanI vanaspati. sana, 9. sUkSma zarIra, 7. suSupta avasthA. avyatikara pu. (na vyatikaraH) saMsAnaamAva.. avyakta na. (na+vi+aGg+kta) ni0512 hA, | avyatikara tri. (na vyatikaraH yasya) saMsA vinAnu, 52mAtmA. saMbaMdha rahita. Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avyatikIrNa-avyavastha] shbdrtnmhoddhiH| 221 avyatikIrNa tri. (na+vi+ati+kR+kta) Hill, | avyaya pu. na. (na vyeti+avi+iN+av) sarva chUTa vAyuM. vibhaktimAM tathA sarva vacanamAM ekarUpavALo avyatireka pu. (na vyatirekaH) a5|2ddit, pRthaina / vyA2zastra prasiddha za6. Doyate, (tri.) bhUdIna saya, bhAbhI. | avyaya pu. (na vyeti+avi+iN+ac) 1. ziva, na hoya. 2. vi . avyatha pu. (na vyathate ac) sApa, sapa. avyaya na. (na vyeti+avi+iN+ac) 52mAtmAavyatha tri. (na vyathA asya) vyathA-pI.30 vArarnu, tvAmavyayaM vibhumacintyamasaMkhyamAdyam-bhaktA0 pI.AthI. mata. avyaya tri. (na+vi+i ac N) mahita. vinAnu, avyathaya pu. (na vyathayati gantAramaklezena gantavya- pravAharUpe vikAra vinAnuM, sarvatra raheluM, avinAzI, sthAnayanAt vyath Nic) ghoDo. duzaNakSema, atyA, hita- yudhiSThiramathApRcchat sarvAMzca avyathA strI. (na vyathA yatsevanena) 423, sUha, vyathAna. suhado'vyayam-bhAga0 10 183 / 1 samAva.. avyayavarga pu. (avyayAnAM vargaH) avyayona. samUha, avyathitri.(avyath in) yathAvAnu, dezanAlayAmeTa.. avyayonI sUci. avyathin tri. (na vyathate ini) niya, vyathA 4k. avyayIbhAva pu. (anavyamavyayaM bhavatyanena, avyaya cci bhU avyathiS pu. (na vyath TiSac) 1. samudra, 2. sUrya.. ghaJ) yA2. samAsomAMthI. nAmano . sabhAsa.. avyathiSI strI. (na vyath GIp) 1. pRthvI, 2. rAtri. (avyaya agara kriyAvizeSaNa tema ja nAmanA meLathI avyathya tri. (na vyath kartari yata) vyathA vinAnaM. A samAsa bane che.) jeno vyaya na thAya te, anazvara. avyapadezya tri. (na vyapadizyate abhilApavAkyena -dvandvo dvigurapi cAhaM madgehe nityamavyayIbhAvaH / vi+ap+diz+Nyat) lenI paribhASA DevAne. tatpuruSaH karmadhArayaH yenAhaM syAM bahuvrIhiH / / -udbhttH| azakya, kahI na zakAya tevuM. avyayAtman tri. (avyayaH AtmA svabhAvo yasya) avyapadezya na. 1. nixiey. Ina, 2. 5256.. avinAza svabhAvavALuM, nitya. avyapekSa tri. (na vyapekSA yasya) vizeSa uzane apekSA | avyayAtmA pu. (avyaya AtmA yasya) mAtmA, . vagarnu. -vinAzamavyayasyAsya na kazcit kartumarhati-bhaga0 17 avyapekSA strI. (na vyapekSA) vizeSa apekSAno abhAva. avyartha tri. (na vyarthaH) vyartha nalita, saNa, sArtha.. avyapohya tri. (avi apa vaha Nyat) ne TUhu na. 4ii. avyalIka tri. (na vyalIkam) sAyuM, ya, satya. zakAya, jenAthI niSedha na karI zakAya. -itthaM giraH priyatamA iva so'vyalIkAH / zuzrAva avyabhicAra pu. (na vyabhicAraH) vyabhiyAno abhAva, sUtatanayazca tadA vyalIkAH ||-shi0 5.1. niyata sayartha -anyo'nyasyAvyabhicAro bhavedA- avyavadhAna na. (na vyavadhAnaM yasya) 1. ni.24j, maraNAntikaH-manu0 9 / 101, 6.36, niSThatA, vyavadhAnanI. samAva, vyavadhAna vinAnu, 2. pUveDaM, nyAyamatabhA- sAdhyAbhAvavavRttitvaM vyabhicAraH tenA 3. 52vADa, asAvadhAna. je abhAva te vyabhicAra. avyavasAya pu. (na vyavasAyaH) 1. vyavasAyano samAva avyabhicarita tri. (na vyabhicaritaH) vyatbhiyAravinAnI. 2. nizcayano abhAva, 3.6ghamano amAva.. tu, vagere. avyavasAyin tri. (na vyavasAyaH in) 1. vyavasAya avyabhicArin tri. (na vyabhicArI) (vi+abhi+car | vinAnu, 2. ma. . Nini) vyatmiyAra hoSa. 2rita. tu, vyatmiyAra garnu, avyavasAyavat tri. (na vyavasAyavat) 1. vyavasAya anuNa, praninalita, mavirodhI, apavAha 2hita | 2Dita, 2. anudhabhI, u. nizcaya. 2Dita. -yaducyate pApanivRttaye na rUpamityavyabhicAri avyavastha tri. (na vyavasthA yasya) 1. sthiti vinAnaM, tadvacaH-kumA0 5 / 39, saguNI, yA, sthira, 2. yaMyaNa, 3. bhayahi vinAna, 4. saviData, zraddhA. 5. zanizzuda .maniyamita. Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 shbdrtnmhoddhiH| [avyavasthA-avyApyavRttiguNatvam vyavasthA strI. (na vyavasthA) 1. niyamano abhAva, | vyApAra tri. (na bAHIT J) 1. vyApAra vinAnuM, 2. zAstrAdithI viraddha vyavasthA. 3. avidhi. | 2. vyApArane ayogya, 3. bIjAnI bAbatamAM vacce 4. vyavasthA nahi te, pa. lokamAnya niyamamAM kSativALuM. | paDavuM- vyApArakhu vyApAra yo nara: stumitivyavasthita tri. (na vyavasthita:) 1. zAstrAdinI pUzvatantram | mayadAthI rahita, 2. caMcaLa, 3. vyavasthita nahi te, { vyApAra pu. ( ANI:) vyApArano abhAva, jenI 4. aniyata. - vyavasthitattarasya prasADapi pAse koI kAma nathI, kAmamAM lAgelo na hoya, mayara: -nIti 6, 5. vidhi rahita, 6. akramabaddha. gApitA strI. (AdhyApino bhAva: ta(c)) avyApIpaNuM. vyavadarIya tri. (na vyavaharaLIyA) vyavahAra nahi vyapitra 1 (3vyApino bhAva: va) uparano artha rAkhavA yogya. juo. avyavadArtha tri. (na vi+navuM+hR+thatuM) jJAtibaMdhuomAM vyApina tri. (na vi+A+ni) 1. avyApaka, vyApaka nahi te, 2, parichia. vyavahAra nahi rAkhavAyogya, vyavahAra mATe apAtra vyApta tri. (na vyApata:) vyApta nahi te, amuka je kAyadAno viSaya na banAvI zakAya. pramANathI parichinna. vyavadita tri. (vi+va+thI+vatta) vyavadhAna vagaranuM, bhavyAti strI. (na vyati) 1. vyAptino abhAva, - sAkSAt saMbaMdhavALuM, sAthe lAgeluM. pUratI vistAra na hoya, adhUrI vyApti, 2. lakSyanA vyavahata tri. (vi+3+t+kta) jenI sAthe vyavahAra eka dezamAM nahi rahevuM te lakSaNano eka doSa. = nathI karyo te, bhoga vagerethI adUSita. zrIze kSAvartanamavyAta | paribhASAmAM vyasana tra. (na vyasana thI) vyasana vinAnuM. ApeluM lakSaNa baMdhabaituM na hoya te. vyasana ne. ( vyasanam) vyasanano abhAve. vyANa tri, (1 zrAdhyama) 1, vyApti vagaranuM, -je vyanina tri. (na vyasanI) vyasana vagaranuM. sArI sthiti mATe lAgu na paDe, samagra vistArane avyasta tri. (na vyastaH vikSiptaH viparyastaH pRthagbhUto vA) vyApela na hoya, 2, anaghIna, 3. vyApti yukta 1. avikSipta, chUTuM nahi thayela, aviparIta, ekatra, nahi te. -dhUmAvyAkhya: | thayela, sAduM. avyApyavRtti tri. (avyApya sarvAvacchedamaprApya vRttiryasya) vyAku tri. (na vyavR6:) 1. vyAkula nahi te, vaizeSika darzanamAM-) potAnA adhikaraNanA amuka 2. svastha. aMzamAM athavA amuka deza ane phALamAM nahi rahela vyAvRta tri. (na vi+++ta.) 1. avikasita, padArtha, sukha-duHkhanI jema deza-kALanI sthitimAM AMzika 2. aspaSTa, 3. jenI vyAkhyA karAI nathI tevuM, vidyamAnatA. -vyavRtti kSo viroSaNa 4. vedAntamatamAM prakaTa nahi thayela bIjarUpe ane rUdhyate-bhASA. ra7, jagatanuM kAraNabhUta ajJAna, prAthamika, 5. sAMkhyamata avyApyavRttitvam na. (avyApyavRttitvasya bhAvaH tva) svatyintAmAvAnAdhArAthamU-potAnA ja atyaMtA prasiddha pradhAna, prakRtino Adhi aNu. bhAvanuM samAnAdhikaraNapaNuM, jemake vRkSamAM kapisaMyoga mavyAdhI strI. (na vyAyA) vyAkhyAnano abhAva. | ane kapisaMyogAbhAvanuM avyApyavRttitva che. vyAna pu. ( vyAna:) 1. chalano abhAva, kapaTa nahi avyApyavRttiguNatvam na. (avyApyavRttiguNatvavyApyA te, 2. zIgha. 2 cA nAtistAdazanAtimaH) avyAkhavRtti guNo vyAna tri. (na no vasya) chaLa vagaranuM, niSkapaTa be prakAranA hoya che -1 daizika adhyApravRtti ane prAmANikatA. kAlika avyAkhavRtti, temAM paNa pahelAM vyApa tri. (na vyApa:) 1. vyApaka nahi te, je daizikAvyAkhavRttinA bahayAdi ATha guNo-1 buddhi, bahu vistArayukta na hoya, 2, parichinna, jeNe samajhane | 2. sukha, 3, duHkha, 4, icchA, 5. veSa, 6, yatna, vyApI lIdhA hoya, vizeSa. 7. dharma, 8. adharma, 9, zabda, 10, bhAvanA, Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avyAyAma-azana shbdrtnmhoddhiH| 223 11. saMyoga a.ne. 12. vimA cha. sene. pAzi: | avratya tri. (vratAya hitam yat na. ta.) vratane ti27 guNo paNa kahe che, ane kAlika avyAkhavRttiguNo | nahi te. 35 vagere che. az (svA. A. saka. veT azrute, azita, aSTa) avyAyAma pu. (na vyAyAmaH) 1. parizramanI abhAva, vyApavuM, sArI rIte ekaThuM thavuM agara bharavuM, praveza kasarata vagereno abhAva, 2. vizeSa karIne vistArano 42vI. khaM prAvRSeNyairiva cAnaze'bdaiH bhaTTi. 2 / 30, abhAva. 2. pAya, j, Alaj, &0deg42 tha, bhagavaj, avyAyAma tri. (na vyAyAmo yasya) 1. parizrama 2Dita, sarvamAnantya mazrute - yA0 1 / 161, 3. anubhava kasarata nahi karanAra, 2. vizeSa karIne vistAra rahita. bhagavanI -atyutkaTaiH pApa-puNyairihaiva phalamaznute-hi0 avyAvarttaka tri. (na vyAvarttayati na+vi+A+vRt+Nic 180 Nvul) 1. anyathA nibaMdha nali 42 // 2, anyathA. az (krayAdi. para. saka. seT aznAti, azita) mo.na. bhipaNuM nahi karanAra. 2, mA. -nivedya gurave'znIyAt - manu0 151 avyAvarttana na. (na+vi+A+vRt+Nic+ lyuTa) | azakuna pu. na. (aprazastaM zakunam) a5zana, bIjAthI juduM nahi karavuM. mAniSTa-sUya nimita, rAma zakuna. avyAvarttana tri. (na+vi+A+vRt+Nic+lyuTa) azakumbhI strI. (azrute vyApnoti az+ac vyAvRtti-bheda rahita. skumbha+Tac) 5.nI. 752 yatuM . tanu tu.. avyAhata tri. (na vizeSena AhataH) vyAghAta. 2Dita, azaka tri. (na zaGkA yasya) 1. in. vinAnu, nahi aTakela, alanA nahi pAmela, tUTeluM na hoya, 2. niya. jAdhArita. -yasya trikAlamamalaM jJAnamavyAhataM sadA / azaGkA strI. (na zaGkA) 1. zaM.51-saMzayanI samAva, vetti vidyAmavidyAM ca sa vAcyo bhagavAniti / / 2. sano sAmAva. -zabdamAlA, - bhartukhyAhatAjJA-raghu. 1957. azakita tri. (na zaGkitaH) 1. nilaya, 2. saMgha avyAhata na. (na vyAhataM-mithyArthakama) satya vAsya. 2Dita, ni:zaM -pravizatyazaGkaH - hi0 1. 81 . avyAhatatva na. (avyAhatasya bhAvaH tva) vyAghAtano. abhAva, vANIno eka guNa. surakSita. avyutpanna tri. (na+vi+ud+pad+kta) 1. vyutpatti azakta tri. (na zakta) asamartha, 15 59Aya. karavAmAM ayogya. rahita, avayavArtha rahita zabda, 2. zabdonA avayavArthane nahi jANanAra, 3. vyAkaraNazAstrane nahi azaktatA strI. (azaktasya bhAvaH tal) sazastauj, jANanAra, pallavagrAhI bhASAzAstrI, anubhava rahita, sA , ayogyatA, asamartha5.. duzaNa, bhAvyavahAra. -avyutpanno bAlabhAvaH-kAda0 azaktatva na. (azaktasya bhAva; tva) 652no. artha avyutthiti srI. (na+vi+ud+sthA+ktin) (1) utthAnano abhAva, nahi UThavuM te, 2. vANIno eka azakti strI. (na zaktiH) sAmathryanI samAva zue. sata. zrameNa tadazaktyA vA na guNAnAavaNa tri. (nAsti vraNo'sya) 7.5 // 2Dita, kSata-ghA miyattayA-raghu0 10 / 32 vagaranu. azakya tri. (na zakyate zak+kyap) na janI // 3 avraNa na. (na vraNam) 1. te. nAmanI meM netraroga, te, asAdhya, avyavahArya.. 2. rAno samAva. azatru pu. (na zAtayati zad-Nyarthe trun) 1. yandramA, avrata tri. (nAsti vrataM vihitaniyamo'sya) ||str. 2. pUra, 3. zatru nalita, mitra.. vilita-mi. niyama vagaranu, vrata vinAnu. - azatru tri. (na zatruryasya) ne 305 zatru nathI ta. avatAnAmamantrANAM jAtimAtropajIvinAm / sahasrazaH | azana. na. pu. (aznute vyApnoti az+lyuTa) liyAna sametAnAM pariSatvaM na vidyate / / mana0 12 / 114. jA. mo. Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 azana na. ( az + bhAve lyuT) 1. jAvu, javaDAva, 2. vyApa, praveza, 3. karmaNi lyuT lona, anna, jorA- azanaM dhAtrA marutkalpitaM vyAlAnAm-bhartR0 3 / 10 azanaparNI strI. (azanasya parNamiva parNamasyAH ) aparASThitA latA, kheDa bhatanuM jhADa. azanA strI. (azanamicchati azana+kyac + kvip) (lUja, bhojananI icchA. zabdaratnamahodadhiH / azanAyA strI. ( azanamicchati azana+kyac + a ) uparano zabda dukho -cyutAzanAyA phalavadvibhUtyA - bhaTTi0 3 / 40 azanAyita tri. ( azanamicchati azana+kyac kartari kta) loThananI IcchAvAju, lUpyu. azanAyita na. ( azanamicchati bhAve kta) lUja, bhojananI icchA. azanAyuka tri. (azana+kvac+ukaJ) bhojananI icchAvALuM. azani pu. ( azrute -saMhanti az + ani) 1. 104 - 6dranuM 14, ca~dra, 2. agni, 3. bhedhamAM utpanna thato agni, 4. vI4jI. - anuvanamazanirgataH siddhA0, -azaniH kalpita eva vedhasA - raghu 0 8547 pheMkIne mAravAnuM astra, 5. astranI AzI. azabda tri. ( nAsti zabdo, vedAdau vAcakazabdo vA yasya) zabdahIna, zabdarahita, 4 rAjhobhAM uDevAyuM nathI. kimarthamazabdaM rudyate - kA0 60 azabda na ( nAsti zabdo, vedAdau vAcakazabdo vA yasya) zabdAhi guNahIna, avyakta parabrahma, praddhatino Adi aNu.. IkSaternAzabdam - zArI0 111 azaraNa tri. (nAsti zaraNaM yasya ) zarA rahita, niHsahAya, tyabhesuM. -balavadazaraNo'smi - za0 azaraNya tri. ( nAsti zaraNyaM yasya) zarazarahita- artha -w - dukhI - azaraNa zabdabhAM. azarIra tri. ( na zarIramasya ) zarIra vinAnuM. azarIra pu. ( na zarIramasya ) 1. maheva, 2. paramAtmA, u. zarIrAbhimAnathI rahita - bhavanamukta, 4. heDazUnya, 5. mImAMsAzAstramAM kahevA pramANeno deva. azarIratA strI. (azarIrasya bhAvaH tal) 1. zarIranA saMbaMdhathI rahitapazu, bhokSa. [ azana- azira azarIratva na. ( azarIrasya bhAvaH tva) uparano artha dukhI.. azarIrin tri. ( na zarIrI) zarIrI nahi te. azarman na. ( na zarma) duHkha, sukha nahi te. azarman tri. ( na zarma yasya) duHkhI, suja vagaranu. azAkha tri. ( na zAkhA yasya) zAkhA vinAnuM. azAkhA strI. ( na zAkhA) kheDa bhatanuM tRrA-ghAsa, zAkhAno abhAva. azAnta tri. ( na zAntam) zAMta nahi te. azAnti tri. ( na zAntiryasya) zabha rahita, zAnta nahi te. azAnti strI. ( na zAntiH) zAntino abhAva azAzvata tri. ( na zAzvataH) anitya, asthira . azAsana na. (na zAsanam) zAsananI abhAva. azAsana tri. ( na zAsanaM yasya ) zAsana rahita. azAstra na. (na zAstram) zAstraviruddha, nAsti vagerenAM zAstra. azAstrIya tri. ( na zAstravihitaH cha) zAstrota nahi te zAstraviruddha, anaiti azAsya tri. (zAsitumazakyaH na+zAs + Nyat ) zAsana karavAne azakya, durdanta, jene zikhAmaNa ApI na zAya te. azikSita tri. ( na zikSitam ) nahi zIjesa, nahi DejavAyesa. azita tri. (az karmaNi kta) jadhesa, jAne, tRpta thayesa.. azita na. ( az bhAve kta) jAvaM. azitaGgavIna tri. (azitAstRptA gAvo yatra ) bhyA pahelAM pazuo caratAM te sthaLa, pazuone caravAnuM sthANa.. azi pu. ( az ic) 1 yo2, 2. hevathI jAvA yogya yarU, yojAnI Ahuti azithila tri. (na zithilaH) zithila nahi te 67. azipada tri. ( na zlipadaH vede lalopaH) sIpa nAmanA paganA rogathI rahita. azimida tri. (na zimiM hiMsAM dadAti dA - ka) asiDa, hiMsA rahita. azira pu. ( az irac) 1. rAkSasa, 2. agni, 3. sUrya, 4. pavana, pa. khaDaDAnuM ADa, 5. citrAnuM Au Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azira-azUnyazayana shbdrtnmhoddhiH| 225 zira . ( rUra) hIro. mari sI. (aSTAdritiH nipAtoDaya) eMzInI ziras pu. ( ziroDa) mastaka vinAnuM dhaDa. saMkhyA, eMzInI saMkhyAvALuM (A zabda strIliMga, zira tri. (na ziroDaca) mAthA vinAnuM, agra ekavacanamAM vaparAya che.) vinAnuM, agrabhAga rahita. sati tri. (3ItiH parimAnI ) eMzInI gazirIranAna . ( zirasA nAma) mAthuM palALyA saMkhyAvALuM. vinA nahAvuM te. azIrSika tri. (nAsti zIrSA yasya vrIhyAdi-Than) gazira strI. (3+rUradA ) mastaka vinAnI rAkSasa 1. mastaka vagaranuM, 2. agrabhAga vagaranuM. strI. sazastra na. (1 zam) 1. kharAba zIla, 2. duSTa ziva . ( zivama) maMgala nahi te, nibhAMgya, upadrava | svabhAva, 3. zIlano abhAva. ziva tri. (na zivam) 1. maMgalayukta nahi te, tri. (zITuM yaJ) 1. zIla vagaranuM, 2. duSTa amaMgalasUcaka, 2. ugra, nibhAMgI. svabhAvavALuM. zivAjAra pu. (ziva nIvAro vasyA:) anucita gam tri. nAsti zuIJ) zokazUnya, zoka vinAnuM. vyavahAra, aziSTa AcaraNa-durAcaraNa. gari pu. (1 zuci:) kALo varNa, apavitratA, adhaHpatana. ziva strI. (ziva gAvAno yasyA:) rAkSasI. azuvi tri. (na vi) 1. zaucazUnya, 2. apavitra ziziSa strI. (zimicchI ma++mAve 5) mUtra vagere, gaMdu malina -soDa : sarvasu | bhojananI icchA. kavitA strI. (jIva) apavitrapaNuM. zizu tri. (na zizu.) 1. bALaka nahi te, taNa, kavitva . ( gurbhAva: va) uparano artha juo. 2. ATha varSa uparAMtanI vayanuM. zuddha tri. (1 zuddha:) zuddha nahi te, doSavALuM, apavitra. zizu tri. (nAsti zizuryasya) chokarA vagaranuM. zuddhatA zrI. (azuddha0 mAva: ta7) azuddhapaNuM. zvA strI. (azvinuM TA) chokarI vinAnI | gazuddhatva na. (zuddha) pAva: tva) uparano artha strI. zilpI strI. (nati zizurya: sa) chokarAM vinAnI | azuddhi strI. (1 zuddhi:) zuddhino abhAva. strI. zuddhi tri. (na zuddhiryasya) zuddhapaNA vagaranuM, apavitra. ziSTa tri. ( zikha:) 1. nahi upadezela, 2. nahi zubha na. (1 zamam) pApa, amaMgala, dubhAMgya, ApadA, zAsana karela, 3. asAdhu, duSTa, 4. nAsika, ___ nAthe kutastvayyazubhaM prajAnAm-raghu. 5 / 13. 5. vyabhicArI. guma tri. (na sumaM yasya) amAMgalika, amaMgala ziSTha tri. (zrAti sam rU4) atyaMta bhojana sUcaka, apavitra. karanAra. zumo pu. (rAmodaya:) azubha zakuna. ziSTha pu. (mazrAti na rUjha) agni. saTw g. (zu ) dhoLo varNa nahi te, kALo varNa. 3NIta na. (na zItam) zIta sparza nahi te, garama gazui vi. (nIti yaW) dhoLuM nahi te, zyAma, sparza. zIta tri. (na zItaM yasya) 1. himanI bAdhA vagaranuM, mazrA strI. ( suzruSA) 1. cAkarIno abhAva, 2. garama, UnuM. 2. zravaNa karavAnI IcchAno abhAva. zItara pu. (zItaH ra: yasya) 1. sUrya, zuSa tri. (1 zuSyati zu++) nahi sUkanAra. 2. AkaDAnuM jhADa. anya tri, (1 cam) je khAlI na hoya, pUrNa, sUnuM mazInarI pu. (zItaH vira: yaJ) uparano nahi te, pUruM kareluM hoya, paricaya kareluM, utpanna artha juo. kareluM. zItama pu. (zrAti 3+ni tata: tapU veve | zUnyazani na. (na zUnya zayanaM yasmAta) te nAmanuM tIrSa.) 1. atyaMta khAnAra, 2. agni. eka vrata, te zrAvaNa vadI trIje karavAnuM hoya che. juo. kALuM. Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 azRta tri. ( na zRtam - pakvam) jayava, DAyuM. azevan tri. (na+zI + vanip ) sukha 42nAra. azeSa tri. ( na zeSaH) jaghu, sadhaNuM, saMpUrNa, samaya kratorazeSeNa phalena yujyatA- raghu. 3 / 65, ko vismayo'tra yadi nAmaguNairazeSaiH:- bhaktA0 27. azoka pu. ( na zokaH yasmAt) 1. khAsopAsavanuM Au, amahevanA pAMya jAzobhAMthI kheDa, 2. viSNu 3. bahulavRkSa -AstAM jano bhavati te tarurapyazokaH - kalyA0 19, maurya vaMzanoM prasiddha kheDa rA.bha. azoka na. (na zokaH yasmAt pAro, pA26. azoka tri. ( na zokaH yasya) zorDa vinAnuM, hisagIrI vinAnuM. azoka pu. ( na zokaH) zo'no bhAva. azokatIrtha na. ( azokanAmakaM tIrtham) zabdaratnamahodadhiH / zIkSetranI aMdara Avela eka tIrtha. azokatrirAtra na ( na zoko yatra tAdRzaM trirAtram) te nAmanuM eka vrata, je traNa rAtri sudhI cAlyA kare khevo utsava. azokapUrNimA strI. (nAsti zoko yasyAstAddazI pUrNimA) phAgaNa sudI pUnamathI AraMbhI varasa paryaMta dara pUname azvAnuM vrata. azokarohiNI strI. ( azoka iva rohati ruha + Nini ) TuA nAmanI vanaspati, DaDu. azokavanikA strI. (azokAnAM vanikA) azo'vRkSonuM udyAna. azokaSaSThI strI. caitra mAsanI ne pajavADiyAnI 74. yathA-caitre mAsyasite pakSe SaSThayAM SaSThIM prapUjayet / sukhAya putralAbhAya zuklapakSe tathaiva ca 11uttarakAmAkhyatantram / azokA strI. ( nAsti zoko duHkhaM sevanAdasyAH) 1. DuTuDa| nAmanI vanaspati, uDDu, 2. maitra suTTI cha, 3. maina zAsananI kheDa hevI.. azokAri pu. ( azokaM zokAbhAvamRcchati R+in) kadaMba vRkSa. azokASTamI strI. caitra suTTI Ama azocya tri. ( na zocyaH na+zuc karmaNi yat) zo DaravA sAyaka nahi te - azocyAnanvazocastvaM prajJAvAdAMzca bhASase bhaga0 2 / 11 azodhana na. (na zodhanam ) zodhavAno abhAva [ azRta - azmagandhA azodhana tri. (zodhanam yasya) zodhana vagaranuM, bhavina, azodhita tri. ( na zodhitam ) azuddha, nahi zodhela, nahi sApha karela. azobhana tri. ( na zobhanam ) sAraM nahi te, jarAja azobhana na ( na zobhanam ) bhaMDanano bhAva. azoSya tri. ( na + zuS+ Nic Nyat) sUDavI na zAya khetuM, sUDavavAne khazaya azauca na. ( zucerbhAvam zocam, na zaucam) 1. apavitratA, bhavinatA, 2. sUta, u. kheDa prahArano adharma, pAya. - ahorAtramupAsIranazaucaM bAndhavaiH saha - manu0 11 / 183 azaucasaMkara pu. ( azaucayoH saGkaraH ) 4nma sUtas ne maraNanA sUtakanI vacce pharI prApta thayela, janma mRtyu sUta azaucAnta pu. ( azaucasya anto yatra ) 4 hivase sUtakano aMta, apavitratAno aMta thAya te. azaucya na. azauca zabda dukhI. azaurya na. ( na zauryam) zUrapazAnI abhAva, zauryano khabhAva, aparAbha azna tri. (azrute vyApnoti az+nan) vyApta thavAnA svabhAvavALuM, bhojana karavAnA svabhAvavALuM. azna pu. ( anute vyApnoti az+nan ) te nAmano kheDa asUra, bhegha. azyA strI. lUja. azrItapibatA strI. ( azrIta pibata ityucyate yasyAM nirdezakriyAyAm) jAo, pIkho, khema bheDiyAmAM kahevAmAM Ave che te jamaNavA2nI kriyA. azrItapibatIyantI prasRtA smarakarmaNi - bhaTTi0 5 92 azmaka pu. ( azma+kan) te nAmanA kheDa RSi dRkSiNa dezamAMno eka deza, e dezano nivAsI. azmakadalI strI. (azmeva kadalIphalaM yasyAH ) naMgalI DejanuM Au azmakuTTa pu. ( azmani prastara iva dhAnyAdikaM kuTTayati kuTTU + aN) kheDa bhatano vAnaprasthano leha lar3atono samUha. azmakuTTaka pu. (azma+kuTT + Nvul) paththara (52 vastu rAkhIne toDanAro, uparano zabda juo. azmaketu strI. (azmaiva keturasya) kheDa bhatanuM Au paththarane paNa phADI nAkhanAra jhADa. azmagandhA (azmana iva gandho lezo'syAH ) saMgha. Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azmagarbha-azravaNa] azmagarbha pu. ( azmeva kRto garbho'sya) bharatamasi pAnAM, pannA. azmagarbhaja pu. ( azmagarbhAjjAyate jan+Da) bharatamazi gerU, bodu. azmaguDa pu. ( azmanirmito guDaH golAkAraH padArthaH) 1. paththarano gojI, 2. paththara manAvesuM zuddhI nAmaka eka astrabheda. zabdaratnamahodadhiH / azmaghna pu. ( azmAnaM hanti han + Tak) kheDa bhatanuM lADa, pASANameha vRkSa. azmaja na. ( azmano jAyate jan+Da) 1. paththarathI utpanna thayesa zikSAkRta, 2. soDhuM. azmajatu na. ( azmano jAyate jantun kicca) zivAchata. azmajatuka strI. (azmajatu + kan) uparano artha dukha.. azmajAti strI. ( azmano jAtiH sAmAnyamasya ) bharatamaNi, pAnAM. azmadAraNa pu. ( azmAnaM dArayati dR + Nic + lyuT ) pASAeAne jheDanAra, s azmadidyu tri. (azmavyApakaM azmamayaM vA didyu yasya) paththaramaya, paththaramaya AyudhavALuM. azman pu. ( azrute vyApnoti saMhanti anena vA karttari karaNe vA manin) pASANa, ambha, patthara, bhegha, parvata, 14, tri. vyApa5. azmanta na. ( azmano'ntaM yatra ) 1. azubha kSetra, jetara, bhehAna, 2. yUsa, u. laThThI 4. mRtyu. azmantaka pu. ( azman + anta+ Nic + Nvul) 1. 2.4 bhatanuM tRA, 2. yUsI, u. laThThI, 4. hIvAnuM chAcha, - pa. eka jAtanuM jhADa, jenA resAothI brAhmaNanI 4no janAvAya che, 9. sampatra, 7. zrIvihAra vRkSa. azmanmaya tri. (azmano vikAraH mayaT ) paththaramaya azmapuSpa na. ( azmana: puSpamiva ) zivAchata azmabhAja na. ( azmeva bhAjayati cUrNIkaroti) soDhAnI sAMDazI, hastI, kheDa bhatanuM somaMDanu pAtra. abhid pu. ( azman + bhid+kvip) paththarane lehanAra kheDa prahAra vRkSa, pASANa le.. aryana q. (31947+fHq 3701) Guzril 21el gail. azmabhedaka pu. ( azman + bhid Nvul ) uparano artha dukho 227 azmayoni pu. ( azmA yonirasya) bharatamaNi, pannA azmara tri. (azman+ra) paththaranuM, paththara saMbaMdhI, loDhuM, nIlami azmaratha pu. (azmaiva durbhedo ratho'sya) te nAmanA kheDa RSi azArI strI. ( azman+rA+ka + GIp ) khAyurveddamAM patharIno mUtrAzayamAM thato roga, mUtrakRccha. azmarIghna pu. ( azmarI han+Ta) varurAvRkSa, patharI rogano nAza karanAra. azmarIhara pu. ( azmarI harati hR+Ta) devadhAnya. asmavat tri. (azmA'styatra matup ) premA dhasA paththara hoya tevo deza. azmasAra pu. na. (azmanaH sAra iva) soDhuM azmasAra tri. (azmanaH sAra iva) paththara Thevu hasa. azmahanman na. ( hanyate'nena han+ manin hanma - Ayudham azmanirmitaM hansa) donu banAvesuM hathiyAra. azmAdi pu pANiniya vyAsa prasiddha zabda gueA yathA - azman, yUtha, uSa, mIna, nada, darbha, vRnda, guda, khaNDa, naga, zikhA, koTa, pAma, kAnda, gahva, guDa, kuNDala, pIna, guha. azmAn na. ( azmakArakamarma) patharIno roga. azmIra pu. na. ( azmA'styasya Iran) (52no artha dukha. azmottha na ( azmanaH uttiSThati ud + sthA+ka) zisAchata. azra na. ( aznute netram az + rak ) netra45 Asu, boDI (prAyaH astra bajAya che.) dvinArI, azraddha tri. ( na zraddhA yasya) zraddhA vinAnuM. azraddhA strI. ( na zraddhA) zraddhAno alAva azraddhAna na. (na zraddhAnam) 1. zraddhA nali ratu, 2. nahi mAnatuM. azraddheya tri. ( na zraddheyaH) 1. zraddhA 42vAne yogya, 2. vizvAsa nahi rAkhavA lAyaka. azrapa pu. ( azra+pA+Da) sohI pInAra rAkSasa, narabhakSa azrama tri. ( na zramaH yasya) zrama vAstu dhArDa vinAnu azrama pu. ( na zramaH) zramato abhAva thAMnI lAva azravaNa tri. ( na zravaNaM yasya) na vinAnuM jarU zravaNendriya rahita. azravaNa pu. ( na zravaNaM yasya) sarpa. Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 shbdrtnmhoddhiH| [azrAddha-azleSA azrAddha tri. (na zrAddhaH) zrAddharnu anuSThAna 118 42 // . | azrulocana tri. (azrubhiH pUrNe locane yasya) HisuthI. pu. zrAddhanI. jiyA nali 42vI. marAye netro -azrunetram. azraddhAbhojin tri. (zrAddhaM na bhuGkte+bhuja+Nini) azruzAlin tri. (azruNA zalate zala+Nini) mAMsuvANu, zrAddha bhojana nahi karanAra, ___ azruzAlinI strI -suvAnI strI. azrAddhin tri. (na zrAddhaM yasya in) zrAddha ane. paMyaya azrUpahata tri. (azrubhirupahataH) isumAthI. vyApta, rAData. AMsuthI DhaMkAyeluM. azrAnta tri. (na zrAntam) yAda nalita, zrama garnu. azreyas tri. (na zreyAn) atyaMta. A. . azrAnta na. (na zrAntam) DAyama, bheza, thAdhyA vAga2. azreSTha tri. (na zreSThaH) zreSTha nati , . azri strI. (anAti azrute vA az kri) 32 vagerena. azrauta tri. (na zrautam) vilita nalita, zruti jae. niSedha karela nAstikAcAra vagere. azri (AzrIyate prahArArtham A+zrI + in) talavAra azlAghanIya tri. (na zlAghanIyaH) navijAvA yogya. vagairenI sayamA, ghAra. azlAghA tri. (na zlAghA yasya) quuu , nd azrin tri. (azra+ ini) isuvANu. 2Dita, vinIta. azrI strI. 1. 12 vagaireno. pU, 2. // 3 // vagairenI dhA2. azlAghA strI. (na zlAghA) aruno samAva, potAne azrI tri. (na zrIryasya) zobhA vArnu, vakSmI vinAnu, garvana 12vIta. humI , saMpanna nathA.. azlAghya tri. (na zlAghyam) 652no artha hu.. azrIka tri. (na zrIryasya kap) 652nI. ma. mI. azliSTa tri. (na zliSTaH) 1. sa.saMta, 2. saMbaMdha azrIra tri. (na zrI: azrIH astyarthe ra) 52 kSamAvANu, Dita, 3. pa. 2hita. rAma zomAvANu. azlIka tri. (na zrIryasya kap) 1. sakSmI viruddha, adhIra na. (na zrIH azrIH astyarthe ra) abhaMga... 2. 1kSmIno nA 42 // 2, haridra. azra na. (azrUte vyApnoti netramadarzanAya aza+krana) azlIla na. (na zriyaM lAti gRhNAti lA+ka) rasya laH) netraNa isu. -papAta bhUmau saha sainikAzrubhiH-raghu. 1. lajjAdi utpanna kare tevuM vAkya, 2. grAmya 361 bhASA, 3. kAvyano eka doSa, evI zabdaracanA azrukalA strI. (azrUNAM kalA) Hisunu, TApu, ma.zruliMha, karAya ke jethI sAMbhaLanAranA manamAM dhRNA, amaMgala azruta tri. (na zrutam) 1. na samajela, 2. ||shn bhAvanA ane lajjA utpanna thAya. jema ke - 2rita, bhU, prazikSita, saMmAya nahi te. dRptArijayeH rAjan ! sAdhanaM sumahattava, mugdhA azruti strI. (na zrutiH) na3 Aicenj ta... kuDmalitAnanena dadhati vAyuM sthitA tatra sA, mRdupavana azruti tri. (na zrutiryasya) nali somanA2. tema4 vibhinno matpriyAyA vinAzAt AmA 'sAdhana' azruparipluta tri. (azrubhiH pariplutaH) sumothI. za6 purUSanI. nodriya, 'vAyu' za6 guhAthI ___(marA gayej. -azrusnAtaH nIta hudhiyuta pavana. ane, 'vinAza' za06 mRtyune. azrupAta pu. (azruNaH pAtaH) su. said., 27 / batAve che, tethI doSayukta che. 4. nindA pragaTa azrupUrNa tri. (azrubhiH pUrNam) HisumothA. mare.. 72nArU vAya, um.. khaM yasya) netra azlIla tri. (na zriyaM lAti gRhAti lA+karasya la:) bhujavAj. striyAM-azrumukhI - zruthI. vyApta bhujavAnI. zobhA vagaranu, be , durU5. azrumukha pu. ba. Hi3 prasiddha pitA, pitAmaDa, azleSa tri. (na zleSaH yasya) saMbaMdha garnu. prapitAmaha se azrubhumA pitarI vAya cha -pitA azleSa na. (na zleSo yasmin tat) sepa garnu pitAmahazcaiva tathaiva prapitAmahAH ! / trayo hyazrumukhA vya. hyete pitaraH smRtAH / / tebhyaH pUrve trayA ye tu te | azleSA strI. (na zliSyati yatrotpannena zizunA tu nandimukhAH smRtAH / zliS+ghaJ) te nAmanu me nakSatra. azra Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSAna-azvata] shbdrtnmhoddhiH| 229 aSAna tri. (5SA nakSatre gAyate na+) azleSA | azvarapura pu. (azvasya purAvAtirthaya) eka sugaMdhI nakSatramAM janmela. dravya, nakhalo, ghoDAnI kharI. azleSAjAta pu. (azleSA nakSatre jAyate jan+Da) zvarakurA strI. (azvasya purAvAtirthastha) aparAjitA ketugraha. vanaspati. aSAmava pu. (zleSAyAM bhava:) ketugraha. azvagandhA srI. (azvasya gandha ekadezo medamiva aSAmU tri. (gavAyAM mavatti) ketugraha, azleSA mUtramasyA:) AsaMdha. nakSatramAM janmela. azva nyAttei na te nAmanuM eka prakAranuM cakradatte azleSAzAnti strI. (azleSAjanananimittA zAntiH) batAveluM tela. azleSA nakSatramAM janma nimitte zAnti. azvAyu na. (madhRddhatve joyu) ghoDAnuM yugala, ava pu. (azrute vyApnoti mArgam az+kvan) be ghoDA, ghoDo ane ghoDI-yugala. 1. ghoDo, 2. sAtanI saMkhyA batAvanAra zabda-pratIka, azvagoSTha na. (azvAnAM sthAnam sthAnArthe goSThac) 2. purUSanI eka jAti, azvata sarvam -3. eka ghoDAra, ghoDAno tabelo. prakArano agni, 4. azrute- khoti - vyApaka. | azvasthava pu jainadarzana prasiddha bharatakSetranA cAlu pa. yaduvaMzI eka kSatriya. 6. (ghoDA jevo balavAna) avasarpiNInA pahelA vAsudevanuM nAma. manuSyanI doTa -SThitunyavapuSkRSTa mithyAvAra nirmA: azvIva pu. (azvastha grIveva prIvADI) 1. te nAmano eka dAnava, 2. viSNuno eka avatAra. vATTAdraza radratu Tayo (azvo) mata: || azva . (35% va azva+) 1. kharAba ghoDo, zvajha pu. (hRtti ha+Ta) kareNa. 2. jeno ghaNI koNa che evuM jANavAmAM nathI AvyuM java . (zvastha va) 1. ghoDAnuM ToLuM, 2. "narapatijayacaryA' nAmanA graMthamAM batAveluM evo ghoDo, 3. TTa. azvAkAra eka cakra. zva tri. (1zva rUva azva+) ghoDAnA sarakhuM. zvara pu. kRSNanA putra mArela zaMbara daityano eka azvanA strI. (azvI dramiva nyUH yAda) senApati. AsaMdha vanaspati. azvavanA tri(zvezcandrata vadi +f+ra) ghoDAthI zvatti strI. (azva medravi vA va5) uparano harSa pamADanArI strI. artha juo. azvapanazAstra strI. (zvAnAM vastranI zAstra) azvara . ghoDAne kaLA zIkhavavAnI jagyA. ghoDAone pheravavAnuM sthAna. azva pu. (azvastha La va masja) 1. sAla azvavivi 5. (zvAnAM vAtsava :) vRkSa, 2. ghoDAno kAna, jainadarzana prasiddha lavaNa 1. ghoDAonA roganuM nivAraNa karanAra vaidya, samudramAMnA 56 aMtardhvapamAMno eka dvIpa. -azva zAlihotrI. - azvadya: azvavinI strI. (azva++na+) azvinI nakSatra. azvapatsiA strI. (3SAnAM vivitsa) ghoDAnuM vaiduM, zvakizora pu. (azvastha kizora:) ghoDAnuM jAtavAna ghoDAnA rogane dUra karavAno upAya, pazucikitsA baccuM, vache. vijJAna. azvazirA strI. (azvastha DI) jAtavAna vacherI. gavadita na. (azvastha vekhitama) ghoDAnuM ceSTita, azvapuTI jhI. (zvAnAM TI) azvazALA. zubhAzubha sUcaka eka prakAranuM zakuna. azva zAha tri. (35%AnAM zaw:) ghoDAone zikSA | azvanayana pu. (azvastha nathamiva) narAzva (jene zarIra ApavAmAM kuzaLa -azvavidraH ghoDA jevuM ane gaLuM manuSya jevuM hoya te.). azvatra pu. devono eka senApati. azvatara pu. (tanua: zvatanutve jhara) 1. gadheDAthI zvara pu. (35% varI 2 3 zvA 2 3ra% ghoDImAM utpanna thayela, ghoDAnI eka jAti, khaccara, tAmyAM gAyate kuMvAva: khaccara. 2. eka jAtano sApa, eka jAtano gAndharva. Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 shbdrtnmhoddhiH| [azvattha-azvamitra - pUnama. azvatya pu. (na zvazciraM zAlmalIvRkSAdivat tiSThati | azvapatyAdi pu. pAlinIya vyA523zAstra prasiddha me. sthA+ka pRSo.) 1. pI5NAnuOM3 - zasama - azvapati, jJAnapati, zatapati, dhanapati, urdhvamUlo'vAkzAkhaeSo'zvatthaH sanAtanaH - bhaga0 gaNapati, sthAnapati, yajJapati, vAdapati, kulapati, 15 / 1, 2 pI52nu 33, 3. saMsAra vRkSa, 4. azvinI gRhapati, dhAnyapati, dhanyapati, bandhupati, dharmapati, nakSatra. samApati, prANapati, kSetrapati. azvatthaka pu. (azvatthastatphalaM tadhuktaH kAlo'. azvaparNa tri. (azvAnAM parNaM gamanaM yatra) ghoDAnA pyazvatthastatra deyaM RNam vun) 1. pI5mAnu hai gamanathI yukta ratha vigere. kALe phaLe che te vaizAkha vagere mAsamAM ApavAnuM azvaparNa ghu. (azva-vyApi parNaM patanaM yasya) medha. 524. svArthe kan. 2. pI5garnu kAu. azvapAda tri. (azvasya pAda iva pAdo'sya) ghAnA azvatthakuNa pu. (azvatthasya pAkaH pIlvAdeH kuNac) ___ u tu: pIpaLAnA phaLano pAka vagere. azvapAla pu. (azvAn pAlayati pA+Nic+lan aN) azvatthabheda pu. (azvatthasya bhedavizeSo yatra) nahIqa, ghIDAno khAzadIra, ghoDAno pAlaka. eka jAtanuM pIpaLAnuM jhADa. azvapalika pu. (azvAn pAlayati Nvul) 6528 azvatthA strI. (azvatthena yuktA paurNamAsI) so bhaI abhI. sudI pUnama. azvapucchI srI. (azvasya pucchamiva kesaro'sya) nel aDadano choDa. azvatthAman pu. (azvasyeva sthAma balamasya athadhA azva iva tiSThati yuddhe sthiratvAt) 1. dround azvapurI strI. hainazana. prasiddha pazcima mahAvinA dakSiNa dizAnI prathama vijayenI mukhya rAjadhAnI. bhane sAno putra matthAmA, - azvasyevAsya yat azvapeja puM. mamamA meSi . sthAma nadataH pradizogatam / azvatthAmaiva bAlo'yaM azvapeza tri. (azvema pezo rUpa rUpaNIyaM yasya) tasmAnnAmnA bhaviSyati / / - mahAbhAratam, 2. 57 ghoDA uDe nirUpaNa karavA yogya. sainyamAMno te nAmano eka hAthI. azvapoSaka tri. (azvasya poSakaH) dhau.nA. poSanAra, azvatthika tri. (azvatthena carati) pI5i until sahi2. upara pharanAra. azvabandha pu. (azvAnAM bandhaH) ghosIno pAsa.. azvatthI srI. (kSudro'zvatthaH alpArthe DIp) nAno azvabAla pu. (azvasya bAla iva) 1. sa32, __ nel. luut. 2. ghoDAnAan. azvadaMSTrA strI. (azvasya daMSTrevAkAreNa) manu kAu. azvabAhu pu. yaduvaMza meM triya. azvadUta pu. (azvena sahitaH dUtaH) ghAusavAra ta. | azvabhA pa. (azvasyeva bhAH) vINI.. azvanAya pu. (azvaM nayati aN) ghosano , azvamakSikA strI. (azvasya makSikA) ghoDAnI. bhAjI, ghoDAone carAvanAro. Mus. azvanibandhika pu. (azvAnAM nibandhikaH) ghosAno azvamardaka pu. (azvasya mardakaH) dhone maI- 422. pAlaka, ghoDAone bAMdhanAro. azvamahiSikA strI. (azvamahiSayorvairam) gho8 mAne. azvanta pu. (azvasya vyApakasya dharmasyAnto yatra) ___5. vayyenu, 32. 1. azuma, 2. kSetra, 3. bhaurdu, 4. yUkSo. andhabhAra pu. (azvaM bhArayati bhR+Nic) 422. azvapa pu. (azvaM pAti pA+ka) ghosano pAla, azvamAraka pu. (azvasya mArakaH mR+Nic+Nvul) pAsahAra. uparano artha juo. azvapati pu. (azvasya patiH) 1. dhonI pAsa, | azvamitra pu. hainazana prasiddha azvamitrAyArtha nAmanA khAsadAra, 2. rAmAyaNa prasiddha kaikaya dezanA rAjAnuM cothA nitsava ke jeNe dareka padArtha kSaNe kSaNe nAza nAma. pAme che evo siddhAMta sthApita karyo. Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azvamukha-azvazAlA] azvamukha pu. ( azvasya mukhameva mukhaM yasya) azvanA mukhanA AkAranuM mukha che jemanuM evo puruSAkAravALo kinnara. jainadarzana prasiddha lavaNasamudra uparanI dADhA upara jatAM vidizAmAM rahela azvamukha nAmano eka aMtaradvipa ane temAM rahela manuSya. azvamukhI strI. (azvasya mukhamiva mukhaM yasyAH sA ) ghoDAnA jevA mukhavALI kinnarI. bhindanti mandAM gatimazvamukhyAH - ku0 1 11. azvamedha pu. ( azvaH pradhAnatayA medhyate-hiMsyate'tra) 1. azvamedha yajJa, premAM ghoDAno jati hevAya che, 2. te nAmano eka rAjarSi. zabdaratnamahodadhiH / azvamedhika na. ( azvamedhamadhikRtya kRtaH granthaH Thak Than vA) mahAbhAratAntargata yohabhuM parva. azvamedhika pu. ( azvamedhAya hitaH Than) azvamedha yajJamAM bila devA mATe upayogI ghoDo. azvamedhIya pu. ( azvamedhAya hitaH cha) uparano artha dukhI. azvayA strI. (azvamicchati azva+kyac + bhAve a) ghoDAnI icchA. azvayu tri. (azvo'styasya vede yuc) ghoDAne 42cchanAra ghoDAthI yukta. azvayuj strI. ( azvena hayamukhAkAreNa yujyate yuj + kvip) azvinI nakSatra, bheSarAzi azvayuj tri. (azva+yuj + kvip) azvinI nakSatramAM paidA thanA2, ghoDAthI yukta 2tha, ghoDAne yojanA2. azvayuj pu. ( azva+ yuj + kvip) Aso bhAsa azvarakSa pu. ( azvaM rakSati kvip) ghoDAno jAsahAra, pAsa. azvarakSaka pu. (azvaM rakSati Nvul ) parano artha dukha.. azvaratna na. ( azvo ratnamiva) uyyaiHzravA nAmanI ghoDo, jainadarzana prasiddha cakravartInA cauda ratnamAMnuM eka azva ratna. azvaratha pu. ( azvayukto rathaH) ghoDAthI bhetarelo ratha. azvarathA strI. gaMdhamAdana parvartanI navhetI se nAmanI eka nadI. azvarAja pu. ( azvAnAM rAjA zreSThatvAt Tac) ayyaiHzravA ghoDo. azvarodhaka pu. ( azvaM ruNaddhi rudh + Nvul ) 4reSThAnuM 13. 231 azvaroha pu. ( azvaM rohati ruh + aN) ghosavAra. azvala pu. ( azvaM lAti) te nAmanA kheDa RSi azvalakSaNa. na. ( azvAnAM zubhAzubhajJApakatvaM lakSyate'nena lakS + karaNe lyuT ) ghoanuM lakSaza. azvalalita na. 'vRttaratnA 2'mA uDelA trevIsa akSaranA padavALo eka chaMda. azvalAlA strI. (azvasya lAlevAkRtyA) 1. brahma sarpa, 2. sAhasa sarpa. azvaloma pu. ( azvasya lomevAkRtirasya) kheDa bhatano sarpa, uparano artha dukha.. azvavaktra pu. ( azvasya vaktramiva vaktramasya ) 35 bhatanI heva, gaMdharva, nira. azvavaDava pu. ( azvazca vaDavA ca) dhoDo ane ghoDI. azvavat tri. (azvo'styasya matup masya vaH) ghoDAvAnuM. azvavaha pu. ( azvena uhyate vaha + karmaNi vA ac) ghoresavAra azvavAra pu. ( azvaM vArayati cu+ vR + aN) ghoDAne roDanAra, ghoDesvAra. azvavAraka pu. (azvaM vArayati cu+ vR Nvul ) artha dukha. parano azvavAraNa pu. ( azvaM vArayati cu+ vR lyuT ) uparano artha dukho azvavAha pu. (azvaM vAhayati vah + Nic + aN) ghoDesvAra azvavAhaka pu. ( azvaM vAhayati vaha + Nic + Nvul) upa2no artha juo. azvavikrayin tri. (azvaM vikretuM zIlamasya vi+kI+ zIlArthe ini) ghor3A desI bhAlaviDA calAvanAra. azvavid pu. ( azvaM hayahRdayaM vetti vid + kvip) naja 28.bha. azvavid tri. (azvaM vindate vid + kvip) dhoDAne meLavanAra, ghoDAne sAdhavAmAM kuzaLa, ghoDAono dalAla, ghoDAno vepArI. azvavaidya pu. ( azvAnAM vaidyaH) ghoDAno vaidya. azvazaGku pu. ( azvasya zaGkuriva ) 1. ghoDAne jAMdhavAnI jIsI, 2. hanuno kheDa putra. azvazAlA strI. (azvasya zAlA ) ghoDAra, ghoDAno tajeso. Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 shbdrtnmhoddhiH| [azvazAva-azvArohaka azvazAva pu. (azvasya zAvaH) 42, 480.. | azvahaya pu. (azvena hinoti gacchati hi+karttari+ac) azvazAstra na. (azvajJApakaM zAstram) ghosanA sakSa ghoDAthI janAra. va3 %uvanA zastra, Pulesotra, 5zathiuitsAna azvahAraka tri. (azva+ha+Nvula) ghoDAno yoranA2. dhyapusta.. azvahRdaya na. (azvasya hRdayam manogatabhAvAdi) ghoDAnA azvaziras na. (azvasya zira iva ziro'sya) 1. te. manano bhAva, ghoDAnA mAnasika bhAvane jaNAvanArI nAmano eka rAkSasa, 2. ghoDAnuM mAthuM. vidyA. azvazRgAlikA strI. (azvazRgAlayovairaM vaire vun) ghoDa. azvA strI. (azva+TAp) ghor3I. ane ziyALa vaccenuM vaira. azvAkSa pu. (azvasya akSIya ac) vi.sarthapa vRkSa, azvaSaDgava na. (azvaSaTke SaDgavac) 7 gho... sarasavanuM jhADa. azvasani tri. (azvaM sanute-dadAti san+ini) dhAunu azvAjanI strI. (azvArthamajanI) , yA azvAdi pu. pANinIya vyA4258 prasiddha, 206samUDa. sa hAna 2/2. ca gaNaH-azva, azman, gaNa, urNA, umA, gaGgA, azvasAtri. (azva+san+viT + GA):52no artha... varSA, vasu, gotrApatye, phaJpratyayanimitte zabdasamUhe azvasAda pu. (azvaM sAdayati-gamayati sad sa ca gaNa: - azva, azman, zaGkha, zUdraka, vida, gato+Nic+aN) ghousavAra. puTa, rohiNa, khajUra, khajAra, vasta, pijUla, bhaDila, azvasAdin pu. (azve sIdati sad+Nini) ghousavAra. maNDila, bhaDita, bhaNDita, prakRta, rAmoda, kSAnta, azvasArathya na. (azvasya sArathyam) yavAna, kAza, tIkSNa, golAGka, arka, svara, sphuTa cakra, sArathipa, ghoDA ane, 2thanI pradha. -sUtAnAmazva zraviSTa, pavinda, pavitra, gomin, zyAma, dhUma, dhUmra, sArathyam-manu0 10147 vAgmin, vizvAnara, kUTa, zapa (Atreye) jana, jaDa, azvasena pu. 1. te. namAnI. me. 20%1, 2. vAsabhA khaDa, grISma, arha, kita, vizampa, vizAla, giri, tIrthaMkara pArzvanAthasvAmInA pitAnuM nAma. capala, cupa, dAsaka, bailva, prAcya, dharma, AnaDuhya azvasenanRpanandana pu 1. vAsamA chaina. tA.2 (puMsi) jAta, arjuna, prahRta, sumanas, durbhanas manas, pArzvanAtha, 2. sanakumAranA pitA eka rAjA. prAnta, dhvana, Atreya, (bharadvAje) bharadvAja, (Atreye) azvastana tri. (na zvas+lyu tuTac) mAtra Ale utsa, Atava, kitava, vada, dhAnya, pAda khadira, thanAra, bIjA divase nahi thanAra, je AvatA divasanI ziva-azvAdi. vyavasthA nathI rAkhato. azvAdhika tri. (azveSu azvairvA'dhikaH) ghAusavAromai azvastanika tri. (zvastanamastyasya Than na zvastanikaH) je balavAna hoya agara jenI pAse adhika ghoDA AvatI kAle nahi thanAra, mAtra Aje cAle teTalA Doya. dhanano saMgraha karanAra gRhastha. azvAmagha tri. (azvo maghaM dhanamasya vede dIrghaH) gho7||35|| azvastomIya na. (azvasya stomaM stutirastyasya dhanano mAsis. azvAyurveda pu. (azvAyurvedyate'nena vid+Nic+ghaJ) matvarthe cha) ghounI stutivANu me stotra, te. 43 ghoDAnA AyuSyane jaNAvanAruM zAstra. thato eka jAtano homa. azvAri pu. (azvasya ariH) 3.. azvasthAna pu. (azvasya sthAnam) sastanada-bhava . asvArUDha pu. (azva ArUDho yena) ghousavAra, ghoDA azvahanu pu. (azvasya hanuriva hanurasya) te nAmanA 6424nA2. me hAna. azvAroha pu. (azvamArohati azva+Aruha+cha) azvahantR pu. (azvaM hanti han+tRc) 122. ghoDesavAra, ghoDA upara savArI karanAra. azvahanta tri. (azvaM hanti han+tRc) ghoDAnI nAza | azvArohaka pa. (azva+ava+ruha+Nini) 1. ghoDe dharanA2. yu||2, 2. mAsaMdharnu kAu. Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azvavAvarohin- aSTaguNa ] azvavAvarohina pu. ( azva + ava + ruh + Nin ) ghoDesvAra . azvArohI strI. (azvaH tanmeDhramiva Aroho mUlamasyAH) AsaMdha vanaspati. azvAvatAnaka pu. ( azvasyevAvatAno'sya) te nAmanA kheDa RSi azvika tri. (azva+SThan) ghoDe besanAra, ghoDAvaDe vahana karanAra. azvin tri. (azva ini) ghoDAthI yukta. azvin pu.dvi. (prazastA azvAH santi yayoH) azvinIkumAra, svarganA vaidya.. azvinI strI. (azvastaduttamAGgAkAro'styasya ini GIp ) zabdaratnamahodadhiH / (1) 27 nakSatromAMnuM paheluM azvinInakSatra jemAM traNa tArA hoya che. (2) sUryanI strI tvaSTAnI putrI. azvinIkumAra pu. dvi. (azvinyAH kumArau ) je azvinIkumAro. azvinIputra pu.dvi. (azvinyAH putrau ) uparano artha dukhI. azvinIsuta pu. dvi. (azvinyAH sutau) uparano 4 artha dukha.. azvIya na. ( azvAnAM samUhaH cha) ghoDAnI samUha. azvIya tri. ( azvAnAM hitam cha ) ghoDAne hitAra4. azvorasa (azvAnAM ura iva) ghoDAnA ThevI pahojI chAtIvAjI. azvorasa na. ( azvAnAM ura iva ac) mukhya ghoDo. arat fa. a. als 27 d. aS (bhvA ubha0 seT aSati) hIpa 42. sakarma0. akarma0 4, aSaDakSINa tri. ( na santi SaDakSiNI yatra kha) zrIbhane kAne na paDatAM mAtra be mANase ja sAMbhaLeluM rahasya, khAnagI masalata vagere. agADha pu. ( ASADhyA yuktA paurNamAsI, ASADhI sA asti yatra mAse aN vA hrasvazca) aSADhabhAsa, aSADha pu. ( ASADhI paurNamAsI prayojanaM yasya) brahmayArI vaDe grahaNa karavA yogya daMDa, aSADhaka pu. ( aSADha + kan) aSADha mAsa. aSADhA strI. ( na SADhiH sahanaM sah + Nic + ktin Dhatvam a) pUrviSADhA ane uttarASADhA nAmanuM vIzamuM ane ekavIzamuM nakSatra. 233 aSTaka na. (aSTau parimANamasya aSTan + kan ) 1. ATha adhyAyanuM pANinIya aSTAdhyAyI sUtra, teno jANanAra, tenuM adhyayana karanAra, 2. ATha adhyAyano Rgvedano eka bhAga, 3. AThanI saMkhyA. aSTaka tri. (aSTau parimANamasya aSTan + kan) khAnI saMkhyAthI mapAyela. aSTakarNa pu. ( aSTau karNA yasya) ne sATha DAna che te brahmA. (cAra mukha hovAthI kAna ATha hoya.) aSTakarman pu. ( aSTau karmANyasya) rAma sAha sAma bhene ravAnAM che khevI rAma, yathA-AdAne ca visarge ca, tathA preSaniSedhayoH / paJcame cArthavacane, vyavahArasya cekSaNe / / daNDazuddhayoH sadAraktastenASTagatiko nRpaH / / aSTakA strI. (azranti pitaro'syAM tithau az+takan) poSa, mahA ane phAgaNa vadanI sAtama, AThama ne nomanA traNa divasamAM karAtuM eka karma, amuka mAsanI vahi khAhama, kheDa zrAddhavizeSa. aSTakAGga pu. ( aSTakamaGgaM yasya) nayapITha. te khATha aMga khA che - zvAmyAmAtya suhRt-koSa - rASTra - durga-balAni ca / rAjyAGgAni prakRtayaH paurANAM zreNayo'pi ca || aSTakika tri. (aSTakA'styasya Than) aSTAthI yukta, aSTakAvALuM. aSTakulAcalA -2 mukhya parvato te - nIsa, niSadha, bhAtyavat, bhalaya, vidhya, gaMdhamAhana, DemaGkaTa ane himAlaya. aSTakRtvas avya. (aSTan + kRtvasuc) sAhavAra aSTakoNa tri. (aSTau koNA yasya) sATha bhUgAvA kSetra, taMtrazAstra prasiddha seDa yaMtra, kheDa bhatano DuDa aSTakya tri. (aSTakena krItaH) AThavaDe jarIhesa. aSTagatika pu. ( aSTau gatikarmANi yasya) 284. - aSTakarman zabda dukhI. aSTagava na. ( aSTAnAM gavAM samAhAraH ac) ATha jaNahanuM ToNuM, sATha gAya (tri.) aSTataH kapAle haviSi gavi ca yukte / pA0 6 | 3 | 46 vA0 / aSTaguNa tri. (aSTabhirguNyate aSTan + guN + ka) sahajasuM, - dApyo'STaguNamatyayam manu0 8 / 400 ATha guNo brAhmazamAM avazya hovA bhese- dayA sarvabhUteSu kSAntiH, anasUyA zaucam / anAyAso maGgalam, akArpaNyam aspRhA ceti / / - aSTaguNAzraya tri. uparyukta khA guzothI sahita hoya te. - Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 aSTagRhIta tri. (aSTakRtvo gRhItaH) mAhavAra iresa.. aSTacatvAriMzat strI. (aSTAdhikA catvAriMzat ) aDatAlIza. aSTAcatvAriMzat . zabdaratnamahodadhiH / aSTataya tri. (aSTAvavayavA asya aSTan tayap) 24 avayavavALuM, badhuM maLIne AThavALuM. aSTatAriNI strI. ATha tArizI hevIkho. -tArA cogrA mahogrA ca vajrA kAlI sarasvatI / kAmezvarI ca cAmuNDA ityaSTau tAriNyo matAH aSTatriMzat tri. utrIza || aSTatrika na. ( aSTAvRttaM trikam ) yovIsa, yovIsanI saMkhyAvALuM. aSTatva (na. aSTAnAM bhAvaH tva) sAhanI saMkhyA. aSTadaMSTra pu. ( aSTau daMSTrA yasya) te nAmano kheDa chAnava. aSTadala na. (aSTau dalAni yasya) mA pAMjaDIvANu humaNa. aSTadikkariNI strI. ba. va. (aSTasu dikSu kariNyaH) ATha dizAomAM sthita hAthaNIo. aSTadikpAla pu. ( aSTau dizaH pAlayanti pAli+ac + aN) ATha hidupAso - indro vahniH pitRpatiH (yamaH) nairRto varuNo marut (vAyu) / kubera IzaH patayaH pUrvAdInAM dizAM kramAt / / amara0 aSTadiggaja pu. ba. va. (aSTasu dikSu sthAH gajAH) ATha dizAoobhAM sthita hAthIkho. -airAvataH puNDarIko vAmanaH kumudoJjanaH / puSpadantaH sArvabhaumaH supratIkazca diggajAH / / - amara0 aSTadiz strI. bahu0 va khADa hizAkho - pUrvAgneyI dakSiNA ca nairRtI pazcimA tathA / / vAyavI cotta rezAnI dizA aSTAvimAH smRtAH / / aSTadeha pu. sthUla khAne sUkSma zarIrI khA che - sthUla, sUkSma, DArA, mahADArA, virATa, hiraeya, savyAhRta ane mUla prakRti. aSTadravya na. ba. va. homanAM khAha sAdhana dravyo. aSTadhA avya. (aSTan+dhA) sATha prahAra, sAha vAra. bhinno'STadhA viprasasAra vaMza: - raghu. 16 / 3 aSTadhAtu pu. ba. va. (aSTau dhAtavaH) sonuM vagere ATha dhAtukho svarNa rUpyaM ca tAmraM ca raGgaM yazadameva ca / sIsaM lohaM rasazcaiva dhAtavo'STau prakIrtitAH / / [ aSTagRhIta- aSTamaGgala aSTan tri. (az vyAptau kanin tuT ca ) 2. (kartR, karma - aSTa, aSTau ) aSTanAgA pu. khaprahAranA saryo hoya che te - anaMta, vAsuDi, takSa, ITa, zaMja, dukhiGa, padma, mahApadma. aSTapakSa tri. (aSTau pakSAH yasya) kheDa khevuM bhaDAna jemAM eka bAjue ATha thAMbhalA lAgelA hoya. aSTapAda pu. ( aSTau pAdA yasya ) 1. za25, 2. rojiyo, u. kailAsa parvata. aSTapadI strI. kheDa bhatano velo. aSTapala na. ( aSTau palAni parimANamasya ) ATha pasa prabhAvAmuM. aSTapAd pu. ( aSTau pAdA yasya vA'styalopaH) 1. zarabha pazu, 2. rojiyo. aSTapuSpI strI. (aSTAnAM puSpAnAM samAhAraH ) ATha phUlono samUha. aSTaprakRti pu. pAMtha mahAbhUta (agni, pAzI, pRthvI, khAza, vAyu) mana, buddhi jane jahaMDAra. aSTapradhAna pu. rAbhyanA khA mukhya adhiDArIkho - vaidya, upAdhyAya, saciva, maMtrI, pratinidhi, rAbhadhyakSa, pradhAna ane amAtya. aSTaprazna pu. zyotiSamAM viyArazailInI mAnya rIta. aSTabhujA strI. (aSTau bhujA asyAH) 'hevImAhAtmya'bhAM trIjA caritranI devI, mahAsarasvatI. aSTabhairava pu. mahAdevanA khA ge| - asitAMga, saMhAra, 33, DAla, Dodha, tAmrayUDa, caMdrayUDa bhane mahAbhairava. aSTabhoga pu. sujamaya bhavananAM ATha tattva - ana, pANI, tAMbula, puSpa, yaMdhana, vasana, zayyA ane khAra. aSTama tri. (aSTAnAM pUraNaH DaT maTac) khAbhuM. aSTamakAlika tri. (aSTamaH kAlaH bhojane'styasya Than ) je mAnavI sAta samaya (pUrA traNa divasa ane cothA divasanI savAra sudhI) bhojana na karIne cothA divase rAtre bhojana kare evo eka vAnaprastha. aSTamaGgala pu. (aSTaguNitaM maGgalam ) bheDa dhoDI nAM bhukha, pUMchaDu, khyAla, chAtI tathA subha zveta hoya te. aSTamaGgala na. ( aSTaguNitaM maGgalam ) ATha saubhAgya sUrya bhAMgalika pahArtha, ardhanA bhatathI -mRgarAjo vRSo nAgaH kalazo vyajanaM tathA / vaijayantI tathA bherI dIpa ityaSTamaGgalam / / loke'smin maGgalAnyaSTau brAhmaNo gaurhutAzanaH hiraNyaM sarpiSAdityo Apo rAjA tathASTamaH / / Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaGgaladhRta-aSTAGga ] aSTamaGgalaghRta na. ( aSTabhirmaGgalArthaM ghRtam) 14, DuSTha, brAhmI, siddhArtha - sarasava, sArivA, upalasarI, siMdhava ane pIpara e ATha mAMgalika dravyothI taiyAra kareluM vaidyakazAstra prasiddha eka ghI. aSTamadhu na khA prahAranAM madha yAkSi, Amara, kSaudra, potiDA, chAtra, ardhya, sauhAla bhane chAla aSTamabhAva pu. ( aSTamo bhAvaH) bhyotiSazAstra prasiddha janmalagna sudhInuM AThamuM sthAna, bAra bhAvomAMno AThamo bhAva. zabdaratnamahodadhiH / - aSTamahArasa pu. AyurvedhbhAM nirdiSTa khATha mahAraso-vaitabhazi, hiMgUla, pAro, usAhasa, aMtaloha, aba, svarNabhAkSI ane raupyabhAkSI. aSTamAtRkA strI. parAzaktinA khA avatArI - brAhmI, mAhezvarI, DaubhArI, vaiSNavI, vArAhI, indrAzI, merI ane cAmuMDA. aSTamAna na (aSTau muSTayaH parimANamasya ) // bhUhInuM eka parimANa, kuDava. aSTamAsika tri. ATha mahinAsomA kheDa vAra thatuM. aSTamikA strI. (aSTama + kan + Ap) vaidyazAstramAM kaheluM cAra tolAnuM eka mApa. aSTamI strI. (aSTAnAM pUraNI aSTama + GIp ) 1. Ama tithi, 2. khAmI, 3. choTA nAmanI batA aSTamuSTi pu. ( aSTo muSTayaH parimANamasya ) sATha mUThInuM eka mApa. aSTamUrti pu. ( aSTau bhUmyAdayaH mUrtayo yasya) pRthivI vagaire khaha mUrti bhekhonI che - te ziva, mahAdeva. - kSitirjalaM tathA tejo vAyurAkAzameva ca / yaSTArkazca tathA candraH mUrttayo'STau pinAkinaH / / vaNI, khATha prahAranI bhUrtikho zailI, hArubhayI, boDI, becyA, veNyA, saiDatI, manomayI ane bhazimayI, -avehi mAM kiGkaramaSTamUtteH kumbhodaraM nAma nikumbhamitram - raghu. aSTamUrtidhara pu. ( aSTAnAM mUrtinAM dharaH ) mahAdeva yA sRSTiH sraSTurAdyA vahati vidhihutaM yA haviryA ca hotrI, ye dve kAlaM vidhattaH zrutiviSayaguNA yA sthitA vyApya vizvam / yAmAhuH sarvabhUtaprakRtiriti yayA prANinaH prANavantaH, pratyakSAbhiH prapannastanubhiravatu vastAbhiraSTAbhirIzaH / / aSTayoginI strI. pArvatInI sajIo, ATha yoginI bhaMgasA, piMgalA, dhanyA, AmarI, ladviDA, uDI, siddhA ane saMkaTA. 235 aSTaratna tri. (aSTau ratnAni ) samaSTi 35 graha karAyelAM ATha ratno. aSTaratni tri. (aSTau ratnayaH urdhvamAnamasya) aMdha karela mUThIvALA ATha hAthanA pramANavALuM. aSTarasa na. nATomA vaparAyelA ATha raso -zRGgAra hAsyakaruNa-raudra vIra-bhayAnakAH / bIbhatsAdbhutasaMjJau cetSaSTo nATye rasAH smRtAH / / kAvya0 navamI rasa - nirvedaH sthAyibhAvo'sti zAnto'pi navamo rasaH / / aSTalohaka na. ba. suvarza vagere ATha dhAtukho yathA - suvarNaM rajataM tAmraM sIsakaM kAntikaM tathA / caMGga lohaM tIkSNalohaM lohAnyaSTau imAni tu / / aSTavarga pu. ( aSTAnAM auSadhavizeSANAM rAhuravyAdInAM vA varga:) 1. lava, RSabha, meghA, mahAmechA, Rddhi vRddhi, kAkolI, kSIrakAkolI e ATha auSadhino samUha, 2. jyotiSazAstraprasiddha rekhA ane bindu vaDe karIne zubhAzubha sUcaka janmakALe rahelA ATha grahano samudAya. aSTavarNasthAna tri. ( aSTa varNAnAM sthAnAni yasya ) varzana abhyAraNa sthAna khA che. aSTau sthAnAni varNAnasuraH kaNTha-zirastathA / jihvAmUlaM ca nAsikoSThau ca tAlu ca / / aSTaviMzati stri. (aSTAdhikA viMzatiH) adhyAvIsa - aSTAviMzatiH / aSTavidha na. ( aSTavidhAH prakArAH yasya) sATha prAranu. aSTazravaNa pu. (aSTau zravaNAni yasya yaturbhuja hovAthI, AThakAnavALA brahmA. aSTazravas pu. ( aSTau zravAMsi yasya) mA. aSTasiddhi strI. khATha siddhiyo - azimA, mahimA, sadhimA, prApti, prAabhya, IzitA, vazitA, abhAvasAyitA. -- aSTAkapAla tri. (aSTAsu kapAleSu saMskRtaH) ATha kapAlamAM sudhArelA puroDAza vagere, mATInI ATha ThIkarIo upara saMskArayukta karela puroDAza vagere. aSTAkSara tri. (aSTau akSarANi yasya) sATha akSara jemAM che evuM caraNa vagere. aSTAGga pu. ( aSTAvaGgAni yasya) bhenA sATha avayava agara aMga thAya. yogazAstra prasiddha ATha aMgavALo kheDa yoga yama-niyamAsana-prANAyAma - pratyAhAradhAraNA-dhyAna- samAdhayo'STAvaGgAni ( - yogasUtram) Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 shbdrtnmhoddhiH| [aSTAGgadhUpa-aSTAdazopapurANa aSTa pra.ma., maSTa sa. vagere 16 gavAj. mAma, droe, 49, zalya, saupti, strI, zanti, buddhinI 406 yAmAhoya cha - zuzrUSA, zrava, anuzAsana, azvamedha, mAzramavAsI, mausama, grahaNa, dhAraNA, ciMtana, UhApoha, arthavijJAna ane mahAprasthAnaka ane svagIrohaNa. tatvazAna. Ayurvebha 16 52 saMgo / aSTAdazapurANa na. ba. va. nAhi sA2 purA dravyAmidhAna, gahanizcaya, yasojya, zalya, -brAhma pAnaM vaiSNavaM ca zaivaM bhAgavataM tathA / bhUtanigraha, viSanigraha, bAlavaidya ane rasAyaNa. tathAnyannAradIyaM ca mArkaNDeyaM ca saptamam / / aSTAGgadhUpa pu. te nAmano tavana nAza. 4242 yatte AgneyamaSTamaM proktaM bhaviSyannavamaM tathA / dazamaM udA. me dhU5 -yathAH- palaGkaSA nimbapatraM vacA brahmavaivarta liGgamekAdazaM tathA / / bArAhaM dvAdazaM proktaM kuSThaM harItakI / sarSapA sayavAH sarpidhUpanaM skAndaM cAtra trayodazama / catardazaM vAmanaM ca kauma jvrnaashnm|| paJcadasaM tathA / matsyaM ca gAruDaM caiva brahmANDASTAdazaM aSTAGgapraNAma pu. (aSTAvaGgAni yasya sa cAsau praNAmazca) tathA / shriir| 206 gothI namrapA prathama rAya te. te | aSTAdazabhujA srI. (aSTAdaza bhujA yasyAH) masakSamI. go - jAnubhyAM ca tathA padbhyAM pANibhyAmurasA havI. dhiyA / zirasA vacasA dRSTayA praNAmo'STAGga iiritH|| | aSTAdazavidyA strI. ba. 7 aMsa, yA236, bhImAMsA, aSTAGgamaithuna na 18 52nu, bhaithuna-saMbhoga2sa... / nyAyazAstra, dharmazAstra ane purANa e cauda vidyAo -smarajaM kIrtanaM keli: prekSaNaM guhyabhASaNam / / tathA Ayurveda, dhanurveda, gAndharva ane arthazAstra e saMkalpo'dhyavasAyazca kriyAniSpattireva ca / / / aDhAra vidyAo. etanmaithunamaSTAGgaM pravadanti manISiNaH / / aSTAdazavivAdapada na. ba. va. RNAdAnAdiSu aSTAdazasu aSTAGgayoga pu. (aSTau aGgAni yasya sa cAsau yogazca) vivAdasthAneSu na adde| 42 vagare manusmRtimA ATha aMgavALo yoga, mananI ekAgratA mATe ATha | 53 mAra vivAhana sthAno, mo. manu.0 8 / 4-7 2no Deso. yogA, pU%AnI. sAmI. mI. aSTAGga aSTAdazasmRtikArin pu. ba. va. aDhAra smRtikAro. za06. aSTAGgAvalehikA strI. vaidya zAstraprasiddha ma. savaDa. aSTAdazAGga pu. na. (aSTAdaza aGgAni yatra) vai ||2tr aSTAdaza tri. (aSTAdazAnAM pUraNa: DaTa) DhA2. prasiddha aDhA2. 5||2nii. pAyana, auSadhi. -dazamUlI saMdhyA pUranAra, sAra . zaTI zRGgI pauSkaraM sadurAlayam / bhArgI kuTajabIjaM aSTAdazatattva na. mukhya tatvo sADha2 cha te. - bhaData, paTolaM kuTarohiNI / / aSTAdazAGga ityeSa ahaMkAra, mana, paMcatanmAtrA, pAMca karmendriyo tathA sanipAtajvarApahaH / / pAMca jJAnendriyo gaNAya che. aSTAdazopacAra pu. ba. va. dauwi4. AsanAhi aSTAdazadhAnya na. ba. va. (aSTAdaza dhAnyAni) sAra .. mADhA2 ||2no payAra-satsa2. 5.82 dhAnya -yava-godhUma dhAnyAni tilAH aSTAdazopapurANa pu. ba. va. sADha2. 64pu2|. -aSTA kamukulatthakAH / bhASA mudgA masUrAzca niSpAvA (dazA) nyupapurANAni munibhiH kavitAni tu / AdyaM zyAmasarSapAH / / gavedhukAzanIvArA oDhakyo'tha sanatkumAroktaM nArasiMhamataH param / / tRtIyaM nAradaM satInakAH / caNakAcINa. kAzcaiva dhAnyAnyaSTAdazaiva proktaM kumAreNa tu bhASitam / durvAsasoktamAzcarye nAradoktamataH param / / kApilaM mAnavaM caiva aSTAdazana strI. (aSTAdhikA daza) sahAra. tathaivozanaseritam / brahmANDaM vAruNaM cAtha kAlikAhvameva aSTAdazapariziSTa strI. yUpAhi sakSava. saDhA2 | ca / / mAhezvaraM tathA sAmbaM sauraM sarvArthasaMcayam / pariziSTa vidyAo. parAzaroktaM pravaraM tathA bhAgavatadvayam / / idamaSTAdazaM aSTAdazaparva bhaDAmA2tana maDha2 58 - [cha ta / proktaM purANaM kaurmasaMjJitam / / caturdhA saMsthitaM puNyaM ma. re - hi, satmA, vana, vi2||2, 6dhoga, saMhitAnAM prabhedataH / / - hemAdriH / . Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdizAbdika-as] shbdrtnmhoddhiH| 237 aSTAdizAbdika pu. 16 zAstramA prathama pravatI | aSTi sI. (asyate bhUmau kSipyate as+ktin) 1. Indra, 2. yandra, 3. zasna, 4. pizAla, 1.bhI4, 2. soma sAkSaranA ya25vI 476; 5. 24Ayana, 9. lini, 7. abha2, 8. nendra, __ (az vyAptau ktin ) 1. vyApti, 2. mogarnu sAdhana indrazcandraH kAzakRtsnApizalI zAkaTAyanaH / zarI2. pANinyamara-jainendrA jayantyaSTau ca zAbdikAH / / / aSTopadvIpa pu nAnA nAnA 16 dvIpo cha ta - aSTAdhikAra pu. sAmA6i8 vyavasthAmA tinI. 2406 svarNaprastha, caMdrazukla, Avartana, ramaNaka, maharahariNa, bhAvasthAmA cha - 48, sthala, grAma, musa, mana, pAMcajanya, siMhala ane laMkA. brahmAsana, daMDaviniyoga ane paurAhitya. aSTrA srI. (akSyate-cAlyate'nayA akSa+STran) aSTAdhyAyI pu. (aSTau adhyAyAH yasmin) le pani. 1. yApura, 2. 2thanA paino se. avayava. Adi vyAkaraNomAM ATha adhyAyo che te. | aSThIlA strI. (aSThIstattulyakaThinAzmAnaM rAti rA+ka aSTAnna na. mAnana 41.6 bhuNya - bhoya, peya, | rasya la:) 1. vAyuthI. thanArI . roga, 2. bhUtrAdhAta. yodhya, behada, pAya, caitya, nipeya bhane bhakSya. roga, 3. 2. sizd, 4. gamaToja zarI2. aSTApada pu. na. (aSTau aSTau padAni paGktAvasya) | aSThIvat pu. (atizayitamasthi yasmin matupa) nu, sogaThAbAju ramavAnuM pATiyuM, te nAmano eka parvata. | dIya. aSTApada na. (aSTasu dhAtuSu padaM yasya) sonu.. aSThIvat tri. (na SThIvat) nahi ,. -AvarjitASTApadakumbhatoyaiH-ku0 7 / 10 pAsa. 2bhavAna asa (bhvA. ubhaya.seTa asati-te)1. za.. -niSprabhazca eka pATiyuM. prabhurAsa bhUbhRtAm-raghu. 11 / 81, 65j, -lAvaNya aSTApada pu. (aSTau padAni yasya) 1. 42Niyo, utpAdya ivAsa yatnaH-ku0 135 , 2. 48 52, 2. 12ma, 3. sa. parvata, 4. mi., 5. mo. 3. 4. . aSTApadapatra na. (aSTApadasya patram) sonAnI 127.. as (adA. aka. para. seTa. asti, AsIt, syAt) aSTApAdya tri. (aSTabhirApadyate-aSTan+A+pad+Nyat) j, Doj - natvevAhaM jAtu nAsam-bhaga0 2 / 12. AThagaNuM karavA lAyaka, AThathI guNavA lAyaka. asa (divA. para. saka. seTa asyati)34 choDavIrathI aSTAra tri. (aSTau arA iva koNA yasya) 2818 phagAvavuM, nizAna tAkavuM. baMdukanI goLI choDavI. khUNAvALuM. -tasminnAsthAdiSokAsram - raghu. 12 / 23, ati. sAthe. aSTAla pu. dhono meM deza. ati. 2 37. -bahubhizcaikamatyasyannekena ca bahUn aSTAvakra pu. (aSTakRtvo vakraH) te nama.no. . janAn - rAmA0, vi+ati sAthe vi52rIta. sthApana ci. 42j. -vyatyastapANinA kAryamupasaMgrahaNaM guroH-manu0, aSTAvakrIya na. (aSTrAvakramadhikRtya kRtaH granthaH cha) adhi 3 bhArI5 - anya vastumA anyanu sthApana. aSTAvakrane uddezIne karelo graMtha. 42j athavA avastuma vastunI.buddhi 42vI. anu 3 aSTAviMzati strI. (aSTAdhikA viMzatiH) bhayAvI... sAthe athavA 534. apalo.3 dU2 72, aSTAviMzatitattva na. (aSTAviMzato sthAneSu tattvaM vIrAnapAsyajjanakasya kanyA neyaM pratijJA mama dattapUrvA tattvajJAne yataH) bhasamAsa yAvI. sthAnamA -rAmA0, abhi ko 3 bhAvRtti 42vI, abhyAsa. 42vo tattva jaNAvanAro eka smRtigraMtha. -abhyasyanti taTAghAtaM nirjitairAvatA gajAH-kumA0, aSTAsra na. (aSTAvasrANi yatra) aSTa. humA pari+ud 3 mina5. 45va, vi+ud .3 aSTakoNa za6. nivA25. 42, upa 3 sabhApamA sthApana 42. ni aSTAmriya na. 0881902 - ati . ha. bhI lo3 a 2. -madvidho nyasyati bhAramugram-bhaTTi0, aSTakoNa zabda. upa+ni 3 vAnI mA 42vI, 643ma, prathama aSTAha (n) tri. (aSTAvahnAni yatra) mA hivasa. prayoga -sa tu tatra vizeSadurlabhaH sadupanyasyati kRtyavartI sudhI thanArI - 6tsava. vagere- aSTAhnikA. yaH-ki0, sam+ni te tyA 42vI, nis nir 13, Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 shbdrtnmhoddhiH| [asaMyata-asakta dUra karavuM, - yazasi sarvekyumRtta nirAcatuM, parA joDe | saMta tri. (na saMsa yatha) saMsarga vagaranuM, niHsaMbaMdha. khaMDana karavuM, dUra karavuM, para joDe pheravIne sthApavuM. | saMsada pu. (saM sya paraspara sambanyAmAvasya vimpari joDe vaiparItya parivartana, brAntijJAna, pra joDe prada:) (1) paraspara saMbaMdhanA abhAvanuM ajJAna, pheMkavuM, anu+joDe anukUlapaNe ekarUpe sthApana karavuM. mImAMsakoe mAnelI asat khyAtivAdanA khaMDanarUpa prati joDe sAme pheMkavuM. vi joDe vizeSa rUpe sArI rIte akhyAtivAdamAM jovuM. * jANavA mATe dAkhala karavuM. vi+ni joDe arpaNa karavuM, te saMskRSTa tri. (na saMskRSTa:) 1. saMsarga vinAnuM, sam joDe saMkSepa karavo, TUMkAvavuM - saDaAvayavoDaznA 2. vibhakta, 3. mizrita nahi ayukta, 4. je badhAnI samaste - pa0, vini joDe arpaNa karavuM. sAthe maLIne na rahe, saMpatti vaheMcI lIdhA pachI saMyata pu. tri. (na saMyata:) 1. baMdhana vinAnuM | pharIne je maLyo na hoya. tamAvimavasyasaMSTicaputre 2. aniyamita, saMyama rahita. - saMyatoDapa mokSArthI ! svaryAte patnI dhanaM prathamaM gRhNAti-mitA0 saMyama tri. (saMyama:) saMyama vinAnuM, khAsa karIne saMskRta tri. (na saMta) 1. saMskAra nahi pAmela, jJAneMdriyo upara niyaMtraNa rahita. 2, prAkRta, 3. gabhadhAnAdi saMskArarahita. - saMskRta saMyuttatri. (na saMyuvata:) viyukta, saMyoga pAmela nahi te. sutaH zreSTho nAparo vedapAragaH-zuddhitattvam) asaMyukta tri. (na saMyuta:) 1. nahi joDAyela, 2. amizra. | asaMta . ( saMskRtam) apazabda, kharAba zabda. saMthona pu. (1 saMyon:) 1. saMyoga nahi te, 2. viyoga. saMstuta tri. (na saMstuta:) 1. na vakhANela, saMyo tri. (1 saMyojano thI) saMyoga vinAnuM, 2. paricaya vagaranuM ajJAna. - saMtuti rUva parityavatto viyogavALuM, je saMyukta vyaMjana na hoya. bAndhavo janaHkAda0 173 saMa g. (na sam ram ) nirbhayatA, niDaratA. saMsthAna na. (na saMsthAna) UbhA na rahevuM te, saMrotha . (san b AMga) AghAta rahita. maMtrana tri. ( saMruna:) vaLagela nahi te, juduM paDela saMsaktino abhAva, avyavasthA, khAmI, daridratA. saMsthita tri. (saMsthita:) 1. sArI rIte sthira nahi saMbaMdha vagaranuM. saMvara tri. (na saMvara: ya) je rokI na zakAya, | te, 2. caMcaLa, 3. paralokamAM nahi gayela. durnivAra. -masaMvare saMvarabairivine nai zArU saMsthiti strI. (ta saMsthiti:) avyavasthA, garabaDa. mata tri. (na saMvRtaH) nahi DhaMkAyela. asaMhata tri. (na saMhanyate itareNa saMsRjyate sam+han+kta) saMvRtta ne. te nAmanuM eka naraka. samudAyane nahi pAmela, ekatra nahi thayela, nahi saMvyavadita tri. (saMvyavahata:) aMtarAlarahita, vaLageluM, juduM, vikharAyela. -3 saMdatamasaMskAnapu. avakAza rahita (samayanI apekSAe-kALanI saMta pu. (na saMdatA) sAMkhyamata siddha puruSa, AtmA. apekSAe). saMdarya tri. (na san dR Sa) ajeya, jeno sAmano saMzaya pu. (saMzaya:) saMdehano abhAva, saMzaya nahi te, na thaI zake. -vidhanamasaMhAryaH praLinAM vottama: kharekhara. rAma. 1 rU 4, 2 je mArga bhraSTa na karI zakAya. saMzaya tri. (na saMpAyo ya) saMzaya rahita, saMdeha asat vya. (na sata) vAre vAre, eka vAra nahi, vagaranuM. vAraMvAra. - asara taraddhinA-ra6: 1ArarU saMzrava tri. (nAsti saMzrava: sabhya zrava yatra) sArI rIte sattasamAdhi 5. (sad samAdhi:) vAraMvAra sAMbhaLavAne ayogya, je na saMbhaLAya evo dUra deza, manana-ciMtana. jyAMthI khabara vagere na maLI zake eDa masAlA pu. (masa6 "pe vAsa:) vAraMvAra janma. saM4i (na saMskRSTa:) saMbaMdha vagaranuM, juduM thayela, gavata tri. (1 saMvata:) 1. Asakti vagaranuM, asaMgata. 2. phaLanI IcchA vagaranuM, 3. coTeluM nahi te. vasaMta pu. (na saMsa) saMsargano abhAva, saMbaMdha -jhavata: suSamajvamU-. zArI, phasAyelo na nahi te. hoya, saMsAramAM racyopacyo na rahe te. Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asaktam-asat] shbdrtnmhoddhiH| 239 asaktam avya. (na saktam) vAraMvAra, royAvinA, | asaMga pu. (na saMgaH) 1. saMganI samAva, 2. saMbadhanI sanAsatipU. asaktamArAdhayato yathAyatham-kirA0 ___ samAva. 3. pratino amAva. (- asaGgamadriSvapi asaktiH strI. (na saJ ktin) sAmAnya saMsArI | sAravattayA-raghu0 vAtomA bhana. dAtuM na Doya. - asaktiranabhiSvaGgaH / asaMga tri. (na saMgaH yasya) saMga vinauk, saMbaMdha putradAragRhAdiSu-bhaga0 139 vagaranuM, pratibaMdha vagaranuM, anAsakti, saMga rahita asaktha tri. (na sakthiryasya vA'c) sAtha vinAnu. 525, vAtmA. asaGgo'yaM puruSaH-sAM0 sU0 asakthi tri. (na sakthiryasya vA'c) 652na). sAtha humI... asaMgata tri. (na saMgataH) 1. saMgati. vinAnu, saMgata. asakhi pu. (na sakhA na. ta. Tac) zatru, virodhI.. | nalita, 2. ayuta, 3. yustizUnya, 4. saMghaDita, asagotra tri. (na samAnaM gotraM yasya vA samAnasya sa) 5. azikSita, aziSTa, 5. dha vinAnu. -zakti sagotra nahi te, samAna gotravALuM nahi te, eka kSiptAmasaGgatAm-rA0 6701134 gotra ke kuLano nahi te. asaMgati strI. (na saMgatiH) saMgatino abhAva, saMhananA asaGkara tri. (na sam kR ap) milAvaTano anubhava. abhAva, AkAMkSAno viraha, saMbaMdhano abhAva. asaMkalpa pu. (na saMkalpaH) saMyanA abhAva. asaMgati pu. (na saMgatiryatra) te. nAmano me sAit2, asaMkalpa tri. (na saMkalpo yasya) saM.85. 2-. jemAM kAryakAraNanI sthAnIya anukULatA na jaNAya. asaMkalpita tri. (na saMkalpitaH) nali saMs85 428., -saGgatyabhAvo'saGgatiH / lenI hI spanana rIDoya - asaMkalpitameveha asaMgati pu. (na saMgatiryatra) saMgati. varanu, saMjaya yadakasmAt pravartate-rA0 2 / 22 / 24 asaMkasuka tri. (na saMkasukaH) sthirabhAtivAj. , bhaNe.j-maNe.j, na. DIya... asaMkula tri. (na saMkulaH) 52252 viruddha na hoya. te, asaMgama pu. (na saMgamaH) saMgamana. mAmA, 1.561 gAma vagereno rasto, jyAM bhIDabhADa na hoya. maLavAno abhAva. asaMkula pu. (na saMkula:) vistAra bhI, 5ogo. asaMgama tri. (na saMgamaH yasya) saMgama vagaranu, saMci 2sto, muTuM, (mahAna yona.) Dita, viyoga, asApa, asaMbaddha. asaMkrAntamAsa pu. (na saMkrAntaH rAzyantaraM prApto raviryatra asaMgin tri. (na saJ+ghinuN) saMdhavinAnu, saMga ___ mAse) bhaghi malino, bhasabhAsa.. vagaranuM, sAMsArika kAryomAM anAsakta. asaMkSepa pu. (na saMkSepaH) saMkSepanI abhAva, vistAra. arAcchAstra na. (asat-asadviSayakatvenAniSTaprayojaka asaMkSepa tri. (na saMkSepo yasya) saMkSepa vAna, vista, zAsam) satzAstramA viruddha nAstizAstra.. vistAravA. asajjana pu. (na sajjanaH) sana nalita, huI... asaMkhya tri. (nAsti saMkhyA iyattA yasya) saMdhyA 2 | asaMjJa tri. (na saMjJA yasya) 1. saM. 2lita, 2. nAma asaMkhya gaNatarI karI na zakAya, aparimita. 2hita, 228 varAna. asaMkhyatA strI. (asaMkhyasya bhAvaH tal) sa.saMdhya5. asaMjJA strI. (na saMjJA) saMsuno amAva.. prasahya tejobhirasaMkhyatAM gatam-zizu0 asat tri. (na sat naJ+as+zata) 1. na ho, asaMkhyatva na. (asaMkhyasya bhAvaH tva) 652no artha hu.. 2. na thAM, 3. sat nati , 4. sAre nali te, -- asaMkhyAta tri. (na saMkhyAtaH) asaMjya, puSTa saMdhyAvAj, sadasadvyaktihetavaH-raghu. 1 / 10 5. niSNa, 5. sva35 avagaNita. zUnya -Atmano brahmaNA'bhedamasantaM kaH kariSyatiasaMkhyeya tri. (saMkhyAtumazakyaH) TenI saMdhyA na. 25 7. duSTa, 8. sazraddhAthI re ma vagere. zata, asaMjya, sAhita. 8. avidyamAna, -asati tvayi- ku0 4 / 12, asaMkhyeya pu. (saMkhyAhabhedAdi na vidyate yasya iti / 10. savyata, mAthi.42, samAva vagere, asaMkhyeyaH) viSpa, ziva. -asaMkhyeyo'prameyAtmA - 11. huSTa, pApI, 12. manuthita - yaduktaM tadasat / viSNusa0 | asat pu. (na sat naJ+as+zatR) indra. Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 asatI strI. (asat zriyAM kIp) kulaTA, vyabhicAriNI strI. -asatI mati sarjAnA-pa~ 154 028 galatIputa pu. (asatyAH suta:) vyabhicAriNIno chokaro. asarman tri. (na sat rma yasya) kharAba kAmavALuM. asarmanna. (na sat varma) kharAba kAma, azubha karma, kharAba vahevAra. -asatyA. asalpanA strI. (na sattvanA) khoTuM kArya, khoTo prapaMca. asaMskRta tri. (7 satkRtaH) sanmAna nahi pAmela. amAra pu. (na sathAra:) satkAra-mAna nahi te, apamAna. - asatkhyAti strI. (asataH sattvazUnyasya anirvacanIyasya vyAtiAnam) 1. anirvacanIya rajata ane prapaMcAdinuM jJAna - jemake chIpamAM 2jatanuM jJAna te anirvacanIya utpanna thayuM hoya ema dekhAya che, evI ja rIte brahmamAM jagat--anirvacanIyapaNAe utpanna thayuM hoya ema jaNAya che e pramANe vedAntIo mAne che ane sarvalokamAM e vAta prasiddha paNa che. chIpamAM A rajata che evuM jJAna utpanna thAya che. e mithyAjJAna pravarttakarUpe paNa badhA vAdIo mAne che ane te mithyAjJAnanA viSayamAM-cAra prakAra che 1. akhyAti, 2. anyathAkhyAti, 3. AtmakhyAti, 4. asakhyAti. asaSTita na. (na sabhyeSTitam) AghAta, khAmIbharyuM. - prANiSvasacceSTitam - za0 5 / 6 zabdaratnamahodadhiH / asattA strI. ( na sattA ) na hovApaNuM, arAdhupaNuM, niSphaLapaNuM, avyaktapaNuM, duSTatA, burAI. asattva na. (na sattvam) 1. na hovApaNuM, 2. dravya nahi te, 3. avyaktapaNuM, 4. sAdhyarUpa kriyA, 5. prakRtinA sattva guNathI bhinna rajoguNa ane tamoguNa. amattva tri. (na sattvam) 1. jaMtubhinna 2. prANIzUnya, 3. tAmasa vagere guNavALuM. asatyatha pu. (na satpaMtha:) zAstrAdi niSiddha kArya vagere, duSTamArga. asatparigraha pu. ( asataH niSiddhasya pakSasya asayo vA zUdrAbhyi: pratigrahaH parigraha:) 1. khoTA pakSano Azraya levo te, 2. kharAba vastunuM dAna levuM te, 3. nIca mANasa pAsethI dAna levuM te. [asatI--gasamAva asapratiprada tri. (na sat pratigraha:) kharAba vastuo bheTa ApavI, khoTI bheTa svIkAravI, khoTA mANaso pAsethI bheTa levI. asatya na. (na satyam) 1. jUThApaNuM, 2. khoTuM. asatya tri. (na satyam yasya) mithyAbhUta, satya nahi evI koI vastu vagere. asatyamASir tri. (asatyaM mAvata ni) jUThuM bolanAra. -asatyavAvin. annatyasaMdha tri. (asatyA saMdhA'sya) 1. jUThI pratijJAvALuM, 2. anyarUpe rahelI vastuno anyarUpe svIkAra karanAra. asatyasannima tri. (asatyasya sannima:) jUThA jevuM. asadadhyetR tri. (asat niSiddhaM zAstramadhIte adhi + rU+tRttva) niSiddhazAstra bhaNanAra, je brAhmaNa potAnI vedazAkhAne choDIne bIjI zAkhAnuM adhyayana kare te zAkhA daMDa kahevAya. svAghrAM ya: parityanyAyaMtra kurute zramam / zAkhAraNDaH sa vijJeyo varjayet taM yiAsu 6 / / asadAgama pu. ( na sadAgamaH) 1. nAstika vagerenuM zAstra, 2. duSTa dravyano lAbha, 3. kharAba Avaka. asaddAcAra pu. (na sAra:) kharAba AcaraNa, kharAba AcAra, durAcaraNa. asavAcAra tri. (na savAvAra: yasya) kharAba AcAravALuM, durAcArI, sadAcaraNI nahi te. asavAzraya tri. (asat A tri p) ayogya vyaktinuM milana. amadaza tri. (na sadaza:) ayogya, sarakhuM nahi te, samAna nahi te, be meLanuM, asaMbaddha, anupayukta. -mAtaH kimapyasadRzaM vikRtaM vacaste -veNI0 5 / 3 asAda pu. (ati vastuni graha:-Agraha:) bALaka vagerenI khoTI haTha; khoTuM jJAna, mithyA jJAna, khoTo dAva, khoTI salAha, pakSapAta, chokaramata. amadyam avya. (na sadya:) vAra lagADIne, tarata nahi te. asaddhaMtu pu. (asat vyabhicAravivoSavAn hetu:) duSTa hetu, nyAyazAstra prasiddha vyabhicAra vagere doSavALo hetu, hetvAbhAsa, khoTuM ke AbhAsavALuM kArya. asadbhAva pu. (na sato bhAvaH) nahi hovApaNuM, abhAva, duSTa abhiprAya, ayogya svabhAva. Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asadbhAva-asama] shbdrtnmhoddhiH| 241 vasAva tri. (na samAvo yasya) duSTa abhiprAyavALuM. | sanniAtha tri. (na sanniAtha:) sandahano aviSaya, masa vastu na. (basa tat vastu va) avidyamAna saMdeha rahita, saMzaya vagaranuM. nim ma. (na saMdhim) nizcayathI, saMdeha vArina tri. (sat vA (ni) je vyakti koI rahita. vastunI asattAnuM sthApana karavA cAhe te. anita tri. (na sanvitam sa+to+vatta) bandhana avatti strI. (savRtti:) 1. kharAba vRtti, sArI vagaranuM, nahi rokAyela, nahi aTakela. vRtti nahi te, 2. duSTa AcAra. kanid tri. (na sanvA vanya matvarthe ni) uparano asavRtti tri. (na savRtti yaMca) 1. kharAba vRttivALuM, artha juo. 2. duSTa AcAravALuM. santhAna na. (na sam thA nyu) niruddezyapaNuM, alagapaNuM, vyavahAra pu. (na sadvyavahAra:) kharAba vyavahAra, pArthakya. duSTa vyavahAra. saci pu. (saMdha:) 1. vyAkaraNazAstra prasiddha savyavahAra tri. (na vyavahAra: ya) duSTa saMdhirUpa vargone ke zabdone joDavArUpa kAryano abhAva, vyavahAravALuM. 2. suleha nahi te. Asana pu. (kSe yu) biyAMnuM jhADa, asanavRkSa, | manyi tri. (na santhirya) 1. saMdhi rahita, AsaMdha. -nirasanarasanaravRthArthatA- zizu 6 47 2. suleha vagaranuM. sana ne. (ma-pAve ) pheMkavuM, baMduka calAvavI, saddha tri. ( sa naddha) 1. garva karanAra, tIra pheMkavuM. 2. pote paMDita che ema mAnanAra, 3. je zAstrArtha karana tri. (ma rtari yu) cAlavAnA svabhAvavALuM | ke vAdavivAda mATe taiyAra nahi thayela hoya te. asanaparNI strI. (asanasya parNamiva parNamasyAH) | | sannivarSa pu. (na sasirSa) 1. pAse nahi te, padArtho aparAjitA nAmanI eka jAtanI latA, garaNI. | daSTigocara na thAya te, 2. dUra, 3. saMnikarSa-saMbaMdhano sani tri. (na+na) pheMkanAra. manane vastuonA bodhano abhAva. joti strI. ( santutiH) dhArAno abhAva, viccheda, sannivarSa tri. (na samikarSa: yaJ) pAsenuM nahi te, saMtatino abhAva. rasannati tri. (na samnatirthI) 1. saMtati-chokarAM triSTa tri. (na traNa:) dUranuM. vagaranuM, vaMza vagaranuM, 2. dhArA vagaranuM. mannidhi pu. (na sannidhi) samIpapaNuM nahi te, dUrapaNuM. santAna pu. (na saMtAna:) vistArano abhAva, vaMzano annidha tri. (na sannidhiryaca) pAsenuM nahi te, dUranuM. abhAva. katrivRtti strI. (na trivRtti:) pAchA na pharavuM, asattAna tri. (ne saMtAno yaca) vistAra vinAnuM, vaMza rahita, saMtAna-chokarAM rahita. - sannivRtye takatItavaM-za0 6 2 sadAne mATe vItI gayela. asattApa pu. (1 saMtApa:) saMtApano abhAva. sattApa tri. (1 saMtApo yasya) saMtApa vinAnuM, sanmAna na. (sanmAna) sanmAnano abhAva. sapatni tri. (1 sapatna:) zatru nahi te, mitra, zatru saMtApazUnya. sattApita tri. (na santAya pramavati 8) saMtApane vagaranuM. mATe asamartha. gapivg . (sapiug:) sapiMDa nahi te, sAta kasatuSTa tri. (na santuSTa:) saMtoSa nahi pAmela che. peDhInI bahArano puruSa. -asaMtuSTAH dvijA naSTA; saMtuSTAH pArthivAstathA-nIti0 | mukhya tri. (samAyAmatIti samya: na samya:) sabhya santoSa pu. (1 santoSa:) saMtoSano abhAva, nahi te, khaLa, nIca, aziSTa, azlIla, gamAra. 2. tRptino abhAva. gama tri. (nAti samo carca) jenA samAna nahi te, santoSa tri. (na santoSo yastha) saMtoSa vinAnuM, atulya, ekI saMkhyAvALuM, viSama, vijoDa, kajoDa, atyaMta lAlasAvALuM. asamAna. -kasatai: samIyAna: pantha0 I74. Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 shbdrtnmhoddhiH| asama-asamApana sana pu. (1 sama: ya) te nAmano eka bauddha. | samarthasamAsa , vyAkaraNazAstra prasiddha jenI sAthe samakSa . (na samakSa) samakSa nahi te, apratyakSa. jenA anvaya che te sivAyanA anyanI sAthe samakSa tri. (1 samakSa-pratyakSa stha) apratyakSa anvayavALA padanI sAthe samAsa.. viSayavALuM. samavArivAra na. (na samavAya vaIRT) AnuSaMgika ganA tri. ( sa ) samagra nahi te, saghaLuM nahi kAraNa, nyAyazAstra prasiddha samavAyI kAraNamAM rahela te, asaMpUrNa. guNAdirUpa eka kAraNa. samavayAro pratyAsanna samanna pu. sagara rAjAno moTo chokaro, aMzumAna kAraNamasamavAyikAraNam / rAjAno bApa. asavAyanutva 2. nyAyazAstra prasiddha jJAnAdithI samaggata tri. (na sabaMnasa) yuktiyukta nahi te, atirikta bhAvakArya asamAyikAraNarUpa ayogya, yadyapi aa no niH parastha drAkSa guNapaNuM-asamAyi kAraNaguNarUpa, rasa, gandha, rAsabhazcarati / asamaJjasamiti matvA tathApi taralAyate sparza, ekatva, parimANa, ekapRthakatva, sneha, zabda cetaH-3ma:, aspaSTa, saMdigdha. - 30samanna ane sthitisthApaka, AtmAnA vizeSa guNo koInA samugdhajalpitaM te-uttara0 4 / 4 paNa asamAyikAraNa thatA nathI mATe tene judA rasanada tri. (na samudra) mada sahita nahi te. samajavA. kasamata tri. (na sama:-zno yatra) kalaha vagaranuM, samavAyat tri. (na samati sa+va++La) virodha vagaranuM. -asamamah4 pararacaravirodhamAM 1. saMbaMdharahita, je ghaniSTa agara aMtahita na hoya, 2. nyAyazAstramAM samavAya saMbaMdharahita jAti vagere. asamana tri. (asamamatulyatvaM bhinnavarNatvAnnayati nI+Da) 3. asamAyikAraNa, 4. AnuSaMgika - (-- vibhinna-judA varNavALuM. mAtravRtti- jJeyamathApyasamavAyi-hetutvam-bhASA0-yathA asamanetra pu. (asamAni ayugmAni netrANi yasya) tantuyogaH paTasya / viSama saMkhyAnAM netravALA, traNa netravALA mahAdeva. savRitta . ( sanaM pana yatra) 1. chandaH zAstra - samarovana, sAniyana prasiddha viSamavRtta, 2. anupama caritravALuM. samavA pu. (masamAM madhumA vA ) viSama samaSTa tri. (na sa+a+vatta) avyApta. saMkhyAnAM tIra dhAraNa karanAra, (pAMca bANavALo) samAvavA pu. (1 sama: sAya: yaJ) kAmadeva. kAmadeva. juo -asamevuM. juo -masamavA zabda. samAja tri. (samagrAsa pAzca) je bhAga sarakhI samasta tri. (na samasta:) 1. samagra nahi te, samasta rIte vaheMcAyo na hoya. nahi te-apUrNa, 2. saMkSipta nahi te adhUruM, samaya : (apaSTa: samaya:) ayogya kALa, duSTa 3. vyasta, juduM juduM, 4. vyAkaraNamAM kahela samAsa kALa. -masamaye tirunmiti dhruvane 4 rahita, 5. vibhakti vagerenA kAryavALuM vigraha vAkya. asamartha ra. (samartha:) 1. samartha nahi te, | samati tri. (na samuM sAmati mata+n na.ta.) 2. saMgatAtha nahi te, ayukta, 3. vyAkaraNazAstra atulya, anupama. prasiddha jenI sAthe jenA anvayanI yogyatA che tenA gAmAna tri. (na samAnam) samAna nahi te, vijAtIya. sahacAranI apekSA rahita samAsa samAna tri. (na samAna ya) atulya. samarthavizeSa pu. nyAyazAstra prasiddha jenuM vizeSaNa asamAnayAnakarman pu. (na samAnaM yAnakarma yatra) asiddha che evo svarUpAsiddha nAmano hetvAbhAsa. jemAM pUvapara caDhAI karavAnI che evo saMdhino bheda. samarthaviSya pu. jenuM vizeSya asiddha che evo hetu, | asamApana na. (samApanama) samAptino abhAva, vizeSatA eTalI ke uparanA zabdamAM vizeSaNa asiddha | pUrtino abhAva. hoya che ane A zabdamAM vizeSya asiddha hoya che | manISana tri. (na samApana yasya) saMpUrti sahita, paNa e svarUpasiddhano ja bheda che. samApti vagaranuM. Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asamApita-asambaddhapralApa] shbdrtnmhoddhiH| 243 asamApita tri. (na samApitaH) samApta nalita, samApta | asameta tri. (na sam A i kta) mAvata nalise nali 38.. hajI pahoMcyo na hoya, gerahAja2. asamApta tri. (na samAptaH) 1. samApta nalita, kvacidasametapariccheda:-manu0 9 / 30 asaMpUrNa, samApti vagaranuM, sArI rIte nahIM prApta ! | asameSu pu. (asamaH iSuryasya) viSama saMdhyAna na. 428, vyasta. -asamApte parikarmaNi smRtaH-kumA0 dhAraNa karanAra, kAmadevanAM pAMca bANa hoya che. juo. 4 / 19 -asamabANa za06. asamApti strI. (na samAptiH) samAptino amAva, asampatti strI. (na sampattiH anurUpAtmalAbhaH lakSmIzca) sArI rIte prApti na thavI. 1. saMpattino abhAva, 2. sakSmIno amAva. asamApti tri. (na samAptiryasya) samApti vArnu, asampatti tri. (na sampattiryasya) 1. saMpatti varnu, sArI rIte nahi prApta karela. 2. sakSma vinAnu, harida, vii, huma0. asamAyukta tri. (na sam A yuj kta) ne sArI. asampanna tri. (na sampannaH) sampanna nalite, sampatti varnu, asato, humAya. rIte zikSita na karAyo hoya te. asamparka pu. (na samparkaH) idhano. samAva. asamAvarta pu. (na samAvarttaH) no gRhasthAzramamA asamparka tri. (na samparkaH yasya) salA. varnu, praveza yogya samAvartana saMskAra nathI thayo tevo saMbaMdha vinAnuM. bAhayArI. asampAta tri. (na saMpAto yasya) 2642, 4 pAse. asamAvarttaka pu. (asamAvarta+kan) 652na. artha. zubho, na hoya. asamAvRtta pu. (na samAvRttaH) no samAvatana. 22712 asampAta pu. (na sam pat ghaJ) ASyatA, nahI25, nathI thayo tevo brahmacArI. 4. N.55 8j -asaMpAtaM kariSyAmi hyadya asamAvRttaka pu. (na samAvRttaH kan) 652no. artha trailokyacAriNAm za0 364159 asampUrNa tri. (na sampUrNaH) sampUra nalita, Ailus. asamAhAra pu. (na samAhAro melanam) bhelApanalita, -krUragrahaH saketuzcandramaHsaMpUrNamaNDalamidAnIm-mudrA0 asamudAya. (na samyagAharaNaM ca ) sArI zata. na. 16 dAvate. asampRkta tri. (na sampRktaH) saMbaMdha vagaranu, nala asamAhAra tri. (na samAhAraH yasya) 1. bhegA5vAnu, joDAyela. samudAya rahita, 2. sArI rIte nahi ANeluM. asamprajJAta pu. (na samyakprajJAtaH jJeyAdibhedo yatra) asamAhita tri. (na samAhitaH) 1. sa . 2rnu, pataMjala yogazAstramAM batAvela jJAtA, jJAna, zeya cittanI ekAgratA vagaranuM. 2. sArI rIte nahi vagere bhedothI rahita nirvikalpa samAdhi. sthApela. asamprajJAta tri. (na samyakaprajJAtaH) sArI. zata. nahi asamidhya avya. (na sam idh lyap) pANyAvinat. __%osa.. asamIkSyakArin tri. (na samIkSya vivicya karotIti asamprati avya. (na samprati) SHR, nala te, ayogya ma. __ kR+Nini) 1. 12 viyAeM 5282, 2. bhU. asambaddha tri. (na sambaddhaH) 1. saMbadha vinAnu, asamIcIna tri. (na sam aJc kvin kha) 4 5252 2. asaMgata. na. loya, mAmA mayu Doya te... asambaddha na. (na sambaddhaM parasparamanvitam na bhavati) asamRddhi strI. (na samRddhiH) samRddhimA samAva, sAtA artha na samajAya tevuM anvayarahita vAkya, nirarthaka. vinAnu, vastunI moTa bAgete. nAtmAnamavamanyeta asambaddhapralApa pu. (asaMbaddhaH pralApa.) saMvarnu pUrvAbhirasamRddhibhiH -manu0 4 / 137 polate, prayo4. vana Dete. - asamRddhi tri. (na samRddhiryasya) samRddhi vinAnu. ___ asambaddhapralApazca vAGmayaM syAccaturvidham-manu0 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 shbdrtnmhoddhiH| [asambaddhArthavyavadhAna-asamyakprayogaH asambaddhArthavyavadhAna tri. 4o. asaMgata vAtana. vayye | asambhoga pu. (na sambhogaH) 1. saMmono abhAva, bhAvIna. rohI.vIdhI. - tasmAnnAsambaddhArthavyavadhAnaika- 2. mogavaTo nali te. vAkyatAbhI0 sU0 3 / 1 / 21 asambhoga tri. (na sambhogaH yasya) 1. saMmoga vArnu, asambandha tri. (na sambandhaH yasya) sammAna garnu. bhogavaTA vagaranuM. asambandha pu. (na sambandhaH) saMbaMdhana abhAva, 52-52 asambhojya tri. (na sam bhuj Nic Nyat) 8 mozana sanvayana samAva. -vyAptiH sAdhyavadanyasminnasambandha samAraMbhamAM bheLavavA yogya na hoya. udAhRtaH-bhASA0 asambhrama pu. (na sambhramaH) 1. sArI zata. uildil asambAdha tri. (nAsti sambAdhA anyonyaM pIDApratibandho samaya, 2. ma.28 nali te. -zazaMsa tulyasattvAnAM vA yatra) 1. 5252 saMgharSa35 pii||2lit, 2. chUTu sainyaghoSe'pyasaMbhramam raghu0 / vAyuM, 3. pratidhi 2Dita, 27ta. vagaranu. | asaMbhrama tri. (na sambhramaH yasya) sArI rAte. uiln. asambAdhA strI. (na saMbAdhA) sArI zatanI. pAdhAnI vagaranu, sama2 ranu, tv2|2rit. abhAva, cauda akSaranA caraNavALo eka chaMda. asammata tri. (na sammataH) anumohana, 2hita zatru, asambodha tri. (na sam budh ghaJ) samArInI samAva. asvIkRta, sa.zi.42. -asammataH kastava muktimArgaH -kumA0) asambhava pu. (na saMbhavaH) 1. saMbhavanI amAva 2. samAvezanI amAva, -asambhavo hemamRgasya asammati strI. (na sammatiH) sammatinI. samAva. janma-hito0 asammati tri. (na sammatiryasya) sammati. vasanu. asambhavat tri. (sam+bhU+zatR) nAhItuM, na saMbhavato. asammAna na. (na sammAnam) sanmAnanI amAva, apamAna. vastu, 3, na. thavA yogya. asammAna tri. (na sammAnaM yasya) sanmAna kArnu, asambhavya tri. (sam+bhU+kartari yat) 652nI. matha apamAnavA. mo. asambhAvin. asammita tri. (na sammitaH) aparimita-samA5. asambhAvanA strI. (na sambhAvanA) saMbhAvanAnI samAva. asammugdha tri. (na sam+muha+kta) . saMdeDa nathI. asambhAvanIya tri. (na sambhAvanIyaH) bhAnI. na. 5ya. karyo te, paMDitAInA abhimAna vagaranuM. tevI vastu vagere. asammUDha tri. (na sammUDhaH) satyaMta bhU nalita, sthira asambhAvita tri. (na sama bha Nica kta) ayogya. nizciyavANu, prAntilita. - sthiravRttirasammUDho asambhAvitopamA tri. (na sambhAvitA upamA yasyAH sA) brahmavid brahmANi sthitaH-gItA / / evI samAnatA batAvavI ke je asaMbhava hoya. | asammRSTa tri. (na sammRSTaH) 1. sAsUI na&i 338, asambhASya tri. (na sam bhAS Nyat) OMnI. sAthe. vAta. 2. 52252 saMgharSa sahita, 3. pAdhA nu. karavI yogya na hoya. asammoha pu. (na sam muha ghaJ) 1. mono abhAva, asambhUti tri. (na sambhUtiH) na. thayeda, na. payayeda, 2. prabhAvANu yathArtha zAna, 3. sAthI. aMtahaTa, saMbhavano abhAva, asaMbhava. 4. bhAyA pramathI. bhuti, 5. mAtma. saMva24, asambhUti strI. (na sambhUtiryasyAH) prati35. 4 // 24. . satyazAna. -buddhijJAnamasammohaH kSamA satyaM damaH asambhRta tri. (na sambhRtaH) 1. yatna vinA siddha thayeTa, zama:- gItA 2. sArI sate. na. pArSada -asaMbhRtaM maNDanamaGgayaSTe:- asammoha tri. (na sammohaH yasya) bholita, iti2Dita, ku0 131. sthira buddhivALuM. asambheda pu. (na sambhedaH) me5-saMsA nali te, | asamyac tri. (na samyak) sAI nalita, ayogya, sameha. ayuta. asambheda tri. (na sambhedo yasya) bhe||5. parnu, asamyakprayogaH tri. (asamyaJc pra yut ghaJ) azuddha saMsargarahita, abhinna ____ vyavahAra, moTI 3di. Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asaru-asAnidhya] shbdrtnmhoddhiH| 245 asaru pu. (na sarati sR+un) 9.3 tanuM u. | asAdhana tri. (na sAdhanaM yasya) 1. sAdhana. 2lita, asala na. (asyate kSipyate'nena as+kalac) 2. 2 25. 1. astra. 34vAma upayoga. sa. maMtra, 2. so.9, asAdhAraNa tri. (na sAdhAraNam) 1. sAmAnya vANu 3.thiyAra. nahita, 2. sAdhA25, - sAdhAraNAsAdhAraNa yormadhyeasavarNa tri. (na samAno varNo yasya) satIya nala 'sAdhAraNe kAryasaMpratyayaH iti nyAyaH / 3. atula, te, vitIya. -api nAma kulapateriyamasavarNakSetrasaMbhavA 4. bhaki, 5. vizeSa, 9. ninu, -yastUmAyAM syAt za0 1 / vyAvRttaH sa tvasAdhAraNo mataH / 7. nyAyazAstramA asavya tri. (na savyam) bha. bA. je sapakSa ke vipakSa koImAM paNa heturUpe vidyamAna asazcat tri. (sazcatirgatyarthaH na+sazca +zata) Doya. 1. gamanazAya nalita, 2. a524ta. asAdhAraNakAraNatva na. (kAryatvAtiriktadharmAvacchinnaasazcus tri. (sazca+vA usan) prativaddha. kAryatAnirUpitakAraNatAzAlitvama nyA. ko.) asasat tri. (sas svapne zatR) potAnA vyAyAma kAryatvathI atirikta-dharmavALI kAryatAne laIne thatI gata. je kAraNatA te asAdhAraNa kAraNatva kahevAya. asaha tri. (na sahate saha+ac) na jamanA2, nali asAdhAraNatva na nyAyazanama me. utuno ghoSa, sAuna 12 // 2. -sA strIsvabhAvAdasahA bharasya- mudrA0 DetvAbhAsa. bha- sarvasapakSavyAvRttatvam. bha. -zabdo 4 / 13 nityo zabdatvAt. DI. zahatva hetu sa56-dRSTAntamai asahana pu. (na sahate saha+ lyuTa) zatru, huzmana.. 2tA nathI. asahana tri. (na sahate saha + lyuTa) na sahanA 282, | kSamA vagaranuM. asAdhAraNadharma pu. (lakSyatAvacchedakasamaniyato dharmaH) asahana na. (na sahanam) kSamAnI abhAva. -paraguNA lakyatAno niyAmaka dharma, jemake gAyanuM sAsnAdita e asAdhAraNa dharma che. sahanamasUyA / asahAya tri. (na sahAyamasya) 1. sahAya vinAnu, bha66 asAdhAraNAnakAntika pu. nyAyazanamA ma tvAmAsa. vAnu, 2. sadhya2 2lita, saMgaDita. cha. tenu ve| -sapakSa- vipakSavyAvRtto heturasAdhAraNa: asahiSNu tri. (na sahiSNuH) 1. sahanazIla nali. | yathA zabdo nityaH zabdatvAt sahI zatva. pakSamAtramA -svajanabandhujaneSvasahiSNutA-nIti0 rahenAro hovAthI sapakSa ane vipakSamAM raheto nathI. asahya tri. (na sahyaH) 1. sabhI na DAya te, asAdhAraNya na. asAdhAraNatva za6 huA. ___2. sa. na. .ya te. asAdhu tri. (na sAdhuH) 1. sAdhu, nalita, 2. s||2|| asAkSAt avya. (na sAkSAt) 1. 5rokSa, pratyakSa mAya258 vinAnu, u. duSTa. - ato'rhasi kSantumasAdhu nahita, 2. iMdiyano bhaviSaya. sAdhu vA-kirA0 asAkSAtkAra pu. (na sAkSAtkAraH yasya) 1. pratyakSano. asAdhya tri. (sAdhayitumazakyaH) 1. sAdhavAne. ajaya, viSaya, 2. pratyakSarita. sAdhI na zakAya tevuM, 2. roga zatru vagereno pratIkAra asAkSika tri. (na sAkSI yasya) 1. sAkSI. vinAnu, 72vAne. sadhya. -asAdhyaH kurUte kopaM prApte kAle 2. bhaviSyAta 2 . -asAkSikeSu tvartheSu mithaH gado yathA / / -zizu0 2 / 84 . vivada mAnayoH-manu0 8 / 109 | asAdhvI strI. (na sAdhvI) 1. huyA2i70, 2. pativratA asAkSin tri. (na sAkSI) 1. sAkSI nalita, | strI. nAla ta. 2. sAmAna mama - udal elis sAkSA.. | asAndra tri. (na sAndraH) 1. ghATu nalita, 2. vi26.. --asAkSiNaste vacanAnnAva heturudAhRtaH-yAjJa0 smR0 | asAnnidhya na. (na sannidhi Syam) 5se. nali, 92, asAdhana na. (na sAdhanama) 1. sAdhanano samAva, au24842- asAnnidhyaM kathaM kRSNa ! tavAsId 2. 25na.. amAvA. vRSNinandana ! - mhaa03|14|1 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 shbdrtnmhoddhiH| [asAmaJjasya-asitanayana asAmaJjasya na. (na samaJjasa SyaJ) 1. 12252 nali | asi lI. 200 47 lA bhAvalI. te. nAmanI. hovuM te, 2 ayogyapaNuM, azuddhi, anaucitya, meM nahI.. asAmaJjasya tri. (na sAmaJjasyaM yasya) ayogya, | asika na. (asi+saMjJAyA kan) DI6 ane. 775ya. nadhisatuM, aghaTita. vacceno bhAga. asAmayika tri. (na samayo'sya prAptaH ThaJ) samaya asiknikA strI. (asiknI+kan) 1. 4-14luci. vinAnuM, kasamayanuM, jene samaya prApta na thayo hoya rahenArI juvAna dAsI, 2. te nAmanI paMjAbanI eka te, kaveLAnuM, je Rtune anukULa na hoya te. nahI, 3. tri, 4. 3 tanI unyA, asAmarthya na. (na sAmarthyam) asamartha, samarthana 5. seviyuvatI. amAva. asiknI strI. (so+kta-sitA kezAdau zubhrA jaratI asAmAnya tri. (na sAmAnyaM yasya) 1. atulya, tadbhinnA avRddhA snAdezaH GIp ca) 652no artha 2. anupama, je sAdhAraNa na hoya te. asAmAnya na. (na sAmAnyama) smaan55||nii amAva. mA. yuvatI savi. asAmpratam avya. (na sAMpratam) 1. sAyojya, asigaNDa pu. (asiH kSipto gaNDo yatra) nAnU, ue. 2. ayuta. -viSavRkSo'pi saMvardhya svayaM chettumasAMpratam __ masuriyu. -kumA0 2 / 55 asicaryA strI. (asi carya TAp) 227||2tr. yAdavAnI asAmpratikatA strI. (na saMprati Thak tA) ayogya abhyAsa. vyavahAra karavAnI avasthA. asijIvin tri. (asi+jI+Nini) 1. talavAra asAmpradAyika tri. (na saMpradAya Thak) dasammata. rAkhI potAnuM gujarAna calAvanAra, 2. talavAra upara na hoya, paraMparAviruddha hoya. banAra, saini.Da, yoddhA. asAra pu. na. (nAsti sAro yasya) nI2.sa., svA2Dita, | asita pu. (na sitaH) 1. stol al, -asitA sAra vinAnuM, eraMDiyAnuM jhADa, agarucaMdana. moharajanI-zA0 3 / 4, 2. dRSya 56, 3. zaniDa, bahUnAmapyasArANAM saMhatiH kAryasAdhikA-paJca0 te. nAmanA me RSi, -svanAmakhyAtaH kazcid 1 / 33 / 1 vyAsaziSyo muniH-harivaMze. me namana. 20%1-bharatano asAra tri. (nAsti sAro yasya) sa2 vinAnu, nirartha.. patra - bharatAta ta mahAtejA asitaH samajAyata / asAre khalu saMsAre sArametazcatuSTayam-dharma0 12 // 13 -rAmA0 asAra pu. (na sAraH) tu5759, sarano amAva.. asita tri. (na sitaH) ANu.. -dhigimAM dehabhRtAmasAratAm-raghu. 851 asitakAccis pu. (asitakA-kRSNA aciryasya) asAvadhAna tri. na (sAvadhAnaH) MsIna, sAva nali agni . .mo vinAnu,6pekSa 2nAra, pramAhI,52vADa. asitakezA strI. (asitA kezA yasyAH) sun aanari asAhasa na. (na sAhasam) tina 65yo na. 42vo.. strI. asAhasika tri. (na sAhasa Thak) sAhasapUrva ma asitakezAnta tri. (asitA kezAntAH yasyAH) stu na. zaza, leviyA vagaranu na 43. -na sahAsmi sAhasamasAhasikI-zi0 959 vajI. strI.. asAhAyya na. (na sAhAyyam) sAyano abhAva, mano asitagiri pu. (asito giriH) nIra. 5vata, nIyana abhAva. asitanaga ko3 57 me. 4 arthamA 52rAya che. - asAhAyya tri. (na sAhAyyam yasya) sahAya varnu, asitanaga-asitagirisamaM syAt kajjalaM sindhupaatremadada vagaranuM. zivamahimnastotram. asi avya. (as+ in) 'tu' sevA samA. asitagrIva pu. (asitA grIvA dhUmena yasya) jI. asi pu. (asyate-kSipyate as+in) talavAra, zvAsa, ___24navAyo, agni. 5zumAna vAnI. 722. (tri. ) 3ya ta. asitanayana tri. (asite nayane yasya) stv0. Himauni. Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5. asitaphala-asipatra shbdrtnmhoddhiH| 247 asitaphala pu. (asitaM kRSNaM phalamasya) te. nAmarnu / asiddha pu. nyAyamatamai. . utpA. -yatra vyAptiH . vRkSa. (madhu, na2i48.). pakSadharmatvaM vA nAsti sa asiddhaH hetvAbhAsaH-yathA asitamRga pu. (asitaH mRgaH) NiyAra, jo bhR. / ghaTo dravyaM zrAvaNatvAt maghaTamai tva. Detu asitA strI. (asitaH striyAM TAp) 1. majI, asiddha che 2. 4-na-mai. 2300 huvAna. 20, -yA avRddhA | asiddhAnta pu. (na siddhAntaH) vul.Toni.yama, 40mI.mayo yuvatI kRSNakezA preSyA dAsI antaHpure punaH punazcarati | niyama. sA -iti-sArasundarI / 3. te nAmanA. me. apsarA, asiddhArtha tri. (na siddhaH artho yasya) 4o potAnA svanAmakhyAtA svarvezyA, yathA-asitA ca subAhuzca | udezamAM saphaLatA meLavI nathI. suvRttA sumukhI tathA / -harivaMze, 4. yamunA nahI.. asiddhi strI. (na siddhiH) 1. siddhina abhAva, asitAJjanI srI. (asitA cAsAvaJjanI ca) stu 2. nali siddhi, 3. nali utpatti, 4. yogazastra kapAsano choDa. prasiddha siddhino abhAva, 5. nyAyamatamAM hetuno doSa, asitAbhrazekhara pu. (asitaH abhra iva zekharo yasya) hetvAbhAsa; je AzrayAsiddhi, svarUpAsiddhi ane te nAmano eka bauddha. vyApyatvAsiddhinA bhede karIne traNa prakAranI che. bIjA asitAmbuja na. (asitamambujam) j, bha, nAda. prakAre ubhayasiddhi, anyatarAsiddhi, tadUbhAvAsiddhi ane anumeyasiddhinA bhedathI cAra prakAranI che. asitAccis pu. (asitA kRSNA acciryasyaH) bhAgni. asidhArA strI. (aseH dhArA) tasavAranI. 2. suragaja asitAlazekhara pu. (asitaH ala iva zekharo'sya) te. isa dantairbhagnadaityAsidhAraiH-raghu. 10 / 86 nAmano me jauddha.. asidhArAvata na. (asidhArAyAM sthitiriva duSkaraM vratam) asitAlu pu. (asitaH AluH) . tana, nAda. talavAranI dhAra upara UbhA rahevAnI pratijJA jevuM asitAzman pu. (asitaH azmA) 'ndranAla. malA, hu42 vrata, oI 5 / 8691 5. satAM kenoddiSTaM viSamamasidhArAvratamidama / / -bhartahari. (SnAmata) nIlama. - yuvatI patnInI sAthe rahevA chatAMye maithunanI icchAne asitR tri. (as kSepe+tRc) 37 / 2. asitotpala na. (asitaM utpalam) ANu, bhaya, dRDhatApUrva vI. . -yaMtra ekazayanasthApi pramadA nopabhujyate / asidhArAvrataM nAma vadanti munipuGgavAH / / -utpalAni kaSAyANi pitta-raktaharANi ca / / - athavA - yuvA yuvatyA sArdhaM yunmugdhabhartRvadAcaret / carakaH antarnivRttasaGgaH syAdasidhArAvrataM hi tat -yAdavaH asitopala pu. (asitaH upalaH) dranAla mAlinAsama. __ asitAzman. asidhAva pu. (asi dhAvayati mA yati dhAv+aN) asidanta pu. (asiriva dantaH) ghAuyANa. talavArane sApha karanAra, zastrone svaccha karanAra, zastradhAra. asidaMSTra pu. (asiriva daMSTrA yasya) tano moTo magara, ghaDiyALa. asidhAvaka pu. (asi dhAvayati mAjayati dhAv+Nvul) asidaMSTraka pu. (asiriva daMSTra svArthe kan) 652no uparano artha juo. artha hubho. asidhenu strI. (asiH dhenuriva asyAH) 72.. asiddha tri.(na siddhaH) 1. a5.75, Ayu, nali siddha asidhenukA srI. (asiH dhenuriva asyAH vA kap) thayeTa, 2. anumAnathI. na bhegaveda, 3. siddhi garnu. uparano artha juo. svayamasiddhaH kathaM parAn sAdhayet-iti nyAyaH / asipatra pu. (asiriva tIkSNaM patramasya) 1. 227nu akriyAtmaka rakSaNa eTale nirarthaka prabhAva rahita, jhADa, 2. guMDa nAmaka tRNa, 3. be tarapha dhAravALI pahelethI asiddha. tasavA2. sA. Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 asipatraka pu. (asiriva tIkSNaM patramasya svArthe vA kap) uparano artha juo.. asipatra na. ( aseH patram) talavAranuM bhyAna asipatravana na. ( asiriva patraM yasya tAdRzaM vanam ) te nAmanuM eka naraka. asipatravrata na. ( azvamedhe karttavyaM vratabhede) azvamedha yajJamAM karavA yogya eka prakAranuM vrata. asipuccha pu. ( asiriva puccha H yasya) kheDa bhatanuM moTuM jaLajaMtu, zizumAra. asipucchaka pu. (asiriva pucchaH kap) 52no artha dukho.. asiputrikA strI. (aseH putrIva kan) charI.. asiputrI strI. (aseH putrIva) uparano artha huA. asibheda pu. ( asiriva tIkSNabhedo niryAso yasya) bheDa jAtano durgaMdhI khe2. asira tri. (as kSepe - kirac) inAra, Di2e. asilatA strI. (aserlatA) talavAranuM isa dadRzurullasitAsilatAsitAH- zi0 6 |51 asiloman pu. ( asiriva tIkSNaM loma asya) te nAmano eka dAnava. zabdaratnamahodadhiH / asihatya tri. (asinA hatyaH) tasavArathI bhAravA yogya. asihasta tri. ( asiH haste yasya) ke mahAthe talavArano ghA kare te. asiheti pu. ( asiH hetiH sAdhanaM yasya) talavArathI yuddha karanAra yoddho. asu pu. ba. (asyate kSipyate as + un) prAza, pAM prANavAyukha. - tejasvinaH sukhamasUnapi saMtyajantinIti0 99 asu pu. ( asyate kSipyate karttari un) 1. tApa, 2. vitta, u. prajJA. asu (kaNDvAdi - asUyati) saMtApa 42vo. asukara tri. (na sukaraH) bhuzDela, sAhedu nahi te, sahelAIthI na thaI zake tevuM. asukha na ( na sukham ) hu:. asukha tri. ( na sukhaM yasya) sukha vinAnuM, duHkhI. asukhAvaha tri. ( na sukhAvahaH) huH pechA 42nAra. asukhin tri. ( na sukhI) hu:jI. [ asipatraka - asuraripu asugandha tri. (nAsti gandho yasmin) premAMthI sugaMdha AvatI na hoya. asugama tri. ( na sugamaH) 1. sugama nahi te, durgama, 2. hurbodha. asutara tri. ( na sutaraH) ke saDesAthI pAra na rAya, jemAM saheje saphLatA na maLe te. asutRpa tri. (asunA parakIyaprANanAzanena tRpyati tRp +ka) 1. te nAmano eka yamadUta, 2. je potAnA sukhopabhogamAM racyopacyo hoya, sAMsArika vAsanAoomAM bhagna hoya - ghnanti hyasutRpo lubdhAH - bhAga0 10 | 1 | 67 asudhAraNa na. ( asUnAM dhAraNam) prAdhArA, bhavana, aj. asundara tri. ( na sundaraH) 2. anuddhRSTa, u. Dutsita. 1. suMdara nahi te, asunva tri. (na+su abhiSave na.ta.) somarasa nahi DADhanAra. asubhaGga pu. (asoH bhaGgaH ) vanano nAza, avahAni -malinamasubhaGge'pyasukaram bhartR. 228 vanano bhaya agara AzaMkA. asubhRta tri. (asu+bhR + kvip) AzavAnuM, prA. asumat tri. (asavaH santyasya matup ) uparanI artha dukhI. asura pu. ( asyati- kSipati devAn as+uran) (asuratA sthAneSu na suSThuratAH capalA ityarthaH ) 1. suravirodhI, 2. haitya, 3. sUrya, 4. rAhu pa. aMsu, 5. bhedha. asura pu. ( asuSu viSvagviSayAsu prANanakriyAsu ramate ram+Da) svAbhAvika tamogueAvAjI iMdriyavRtti. asurakSa tri. ( na sukhena rakSyate su+rakS + khal na. ta . ) sukhethI rakSaNa karavAne azakya. asuraguru pu. (asurANAM guruH) asuronA guru zuDAyArya, zukra nAmano graha. asuradruha tri. (asurANAM druhaH) asurono zatru-cheva ( puraH kliznAti somaM hi saiMhikeyo'suradruhAm - zi0 2 / 35) asurarAj pu. ( asureSu rAjate rAj + kvip) prasAdhano pautra, jasirAbha, asuronI zubha. asuraripu pu. ( asurANAM ripuH) viSNu. Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asurasA-asRgvimokSaNa] shbdrtnmhoddhiH| 249 ___ tussI . asurasA strI. (na suSThu raso yasyAH) me tana | asUyaka tri. (asUJ-kaNDvAdi yaki Nvul) mInA guNomAM doSAropa karavAnA svabhAvavALuM, IrSyALu, asurahan tri. (asuraM hanti han+kvip) sasurano / niM, asaMtuSTa. nArA 2nA2. asUyati (nAmadhAtu-para0) dveSa. 42vo, dhyAna jAnaj, asurA trI. (as+u+TAp) 2rAtri. mAna ghaTADavuM, aprasanna thavuM, tiraskAra karavo, krodhI asurAcArya pu. (asurANAmAcAryaH) zuyAya.. j. -asUyanti sacivopadezAya- kAda0 / asurAdhipa pu. (asurANAmadhipaH) asuronI. 2%l. | asUyana na. (asUJ yak lyuTa) gue 652 hoSana asurAsRk tri. (asurANA sRk) rAkSasAna dI. mAro5542, apamAna, niMha, ISyA, dveSa.. asUyA strI. (asUJ yak+a) 652no artha humo. __ -asurAsRgvasApaGkacarcitaste. asurAhvA na. (asurasya AhvA yasya) su. __ -paraguNeSu doSAviSkaraNamasUyA / asaya tri. (asa kaNDavAdi yaka una) bIna emai asurI strI. (as+uran+GIp) 1. 206, 2. asuranI hoSAro5. 42nAra, vyANa, dveSa 42nAra. strI. asUra tri. (sUrI stambhe dhAtUnAmanekArthatvAt stutI asuHNa na. (na+sujha+lyuTa) ma anA62. ___ bhAve ghaJ) stotra 2rita, stuti. 2Dita. asuryya tri. (asurAya hitam) asurane zaya65123 asUrta tri. (sUrI+kta iDabhAvaH, na tasya natvam) hita5128. 1. sarita, 2. aMdhArayuta, 3. mAta, dU2. 278.. asulabha tri. (na sulabhaH) huma, bhu248thI. maNI : asartarajasa tri. (asartaM rajo yasya) sotana me. asA sasA 23tA hoya. te -asUrtarajaso nAma asuSira tri. (na zuS kirac, zasya saH) Temai t6 dharmAraNyaM mahAmatiH rA0 1327 chidra na hoya, khAmI na hoya, je aparAdhI ke kapaTI asUrya tri. (nAsti sUryo yatra) sUcalita. na. Doya. asUryampazyA strI. (sUryamapi na pazyati) sUryane 55 na. asuSvi tri. (su abhaSave ki-dvitvaM-na ta.) somarasane. jue evI aMtaHpuramAM atyaMta gupta rahenArI rAjAnI nahi kADhanAra. strI vagaire. -asUryapazyA rAjadArA. satI pativratA asusama tri. (asubhiH samam) prA. samAna priya. strI . asusama pu. (asubhiH samaH) pati, premI. asRkkara pu. (asRjaM zoNitaM karoti kR+Ta) zarIramA asus pu. (asUn+prANAn suvati sU+kvip) jAe. rahelI rasadhAtu. asustha tri. (na susthaH) 1. du. 232. 2. roga asRkpATI srI. (asRjaH pATI) thoDI-0. pAra. vagairethI gherAye, 3. uid. asRggraha pu. bhaMgasADa. asuhRd pu. (na suhRd) 1. mitra nali te, 2. huzmana. asRdigdha tri. (asRjA digdho deho yeSAM te) doDIthI satha52. asU strI. (na prasUte sU+kvip) aise0. strI.. asUkSaNa na. (nasUkSaNam) sanA62, savA - asUkSaNa. asRgdharA strI. (asRg dharati dhR+ac) dAna. / 24 // karI rAkhanArI tvacA-cAmaDI. asUkSma tri. (na sUkSmaH) sUkSma nalita, sthUsa. asRgdhArA strI. (asRg dharati dhR+aN) 652no artha. asUta tri. (na sUtaH) nali , 3 latpanna 428. mo. (asRjaH dhArA) doDIna dhAra. __ -asUtaka. asRgvahA strI. (asRk zoNitaM vahati ac-TAp) asUtajaratI strI. (asUta jaratI pA0 6 / 2 / 42) se | lohI jemAM vahe che te raktavAhinI nADI. koI bALakane janma ApyA vinA ja vRddhA thaI hoya. asRgvimokSaNa na. (vRddhasya duSTasya asRjaH zoNitasya asUti strI. (na sUtiH) utpanna na. 2j, vaMdhyatva, 2. / dehAd vimokSaNaM srAvaNam) zarIramAMthA. mAj 3 424ta, sthAnAnta29. vadheluM lohI bahAra kADhavuM te. Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 shbdrtnmhoddhiH| [-astAga asRj na. (na sRjyate itarAgavat saMsRjyate sahajatvAt | asta pu. (as+kta) astAyala, parvata, pazcimAdri. na+sRj+kvip) 1. sahI, 2. bhagavaDa, 3. te. viDambayatyastanimagnasUryam -raghu. 16 / 11 nAmano me yoga, 4. duma-usa2. asta tri. (as karmaNi kta) 348, samApta thayesa, asRSTa tri. (na sRSTaH) naui sa248, nala pe68 428, sasta. pAsa, sAthabheta. -karajAlamastaM samaye'pi nahi banela. satAm-zi0 asecanaka tri. (na sicyate tRpyati mano'tra sic | asta na. (as bhAve kta) sUryana, sAthama, aMta, lyuTa+kan) 1. henA nathI. mAnane tRpti nathI. thatI. cheDo, nahi dekhAvuM, mRtyu, jyotiSazAstra prasiddha te, atyaMta priyazana, manoDa2, 2. 7i24 . sanathI. sAta , sthAna. - rAjyamastamitezvaram-raghu. nayanayugAsecanakaM mAnasakRtyA'pi duSprApam -sA0 da0 astaka pa (astaM karoti asta Nica+Nvala) alon asevana na. (na sevanam) sevAnI samAda bhAkSa. asevana tri. (na sevanam yasya) sevA vagarnu.. astaga tri. (astamadarzanaM gacchati gam+Da) masta. asevA strI. (na sevA) sevAmA samAva, abhyAsa. thayela, Athamela, adazya thayela, AthamanAra. vagaranu. na tathaitAni zakyante sanniyantumasevayA-manu0 astagata tri. (asta+gam+kta) mAyabheda. 652no. 296 ma. mI. asevita tri. (na sevitam) . sevasa. astagamana na. (astasya adarzanasya gamanam) asta. asevya tri. (na sevyaH) sevA anus nAhita. ya, sAthama, sadRzya tha. asau avya. bha pahuM. astagiri pu. (astAya giriH) astAyalaparvata. asaundarya na. (na saundaryyam) suM625j nalita, saunyAno astanimagna tri. (aste parvate nimagnaH) astAyasanI. samAva. chupAye - viDambayatyastanimagnasUryam - asaumya tri. (na saumyaH) saumya nalita, mayaM.72, gho2. raghu. 1611 asaubhyasvara tri. (asaumyaH svaro yasya) ThevA astabdha tri. (na stabdhaH) sta. na ta, garviSTa kharAba svaravALuM, kaThora svaravALuM. na Doya, hImo. na. Doya. asauSThava tri. (na sauSThavaH) suM4259nI amAva astabdhatA strI. (astabdhasya bhAvaH tal) sastA . kAMtino abhAva, lAvaNya rahita astabdhatva (astabdhasya bhAvaH tva) 352no artha huA. asauSThava na. (na sauSThavaM yasya) 1. sAI nalita, astam avya. (as+kta) nA, azana, sAthamA. 52, masuM62, 2. 35tA, vi.reintu, nA , astamatI strI. (astamatati at+ac DIp) te. nAmAna, gu2hita, -gamanamalasaM zUnyA dRSTiH zarIrama eka jhADa, sAlavaNa. sauSThavam- mAla0 askanna tri. (na skannaH) nala 28, na3 25.38.. astamana na. (astam astasya anaH gatiH) mAyama, . mahazana. askambhana tri. (na skambhanam yasya skambha+lyuTa) astamaya pu. (asto mIyate yatra asta+min+ac) 1. TAyata vArnu, 2. pratibaMdha.2Dita. askambhana na. (na skambhanam) 1. 22.9 nalita, pralaya. na2, 5tana, hAni, pAta, -udayamastamayaM ca 2. pratidhano. samAva. raghUdrahAt- raghu. 99 sUrya vagerenu mahazana. askRdhoyu tri. (na skambhanam) 1. mavizchana, -karotyakAlAstamayaM vivasvataH ki. 5 / 35 2. sva. nalita, 3. eij, vistAravAj. astamita tri. (astam+i+kta) mAthabhesa, 625. askhalita tri. (na skhalitaH) smakhanA na pAmela, thayasa. potAnA kartavyathI apramAdI, aTala, potAnA kAmamAM | astaraNa na. (na staraNam) naDi pAthara. sAvadhAna, nahi bhraSTa thayela, avicalita-daDha. astAga pu. gata utspien| 15mA haina tIrtha.52. Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ astAgha-astramArjaka] astAgha tri. ( astamaghaM kAluSyamatra) 1. ati gaMbhIra, 2. gha 4 . astAcala pu. ( asyante kiraNA yatra AdhAre kta sa cAsau acalazca) astAyata parvata, pazcimAdi. - astAcala-cUDAvalambini bhagavati kumudinInAyake candramasi - hito0 zabdaratnamahodadhiH / astAdri pu. uparanI artha dukha. astAvalambana na. (asta + ava + lamb + lyuT ) sAthabhavu. astAvalambin tri. (astAvalamb + Nini) sAthamanAra. asti avya. (as+ zitap) hayAtI - asti siMhaH prativasati sma - paJca0 jane sthiti jatAvanAra avyaya, - atithirbAlakazcaiya rAjA bhAryA tathaiva ca / asti nAsti na jAnanti dehi dehi punaH punaH / / astikAya pu. ( astayaH pradezAsteSAM kAyaH samUhaH ) jainamata prasiddha pradezanA pracayarUpa padArtho, te astikAyo pAMca che-jIvAstikAya, pudgalAstikAya, dharmAstiAya, adharmAstiDAya, AAzAstiDAya. astikSIra strI. ( asti kSIraM yasya) bhenI pAse dUdha hoya te, dUdha rAjanArI. astikSIrA strI. (asti kSIraM yasyAH) jaDu dUdhavAjI gAya. astitA strI. (asti+bhAve tal) uparano artha dukha. astitva na. ( asti + bhAve tva) hovAya, hayAtI, vidyamAnatA. astimata tri. (asti vidyamAnaM dhanamasya matup ) dhanavAna. astinAstipravAda pu cainamataprasiddha saptabhaMgImaya syAdvAda siddhAMta. astu avya. (as + tun) 1. anujJAmAM, 2. pIDAmAM u. tirasDAramAM, 4. asUyAmAM pa. pradurSamAM, 5. aMgAramA, 7. prazaMsAmAM, 8. lakSazamAM ne 9. asUyApUrvaka aMgIkA2mAM vaparAya che. astena tri. ( na stenaH ) yora nahi te. asteya na. (na steyam) yorIno abhAva, thorI na 42vI. astoka tri. ( na stokam) dhanuM vadhAre, 4 asthAna hoya te. astobha tri. ( nAsti stobhaH huMphaDAdinirarthakaH zabdo yatra) ardha anicchita zabda vinA, nirartha zabda rahita, "astobhamanavadyaM ca sUtraM sUtravido viduH / / " koI paNa jAtanI rokaToka vinA. astya na. ( asti vidyamAnatAyai hitaM yat) 62. 251 astyAna na. (na styAnam) 1. niMdhA, 2. upaDI, u. tarthanA, tirasDAra, tri. saMhata nahi te. atra na. ( asyate kSipyate as+STran) 1. IDIne calAvAtuM hathiyA2, dhanuSa bANa vage2e prayuktamapyastramito vRthAsyAt- raghu. 2 / 34, 2. huzmana upara pheMkavAnAM sAdhana-bhUta talavAra vage2e. - azikSatAstraM pitureva sAkSAt - raghu. 3 / 31 akaNTaka pu. ( astraM kaNTaka iva) jAe, tIra. astrakAra tri. (astraM karoti nirmimIte kR + aN) zastra banAvanAra. astrakAraka tri. (astraM karoti nirmimIte kR + Nvul ) upa2no artha juo. astracikitsaka pu. ( astreNa cikitsakaH) vADhAya karanAra vaidya, oNparezana karanAra vaidya. astracikitsA strI. (astreNa cikitsA) vADha apanI vidyA, oNparezana karavAnI vidyA. astrajit pu. ( atreNa tadAghAtajaM vraNaM jayati nivArakatvAt) kheDa bhatanuM jhADa. astrajIva pu. ( astreNa jIvati astra + jIv + ac) sipAhI, yoddho, baDavaiyo. astrajIvin pu. ( astreNa jIvati Nini) uparano artha dukhI.. astradhAraka tri. (astraM dhArayati dhR + Nvul ) ithiyAra dhArA 42nAra, saini, yoddhI. astradhArin tri. (astraM dhArayati dhR + Nini) uparano artha dukha. astrapAtin tri. (astraM pAtayati yaH saH) goNI bhAranAra. -astrapAtibhirAvRttam-zukra0 4 / 1037 astranivAraNa na. ( astrasya nivAraNam) hathiyAranA ghAne rokavo te. astrabhRt tri. (astraM vibharti yaH saH) tIra dhArA 42nAra. astramantra pu. ( astrANAM prayoga-saMhArayoH mantram) hathiyArano upayoga karavAmAM ke saMhAra karavAmAM upayogI maMtra, taMtrazAstra prasiddha aMganyAsAntargata 'phaT' se maMtra. astramArja pu. ( astraM mASTi mRj + aN) zastrI tIkSNa 42nAra.. astramArjaka pu. ( astraM mASTi mRj + Nvul ) uparano artha dukha.. Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 astrayantra tri. (astrANyeva yantrANi) dhanuSya se kheDa prakAranuM yaMtra, jenA vaDe tIrothI mArI zakAya. astrayuddha na. ( astreNa yuddham ) astrI vaDe yuddha. astralAghava tri. (astreSu lAghavam) astrane dhAraNa zabdaratnamahodadhiH / ka2vAmAM agara astrane calAvavAmAM kuzaLa. astravid pu. ( astraM vetti vid + kvip) hathiyAra vAparI jANanAra, Ayudha vijJAnamAM niSNAta. astravidyA strI. ( astrANAM vidyA) hathiyArano prahAra vagere zI rIte karavo tenI vidyA. astraveda pu. (astrasya tatprayogAdeH jJApako vedaH) jastro kevI rIte vAparavAM te jaNAvanAruM zAstra, - dhanurveda. astrazikSA strI. (astrasya zikSA) astra saini thavAnI vidyA, astra calAvavuM agara pAchA kheMcavAnI vidyA. assAyaka pu. ( astraM kSepyaM sAyaka iva) 1. sokhaMDanu jArA, 2. nArAya nAmanuM sokhaMDI astra. astrahIna tri. ( astreNa tatprayogeNa vA hInaH ) strI vinAnuM, zastronA vyApAra vagaranuM, kevaLa vANInuM ja yuddha vagere. astrAgAra na. ( astrANAmagAram ) hathiyAra rAjavAnuM ghara athavA AyudhazALA. astrAghAta pu. ( astreNa AghAtaH) hathiyArano bhAra. astrAhata tri. (astreNa AhataH ) 1. hathiyArathI bhArela, 2. hathiyArathI ghAyala thayela. astrin tri. (astraM dhanurasyAsti ini) 1. dhanudhArI, 2. hathiyAra dhAraNa karanAra. astrIka tri. ( na strI yasya kap) strI vinAnuM, strI vagaranuM, je strI na hoya, pulDiMga agara napuMsaka siMga. asthAga tri. (asthAmasthitiM gacchati gam +Da) agAdha. asthAgha tri. (asthAmasthitiM hantIti asthA+han + ap) upa2no artha juo. asthAna na. (na sthAnam) 1. rAjasthAna, 2. ula sthAna, u. ayogya sthAna, 4. viziSTa sthAna agara pradeza- asthAnaivopagatayamunAsaGgamevAbhirAmAH- megha0 asthAne avya. ( na yuktaM sthAnam ) 1. ayogya, 2. ayukta, aDu, Rtu vinAnuM ayogya, vastu vagaranuM, asthAne mahAnarthotsargaH kriyate mudrA. 3. asthAyin tri. ( na sthAyI) 1. aMgaNa. 2. sthAyI nahi te. [ astrayantra - asthimaya asthAvara tri. ( na sthAvara) sthAvara nahi te, bhaMgama. asthAsnu tri. ( na sthA snu) saMyaja, adhIra. asthi. na. ( asyate as+kthin ) DAuDu, goTasI agara DoI ijano haNiyo. -na karpAsAsthi na tuSAnmanu. 4 / 78 (DeTalAI samAsabhAM asthi zabda astha janI bhaya che, prema -anastha, puruSAstha) asthika na. ( asthi + kan) upalo zabda dukhI.. asthikuNDa na. ( asthibhiH bhRtaM kuNDam ) hADAMthI bharelo narakano kuMDa, eka narakanuM nAma. asthikRt tri. ( asthi karoti asthi+kR+kvip) tharajI, bheha dhAtu. asthicchalita na. bhagna nAmanuM kheDa vyAdhinuM nidhAna. asthija pu. ( asthno jAyate jan + Da) asthidhAtuthI utpanna thanAra majjAtaMtu. asthiti strI. (na sthitiH) sthitino abhAva, asthiratA, bharyAchAno abhAva, nirbhayapaNuM. asthiti tri. (na sthitiryasya) sthiratA vagaranuM, aMgaNa, nirbhayadi, maryAdA agara ziSTa vyavahAra rahita. asthituNDa pu. ( asthIva kaThinaM tuNDamasya) pakSI, paM. asthitejas pu. ( asthnAM tejaH) yarajI, vasA. asthidhanvan pu. (asthi asthimayaM dhanurasya) ziva, mahAdeva. asthipaJjara pu. ( asthirapaJjara) hAupiM42 asthiprakSepa pu. ( mRtasyAsthno ) gaGgAjale vidhAnena prakSepaH) marelAnAM hADakAM gaMgAjaLamAM vidhipUrvaka nAMkhavAM te. asthibandhana tri. (asthnAM bandhanam ) snAyuo. asthibhakSa pu. ( asthi bhakSayati bhakS + aN) 1. DAuDa jAnA kheDa pakSI, 2. tarI. asthibhaGga pu. ( asthno bhaGgaH ) hAuDAnuM lAMgavu. asthibhuj pu. ( asthi bhuGkte bhuj + kvip) - asthibhakSa zabda dukha.. asthibhedin tri. (asthnAM bhedI) ne hADAMne vedhI nAce te atyaMta chora - vAcastIkSNAtibhedinaH mahA0 3 312 13 asthimat tri. (asthIni santyasya matup ) DAuDavANuM harakoI prANI. asthimaya tri. (asthi + mayaT ) hADAMnuM janAvesa hathiyAra. Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asthimAlA-aspaSTa shbdrtnmhoddhiH| 253 asthimAlA strI. (asthinirmitA mAlA) 135it. | asthisAra pu. (asthanaH sAraH pAkapariNAmaH) 81351mAthI janAvadI bhA. utpanna thanArI majA dhAtuM, carabI. asthimAlin pu. (asthimayI mAlA yasya ini) ziva, | asthisAra tri. (asthyeva sAro yasya) samasAhithI. bhAva. rahita dehavALuM. asthiyajJa tri. (asthnAM yazaH) mauvahA yAnI | asthisthUNa na (asthanAM sthUNamiva) &ine. stama35 eka bhAga. ____ghA25 4282, zarI2. asthiyuj pu. (asthi yunakti yuj+kvin) meM asthisneha pu. (asthanAM snehaH) 35HithI. utpanna jAtanuM hastiguMDA nAme vRkSa. __thanAra bha30 dhAtu, ya2vI.. asthira tri. (na sthiraH) sthira nali te, yaMyaNa, mA. asthUri pu. (na sthA+kUri) ghau gho.mothI. usa asthiratA strI. (asthirasya bhAvaH) asthi.255j, yaMyaNatA. 2tha. asthiratva na. (asthirasya bhAvaH tva) asthi25j. asthairya na. (na sthairyyam) sthiratAnI samAva, yaMgatA. asthiramati tri. (asthirA matiryasya) asthi2 buddhivANu, asthairya tri. (na sthairya yasya) sthiratA nu, yaMya. caMcaLa buddhivALuM. asnAta tri. (na snAtaH) se snAna yu nAthA te. asthiravibhUti tri. (asthirA vibhUtiH) masthira auzvaya.. asnAvira tri. (na snAviram) 1. shi20-22|| kAnu, asthivigraha pu. (atyantakRzatvAt asthisAro vigraho 2. sthUla zarIrathA zUnya. __ yasya) zivano anuya2 muMgarI. asnigdha tri. (na snigdhaH) sneDa vinAnu. asthivigraha tri. (atyantakRzatvAt asthisAro vigraho asnigdhadAru na. (asnigdhaM dAru) vihAra- 3, 2.5 yasya) 1. jI. 4Ina. 3. 33. 35. thayedA __ tarnu va682 vRkSa. zarIravALuM. 2. atyaMta gaLI gayelA dehavALuM. asneha pu. (na snehaH) snehanI amAvA, tasanI amAvA. asthivilaya tri. (asthanAM vilayaH) pavitra mahInA asneha tri. (na snehaH yasya) sneha vasana, tela vA2nu. pravAhamAM mRtakanAM hADakAMne nAkhavAM te. aspandana na. (na spandanam) 1. yasanano samApa, asthizRGkhalA strI. (asthanaH zaGkhaleva yojanahetuH) 2. DAsa-yAla nala te. ___ me tanu vRkSa, DAui.sI... aspandana tri. (na spandanaM yasya) jiyAzUnya. asthizeSa tri. (asthimAtraM zeSo yasya) 1. mAtra ___lsi. 26.4di futha gaye, 2. mati huA. asparza pu. (na sparzaH) spazana samAva, na . asparza tri. (na sparzaH yasya) s58 2rita.. asthisaMcaya pu. (mRtasyAsthnAM gaGgAjale prakSepArthaM saJcayaH) asparzana na. (na sparzanam) sparzanI samAva. (s pretane bALavAnI kriyA karyA pachI tarata ja tenAM hADakAM gaMgAmAM nAkhavAM - ekaThAM karavAM te. vastuna.) spazana. mal. - prakSAlanAddhi paGkasya asthisaMcayana na. (asthyAM saMcayanam) 652nI. artha. humI. dUrAdasparzanaM varam / / asthisaMbhava pu. (asthi+sam+bhU+ap) 135mathI. asparzanIya tri. (na sparzanIyam) nala s50 42v| utpanna thanAra majjA dhAtu, carabI. yogya, na bha334L dAyas. asthisaMhAra pu. (asthIni saMharati asthi+saMha +aN) asparzayoga pu. (nAsti sparzaH viSayasambandho'tra) eka jAtanuM jhADa hADasAMkaLa. viSayanA pratibhAsathI rahita, nirvikalpaka jJAna. asthisaMhArikA strI. (asthi+saMha+Nvul) me tanu asparzita tri. (na sparzitam) na. usa.. 13. aspaSTa tri. (na spaSTaH) spaSTa nali te, savyati.. asthisamarpaNa na. (asthamAM samarpaNam) mRta 35ine. -aspaSTabrahmaliGgAni vedAntavAkyAni-zArI046 gaMgA agara bIjI koI pavitra nadInA pANImAM kathanathI baMdhAyo na hoya, jenI aMtargata thayuM na pravAhita karavuM te. Doya- aspRSTapuruSAntaram -ku0 675 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 aspRzya tri. ( na spraSTumarhaH arhArthe lyap ) sparza 42vAne ayogya, azuci, apavitra. aspRSTamaithunA strI. (aspRSTaM maithunaM yasyAH ) DubhArI, akSata yonivALI. zabdaratnamahodadhiH / aspRha tri. ( na spRhA yasya) spRhA vinAnuM, niHspRha, bhene IcchA na hoya te, nirIha. aspRhA strI. ( na spRhA) spRhAnI lAva. asphuTa tri. (na sphuTa:) shuTa nahi te, aspaSTa, 4 pUrza vikasita na hoya. - asphuTAvayavabhedasundaram - nArA0 kharaITabhASI. asphuTavAc tri. (asphuTA vAg yasya) yojjuM-spaSTa nahi bolanAra, jenI sphuTavANI nathI te. asmad tri. ( as + madik ) pratyagAtmA, hehAbhimAnI jIva e be huM evA jJAnane avalaMbIne thAya che. 'huM' vAcaka prathama puruSa. A sarvanAmanAM aneka rUpo thAya che. apAdAnakArakanuM pAMcamI vibhaktinuM bahuvacana. avya. (asmad +trAc) sabhArAmAM, abhArA asmatrA viSe.. asmadIya tri. (asmAkamidaM cha) sabhA, samArA saMbaMdhI.. - yadasmadIyaM nahi tatpareSAm paJca0 asmadyaJca tri. (asmAnaJcati asmat + aJca + kvin) amArI sAmenuM. asmadvidha tri. (asmAkamiva vidhA'sya) abhArA Thevu. asmayu tri. (AtmanaH asmAn icchati kyac+u) pote amane icchanAra. asmaraNa na. (na smaraNam) smarAno sabhAva. asmaraNIya tri. (na smaraNIyam ) smarA 42vAne ayogya, nahi saMbhAravA lAyaka. asmAka tri. (asmAkamidam aN asmAkAdezaH ) JabhAraM, amArA saMbaMdhI. asmAdRza pu. ( asmAkamiva ) sabhArA samAna, abhArI prema. asmArta tri. ( na smArtaH) 4 smRtimAM nathI, smaraNAtIta. Arya dharmazAstrothI viruddha, smArta saMpradAya sAthenA saMbaMdha rahita. asmi avya. (as+ min) 'huM' as hovuM yaduM no vartamAna aNamAM uttama puruSa kheDavayananuM 35. anyatra yUyaM kusumAvacAyaM kurudhvamatrAsmi karomi sakhyamkAvya 3 sevA arthabhAM. [aspRzya-astrarodhinI asmitA strI. (asmibhAvaH tal) 'sattvapuruSayorahamasmItyekatAnatAbhimAnaH' sattva khane puruSa jemAM huM huM khevA prakAranuM ekatAnapaNAnuM abhimAna, 'huM' e pramANe athavA mAruM e pramANenuM abhimAna. asmimAna pu. ( asmi mAna: yasya) svAbhimAna, garva. asmRta tri. ( na smRtam) saMbhArekha nahi te, lUTI gayela, jeno ullekha prAmANika graMthomAM na hoya te. asmRti strI. (na smRtiH) smarAnI abhAva. asyavAmIya na. ( asya vAmeti zabdo'styatra sUkte matvarthe cha) asya ane vAma sevA zabdo bhemA jAve che evuM eka sUkta. asyahatya pu. ( asinA ahatyaH) talavArathI nahi havA yogya. asyaheti pu. ( asirahetiryasya) ne talavAranuM sAdhana nathI tevo yoddho. asyudyata tri. (asirudyato yena) bheo talavAra ugAmI hoya te. astra pu. (as+ran) khuzI, bhAthAnA vAja, deza. astra na (as+ran) 1. khAMsu, 2. bohI. asrakaNTha pu. ( asra iva kaNTho yasya) jAe. asrakhadira pu. ( asravarNaH khadiraH) kheDa bhatano jera. aja na. ( asrAdrudhirAd pAkena jAyate) mAMsa.. astrapa pu. ( asraM - rudhiraM pibati pA+ka) rAkSasa, bhUja nakSatra.. asrapatraka na. ( asramiva raktapatramasya ) lAnu Au astrapA strI. (asram pibati pA + kvip) 4. asrapA pu. (asram pibati pA + kvip) rAkSasa, bhUja nakSatra. atraphalA strI ( asramiva lohitaM phalamasyAH) bheDa jAtanuM jhADa, sallakI vRkSa. atraphalI strI. (asramiva lohitaM phalamasyAH GIp ) uparano artha juo. asraman tri. ( na sruv + manin guNa-valopau ) vajAzavA lAya, kSaya rahita. astramAtRkA strI. (asrasya rudhirasya mAteva poSikA saMjJAyAM kan ) zarIramAMnI rasa dhAtu, atrarasa. astrarodhinI strI. (asraM kSatajamAzu ruNaddhi rudh + Nini ) rIsAmaNIno velo. Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ astravat-asvAveza shbdrtnmhoddhiH| 255 asravat tri. (na sravati sru+zatR) nali aratuM, naDi | asvastha tri. (na svasthaH) 1. potAnA bhUNa svabhAvamai ___857tuM, naDi savatuM. sthiti nahi karanAra, 2. roga vagerethI gherAyelo, asrabinduchadA strI. (asrabinduH rudhirabinduriva cchado | ___ 3. du:0, leyena. -balavad asvasthA-za0 3, dalaM yasyAH ) me tanu jAu, sakSama vRkSa.. atiruNa. asrArjaka pu. (asrANAmarjakaH) ghogI. tulasI., zarIramai-. / asvAcchandya na. (na svAcchandyam) 52rAdhIna 2sa. dhAtu. asvAcchandya tri. (na svAcchandyaM yasya) 52rAdhIna. sva.27-6 asrArjaka tri. (asrANAmarjaka:) doDIna. t5.na. 42nA2 26 56Artha. asvAtantrya na. (na svAtantryam) svataMtratA nali te, atri strI. (as-kri) pU.. parAdhInatA. astridha tri. (na sredhate sridha+kvip) naDi jharanA2, | asvAtantrya tri. (na svAtantryaM yasya) svataMtra nali te, nahi sravanAra, nahi TapakanAra. parAdhIna. anu na. (asyate kSipyate as+ru) su. asvAdu tri. (na svAduH) svAha vinAnu, asva tri. (nAsti svaM dhanamasya) potAnu, nathI, asvAdukaNTaka pu. (asvAduramadhuraH kaNTako yasya) nidhana, mADiMyana. gomarUna u. asva tri. (na svaH svakIyaH) potArnu nahita, 526. asvAdhIna tri. (na svAdhInaH) se svataMtra na. Doya. asvaka tri. (na svakaH svakIyaH) potArnu nahita. __-asvAdhInaM nagadhipaM varjayanti narA dUrAt-rA0 asvaccha tri. (na svaccha:) sva27 nahita. 3 / 33 / 5. asvacchanda tri. (na svacchandaH) sva.27-6 nali te. asvAdhyAya tri. (na svAdhyAyo vedAdhyayanamasya) vahana asvacchandatA srI. (asvacchandasya bhAvaH tal) adhyayana vinAnuM. parAdhInapaNuM. asvacchandatva na. (asvacchandasya bhAvaH tva) 652no. asvAdhyAya pu. (na svAdhyAyaH yasmin) 4 Ne. artha juo. adhyayananI manAI karela che tevI AThama vagere tithi. asvajAti tri. (na svasyeva jAtiryasya) potAnA tirnu asvAmika tri. (na svAmI yasya kap) 40. vinAnu, nalite, pA24 tirnu, vitIya. svAmI vagaranuM, jeno koI dhaNI nathI tevo khajAno. asvatantra tri. (na svatantraH) svataMtra nalita, 52||dhaan. asvAmin tri. (na svAmI yasya) . vinAnu. asvanta na. (asUnAmanto yasmAt) bha25, bhota. asvAmivikraya pu. (asvAminA kRto vikrayaH) 40. 24 asvanta tri. (suSThu na anto yasya) // 27 pariuwaj. sivAya 438. vyaae| 3. -nikSiptaM vA paradravyaM naSTaM asvanta na. (asUnAM anto yatra) 1. yUsI, 2. maThI.. labdhvA' pahatya vA / vikrIyate'samakSa yat sa asvapna pu. (na svapnaH nidrA yasya) heva. tri. nidrAlita, jJeyo'svAmivikrayaH / / te. viSayano vyavahAra. 10.08. asvAmI tri. (na svAmI) 8 svAmI na hoya te. asvara pu. (aprazasta: svaraH) bhaMha sva.2, 52. sva.2. -asvAminA tu yad muktaM gRhakSetrApaNAdikam / asvara tri. (na svaro yasya) bhan6 svaravANu, dhImA suhabandhu sa kulyasya na tad bhogena hIyate / / avAjavALuM. asvAmya na. (na svAmyam) gha uno abhAva, asvara pu. (na svaraH) vyaM. 76, 6. kore sva.2 potApaNAno abhAva, svAmitvano abhAva. vagaranuM laukika uccAraNa, svaravarNa vagaranuM. asvAmya tri. (na svAmyaM yasya) potAnI bhAmina nala asvarUpa tri. (na svasyeva rUpamasya) samAna sva35. | te. -asvAmyaM hi bhavedeSAM nirdoSe pitari sthite / vagarana. asvAveza tri. (na svasthAne Avizati Aviz+ac) asva- tri. (na svargyaH) 1. svagarnu asAdhana, potAnA sthAnamAM athavA potAnA svabhAvamAM nahi 2. svani mATe mAritArI. - asvayaM lokavidviSTam | 248.. Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 shbdrtnmhoddhiH| [asvAsthya-aham asvAsthya na. (na svAsthyam) svastha57.na. samAva | svAmI nathI AvuM je abhimAna te "ahaM' evuM roga vagairethA ayanI. -vigRhya cakre namucidviSA abhimAna, zarIra viSayaka hovAthI mithyA jJAna balI / sa itthamasvAsthyamahardivendavaH / -zi0 DevAya. abhimAnAzrayo 'vyAkaraNamahaMkAra iti asvAsthya tri. (na svAsthyaM yasya) svastha594thI. 2Dita. mAyAvAdinaH / mahattattvajanyaH paJcatanmAtrAdInAM roga vagerethI becena. kAraNIbhUtastattvavizeSo'haMkAra iti sAMkhyAH, tanmate asvinna tri. (na svinnaH) Thene. sArI rIta. 45vyA na. vaikArika-tAmasabhedena dvividho'haGkAra iti bodhym|| Doya. bAdarAyaNAcAryastu vaikArika-taijasatAmasattvena. asvIkAra pu. (na svIkAraH) svI.2no amAva. trividho 'haMkAra iti prAhu: / / paurANikamate - asvIkAra tri. (na svIkAraH yasya) svii||2 vagaranu.. sAttvikAhaMkArAt indriyAdhiSThAtAro devA manazcA jaatm| asvIkRta tri. (na svIkRtaH) svAsa. nalita, aDa rAjasAhaMkArAt dazendriyANi jaataani| tAmasAhaMkArAt 38. naDate. sakSmapaJcabhUtAni jAtAni / vedAntamate abhimAnAtmi asvedya tri. (na svid Nyat) Thene 52sevo vakArnu / kaa'ntHkrnnvRttiH| ucita na samajAyuM hoya. ahaGkAravat tri. (ahaGkAra+matupa) Puj, anduj. asvairin tri. (na svairI) svAdhIna nalita, 52||dhaan.. ahaGkArin tri. (aham+kR+Nini) 652nI. ma. mI. ah (svA. para. sa. seTa ahnoti) vyAya. ___-dhiroddhatastvahaGkArI calazcaNDo vikatthanaH -dazarUpaka: aha avya. (ahi ghaJ pRSo0 nalopaH) 1. prazaMsAmai, | ahaMkRta tri. (ahamiti kRtaM yena) ho sa 2 ayo 2. ninhamAM, 3. ti2272i, 4. viyogamai, | hoya te, 4o garva yo hoya te. 5. zikSA 42vI. mevA athama 9. pU4, 7. 4 | ahaMkRti strI. (aham+kR+ktin) 12, garva. saM.785 magara nizcaya, 8. asvI..42, bhoisa, | -yuddhyate'haGkRtiM kRtvA durbalo yaH balIyasA -paJca0 8. mane paddhati. 2rita ava arthamA. 152|y. cha. | ahata na. (na+han+kta) na pahuM, .6 qvt. ahaMyu tri. (ahamiti astyasya ahaM+yus) viSTha, dhoya, dhAtuM na zalaj 59. -ISaddhautaM navaM svAthA. -ahaMyunAthaH kSitipaH zubhaMyuH- bhaTTi0 __zvetaM sadazaM yanna dhAritam / ahata tad vijAnIyAt ahaHkara pu. (ahaH karoti kR+Ta) 1. sUrya, pAvanaM sarvakarmasu / / -mahA0 3. ahata tri. (na hataH) 1. nali Dola, 2. mogathI. nali ahaskara pu. (ahaH karoti kR+Ta vA sattvam) 652na.. nAza pAbhesa, 3.ne. jyuM na Doya. -ahatAyAM artha juo. prayANabheryAm -kA0 ahaHpati pu. (ahnaH patiH udayena pravartakatvAt) | ahati strI. (na hatiH) uj nahi te, vinAzanI 1. sUrya, -dyAvApRthivyoH pratyagramaharpatirivAtapam- raghu. samAva.. 10 / 54, 2. 4153k 3. ahan na. (na jahAti na tyajati sarvathA parivartanam) aharpati pu. (ahnaH patiH udayena vA ro raH) 652na.. 1. havasa. (hina. ane. rAta. bhajIna.), 2. vi., artha sI. 3. divasano abhimAnI devatA, divasano samaya ahaHzeSa pu. (ahnaH zeSaH vA sattvam) hivasano ta -savyApArAmahani ca tathA pIDayed madviyogamsAyaM., sAM4. megha. 90 ahaGkAra pu. (ahaM kriyate'nena aham+kR+ghaJ) 2, ahananIya tri. (na hananIyam) nali bhAva 23, nahi AtmazlAghA, vedAMtadarzananI apekSAe-Atmaprema, e nAza 42vA yogya. avidyA athavA AdhyAtmika ajJAna gaNAya che. | ahanA strI. (aharmukhatvenAstyasyAH ac) 61, paroDha. ahaGkAravimUDhAtmA kartAhamiti manyate-gItA 1, 'ma' | ahantA strI. (ahaM+tal) 95, 56, mamatA. sevA prA2nu mabhimAna. 'mahI dusvAmI chu, huM samartha | aham tri. (asmatzabdasya prathamaikavacanasya rUpam) kuM. chu, bhA2mAviSayo cha, bhA2sivAya zrI.Tho. mAno | aham avya. (aha+amu) mAra, garva, huM. Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahamahamikA-ahi shbdrtnmhoddhiH| 257 ahamahamikA srI. (ahamahamiti yatra aham+Than TAp) | aharbhAj strI. o meTano meha. 1. 782, 2. huM mAnI. 20. nI.jI. 16 | aharmaNi pu. (ahni maNiriva prakAzakatvAt) 1. sUrya, ema paraspara kahevuM che, je kevaLa potAno vicAra kare 2. mArnu kAu. ta. -itthaM cAhamahamikayA tayovivadatoH -pnyc0| aharmukha na. (ahnaH mukham) sa.va.2, hivasanI. 23mAta. ahaMpUrvikA strI. (ahaM pUrvo'haMpUrva ityabhimAnaM yatra) aharloka pu. DoI me. Tano meha. 'I 57so hu~ 5DesI' me. vaiyA vagairena | aharvid pu. (ahaH ekAhaH sAdhyam agniSTomaM vetti utsAhamaretuM vayana.. -sugeSu durgeSu ca tulyavikramairja- vid+ kvip) / vi.sa.ma. sAdhya rAta agniSToma vAdahaM pUvikayA yiyAsubhiH -ki0 14 / 32 yajJano jANanAra. -ahaMprathamikA. ahalya tri. (na halena kRSyam) 71 4.3 na usa.. ahaMpratyaya pu. (ahamityAkArakaH pratyayaH) Ichu bhane. ahalyA strI. 1. gautama RSinI patnI, 2. te. nAmanI. __samA cha - sevA pra.2rnu, zAna. mera apsa.28. - divodAsazca rAjarSirahalyA ca ahambhadra tri. (ahameva bhadra iti nirNayo yatra) -ahaMzreyas yazasvinI zaraddhataM ca dAyAdamahalyA samasayata / / za0 zumo. -ahalyA draupadI kuntI tArA mandodarI tathA / paJca ahammati strI. (ahamityAkArA matiH) savidhA, sazAna. kanyAH smarennityaM mahApAtakanAzanam / / ahaMzreyas tri. (ahamityavyayam ahameva zreyAnatra) 9 ahalyAjAra pu. (ahalyAyA jAraH) chaMdra. ja zreSTha chuM evA prakAranAM nirNaya ane prayojanavALuM. ahalyAnandana pu. (ahalyAyA nandanaH) satyAnA putra -ahaM devo na cAnyo'smi brAhmaivAsmi na zokabhAk / zatAnaMha Si.. saccidAnandarUpo'haM nityamuktasvabhAvavAn / / -raghu. ahalyAhUda pu. gautama vinA zramamA AveDaM te. 166 nAmanu me. tAtha. ahaMstambha pu. (ahameva stambhaH) 2, garva. ahallika pu. (ahani lIyate lI+Da saMjJAyAM kan) ahara tri. (na harati ac) nali 7278 4282. ahasta tri. (na staH hastau yasya) DA. vinAnu, hu, ahara pu. (na harati ac) tazAstramA sI. sAtha garnu 090-452 vagere. zuddharAzi, te nAmano eka asura. ahaha avya. (ahaM jahAti ahaM + hA+ka pRSo0) aharaNIya tri. (na haraNIyam) na. 2 dAya, naDi 1. saMbodhanamai, 2. pAzma i, 3. bhAM, 4. haraNa karavA yogya. vezamai, ane. 5. bama 52rAya che. 6 -ahaha aharAgama pu. (ahnaH AgamaH) hivAsana mAvaj. kaSTamapaNDitatA vidheH - bhartR0 2 / 35; dhyA, CRAI, aharAdi pu. (ahnaH AdiH) prabhAta, prabhAta, savAra, bolAvavuM, rokANamAM. 6:sa. ahahA avya. (aha jahAti hA+DA) 652no artha ahargaNa pu. (ahrAM gaNaH) 1. hivasAno samudAya, mo. 2. yazanA hivasAno uma, 3. bhaDino. ahArya pu. (na+ha+Nyat) 5vata. aharjara pu. (ahobhiH parivartamAno lokAn jarayati ahAryya tri. (na+ha+Nyat) 724 // 42vAne sazasya, ju+Nic+ac) varSa, sAsa... __ mevAne. - tA.uvAne. sazasya. ahardiva na. (ahazca divA ca) 4224, hamezA . | Aha pu. (Ahanti A+han+Din TilopaH AGo ahardiva tri. (ahardivamastyasya) 6224rnu, umezana. / hasvazca) 1. sapa, 2. sUrya, 3. rADu, 4. bhusA32, aharnAtha pu. (ahnaH nAthaH) 1. sUrya, 2. 80531rnu / 5. vRtrAsura, 6. 5, 7. huSTa, 8. 42L, C. mAzveSA 53. nakSatra, 10. sI.muM., 11. 24 // 2. - ahayaH saviSAH aharniza na. (ahazca nizA ca) rAta. hivasa.. / sarve nirviSA DuNDumAH smRtAH / aharbAndhava pu. (ahri bAndhava iva prakAzakatvAt) 1. | ahi tri. (aha vyAptau in) 1. nA2, 2. vyApta sUrya, 2. 240530- 3. __thanA2, 3. vyA57, 4. vyApela. preta. Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 shbdrtnmhoddhiH| [ahi-ahimadyuti ahi na. (aha vyAptau in) 5 . ahituNDika pu. (ahe: tuNDaM mukhaM tena dIvyati Than ahi strI. dvi. pRthvI sana 28.28. ThaJ vA) mahArI, sA55.482, sa.pa. sAthe sanA2.. ahi strI. 1. pRthvI, 2. 2||y. ahidviSa pu. (ahiM sarpa vRtrAsuraM vA dviSTavAn dviSu bhUte ahiMsa tri. (na hiMsAkarma yasya) 1. DiMsA nali 42nAra, kvip) 1. rU.3, 2 bhora, 3. nogiyo, 4 dra, 2. vyA55, 3. vyApesa.. ___5. vi . ahiMsaka tri. (na hinasti hiMs+Nvul) DiMsa. na3 te, ahinakulikA strI. (ahi-nkulyo|rm vun) sapa hiMsA nahi karanAra. ane noLiyA vacce svabhAvasiddha vera. ahiMsA strI. (na hiMsA) 1. DiMsAno samAva, mana. ahinAtha pu. (ahInAM nAthaH) vAsu nA. vacana ke kAyAthI koIpaNa prANIne pIDA na karavI te, ahinirmoka pu. (ahinA nirmucyate nir+muc+karmaNi __ pIthI. 62 23vaMta. -ahiMsA paramo dharmaH / ___ ghaJ) sapanA siyajI. ahiMsAna tri. (na+hiMs zIlArthe+Anaz) DiMsAzAsa. ahinirlayaNI strI. (ahinilIyate'syAm nirdI+lyuT ___ nahita. __GIp) 652no. artha. bha.. ahiMstra tri. (na hiMsraH) masi.Da, DiMsa na . ahipatAka pu. (ahiSu patAkA tadAkAro'styasya ac) ahiMstra pu . namana, me. vRkSa, duti vRkSa (ve. eka jAtano sarpa. ___43). ahipati pu. (aheH patiH) vAsu. nA. ahika pu. (ahiriva kAyati kai+ka) 1. dhruva nakSatra, ahiputraka pu. (aheH putra iva kAyati prakAzate kai+ka) 2. madho sapa. sapakAra eka jAtanI naukA. ahikA strI. (ahiriva kAyati kai+ka) sAmAna ahipUtana na. suzrutama so meM tano kSudraro. 53. ahiphena pu. (ahe: phenaH garalamiva tIkSNaguNatvAt) ahikAnta pu. (ahe: kAntaH bhakSyatvAt) vAyu, .. 1. sI, 2. sapanA dANa. ahikSetra pu. (ahe: kSetramiva) pUrvabhA. bhAveto. me. ahibraghna pu. (ahirbraghne-grIvAyA yasya) 1. ziva, za. ahikoza pu. (ahe: kozaH) iyaNI.. 2. OM rudrano meha, 3. uttarAbhAdra56 nakSatra, ahigaNa pu. (ahInAM gaNaH) 1. sapasamUha, 4. meDa tarnu muhUta. 2. chandaHzAstra prasiddha pAMca mAtrAvALA pahelA guru ahibaghnadevatA srI. (ahibraghno devatA yasyAH) utt2|| ane aMtyanAM traNa laghurUpa saptamano bheda. ___ mA56 nakSatra. ahicakra na. (ahe: cakram) ditrina meDa yaMtra... ahibhaya na. (aheH bhayam) 1. sAmona potAnA ahicchatra pu. (ahe: phaNAkAraH chatraH) 1. bhe.. .na pakSathI utpanna thayela bhaya, 2. sarpano bhaya. ___ A3, 2. te. nAmano me. heza.. ahibhayadA strI. (ahibhayaM dyati-khaNDayati do-ka) ahicchatrA strI. (ahe: phaNAkAraH TAp) te. nAmanI bhoyanadI. eka nagarI. ahibhAnu pu. (ahirvyApyo bhAnustadgatirasya) vAyu. ahijit pu. (ahi+ji+kvip) 1. 173 (vi ahibhuj pu. (ahiM bhuGkte kvip) 1. 27, nAgane bhA2nAra), 2. iMdra. 2. bhora, 3. nogiyo. ahijihvA strI. (ahe: jihveva) na vA nAmanI ahibhRt pu. (ahiM bibharti bhR+kvip) maDAva.. veto. ahima na. (na himam) 1. zArdu nalita, 2. 6 spa. ahiNDukA strI. (na+hiND+ ukaJ) . tanI 31.32. ahima tri. (ahimaH sparzaH yasya) 6 sparzavANaM. ahita pu. (na hitaH) duzmana, zatru- ahitAnanilodbhUtai- | ahimakara pu. (ahimAH karAH yasya) 1. sUrya starjayanniva ketubhiH - raghu0 4 / 28 2. 25ty Au. ahiti tri. (na hitaH) 1. uitana, nalita, hitarI ahimadyuti pu. (ahimA dyutiryasya) 1. sUrya, 2. 24053lk na ta, 2 95thya, a5thya, ni, kSati. OM3. Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaminyu-gado] shbdrtnmhoddhiH| 259 dinatri. (riva hiMstro mansurasya) 1. sarpanA | zazAsa-dhu 28 24. je adhikAra pAmelo hoya, jevo krodhI, 2. haNavAnA svabhAvavALuM, vinAzaka. || jAtithI niSkAsita na hoya, durAcArI na hoya. himavuM ; (mahe:) sapano krodha. mIna pu. (nadIno zaurya) te nAmano eka rAjA. mirara pu. (3diH varNaca) sUrya, AkaDAnuM dInavarina tri. (na hIna vArtA) hIna nahi evo jhADa. dharmazAstra prasiddha vAdI, sAkSI pUravAmAM azakta, garimardanI strI. (riteDanaya mR+nyu) gadhanAkulI ayogya sAkSI. nAmano eka velo. sadImatI strI. (darascasyAm madhu) te nAmanI eka mahinAM tri. (mariva TisyA mAthA ) vRtrAsura. nadI. dinAra pu. (hiM mArayati gR+TLa 3M) 1. eka | mora pu. (gAmIra-pRSo sAdhu:) rabArI, bharavADa, jAtanuM kheranuM jhADa, 2. garuDa, 3. mora, 4. Idra. AyaranI jAta. diH . (gadira hintAririva meloDa vA pu) | gadarapAdri . pANinIyazAstra prasiddha marIrAdi gaNanuM arimeda vRkSa, eka jAtanuM kheranuM jhADa. pAThAntara rUpa eka zabdasamUha. ahimedaka pa. (ahiM medayati-sparzamAtreNa ra gadIza (mahInuM phaMti tUrI rati rUM-na) be arimeda vRkSa, eka jAtanuM kheranuM jhADa. moDhAvALo sapa. diripu pu. (mo. ripu.) 1. gasTa, 2. nakula, adazrava pu. (davi zrayate ) zatru. 6 tri. (bahuM thAtI+3) vyApaka. 3. kRSNa, 4. vRtrazatru, I. hatA . (dalhojastha pAtAtra tratA) nAgaravela. duta pu. (na hutam yatra) 1. pAMca yajJo paikI te nAmano ahividviS pu. (ahiM vidveSTi kvip) ahiripu 2006 eka yajJa. 2. homa vinAnI vedapATha, 3. je yajJa na juo. karAyo hoya, je havanamAM rAkhavAmAM na AvyuM hoya. divaSa na. (3H viSa) sapanuM jhera. hata tri. (na Tutam) na homela, na bolAvela. ahiviSApahA strI. (ahiviSa apa hA aG TAp) tri. (paNa roSa+AnazUna-ta.) krodha nahi te, akrodhI. jeno upayoga karavAthI sapanuM viSa UtarI jAya evo eka choDa. adata tri. (na dRvatta) akuTila, saraLa, niSkapaTI. ahizuSma tri. (aha vyAptau in ahi-vyApi zuSpa rahe avya. (ka+tR) 1. nindA, 2. tiraskAra, 3. viyogamAM vaparAya che. yasya) 1. vyApaka, 2. baLavALuM. sivatha tri. (diriva TrI vizva yaca) sarpa jevI sade tri. (na de 3manAra+) avajJAzUnya, apamAna rahita. lAMbI sAthaLavALuM. gadehamAna tri. (1 he zAnadra . ta.) 1. Adara vatha pu. (hariva vIrtha savizva yasya) te nAmano satkAra pAmatuM, 2. avajJA rahita. eka deza. hidatya . (de:dananaM-hatyA bhAve vecaT) vRtrAsurano mahetu pu. (na detu:) hetuno abhAva, kAraNano abhAva. mahetu tri. (na heturyastha) hetuzunya, prakaraNa vagaranuM vadha. dityA strI. (ma: hatya) sapanI hatyA, sapane mArI tuja tri. (na. hetuta 'tam 4) hetuthI nahi prApta thayela, kAraNa vinAnuM. nAMkhavo te. maDheru pu. (na hinati di+4) zatamUlI, zatAvarI ahihan pu. (ahiM sarpa vRtrAsuraM vA hatavAn kvip) nAmanI vanaspati. 1. garuDa, 2. IMdra. do vya. (++Do) 1. zokamAM vidharo vavanati dIna , (moma: sAdhyate 3) 1. divasonA samudAyathI matiH-marjha. 266, 2. dhikkAra evA arthamAM, 3. sAdhya dvirAtra vagere yAga, 2. sapano rAjA vAsuki. khedamAM, -mo duSyantastha saMzayamArUDhA: imAna: - madIna tri. (ta dIna:) 1. hIna nahi te, nyUna nahi te pUrNa za. 6. 4. dayAmAM. - ho vAta mahatu pApaM hatuM vyasitA samasta, 2. je nAnuM na hoya, moTuM. - dInavAsuvi: | vaya-maFTo I44, 5. saMbodhanamAM, 6. AzcaryamAM, Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 - ahokAmI svatAM pazyati za. 1, aho rUpamaho dhvaniH / 7. prazaMsAmAM, aho devadattaH pacati zobhanam / 8. vitama, ane 8. asUyAmAM vaparAya che. ahobata avya. ( aho ca bata ca) 1. jehamAM shbdrtnmhoddhiH| 2. saMjodhanamAM, ane u anuyAmAM vaparAya che. ahorathantara na. hivase gAvA yogya sAmavehanI leha. ahorAtra pu. ( ahazca rAtrizca Tac) dvivasa jane rAta. ahorUpa pu. ( ahno rUpam na ro raH) hivasanuM 35. aholAbhakara tri. (alpe'pi aholAbho jAta iti vismayaM kurvANaH) thoDAmAMye ghazo sAla thavAthI saMtuSTa thanArI vyakti. ahnAya avya. ( na nu +ghaJ vRddhiH ) khe46ma, 4sahI, turata. - ahnAya tAvadaruNena tamo nirastam- raghu0 5 / 71. A a A devanAgarI varNamALAnA svaro paikI bIjo akSara. avya. (Ap kvip palopaH ) 1. vADyamAM, 2. smaraezamAM, jaDo, khoDa, u. anuyAmAM - khaDa 4. samuyyayamAM, pa. saMgIAramAM - hA, pIDA ane khedamAM-ghaNe bhAge khA., DA iMta, 5. thoDuM khevA arthamAM, A pANDura = ISat zveta 7 DiyApahanA yogamAM, 8. sImAmA - AmUlAt zrotumicchAmi, AparitoSAd viduSAm, -so'hamAjanmazuddhAnAmAphalodaya karmaNAm / AsamudrakSitIzAnAmAnAkarathavartmanAm / / raghu. 15, 8. vyAptimA ane 10. jhopa - aho, soha darzAvavAmAM vaparAya che. A pu. (Ap kvip palopaH) 1 ziva, 2. brahmA AkaNThatRpta tri. (kaNThaM yAvat tRptam) svAdiSTa bhojanathI gaLA sudhI bhareluM. AkaNTham avya. (kaNThaM yAvat) gaNA sudhI. Akatthana na. ( A katth lyuT ) zejI 42vI, DIMga bhAravI.. Akatya na. ( akatasya bhAvaH SyaJ ) 1. asvcchtaakArIpaNuM, svacchatA karavAnA abhAvavALuM. Akana pu. (A+kan+ac) te nAmanA se RSi Akampa pu. ( A + iSadarthe kamp+ghaJ) thoDI ubhya thavo, thoDuM hAlavu. Akampana na. (A+kampa bhAve lyuT) usAva, pAvavu. uparano artha juo. [ ahobata - Akarin ahyaSu tri. ( ahimAhantAraM zatrumRSati RS + u ) zatru sAme janAra. ahUya tri. ( na jihreti hrI + ac na ta ) nirjha44, bezarama. ahUyANa tri. ( na hI + Anac na. ta.) uparano artha dukhI. ahi pu. ( na + hR + ki) avi. ahIka tri. (na hrIryasya) sA4 vinAnuM, zarabha vagaranuM, nirlajja, bauddha bhikSuka. ahI pu. ( nAsti hrIryasya) kSapADa, higaMjarIya sAdhuahvala tri. ( na hvalati calati) viDUvaNa nahi te, strI. ahvalA -lIsAmI.. Akampana tri. (Akampate A + kamp+yuc) 1. 2 kaMpanA2, 2. lagIra kaMpavAnA svabhAvavALuM, 3. lagIra pAvanAra. Akampita na. (A+kamp + bhAve kta) sagIra pAva, lAvaj. Akampita tri. ( A + kamp karttari kta) 1. sagIra pesa, 2. sagIra yAvesa. Akampra tri. (A kamp+ra) thoDA uMcavAnA svabhAvavANuM. Akara pu. (A+kR+gha) 1. samUha, 2. zreSTha, u. jA ratna vagerenuM utpatti sthAna, maNirAkarodbhavaH -raghu. 3 / 18, 4. sthAna. -Akare padmarAgANAM janma kAcamaNeH kutaH - hi0 44, ashessgunnaakrm-bhrtR02|65 Akarakarma na. ( Akare khananarUpaM karma) jAeAmAM janana artha vuM te.. Akaragrantha pu. ( Akarasya granthaH) bhUNa graMtha sAhi graMtha.. Akaraja tri. (AkarAjjAtaH Akara+jan +Da) bhArAmAMthI pechA thanAra, ratna, 4utaravANAM gharezAM. Akarika tri. (Akare niyuktaH Akara + ThaJ) sonA vagerenI khANa upara dekharekha rAkhanAra rAjAe nImela adhikArI vagere. Akarin tri. (Akara utpattisthAnamastyasya Akara + ini) 1. jAeAmAMthI pehA thanAra janiSTha, 2. sArI bhatinI. -daghatamAkarimiH karibhiH kSataiH ki0 5/7 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AkarNa-AkAGkSin] shbdrtnmhoddhiH| 261 kA vya. (paantam) kAna sudhI. | 3. saMgraha karavo, 4. gaNavuM, 5. anusaMdhAna karavuM, lAIna na. (3+++nyu) sAMbhaLavuM, kAna mAMDIne 6. sAMbhaLavuM, 7. samajavuM, 8. mUlya AMkavuM. sAMbhaLavuM. -sevyApi sAnunayamanAya yantrA-zio ma ta tri. ( [+vatta) sAMbhaLeluM-bAtoDapi | sAtrita tri. (nA +kta) 1. anusarela, 2. gUMthela, mahito'pinirIkSito'pi-kalyA. stotram / 3. grahaNa karela. 4. gaNela, 5. sAMbhaLela. sarSa pu. (vRSyateMDanena ++gha) 1. pAso, sApa pu. (A+va+for+) 1. veza racanA, 2. pAsA khelavAnuM pATiyuM, 3. jugAra, 4. jJAneMdriya, 2. AbhUSaNa, yathA-bhAnyonvesTA parazumRAvarI5. dhanudharIno dhanuSano abhyAsa, 6. kheMcavuM, tANavuM matadaste prasannam | 3. roga, bimArI. (potAnI tarapha), 7. kasoTIno paththara, 8. aMkuzanA sAva atre. (tparyantam) kalpa sudhI, saMsAra che AkArano lAkaDAno AMkaDo, 9. dhanuSa. -mArSa: tyAM sudhI, jema ke -bApe nara murR vakta. zAro ghUteNe RAmuMDapi 2- Tema. 10. | mahatva pU. (mAchalpa+na) 1. moha, 2. harSa, viSabharyo choDa. 3. gAMTha, 4. aMdhAruM, pa. utkaMThA. sArvaja tri. (mArSati ++q) 1. kheMcanAra, as . (mAdhyate yatra + +34) kasoTI, 2. tANanAra, 3. kheMcavAmAM nImela. kasoTI karavAno paththara. gAkarSavA pu. (mArSati sanniSTa sToraM vu0) lohacuMbaka. mASa tri. (mANe niyuvata: bASa+) sarSA na, (mA+ +nyu) 1. kheMcavuM, 2. tANavuM. 1. kasoTI karavAmAM nImela, 2. kasoTIthI pArakhanAra. karSA tri. (+F+nyu) 1. taMtrazAstrokta sAvaSi tri. (mAdhena varati ) uparano artha rItithI anyatra sthita vastunuM anyatra AkarSavAnI juo. vidyAbaLathI ANavuM te, 2. AkarSaNanuM sAdhana mAsima tri. (namUt mava: Ta) akasmAta taMtrazAstramAM batAvelI vidhi, 3. strInuM AkarSaNa thanAra, acAnaka thanAruM, aciMtita, sahasA, kAraNa karavuM. rahita, nirAdhAra. -nanvadaSTaniSTo na vacceaakrssnnii strI. (AkRSyate'nayA A+kRS+ lyuT TittvAd mAkasmikaM syAt -zArI0 ) 1. phUla vagere utAravAnI eka jAtanI kaDI, mAvaIkSat tri. (+#ADU+zatR) AkAMkSA karatuM, 2. eka jAtanI mudrA. sArvavidi strI. (mArSaza viSTi) 1. Amatema icchatuM, cAhatuM. kheMcavuM te, 2. kheMca karavI te. AvaIkSaya tri. (mA++ +manIya2) 1. cAhavA kAvarSAddhi pu. pANInI vyAkaraNa prasiddha - pratyaya lAyaka, 2. AkAMkSA karavA yogya, 3. icchavA yogya. nimittavALo eka zabdagaNa, yathA-varSa tusaruM, - asatyAmAkAGkSAyAM snnidhaanmkaarnnmpizAra, fpavavuM, zani, mana, vaya, nivaya, mAkSiA cha. (A++1 + a TA) naya, vinaya, gAya, naya, pAra, TIpa, hRda, hRA, 1. abhilASA, 2. apekSA, 3. jijJAsA, yogyatA, gadgada, zakuni iti / AkarSAdibhyaH kan Asatti, nyAyamatamAM je padano je pada sivAya anvaya vArSika tri. (ArSa niti) pAso laI pharanAra na thAya te padano te padanI sAthe saMbaMdha, te AkAMkSA. jugArI, saMmohaka, cuMbakIya vagere. AkAMkSAno abhAva hoya to zAbda bodha thaI zakato mAvata tri. (ma phata) 1. AkarSaNa karela, nathI. mathAnAparyavasAna-sAkSA, ye jJAtA kheMcela, 2. upADela. satI zAbdabodhe zabdasya sahakAriNI. mArjina tri. (mArSati nA+ni) 1. dUranI | sAkSita tri. (na+ + va7) icchela, gaMdha kheMcanAra, 2. tANanAra. cAhela, apekSita. bAvana na. (++nyuTa) 1. AkAMkSA, | sAkSit zatra. (kALADUkSati mA+DU+Lana) 2. grahaNa karavuM, pakaDavuM, kedakhAnAmAM rahevuM, | AkAMkSA karanAra, icchanAra, cAhanAra. Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 AkAya pu. ( A + ci+karmaNi ghaJ citau kutvam) 1. citA upa2 ekaTho karAto agni, 2. citA, 3. nivAsa. zabdaratnamahodadhiH / AAra pu. (ma++tha 1. AkAra, AkRti, -jJAArasadazaH prajJa: -raghu. aa, 2. mUrti, 3. hRdayanA abhiprAyane jaNAvanArI dehaceSTA, tasya saMvRtamantrasya gUDhAkAreGgitasya ca - raghu. 120, 4. lakSaNa, pa. iMgita-hRdayano bhAva. -AAre itte'tyA ceSTayA bhASitena ca hito0 AkAragupti strI. ( AkArasya hRdgatabhAvasya guptiH) hRdayamAM rahelA bhAvane gupta rAkhavo te. -mayagaurv- lajjAderharSAdyAkAraguptiravahitthA sA0 da0 JAAropana naM. (AArasya gopanam) upa2no artha juo. AjAraLa na. (A+hra+nir+jyuT) bolAvavuM, teDavuM. AjArA zrI. (A+hra+LiyurM) uparano zabda juo. AAravat tri. (mAra+matup> AkAravALuM. AjAravaLe tri. (mArI phava varga: yemAM te) raMga ane AkAramAM suMdara. AvArita tri. (A+vR+fLa+kta) bolAvela, teDAvela. AAha anya. (Aparyantam) kALa sudhI, kALa paryanta. AjAti tri. (aAje mava: Ta) asamaye-ayogya samaye utpanna thayela. -JAAtjhiI vIkSya madhupravRttim -0 rU|24. AkAlika tri. ( samAnakAlau Adyantau yasya ikaT mADAveza: phallR 7 ni.) eka kALe utpanna thayela ane vinAza pAmanAra. AAhija tri. (mArja vyApnoti g) pUrva divase je samaye utpatti hoya tenA bIje divase te ja samaya sudhI vyApaka kALa. AAoipraya pu. te nAmano eka pralaya. AIi strI. (samAnAjo Adyanto yasyAH) vIjaLI. AvAza pu. 7. (AAzanse sUryodyo'tra) 1. aMtarIkSa, 2. AsamAna, 3. mukta sthAna, 4. AkAza nAme prasiddha sarvavyApaka rUpAdi rahita eka dravya. temAM nyAyamate AkAza dravya nitya sarvamUttasaMyogI zabdamAtra vizeSa guNavALuM ane saMkhyA, parimANa, pRthakatva, saMyoga ane vibhAgarUpa sAmAnya guNavALuM che ane [AjAya-AAzavIpa anumAnathI enI siddhi thAya che jainamate lokAlokavyApI anaMta pradezAtmaka, cha dravyomAMnuM eka, amUrtimAnlR ane jIvAdi dravyone avagAhanAmAM upakArI dravya che. te dharmAstikAyAdi pAMca dravyanuM AdhArabhUta dravya che. sAMkhyanA mate zabda tanmAtrAthI AkAzathI utpatti thAya che, prakRtithI mahAna, mahAnathI ahaMkAra, ahaMkArathI paMcatanmAtrA ane paMca tanmAtrAthI pAMca bhUtonI utpatti thAya che. vedAntI avidyA sahita brahmathI ja AkAzanI utpatti mAne che. tenI utpattimAM-- 'tasmAdA ptasmAvAtvana AjANa: saMbhUtaH' A zruti pramANabhUta che, 2. parabrahma, 3. chidra, 4. zUnya. AAzakSA strI. goLAkAra AkAranuM kSetra, kSitija. AkAzakalpa pu. ( ISadaparisamApta AkAzaH AkAza+ pap) AkAzanA jevuM, brahma. -niHsaGgAr vibhutvAcca tathA'nazvarabhAvataH / brahma-vyonorna mevo'rita caitanya brahmo'dhim / / niHsaMga, vyApaka ane avinazvara hovAthI brahma ane AkAzamAM bheda nathI, mAtra brahmamAM caitanya adhika che mATe te AkAzanA jevuM che. AAzA pu. (JAnuM paghdhati +3) AkAzamAM janAra, AkAzamAM gati karanAra paMkhI. AjAzaGgAstrI. (AvAzapathavAhinI na) AkAza gaMgA, svargaMgA. navatyAAzanakAyAH strotasyuddAmadiggje- raghu0 178 AkAzagA strI. (AkAze atyuccasthAne meruzikhare vA Ati gam +3) uparano artha juo. ALAzAAmin tri. (bAze nati nis) AkAzamAM gamana ka2nA2 koI paNa pakSI vagere. AziSamasa yu. (JAAAsya dhamasa:) caMdramA. AkAzajananI strI. ( AkAzasya chidrasya jananIva poSiA) killA vageremAM rAkhelAM nAnAM chidrovALI bhIMta, jharUkho. Azita na. (bAzasya tam) 1. AkAzanuM taLIyuM, 2. gaganatala. AAzana. agAsI, jharUkho. JAzIpa pu. (mAze vidyamAna: TIpa:) jyAre sUrya tulArAzimAM hoya tyAre sAyaMkALe uccasthAnake karAto dIvo. Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AkAzapathika-AkuTTa] shbdrtnmhoddhiH| 263 lAlAzapatha pu. (Aze vidyamAna tha:) sUrya. | kAzastha tri. (mAlA tiSThati sarjAza+++) mANapatra 1, jenAmata pramANe-daSTivAdAMtargata siddhazreNI AkAzamAM rahenAra. parikamano cotho bheda. AkAzasphaTika pu. (AkAze bhavaH sphaTika iva) mArikalIpa pu. - AzirvIpa zabda juo. 1. varasAdanA karA, 2. atisvaccha sphaTika, nirmaLa AvAzapraveza pu. jenAgama prasiddha AkAzano avibhAjya sphaTika. aMza. nA zAparicchinnatvacA pu A nyAya AkAzanI sAvIzaSTi pu. (ANe vaddhA dRSTi) je peThe aparicchinnatva batAvavAmAM vaparAya che. uddezya vinA Amatema joto rahe te -AviddhakSa: anzaildya pu. jainadarzana prasiddha dareka padArthane mAdhimaSita na. (Aize naSitaH) AkAzavANI. avakAza ApanAra cha dravyomAMnuM eka dravya. mazana na. (mALAza maTuTyamava) AkAzamaMDala. sAvAzaya tri. (nIvAraNyam che) AkAzanuM, AkAza mAzamaya pU. (kAzaprAyathe mITa) AkAzamaya saMbaMdhI. AtmA. gALAmAM strI. (mAchAzamavA masI) nAnI jaTAmAMsI sAthe 3 vya. ( zarU) nATakamAM AkAzanI vanaspati. sAme joI bolAtuM vAkya, nATakanAM aMganuM eka sAmuvina pu. vehuM. (Aze muvuM yeSAM te) je vAkya. potAnuM mukha AkAzamAM tAkIne rAkhe che te zaiva | mAvAzeza pu. (bA#1zasya dRza:) 1. indra, 2. asahAya saMpradAyanA loko. vyakti (jenI pAse havA sivAya koI vastu nathI.) AkAzamuSTihanana na. (AkAzaH muSTibhiH hanyate) | AkiJcanya na. (akiJcanasya bhAvaH SyaJ) mUrkhatAbharyuM kArya je AkAza sAme mUThI vALIne 1. parigrahano abhAva, daza yatidharmamAMno eka mAravuM te. yatidharma, 2. daridratA, nyUnatA, vizvanatva AkAzamUlI strI. (AkAze bhUmIzUnyadeze mUlamasyAH) paNa e ja arthamAM jANavA. - Azvina jenAM mULa adhara hoya tevI eka vanaspati. mAvitti pu. te nAmano eka deza, e dezamAM rahenAra. AkAzayAna na. (AkAze yAyate'nena yA+karaNe lyuTa) | mAntiIya tri. pu. (mAnti +rphaya) AkidaMti vimAna, mAve nyu AkAzamAM gamana karavuM. dezamAM hathiyAra upara jIvikA karanAra ToLuM. AkAzarakSin pu. (AkAze iva atyuccaprAkAropari mAm vya. (++DI) 1. tyAga, 2. vitarka. sthita: san rakSati ram +Mni) killAnI bahAra sAvakI tri. (++tta) 1. vyApta, -mAkSImRSidevaDano paheregIra. patnInAmu gaddAradha:-putra sAtha0, 2. vikharela, gAzavarnanne. (kAza varteva tvati) AkAza 3. chUTuM chUTuM nAMkhela, 4. paripUrNa, bharapUra. mArga, AkAza rUpa mArga. mADI | jainadarzana prasiddha vastra ApanAra eka zivadana je. (Aize vinam) AkAzavANI, kalpavRkSa, jAtavAna ghoDo. nATakanI aMdara paDadAnI aMdara bolAtuM vAkya. AkAzavat tri. (AkAzaH gamyatayA'styasya matup sAvazvana na. (gA v nyu) 1. eka prakAranI mI va:) AkAzamAM gati karanAra. yuddha kuzaLatA, 2. jhukAvavuM, 3. saMkocAvuM, 4. eka nAzavI strI. (gAzI vansTIva) amaravela. karavuM, 5. Dhagalo karavo, 6. vAMkA thavuM. bAvaLAzavALa strI. (mANe mavA vALat) AkAzavANI. mArUti na. (A+vista) saMkoca, saMkocAvuM. gAchAzayana na. (mAchAze zayana) khullA AkAza -zarIrasannakRSTasaMyo detu rma | taLe sUI javuM te. nAnvita tri. (A+va+vatta) saMkocAI gayela. AkAzasalila na. (AkAzAt patitaM salilam) | bAda . (mA+ 3) 1. prANInA avayavo AkAzamAMthI paDela pANI, jhAkaLa. cheravA te, hiMsA karavI, mAravuM, haNavuM, vadha karavo te. Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 shbdrtnmhoddhiH| [AkuTTi-Akrandika AkuTTi strI. (A+kuTTa+in) 1. DiMsA 42vI, 4 | (Akriyate vyajyate jAtiranayA karaNe ktin) avayava 2vI, bhArI naing te, 2. rAho. saMsthAna vizeSa:- athavA AkatirjAtiliGgAkhyAAkuTTikA strI. (A+kuTTa+i+kan+TAp) 10. jAte!tvAdehiMsAsnAdisaMsthAnavizeSo liGga, tasya ca joIne IrAdApUrvaka karavuM te. paramparayA dravyavRttitvam / yayA jAtirjAtiliGgAni AkuTTita tri. (A+kuTTa+kta) chahe.j, mAM, vihArej. ca prakhyAyante tamAkRti vidyAt / AkuTTin tri. (A+kuTTa+Nin) 1. 10. Ina. AkRtigaNa pu. (AkRtI AkAraprasiddho gaNaH) nIya hiMsA karanAra, 2. irAdApUrvaka prANInuM chedana-bhedane vyAkaraNazAstra prasiddha te te kAryanA nimittamAM Akara 2nA2 3. DAyanA2. prasiddha zabdasamUha, jema ke svarAdi AkRtigaNa; Akula tri. (A+kula+ka) vyANa, vyaya, ma252- | kavAdi vagere. vibhavagurubhiH kRtyaistasya pratikSaNamAkulA-zAkuntalam / | AkRticchatrA strI. (AkRti chAdayati chad+Nic+kartari AkulatA strI. (Akulasya bhAvaH tal) sAma55j. STran isvaH) me tano. , ghoSAtI. nAmanI. Akulatva na. (Akulasya bhAvaH tva) 5o. za6 Adi. mo. AkRtiyoga pu. (AkRteH yogaH) nakSatra samUDa. AkulAkula tri. (Akula+Akula) 1. satyaMta. AkRSTa tri. (A+kRS+kta) jethesa, uplet, pAyala, sAsavya, 2. sADUmano 2, vyAno 2, jayAyesa- nAkRSTaM na ca TaGkitaM na namitaM notthApitaM vikharAyela vALavALo, avyavasthita, asaMgata, virodhI. sthAnataH / mahAnA0 lam - sArI 4o. AkRSTi strI. (A+kRS+ktin) aya, dunj, Akuli pu. (Akul+in) 5j, vya5j. sAsa Akulita tri. (A+kula+kta) vyANa thayeTa, vya. Ake avya. (A+kan+De) 1. pAse, 2. 92. thyalA.. -mAgAcalavyatikarAkulitana sindhu:-ku0 5185 AkekarA srI. (Ake+antike kIryate kR+karmaNi AkulIkRta tri. (A+kula+cci+kR+kta) vyAja ___ ap) kSavANI me. pra.2nI dRSTi, madha nibhAsata. 428, vya. 28.. - nimIlidAkekaralolacakSuSA-ki0 853 AkulIbhUta tri. (Akula+vi+bhU+kta) vyApa thayesa, Akenipa tri. (Akeantike nipatanti ni+pat+Da) vya thaye. AkUNita tri. (A+kUNa+kta) // 2 saMjayAyela. pAse paDanAra. -madanazarazalyavedanAkUNitatribhAgena-kAda0 Akokera pu. jyotiSazAstra prasiddha bha7222. AkUta na. (A+kU+bhAve+kta) (bhoTe bhAge. samAsa.nI. Akopa pu. (A kup ghaJ) thAuiyA5j, sna. gha. aMte prayojAya che.) Azaya, abhiprAya, irAdo, prastuta Akauzala na. (akuzalasya bhAvaH aN dvipadavRddhi 62 te, hebha- dharmAkUtam. pUrvasya vA) azaNatA, ziyArI nali te, AkUti strI. (A+kU+bhAve+ktin) 652no. za06 akuzalatA, akuzalatva. - vivarItumathAtmano guNAn juo. svayambhava manuthI zatarUpAmAM utpanna thayela bhRzamAkauzala-mAryacetasAm-zi. 16 / 30 eka kanyAnuM nAma. Akranda pu. (A+krand+ghaJ) 1. sUma. . 27j, AkUpAra na. 2415 sAmave: maMtrIna nAma. 2. za6, mA4, 3. johAna, 4. mitra, 5. bhAI, AkRta tri. (A+kR+kta) banej, nirmita -yadvA samudre 9. mI.ne. rovAnu, sthAna, 7. 6.25 yuddha __adhyAkRte gRhe- R0 8 / 10 / 1 / / Akrandana na. (A+krand+lyuTa) 1. sUma 4.30 27j, AkRti strI. (A+kR+ktin) 1. bhAra, -kimiva / 2. pI . hi madhurANAM maNDanaM nAkRtInAm. -za0 120, Akrandika tri. (AkrandaM-duHkhinAM rodanasthAnaM dhAvati 2. u.5, 3. pAranI. yeSTA, 4. 4.512-bhUNa graMtha, A+krand+ ThaJ Thak vA) du:jiyArAnA 27vAnai. 5. cha, . (timai) udozanI saMjyA vagere. sthAna. .. 4 // 2. Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Anvita-AkSepa] Andrita naM. (A++vatta) bUma pADI raDavuM, poke poke raDavuM. sAtvik tri. AyaMti ga +ni) bUma pADI raDanAra, poka mUkIne raDanAra, raDavApUrvaka bolAvanAra. zabdaratnamahodadhiH / Andre avya. (A++AdhAre je) yuddha, Ama pu. (A++ghan avRddhi:) 1. baLapUrvaka ullaMghana, 2. paraloka prAptinuM sAdhana vidyAkarma vagere, 3. jeNe AkramaNa karyuM hoya te, 4. parAjaya pAmela, 5. vyApta, 6. Agraha, 7. caDhAI, 8. anna. sAmaLa na. (A++jyu) 1. baLapUrvaka oLaMgavuM, 2. caDhAI karavI, 3. parAbhava, 4. vaTI javuM, oLaMgavuM. AAnta tri. (A++tta) parAbhava pAmela, hArela, potAnI uparanI gatithI vyApta, alaMkRta, sajAvela. -AkrAntalokamalinilamazeSamAzu-bhaktA0 AAnti strI. (A+m+vitam) vaTI javuM, caDhiyAtA thavuM, upara rAkhavuM, adhikAramAM levuM, kacaDI nAkhavuM. -AkrAntisaMbhAvitapAdapITham - ku0 2 / 11 JIk pu. (A+IDatyatra JI+dhan) krIDA karavAno bAga vagere. gIta tri. (ga+I+gavuM) 1. krIDA karanAra, ramanAra, ramatiyALa, 2. pramadavana, krIDoghAna. - AkrIDaparvatAstena kalpitAH sveSu vezmasu - ku0 2 / 43 AIDA zrI. (ga+I+ga6) krIDA, ramata. mAhintra. (A+I+vinun) krIDA karanAra, ramanAra. AkruSTa tri. (JAnU+vata) 1. jeNe bUma pADI hoya te, 2. zabda karela, 3. bolAvela, 4. niMdela. JaSTa na. (Azu+tta) 1. kaThora bhASaNa, 2. kaThora vAkya, 3. niMdAthI ke gALathI kaMI bolavuM te. - mArjAramUSikAsparze AkruSTe krodhasaMbhavaH / Joza pu. (A++gham) 1. niMdA, 2. gALa, 3. apavAda, 4. zApa, 5. viruddha vicAra karavo te. Jozaja tri. (A++vu) 1. viruddha vicAra ka2nA2, 2. zApa ApanA2, 3. gALo bhAMDanAra, 4. niMdA karanAra, 5. zapatha levA. Jozana na. (mA+u+tyu) Joza zabda juo. soh tri. (Azu+tR) Joza zabda juo. 265 AvI avya. (A+vid+GI) vikAra. Avaova pu. (A+vi+gha) bhInuM thavuM, bhIMjAvuM. AdyUtika na. kI strI. (akSadyUtena nivRttam Thak ) jugA2nI ramatathI thayela vera vagere. AkSapATi pu. (akSavaTe niyuktaH OM) 1. nyAyAdhIza, vyavahArAdhyakSa, 2. pAsAnI ramatamAM adhyakSa. AkSapAda tri. (akSapAdasyedam-aN) (akSapAdena proktaM 6) nyAyamata pravartaka gautama saMbaMdhI mata, gautamaprokta nyAyazAstra vagere. AkSAra pu. (akSar+f+ghak) maithuna viSayaka dUSaNa mUkavuM, tahomata mUkavuM. kSAraLa na. (kSar+vihyu) u52no artha juo. JakSArita tri. (JAkSa+fLa+tta) maithuna saMbaMdhI doSAropa pAmela, jUThuM tahomata pAmela, kalaMkita, doSI, aparAdhI. AkSika tri. (akSeNa dIvyati jayati jitaM vA akS + Thak ) pAsAe ramanAra, pAsAthI jItanAra, pAsAthI jItela. AkSita tri. (mA zi+vid pAchuM pharatuM, AvatuM. AkSipta tri. (AkSip+vRtta) 1. jeno AkSepa karyo hoya te, 2. kheMcela, 3. tANela, 4. jhUMTavI lIdhela. AkSiptikA strI. (A kSip kta TAp ka itvam) nATakamAM raMgamaMca upara AvatAM pAtre gAyeluM gAna. JakSIva pu. (A kSIr nind a) saragavAnuM jhADa. AzIva tri. (A kSIr nir a) lagAra madamatta thayela, sArI rIte pramAdI thayela, madyapAnanA nazAmAM sUra. JakSetrasya tri. (kSetrajJa tra svArthe dhvan) kSetrane nahi jANanAra. - AkSepa pu. (A+fkSap+ghag) 1. dUra pheMkavuM, 2. tiraskAra, - virUddhAmAkSepavatitikSita--viha 4|ra, 3. nindA, Thapako, 4. apavAda, 5. tANavuM, kheMcavuM, 6. te nAmano eka arthAlaMkAra, jemAM vivakSita vastune eka vizeSa artha batAvavA mATe dabAvI devAya agara niSedha karAya. 7. tiraskAra yukta vacana, 8. chInavI levuM. -aMzuAkSavijajJatAnAm ku0 1114 AkSepa pu. (3JA zip dheMg) athipatti, jemake jAtine vize zakti mAnanArA mImAMsakanA mate vyaktino AkSepathI bodha thAya che ane te anumAnarUpa che. Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 shbdrtnmhoddhiH| [AkSepaka-AkheTika AkSepaka tri. (A kSip+Nvul) naM 42 // 2, ti.22712 | AkhukarNaparNikA strI. (AkhuH tatkarNAviva parNAnyasyAH 42 // 2, yn||2, inAra, yA2 52 // 2, 35 vA kap) 1. dobhI, 2. vitAuvRkSa, 3. 62.4AnI. unA2, hossaaro55|| 42nAra. nAmanI vanaspati. AkSepaka pu. (A kSip+Nvul) 1. . tano vAyu / AkhukarNI strI. (AkhuH tatkarNAviva parNAnyasyAH vA roga, 2. ziDArI.. kap) 652no artha huAo. AkSepaNa na. (A kSip+lyuTa) AkSepa za dubhA. Akhuga pu. (AkhunA mUSakena gacchati gam Da) bhUSavAuna, AkSepin tri. (AkSipati Nini) 1. meMyanAra, ___ pati. 2. ninhA 4282, 3. ti22782 42nAra, 4. sUkSma AkhughAta pu. (AkhUnAM ghAtaH) nIya. tino bhAnava, daSTithI vicAra karyA pachI kheMcanAra, 5. sUkSma dRSTithI uMdarone pakaDIne mArI nAkhanAra. viyA2. 7282. AkhuparNikA strI. (AkhuH tatkarNAviva parNamasyAH vA AkSoTa pu. (A akS+oTa) ajanuM 3. kap) 627nI vanaspati. AkSoDa pu. (A akSa+oDa) 652no. 2006 mI.. AkhuparNI strI. (AkhuH tatkarNAviva parNamasyAH) 652na AkSodana na. (A akSa od lyuTa) zi2, mATa. sartha huA. Akha pa. (Akhanatyanena khana+Da) stano. pAvo. AkhupASANa pu. (AkhukhanakaH pASANaH) me. tano AkhakI strI. (Akhanatyanena khan+ GIp) DohanI.. cuMbaka paththara. AkhaNDala pu. (AkhaNDayati parvatAn A+khaDi+Dalac) Akhubhuj pu. (AluM bhuGkte Akhu bhuj kvip) bisAut. dra- AkhaNDalaH kAmamidaM babhASe-kumArasaMbhave 3 / 11 AkhaNDi tri. (A khaND+in) mehn|2, 9478 4282. Akhubhuja pu. (Akhu bhuj ka) 652no sAtha. 4. AkhuvAhana pu. (AkhuH vAhanaM yasya) pati.. Akhana pu. (Akhanatyanena A+khan+gha) tari.. AkhuviSahA strI. (AkhuviSaM hanti han Da) 42n| Akhanika pu. (A khan kartari ikan) 1. yo2, 2ne. dU2 42nA2, 4vatAra vRkSa, vitAdI. satA. 2. v3, OM2, 3. 62, 4. go. Akhuratha pu. (AkhuH rathaH yasya) pati.. Akhanika tri. (A khan kartari ikan) mahanAra. AkhUtkara pu. (AkhubhirUtkIryate ut kR karmaNi ap) Akhanikavaka pu. (A khan kartari vA ikavaka) 42no reso uyarI, 2 / 3.. 1. ohaNI, 2. yora, 3. y3, 2, 4. 62. AkhUttha tri. (AkhubhyaH uttiSThati ut sthA ka) 2thI Akhanikavaka tri. (A khan kartari vA ikavaka) utpanna thanAra, ronI samUDa. mohanA2. AkhUttha na. ('AkhubhyaH uttiSThati bhAve ka) rona Akhara pu. (A+khan karaNe Dra) DohANI. anaci. 6. thaj. AkhareSTha tri. (Akhare tiSThati sthA-ka Satvam) tarulhi | AkhUtthAna na. (Akhu ut sthA lyuT) 652naartha 2Desa. AkhAta pu. (A khan kta) i. nali mAhej, AkheTa pu. (AkhiTyante trAsyante prANino'tra A khiTa 42tI. dela, 4zaya, Must... ghaJ) bhRgayA, zi.2, 5 // 7 // 57. AkhAna pu. (A khan ku Dicca) yAre nAthI. AkheTaka pu. (AkhiTyante trAsyante prANino'tra svArthe ___lj, pAvaTa, hAjI. kan) 652no artha huAo. Akhu pu. (A khana Thu) 1. OM42, 2. yora, 3. mUMDa, | AkheTazIrSaka na. (AkheTa iva zIrSAsya) meM tanI 42, 4. 35.58, 5. vitaus, . chachu42.-attuM / bAMdhelI bhUmi-suraMga. vAJchati zAmbhavo gaNapaterAkhuM kSudhAtaH phaNI-paJca. AkheTika pu. (AkheTe kuzalaH Thak) bhRgayAma muzaNa 1 / 159. zirI dUta. AkhukarISa na. (AkhoH karISam) 2-0.4030. AkheTika tri. (AkheTe kuzalaH Thak) mRgayAma duzaNa. mo. Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AkhoTa-Agama shbdrtnmhoddhiH| 267 AkhoTa pu. (AkhaH khanitramiva uTAni parNAnyasya) / vAtatmika gadya-padyaracanA AkhyAyikA ane kathA akharoTanuM jhADa. nAmathI oLakhAya che. harSacarita'ne AkhyAyikA AkhyA strI. (AkhyAyate'nena A+khyA+aG) nAma, ane "kAdaMbarI'ne kathA tarIke oLakhAvAya che. saMsu. -umeti mAtrA tapaso niSiddhA pazcAdumAkhyAM -AkhyAyikA kathAvat syAt kavervaMzAdikIrtanam / sumukhI jagAma -kumArasaMbhave. asyAmanyakavInAM ca vRttaM gadyaM kvacita kvacit / / AkhyAta na. (A+khyA+kta) tiG 35. pratyayonI. kathAMzAnAM vyavaccheda AzvAse iti badhyate / / sAjyAta sevA. saMzA che. sADI - tip, tis, jJi AryAvakutrApanakutrANAM chandasAM yena kenacita / Adi aDhAre pratyayo je vaiyAkaraNo mAne che te badhA anyApadezenAzvAsamukhe bhAvyarthasUcanam / / -sA0 tiG pratyayano artha iti cha. Thebha. 3 caitrastaNDulaM da0 568. pacatItyAdau, tiy no artha kriyAjanaka- AkhyAyin tri. (A+khyA+Nini) 312, 49vanA2 vyApAramAtramiti bhaTTamImAMsakAH, utpAdanI sa hUta. vagaire. -rahasyAkhyAyIva svanasi mRdukarNAntikacara:cotpAdakateti ratnakoSakRt, kartA karma ca AkhyAtArtha za0 124. iti zAbdikAH vadanti, vastuto vaiyAkaraNamate AkhyAtaM Akhyeya tri. (A+khyA+yat) 534 143 - yogya, nAma tiGntam / vartamAnAdikAlazca tiGarthaH, ekatvA- sosavA yogya. disaMkhyA ca tiGartha AkhyAtatvaM dazalakArasAdhAraNam / Agata na. (A gam kta) bhAva, Agamana. sarvatra AkhyAtArtho bhAvaneti mImAMsakAH, maNikRtastu / Agata tri. (A gam kta) 1. mAva.sa., 2. pAme.Ta., (gaGgezopAdhyAyAH) jAnAtItyAdau yatno nAkhyAtasya 3. pAse prApta thayesa. arthaH, kintu kAlasaMkhye ubhe evetyAhuH / Agati strI. (A+gam ktin) 1. bhAvaj, 2. prApta.. AkhyAta tri. (A+khyA+kta) 438, poTala, 2 . , 3. 52bhavamAthI mA bhavamA sAvate, 28. -dhAtvarthena viziSTasya vidheyatvena bodhate, 4. utpatti. samarthaH svArthayatnasya zabdo vA''khyAtamucyate / / Agatigati strI. (Agatizca gatizca) 1. Avaj-4 AkhyAti strI. (A khyA ktin) 43, posaj, 52 te, tyAgagati, 2. gamanAgamana- lokasyAsya nAma. gatAgatim-rAmA0 AkhyAta tri. (A khyA tRc) nA2, upaheza sApanAra. Agatya avya. (A gam lyapa) mAvAne. AkhyAna na. (A khyA+bhAve lyuTa) 1. 4thana, 53j, Agantavya tri. (A+gam+tavya) bhAvavA yogya, prApta pokhaj, 2. pUrvana vRttAMta , - AkhyAnaM pUrvavRtto thavA yogya. ktiH -sA0 da0 3. sAme 33, 4. 6 dhama... Agantavya na. (A+gam+tavya) avazya Avata, AkhyAnaka na. (AkhyAna+kan) mana vRttAMtanuM -AgantavyaM jhaTiti mathurAmaNDalAd gopakAnte-megha0 - nATakAkhyAnakAdezavyAkhyAnAdikriyAnipuNaiH- | Agantu pu. (A+gam tuna) matithi. kAdambarI , nAnI paurA&is andl. -AkhyAna- Agantu tri. (A+ gam tun) bhAvavAna svabhAvavANu, kArakhyAyiketihAsa- purANAkarNanena-kA0 7 pahoMcanAra. AkhyAnakI strI. te. nAmano me cha. Agantuka pu. (A+gam tun svArthe kan) matithi, AkhyAyaka pu. (A khyA Nvula) bI. bId acAnaka Avela mANasa. nA2. dUta. kore. -AkhyAyakebhyaH zrutasUnuvRttiH Agantuja tri. (Aganto haThAdupasthitAjjAyate jan+Da) -bhaTTi0 2 / 44. haThathI prApta thayela roga vagere, akasmAta AvanAra AkhyAyaka tri. (A khyA Nvul) 1. 4.82, - AgantukA vikArAH / / 2. bolanAra AgantR tri. (A gam tR) matithi, bhusA32. AkhyAyikA strI. (A khyA Nvul) 1. avinAza | Agama pu. (A+gam ghaJ) 1. mAtra, 2. prApta. j, vagerenuM kathana vagere jemAM che evI koIpaNa prakAranI 3.utpatti, - AgamApayito'nityAstAMstitikSasva thA, 2. 5805. thye| mathane samavanArI thA. bhArata ! / / -bhaga0 2 / 14, 4. sAma vagere pAya, Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 shbdrtnmhoddhiH| [Agama-AgArAvAsa 5. vayAnI 4343, 9. sameta hastAve.4, | Agas na. (iN+asun AgAdezaH) 1. a5285, 7. tatpane 41vanArazAstra, - prajJayA sadRzAgamaH, 2. 55, 3. 6, zikSau. AgamasadRzArambhaH raghu0 115, 8. vaha, 8. maMtra, AgastI srI. (agastyasyeyam aN striyAM GIpa yalopaH) 10. zabdathI thanAra bodhanuM sAdhana zabda pramANa, dakSiNa dizA. 11. vyAkaraNazAstra prasiddha prakRti-pratyayana AgastIya tri. (agastaye hitam chaN yalopaH) agastyane. anupAtI. aTU iTa vagai3 sakSa2, 12. 24ndha, hitakAraka. adhyAya, 13. zAna. -ziSyapradeyAgamAH -bhartR0 2015 Agastya tri. (agastyasyedam yaJ yalopaH) agastya, Agama pu. (A+gam ghaJ) tNtr||str, 48. -AgataH saMbaMdhI dakSiNa dizAno bhAga. zivavaktrebhyo gatazca girijAnane / magnazca hRdayAmbhoje, AgADha tri. 1. 661, 5691, 202, 2. 200 50258, tasmAdAgama ucyate / / -yAmala. pramaNa // 29, 3. mati. sazasta. Agamana na. (A+gam+bhAve lyuTa) 1. mAva. AgADhayoga pu. (agADhasya yogaH) gayo, 2. prApta thaj, 3. utpatti. - rAmastvAsannadezatvAd AcAryayoganuM vahana karavuM te. bharatAgamanaM punaH-raghu0 AgAdha tri. (agAdha eva svArthe aN) 1. atyaMta Agamavat tri. (AgamaH astyarthe matup masya vaH) GDaM, 2. huthI. prApta tha6 te. Agamayukta, AvakavALuM. AgAmika tri. (Agamayati bhaviSyadvastu bodhayati AgamavRddha tri. (Agamena tajjJAnena vRddhaH) zastranA A+gam+Nic+Nvul) bhaviSyavastu banA2. avalokanathI jenuM jJAna paripakava thayuM che te. -matirAgAmikA jJeyA buddhistatkAladarzinI ||-haim. AgamavettR tri. (AgamaM vetti vid tRc) mArAma AgAmin tri. (Agam+Nini) bhAvanA2, bhaviSyamAnI enA2, 2||stro nA2. Agamavedina tri. (AgamaM vetti vid Nini) bhAmayastra AgAmuka tri. (Agam+ukaJ) bhAvavAna svamAanj, ena2. pahoMcanAra. Agamavedin pu. (AgamaM vetti vid Nini) shN.2raayaa| AgAra na. (ag kuTilAyAM gatau ghaJ Agacchati paramaguru gauDapAdAcArya, zrutakevalI bhadrabAhusvAmI. R+aN) 52, bhavana. -AkIrNaM bhikSukairvAnyairAgAAgamApAyin tri. (AgamApAyau vidyete'sya) utpatti ramupasaMvrajet -manu0 bhane vinAzavANu - AgamApAyino'nityAMstAM AgAra tri. (AgAramastyasya aN) 25, sthAzrama.. stitikSasva bhArata-bhagavadgItA. AgAragodhikA strI. garojI, 3.5.. AgamAvartA strI. (AgamamAtreNa prAptimAtreNAvartate AgAracAritradharma tri. (AgAramastyasya aN) kaNDUyanamasyAH AvRt apAdAne ghaJ) vRzci.DI. samaktipUrvaka bAra vrata rUpa gRhasthano cAritra dharma. vanaspati. AgAradAha pu. (AgAra+daha+ghaJ) gha2. pA . Agamika tri. (AgamAdAgataH ThaJ) bhAgamathI. prApta AgAradAhin tri. (AgAra daha Nini) dharane. vAcanA2, thayesa. Agamita tri. (Agam svArthe Nic+kta) 1. Hue, ___gharane. DI. henA2. AgAradharma pu. (AgArasya dharmaH) gRhastha dharma. 2. esa., 3. abhyAsa. 438, 4. 5mAusa.. Agamin tri. (A+gam+Nini) bhAvana.2, 5DAyanA2. AgAradhUma pu. (AgAraM gRhaM dhUmayati dhUmAnvitaM karoti) Agamya avya. (A+gam+ lyap) bhAvIna.. gharano dhUmADo | AgAravAsa pu. (AgArasya vAsaH) gaDavAsa, sthAzrama. Agara pu. (AgIryyate udvamitumArabhyate candramA atra) amAsa tithi. AgAravinaya pu. (AgArasya vinayaH) sthAno. vinaya35 AgavIna tri. (goH pratyarpaNaparyantaM karma karoti Agu+ dharma, 25 . karmakArakArthe kha) 1. 2||y. pI. sadhyA sudhA. ma. AgArAvAsa pu. (AgArasya AvAsaH) sthAzramamA 322, 2. govANiyAno me meha. AvAsa, ghara-saMsAramAM lapaTAI rahevuM te. vRtti. Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzAjI--Apramoni] AzAha pu. (nai. 6.) 1. karmanI bIjI sthitimAMthI karmanA dalIyAMne udIraNA prayoge kheMcIne udayAvalikAmAM nAMkhavA te, udIraNAnuM apara nAma. Japur zrI. (A gur vid) pratijJA, svIkAra, sahamati. AkuLa na. ( pur jyuT) ughama, gupta sujhAva, AnUraLa paNa e ja arthamAM. JAnU strI. (A+gam vivat mahope ArAveza:) pratijJA, AmULa tri. (ma+nu+tta) 1. udyamI, 2: taiyAra thayela. zabdaratnamahodadhiH / AmULa na. (A+zu+vatta) ughama. AvRtta (A+zu+tta) 1. udyamI, 2. taiyAra thayela. JAmUrta na. (A+zu+tta) udyama. ApUrtintra. (mApUrNamanena phani) jeNe udyama karyo hoya te. AgnApauSNa tri. (agnizca pUSA ca dvandva AnaG revate'sya) agni ane pUSA jenA deva hoya te haviSa vagere. AgnAvaiSNava tri. (agnizca viSNuzca dvandva Ana tau revate'sya) agni ane viSNu jenA deva hoya te viSa vagere. Ani tri. (anerivuM ) agni saMbaMdhI, yajJanI agni sAthe saMbaMdhita. AgnidAtteya tri. ( agnidatta + caturthyAM sakhyA0 Dhak ) agnidattanI pAseno pradeza vagere. Anivat tri. (agnipade vIyate hArya vA an) agnine sthAne apAto koI padArtha vagere. AgnimAruta tri. (agnizca marucca dvandve AnaG tau revate'sya) agni ane marut jenA deva hoya te viSa. AgnivAruNa tri. (agnizca varuNazca dvandve It tau devate sya Ja) agni ane varuNa jenA deva hoya te viSa vagere. 1 Agnivezya pu. strI. (agnivezasya RSerapatyam yaN) agniveza RSino putra. AnizarmAyana pu. (agnizameM: potrApatya vjha) agni zarmAnA gotramAM utpanna thayela. AgnizamiM pu. strI. (agnizarmaNorapatyam bAhvA0 iJ) .agnizamano putra. 269 AgniSTomika pu. ( agniSTomaM kratuM vetti ttprtipAvaprathamathIte vA ) 1. agniSToma yajJane jANanA2, 2. agniSToma yajJanuM pratipAdana karanAra granthane bhaNanAra. AgniSTomikI strI. (agniSTomasya dakSiNA ThaJ GIp ) agniSToma yajJanI dakSiNA. AgnIdhra na. ( agnimIndhe agnIt, tasya zaraNam raN) 1. yajamAnanuM sthAna, 2. agnihotrI brAhmaNa, 3. agnihotrI yajamAna, -JAnIthro nAma nRpati nambunAtho manoH che - manu0, 4. yajJanI agninuM sthAna. AnIthIya tri. (manIpratyevuM vRddhAt che:) agnipra sambandhI. AnIthavA strI. (ganIprasthAnamardati yat) agnihotranI zALA. Agnendra tri. (agnizca indrazca dvandve AnaG tau devate asya za) agni ane iMdra jenA deva hoya te viSa vagere. Agneya tri. ( agneridam agnirdevatA vA'sya Dhak ) 1. agni che devatA jeno evuM viSa vagere, 2. agni sambandhI, 3. agnidIpaka auSadha vagere, 4. agnimAM thanAra, agnine arpaNa. maneya na. (nirdevatA'sya) 1. kRttikA nakSatra, 2. sonu, 3. lohI, 4. lAkha vagere dravya, 5. agnie joyela sAmavedano eka bhAga, 6. snAna, 7. rAjAnuM eka ciratra, 8. jaTharAgnine pradIpta karanAruM eka auSadha, 9. ghI, 10. eka prakAranuM astra, 11. agnipurANa. sanneya pu. (nirdevatA'sya) 1. kArtikasvAmI, 2. agni parvata, 3. te nAmano eka deza, 4. agninI upAsanAno maMtra, 5. agnino putra, 6. Agiyo kIDo, 7. agastyamuni, 8. svAhA devatAno sthAlIpAka. bannethI zrI. (gani DhaLa DIp) 1. agninI eka dhAraNA, 2. agnikhUNo, 3. pratipada-paDavo tithi, 4. agninI strI svAhA. AgnyAdhAnikI strI. (agnyAdhAnasya yajJasya dakSiNA te nAmanA yajJanI dakSiNA. Agrabhojanika pu. ( agrabhojanaM niyataM dIyate ThaJ ) jene niyata prathama bhojana ApavAmAM Ave che te eka brAhmaNa. Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 shbdrtnmhoddhiH| [AgrayaNa-AGgavidya AgrayaNa tri. (agre ayanaM bhojanaM zasyAdeyena karmaNA) | AghAta pu. (A han ghaJ) 1. vadhu bha.2j, -paadaaghaataanavA annanA AvavA nimitte agnihotrIe karavAno | dazokaM vikasati bakulaM yoSitAmAsyamadyaiH -sA0 me. ya. - zyAmAkaiAhibhizcaiva yvairnyo'nykaaltH| da0. 2. 8osj, 3. vadhanu, sthAna. prAgayaSTaM yujyate'vazyaM na tvatrAgrayaNAtyayaH / / AgrayaNaM AghAtana na. (Ahanyate'tra A han svArthe Nic AdhAre navazasyeSTiH / / -malamAsatattvam lyuTa) vadhasthAna. Agraha pu. (A graha ap) 1. 2 , 2. sAve.2, AghAtana (Ahanyate'tra bhAve lyuTa) ghAta 42.. 3. sAsasti, 4. mAma9, 5. manugraha, 5. aDa | AdhAra pa. (A gha Nica karmaNi aca) ghI. (bhAve 42, 7. sNrkss| -ityAgrahAt vadantaM taM sa pitA ___ ac) sthAperA mAnanA vAyumUthI. maist bhani tatra nItavAn -kathAsarit0 25/99 khUNA sudhI ane naiRtya khUNAthI mAMDI IzAna khUNA AgrahAyaNa pu. (AgrahAyaNI astyatra mAse aN) yAMdra sudhI avicchinna dhArAe ghI chAMTavuM. mAgasara mAsa. ApUrNita tri. (A ghUrNa+kta) 1. yAvela, DAsa, AgrahAyaNaka na. (AgrahAyaNyAM deyaM RNaM vuJ ThaJ 2. Hitima 53sa. - ApUrNito vA vAtena sthitaH va) bhArgazIrSa bhAsanI pUnamane hivase mApavAna __pote mahArNave / -devImA0 * . ANi pu. (Agato ghRNidIpterasya) sUrya. AgrahAyaNika na. (AgrahAyaNyAM deyaM RNaM vuJ Nic AghoSaNa na. (A ghuSa lyuTa) 2. pATAvI. 32 ThaJ vA) 652no artha hu... 42. AgrahAyaNika pu. (AgrahAyaNI pUrNimA'smin mAse AghoSaNA strI. (A Nic yuc) 652nI. ma. mI. Thak) bhAzAba, bhAsa... AghrANa tri. (A ghrA kta) sUdhesa, tRpti. pA. AgrahAyaNI strI. (agre hAyanamasyAH) 1. bhAzAla / AghrANa na. (A ghrA kta) gaMdha .. 42va., tRpta. 5j. bhAsanI. pUnama, mRgazIrSa nakSatra.. AghrAta tri. (A ghrA kta vA tasya natvAbhAvaH) sUMghesa, AgrahArika pu. (agrahAro'grabhAge niyataM dIyate'smai - tRpti pAmela. ThaJ) ne maya mA umeza pavAma mAve. te. Adya tri. (AghrAtuM yogyaM A+ghrA+yat) sUMghanA yogya.. eka brAhmaNa. AG avya. thoDaM mevA arthamA, miyA56nA yogamA, AgrAyaNa pu. (agranAmakasya RSeH gotrApatyam naDA0 mayadA-sImA-hada evA arthamAM, ane abhividhimAM phak) anAmanA binA gotra 2. navA 152rAya che. dhAnyanA AvavA nimitte karavAmAM AvatI daSTi. AGakuzAyana tri. (aGkuzena nivRttAdi phak) .zithI AghaTTaka pu. (A ghaTTa Nvul) rAto maghATa. karela vagere AghaTTanA strI. (A ghaTTa yuc) yadAvag, sA. AGkuzika tri. (aGkuzaH praharaNamasya) 2.10 35 ___-raNadbhirAghaTTanayA nabhasvataH-zi0 110 thiyAravAj.. AghaTTita tri. (A ghaTTa kta) yadAveda, sAvela.... aGga na. (aGga svArthe aN) 1. omaNa , AghamarSaNa na. (aghamarSaNe vihitam aN) pApIne. 2. vyA 25||2||str prasiddha maMdira- Arya. nAza karavA mATenuM eka sUkta. AGga pu. (aGgAnAM rAjA aN) maMgazino 25%t.. AgharSa pu. (A ghRS ghaJ) 1. mahana, 2. ghasa.. AGga tri. (aGgeSu bhavaH aN) aMgahezama thanA2. __ -AgharSaNa. AGgaka tri. (aGgeSu janapadeSu bhavaH vuJ) gaddezamA AghATa pu. (A ghaTa ghaJ) 1. sImA, 4, 2. aghAu.. thanA2-DonA2. (aGgAH kSatriyAH yasya sevyAH tasmin) AghATa tri. (A han kartari saMjJAyAM ghaJ) mAghAta. aMgadezanA kSatriyonI sevA karanAra, aMgadezanI sevA pahoMcADanAra. 42nA2. AghATin tri. (A han Nini pRSo0 ni. tasya TaH) AGgavidya tri. (aGgavidyAM veda) vyA725. kore AghAta pahoMcADanAra. aMgavidyAno jANanAra. Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AGgavidya-AcAmlika] shbdrtnmhoddhiH| .271 yogya. - sAvadya pu. (avidyAmAM prava: ka) vyAkaraNa vagere | bAvana na. (bAvanana+na) Acamana karavA yogya aMgavidyAnA vyAkhyAnarUpa graMtha. pANI vagere. , mAvA tri. (vidyAyAM bhava: [) aMgavidyAmAM | gamanISa tri. ( 3khyatveganena +van+sanIyara) thanAra. Acamana ApavA yogya jaLa vagere. dUra 1. (ArAnAM samUda: mikSara ma) aMgArAno mAnanIya na. (3mAvate) Acamana karavAnuM pANI. samUha. gAmanI na. (gAmanIya+) uparano artha phika. (mana baMnena nivRttam 3) aMganA juo. | hAvabhAva vagere, strIonA hAvabhAva. - mAya . (+gha+ca) Acamana karIne. AGgiko'bhinayaH / mArA pu. (+thI+) 1. dUra rahelAM puSpa vagere vikra tri. ( va ta stha) mRdaMga vINavAM te. 2. samUha. 'vagADanAra zilpI-ustAda. dvira pu. zrI. (rasoDapatyam) 1. aMgirA kAvaya tri. (nava niyuvata:-na) dUra rahelAM puSpa RSino putra, bRhaspati, 2. atharvavedokta eka sUkta. vagerene vINavA mATe nImela, niyukta karela. risa pu. (3nAnAnAM rasa: svArthe ma) AtmA. sAvaraNa na. (A+va+nyuTa) AcAra. -ativIdhIgrAphirasezvara pu. (pharasena pratiSThita phaeNzvara:) kAzI varavArane: naiSadha: | kSetramAM AMgirase pratiSThA karela eka zivaliMga. bAthara tri. (nAvanena rane nyuTa) ratha athavA Agurika pu. (azuliriva ivArthe kan vA ratvam) gADuM vagere. AMgaLInA jevo padArtha. sAvarIya tri. (A+va+sanIyara) AcaraNa karavA mAsika pu. (mArjiritra vArthe nuM) AMgaLI sarakho padAthe vagere. sArita tri. (nA+va+pAve vasta) Acarela, AcaraNamAM AgUSa pu. (aGgati gacchati devAn agi USac mUkela. svArtha ) stotra, stuti. mArita na. (A+va+mAve tta) AcAra. AGganya tri. (aGge bhavaH AGgaH, catura- saMkAzA0 Acaryya tri. (Acaryate'tra A+car+AdhAre yat) yata) aMgadezamAM thanAranA najIkano deza vagere. anuSThAna karavA yogya deza. mAvo . (+va+) kAmanA, abhilASA. AyAta tri. (A+va+vatta) *1. Acamana karanAra, bAvakSA tri. (+va+jJAna) kahetuM, AkhyAna 2. Acamana karela jala vagere. karatuM. ArAma pu. (++mAve ghan vA vRddhi:) sAvakSas tri. (A+va+sa) kahetuM, AkhyAna karatuM. 1. Acamana 2. bhakSaNa karavA yogya padArtha, Avatura avya. (vatu:paryantam ) cAra sudhI. 3. bhAtanuM osAmaNa. AvaturNa na. (turI mAva: varga) acaturapaNuM, sAthI . (+ +mAve - vA vRddhi:) jainomAM caturAIno abhAva. gAma pu. (A++gham vA dUa:) Acamana karavuM, prasiddha dhRta vagere cha vikRtinA tyAgarUpa eka jAtanuM AyaMbilanuM tapa. kogaLo karavo. sAyamana na. (++mAve nyu) Acamana, smRtimAM | mAyAvartamAna (vAska: vardhana:) cauda varasa batAvelI vidhi pramANe traNa vAra pANI pIvuM te, traNa mAsa ane vIsa divase pUrNa thanAra AyaMbilanuM AcamananuM sAdhana jemAM vaidikAcamana-zAntAcamana, eka tapa. jemAM eka AyaMbilathI mAMDI eka eka vaiSNavAcana vagere bhedovALo pUjAno upacAra che te. vadhatAM so AyaMbilanuM tapa karavAmAM Ave che te. mAmanI . (mAmanaI # namatra) pIkadAnI. | mAyAvara pu. (mAvAskana varata) AyaMbilanuM tepa kogaLAnuM pANI nAMkhavAnuM pAtravizeSa. karanAra, Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 AcAra pu. ( A + r + bhAve ghaJ) AyA, khAyAra pravRttiviSayatvaM sadAcAralakSaNamittham - vidveSa-rAgarahitA anutiSThanti yaM dvijAH / vidvAMsastaM sadAcAraM dharmamUlaM vidurbudhAH / / DiyA, iti gurukhe helA arthane svIkAravo te AcAra. zabdaratnamahodadhiH / AcAra pu. (A+car ghaJ) 1. jJAnAhi pAMya prahArano khAyAra, 2. vyavahAra vidhibhArga, u. vartana, 4. khAyArAMgasUtra, 4. nipue| ziSya. AcArakalpa na. (A+car+ghaJ) nizIthasUtra. AcAracUlA strI. (A+car+ghaJ) AyArAMgasUtranA bIjA zrutaskaMdhanI cUlikA-chello bhAga. AcAracUlikA strI. (A+car+ghaJ) uparano artha dukho.. AcAradIpa pu. ( AcArArthaH nirAjanArthaH dIpaH ) rAbhakhonI tathA ghoDA vagerenI AratI utAravAno dIvo. AcAraniryukti strI. (AcArasya niryuktiH) khaayaaraaNgsUtranI niryukti. AcAraprakalpa pu. nizItha adhyayana. AcArapraNidhi pu. 6zavai asisUtranuM khabhuM adhyayana AcAraprApta tri. ( AcAraM prAptaH) brahmayarya vrata sAhi AcAravALo. AcArabhANDa pu. pAtrAM, pATa, bheharA vagere uparA jJAnAdinAM sAdhana. AcAravat tri. (AcAro'styasya AcAra + matup ) AcAravALuM. AcAravarjita tri. (AcAreNa varjitaH) zAstrokta khAyAra vagaranuM. AcAravastu na. navamA pUrvanA zrI praraezanuM nAma. AcAravinaya pu. vinayapUrva AyAra pANavI te vinayano kheDa prahAra AcAravetR tri. ( AcAraM vetti vid + tRc ) AyAra bhaganAra. AcAravedin tri. (AcAraM vetti vid + Nini) uparano artha dukha.. AcAravedI strI. ( AcArAya vedIva) puNyabhUmi.. AcArasamAdhi pu. ( AcAra eva samAdhiH) AyA235 samAdhi, samAdhino eka prakAra. AcArastena tri. ( AcArasya stenaH ) khAyArano yora, anAcArI hovA chatAM paNa pote AcAravALo che ema kahevaDAvanAra. [AcAra-AcIrNa AcArAGga na. jara aMgobhAnuM paDeluM aMga. AcArAGgacUDA strI. khAyArAMgasUtranA jIbha zrutaradhanI pAchalo bhAga. AcArin tri. (Acarati zAstroktAnusAreNa Acar + Nini) zAstrokta AcAra pALanAra. AcArI strI. (samyak cAraH- prasaraNaM yasyAH GIp ) 2.4 jAtano velo, hilamocikA nAmanI latA. AcArya pu. (Acaryate-sevyate Acar + Nyat) Arya, guru, adhyApaka, zikSar3a, pUbhya, sAdhusamuddAyanA nAyaDa tIrtha42, upadeza, gAnA adhipati. AcAryyaka na. ( AcAryasya karma bhAvo vA AcAryya+kaJ) 1. sAyAryapa, 2. khAyAryanI I24. AcAryyatA strI. ( AcAryyasya bhAvaH tala) AyAryapazu. AcAryyatva na. ( AcAryyasya bhAvaH tva) uparano artha dukho. AcAryyabhASita na prazravyAnuM yathuM adhyayana. AcAryyabhogIna tri. (AcAryyabhogAya hitam) khAyArthanA bhoga mATe hitakArI dravya vagere. AcAryamizra pu. ( AcAryyo mizraH) atyaMta pUbhya. AcAryavipratipatti strI. upAsa zAMgasUtranuM pAMyabhuM adhyayana. AcAryyA strI. (AcArya +TAp) maMtravyAcyA DaranArI strI. AcAryANI strI. ( Acar + Nyat + GIp Anuk) AyAryanI patnI. tryambakaM devamAcAryamAcAryANI ca pArvatIm mahAvIracaritam / AcikhyAsA strI. (A+khyA+san) ahevAnI IcchA. AcikhyAsu tri. (A+khyA u) aMDevAne 42chanAra Acita tri. (A+ci + kta) 1 vyApta 2. gUMthesa, 3. meM ubhara pAnaM, kheDa bhAya, 4. DhAMDela, kacAcitau viSvamivAgajau gajau- raghu0, pa. saMgraha rela, Acita na. (A+ci + kta) 6zalAranuM kheDa bhAya. AcitAdi pu. ( Acita Adiryasya) pANinIya vyA prasiddha roDa zabdasamUha yathA- Acita, paryAcita, asthApita, parigRhIta, nirukta, pratipanna, apazliSTa, pazliSTa, upahita, upasthita, saMhitAgava / AcIrNa tri. ( A + r + kta) 1. AjJA irela, DuDabha rela, 2. Ayaresa, sAyarA rela. Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcUSaNa-Ajanmasurabhipatra shbdrtnmhoddhiH| 273 AcUSaNa na. (A+cUS+ lyuTa) yUsa, 05/2 // 42. | Acyutadatti pu. (acyutadattasya apatyam iJ) oI Acchad tri. (AcchAdyate'nena Acchad+Nic kvip AyudhajIvI ayyadattano putra. hUsvaH) lenA 43 saya te. vastra vagere. Acyutanti pu. (acyutantasya apatyaM iJ) ayyutatano Acchada tri. (AcchAdyate'nena Acchad+Nic ka) 652na.. putra koI AyudhajIvI. artha mo. AcyutantIya tri. (acyutantasya apatyaM svArthe chan) Acchanna tri. (AcchAd+kta) aisa, yesa, chavAyada, - ekatra thayela koI AyudhajIvI. ___ vyApta. -pagupAMzulAcchannaM bhuvyastaM dasyuvidrutama-hito0 Acyutika (acyutasya chAtraH kAzAdi0 ThaJ jil vA) AcchAka pu. me. tanu vRkSa azrutano vidyArthI. AcchAda pu. (AcchAdyate'nena Acchad+Nic+ghaJ) | | Aja na. (Ajyate'nena A+a+ghaJarthe ka) ghI. 1. vastra, 2. sAva23, 3. Dhai.sel. __ -Aja dadhi bhaveccoSNaM kSayavAtavinAzanam / AcchAdaka tri. (Acchad+Nic+ghaJ+Nvula) mA276na ___ - hArItasuzrutiH / 52nAra. Aja tri. (ajasyedam) 5.428nu, mAMsa. vagere. AcchAdana na. (Acchad+Nic+ghaJ+lyuTa) 1. DhAMDavArnu Aja pu. (aj+bhAve ghaJ) vikSe5. sAdhana, 2. dizl, 3. vastra.. Ajaka na. (ajAnAM samUhaH ghuJ) 452rAno samUha, AcchAdita tri. (Acchad+Nic+kta) DhA. AjakaroNa tri. (Ajakena upalakSitA roNI-nadIbhedaH AcchAdin tri. (Acchad+Nic+Nini) inA2. tasyA sannikRSTadezAdi aNa) AN nAmanI __'stanayugapariNAhAcchAdinA valkanena' -zAkuntale. nahInI pAsenI he vagaire, AcchAdya avya, (Acchad+Nic+lyap) ai.hIne. | AjakaroNI strI. (AjakenopalakSitA roNI) te nA.ma.nI. Acchinna tri. (Acchid+kta) dAre A2 28 meM nahI.. 2vI. dIdI, sArI rAta cheDedI, pela. AjakAra pu. (ajasyAyam AjaH, kAraH yasya) Acchuka pu. (A+cha+Du+kan) me. tanu vRkSa. bhaDAvanI pAhiyo. Acchurita, na. (A+chur+kta) 1. 3 satuM, Ajagara na. (ajagaraM sarparUpaM nahuSamadhikRtya kRto namAnI bhAra, 3. na. 52 na. 2 usj, tri. granthaH aN) sapa35 naDuSa. 20%ne. 6deza. 438. 4. mizrita. -na sehe kaJcukenApi kSipramAcchuritaM graMtha. mahAbhAratanA vanaparvamAM te nAmanuM eka peTAparva. vapuH-kathAsa0 Ajagava na. (ajagavameva ajagava+aN) 1. zivana Acchuritaka na. 652no artha hubhA. dhanuSya, 2. mahAdevanA dhanuSa jevuM daDha dhanuSa. AcchettR tri. (Acchid+tRc) cjun un||2. Ajadhenavi pu. strI. (ajaiva dhenurasya ajadhenuH muniH Accheda pu. (Acchid+ghaJ) 1. 5j, cha, / tasyApatyam) 5.4135. yA madhenu muninA 2. baLAtkAre grahaNa karavuM, chInavI levuM, 3. cAre putra. tarapha chedavuM, sArI rIte chedavuM. Ajanana avyayI (A+jan+lyuTa) 1. adhyAta jamA Acchedana (Acchid+ghaJ+ lyuT) 652nI. artha. mI. 4nma, yA manma, 2. 4nma paryanta, 4nma AcchoTana na. (A+chuT+ lyuT) inI.o. patI sudhA. capaTI vagADavI te. Ajanma avyayI0 (janmanaH paryantam avyayIbhAvaH, vA AcchoTita tri. (A+chuT+kta) 12.71na. 428. 22. ____ ac) 4nma paryaMta, 4nma. sudhI.. rUpa zabdavALI AMgaLI vagere. Ajanmana avyayI0 (janmanaH paryantam avyayIbhAvaH, Acchodana na. (Acchidyante'tra chid + lyuT) bhRyA- vA av) 652no artha humo. zi2. Ajanmasurabhipatra pu. (Ajanma surabhipatraM yasya) ma2vo.. Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra. 274 shbdrtnmhoddhiH| [AjamAya'-AjIvikA AjamAya' pu. (ajamArasya apatyam Nya) 24.2... chatAM asavArane potAnA sthAne pahoMcADanAra uttama gho. -zaktibhibhinnahRdayaH skhalanto'pi pade pade / AjamIDha pu. (ajamIDho dezabhedaH tatra bhavaH aNa) , AjAnanti yataH saMjJAmAjAneyAstataH smRtAH / / 1. 242ma thanA2, 2. 2042nI 28%81, 3. te -zabdaka0 nAmano eka yAdava rAjA. AjAyana pu. (ajasya apatyaM naDA phak) 1. vaha AjamIDhaka tri. (ajamIDheSu bhavaH vuJ) 5.4.2i. havana putra, 2. 54 nAmanA 25%Ano putra.. thanA2. Aji strI. (ajanti asyAm aj+iN) 1. saMgrAma, Ajayana na. (AjIyate'tra A+ji+AdhAre lyuTa) ___2. 28 bhUmi, 3. bhaya[68, 4. samAna bhUmi, pa. yuddha. AkSe5. -mAjau calaM balavatAmapi bhUpatInAm -bhaktA0 Ajarasa avyayI0 (jarAparyyantam avya0 ac) vRddhAvasthA Aji pu. (aj+bhAve+iN) kSae, bhA. paryanta. AjinIya tri. (ajinasya carmaNaH sannikRSTAdi kRzAzcA0 Ajarasa tri. (AgatA jarA yasya ac) ne vRddhapa chaNa) yAmaunI sabhIpanI pradeza vagaire. prApta thayuM hoya te. Ajiri tri. (ajirasya sannikRSTAdi+iJ) bhanI Ajavasteya pu. strI. (ajavasteRRSerapatyam zubhrA0 Dhak) pAseno pradeza vagere. ajavasti nAmanA RSino putra. Ajireya tri. (ajire bhavaH Dhak) Hinuvi thanA2. AjavAha tri. (ajo vAhyate'tra vaha+Nica AdhAre | AjihIrSA strI. (AhartamicchA A+ha+sana bhAve a) ghaJ) te. nAmanI he2, (tatra bhavaH aN) temA thanAra, haraNa karavAnI IcchA. DonAra. AjihIrSu (Ahartumicchu A+ha+san+Du) 42742vA AjAtazatrava pu. (ajAtazatrorapatyam aN) 1. yudhiSThi2. chanAra. 2%Ano putra, 2. zatru2lita avo 5%putra, | AjI srI. (Aji+vAGIp) bhayA. Aji za6 bhadrasena rAjA. AjAti strI. (A+jan+ktin) 4nma, utpatti.. AjIkUNa na. (AjI kUNati kUNa+AdhAre ka) te AjAdya pu. strI. (ajamatti ad + aN ajAdaH __nAmano me he.. tasyApatyam) chAmakSa munino putra.. AjIkUNika tri. (AjikUNe bhavAdau pathyAdau vuJ) AjAna avyayI0 (jano jananameva aNa jAnaH-sRSTiH, aae| zino bhA0, nyAya, viDAra, manuSya, hAthI tatparyyantam) 1. sRSTi 5thyanta, 2. utpattinu AjIgati pu. (ajigartasya apatyaM bAhvAdi iJ) sAdhana prakRti. ajIgartano putra. AjAna pu. (A+jan+ghaJ) utpatti, 4nma. AjIva pu. (AjIvyate'nena AjIva+karaNe ghaJ) AjAnaja tri. (AjAnaM jAyate jan+Da) sRSTiAthI 1. AjIvikA mATeno upAya, 2. AjIvikAnA AraMbhI utpanna thayelA devAdi. upAyarUpa koI dravya vagere, 3. AjIvikA mATe koIno AjAnadeva pu. (AjAnaM sRSTikAlamArabhya devatvamAptaH) bhAzraya devo te, 4. vi.51 5282. sRSTikALathI mAMDIne devapaNAne pAmela koI deva. AjIvana (AjAvyate 'nena A+jIva + lyuTa) AjAni tri. (A+jan+antarbhUtaNyarthe iN chandasIti 1. mAvi.no. pAya, 2. mAvi.st. dIrghaH) 4.7, utpanna 4282, 574nbhesa.. AjIvaka pu. (A jIva kan) 04.5 matamo. sAdhu. AjAnikya na. (AjAnau bhavaH Thana tasya bhAvaH karma AjIvana avya. (jIvanaparyantam) (r)vatA sudhI.. vA yak) 4-mathI. sAraMmA siddha vo 5 hAtha no. AjIvika tri. (AjIvati A+jI+karttari+Nvul) bhAva athavA karma. 1. vi.51 24vn||2, 2. 22sano mata. AjAneya pu. (Aje-vikSepe'pi Aneyo'zvavAho | AjIvikA strI. (AjIvayati A+jI+Nic+Nvula) yathAsthAnamasya) yA guNano, mudIna, vikSe5. 57vA gu42||n. mATena. vyA582, zudeg428na.. Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AnIvya-AjJAbavadvAra] AnIvya tri. (mAnIvyate'nena yaMt) 1. AjIvikAno upAya, 2. AjIvikA mATe jeno Azraya karyo hoya che te. zabdaratnamahodadhiH / AmInya pu. (mAnIvyate'tra AdhAre mRt) AjIvikA jyAM cAle te deza. JAnU tri. (manati A+nu+vivat rIi:) 1. majUrI lIdhA vinA kAma karanAra, 2. bekArImAM kAma ka2nA2, 3. narakavAsa. AnUr zrI (A+va+vir)viSTi. mAjJapta tri. (mA+jJA+f+pu+tta) AjJA karela. Apti tri. (A+jJA+fLa +pu+vitam) AjJA hukama. AjJA strI. (A+jJA+a) u52no artha juo. - nikRSTasya bhRtyAdeH kriyAdau pravRttyarthaH vyApAravizeSaH / AjJAjara tri. (AjJayA rati nR+an) hukama uThAvanAra sevaka vagere, hukama karanAra AjJAArin tri. (JAnayA joti +ni) AzA pramANe vartanAra, AdezanuM pAlana karanAra. AjJAcadra na. (JAnAsaMjJAM cam) taMtrazAstra prasiddha bhRkuTinA madhyamAM rahela be pAMkhaDIvALA kamaLanA AkA2 jevuM eka cakra. -JAzAnAnAmbunuM taddhimarasadarza dhyAnadhAmaprakAzaM, ha-kSAbhyAM vaikalAbhyAM pravilasitavaputrapatraM suzubhram / tanmadhye hAkinI sA zazisamadhavalA valkaSaTkaM dadhAnA, vidyAM mudrAM kapAlaM DamarujapavaTI vibhrati zuddhacittA / / etatpadmAntarAle nivasati ca manaH sUkSmarUpaM prasiddham / / - tattvacintAmaNau SaSThaprakAzaH / AjJAta tri. (A+jJA+tta) sArI rIte jANela, oLakhela. JajJAtIrtha na. taMtrazAstramAM mAnasa snAnanuM aMga dhyeyapaNe kaheluM. AjJAcakra nAmanuM tIrtha JajJAna na. (mA+jJA+hyu) AjJA ka2vA rUpa mAnasa vRttino bheda, svAmIpaNuM. JajJAnirdeza pu. : (JajJAyA nirdeza:) . vidhi-niSedhanuM pratipAdana karavuM, AzA karavI. AjJAnuna tri. (AjJAmanu ti anu+||+3) hukama pramANe cAlanAra. AjJAnumin tri. (AjJAnuAti anu+ga+fn) AjJAnusAra cAlanAra dAsa vagere. AjJAnuyAyin tri. (sAjJAmanuti anu+yA+ni) upa2no artha juo. 275 AjJAnuvatinlR tri. (AjJAmanuvartate anu+vRt+ni) AjJAnu zabda juo. AjJAnusArin tri. (AjJAmanusarati anu + sR + Nini) AjJAne anusaranAra dAsa nokara vagere. AjJApatra. (mAnA nir+vu) AjJA karanAra svAmI vagere. gAjJApatra naM. (AjJajJApa patram) hukamanAmuM, AjJAvALo kAgaLa. AjJApana na. (A+jJA+Li+pu+jyuTa) hukama karavo te, Adeza, pratibodha. AjJAnijI strI. (ne..) pApano Adeza karavAthI karmabaMdha thAya che te, AzravatattvanI pacIsa kriyAmAMnI kriyA. AjJApanI strI. (naM. 6.) AjJA karanArI bhASA, vyavahAra bhASAno eka prakAra. AjJApya tri. (AjJAnuM yogyaH) jene AjJA karI zakAya te AjJA uThAvanAra. AjJAmana pu. (AjJAyA pravezasya bha :) hukamano anAdara. -AjJApratighAtaH / -nAjJAma, sahaste / AjJAruSi zrI. (AjJAyAM vi:) jainadarzana prasiddha sarvajJanAM vacanomAM utpanna thayela ruci, samakitano eka prakAra. JajJAcitra. (AjJAyAM viryasya) upara kahelI rucivALo. AsAvad pu. (mAnAM vati va+p) AzAno pAlana karanAro. AjJAviSaya pu. (ne. 6.) bhagavAnanI AjJAno nirNaya ka2vo te, dharmadhyAnano eka prakAra. AjJAvyavahAra pu. (naM. 6.) prAyazcitta levAne tatpara agItArtha sAdhu vagere ane gItArtha AcArya banne jude jude sthaLe rahyA hoya, avasthAne lIdhe eka bIjA pAse jaI zake nahi tevI sthitimAM hoya to agItArtha sAdhu mati-dhAraNAmAM kuzaLa evA koI ziSyane gItArtha AcAryanI pAse mokale ane gItArtha pote potAnA yogya ziSyane tevI AlocanA sAMbhaLavA mokale ane te sAMbhaLI gItArthane sarva nivedana kare ane gItArtha AcArya saMketavALAM pado vaDe prAyazcitta Ape te AjJA-vyavahAra. Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 zabdaratnamahodadhiH / AjJAsampAdin tri. (AjJAM sampAdayati AjJA + sam + pad + Nic Nini ) AjJA pramANe 42nAra, AjJAnuga zabda juo. AjJAsAra tri. (AjJA eva sAro yasya) Aptavayanane pradhAna mAnanAra. Ajya na. ( Ajyate A + a + kyap nalopaH ) dhI, - tatrArcito bhojapateH purodhAH hutvAgnimAjyAdibhiragnikalpaH raghuH 7 20, bhIgaNesuM ghI, tela vagere yajJa kriyAnuM sAdhana, zrIvAsa candana. Ajyadoha na. sAmaveda vaDe pahana rakhA yogya kheDa sUkta. Ajyapa pu. ba. va. ( AjyaM pibanti Ajya +pA+ka) vaizyonA pitR devo- somapA nAma viprANAM, kSatriyANAM havirbhujaH / vaizyAnAmAjyapA nAma zUdrANAM tu sukAlinAH - manu. (tri.) ghI pInAra. AjyabhAga pu. ( Ajyasya bhAgaH) 1. dhIno kheDa bhAga, 2. ghInI vaidika Ahutino prakAra. Ajyabhuj pu. ( AjyaM maMtreNa prakSiptaM vilInaM sarpiH bhuGkte bhuj + kvip) 1. agni, 2. heva. AJch (bhvA para0 seT AJchati ) saMjAva, sAMdhuM bu, vistAra vo.. AJjana pu. ( aMjanAyAM bhavaH aN) hanumAna. AJjana na. (A+aJj + lyuT ) yota2I leyana vu, jaraDavu. AJjana tri. ( aJjanasyedaM aN) 24na sambandhI. AJjanikya . ( aJjanAya hitaM Than tataH karmaNi ca yak) bhAnuM sAdhana. I AJjaneya pu. ( aJjanAyAH apatyaM Dhak ) saMbhnAnA garbhathI utpanna thanAra hanumAna -ullaGghya sindhoH salilaM salIlaM yaH zokavahniM janakAtmajAyAH AdAya tenaiva dadAha laGkAM namAmi taM prAJjalirAJjaneyam / / - mahAnATake / AJjalikya na. (AMjalireva kan yak ) hAtha bheuvA, aMjali karavI te. AJjaneya pu. ( aJjinyAM bhavaH Thak ) greDa bhatano DIDI. AjihiSA strI. (AhitumicchA) khAvavAnI 42chA. ATarUSa pu. (aTarUSa eva svArthe aN ) kharaDusI.. [AjJAsampAdin-ADi ATarUSaka pu. ( ATarUSaH svArthe kan ) bharaDusI.. ATavika tri. (aTavyAM carati aTavI + Thak ) 1. araNyamAM viyaranAra, bhaMgalamA iranAra, bhaMgalI, 2. kheDa prahAra sainya, agresara. ATavI strI. (aTavyA sannikRSTA pUH aN) dRkSiega dizAmAM AvelI yavana nagarI. ATA strI pAebhAM taranAra bheDa pakSI. ATi pu. ( A + aT + iN) kheDa bhatanuM pakSI, kheDa jAtanuM mAchaluM. ATika tri. (ATAya gamanAya pravRttaH ThaN) 4vA bhATe pravRtta thayela. ATikana na. ( ATIkyate iSad gamyate A + TIk + lyuT ) vAcharaDAnuM prathama alpa gamana. ATikya na. ( ATIkyate svArthe SyaJ ) uparano artha dukhI. ATikI strI. (ATam aTanamarhati aN GIp ) dharanI bahA2 javA yogya jene stana UgelA nathI tevI strI. ATIkanaka na. ( ATIkyate iSad gamyate A + svArthe kan) uparano artha huA.. ATIkara pu. ( ATIka+ra) jajaha. ATImukha na. ( ATyAH zarAribhedasya mukhamiva mukhamasya) vaidyakazAstra prasiddha vADhakApa karavAnuM eka zastra. ATopa pu. (A+tup+ghaJ) 1. garva, khabhimAna, 2. gusso, u. khAuMjara, uparano Doja, lapar3I dabadabo, 4. vAyuthI peTamAM thato eka prakArano zabda. ATopika tri. (ATopena carati ik ) khAropakhAuMjaravANI. ADambara pu. ( A + Dabi kSepe aran) 1. harSa, 2. garva, u. vAhitrano zabda, 4. AraMbha, pa. Doja, layar3o, - asArasya padArthasya prAyeNADambaro mahAn / sAMjanI pAMpalA, 9. bhedhanI garbhanA, 7. gussI, yoThavu, 8. bheDavu. ADambarin tri. (A+Davi matvarthe ini) 1. abhimAnI, 2. garviSTha, u. DoNI. ADAraka pu. ( aD+ghaJ tataH Arak) te nAmano kheDa RSi ADi pu. ( aD+iN) 1. kheDa bhatanuM pakSI, 2. te nAmanuM eka mAchaluM. Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ADikA - Ataka ] ADikA strI. (ADi + svArthe kan ) upalo zabda dukha.. ADU pu. (al + U lasya DaH vRddhiH) samudramAM taravAnI trAyo, nAno machavo. ADhaka pu. ( ADhaukate A+Dhauk+ghaJ) kheDa bharane covIsa tolAnuM eka mApa, cAra prastha barAbaranuM eka vajana, baso, chappana paLa barAbara sonA vagerenuM bhAtha.. shbdrtnmhoddhiH| ADhaka pu. (ADhakyAM phalam ) tuve2. ADhakajambu pu. ( ADhakamitA jamburyatra deze ) bhoTA jAMbuvALo koI deza. ADhakajambuka tri. (tatra bhavaH ThaJ chasyApavAdakaH) upara batAvelA dezamAM utpanna thanAra. ADhakI strI. (ADhaukate ac pRSo. gau GIS) tuvera, eka jAtanuM dhAnya. ADhakIna tri. ( ADhaka + tva) 1. kheDa khADha dhAnya jemAM samAya che evuM pAtra vagere, 2. eka ADhaka dhAnya jemAM rakhAya te, 3. eka ADhaka dhAnya jemAM vavAya jevuM kSetra vagere, ADhakika zabda pAe 4 arthamAM. ADhaya tri. (A+DhIk + Dhayak) 1 yukta, 2. viziSTa, 3. saMpattivANu, 4. dhanavAna, pa. sahita 5. gRhastha. 8 - ADhayo'bhijanavAnasmi ko'nyo'sti sadRzo mayA- bhaga0 ADhayaMkaraNa na. (anADhayaM ADhayaM karotyanena ADhya+cha+khyun mum ) ke dhanavAna na hoya tene dhanavAna ravo, khADhya 42vI. ADhyakulIna pu. strI. (ADhyakule bhavaH kha) dhanavAnA kuLamAM pedA thanAra. ADhyacara tri. (bhUtapUrva ADhyaH + caraT) ke prathama dhanavAna hato te. ADhyatama tri. ( atizayena ADhyaH tamap) atizaya dhanavAna, atyaMta khAdaya AThyatara tri. (ADhya +tarap) jaDu dhanavAna, jaDu sADha ADhyapadi avya. (ADhyaM padaM praharaNaM + yatra) khAdaya pada jemAM hathiyAra che evuM yuddha. AThyaMyavana na. (ADhya + bhU+karaNe khyun mum) saMpatti vANuM thavu, dhanavAna thavAnuM sAdhana. 277 ADhyaMbhaviSNu tri. (ADhya bhU+khiSNuc + mum ) 4 pUrve dhanavAna na hoIne dhanavAna thayela hoya te. ADhyaM bhAvuka tri. (ADhya bhU+khukaJ + mum) uparano artha kho.. ADhyAta pu. ( ADhyo vAto yatra ) 4nAthI sAthaNa jaDAI jAya che te ustaMbha nAmano vAtaroga. ANaka tri. (aNaka+aN) adhama, nIya, nindita. ANaka na. ( aNaka eva svArthe aN) kheDa prahAranu maithuna, suratanI kheDa leha. ANava na. ( aNo + bhAvaH aN) azutva azupAzu. ANavIna tri. (aNudhAnyAnAM sarSapAdInAM bhavanaM kSetraM vA khaJ) mAM sarasava vagere AzudhAnya utpanna thAya che tevuM khetara. ANi pu. strI. (aN + iN) 1. 2thanAM paiDAMnI sAgaNa rahelI jIsI, 2. DoTi, u. sImA, 4. maryAhA, ha. ANiveya pu. strI. (aNIvaH RSibhede tasyApatyam Dhak) azI RSino putra he putrI. ke ANDa tri. (aNDe bhavaH aN) amAMthI thanAra pakSI vagere.. ANDa pu. (aNDAjjAtaH) 1. hiraNyagarbha 2. puruSanAM vRSaNa, 3. vRSaNavALuM, 4. aNDathI utpanna thayela kapAlarUpa ghuloka ane bhUloka. ANDa na. ( aNDAnAM samuhaH aN ) DAno 4thyo.. ANDaja na. ( aNDAjjAyate jan+Da + svArthe aN) IMDAmAMthI utpanna thanAra pakSI, iMDAmAMthI utpanna thanA2nuM zarIra. sarpa. ANDAyana tri. (aNDena nirvRttaH phak) amAMthI janesa. ANDIra pu. ( aNDamastyasya Irac) vRSaNa bhene hoya te. ANDIvata pu. te nAmanI kheDa rAma. ANDIvatAni tri. ( ANDIvatena nirvRttam phiJ) AMDIvata rAjAe karela. At avya. (at+viN) pachI. At pu. ( A + svarUpe takAraH) Ara va. Ata tri. ( A + at+ac) satata gayela, IlAyela. Ataka pu. ( ata + Nvul) kheDa bhatano sarpa (tri.) niraMtara janAra. Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 shbdrtnmhoddhiH| [AtaGka-Atitheya AtaGka pu. (A+taki+ghaJ) 1. roga, 2. saMtApa, | Atapodaka na. (Atape lakSyamANamudakam) ijavAna 3. bhaya, 4. n||2raano bhavA4, 5. sanTeDa. 45, retA prazimA sUryana 324thI. pAtuM 57, AtaJcana na. (A+taJc+lyuTa) 1. 2, 2. upadrava, mRga4. 3. prApta 42, 4. dUdha vagaremATo pahAtha nAjI | AtamAm avya. (A tamap+Amu) atizaya sanmusa, vikRti karavI te, nAkhavuM, pa. pravAhI padArtha nAkhI atyaMta cotarapha thavuM. kaThaNa dravyanuM cUrNa karavuM, 6. gALelA sonA vageremAM | Atara pu. (Atarati anena+A+tR+ap) naha. vagere bIjA padArtha nAkhI tene jhAravuM te, 7. dahIM banAvavAnuM taravA mATe apAtuM bhADuM, kara. sAdhana. AtarpaNa na. (A+tRp+lyuT) tRpti, prema. 75%a4a, Atata tri. (A+tan+kta) vistAre.. khuza karavuM, utsavanA divasomAM lIMpavuM, jhUMpavuM vagere. AtatAyina tri. (Atatena zastrAdinA ayitaM zIlamasya __-AtarpaNaM prINane syAnmaGgalAlepane'pi ca-medinI ay+Nini) zastra. 300mI. bhArI nainA taiyAra | AtarpaNa tri. (A+tRp kartari lyuTa) tRpti 42nAra, thayesa - -agnido garadazcaiva zastrapANirdhanApahaH / khuza karanAra, kSetradArApahAro ca SaDete AtatAyinaH / / Atava pu. (A+tu+ap) DiMsA 42vI, DiMsA, te. Atana pu. (A+tan+ac) na42no IsAva. nAmano eka rAjA. Atani tri. (A+tan+in) vistaa2|2-3daavnaa2. Atava tri. (A+tu kartari ac) DiMsA 52-42. Atap tri. (A+tap+kvip) tapAvanA2. AtA strI. (Abhimukhyena atyate-gamyate prANibhiH Atapa pu. (A+tapa+aca) 1.6dhota. 2. 1.52. ___ A+ata+ karmaNi ghaJ (6u. 3. 135, 4. 206 327nj, 5. raudra, 1. 2bhI, AtAna pu. (A+tan+ghaJ) cil vistAra, sanbhuja tApa. vistAra. Atapatra pu. (AtapAt trAyate trai+ka) chatrI, chatra.. AtAna tri. (A+tan karmaNi ghaJ) vist29|| yoya. -ekAtapatraM jagataH prabhutvam -raghu0 tuM. Atapatraka pu. (Atapatra svArthe kan) 652no. artha. AtAnaka tri. (A+tan Nvul) vistA282. AtApi pu. (A+tap+ iN) te. nAmanI se sasu2. Atapavat tri. (Atapo'styatra matup masya vaH) AtApin pu. (Atapati A+tap+Nini) . tanu 1. sUryana 22bhIvANu, 2. 5.AzavANu, 3. duaj, 5kSA, sabhaNI.. 4. tatauj. AtAyin pu. (A+tAy+Nini) 652no artha hu.. AtapavarNya na. (Atape nimitte sati varSanti katari AtAra pu. (AtAryate'nena A+tR+ghaJ) DojarAthI yat) 1. vRSTi 4, 2. 12sAhay us... taravA mATe ApavAnuM bhADuM AtapavAraNa pu. (AtapaM vArayati+vR+Nic+lyuTa) AtAlI avya. (A+tal+ iN) duHjAne. bhAga-vyAsa chatrI, chatra.. -nRpatikakudaM dattvA yUne sitAtapavAraNam- he ta. raghu. 2070 AtAlIkRtya avya. (A+kR+lyap) viDvane ||4||aatpaatyy pu. (Atapasya atyayaH) sUryanI 2bhAno. vyAkuLa karI daIne. nAza, sUryana tApana dUra . Ati pu. (at+iN) .5 tarnu pakSI, 12 // 2 56. AtapAbhAva pu. (Atapasya abhAvaH) chAyA, tapano. Atithigva pu. (atithimabhigacchati gam+Dva) te namanI samAva, tano abhAva-chAMya.. divodAsa rAjAno putra. AtapIya tri. (Atapasya sannikRSTadezAdau cha) 138 | Atitheya na. (atithaye idam Dhak) viyanA nimittanu samIpano pradeza vagere. bhojana vagere. tumI. Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Atitheya- Atmagupta ] zabdaratnamahodadhiH / 279 Atitheya tri. (atithaye sAdhu DhaJ) atithino-parozAnI | Aturyya na. ( Aturasya bhAvaH SyaJ ) khAturapazu, ija AdarasatkAra karavAmAM kuzaLa. nAzaka eka jvarAMza. Atithya na. (atitheridaM SyaJ) parozA yADarI, atithisatkAra. -arAvapyucitaM kAryamAtithyaM gRhamAgatehito0 Atithya pu. ( atithi svArthe SyaJ ) atithi - parozI. Atidezika tri. ( atidezAdAgataH Thak ) atidezathI prApta thayela. AtiyAtrika tri. ( atiyAtrAyAM niyuktaH Thak ) atiyAtrAmAM niyukta eka jAtano devagaNa. Atirekya na. ( atiricyate karmaNi ghaJ tasya bhAvaH SyaJ ) adhi, vRddhi, potAnA bhASathI vadhAre. AtivAhika tri. (ativAhe ihalokAt, paralokaprApaNe niyuktaH Thak ) jJAnI ane bhanInAM sA so'thI paralokamAM javAnAM dhUmrayAna, devayAna vA dakSiNamArga ane uttara mArgano abhimAnI devagaNa. Atizayya na. ( atizaya eva svArthe SyaJ ) atizaya, adhi AtizvAyana tri. ( atikramya zvAnam atizvA-dAsaH, tasya sannikRSTadezAdi phak) thAranI pAseno pradeza vagere. AtiSTha na. ( ati + sthA + ka Satvam atiSThasya bhAvaH ) utkarSa, atikrama karIne rahevuM. Atu pu. ( at + uN) taravAno tarApo, nAnI machavo.. Atuc pu. (AtucirgamanArtha- iti AdhAre kvip) sUryanI khastAna, sAyaMDAja Atuji tri. ( A + tuj + hiMsAbalAdAnaniketaneSu in) hiMsaka, bala grahaNa karanAra. Atura tri. ( ISadarthe A + at + urac) khatu, pIDA pAbhela, tatra rAghavaM madanAturA - raghu0 rAghava0 12 / 32. artha uravAmAM khazasta, rogI, utsuDa, utAvaNI. AturatA strI. ( Aturasya bhAvaH tal) khAturapasuM. Aturatva na. ( Aturasya bhAvaH tva) uparano artha. AturasaMnyAsa na. kheDa prahArano saMnyAsano bhe.. AturopakramaNIya pu. ( AturamadhikRtya roganivAraNAya upakramaNIyam) rogIne uddezAne roganuM nivArA 42vA mATe AraMbhavA yogya 'suzruta'graMthamAM sUcita te nAmano adhyAya. Aturopadrava pu. ( Aturasya upadravaH) rogInI upadrava AtRNa tri. (A+tRd + kta) hiMsA durela, hAra bhArela, cheTela, apesa. AtRpya na. ( AtRpyatyanena A + tRp + karaNe yap) 2.4 jAtanuM phaLa. Atodya na. ( samantAt tudyate A + tud + Nyat) kheDa srajamAtodyazironiprakAranaM vAgha, vINA vAoitra - vezitAm - raghu0 8 / 34 Atta tri. ( a + da + kta) graha Irela, sIdhenuM, svIdvAresuM, - evamAttaratiH - raghu0 11/57 Attagandha tri. ( Atto gRhIto'riNA gandho garyo yasya ) zatruvaDe parAbhava pAmela, jenI gandha grahaNa karI hoya tevA puSpAhi -AttagandhamavadhUya zatrubhiH - zi0 14 / 84, no garva nIDajI gayo hoya te. Attagarva tri. ( Atto gRhIto gardhvo yasya) ThenI garva utArI nAMkhyo hoya te, zatruthI parAbhava pAmela. Atmaka tri. (Atman kan) thI janeyuM, thI rayeyuM, svabhAvanuM, lakSarAnuM saMzayAtmaka:- saMdhigdha svabhAvanuM, duHkhAtmaka:- huHjavANuM. Atmakarman tri. (AtmanaH karma) potAnuM rtavya. AtmakAma tri. ( AtmAnaM kAmayate AtmA + kam- NiG aN) 1. DevaNa khAtmAnI 4 cchAvA, mAtra AtmajJAnanI icchAvALuM, 2. brahma agara paramAtmAne prema karanAra, pote potAne prema ka2nA2, 3. abhimAnathI yukta, garviSTa. AtmakAmeya tri. ( AtmakAmeya idam Dhak ) khAtmAnI icchAvALI strI saMbaMdhI. AtmIya tri. (Atman cha) potAnAo sAthai saMbaMdha rAjanAra (Atmani gatam) AtmakRta tri. ( AtmanA kRtam) pote urela. Atmagata tri. manamAM upabhedu - Atmagato manoratha: za0 1 Atmagatam avya. kheDa taraI, manamAM jobeSu samaka zAya te, svagata -azrAvyaM khalu yad vastu tadiha svagataM matam -sA0 da0 6. / Atmagupta tri. ( AtmanA guptaH ) potAnI zaktithI 4 rakSA rela-rAyesa. Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 shbdrtnmhoddhiH| [AtmaguptA-Atman AtmaguptA strI. (AtmanA guptA) 412, Thene, sAthI | AtmatyAgin tri. (AtmAnaM dehaM tyajati tyaja ghinuN) kharaja Ave che tevo eka velo. ApaghAta karanAra, svArtha tyAgI, bIjAnA bhalA mATe Atmagupti strI. (AtmanaH guptiH) gui, pazune. potAne hAni karanAra. chupAvAnuM sthAna, dhyAnamAM rahevAnI jago. Atmatva na. (Atmano tva) .. mI AtmatAno artha AtmagrAhin (AtmAnaM AtmArthameva gRhNAti graha+Nini) AtmatrANa tri. (AtmanaH trANam) mAtmarakSa.. potAne mATe ja grahaNa karanAra, ekalapeTuM, svArthI, Atmadarza pu. (AtmA-dehaH dRzyate'tra dRz AdhAre vAsayu. gha) 65, sArasI, mAmA.. AtmaghAta pu. (Atman+han+ghaJ) 1. mApAta, Atmadarza (AtmA dRzyate'tra bhAve ghaJ) 1. bhAtmAnu 2. nAsti5j. zana, 2. brahmasAkSA2. AtmaghAtin tri. (AtmAnaM dehaM hanti han+Nini) Atmadarzana na. (AtmanaH darzanaM daza+lyaTa) 1. aatm1. ApaghAta karanAra, AtmaghAtI potAne mAranAra. sAkSAtkAra, potAnI jAtane jovI, 2. AtmasAkSAtkAra -vyApAdayet vRthAtmAnaM svayaM yo'gnyudakAdibhiH / karavAnuM sAdhana zravaNa, manana, ane nididhyAsana vagere, avaidhenaiva mArgeNa AtmaghAtI sa ucyate / / 3. prANImAtramAM AtmArUpe daSTi karavI te. 2. nAsti .. | Atmadarzin tri. (Atman+dRz+Nini) 1. mAtmAne AtmaghoSa pu. (AtmAnaM ghoSayati svazabdaiH) 02, lonAra, 2. AtmasAkSAt2. 42nAra. 4 . Atmadrohin tri. (Atmane druhyati druh+Nini) bhAmoDI, Atmaja pu. (Atmano manaso dehAdvA jAyate AtmA vA potAnI jAtane pIDA upajAvanArI, AtmaghAtI. jAyate jan+ Da) maheva, putra. -tamAtmajanmAnamarja AtmadhyAna na. (Atmano dhyAnam yogavizeSaH) 2mAtmAnu cakAra -raghu0 5 / 36 . Atmajanman pu. (Atmano janma yasya) putra, saMtAna, dhyAna, sAmarthitana. hIro- ata AhartumicchAmi pArvatImAtmajanmane / Atman pu. (atati santatabhAvena jAgradAdisarvAvasthAsu anuvarttate at+maniN) 1. mAtmA, 4, -kimAtmanA -- kumA. Atmajanman na. (AtmanaH putrarUpeNotpattiH) bhAtmAnI. yo na jitendriyo bhavet- hito0 1, 2. nA.6, putra 35 utpatti. - tasyAmAtmAnurUpAyA 52mAtma, 3. sva.35, -AtmAnaM rathinaM viddhi zarIraM mAtmajanmasamutsuka:-raghu0 1.133. rathameva tu- kaTha0 3 / 3, 4. yatna, 5. heDa-zarI2, AtmajA strI. (Atman+jan+Da) putrI, buddhi. -vandyaM 5. mana, 7. buddhi, 8. sUrya, 8. agni, 10. vAyu, ___ yugaM caraNayorjanakAtmajAyAH- raghu0 13 / 78 11. citrakavRkSa, 12. AkaDAnuM jhADa, 13. jJAnanuM AtmajAtA strI. (AtmanaH jAtA) 652no artha humo. 4 madhi.4295 te. mAtmA, 14. sAra, 15. prakRti, AtmajJa tri. (AtmAnaM jAnAtIti) RSi, pAtAne. 11. yaritra, 17. vizeSatA, 18. naisaFi prati AtmAne jANe che. sA2. svabhAva, 18. sama4, 20. viyA2, AtmajJAna na. (Atmano jJAnam) 1. yathArtha35. AtmAna viyAra, taDa, 21. sabhAta, sAsa, 22. putra, ne 52mAtmAnu na, 2. adhyAtmazAna. 23. sA, 24. vidUSa.. caitanyamAtmA-1 -Atmatattva na. (AtmanaH tattvam) sAmAna tathA caitanyaviziSTadehamAtmA iti lokAyatA manyante / paramAtmAnuM yathArtha svarUpa, AtmArUpa parama padArtha. 2. indriyANyAtmA ityanye / 3. antaHkaraNa AtmatA strI. (Atmano bhAvaH tal) mAma5. Atmetyapare / 4. mukhyaprANa evAtmeti cAnye / 5. -AtmatuSTi tri. (Atmanyeva tuSTiryasya) AtmazAnathA. putra evAtmA iti kecit / 6. kSaNabhaGguraM saMtanyamAnaM saMtoSa pAmanAra, AtmavettA-brahmajJAnI. vijJAnamAtmeti bauddhAH / 7. dehAtiriktaH dehaparimANa AtmatuSTi strI. (AtmanaH tuSTiH) potAno saMtoSa, Atmeti jainAH janAH pratijAnate / AtmAno saMtoSa. 8. kartRtvAdiviziSTaH paramezvarAd bhinno jIvAtmeti Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AtmanindA - Atmambhari ] naiyAyikAH / 9 dravyabodhasvabhAvamAtmetyAcAryAH paricakSate / 10. bhoktava kevalaH na kataiti sAMkhyA saMgiranteM / / 11. cidrUpaH kartRtvAdinehitaH parasmAdabhinnaH pratyagAtmeti aupaniSadAH / AtmanindA strI. ( AtmanaH nindA) potAnI niMdha Atmanivedana naM. (AtmanaH nivedanam ) potAnI bhatane jatAvavI se. AtmaniSTha tri. ( Atmani AtmajJAmeM niSThA yasya) 1. AtmAmAM ja jenI niSThA che evo mumukSu, 2. kevaLa AtmAmAM ja sthiti karanAra, AtmajJAnanI satata anveSaNA karanAra. zabdaratnamahodadhiH / AtmanIna tri. ( Atmane hiMtam kha) 1. khAtmAnA hitanuM, 2. potAnA hitanuM, u. prAzadhAra, bajavAna, - AtmanInamupatiSThate / AtmanIna pu. ( Atmane hitam kha) 1. putra, 2. sAjI, 3. vidUSa Atmanepada na. ( Atmane AtmaphalabodhanArthaM padam ) vyArazAstra prasiddha 'te' khAhi pratyayonI kheDa saMjJA.. Atmanepadin pu. ( AtmanepadaM vihitatvenAstyasya ini) AtmanepadasaMzaka pratyaya lenAra dhAtu. AtmanebhASA strI. (Atmane taduddezena bhASA) vyA 2 prasiddha Atmanepa saM 'te' khAhi pratyayo. Atmanvat tri. (AtmA'styasya matup vede vatvAt nalopaH) 1 khAtbhAvAnuM 2 prayatnavANuM, u udhAra mananuM Atmanvin tri. (Atman astyarthe vini vatvam) manasvI.. AtmapurANa na. ( AtmanaH purANam aN) zaMsanaMha kRta aDhAra adhyAyavALo upaniSadarthano prakAza karanAro nAmano eka graMtha. AtmaprakAza pu. ( AtmanaH prakAzaH) khAtmAno prakAza, potAno prakAza. Atmaprabha pu. ( AtmanA svayamitaranairapekSyeNa prabhA yasya ) 1. paramAtmA, 2. svayaM prakAzamAna Atmaprabha tri. (AtmanA svayamitaranairapekSyeNa prabhA yasya ) svayaM prakAzamAna Atmaprabhava pu. ( prabhavatyasmAd pra+bhU+ apAdAne AtmA- dehaH mano vA prabhavo -yasya) 2. maheva. apa1. putra, 281 AtmaprabhavA strI. (prabhavatyasmAd yasyAH ) 1. anyA, 2. juddhi AtmaprabhA strI. (AtmanaH prabhA ) svayaMprAza. - AtmaprabAda na yauha pUrvamanuM kheDa pUrva zrutavizeSa. Atmabandhu pu. ( Atmano bandhuH) 1. AtmAno baMdhu, 2. potAno bhitra, u. bhAsIno putra, 4. jhordhano putra, 4. mAmAno putra, 5. potAno bandhu vagere. AtmamAtuH svasuH putrAH AtmapituH svasuH sutAH / AtmamAtulaputrAzca vijJeyA AtmabandhavaH / / zabdaka0 / Atmabodha tri. (AtmanaH svasya bodhaH) AdhyAtmi jJAna, AtmAnuM jJAna. Atmabhava pu. ( AtmanaH bhavaH) 1. putra, 2. amadeva. AtmabhavA strI. ( AtmanaH bhavA) putrI, ayA, buddhi AtmabhU pu. ( Atmano manaso dehAt vA bhavati bhU+kvip) putra, maheva, Izvara, ziva, viSNu Adi, va hiraNyagarbha - vacasyavasite tasmin sasarja giramAtmabhUH - ku0 2 / 53 AtmabhU strI. (Atmano manaso dehAt vA bhavati bhU + kvip) 1. putrI, 2. buddhi AtmabhUta tri. ( Atmano dehAt manaso vA bhUtaH) 1. putra, 2. amadeva, u. potAno thayela sevar3a, 4. Atma3ye thanAra heDa vagere. AtmabhUtA strI. ( Atman + bhU+kta TAp) 1. putrI, 2. buddhi. AtmabhUya na. ( Atmano bhAvaH bhU bhAve kyap ) 1. khAtma35, 2. brahma35. Atmamaya tri. ( AtmAtmakaH Atman + mayaT ) AtmasvarUpane pAmela. AtmamAnin tri. ( AtmAnamutkarSeNa manyate man + Nini) 1. potAne zreSTha tarI mAnanAra, 2. garviSTha, 3. prANI mAtramAM AtmAne jonAra. AtmamUrti pu. ( Atmano mUrtiriva mUrtirasya) lAI. AtmamUrti strI. vehAntamate khAtmAnuM sva35, nyAyamatamAM kartRtva vagere. AtmamUla na. ( AtmA mUlaM yasya) 4gata. AtmamUlI strI. ( Atmaiva rakSaNe mUlamasyAH) churAsalA nAbhanI latA, dhamAsI. Atmambhari tri. (AtmAnaM bibharti bhU+khi mum ca ) mAtra potAnuM ja peTa bharanAra, ekalapeTuM, peTabharu. AtmambharistvaM pizitairnarANAm bhaTTi0 2 / 33. Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 shbdrtnmhoddhiH| [AtmayAjina-Atmasambhava Avi ., yA vRttiH sthitiyAnI . te. AtmayAjin tri. (AtmAnaM brahmarUpeNa karmakaraNAdikaM | Atmavid tri. (AtmAnaM yathArtharUpeNa vetti vid+kvip) bhAvayan yajate yaj+Nini) 1. haniSTha bhayo, 1. AtmasvarUpane jANanAra jJAnI, 2. potAnA pakSane 2. prANImAtrane AtmasvarUpe jonAra, potAne mATe | ena82, 3. 5otA. ena82. -tarati yajJa 42nA2. -sarvabhUteSu cAtmAnaM sarvabhUtAni cAtmani / / zokamAtmavid-zrutiH / samaM pazyannAtmayAjI svArAjyamadhigacchati / / -manu0 AtmavidyA strI. (Atmano vidyA) sAmAna yathArtha Atmayoni pu. (AtmA yonirasya) 1. brahmA, | svarUpane jaNAvanArI vidyA, upaniSadUrUpa brahmavidyA, 2. ziva, 3. viSNu, 4. maheva.. te vidyAnuM sAdhana zAstra, adhyAtmavidyA. AtmaSoni strI. (Atmaiva yonirupAdAnakAraNaM nAnyaditi) AtmavIra tri. (AtmA prANaH vIra iva yasya) maNavAj vi. vizeSa baLavAna. AtmarakSA strI. (AtmanaH eva rakSA yasyAH) AtmavIra pu. (AtmA prANaH vIra iva yasya) 1. IdravArUNIvRkSa, 2. zAstrokta vimbakataothI 1. sAmo, 2. putra, 3. vidUSa.. potAnI rakSA. AtmavRtti strI. (Atmano vRttiH) 1. potAnI vRtti, AtmarAma pu. (Atmani ramate saMjJAyAM kartari ghaJ) AtmajJAnamAtrathI tRpta rahenAra yogIndra. AtmavRtti tri. (Atmani vRttiH sthitiryasya) potAnamai. AtmalAbha pa. (Atmano lAbhaH) 1. sAtmasva.34nI vartanAra, thanAra, AtmAmAM sthira vRtti che jenI te. prApti, 2. bhAtmAno sAna., potAno sAma. -vismAyayan vismitamAtmavRttau-raghu0 2 / 33. -yerAtmalAbhastvayA labdhaH-madrA0 3 / 1 / / Atmazakti srI. (AtmanaH zaktiH) 1. potA. ti Atmaloka pu. (Atmaiva lokaH prakAzaH) svabha... 2. mAtmAnI zata, . savidhA, -mAyA- daivaM mAtmA. nihatya kuru pauruSamAtmazaktyA -hitopadeze 1361 Atmaloman na. (Atmano loma) 1. hADhI, 2. potAnA AtmazalyA strI. (AtmA svarUpaM zalyamiva yasyAH) vAla. zatAvarI nAmanI vanaspati, zatAvara. Atmavat tri. (AtmA cittaM vazyatayA'styasya matup Atmazuddhi strI. (AtmanaH dehasya manaso vA zuddhiH) masya vaH) Thenu vitta potAne vaza thayu Doya te, nivi.2 kittavAj. -kimivAvasAdakaramAtmavatAm 1. TreDa athavA bhananI zuddhi, potAnI zuddhi. ki0 6 / 19 AtmazlAdhA strI. (AtmanaH zlAdhA) potAnai dul. Atmavat avya. (Atman vati) mAtmA pramANa, potAnI AtmasaMyama pu. (AtmanaH saMyamaH) bhAnasi saMyama, bhanana. 52. 25 te. -AtmasaMyamayogAgnau juhvati Atmavat na. (AtmA prakAzyatayA vidyate'sya) jJAnadIpite-bhagavadgItA. / AtmaprakAzaka zAstra. Atmasamudbhava pu. (AtmA deho manaH paramAtmA vA AtmavattA strI. (Atmavat tala TApa) svastha yittatA | samudbhavo'sya) 1. putra, 2. bhanAbhava. ma.vi, svaniyaMtra, buddhimattA - prakRtiSvAtmajamAtmavattayA 3. ha, 4. viSNu, 5. maDeza, 5. 52mAtmA. raghu0 8 / 10 Atmasamudbhava tri. (AtmA deho manaH paramAtmA vA Atmavaza tri. (Atmano vaza AyattatA'tra) pAtAne / samudbhavo'sya) 1. bhanathI pani thanAra suma kare, 4A, bhAtmAne. svAdhIna- sarvaM paravazaM duHkhaM 2. vedAntImate paramAtmAthI utpanna thayela AkAza sarvamAtmavazaM sukham -manu0 / vagere. Atmavazya tri. (AtmA mano vazyo yasya) ne vitta AtmasamudbhavA strI. (AtmA deho manaH paramAtmA vA 4za Doya cha ta. -Atmavazyo vidheyAtmA TAp) 1. putrI, 2. suddhi. prasAdamadhigacchati-bhagavadgItA / Atmasambhava tri. (AtmA deho mano vA sambhavaH Atmavikraya pu. (AtmanaH svadehasya vikrayaH) potAnA utpattiryasya) tri. Atmasamudbhava za6 mI.. -cakAra zarIranuM vecANa. nAmnA raghumAtmasaMbhavam- raghu0 3 / 21 24. Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Atmasambhava-Atyantika-duHkhanivRtti] shbdrtnmhoddhiH| 283 Atmasambhava pu. (AtmA deho mano vA sambhavaH / AtmAlambha pu. (AtmanaH AlambhaH) hayano sparza. utpattiryasya) Atmasamudbhava za6 mo. AtmAzin pu. tri. (AtmAnamaznAti Atman+ ani+ AtmasambhavA srI. (AtmA deho mano vA sambhavaH / Niz) potArnu, 4 makSA 42nA2. (Huei potAnai utpattiryasyA TAp) 1. buddhi, 2. putrI.. baccAM ke nirbaLa jIvonuM bhakSaNa karIne jIve che.) AtmasAkSin tri. (AtmanaH buddhivRtteH sAkSI prakAzakaH) -matsyA iva janA nityaM bhakSayanti parasparam-rAmA0 vedAntAdimata prasiddha buddhivRttinuM prakAzaka cetanya. AtmAzraya pu. (AtmAnaM Azrayati A+zrI+ac) AtmasAt avya0 (Atman+sAti) saMpUra ta. potAne. potAno Azraya, potAnA upara nirbhara rahevuM te svAdhIna, potAnu. -duratairapi kartumAtmasAt-raghu. 8 / 2 svAzraya- svasya svApekSitatve aniSTaprasaGgaH AtmasAtkRta tri. (AtmasAdbhUtaH AtmasAt sampannaH) trkdossH|| sa cotpattisthitijJaptirUpeNa tredhaasaMpUrNa rIte potAne svAdhIna karela. nyAyazAstramAM batAvelo AtmAzraya nAmano eka Atmasiddha tri. (AtmanA siddhaH) svayaMsiddha, vinA topano meha. yatna siddha thayela. AtmAzraya tri. (AtmAnaM Azrayati A+zrI+ac) Atmasiddhi tri. (AtmarUpAH siddhaH) mAtmA35. siddhi, potAno Azraya karI rahela, manane Azrita. mokSa, AtmAno lAbha. AtmIya tri. (Atmano'yam cha) potAna, bhAtmA saMdhI.. Atmasukha na. (Atmana sukham) sAmAna ma. 35. -sarva : kAntamAtmIyaM pazyati- za0, 2. suma-52mAnaMha. -svAminamAtmIyaM kariSyAmi-hito0 2 Atmasukha tri. (Atmaiva sukhamasya) sAmAna Aut. Atmezvara tri. (Atmano manasaH IzvaraH) bhanana vi.2ne. rUpa sukhane pAmela. ronAra, manane 52. 2rAmanAra. -AtmezvarANAM nahi Atmastha tri. (Atmane-AtmajJAnAya tiSThate sthA+ka jAtu vighnAH samAdhibhedaprabhavo bhavanti -kumA0 3 / 40 1. sAmAnA na bhATe yatna 4282, 2. (tri.) Atmotpatti strI. (AtmanaH utpattiH) AtmAnI. potAnI manovRtti padArtha. upAdhirUpa aMtaHkaraNanI vRttinA karmathI apUrva dehanA AtmahatyA strI. (Atmano dehasya hananam) apaghAta. saMyogarUpa janma. Atmahan tri. (AtmAnaM hatavAn han+kvip) AtmAnA Atmodbhava pu. (Atmanaivodbhavati bhU+ac) putra, ma.va. yathArtha jJAnathI rahita, ApaghAta karanAra, AtmAdhIna pu. (Atmano'dhInaH) 1. putra, 2. sAgara, Atmodbhava tri. (AtmA udbhavo yasya) manamA utpanna 3. vidUSa. thanAra zoka vagere, potAnAthI utpanna thanAra. AtmAdhIna tri. (Atmano'dhInaH) 1. potAne. svAdhIna, AtmodbhavA strI. (AtmA udbhavo yasyAH) 1. putrI, potAna52 .zrata, 2. maNavAna, 3. putra, 2. buddhi, 3. bhASa54-OMneI. mano . cho3. 4. samo, 5. viSa (1128wi) AtmopajIvin tri. (AtmanA dehavyApAreNa upajIvatiAtmAnurUpa tri. (Atmano'nurUpam) potAnA , upa+jI+Nini) potAnA zarIranI. mahenata 43 potAne yogya. banA2, bhaTU2 vagere. AtmApahAraka tri. (AtmAnamapaharati Atman+ap+ha Atmopama pu. (AtmA deha upamA yasya) putra. (tri.) Nvul) sAmAnA yathArtha sva.35ne DhahI. henAra, 342ii, potAnA jevuM, potAnI peThe. chanveSI.. Atmaupamya na. (AtmanaH aupamyam) potAnA samAna5j, AtmApahArin tri. (AtmAnamapaharati Atman+ap+ potAnuM sadazya. ha+Nini) 652no artha. duAo... Atyantika tri. (atyanta+bhavArthe ThaJ) bhatizaya thayeTa, AtmArAma tri. (AtmA ArAmamiva ratisthAnaM ratisAdhanaM ghaj4, atyaMta. thanAra, satata. -nityasthAyI sa vA yasya) sAtmazAna mATe bhanata nA2 yoga.. ___ Atyantiko bhaviSyati-mudrA0 4 -AtmArAmA vihitaratayo nirvikalpe samAdhau / / Atyantika-duHkhanivRtti strI. (AtyantikI duHkha-veNisaM0 1 / 23, me. pra.2no. yogIndra. nivRttiH) mokSa. Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 Atyantika pralaya (AtyantikaH pralayaH) ||aar prasayamAMnI eka pralaya, brahmajJAnanA udayathI ajJAna ahita prapaMcano vilaya thAya che te. Atyayika tri. ( atyayaH nAzaH prayojanamasya Thak ) 1. nAza bhenuM prayojana che khevuM durbha vagere, nAzaDA24, 2. pIDArDara, abhaMgavAra, u. atyaMta Avazya aparihArya. Atreya pu. ( atrerapatyaM pumAn Dhak ) atrimunino putra. AtreyikA strI. (AtreyI + kan) jaTAvavANI yothe divase nhAyelI strI. zabdaratnamahodadhiH AtreyI strI. uparano artha dukho, te nAmanI kheDa nahI. AtharvaNa tri. pu. ( atharvANaM vetti adhI vA atharvan+aN) 1. atharvavehane bhAganAra brAhmaNa 2. atharvavedane jANanA2 tathA bhaNanAra, 3. atharvavehIno dharma, athavA AmnAya, 4. atharvavedanA kalpane jANanAra purohita. AtharvaNa na. ( atharvANAM samUhaH aN) 1. atharvaveno samUha, 2. atharvaveddamAM usa durbha AtharvaNika tri. (atharvANaM vetti adhIte vA atharvan+Dhak) atharvavedda bhAnAro brAhmaNa. AdaMza pu. ( A + z + bhAve ghaJ) 1. 6, 2. 42Davu. AdaMza pu. ( A + karaNe ghaJ) chAMta.. Adeza na. ( A + AdhAre ghaJ) IzasthAna, uMjanuM sthAna. Adatta tri. (A+dA+kta) grhe| rela, sIdhesa. AdadAna tri. ( A + dA + zAnac ) graha 42tu, setu. Adadi tri. (A+dA+ki dvi.) hA aranAra, benAra. AdaghAna tri. (A+ghA + zAnac ) dhArA 42tu. Adara pu. (A+dR+kap) satkAra, pUbhyabhAva, sanmAna, -na jAtahArdena vidviSAdara:- ki0 1 / 33, AraMbha, Asakti, prayatna. AdaraNIya tri. (A+ha + anIyar ) sanmAna 42vA yogya, svIkAravA yogya. Adarttavya tri. (A+dR+tavya) uparano artha dukha. Adarya tri. (A+dR+ yat) A62 42vA yogya Adarza pu. ( AdRzyate'tra daz + AdhAre ghaJ) harpae, - AtmAnamAlokya ca zobhamAnamAdarza bimbe ritamitAyatAkSI - ku0 6 / 22, ArasI, TIDA, namUno naDala, dezanI chuTTI sImA. [ Atyantikapralaya - AdikartR Adarzaka tri. (Adarza bhavaH vuJ ) dezanI hI sIbhAbhAM dhanAra, harpA, khArasI. AdarzamaNDala pu. ( Adarza iva maNDalaM yasya) bheDa jAtano sarpa. AdarzamaNDala na. ( Adarzo maNDalamiva ) bhNddsaahaargoLAkAra darpaNa. / Adahana na. (Adah+bhAve lyuT ) hADa, jANavu, hiMsA aravI, nihavaM, ninhA ravI. Adahana na. ( Adahyate'tra AdhAre lyuT ) smazAna. AdAtR tri. ( A + dA+tRc) tenAra, ahe| 42nAra. AdAdika tri. ( adAdi gaNe paThitaH Thak ) vyA2zazAstra prasiddha adAdi gaNano dhAtu. AdAna na. (A+dA+bhAve lyuT ) tevu, DA khu, - AdAnaM hi visargAya satAM vArimucAmiva - raghu0 4 / 86, upArthana, prAyaza, roganuM lakSaNa. AdAnI strI. (AdA + lyuT + GIp ) hastighoSA nAmanI kheDa vanaspati AdAya avya. (A+dA + lyap) sahane, hArIne. AdAya pu. ( A + dA+ghaJ) tevuM graha 42. AdAyacara tri. ( AdAya carati car+Ta) bhae ne viyaranAra, bardhane 4nAra, bardhane yAtanAra. AdAyin tri. (A+dA + Nini) / 42nAra, senA . AdAra pu. (AdR+vede vA0 ghaJ) Adara zab6 dukha. AdAribimbI strI. (AdAriNI bimbIva) kheDa bhatano velo. Adi pu. ( prathamaM dIyate A + dA + ki ) prathama, pahelA hovu -jagadAdiranAdistvam - ku0 219, 427 sabhIpapa, prahAra, avayava. Adi tri. (prathamaM dIyate A + dA+ki) prathamanuM, palekhAMnu, prathama dhanAra. - kathametadvijAnIyAM tvamAdau proktavAniti -bhagavadgItA / Adikara tri. (AdiM karoti kR+Ta) prathama 42nAra, pUrve thanAra. Adikara pu. sAhiyAM khAyArAMgAhi zrutadharmanA pravaDatA tIrtha 2. AdikartR pu. ( Adau karttA) prathama 42nAra, Izvara. AdikartR tri. (Adi karttA) prathama 42nAra, pUrve thanAra. Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Avirbhan--mAvipurAna] Arminna. (Avi rma) prathama karma, prathama zarU thatI kriyA. zabdaratnamahodadhiH / Armin tri. (Avi rma yasya) prathama karma karanAra, paheluM karma karanAra. Aiiva pu. (Adya: viH) hiraNyagarbha-brahmA, saMsAranI sarvaprathama racanA karanAra ane vedonuM jJAna ApanAra hovAthI te Adi kavi kahevAya. kavionA mArganA prathama uddaghATaka. kahevAya che ke vAlmIkie rAmanA caritanuM sarva prathama Alekhana 'rAmAyaNa kAvya' dvArA karyuM tethI loko temane Adi kavirUpe oLakhe che. AAiraLa naM. (Avi AghuM jArakham) 1. prathama kAraNa, 2. paramezvara, 3. sAMkhyamate-pradhAna kAraNa prakRti, 4. vedAMtIonA mate vizvanuM mukhya kAraNa brahma che. 5. nyAyamate Izvara, 6. vaizeSikamatathI vizvanuM prathama bhautika kA2Na aNu-paramANu che (52mAtmA nahIM). gAAivya na. (gAvi mAthuM Avyam) vAlmIki rAmAyaNa, kAvya sAhityamAM 'rAmAyaNa' sarvaprathama racanA manAya che. Aviozava pu. kAzIkSetramAM rahelI kezavanI eka mUrti. AviAvadhara pu. kAzImAM rahelI viSNunI eka mUrti. Avikhina pu prathama tIrthaMkara RSabhadeva. covIsa tIrthaMkaromAM zrI RSabhadeva Adi jina tarIke oLakhAya che. -AiinanaM vande muLasavanuM sarvanantAmaravodha re. sAvitas avya. (Avi+tasin 1. Adi, 2. prathama, 3. pahelethI, 4. prathamathI. tavenAvito hata- uttara0 5/20 AvitAja pu. saMgItazAstra prasiddha eka tAla. -- eva laghuryatra AditAlaH sa kathyate saGgItadAmodaraH / sAvitteya pu. (mAhityAH apatyuM DhaLa) 1. aditino putra - deva, 2. sUrya. | Aditya pu. (atipatyam) 1. deva, 2. sUrya, - AdityavarNamamalaM tamasaH parastAt bhaktA0, 3. bAra Aditya, 4. sUryamaMDaLanA adhiSThAtA hiraNya garbha, 5. AkaDAnuM jhADa, 6. jainadarzana prasiddha kRSNarAjInA AMtarAmAM rahela armimAlI nAmanA vimAnanA vAsI lokAMtika deva, 7. traiveyaka vimAnavizeSa ane tenA devatA, 8. sUryamAsa, sADI trIsa divasa pramANa Aditya mAsa. 285 Aditya pu. strI. (Adityasya apatyaM Nya yalopaH) AdityanA putra. AvityaRtu pu te nAmano dhRtarASTrano eka putra, (vityasya hetu:) aruNa. Ahityaozava pu. (AhityapUnita: zavaH) kAzImAM rahelI kezavanI eka mUrti. AdityaparNa pu. ( Adityasya arkavRkSasya patramiva patramasya) 1. eka jAtano choDa, 2. AkaDAnA jhADanuM pAMdaDuM. AdityapaNinI strI. (AdityavarNaM nityaM parNamastyasyA ni) te nAmanI eka auSadhi. AvityapurALa na. (AvityenovAM purALam) te nAmanuM eka upapurANa. AhityapuSpiA strI. (AvityavarNa ratta puSpamasyAH) lAla phUlavALuM AkaDAnuM jhADa. sAvitvamavattA zrI. (Avitye mattA) te nAmanI eka auSadhi. Avityavrata 7. (Avityastha tanupAsanArthe vratam) sUryanI upAsanA mATenuM eka vrata. sAhityasUnu pu. (vityasya sUnu:) 1. sUryaputra, 2. sugrIva, 3. karNa, 4. yama, 5. zanaizvara. hissA srI. (AvAmicchA A+yA+sa+ga) levAnI icchA. Avitsu pu. (AvAtumicchu: A+vA+sa+3) grahaNa karavAnI icchA karanAra, levAnI icchAvALo. Adideva pu. ( Adau dIvyati svayaM rAjate div ac) 1. prathama tIrthaMkara, RSabhadeva, 2. nArAyaNa, 3. ziva, 4. paramAtmA, para brahma para dhAma pavitra paramaM bhavAn / puruSaM zAzvataM divyamAdidevamajaM vibhum / / - bhaga0 10/12 jJAtRitva pu. (mAhiH Adya: vaitya:) hiraNyakazipu. vin tri. (mattIti a+ni) khAnAra, bhakSaka, bhakSaNa karanAra. Adinava pu. ( AdInavasya vede hrasvaH) AdInava zabda juo. AviSarvan na. (Avi Adya parva) mahAbhAratanuM paheluM parva. JAtipurALa na. (Adya purALam) cAra lAkha zlokanI saMkhyAvALuM te nAmanuM eka purANa. Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 shbdrtnmhoddhiH| [AdipuruSa-Adezin AdipuruSa pu. (Adau puri-dehe vasati pur + uSan) | AdInava tri. (A+dI+kartari kta AdInasya vAnaM 1. Di27yagama, 2. nArAya9, 3. mAha puruSa. prAptiH) mI. 4 vaza thaI zata, pradeza pAbhela.. AdipuruSa pu. (Adau puri-dehe vasati pur uSan) | AdIpaka tri. (AdIpayati anyagRhamagninA 52no artha huA.. A+dIp+Nic+Nvula) pA248 gharamA sA Adibhava pu. (Adau bhavati bhU+ac) 825yAma, lagADanAra, saLagAvanAra, uddIpana karanAra. viSya. AdIpana na. (A+dIp+Nic+lyuTa) 1.765na, Adibhava tri. (Adau bhavati bhU+ac) 5i yana2. 2. ghara vagerene zaNagAravuM te, 3. citrAkAra eka Adima tri. (Adau bhavaH Adi+Dimac) 52 na. ma. dIpana. -AdimaM pRthivInAthamAdimaM niSparigraham / Adima AdIpati tri. (A+dIp+Nic+kta) 1. dIpAveda, tIrthanAthaM ca RSabhasvAminaM stumaH / / -sakalA'rhat0 3 2. 412 528, 3. sate.4 428. Adimat tri. (Adirastyasya matup) hiyuta, sAha AdIpta tri. (A+dIp+Nic+kta) thoDaM bhAzeta. sImAvALuM, kAraNayukta. Aduri tri. (A+ha+antarbhUtaNyarthe ki) thI. janAra, AdirAja pu. (AdiH AdyaH rAjA Tac) pRthu 2001. DI. nAmanA2. AdivarAha pu. (AdiH Adyo varAhaH) vizuno me. | Ahata tri. (A+ha+kartari kta) 1. Aha2 13vA avatAra, 124 avatAra. 2. sanmAna resa, 3. pU. -AtmAnamAdRto rakSet Adividvas pu. (AdiH Adyo'khilasampradAya pramAdAddhi vinazyati-paJca0 pravartakatvAt vidvAn) 1. mAhi vidvAna, AdRtya tri. (A+da+karmaNi kyap) 262. 42al 2. saivyAyArtha pisa. yogya, mAna ApavA yogya, pUjavA yogya. Adizakti strI. (AdiH AdyA zaktiH) 1. 52me zva2nI. AdRtya avya. (A++karmaNi lyap) bhAna pAna, mAyArUpa zakti, 2. devInI eka mUrti. mA62 rIne, pUchane. AdizarIra na. (AdiH AdyaM zarIram) 1. sAyaTiMga AdRSTi strI. (A+dRz+kti) trIvimauni soye dI. dRSTi zarIra, je bhogane mATe che, 2. avidyA nAmanuM 4 // 24- zarIra, 3. athavA sUkSma zarI2. Adeya tri. (A+dA+yat) A9 // 421. yogya, mAnanIya, Adizya avya. (A+diza+lyapa) 1. 5 zana.. savAlAya.3. Adevaka tri. (A+dIvyati A+div+Nvul) 2. hIna, 3. rIna. 2 AdiSTa tri. (Adiz+karmaNi kta) 1. hu. 438., melanAra, un.. Adevana na. (A+diva+lyuTa) // 2 presavArnu TiyuM, 2. 64heza. 428, 3. uddiSTa, 4. vyaa42982||str jugAra khelavo, jugaTuM, jugAranuM sAdhana pAsAM vagere. prasiddha sthAnI. 19l, Thebha 3 ikna sthAnamA yaNa Adeza pu. (A+diz+ghaJ) 1. 6512, 2. ALSL, 422. cha te, 5. macchiSTa, 5. zimAmA mApada.. AdiSTa na. (Adiz+bhAve+kta) 1. ALL, 2. 05:22. 3. vyaa429||2||str prasiddha Ahe, - dhAtoH sthAna ivAdezaM sugrIvaM saMnyavezayat-raghu0, 12 / 58 AdiSTin pu. (AdiSTaM vratAdezo'styasya ini) 4. 65hezela., 5. ALL, 43sa, 5. Dela.. -maGgalAnahAyArI. deza-vRttAzca bhadrANyaikSaNikaiH saha- manu0 9 / 258 AdiSTin tri. (AdiSTamanena) mAzA 72 // 2, maheza Adezaka tri. (Adizati A+diz+Nvul) ALL 2 // 2. 22, 50 422. Adisarga pu. (AdiH sargaH-sRSTiH prAkRtapralayottaraM Adezana na. (A+diz bhAve lyuTa) 94 42vo. te, prathamasaSTau) sAdha sa.Ti. paDelI saSTi 52. 72vI. ta. AdInava pu. (A+dI+bhAve kta AdInasya vAnaM Adezin tri. (A+diz+Nini) 4. 4282, 6512 prAptiH) 1. hoSa, 2. deza, huma. -yad 52 // 2. -kapolapATalAdezi babhUva raghuceSTitam -raghu0 vAsudevenAdInavamIritam - zi0 2 / 22 468, matAvAnA2, senApati. 8 8 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Adezin-Adhi shbdrtnmhoddhiH| 287 Adezin pu. (A+diz+Nini) tezI, jyotiSI.. | Adharmika tri. (adharmaM carati ThaJ) adhamAsa, maghA, Adezya tri. (A+dizkarmaNi yat) 1. 65heza AyA haivavazAt agha 4282. -nAdharmike vased grAme-manu0 / yogya, 2. // 2 // 42vA yogya, 3. 8340 yogya. | AdharSa pu. (A+dhRS+ bhAve ghaJ) ti.22482, apamAna, AdeSTra pu. tri. (A+diz+tRc) saza42nAra, baLAtkAre pIDA karavI. 64heza. 4282. AdharSaNa na. (A+dhRS+ bhAve lyuT) 652na. za06 mo. AdeSTra pu. (A+diz+tRc) yamAna. AdharSita tri. (A+dhRS+kta avaiyAtye iT guNazca) Adya tri. (Adau bhavaH AdyaH yat) 5j, prathama | apamAna karela, tiraskAra karela, baLAtkAre duHkha dIdhela. thanAra, bhuNya - AsInmahIbhRtAmAdyaH praNavazchanda AdharNya tri. (AdhRSa+Nic+yat) apamAnane yogya, sAmiva / - raghu0 111 , zreSTha, pAvA yogya. tiraskAra pAtra, baLAtkAre pIDavA yogya, dubaLa. Adya na. (azaucAntadvitIyadinakarttavye pretazrAddha) AdhAna na. (A+dhA+lyuT) 1. 2 , 52 rANA 1. me. pra.2rnu preta zrAddha, 2. dhAnya, 3. bhAraMbha. levuM, 2. levuM, mAnI levuM, saMskArapUrvaka agni vagerenuM Adyakavi pu. (AdyaH kaviH) brahmA, vAma03, humo sthApana, - punArakriyAM kuryAt punarAdhAnameva ca___ Adikavi za6. manu0 5 / 168, - prajAnAM vinayAdhAnAd rakSaNAd AdyamASaka pu. (AdyaH mASaka:) pAMya yahI . maraNAdapi raghu0 1 / 24 , samAdhAna, ghareNe. bhUg, eka mAso. sanAmata bhU, dhA2542, Aj. AdyabIja na. (AdyaM bIjam) 1. vizvana bhujya yA AdhAnika na. (AdhAnaM garbhAdhAnaM prayojanamasya ThaJ) gabhadhAna saMskAra. bhauti bhUsa.278, Aut248, 2. prakRti-pradhAna, 3. zva2. (sdhymtaanus||2.). AdhAya avya. (A+dhA+lyap) sthApAna, samAdhAna rIna.. AdyA strI. (Adau bhavA yat) 1. duhavI, 2. prathama AdhAya pu. (A+dhA+bhAve ghaJ) AdhAna 206 9o.. thanArI tithi vagere. AdyAkAlI strI. nialentaM..'ma 438. 52ma. prakRti, AdhAyaka tri. (A+dhA+Nvul) sthApana. 42nAra, gabhadhAna karanAra. mUlaprakRti. AdhAra pu. (A+dhR+AdhAre ghaJ) sAdhAra, Azraya, - AdyAdi pu. tyAyana. varti prasiddha se. zasamUDa AdhArabandhapramukhaiH prayantaiH-raghu0 5|6vyaa 425, prasiddha - Adi, madhya, anta, pRSTha, pArzva-AkRtigaNo'yam, mdhi.425||524, - AdhAre adhikaraNam , dhana, tena 'svarato varNato vA' iti siddham / jhADano kyAro, taMtrazAstra prasiddha Adya cakrAdhAra. AdhudAtta tri. (AdiH udAtto yasya) leno Adi sva2 AdhAratA strI. (AdhArasya bhAvaH tal) bhAdhA25. - udAtta hoya tevo svara vagere. ___ ayaM ca akhaNDopAdhiH iti-naiyAyikA AhuH / AdyUna tri. (A+div+kta UTa natvaM ca-ad) uj AdhAratva na. (AdhArasya bhAvaH tva) AdhA254. - tenAthI. vyutpanna thayo. dAgecha. peTamarsa, mesapeTu, AdhArazakti strI. (AdhArasya zaktiH) 52mezvaranI. jItavAnI icchA vagaranuM, bezarama. zati, bhAyA, prakRti, taMtra prasiddha 52 devatA, pITha, Adyota tri. (A dyut ghaJ) pra.5t2, Mue. pUjanIya eka deva. AdyopAnta pu. (AdyAvadhi upAntaH) prathamathI. bhAMDIne AdhArAdheyabhAva pu. (AdhArazca Adheyazca tayorbhAvaH) te. chavaTa sudhI.. te nAmano eka saMbaMdha. Adhaman na. (A+dhA+kamanan) thA55, anAmata bhU, | Adhi pu. (A+dhA+ki) mAnasi. du. 4282. pI.31, ghare. bhU. - eko hyanIzaH sarvatra dAnAdhamana- - na teSAmApadaH santi nAdhayo vyAdhayastathA - vikramekAtyA0, 35vAnI. samImai useii. bhUsya mahA0 (AdhIyate vizvAsArthaM sthApyate) sthApa, bhU.j, vadhAravuM te. thA55. bhU.vI, vipatti, saMta5, 2 // 5. - yAntyevaM AdhamarNya na. (adhamarNasya bhAvaH) 424 sekuM te. / gRhiNIpadaM yuktayo vAmAH kulasyAdhayaH-za0 4 / 17 Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 shbdrtnmhoddhiH| [AdhikaraNika-AdhyAyika AdhikaraNika pu. (adhikaraNe vicArasthAne niyuktaH | AdhIkaraNa pu, (anAdhiH AdhiH kriyate Adhi+cci Thak) nyAyAdhIza. / kR+lyuT) thA55 mUvI, po. bha... AdhikArika tri. (adhikAre ThaJa) sarva zreSTha, sAthya | AdhIkRta tri. (Adhi+cci+kR+kta) URL macA dravya saviDArI.. Adhuta tri. (A+dhu+kta) Jun, uda, Sude.. Adhikya na. (adhikasya bhAvaH Sya) pi.54. Adhunika tri. (adhunA bhavaH vaja) mAvAcIna, DAlana, AdhijJa tri. (AdhiM manaHpIDAM jAnAti anubhavati jJA | Guid. + ka) mAnasi pIne. 2, bhananI pI.AnI | AdhUla tri. (A+dhU+kta) Adhuta 2006 mo. anubhava karanAra. AdhRta tri. (A+1+kta) dhAraNa rekha.. Adhidaivika tri. (adhideve bhavaH devAn vAtAdInadhikRtya | AdhuSTi tri. (A+dhRS+bhAve+kitan) ARIHS, ti22682 pravRttaM vA ThaJ) hevAya.2i pravRtta thaye.da. 22tra, karavo, baLAtkArathI zikSA karavI, vAta-pitta vagairena. dI tathA vidroha pizAyAni Adheya tri. (A+dhA+karmaNi yat) AdhAra mAya laIne thanAra duHkhe. yogya, utpanna karavA yogya, sthApana karavA yogya, Adhipatya na. (adhipaterbhAvaH karma vA) pati5. Azraya ApavA yogya, thApaNa mUkavA yogya. adhipatinI pharaja svAmitva, prajApAlana vagere rAjAnuM | AdhoraNa pu. (A+dho+gaticAturye lyuT) hAthInI. . outinA yAturyana AMAR maDAvata. -AdhoraNAnAM Adhibandha pa. (AdhiH bahaprajAnAM kathaM pAlanaM syAda iti gajasatripAte-raghu0 7146 cintA eva bandhaH) jaDa pranA 225835.thitArnu AdhmAta pu. (A+mA+kta) A6 62a, aja, dhamela, ApharAnA rogavALuM, bandhana. Adhibhoga pu. (Adherbandhakadravyasya bhogaH) thaa59|| // AdhmAta pu. (A+dhmA+kta) 45, 02, 2146, 67. AdhmAna pu. (A+mA+lyuTa) mArI, amita dravyano bhogavaTo, mAnasika pIDAnA anubhavarUpa saMyogathI utpanna thanAra eka zabda, dhamavuM. bhogavaTo. AdhmAna pu. (A+dhmA+katari lyUTa) 2d. Adhibhautika tri. (bhUtAni-vyAghra-sarpAdInyadhikRtya jAtam -sATopamatyugrarujamAdhmAtamudaraM bhRzam / AdhmAnamiti adhibhUta+TaJ) vAgha, sarpa, varu kothI. thanAra jAnIyAd ghoraM vAtanirodhanam ||-nidaanm duHma, prAraMbhi., mauli. AdhmAnI strI. (A+mA+lyuT+DIp) me tanu Adhimanyava pu. (adhimanyave hitaH aN) 1. tAvane. sugaMdhI dravya, nAlikA . sIdhathato. saMtApa, 2. tAvanI. bha.. AdhyakSya na. (adhyakSasya bhAvaH Sya) HEARI, Adhirathi pu. (adhirathaH dhRtarASTrasArathiH tasyAyam adhiSThatApaNuM. iJ) dhRtarASTrana sAthino putra, 49. AdhyA strI. (A+dhye bhAve aG) yintana, 6361pUrva AdhirAjya na. (adhirAjasya bhAvaH karma vA SyaJ) | sma255, saMbhAvaM. Adhipatya za6 mA. adhi2|4nii. 56vI - babhau / AdhyAtmika tri. (AtmAnaM manaHzarIrAdikasadhikRtya bhUyaH kumAratvAdAdhirAjyamavApya saH-raghu0 17 / 30 bhavaH ThaJ) sAtmatattva saMdhI viyA2. Adhivedanika tri. (adhivedanAya-vivAhopari vivAhAya -AtmatattvaviSayakamAdhyAtvikam / adhyAtma sAMdhI hitaM adhivedana+Dhak) me. strI. 652 jI strI / za-bhI-4 v paraNatI vakhate pahelI strIne saMtoSa mATe Apela | AghAna na. (Adhyai+lyuTa) AdhyA A76 . dravya vagaire. - yazca dvitIyavivAhArthinA pUrvAstriyai AdhyApaka pu. (adhyApaka eva svArthe aN) ANA pAritoSikaM dhanaM dattaM tadAdhivedanikam viSNu0 bhaNAvanAra. Adhistena pu. (AdheH stena iva) gupta rAjavA yogya | AdhyAyika pu. (adhIyate'dhyAyo'dhyeyo vedastamadhIte mananI pIDAne baLAtkAre bhogavanAra. ___Tha) va mosa. Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhyAsika-Anandadatta] shbdrtnmhoddhiH| 289 AdhyAsika tri. (adhyAsena kalpitaH Thak) madhyAsI | AnaDuhaka tri. (anaDuhA kRtam saMjJAyAM vuJ) mahe kalpala, vedAnta siddhAntamAM adhyAsathI-atattvamAM karela chANa vagere. tattvanA AropathI kalpelo padArtha, jema chIpamAM rUpuM, te AnaDuhya pu. (anaDuho gotrApatyam yaJ) anaDa nAmanA ja pramANe brahmamAM jagadAdi prapaMcanI kalpanA paNa munino gotraputra. AdhyAsika che. Anata tri. (A+nam+kta) nabhela, prama. 728, nIyA Adhyupabhoga pu. (AdherupabhogaH) ghare bhUsa. thAno mukhavALuM, vinayathI namra, jainadarzana prasiddha te nAmano bhogavaTo. eka devaloka. Adhra pu. (A+dhR+ka) sAdhA2. Anataja (A+nam+kta jan Da) mAnata.pa. nAmanA Adhvanika tri. (adhvani kuzala: Thak) bhAbhA duzaNa vilobha utpanna thayela. heva. rastAno bhomiyo. Anati strI. (A+nam+ktin) saMtoSa, ma, namra bhAva, AdhvarAyaNa pu. strI. (adhvaro yajJAbhijJaH tasya gotrApatyam ___ namratA, nIyA thaj. - pitR-mAtrohi pAdAn vai ___ phak) yazavettAno putra. namazcakturAnatau-mahA0 Adhvarika pu. (adhvarasya vyAkhyAno granthaH Thak) yaza Anatikara tri. (Anatikaroti kR+ac) namana. 2nAra. vyAyAnanI graMtha. Anaddha na. (A+na+kta) yAmAthI. bha.sa. na.23. Adhvarika tri. (adhvaraM yajJaM vetti tatpratipAdakagranthamadhIte va.3 vA . Thaka) yazane nAra, yazana pratipAina 42 // 2, Anaddha tri. (A+naha+kta) bAMdhedaza vagaire, gUthesa, graMthane bhaNanAra. vyAta, bAMdheda. Adhvaryava tri. (adhvaryoryajurvedavida idam aJ) adhvaryu Anana na. (anityanena A+an+ lyuTa) bhuma, bho. saMbaMdhI karma vagere. _ -tadAnanaM mRtsurabhi kSitIzcaraH-raghu0 3 / 3 Ana pu. (Anityanena kvip AnaN) vAyune Anantarya na. (anantarasya bhAvaH SyaJ) aMta.22Dita5j. vacamAM vyavadhAnano abhAva, avyavadhAna. nAsi.sI. paDA2 vo, zvAsa. bhUjavA. - Anantya na. (anantasya bhAvaH Syab) manata5i, antaHsthitasya prANavAyo sikayocchvAsaH / / Anaka pu. (Anayati-sotsAhAn karoti an+Nic+ nAzatipaj, zvata pratiSThA. (svArthe SyaJ) anaMta, anaDa6, sImA-36 zUnya, mAvI. supa. - yastu Nvul) n2||,- paNavAnakagomukhAH shsaivaamyhnyntbhg01|13 mA, za rato megha. nityaM kRtamatirdharmamevAbhipadyate / azaGkamAnaH kalyANi so'mutrAnantyamaznute / / -mahA0 Anaka tri. (Anayati-sotsAhAn karoti an+Nica Ananda pu. (A+nand+ghaJ) , sukha, du:mano samAva, +pavul) utsADa mApanA2. - AnandaM brahmaNo vidvAn na bibheti kadAcana / Anakadundubhi pu. (Anaka:-protsAhako dundubhiryasya) 527.mA, viSNu, 52mAtmA, .5 tanA cha6. no pitA suheva. Ananda na. (Anand+Nic ac) bhagha, 83. Anakadundubhi strI. (AnakA dundubhiH) me tana Ananda tri. (Anand+ac) bhAnahI, bhAnaMhavA. ___moTuM nA. Anandaka tri. (A+nanda+Nvula) 12.7, mAna6124. Anakasthalaka tri. (AnakapradhAnA sthalI tatsannikRSTo AnandakAnana na. (AnandahetuH kAnanam) zazIkSetra.. dezaH-vuJ) bhAna.2thalA. dezanA. sabhI5no pradeza vagere.. Anandaja tri. (Anand+jan+Da) AnaMhI satyana AvakasthalI srI. (AnakapradhAnA sthalI) 15. deza... thanA2. AnakAyati tri. (Anaka+caturathyAM phiJ) DhosanI. Anandathu pu. (A+nand+bhAve athuc) AnaMha, suna, samIpano deza vagere. prasanatA. Ananya pu. te nAmanA meM muni. Anandada tri. (Ananda+dA+ka) mAnahApanA2. AnaDuha na. (anaDuha idam aN) manu, mama Anandadatta pu. (Anando datto yena) mehana za6 huAo, saMbaMdhI, te nAmanuM eka tIrtha. siMga-purUSayina. Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 shbdrtnmhoddhiH| [Anandana-Anava mAnandana na. (+nandra+f+rane nyu) sukharUpa, | mAnandrita tri. (nA nan sta) AnaMdI thayela, AnaMda jatI-AvatI veLA mitra vagerene AgatA-svAgatA pAmela, harSavALuM, sukhI - punarAnanvitA: sarve mathurAyAM karavI te, mitra vagerene tAtkAlika bheTavuM te, AnaMda vasImade-maha0) upajAvavo, sukha upajAvavuM. - mitra pratisAyane ! mAnanti tri. (mA nan ni)AnaMdI, AnaMdavALuM, nayanayorAnandanaM cetasaH- hito0 AnaMdakAraka. gAnandrapada pu. (mAnandanana: paTa:) navoDhAnuM vastra. mananI strI. (A nadi Li ar ) eka jAtanuM sanA pU. (manana prastutaH) paramAtmA. vRkSa. mAnattvapUrNa tri. (3mAnandhana pUrNa:) AnaMdathI pUrNa, atyaMta Anamana na. (Anamyate vazIkriyate'nena karaNe lyuTa) AnaMdavALuM. namavuM, sArI rIte namratAjanaka vyApAra. kAnapura tri. (AnanTena pravura:) uparano artha gAmita tri. (mA nam zat vatta) anukULa karela, juo. namAvela. kAnana,mava pu. (mAnandra pramava: yasya) 1. pAro, mAnakhya tri. (mA nan udya ) namAvavA yogya. 2. vIrya, 3. bhUta vagere prapaMca. mAnava 3 vya. (aa nam ya) namaskAra karIne, praNAma Anandabhuja tri. (AnandaM bhunakti Ananda+bhuj+kvip) karIne. AnaMda bhogavanAra. mAnava pu. (aa nI bhAve ) ANavuM, lAvavuM, Anandabhuja pu. (AnandaM bhunakti Ananda bhuj kvip) janoIno saMskAra karavo. suSupti avasthAne prApta thayelo jIvavizeSa, AnaMda mAnavana na. (mA nI pura) upalo zabda juo. bhogavanAra jIva. Anarta . (nRtyati maMtra sAdhAre paga) 1. natyazALA. kAnandramairava pu. te nAmanI zivanI eka mUrti. 2. yuddha, 3. nAcavuM, nAca, 4. te nAmano eka deza Anandamaya pu. (AnandaH pracuro'sya prAcuryyArthe mayaTa) (saurASTra). - AnartaviSayazAsIt purI vAstha AnaMdasvarUpa paramAtmA. kuzasthalIharivaMze / AnandamayakoSa pu. (AnandamayaH koSa iva AvArakaH) Anarta pu. te nAmano eka sUryavaMzI rAjA, te nAmano vedAMtazAstra prasiddha pAMca koSamAMno eka koSa, caMdravaMzI eka rAjA, Anarta dezano mANasa, Anarta avidyAsvarUpa kAraNa zarIra. mAnandramathI strI. (kAnanda maya jI) dugadivInI dezano rAjA - Anartatu vimo: putra sumArasvato: bhavatharivaMze / - eka mUrti. Anandasambhava pu. (Anandasya sambhavaH prakAzaH) Anarta re. (kA nRt a) pANI, jala. brahmAnaMdano prakAza, brahmAnaMdanuM phuraNa. Anarta tri. (mAtRt zrI nRtya karanAra, nAcanAra. mAnandasamUtra tri. (Ananda: sAmavo vacca) bhUta Anartaka tri. (AnRtyati A nRt Nvula, Anartadeze Adi prapaMca. mava: yuga) 1. nRtya karanAra-nAcanAra, 2. AnI mAnandA strI. (3mAnanvata sevanAt mA nan ) bhAMga. dezamAM thanAra. mAnanA vI. jainadarzana prasiddha pUrva dizAnA rUcaka Anartapura na. (mAnazasya pradhAna pura) dvArakA parvata upara rahenArI ATha dikakumArikAmAMnI trIjI nagarI. dizA kumArikA, pUrvanA aMjana parvata uparanI eka | mAnArtAya tri. (nAno bhava: vRddhatvat che) Anarta vAvanuM nAma. dezamAM thanAra. AnandArNava pu. (AnandaH arNava iva asImatvAt) mAnarthavaya na. (anarthastha bhAva: ba) nirarthakapaNuM, brahmAnaMda, te akhaMDAnaMda rUpavALo hovAthI ane anarthakapaNuM. - mAnIyasya yArthatvInarthavayamataaparichinna hovAthI arNavanI peThe asIma che. nAma-naizao | kAnti pu. (mA nan rUna) 1. harSa 2. kautuka, Anava tri. (aniti an+uNa Anu tasyedaM aN) 3. AnaMda. prANI saMbaMdhI baLa vagere. Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Anavya-AnudRSTineya shbdrtnmhoddhiH| 291 Anavya na. (Ano:narasyedam yat) manuSya saMdhI maga. | AnIla pu. (ISannIla:) 1. // 2 go mevo , Anasa tri. (anasaH zakaTasya piturvA idam aN) 2. jo vo gho.- AnIlAbhairviracitaparabhAgA ALL saMbaMdhI, pitR saMbaMdhI... ratnaiHkirA0 AnAthya na. (anAthasya bhAvaH SyaJ) 1. svAbhizUnyatA, AnIla tri. (ISannIla:) Qui suj. 2. anAtha54. AnIlI strI. (ISannIla:) jI sevA gho... AnAmya tri. (A+ nam+karmaNi Nyat aniTakatvAt Anu tri. (an+uN) prA. na hrasvaH) nama2782 +42vA yogya. Anukalpika tri. (anukalpaM vetti adhIte vA Thak) AnAya pu. (AnIyate matsyo'nena AnI karaNe ghaJ) 1. anukalpane jANanAra, 2. anukalpa bodhaka graMthane mAchalAM pakaDavAnI jALa. bhaNanAra. AnAyin tri. (Anayati AnI Nini) nA2, 4 | Anukampika tri. (anukampayA carati anukampA+Thak) janAra, eka ThekANethI bIje ThekANe pahoMcADanAra, yANu, anu. 42nA2. dhAvara, bha20Ima82- AnAyibhistAmapakRSTanakrAm+raghu0 - AnukUlika tri. (anukUlaM vartate Thak) anubhUgo 16155 vatana02. AnAyya pu. (AnAyyate gArhapatyAdAnIya saMskriyate A | AnukUlya na. (anukUlasya bhAvo karma vA SyaJ) nI Nyat) 1. pAse. sAvA yogya, 2. te nAmano anuga5j - AnukUlyaM dampatyotrivargastatra vardhate eka dakSiNAgni. -yAjJa0 174 , 8, anuha. AnAha pu. (A+na+ghaJ) 1. dha, 2. Kus, | AnugaGagaya tri. (anugaGgaM bhavaH jya) diull 75 3. jemAM jhADo ane pezAba baMne baMdha thaI jAya thanA2. tevo merI - AnAhArtaM tato dRSTvA | Anugatika tri. (anugatamanugamanaM bhAve kta tena nirvRttaM tatsainyamasukhArditam / -mahA0 , 4. sA32. Thak) anusa2pAthI. thaye saMtApa vagere. AnAhika pu. (anAhe tatpratIkAre vihitaH Thak) | Anugatya na. (anugatasya bhAvaH dhyaJ) anus25|35 ApharAnA rogane zAMta pADavA yogya upacAra. | AcaraNa, anusaravApaNuM, paricaya. AnIceya tri. (A+nI+ci+karmaNi yat) yota23thI / AnugAdika tri. (anugadati anugAdI sa eva, anugAdIn saMcaya karavA yogya. svArthe Thak) 5||7||thii. 4-82. Aniruddha pu. (aniruddhasya apatyam pumAn vRSNitvAd | AnugAmika na. (A-samantAdanugacchati AnugAmI, svArthe aN) mAnisuddhanI putra. Thak) Hinii. pe4 svAmInA. sathe. sAyaM. 42, Aniruddhi pu. (aniruddhasya apatyam pumAn vRSNitvAd / avadhizAna. - iJ) 652no za6 mI. AnuguNika tri. (anuguNamadhIte veda vA Thak) anuNa Anirhata pu. (anirhata eva svArthe aN) te. namana jANanAra, guNone anusaratuM jANanAra. ___ meM haiva.. AnuguNya tri. (anuguNasya bhAvaH karma vA SyaJ) Anila tri. (anilasyedam aN) 1. vAyu saMbaMdhI, anukULatA bhareluM AcaraNa, anukULapaNuM. 2. vAyu, cha hevatAno viSa vagaire. AnugrAmika tri. (AnugrAma ThaJ) bhAbhI55, mauiyo. Anili pu. (anilasya apatyam ig) AnucAraka na. (anucArasya dharmya aN) anuya2na ___1. vAyuputra bhImasena, 2. hanumAna. dharmavALuM AcaraNa, anucaranI pharaja. AnilI strI, svAti nakSatra. Anuti pu. strI. (Anutasya apatyaM iJ) mAnuta AnIta ni. (A+nI+karmaNi kta) mAsa, sAveda.. nAmanA muninuM saMtAna. AnItA bhavatA yadA patiratA sAdhvI dharitrIsatA - Anatilya tri. (anatilaM bhavaH Syaba)tasanI. thanAra hanumannATakam / AnudRSTineya pu. (anudRSTau bhavaH Dhak inaG) anuSTi AnIti strI. (A+nI+ktin) mA.g, cuaj. | 5571. thana2. Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 shbdrtnmhoddhiH| [AnunAzya-AnusRtineya AnunAzya tri. (anunAzaM bhavaH Nya) vinAzana. 407. | Anulomika tri. (anulomaM vartate anuloma+Thak) thanA2. manuSa mAya29vANu. AnunAsikya na. (anunAsikasya bhAvaH SyaJ) Anulomya na. (anulomasya bhAvaH karma vA anuloma+ anunAsikano dharma, anunAsikapaNuM. SyaJ) sAnuloma5j, - Anulomyena saMbhUtA jAtyA Anupathya tri. (anupathaM bhavaH SyaJ) bhAganI57 jJetAsta eva te -manu0 10 15 , manu ma., manuSa5. thanA2. AnuvaMzya tri. (anuvaMzaM bhavaH SyaJ) vaasn| unI AnupAdika tri. (anupadaM dhAvati Thak) 1. 5870, pAchaLa thanAra. doDanAra, pagalAM pAchaLa doDatuM, 2. vedanA pAThavizeSa AnuvidhitsA strI. (AnuvidhAtumicchA-san+a+TAp) padane jANanAra. upakAranI sAme upakAra nahi karavAnI icchA. AnupUrvI strI. (anupUrvasya bhAvaH anupUrva+SyaJ+GIp) Anuvezya pu. (anuvezaM vasati SyaJ) 4 5.20.nu, ghara eka pachI bIjuM-barAbara kramapUrvaka, paripATI, krama, potAnA gharathI eka gharane mUkIne tarata hoya te5352|| - AnupUrvyA sa dharmajJaH prapaccha kuzalaM kule nirantaragRhavAsI prAtivezyaH-tadanantaragRhavAsyAnuvezyaH rAmA0 - kullUkaH / AnupULa na. (anupUrvasya DIbabhAvaH) 652no artha humo. AnuzAtika tri. (anuzatikasyedam aN dvipadavRddhiH) AnupUrvInAman na. (anupUrvyAH nAma)chainazana prasiddha anuzatika saMbaMdhI. nAmakarmanI eka prakRti ke je baLadane nAthanI peThe AnuzAsanika tri. (anuzAsanAya hitaM Thak) namArnu, jIvane je gatinuM AyuSya udayamAM AveluM hoya te nItivAkya vagere. (na.) te nAmanuM mahAbhAratanuM eka ja gatimAM laI jAya, bIjI gatimAM javA na pAme 5. tevI nAmakarmanI eka prakRti. Anuzravika tri. (anuzravo vedaH tatra vihitaH Thak) AnupUrvIvihArin tri. anu. vi.2 4282. svagAdikanA sAdhanarUpa vedavihita karmasamUha. AnumAnika tri. (anumAnAdAgataH Thak) anumAna thI. AnuSaGgika tri. (anuSaGgAt AgataH Thak) prasaM.... prApta thayela, yuktisiddha, anumAnathI jANela, anumAna prApta. yesa, saule bhAvI bhaNesa. -nanu lakSmIH yuta. - AnumAnikamapyekeSAmiti cenna-brahma / phalamAnuSaGgikam-ki0 2 / 19 / AnumASya tri. (anumASaM bhavaH vya) s.74n5||7|| AnuSajJa avya. (A+anu+sa+kvip) AnupUrvI DonA2. Anuyavya tri. (anuyavaM bhavaH parimukhA0 jya) 44. 26 zubho. pAchaLa thanAra. AnuSTubha tri. (anuSTup yasya chando aJ) manuSTupa. AnuyAtrika pu. (anuyAtrA Thak)anuyAyI, seva, manuya.2. chaMdavALo maMtra vagere, anuSupa chaMda saMbaMdhI. AnuyUSya tri. (anuyUSaM bhava: jya) yUSa-mo.sAmanI . AnuSTubha na. (anuSTup chando yasya svArthika aJ) pAchaLa thanAra. anuSTrapa nAmano chaMda. Anurakti srI. (A+anu+ra+ktin) anu.22, AnusAyya tri. (anusAyaM bhavaH jya) sAyaM.manI pachI sneha, manusa25. thanA2. AnurAhati pu. strI. (anurahato'patyam iJ) te nAmanA AnusItya tri. (anusItaM bhavaH jya) NanA bha[nI. __ bhumi. pAchaLa thanAra. AnurohatAyana pu. strI. (anurohato'patyam yuvApatye AnusIryya tri. (anusIraM bhavaH jya) unI 575 phak) anurout namana jo bhunino putra-apatya. thanA2. Anurohati pu. strI. (anurohato'patyam) 652no artha AnusUya tri. (anasUyayA atripanyA dattaM aN) mAtri RSinI patnI anasUyAe Apela. Anulepika tri. (anulepikAyAH sriyA dharmyam aN) AnusRtineya tri. (anusRtau bhavaH Dhak inaG ca) vilepana karanArI strInuM karma. anusaraNanI pAchaLa thanAra. mo. Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vagere. juo. AnusRSTineya-Anyatareya] shbdrtnmhoddhiH| 293 mAnusRSTine tri. (anusRSTo : Dha runaH ) | kAntarikSa tri. (antarItte : [) 1. AkAzamAM sRSTinI pAchaLa thanAra. thanAra utpAta vagere, 2. AkAzamAM thanAra jaLa AnuhArati tri. (anuharati bhavaH iJ dvipadavRddhiH) anuharaNa karanAramAM thanAra. mAntarAla tri. (antarIkSa mava: maU) uparano artha kAnUpa tri. (anUpaze bhava: 3) anUpadezamAM thanAra, jaLaprAya dezamAM thanAra, jalIyapradezamAM ghUmanAra pazu. sAntarIpa tri. (ntarI bhava: yuga) aMtarIpa dezamAM sAvRta tri. (nRtaM zImaca) niraMtara juThANuM AcaranAra. thanAra. AnRNya na. (anRNasya bhAvaH karma vA SyaJ) mAttAvita tri. (nta viH ) gaNanI aMdara karajarahitapaNuM, karajadArapaNuM nahi te, karaja adA thanAra, samudAyamAM thanAra. karavuM. kAntari tri. (nta bhava: 8) gharanI aMdara mAsi g. (manRzaMsarca mAva: banRzaM+ga) thanAra. dayALuno putra mAntartha na. (3ntarI bhAva: B) aMtarvatapaNuM, mAnRzaMsIya . (nRzaMse mava: $) dayALunA saMtAnamAM aMdara hovApaNuM. thanAra. Antazmika tri. (antarvezma bhavaH ThaJ) Antargehika mAtRza0 na. (nRzaMsI mAva: A) dayA, dayALupaNuM, zabda juo. anukaMpA, kAruNya, (tri. vArthe gam) dayAvALuM, dayALu. tti strI. (ntiva man Ta) moTI bahena. mAtR tri. (na+nI+Dra) ANanAra, lAvanAra. mAtra . (s to va 35dhAvIrtha:) vAyune vahenArI mAne tri. (+nI+rmaLa ) ANavA yogya, eka nADI, AMtaraDuM. lAvavA yogya. mAtra tri. (annazyan ma) AMtaraDA saMbaMdhI. bApu na. (nipuNI khAva: ) nipuNapaNe sAtri tri. (ndrastham rUpa) AMtaraDA saMbaMdha. nahi te, nipuNatAno abhAva, hoMziyArI nahi te, mAnDo (purA, maya. sa. seTa) DolAvavuM, vAraMvAra bhavyapaNuM. kanaizva na. (anIzvarasya bhava: B) 1. IzvarapaNAno halAvavuM. abhAva, 2. aizvaryano abhAva, 3. sAMkhyamata pramANe gotraja tri. (gAnDo+vu7) vAraMvAra calAvanAra, buddhino eka dharma. DolAvanAra, vAraMvAra halAvanAra. kAnta tri. (+) pIDAyela, pIDA pAmela, pIDela. sAntotrana . (kAntonna+nyuTa) 1. vAraMvAra halAvavuM, mAttara tri. (antaryuSya bhava: ) atyaMtara, AMtarika, 2. DolAvavuM, 3. anusaMdhAna, 4. Alocana, - aMdaranuM. kintvAsAmaravindasundaradRzAM drAk cAmarAndolanAt Antaratamya na. (antaratamasya atyantasadRzasya bhAvaH - DeTa: 9) atyaMta sadazapaNuM, atyaMta sarakhApaNuM. nyUsiva tri. (nyo matte zitvamarza ) rasoI mAttaraprapadma pu. (gAntara: agattara: prapa8:) karanAra, rasoIyo. 1. AtyaMtara dvata prapaMca ane te annamayAdi koSa, AndhIgava na. (andhIgunA RSimedena dRSTaM sAma aN) traNa zarIra, janma-sthityAdika cha bhAvavikAra, vAgAdi sAmavedanuM eka sUkta. karmendriyapaMcaka, jJAnendriyapaMcaka, antaHkaraNa catuTya sAcya . (anyastha bhAva: B) aMdhApo, AMdhaLApaNuM. vagere prapaMca ane svapnasRSTi vagere. mA pu. (mA+ +) AMdhrapradeza, AMdhradezano AntarAgArika tri. (antarAgArasya dharmyam Thak) rahenAra, vartamAnamAM jene telaMgAnA' kahe che. aMtaHpuranA adhikArInuM karma vagere. mAtra tri. (annastha rUm baU) atranuM, anna saMbaMdhI. sattara tri. (antarAruM maOsthiti vetti a) dehanI satra tri. (3nna ththA ma) anna meLavanAra aMdara ja AtmAnI sthiti jANanAra, jIvanuM aNupaNuM sAcatareya pu. (3nyatarayApatyam Dha6) koI paNa mAnanAra. anyanA putrAdi. Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 shbdrtnmhoddhiH| [AnyabhAvya-Apathi AnyabhAvya na. (anyo bhAvaH svarUpaM yasya anyabhAvaH, | ApagA strI. (Apena-jalasamUhena gacchati Apa+gam+Da) tasya bhAvaH SyaJ) anya sva35. nahI- "sambhUyA'mbhodhimabhyeti mahAnadyA nagApagAH''Anvayika tri. (anvaye prazastakule bhavaH) uttama guNamA | zi0 2100 4nbhesa, amita.. Apageya pu. (ApagAyAM gaGgAyAM bhavaH Dhaka) jal AnvAhika tri. (ahani ahani anvaham, tatra bhavaH ThaJ nadIno putra, bhISmapitAmaha. anuza0 dvipadavRddhiH -strI. 0 kI) vihina thatI. Apaccikka tri. (ApadaM cikkati kRntati cikk + aN) rAghavAna yA. - pati cAnvAhikIm - manu0 3 / 67 Apattino nAza karanAra, Aphata dUra karanAra. AnvikSikI strI. (zravaNAdanu IkSA pAlocanA sA ApaTava na. (na santi paTavo'sya tasya bhAvaH aN) prayojanamasyAH ThaJ) 1. vidyA, gautabha. 2yedI paTutAzUnya, yaturAI vinAnu... mAtmavidyA - AnvIkSikyAtmavidyA syAdIkSaNAt sukha- ApaNa pu. (ApaNAyante-vikrINantyatra A+paN+gha) daHkhayoH / IkSamANastayA tattvaM harSazoko vyudasyati 1. DATa. 6Ana, 2. pI.6, 412, 3. Bya- viya- kAma0 2 / 11 2. hugA veyavA-havAna sthAna. - bhakSyamAlyApaNAnAM ca AnvIpika tri. (anvIpaM vartate Thak) anuc. dadRzuH zriyamuttamAm * mahAbhArate Apa (cu. ubhaya. sa. seT Apayati-te) 1. bhegava, | | ApaNika pu. (ApaNa+Thak) 485, 352, Ana.2. 2. ma. -svarAjyaM prApsyate bhavAn durgAdAsaH / / ApaNika tri. (ApaNAdAyasthAnAdAgataH Thak) 41.2will Apa (svA. pa. sa. seT Apnoti)1 megAva, mAvasa, 25%1. 52 bore, huA nahAranu , (62, vi:tA, sohAgara. 2. prApta 42. - putramevaM guNopetaM cakravartinamApnuhihito0 pra0 30. / pro. atyaMta prApta 42. - te ca Apatana na. (A+pat+ bhAve lyuTa) 1. bhAva, 2. prApta. thaj, 3. Lna, 4. guj, 5. haivavazata, 57j. prApurudantaM taM bubudhe cAdipuruSaH-raghu0 10 / 6, sam 3 Apatin pu. (A+pat+in) satata. yAmanAra, vAyu. samApta. 2, saMpUra :2.- yAvataiSAM samApyeran yajJAH Apatika pu. (Apatati zIghram A+pat+ikan) paryAptadakSiNAH- raghu0 17 / 17, ava 3-megAva, - pApakSI. putraM tvamapi samrAjaM saiva puruSamavApnuhi-za0 4 / 6, pari Apatika tri. (Apatati zIghram A+pat+ikan) 3-puSya , samartha ya. anu+pra3-419thI. haivAdhIna. bhejavAyu, vi.3- vyApta thA. Apatita tri. (A+pat+kta) ahama haivayoge. sAvI. Apa pu. (Apyate Apa+karmaNi ghaJ) 28 vasumomAnI 438. cotho vasu. Apatkalpa pu. (ApadhucitaH kalpo vidhiH) 5.nl Apa na. (apAM samUhaH aN) 1. 59 no. samUDa, vidha. 2. za. ApatkAla pu. (ApadyuktaH kAlaH) Aupattino samaya. Apaka tri. (Ap+Nvul) 1. mejvaan||2, 2. 5AmanA2. ApatkAlika tri. (ApatkAle bhavaH ThaJa) mAitanA Apakara tri. (apakare bhavaH aN aJ vA) 427mA. ma thanAra. pedA thanAra. Apatti strI. (Apad+ktin) bhApatti, 151, 20ita, Apakva na. (ISat pakva A+pac+kta) 6 // 2 57j, ___prApti, artha, vagairenI. siddhi, aniSTa prasaMga. tho , roTa. ApatprApta tri. (ApattiM prAptaH) Apattine pAsa, Apakva tri. (ISat pakva A+pac+kta) thI.DI. pATa. mAitama 538.. vastumAtra - ApakvazAlilalitAnatagAtrayaSTiH - Apatya pu. (apatyAdhikAre vihitaH aN) vyaa425|| RtusaMhAraH prasiddha apatyAdhikAramAM karela pratyaya. ApakSiti pu. (apakSitasya apatyaM pumAn iJ) Apathi pu. (abhimukhaH panthA yasya vede It) abhibhuja apakSitano putra. mArga saMbaMdhI. Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Apad-ApAda] ApadA Apad strI. (Apad + kvip) Apatti, Aita. mApatantInAM hito'pyAyAti hetutAm - hito0 ApadkAla pu. ( ApadA kRto'kAlaH) Apattikhe Darela duSTa DA. ApadA strI. (Apad+TAp) Apatti, duHkha - avivekaH paramApadAM padam ki0 2 / 30 zabdaratnamahodadhiH / - Apadeva pu. ( Apasya devaH) va e.. Apaddharma pu. ( Apadi dharmaH) AitamAM pANavA sAya dharma. Apaddharma na. ( Apadi dharmaH) mahAbhAratanA zAMtiparvanuM eka peTA parva. Apana na. (Ap+bhAve lyuT ) 1. bhejava, pAmavu, 2. bharI, tIjAM. Apanika pu. ( A + pana + ikan) IMdranIsa bhazi, lIsa, hirAta. Apaneya tri. ( A + apa +nI+karmaNi yat) yotara thI khaseDavA yogya, cAre taraphathI dUra karavA yogya. Apana tri. (A+pad + kta) 1. AitathI gherAyesa, 2. prApta thayela -kaSTAM dazAmApanno'pi bhartR0 2 / 29, - ApannAbhayasatreSu dIkSitAH khalu pauravAHzAku0 2 / 16, 1. bhejavesa, 2. zarae Aveda. ApannasattvA strI. (ApannaM garbharUpeNa sattvaM prANI yayA ) garbhizI strI. - samamApannasattvAstA rejurApANDuratviSaHraghu0 1159 Apamityaka tri. ( apamitya parivRtya nirvRtam Thak ) kAMI badalAmAM ApI kharIda karela, sATAmAM kharIda resa, sATAmAM sIdhesa. ApayA strI. (Apena jalapUreNa yAti yA + ka) pAzInA pUra vaDe vahetI koI nadI, harakoI nadI. ApayitR tri. (Ap + Nic + tRc) prApta DarAvanAra, pahoMcADanAra. AparAdhayya na. ( apa + rAdh + Nic za, tasya bhAvaH SyaJ) aparAdhata pazu, aparAdhIpa AparAhiNaka tri. (aparAhNe bhavaH Thak ) hivasanA pAchalA bhAgamAM trIjA pahoramAM thanAra, divasanA pAchalA bhAgamAM trIjA pahoramAM vyApta thanAra. Apartuka pu. ( RtumadhikRtya adhyAyaH tatra vihitaH kalpaH ) te nAmano roDa vaidhiDa udaya grantha 295 Apava pu. ( ApunAti sparzamAtreNa Apu+jala tadadhiSThAtA varuNo'pi ApUH tasyApatyam ) vaziSTha bhuni, paramapuruSa - nArAyA. Apas na. (Ap+asun) pAegI - ApobhirmArjanaM kRtvA, pApa Apastamba pu. 5yasUtrAra te nAmanA kheDa RSi ApastambhinI strI. ( Apa + stambha + Nini + GIp) te nAmanI eka latA. ApastambIya tri. (ApastambasyedaM cha) khApastaM RSi saMbaMdhI... Apastambeya pu. ( ApastambyAM bhavaH Dhak ) ApastaMja RSinI putrIno putra. ApAka pu. ( Apacyate'tra A + pac+ghaJ) bhAranI nIlADo, thoDI pADa, sAro pArDa, puTapAU. ApAGgaya na. (apAGge deyam Jya) yAMnA bhUNAmAM AMjavAnuM AMjaNa. ApaNa pu. ( ApaNa +ghaJ) veyavA-jarIdhvAnI vyApAra. ApAta pu. (A+pat+ghaJ) 1. paDavu, -ApAtara maNIyAnAM saMyogAnAM priyaiH saha hito0, 3. upasa dRSTi, 4. prathama bhejAya, pa. vidyAyA vinA bhAvu 5. ayAna khAvavu, 7 tathANa, 8. yAsu Aja, - ApAtaramyA viSayAH paryantaparitApinaH ki0 11 12, 8. upama, 10. sAraMbha. ApAta pu. ( prA. AvADa jai. da.) uttara bhAratamAMnI kirAta nAmanI bhillanI eka jAti. ApAtatas avya. (ApAta + tasil) paDelI nare Arae vinA, asmAt, uparathI, Dumalo DaratAM tarata 4. ApAtabhadra pu. ( prA. AvAyabhadra jai. da.) prathama bheNApamAM bolavA-cAlavA vageremAM sukha ApanAra. ApAtAlikA strI. te nAmano kheDa chaM6. ApAtya tri. (Apatati svayaM AkramituM gacchati) pote ja AkramaNa karavA AvanAra, potAnI meLe dhasI AvanAra, kartavyanuM Apatana. ApAtya tri. (Apatati karmaNi Nyat) yotaraIthI dhasAro karavA yogya pradeza vigere. ApAtya avya. (A pat + Nic + lyap) yotaraithI pADI nAkhIne. ApAda pu. (A+pad+ghaJ) ijano sAla, bhAvavu, pAritoSika, pArizrami5. Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 shbdrtnmhoddhiH| [ApAda-ApRcchaya ApAda avya. (pAdaparyantam) 5 // sudhI, 56 sudhI. | ApIta na. (ISatpItam) mAkSi dhAtu. ApAdana na. (Apad+Nic+lyuTa) 1. 5Doya, 2. .| ApIta pu. (ISatpItam) 12 // 2. pI.go. vA. 5.zita 42, 3. 56 na. 43 pAnI | ApIta tri. (ISatpItam) .2 pANu, // 2 pAj nizcaya 42vI, 4. saMpAna 42, 5. meNavIya 5 vagare u. ApAna na. (A+pIyate'tra AdhAre lyuT) 1. 2561 ApIna na. (A+pyAy+kta) ||y vagerenu 06, thaI 3 pIvAna sthAna - tAmbUlInAM dalaistatra | stana. - ApInabhArodvahanaprayatnAd gRSTigurutvAd vapuSo racitApAnabhUmayaH-raghu. 4 / 42 , 2. me thaI 3 narendraH raghu0 2 / 18 pAva.. - gandharvApsaraso bhadre ! mAmApAnagataM sadA- | ApIna pa. (A+pyAya+kta) vI. mahA0 280 / 13 , 3. Dhora vagairene 5 pIvAnI | ApUpika tri. (apUpaH zilpamasya Thak) 1. pU.3. uvA.. banAvanAra-rAMdhanAra, 2. pUDA-khAvAnuM sAdhana goLa ApAnaka na. (ApAna+kan) 1. bhapIvo, vaga.3. u. pU. vayanA2, 4. pU. vAnA 2. mAhirApAnanI TI. - ApAnakamutsavaH-kA0 32 svabhAvavALuM. ApAyin tri. (Apibati A+pA+Nini) surApAna | ApUpika na. (apUpAnAM samUhaH Thak) pUrAno samUDa. 2nA2. ApUjya pu. (apUpAya hitam sAdhu jya) pU38 janAvavAnu ApAli pu. (A+pA+kvip tadarthamalati ala+in) sAdhana loTa vagere. bhAthAnI . ApUra pu. (ApUryate'nena A+pur+ghaJ) 1. 55 Api pu. (Ap+Nic+in) dhana. vagairene pAyAunA2, vagereno pravAha, 2. sArI rIte pUravuM, 3. lagAra AptabaMdhu. 52, 4. abhivyApti-svedApUro yuvatisaritAM vyApa ApiJjara pu. (ISatpiJjaram) thoUTa pAmo 4l. - gaNDasthalAni / zi. 774. ApiJjarA bahurajaHkaNatvAnmaJjaryudArAH zuzume'rjunasya | ApUraNa na. (A+pUra+bhAve lyuTa) sArI rAta. pUra, - raghu0 1651 bha2. ApiJjara na. (ISatpiJjaram) sonu.. ApUraNa tri. (ApUrayati lyuTa) sArI zata. pUranA2, ApiJjara tri. (ISatpiJjaram) 52 // 2 piM042 [auj. ____ maranA2, pU[ 4282. Apizala na. (ApizalinA proktaM aN) pi.li. ApUraNa pu. meM tano nA - nAganA. sa. maha. munie raceluM zAstra. - kAliko maNinAgazca nAgazcApUraNastathA / Apizali pu. (Apizalasya munerapatyam iJ) | ApUrita tri. (A+pUr+kta) pUre8, bharekha, abhivyAta. - vyAkaraNazAstranA katAM eka muninuM nAma. ApUti strI. (A+pUr+ktin) bA2 pU2j, thAI ApizalyA strI. (Apizale: apatyaM strI) pi.si. 2, sArI zata pU2. - muninI putrI. ApUryyamANa tri. (A+pUr+zAnac) yAre ta23 3sAtuM ApI strI. (A+pyAy+kvip pIbhAvaH) 1. puSTa, - ApUryamANamacalapratiSThaM samudramApaH pravizanti yadvat 2. Du, 3. vRddhivANu. -bhaga0 ApIDa pu. (A+pID+ac) 1. zinI. bhaNa, | ApUSa na. (A+pUS+karaNe ghaJ) 01-5ALS, me. 2. bharatarnu bhUSA, 3. bhuTa - tasmin kulApIDanibhe / ___ela- tanI dhAtu. nipIDaM samyag mahIM zAsati zAsanAGkAm-raghu. 18 / 28 ApRc tri. (A+pRc+kvip) saMsa.fauj, saMvAj. ApIDa tri. (A+pID+ac) pI78 422. ApRcchA strI. (A+pRccha+a+TAp) 1. pU7j, ApIDA strI. (A+pID+a+TAp) 2. zata. pI3, | 2. pAtayAta, 3. LAL-11vAnI 627, hAM, nIyovej, yoNe.yu. 4. bhUta- bhaviSyamA zubha praza, 5. 2mAnaM65%aal. ApIDita tri. (A+pID+kta) 1. sArI zata. pAusa, | ApRcchaya tri. (A+pRccha+ vede kyap) vAyogya, halesa, 2. nIyovasa, yoNesa.. vAyogya, pUchavAyogya. Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bApRcca-mApracchana] ApRca anya. (mA+pRccha+ttvap) pUchIne, jANavA icchAne. zabdaratnamahodadhiH / AkSiA tri. (apekSAt mAta: ka) apekSAthI prApta. govitjhama na. jyotiSazAstramAM kahela janmalagnathI mAMDI trIjuM, chaThThuM, navamuM ane bAramuM sthAna. Apomava tri. (Apa +viAre prAdurdhyArtha mayaT) pANIno vikAra, jaLathI bharapUra, jaLamaya. ApomUrti zrI. svArocip manuno eka putra, saptarSiomAMnA eka RSi. ApozAna na. ( ApasA jalena azAnaM az vyAptau mAve Anar) apoSaNa karma, bhojana pahelAM ane pachI Acamana. prApta tri. (mA+kta) 1. prApta karela, 2. meLavela, pahoMcelo, 3. jANela, suparicita, 4. vizvAsa pAmela, pa. yathArtha jJAnavALuM, 6. yuktiyukta, 7. kuzaLa, mibhirAAratha narmamarmani-pu0 rU|2, 8. saMpUrNa badhuM, 9. saMpUrNa saMbaMdha pAmela. yathArthavavAAptaH, sAkSAtadharmA JaptaH rAgAdi doSono jeNe sarvathA kSaya karyo che te - zrI vardhamAnaM ninamAptamuk - anyayoga0 1 AnAma pu. (AtaH yAmo yena) 1. paramAtmA, 2. naiyAyika matasiddha Izvara, (tri.) jIvAtmA ane paramAtmAnI ekatA jANanAra. AptakArin tri. (AptaM yuktaM karoti kR + Nini) yogya karanAra, vizvAsu, AzAkAraka nokara vagere. AptAmAM strI. (mapto narmo thayA) garbhiNI strI. AptArvatri. (mApta: narvo yasya) jene garva AvI gayo hoya te. bALavacana na. (avasya vadhanam rAgAdidoSa zUnya sarvajJa praNIta Agama tathA AgamamUlaka zAstra vagere. Aptavayana tri. (mApta vacanaM yasya) yathArtha vANIvALA RSi muni vagere. AptavAsa na. (Aptasya vAkyam) Apta-sarvajJa vagere puruSoe kahela dharmazAstra vagere. AptavAra tri. (gupta vAjyaM yasya) yathArtha vANIvALA sarvajJa, RSi, muni vagere. AptavAc strI. (AptA yuktA pramAdAdidoSazUnyA vAk ) yuktiyukta vANI, pramAdAdidoSarahita vANI, dharmazAstra -AptavAganumAnAbhyAM sAdhyaM tvAM prati kA kathA- raghu. 10 / 28 297 AlavAp tri. (bAptA-yuktA vAdyaT) yogya vANIvALA RSi, muni vagere. -parAtisanmAnamadhIyate yairvidyeti te santu kilAptavAcaH za0 5 / 25 AptavAna pu. (AptavAna v svArthe an) te nAmanA eka RSi. Aptazruti zrI. (AptA zrutiH) Apta purUSoe kahela zAstra jaina Agama, veda, zruti, smRti vagere. AptA strI. (A+7+TAv> jaTA. mApti strI. (Apattin) 1. saMyoga, 2. saMprApti, 3. meLavavuM, 4. strIsaMyoga, saMbaMdha, pa. lAbha, 6. samApti karavI, 7. saMpatti, 8. uttarakALa, 8. yogyatA, aucitya. matokti strI. (mAptayontiH) Apta praNIta 1. zAstra, 2. Agama, 3. siddhAnta. Alya 7. (A+tavya veve ni:) prApta karavA yogya, meLavavA yogya, lAbha yogya. Apya tri. aAmivuM ad pAtu. svArthe vyaMg) jaLasaMbaMdhI. sApa tri. (Apa+cat 1. meLavavA yogya, prApta karavA yogya, pALavA yogya, 2. jaLamaya. Ava pu. (Apa+ya) cAkSuSamanvaMtaranA kALano koI eka deva, vRkSa. ApyAna na. (A+vyAp+bhAve+vatta) prIti, vRddhi, puSTi. ApyAna tri. (A+khAyu+rtari+kta) prasanna thayela, vadhela, puSTa thayela, moTA, baLavAna. AvyAyana naM. (A+pyAr+tyuTa) dIkSA ApavA yogya maMtrano eka prakArano saMskAra, vRddhi, pragati, puSTi, tarpaNa - pitRprasAvamilkeyaM tava vAvyAyanuM punaH manu. rU|2rU, vadhavuM, puSTa thavuM, khuza karavuM devasyApyAyanA bhavati paJca0 1 ApyavAna tri. (A+pyAr+f+jyuTa) vadhAranAra, puSTa karanAra, prasanna karanAra, tarpaNa ka2nA2. ApyAvita tri. (ma+pyAr+Li+vata) AnaMdita karela, khuza karela - ApyAyito'haiM mavatAmanena vacanAmRtenahito. tRpta karela, pUrNa karela, vadhArela, puSTa karela. JapranjIna 7. (A+pra+jyuT) 1. jatI-AvatI veLA baMdhuono anyonyane kuzaLa prazna, mitra vagerenI AvavA javAnI mulAkAta samaye kSemakuzaLatAnuM pUchavuM, AnaMda meLavavo, 2. mitrone vidAya ApavI, vidAya meLavavI. Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 shbdrtnmhoddhiH| [Apracchanna-AbhayajAtya zubhA. Apracchanna tri. (A+pra+chad+kta) 1. atyaMta gupta, | Abaddha na. (samyak Abaddham bandh + bhAve kta) 2. thoDaM gupta, 3. thoDaM chAna. 1.bha.45ta. dhana, - AbaddhamaNDalA tApasapariSadaApradIna tri. (AprapadaM pAdAgrAntaM vyApnoti Aprapada+kha) | kA0 49 . 2. prema. snehaa. -mAra. paganA agra bhAga sudhI pahoMce evuM vastra vagere. 4. tara, 5. (tri.) cipj, - AbaddhabhImabhRkuTIAprapada avya. (prapadaM-padAgraM tatparyyantam) 5nA A karAlam -bhaTTi0 , . prApta thaye.yu, 7. yu.. bhAga sudhI. Abandha pu. (A+bandh+ghaJ) prema, 4 dhana, - gate ApravaNa tri. (ISat pravaNaH) thorDa na. premAbandhe praNayabahumAne vigalite -amaruzatakam, hota, AprI srI. (AprINAti anayA A+prI+Da+GIp) bhUSa.. prayA yAcyA Abandhana na. (A+bandha+lyuTa) 652no artha humo. AprIta tri. (A+prI+kta) sArI rAta. prasanna thayeTa, -premAbandhavivardhita0-ratna0 3 / 18. thoDuM prasanna thayela. Abaha pu. (A+barha hiMsAyAM ghaJ) 6403, 650 AprIta na. (A+prI+kta) sA. zata. prasanna thaj. namag, tii nAma, thI. saj, DiMsA 42vI, AprItapa pu. (AprItaM pAti pA+ka) vi. ThAra mAravuM. AnuvaNa tri. (A++lyuTa) thoDaM pANaj. AbarhaNa na. (A+barha hiMsAyAM lyuT) 652no artha Aplava pu. (A+plu pakSe ghaJ) Aplavana 26 mo. Abarhin tri. (Abarho'styasya ini) 611340 43 Aplavana pu. (A+plu+ap lyuTa vA) snAna, ruj, yuta. cAre tarapha jaLanuM UchaLavuM. AbAdha pu. (AbAdh+ghaJ) pI.31, huma.. AplavavRtin pu. (AplavaH samAvartanasnAnameva AbAdhA strI. (A+bA+bhAve a) pI.30a90 prAranA vratamastyasya ini) snAta stha. Aplutavatin tAparUpa kleza, pRthvIno khaMDa-traNa khUNAvALA kSetranI zabda juo. vacce doraDuM nAkhIe ne je be bhAga paDe te. AplAvita tri. (A+plu+Nic+kta) nAsa, 45 | AbAlya na. (bAlyAd A-AbAlyaM paryantArthe'vyayIbhAvaH) vagerenA pravAhathI vyApta. mAlyA . na. - AbAlyAdasatI satI surapurI AplAvya tri. (A+plu kartari Nyat) snAna. 12 // 2, | ___ kuntI samArohayat-gha0vi0 jaLa vagerethI vyApta thavA yogya. Abilakanda pu. (Abila: bhUmerAbhedako kando yasya) AplAvya na. (A+plu+bhAve Nyat) uttavya snAna. | meM tano 6, bha36. Apluta na. (A+plu+bhAve kta) nADa, snAna. Abutta pu. (Ap+ut+tam+Da) (11230. DAHI) Apluta tri. (A+plu+karmaNi kta) snAna. 428, banavA. nAsa, mIna thaye. Abda tri. (abde-meghe bhavaH aN) bhegha saMdhI, meghama Apluta pu. (A+plu+karmaNi kta) snAta gRhastha. | thanAra. Aplutavatin pu. (Aplutasya snAtasya vratamastyasya | Abdika tri. (abde bhavaH Thak) pratye. varSe thanAra ini) snAta stha. zrAddha ko pitR tya, vArSi:- AbdikaH kara:Aplutya avya. (A+plu+lyap) snAna zana, dUhIna, manu0 7129. jAna. Abhaga pu. (samyag bhagaM mAhAtmyaM yasya) uttama ApaluSTa tri. (A+pluS+kta) thoDu bANeda, sArI. mAhAtmavALo deva, rIte bALela. AbhaNDana na. (AbhaND+lyuTa) ni.357.. Apvan pu. (Ap+van) pavana, vAyu. AbhayajAtya pU. (abhayajAtasya apatyaM gaI0 yaja) AphUka na. (ISatphUtkAra iva pheno'tra) sI. | samayAtano putra.. Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhayajAnya-AbhiSecanika shbdrtnmhoddhiH| 299 AbhayajAnya pu. (abhayajAnasya apatyaM gargA0 yaJ) | AbhicaraNika tri. (abhicaraNaM prayojanaM yasya) zatrunA uparano artha juo. mAraNa, uccATana athavA vazIkaraNanAM sAdhana maMtra AbharaNa na. (A+bhR+karmaNi lyuTa) sA2, 530. | vagere athavA sevA prayoga. - vAhanAni ca sarvANi zAstrANyAbharaNAni ca-manu0 AbhicArika tri. (abhicAra Thak) 1. husaMdhA, 7 / 222 2. ami||5puur, (na.) mamiyA2, drA, huAbharita tri. (Abhara AbharaNaM jAto'sya itac) pUresa, Tona.. bharesa, sh||38, marAta. Abhijana tri. (abhijanasyedaM aN) 5252thI. Abharman na. (A+bhR+manin) sarI zata. bha.29.poSa, tarI. bhAvesavaMza saMdhI.. garbha vagerenuM poSaNa. Abhijana tri. (abhijanAdAgataH) vaMzayI mAvesa. -tAM __pArvatItyAbhijanena nAmnA bandhupriyAM bandhujano juhAvaAbhA strI. (A+bhA+aG) 1. iti, 2. zobhA- | kumAra0 126 prazAntamiva zuddhabham-manu0 12 / 27 , 3. dIpti, | AbhijAtya na. (abhijAtasya bhAvaH SyaJ) 1. dudInapaj, 4. 65mAna, 5. pAvasa. nAmanI. vanaspati - AbhA __4nmathI. zreSThatA, 2. pAutapAj, 3. sun6256.. babulaparyAyaH kathitaH kovidairiha-bhAvaprakAzaH, sAdRzya Abhijita tri. (abhijiti nakSatre jAtaH aN) samiti -yamadUtAbham-paJca0 1158 nakSatramAM pedA thanAra. AbhANaka pu. (A bhaN Nvul) 34.d, l24.512. Abhijitya tri. (abhijiti nakSatre svArthe yaJ) 652no AbhAti strI. (AbhAti tulyarUpatayA A+bhA+ktic) artha huA. pratili. AbhidhA strI. (abhidhaiva svArthe aN) 1. nAma, AbhASa pu. (A bhASa ghaJ) saMbodhana, prastAvanA, 2. 43, mora, me. nI. 10vRtti. bhUmi... AbhidhAtaka na. (abhidhAM takati-sahate ac) 26. AbhASaNa na. (A+bhASa+lyuTa) 1. 52252. vAtayAta, AbhidhAnika tri. (abhidhAna Thak) 8 0 206 - smbndhmaabhaassnnpuurvmaahuH-rghu02|58, 2. sAvA, ozama Doya, (pu0) ozasal. 3. saMbodhana. AbhidhAnIyaka na. (abhidhAnIyasya bhAvaH vuJ) 34 AbhASya tri. (A+bhAS+Nyat) yAtayAta. 421yogya, yogyapaNuM. saMmodhana mA5vA yogya, (lyap) DIne. Abhiplavika tri. (abhiplave vihitaH Thak) te. nmn| AbhAsa pu. (AbhAsate A+bhAs+ac) 1. . , sU-sAma. 3. sila, 51512, 2. pratilipa - tatrAjJAnaM dhiyA AbhimAnika tri. (abhimAnena nirvRttaH Thak) bhatmibhAnathA. nazyedAbhAsAt tu ghaTaH sphurat-vedAntaH , 3. Dag utpanna thayela. maLavuM vagere, 4. upAdhinI tulyatA hovAthI bhAsamAna Abhimukhya na. (abhimukhasya bhAvaHSyaJ) 1. sanmuSapaNa, pratibiMba, 5. nyAyazAstra prasiddha duSTa hetu hetvAbhAsa samibhuma5, 2. sAmasabhA bhavaj. - nItAbhimukhyaM punaH -ratna0 112 , 3. anudUgatA. vagere, . tulya 2, - namazca rudhirAbhAsam AbhirUpaka na. (abhirUpasya bhAvaH vuJ) saunhA, rAmA0, 7. dhanA mabhiprAyanA pani35. amu sAya. eka vyAkhyAnano aMza. AbhirUpya na. (abhirUpasya bhAvaH vyaJ) 652no AbhAsura tri. (A+bhAs+ghurac) sArI dIpti.vANu, ma. ema. 6degqu. AbhiSikta tri. (AbhiSiktamabhiSekaH tena nivRttaH AbhAsvara pu. (A+bhAs+varac) te. nmn| yosa.6 __ab) abhiSe.4thI. utpana thayeTa.. gaNadevonuM samudAyavAcaka nAma. AbhiSecanika tri. (abhiSecanaM rAjyAbhiSekaH prayojanamasya AbhAsvara tri. (AbhAsate ityevaM zIla:) hIptimAna Thaj) 25yAbhiSe.nu sAdhana dravya vagere. - svabhAvavALuM, zAnadAra. AbhiSecanikaM yat te rAmArthamupakalpitam -rAmA0 Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 shbdrtnmhoddhiH| [AbhihArika-Amagandhi AbhihArika tri. (abhimukhyena hAraH abhihAraH | Abhogi tri. (AbhogaM karoti Abhoga+Nic in) prayojanamasya tatra sAdhurvA ThaJ) bheTa, bheTama bhUjavA viSayabhoga 52nA2. yogya 6 dravya. (na.) me2, 6542. Abhogin tri. (Abhogo'styasya ini) pari5. AbhIka na. (abhIkena dRSTaM sAma aN) mamI AbhoginI strI. (Abhogo'styasya striyAM DIp) mAnasi. RSie joyelo sAmavedano eka bhAga. nirNaya karanAra vidyAvizeSa. AbhIkSNya na. (abhIkSNasya bhAvaH SyaJ) vAraMvA25, bhyantara tri. (abhyantare bhavaH aN) 262rnu, vayyenu, satatapaNuM. bhAMDe. AbhIra pu. (samantAt bhiyaM rAti rA+ka) 1. vANa, AbhyavahArika tri. (abhyavahArAya hitaM Thak) mozana ma.413, sAyanI. d. - AbhIravAmanaya- yogya anna vagere, khAvA lAyaka. nAhRtamAnasAya dattaM mano yadupate ! tadidaM gRhANa- AbhyAgArika tri. (abhyAgAre tatrasthakuTumbAbharaNe vyApRtaH udbhaTaH , 2. te nAmanI me. heza, 3. te dRzama Thak) muTumana possaae|| 42vA dAya, kuTuMbanA 23nAra, ta. zino 20%.. bharaNapoSaNamAM mazagUla. AbhIra na. te. nAmano meM. bhAtrAvRtta chan6. AbhyAdAyika na. (Abhimukhyena AdAnaM tatra niyuktaH AbhIrapalli strI. (AbhIrapradhAnA palli:) i mAtra Thak) pitA-mAmAnA thA. bhAveda meM strIdhana. bharavADa-govALiyA rahetA hoya tevuM nAnuM gAma. AbhyAsika tri. (abhyAse nikaTe bhavaH Thaka) pAse AbhIrapallikA strI. (AbhIrapradhAnA palli:) 652na. yanA2, 5ozI, saMbana. artha mo. AbhyAsika tri. (abhyAsAt paunaHpunyAt AgataH Thak) AbhIrapallI strI. (AbhIrapradhAnA pallIH) AbhIrapalli abhyAsathI prApta thayela daDha saMskAra vagere, abhyAsa zabda juo. 42nArI, punarAvatana 42nArI. AbhIrI strI. (AbhIrasya patnI AbhIra+GIp) oilamel, Abhyudayika na. (abhyudayaH prayojanamasya Thak) bharavADaNa, AhIraNa, govALiyAnI strI. 1. samRddhi -AbhyudayikaM zramaNakadarzanam AbhIla na. (A-samantAt bhayaM lAti-dadAti lA+ka) ___-mRccha08, unnata, mahatvapU, gauravaNI , 1. 4STa, hu, gha, 2. bhayAna.. 2. vRddhinimittaka eka jAtanuM zrAddha. AbhIla tri. (A-samantAt bhayaM lAti-dadAti lA+ka) Adhika tri. (AbhrayA-kASThakuddAlena khanati Thak) avANu, du:savANu, bhayamAta. lAkaDAnI kodALIthI khodanAra. AbhIzava na. (abhIzunA dRSTaM sAma aN) te. nAmanI | Abhraya tri. (abhre AkAze bhavaH Nyat) mAzamA thanA2. sAmavedano eka bhAga. Am avya (am+Nic+kvip) 1. 200.512vi, Abhu tri. (samantAt bhavati A+bhU+Du) vibhu, vyA5.4. 2. svI.782i, 'oha-hA~-AM kurmakAH-mAlavi0 1, . Abhugna tri. (A+bhuj karmakartari kta tasya naH) 3. nizyamAM- 'AM-jJAtam' za0 3, 4. nimai, saMjayAyeda, iIvaNesa, thoDaM vaig. 5. sma25mAM- 'AM-cirasya khalu pratibuddho'smi', AbhUti srI. (A+bhU+ktin) vyApti. 9. tathA prativayanamA 52rAya che. AbherI strI. tanAmanI meM rAgie. Ama pu. (Amyate ISat pacyate A+ap+karmaNi Abhoga pu. (A+bhuj+AdhAre ghaJ) paripUtA , ghab) 1. 2 575, 2. AyuM, 3. masiddha, vistAra, -(gaganAbhogabhAsvate-sakalA'rhat) bhogavaj, / 4. 5|2rit, 5. roga, ena Aro. bhogavaTo, parisa.2- akathito'pi jJAyata eva | Ama tri. (Amyate ISat pacyate A+ap+karmaNi yathA'yamAbhogastapovanasyeti-za0, yalla, sArI rAta / ghaJ) 1. Ayu, 2. a5.va.. suma vagairenI. anubhava, vasunu, chatra, sAyanI vistRta | Amakumbha pu. (AmaH kumbhaH) yo. gha2. 39u, G5mA- viSayAbhogeSu naivAdaraH-zAnti0 Amagandhi tri. (AmasyApakvasya gandha iva gandho yatra Abhogaya tri. (AbhogaM yAti yA+ka) paripU[... in) yA mAMsa. vagere 5vA ThevI gaMdhavANu. Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Amajvara-AmAnasya shbdrtnmhoddhiH| 301 Amajvara pu. (Amo apakvo jvaraH) 25.4d. dua, | Amarasa pu. (AmazcAsau rasazca) mAzayamai navo tApa, yo ta -svedyanAmajvaraM prAjJaH ko'mbhasA | gAbhAthI. yatuM sa-. pariSiJcati -zizu0 2 / 54, apayo.. AmaraNAntika tri. (AmaraNAntaM vyApnoti ThaJ) AmaJju tri. (ISadma ) priya, manohara. maraNa kALa paryanta vyApta-maraNa sudhI rahenAra AmaNDa pu. (A+maND+ac) anu. jAu. -AmaraNAntAH praNayAH kopAstatkSaNabhaGgurA-hito0 Amatvaca tri. (AmaM tvak yasya) homaNa yAma.lauul. 1118 Amanasya na. (aprazastaM mano yasya tasya bhAvaH SyaJ) | AmaI pu. (A+mRd gha) dAre bhaIna. 72.. duH5, zos, pI. jorathI mardana karavuM te, dabAvavuM, kacaDavuM, masaLavuM. Amantra pu. (A+mantra+ac) AmantraNa 206 mI. AmaIna na. (A+mRd+lyuTa) 64yo. 206 zubha.. Amantra pu. (AmAdajIrNAttrAyate trai+ka) menuM 3. Amardin tri. (A+mRd+Nini) mAre bhaIna. 4282, AmantraNa na. (A+mantra+lyuTa) 1. maminahana, jorathI mardana karanAra, dabAvanAra. 2. saMbodhana, podAvag, te3j, 3. vihAya sevA, Amarza pu. (A+mRz+sparza ghaJ) sarI zata. 25 vihAya thaj, nimaMtra- anyo'nyAmantraNaM yat 2vo te. syAjjanAnte tajjanAntikam -sA0 da0 6 Amarzana na. (A+mRz+ sparze lyuTa) sA. zata. spazI Amantraya tri. (A+mantra+karmaNi yata) saamNtre| 2vo ta, paropa2sparza 42vI.. karavAyogya, teDavA yogya, yojavA yogya. AmazUla pu. (AmazvAsau zUlazca) [thI. thatI Amantrita tri. (A+mantra+kta) sanAvazya bhA. pI.31, guhAnA huvut.. yoThesa, nimaMtrasa, nIta38, povasa.. AmarSa pu. (na+mRS+ghaJ dIrghaH) 1. Adha, 5, Amantrita na. vyaa427||2||strmaa saMbodhanAtha prathama 2. naDi sAuna 42 te, (A+mRS+ghaJ) 3. sArI vibhakti. rIte vicAra karavo. Amantrya avya. (A+mantra+lyap) aamNtr|| zana, Amalaka pu. (A+mal+kvun) sAmAna, Ara. saMbodhIna, mobAvIna, tIna.. Amalaka na. (AmalakyAH phalaM aN) in. Amanda pu. (AmaM rogaM dyati do+Da) vAsudeva.. -badarAmalakAmradADimAnAm / / AmandA strI. (AmandaM karoti Amanda Nic+ac) AmalakI strI. (A+mal kvun-GIp) Hinulk 3. eka prakArano khATalo. AmavAta pu. (Amo apakvahetuH vAtaH) me tano Amandra puM. (ISanmandraH) tho32 bil2 avo za6 vAyuno roga -AmavAtagajendrasya zarIravanacAriNaH / Amandra tri. (ISanmandraH) thora mI2 zavANu.. ___ eka eva nihantA'yameraNDasnehakezarI / / AmapAka pu. (Amasya ajIrNavizeSasya pAkaH) AmazrAddha na. (Amena apakvAnnena zrAddhaH) yA vaidyakazAstra prasiddha sojAnA roga vagerenA aMgarUpa anAjathI karavAnuM eka prakAranuM zrAddha. apakvane pakAvavuM te. AmahIya tri. (AmahAya-AgamanAya hitam cha) bhAvavasei AmapAtra na. (AmaM pAtram) AyuM bhATIna, vAsa. sAdhanarUpa koI maMtra. -vinAzaM vrajati kSipramAmapAtramivAmbhasi -manu0 3 / 179 / AmahIyava na. (amahIyunA RSibhedena dRSTaM sAma aN) Amaya pu. (AmaM rogaM yAtyanena yA+karaNe ghabarthe ka) te nAmano sAmavedano eka bhAga. za, limArI -Amayastu ratirAgasambhavaH -raghu0 AmAtisAra pu. (AmakRto'tisAraH) sama-a5.7va. 19 / 48 rasa vaDe thayelo atisAra, ajIrNathI thayela jhADAno AmayAvin tri. (Amayo'styasya vini dIrghazca) 2200, eka roga. bimAra, maMdAgnithI pIDita. AmAtya pu. (amAtya eva svArthe aN) 4.72, sIvAna.. Amarakta na. (AmapakvaM raktama) 2tisAra, sohIno AmAnasya na. (aprazastaM mAnasamasya amAnasaH tasya u. ___ bhAvaH SyaJ) huma, zos, pI.30. Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 shbdrtnmhoddhiH| [AmAvAsya-AmoTana AmAvAsya tri. (amAvasyAyAM bhavaH aN) amAvasyAmA | AmiSya tri. (AmiSyAH sannikRSTaH caturthyAM yat) thanA2. ___ HisI.nI. sabhIyana.. pradeza. vagere. AmAzaya pu. (Amasya apakvAnnasya AzayaH) zarIrama. | AmIkSA strI. AmikSA 206 hu.. rahela khAdhelA apakva khorAkanuM sthAna, hojarI. Amukta tri. (A+muc+kta) 5338, pA296 438.. -pakvAzayastvadhonAbhyAmUrdhvamAmAzayaH sthitaH / -AmuktamuktAlatamasya vakSaH -zi0 AmikSA strI. (AmiSyate sicyate miS+sak) tapekSA | Amukti strI. (A+muc+ktin) 52, bhayAhA, pakva dUdhamAM dahIM nAkhavAthI thato padArtha. avya. (A+muc+ktin) musti paryanta -Amukti AmikSIya na. (AmikSAyai hitaM cha) bhAbhimAna, sAdhanabhUta. zriyamanvicchet / 4aa. Amukha na. (Amukhayati-abhimukhIkaroti pariSado'nena AmikSya na. (AmikSAyai hitaM yata) 652nI artha sI A+mukha+Nic+ac) -128k meM aMkA, prastAvanA Amitauji pu. srI. (amitaujaso'patyam iJ) -nahI vidUSako vA'pi pAripArzvaka eva vA / sUtradhAreNa amitaujasano putra. sahitAH saMlApaM yatra kurvate / / citrairvAkyaiH svIkAryotyaiH Amitri pu. srI. (amitrasya apatyaM iJ) mabhitrano prastutAkSepibhirmithaH AmukhaM tat tu vijJeyaM nAmnA putra. prastAvanA'pi sA / / -sA0 da0 Amitri tri. (amitrasyedaM aN) amita-zatrusaMdhI.. Amukham avya. bhumanI sAme.. Amizra tri. (A+mithra+ghaJ) mizrita, bhaNe.. Amupa pu. (Ame pIDAyai uSyate vap+ghaJarthe ka) me AmitrAyaNa pu. (AmitrIyaH tadbhavAdau+naDA0 phak) ___ tano isa. amitrano yuvApatya. AmitrAyaNi pu. (AmirapatyaM phiJ) sAmitranA Amur tri. (A+murva+kvip) (sa.5. AmuSmika tri. (amuSmin paraloke bhavaH Thak) 528 ma yuvApatyano putra. Amizla tri. (AmizrU+ghaJ kvacid vede rasya la:) thanA2, 52sA: saMdhI. -naivAlocya garIyasIrapi mizrita. cirAdAmuSmikIryAtanAH-sA0 da0 AmiS na. (AmiSati siJcati sneham A+miS+kvip) AmuSyakulaka na. (amuSya kulasya bhAvaH vuJ aluk) bhAMsa. -AmiSi mAMse / uttama vakhANavA lAyaka kuLa. AmiSa na. (AmiSati sneham A+miSa secane ka) | AmuSyakulikA strI. 52nI 206 emo. 1. mAMsa. -upAnayat piNDamivAmiSasya-raghu0 2169, | AmuSyakulIna tri. (amuSya kule sAdhuH ghaJ) 6ttama 2. 726 bhogya vastu -randhrAnveSaNadakSANAM / iNamA utpanna thayesa. dviSAmAmiSatAM yayau -raghu0 12 / 11, 3. 21vata, | AmuSyaputrikA strI. (amuSya putrasya bhAvaH vuJ aluk) 4. suM62 35 vagaire, 5. voma, . soma. 42vA uttama guNa. yogya priya vastu, 7. 59, 8. pI2. 3, AmuSyAyaNa na. (amuSya khyAtasya apatyaM naDA0 phak 8. mADA2, 10. zi.12 bhATe yArI, 11. 35, ___ aluk) pradhyAta. vaMzama utpana yanAra. 12. mAna, 1.3. abhae, 14. saMbhoga AmUla na. (mUlaparyyantam) bhUsa. sudhI. -AmUlazuddhaAmiSapriya pu. (AmiSaM priyaM yasya) 58 56.. (tri.) ___ saMtatikulametat pauravaM prajAvandhye- zaku0 mAMsa jene vahAluM che te. AmRSTa tri. (AmRS+kta) 43.sa., Au6 428, 28, AmiSabhuja tri. (AmiSa+bhuja+kvip) mAMsa. mAnA2. madana karela, tiraskAra karela, ghasela. AmiSAzin tri. (AmiSaM aznAti az+Nini) 652no | Amoka pu. (A+muc+ghaJ) 52. za6 zu.. Amocana na. (A+muc+ lyuTa) 1. 532, 2. DhADaM AmiSI strI. (AmiSaM tadAkAro'styasya jaTAyAM 2j, 3. svataMtra 72, sevA bhuta. 42. ac+GIp) 4AmAMsI. namanI vanaspati. AmoTana na. (A muTa lyuTa) 42, masaNI nA. Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ u. Amoda-Amriman] shbdrtnmhoddhiH| 303 Amoda pu. (Amodayati Amud Nic+ac) 1. atyaMta / pANDaveyA mayoktaM na me tacca zrutavAnAmbikeyaH 92. nA2. suzava, saurabha- AmodaM kusumabhavaM | mahAbhAratam mRdeva dhatte mRdgandhaM nahi kusumAni dhArayanti, | Ambhasika pu. (AmbhasA varttate Thak) bh||7.. 2. atyaMta harSa, 3. uttama strInA mukhanA zvAsa Ambhi tri. (ambhaso jAtAdi iJ salopazca) ull. 472-. ju- Amodamupajighrantau svaniHzvAsAnu- utpanna thayela. kAriNau-raghu0 1143 Amra pu. (am-gatyAdiSu ran+dIrghazca) icunu A3. (na.) Amodana na. (A+mud+lyuT) 652no. artha. mo. Hink. 30, - pittAvirodhi saMpakvamAnaM zukraviAmodana tri. (Amud+Nic+lyuTa) DarSa 68 42nA2, vardhanam / bRMhaNaM madhuraM balyaM guruviSTabhya jIryati / / saMpAdana. Amragandhaka pu. (Amrasyeva gandho'sya kap) me tarnu Amodita tri. (A+mud+Nic kta) 4. 5 // 38., Al682, sugaMdhayuta 428. - pArijAtaprasUno- Amragupta pu. te nmn| . pi. tthagandhAmoditadiGmukhe-zivarAtrivratakathA. Amra guptAyana pu. (Amraguptasya apatyaM phiJ) Amodin tri. (Amodayati+surabhIkaroti AmodakRtyarthe Amraguptano putra. Nic+Nini) bhumane. vAsita 42 // 2 52 vagere, Amragupti pu. (Amraguptasya apatyaM iJ) 652na sugaMdhavANu, bavANu -navakuTajakadambAmodinA artha (o. gandhavAhAH -bhartR0 AmranizA strI. (AmragandhA nizA) Ail 162. AmoSa tri. (AmuSNAti A+muS+pacAdyac) yorI AmrapezI tri. (Amrasya pezIva) suyI . 30-0. Junel.. 4282, yo2. Amramaya tri. (Amrasya vikAro'vayavo vA vRddhatvAt AmoSa pu. (A+muS+ghaJ) yo2, a57258 42j, ____ mayaTa) Micla. vi.5t2, Aliall. avayava. | haraNa karavuM. Amrarasa pu. (Amrasya rasaH) bAnI-zanI 22. AmnAta tri. (A+mnA+kta) sArI zata. abhyAsa. AmrarasAkRti strI. (AmrarasasyevAkRtiH svAdo yasyAH) 738, sArI rAta mAvesa, Desa. eka jAtanuM pINuM, zIkhaMDa. AmnAta na. (A+mnA+bhAve kta) sArIrIta. abhyAsa, AmravaNa na. (Amrasya vanaM nityaM Natvam) Hiuy vana.. AmrAta pu. (AmramAmrarasamatati at+pacA0 ac) AmnAtin tri. (AmnAtamanena ini) sArI rAta abhyAsa. eka jAtanuM jhADa. (na.) Amrata vRkSanuM karanAra, sArI rIte bhaNela, jeNe zAstrAbhyAsa karyo 31.-AmrAtamamlaM vAtaghnaM gurUSNaM rucikRt param / cha te. -AmnAtibhirnItiSu buddhimadibhaH-bhaTTiH / / pakvaM tu tuvaraM svAdu rasapAkaM himaM smRtam / / AmnAna na. (A+mnA+bhAve lyuTa) ||tr vagerenA / AmrAtaka pu. (Amra+at+Nvul) (01.32) me tanu 416, zAstra vagaireno abhyAsa. vRkSa, rIno suveto. 2sa. (na.) mAmAta vRkSana . -ghaJ+yuk) 1. sArI abhyAsa, | AmrAtakezvara pu. (AmrAtaka iva IzvaraH IzvaraliGgamatra) 2. sArI zata. , 3. vaha, 4. 2||str, bhAMsa te nAmanuM eka siddha sthAna. sAyana, madhupa vo sAmnAya -samAMso madhuparka AmrAvatI strI. (AmraH-Amraraso vidyate'syAM matupa ityAmnAyaM bahumanyamAnAH-uttara0 masya vaH) te. nAmanI meM nahI. AmbarISaputraka pu. (ambarISaputra+caturthyAM vuD) maMjarISa AmrAvarta pu. (Amra iva tulyarasatayA ISad varttate rAjAnA putrano viSaya vagere. __ A+vRt+ac) 1. malAnA 2sa43 nAvAto. AmbaSTha pu. strI. (ambaSThasya apatyaM aN) ambaSThanA . 5.6, 2. mAmAta vRkSa. - AmrAvartastRSAputra. chardivAtapittaharaH saraH / rucyaH sUryAMzubhiH pAkAllaghuzca AmbaSThaya pu. (ambaSThApatye SyaJ) 652no artha huA. sa hi kIrtitam / / (na.) mAmAta vRkSana i. Ambikeya pu. (ambikAyAH apatyaM zubhrA0 Dhak) | Amriman pu. (amloraso'styasya aN gaNapAThAt rasya 1. 2. dhRtarASTra, 2. tisvAmI -paraM zreyaH / laH tato bhAve imanic) 25, 2za. Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 shbdrtnmhoddhiH| [Amer3ita-Ayana AmeDita tri. (A meD unmAde ac AmeDa+AcAre | AyatAkSI strI. (Ayate akSiNI yasyAH) vistRta kvip tataH kta) 1. unmattanI Thebha. 42.85 lose.sA | netravAI strI. zarnu, vAraMvAra bhAbata, 2. me.na. me. za6 | Ayati lI. (A+ yam+ktin) 1. damA, traNavAra bolavo te. 2. bhaviSyakALa, uttarakALa, 3. phaLa ApavAno kALa Amla tri. (amlo raso yasya aN) 1020 2savANu. - pratApamAyatiM zobhAM hemanlAhasya vAridaH / smRtizeSAM Amlavetasa pu. (Amla: vetasa iva) te. nAmanu me. karotyeva lobhaM ca pRthivIbhujAm / / -raajtrngginnii| OM3. 4. 5.258ma, 5. prabhAva, 9. auSa, bhane dRunu ta4, Amlavetasaka pa. (Amlavetasa+kana) sAMgalInaM 13. 7.3 mApatA , -Ayati sarvakAryANAM tadAtvaM AmlA strI. (samyak amlo raso yasyAH) 652no ca vicArayet-manu0 7 / 178, 8. saMyama, manano artha. mI. (tri.) 14020. 2savAj. nigraha, 8. 5oyAu, 10. saMgama, - yathA AmlikA strI. (AmlA+kan) 652na. 206 mI. mitraM dhruvaM labdhvA kRzamapyAyatikSamam-manu0 7 / 208, jATo 2sa, pATo bhI352. 11. lAMbA kALanI niraMtaratA, 12. bahu samaya AmlI strI. (amla: rasaH asya DIpa) sanasAna pachI AvanAruM bhaviSya. 53. Ayatimat tri. (Ayati+matup) ij. Aya pu. (A+iN ac ap ghaJ vA) 1. dAma, AyatI tri. (AyA+Dati vA GIp) Ayati za6 2. prApti, u. dhana vagairenI sAmahAnI bhumo. -ahanyahanyavekSeta karmAntAna vAhanAni ca / Aya AyatIgava avya. (Amanti gAvo atra) yonI vyayau ca niyatAvAkarAna koSameva ca / / -manu0 mAvAnI stu -AtiSThadgu japan saMdhyAM 8 / 419, 3. nAnapAnAnI. 21 2 vagaire. prakrAntAmAyatIgavama-bhaTTiH / / AyaHzUlika tri. (ayaHzUlena arthAn anvicchati AyatIsama avya. (AyAnti samA atra) varSa sAvavAno. ayaHzUla+Thak) tIkSA 64AyathI. dhana bhejavAvA samaya. 27 // 2. -tIkSNopAyena yo'nvicchet sa AyaHzUliko Ayatta tri. (A+yat+kta) sAdhIna -daivAyattaM kule janaH / Ayaji tri. (Abhimukhyena ijyate A+yaj karmaNi janma madAyattaM tu pauruSam-veNI0 3 / 33, 12 thaye.sa., in) sanbhuja 24ii. yaza. 4282. 4o. yala yo. DAya te. -tat bhadra ! svayatnAyatto Ayajyu tri. (Atmana Ayajimicchati kyac+uN+ hyAtmA sarvasya -paJca0 ilopaH) sanmu5. 264. 421 // 62782. Ayatti strI. (A+yat+ktin) 1. sneDa, 2. 12 Ayata tri. A+yam+kta) 1. ij, ausauj, yetAuj, 3. tandriya5, 4. sAmathya, 5. sImA, 2. 05sa, 3. 28, 4. dUra sudhA atheda, 5. 6, 7. zayana, 8. prabhAva, 8. sAvaM, 5. niyamita vyAyeta.. -tantavo'pyAyatA nityaM tantavo 10. upAya, 11. nyAyamagarnu manusa.25, bahulAH samAH / paJca0 12. sAdhInatA. AyatacakSuSa tri. (A+yam+kta, cakSuS) hAhA . | AyathAtathya na. (na yathAtathaM tasya bhAvaH SyaJ vA AyatacchadA strI. (AyataH doghezcchado yasyAH) 3. pUrvapadavRddhiH) ayogyapAj, hernu le 35. yogya na Ayatana na. (Ayatante'tra yat AdhAre lyuTa) 1. 45. | Doya te. 35. vaga.3na. vahana. 42vAna sthAna -snehastadekAyatanaM / AyathApUvye na. (pUrvamanatikramya yathApUrvaM na. ta. tasya jagAma-kumA0 7 / 5, 2. mAzraya, 3. 52, bhAvaH SyaJ pUrvapadavRddhiH) pUrvana bhane, nali 4. vizrAmasthAna. - nAsamIkSya paraM sthAnaM pUrvamAyatanaM anusaravApaNuM. tyajet / 5. yazaveM sthAna. Ayana na. (ayanameva svArthe aN) sArI zata. mAvaj. AyatastU tri. (AyataM stauti stu+kvip) niyamita. Ayana tri. (ayanasyedaM aN) ayananu, ayana saMdhI stuti. 2nAra, yA25, mATa. grahonI dakSiNa-uttara gatirUpa. Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayamana-Ayudhika shbdrtnmhoddhiH| 305 Ayamana na. (A+yam+lyuTa) CanS, vistAra, | AyAma avya. (yAmaparyantam) me 5Dora sudhA.. Ayamana na. (A+yam+Nic+lyuTa) 1. niyama | AyAma pu. (A+yam+Nic+lyuTa) niyamamA dAvaj, aaj, 2. niyamana, 3. 6 2 , niyamana. 4. saMDIyAyedAne yAna. ij. 2. AyAmavat tri. (AyAma matup) vistArita, aij. Ayallaka pu. (Ayanniva lIyate'tra, A+yat+lI+Da+ AyAsa pu. (A+yas+ghaJa) satyaMta. yatna, bhaDanata, kan (vA0) saMjJAyAm- 6381, dhairyanI samAva, prayAsa.. -naivAyAsaM kvacida bhadre ! prApsase na ca prabaLa lAlasA. vipriyam / -rAmA0, -zoka-harSoM tathA''yAsaH sarvaM Ayasa tri. (ayaso vikAraH aN) soDhArnu, samaya, snehAta pravartate-mahAbhA0 loDhAnuM banAvela. AyAsaka tri. (A+ yas+Nvul) prayAsa.vANu, Ayasa na. (ayas svArthe aN) -sa cakarSa manatavAj. ___ parasmAt tadayaskAnta ivAyasam-raghu0 17 / 63 AyAsaka tri. (Ayas+Nic+Nvul) bhanata 42||vnaa2. Ayasamaya tri. (Ayasa+mayaTa) soDhArnu janAveda. AyAsin tri. (A+yas+Nini) bhanata. 42 // 2, AyasI strI. (ayas+aN+ GIp) koTA mata2, prayAsa. 42 // 2- kAmaM priyA na sulabhA manastu rakSaNa mATe zarIra uparanI loDhAnI jALI. tadbhAvadarzanAyAsi / -zAkuM0 21 AyasIya tri. (ayasaH sannikRSTadezAdi chaNa) do.DhAnI. Ayin tri. (Ayo lAbho'styasya Nini) dAmavANu. samIpano pradeza vagere. Ayin tri. (iNa+Nini) nA2. AyaskAra pu. (ayaskAra eva aN) suDA2. Ayu na. (iN+uN)mAva268 ahaM kezariNaH kSetre vAyunA Ayasta tri. (A+yas+kta) 1. 338, 2. deza jagadAyunA-mahAbhA0, - zarI2 -pramANayorevaM pAmela, 3. thAsa, 4. sathAye, 5. tIkSA 428, saMyogAdAyurucyate -zAGgadharaH / 7. mAyAsa-prayAsavAj. Ayu pu. (iNa+uN) naDupa. 28degAno pitA. AyasthAna na. (Ayasya sthAna) 1. dama.nu, sthAna, Ayu tri. (iN+uN) 4vAnA svabhAvavANu. Ayukta tri. (A+yuj+karmaNi kta) sArI zata. Thosa, 2. AvakanuM sthAna, 3. rAjA taraphathI jakAta athavA yo?, thoDaM 38, niyuta ubhArI, sAyada,. dANa jyAM levAtAM hoya te sthaLa, 4. lagnathI agiyAramuM sthAna. Ayukta na. (A+yuj+bhAve kta) sArI. zata. yo.. Ayuktin tri. (Ayuktamanena ini) sArI zate. yo.4||2, AyasthUNa pu. tri. (avomayI sthUNA yasya tasyApatyaM unA2. __ aNa) ayaHsthUrAno putra.. Ayudha na. (Ayudhyate'nena Ayudha+ka) zastra, thiyAra, Ayasya avya. (A+yasa+lyapa) prayAsa.2rIna, ghara. ra -na me tvadanyena visoDhamAyudham-raghu0 3 / 63 ja yatna karIne. AyudhadharmiNI strI. (Ayudhasyeva dharmo'styasyAH ini AyAta tri. (A+yA+kta) bhAvela. -AyAtA madhuyAminI GIp vA) 4yaMtI nAmanI vanaspati. __yadi puna yAta eva prabhuH- zRGgAratilakam / AyudhanyAsa pu. (AyudhAnAM nyAsaH) taMtra.stra prasiddha AyAti pu. (A+yA+ktin) nahuSa, 20%no me. eka prakArano vAsa. putra. AyudhAgAra na. (AyudhasyAgAram) thiyAraNAna, thiyAra AyAti strI. (A+yA+ktin) bhAva, mana. 25vAna sthaNa -kozAgArAyudhAgAradevatAgArabhedakAnAyAna na. (A+yA+lyuTa) bhAva, svabhAva, prAkRti.. manu0 9 / 280, -ahamapyAyudhAgAraM pravizyAyudhasahAyo manobhAva. -AyAne vAsi vidito rAmasya viditAtmanaH bhavAmi-veNI0 1 -mahAbhA0 Ayudhika pu. (Ayudhena tadvyavahAreNa jIvati ThaJ) AyAma pu. (A+yam+bhAve ghaJ) saM.mA, niyamana, zastra upara jIvanAra yoddho, sainika, zastrajIvI. 52. rAma te. tenodIcI dizamanusarestiryagAyAmazobhI -AyudhIyaH- -alaGkRtazca saMpazyedAyudhIyaM punarjanam megha0 58 -uttara06 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 shbdrtnmhoddhiH| [Ayudhin-ArakUTa Ayudhin pu. (Ayudhamastyasya ini) thiyAra ghA295 | AyuSyasUkta na. te nAmanu . vaihi sUta. 2nA2 -AyudhIyaH / Ayus na. (iN+asi Nicca) AyuSa, mAva268. Ayudhya na. (yudhyati yudha+ka na. ta. ayudhasya bhAvaH / AyuHkAla pu. (AyuSaH kAlaH) bha.25no savasa2. __SyaJ) yoddhAthI mina, yuddha nali 2 ta. AyuHkSaya pu. (AyuSaH kSayaH) bha25, bhota. Ayudhya avya. (Ayudha+ lyap) sArI sate. yuddha zane. | AyuHzeSa tri. (AyuSaH zeSaH-avaziSTabhAgaH) vanano AyurdAya pu. (AyuSo dAyaH) AyuSa. 5 te, lal stu. jyotiSamAM kahyA pramANe AyuSa ApavuM. Aye (avya.) sneha saMbodhanAtmavyaya. Ayurdravya na. (AyuH sAghanaM dravyam) auSadha-64, ghI.. Ayoga pu. (A+yuj+ghaJ) 1. yaMhana puSya vagairenI Ayuryoga pu. (ucitasyAyuSo jJApakaH yogaH) AyuSane. bheTa 52vI. te, 2. 42 vyApAra, udyoga, jaNAvanAra jyotiSazAstra prasiddha yoga. 3. sArI rAta saMbaMdha, 4. [3j, 5. nima, AyurvRddhi strI. (AyuSo vRddhiH) mAyuSanA. vA. 9. samudrataTa 2 nahAna, 7. yA, Aya. Ayurveda pu. (Ayurvidyate labhyate'nena vid lAbhe karaNe | saMpAhana. gha) Ayurveda, vaidya zAstra. | Ayogava pu. (ayogava eva svArthe aNa) vaizya. nyAnA Ayurvedamaya pu. (Ayurvedena pracuraH mayaTa) dhanvantari. - peTe cUkathI pedA thayela jAti. Ayurvedina tri. (Ayurvedo vedyatayA vidyate'sya ini) | AyogavI strI. (ayogava eva svArthe GIp) vaizya vaidha, Ayurvene nAra. - kanyAnA peTe zUdrathI pedA thayela strI jAti. Ayurvedika tri. (Ayurvede sAdhuH Thak) vaidha, vaizAstra / Ayojita tri. (A+yuj+Nic+lyuTa) 425 // 438, jANanAra, vaidyakazAstrano abhyAsa karanAra. sArI rIte saMpAdana karela, joDela. AyuSaja tri. (AyunA sajate saJ+kvip Satvam) Ayoda pu. (ayodasya apatyaM pumAn aN) dhaumya AyuSa sAtheno saMbaMdha. muni. AyuSka pu. (AyuSA kAyati kai+ka) zreSTha AyuSavANu. Ayodhana na. (A+yudh+bhAve lyuTa) yuddha sthAna. AyuSkara pu. (AyuSaM karoti kR+Ta) AyuSa. vadhAranAra ___ -Ayodhane kRSNagati sahAyam-raghu0 6 / 42 2sa, rasAyA vagaire. (strI.) AyuSkarI. AyuSkAma tri. (Aya: kAmayate kam+NiG+aN) Ayodhana na. (A+yudh+bhAve lyuT) 43, , AyuSyanI agara ArogyanI icchA rAkhanAra. yuddhAyA- AyodhanAgrasaratAM tvayi vIra / yAteAyuSkRt tri. (AyuH karoti kR+kvip) AyuSa raghu0 5 / 71 vadhAranAra rasa, rasAyaNa vagere. Ayojana na. (A yuj lyuT) 6dhoga, prayAsa, 6ghama, AyuSToma pu. (AyuHsAdhanaM stomaH) mAyuSya vadhAranAra AharaNa-haraNa karavuM, pakaDavuM, saMmilita thavuM. RgvadanA samudAyarUpa stomano bheda, athavA te Ayojana na. (yojanaparyantam) : yo4na sudhI. stomavALo eka yajJa. Ara pu. (A+R+kartari saMjJAyAM ghaJ) 1. bhagata AyuSmat tri. (Ayurvidyate'sya matup) in graha, 2. zani graha, 3. madhura ane khATA phaLavALuM AvaradAvALuM. (nATakamAM vRddha ane kulIna puruSane __o 13, 4. dU2, 5. mana, 5. bhoyInI. 2il, 'AyuSman' &ii. saMbhAvita 42vAmAM Ave che. 7. ya5, 8. s||24ii. -AyuSman ! bhava saumyeti vAcyo vipro'bhivaadne|) | Ara na. (arA iva aN) 1. me.tanuM sAIM, AyuSmat pu. (Ayurvidyate'sya matapa) jyotiSazatra 2. pitta, 3. yel, 4. cha32, 5. pratimA. prasiddha te nAmano eka yoga. -ArAntare nAvapatat saMkSipyAGga kSaNena ha / AyuSya tri. (AyuH prayojanamasya svargAdibhyo yat) yatriSaSTizatAraNyaM vedArthaM sa paraH kaviH / / mAyuSya vdhaarn||2. 21. 2sAyanAhi. -idaM yazasyA -mahAbhArata yuSyamidaM niHzreyasaM param-manu0 1 / 106, (na.) | ArakUTa pu. na. (AraM pittalaM kUTayati stUpIkaroti jIvanaprANazakti. __ ac) pittagarnu ghare. Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ArakUTa-Arabhya] shbdrtnmhoddhiH| 307 gArada pu. (mAra+) pittaLa- niraMTamaraNena | svArthe ) araNyamAM gAvA lAyaka sAmavedano bheda, na zriyaH / -naiSadha0 yathA-mArakhya vezauSadhamyogamRtam te ja gAravA te. (aa+ +vatta) anurAga, sneha. arthamAM bhAratAntargata vanaparva. taravAratharuM parva sAravata tri. (kuMvat vattA) thoDuM lAla, thoDA rAgavALuM, temaja rAmAyaNAntargata 6. kASThano bheda, AraNyakagraMtha sArI rIte snehavALuM. pu. thoDo lAla varNa. -araNye'nUcyamAnatvAd AraNyakam -bRhadA0 / ArakSa pu. (bA+2+) 1. hAthInA kuMbhasthaLano AraNyakukkuTa pu. strI. (araNye bhavaH AraNyaH kukkuTaH) nIcalo bhAga, 2. hAthInA mAthAnuM cAmaDuM, 3. sainya, rAnI kUkaDo, jaMgalI kUkaDo. lazkara, 4. rakSA, rakSaNa. -AraNe madhyama sthitAnuM - sArathAna na. (mArabdha vinAya nam) jaMgalamAM rAmA0 gAvA yogya sAmavedano eka bhAga. ArakSa tri. (+ + ) rakSaNa karanAra, paheredAra, jhArakhyapazu pu. dharmazAstra prasiddha sAta prakAranAM mahISa. saMtarI, grAmya nyAyAdhIza - zatasAdagArakSa madhyamAM vagere jaMgalI pazu. rakSasa rupi:-: sArA muddA pu. (mArabbo mudT:) jaMgalI maga. mArakSA strI. (kArazna+mA+ga) rakSA, rakSaNa. AraNyamudgA strI. (AraNyamudgasyevAkAraH parNe'styasyAH gAravadha pu. (kAra rokAzIpa tti) garamALo. d TApu) aparNA nAmanI vanaspati, jaMgalI magano gATa tri. (mArati mAra+ma) sAro zabda choDa. karanAra, jorathI zabda karanAra. 6. naTa, nATakanuM pAtra. mArA rAzi pu. (mAra: rAzi:) 1. meSa rAzi, sApha 5. (A + + arabadeza, arabastAna. 2. mIna rAzi, 3. vRSabharAzi, 4. makara rAzino __ -5Jcanadyo vahantyetA yatra na.satya parvatAta / AraTTA prathama ardha bhAga. nAma vAhIkA na teSvAryo dvayahaM vaset ||-bhaartm gArata tri. (mAravA ) uparAma pAmela, nivRtti gArakuna pu. (bAraTTa+na+3) arabastAnI ghoDo. pAmela, virakta. mArA pu. jainamata prasiddha te nAmano agiyAramo devaloka. sArati strI. (++vitta) uparati, nivRtti, mUrtinI kAraNa pu. (mAro nAta:) agiyAramA AraNa. sAme dIvo karavo, kapUrano dIvo utAravo, AratI devalokamAM janmelA deva. mArA pu. (+28+na) pANInuM cakrAkAra bhamavuM, karavI vagere. AvI. sArA pu (rUSa6 ratha:) eka ghoDAvALI ke eka baLadavALI gArIya pu. (garakhyAM bhava: sara+) zukadeva, gADI-ekko. araNikASTha, araNikASTha saMbaMdhI eka yaMtra. sArava tri. (3+2+ sArI rIte siddha thayela, AraNeya pu. (araNim-araNiharaNamadhikRtya kRto granthaH) saMsiddha. mahAbhAratano vanapavantargata araNi-haraNAdhikArane sAranA na. (mAro nA: janya: yasya) kAMjI, cokhAnuM laIne vyAse racela eka anvAntaraparva je vanaparvamAMnA osAmaNa. adhyAya 311 thI 314 sudhIno che. gAranA pu. (kAranA&+) upalo artha juo. mAratha tri. (naraNe maH ) jaMgalI, jaMgalamAM mAratha tri. (++7) AraMbha karela, AraMbhela, thanAra pazu vagere. zarU karela. na. AraMbha, prAraMbha, zarUAta. sArathI tri. (AraNe mava: manuSyadi vu) araNyamAMno gAmaH pu. (mAra: sAmana mAnI maTa:) zUravIra. mArga, adhyayana, nyAya -tapa:padmA/makSacce hatyA- ArabhaTI strI. (Arabhyate'nayA Arabh aTi DIp) khyA dina:-za0 rAza, vihAra, jaMgalI, vanavAsI nATyazAstra prasiddha eka jAtanI racanA. manuSya ane hastI -gIrathopattapratiH | | kArakhya vya. (mA++05) AraMbhIne zarU karIne. ra60 - garakheDaOyanAdevArtha m tayAratha5, | mAraNya tri. (mAra+ vadhu) AraMbha karavA. taittirIyAram -vRMdAramati (sarave neyaH | yogya. Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 AramaNa tri. (A+ram + bhAve lyuT ) ArAma, vizrAma. ArambaNa na. ( A + labi + lyuT vede lasya raH) khAsaMjana. Arambha pu. ( Arabh+ghaJ + mum) 1 udyama, 2. tvarA utAvaNa, u. prAraMbha, za3yAta- citrArpitArambha ivAvatasthe - raghu0 2 / 31, prathama ddhRti - AgamaiH sadRzArambha ArambhasadRzodayaH - raghu0 1 / 15, 4. prastAvanA, pa. vadha, . nAza, 7. garva, abhimAna - nRtyArambhe hara pazupaterArdranAgAjinecchAn- megha0 37 Arambhaka tri. ( Arabhate Arabh + Nvul + mum) AraMbha 2nAra, za3 DaranAra. zabdaratnamahodadhiH / ArambhaNa na. (Arabh+ lyuT + mum) Arambha zabda dukha. vazamAM levu, paDavu, paDaDavAnuM sthAna. ArambhaNIya tri. ( A rabh+ zakyArthe anIyar +mum) AraMbha karavA yogya, AraMbha karavAne zakya. ArambhavAda pu. ( Arambhasya vAdaH) vaizeSiGa vagere darzanakAroe mAnela 52mANuothI ja jagatnI utpatti che evo siddhAntarUpa vAda. Arava pu. (A+ru+ap pakSe ghaJ) bhoTo zabda -vAnarAzcakrurAravam - rAmA0, avA4. AravI strI. kharajI bhASA.. Arasya na. ( arasasya bhAvaH SyaJa) nIrasapazu, arasapa. ArA strI. (A+ R + ac+TAp) bhoyInI khara -udyamyArAmagrakAyotthitasya - zizu0 kheDa bhatanuM somaMDI astra, yAluGa, khAra, parozI, sADaDI. ArAgra na. ( ArAyAH agram) bharano agra lAga ardha caMdrAkAra bANa vagereno agrabhAga ardhacandrakhuraprAdidhArAgraM mukhamucyate / ArajJaka tri. (A+rAj+kanin dezavAcitvAt vuJ ) ArAjJI dezamAM thanAra. ArAjJI strI. (samyak rAjate A+rAj+kanin GIp ) te nAmano eka deza. ArAt avya. (ArA + Ati 'ArA' nuM apAdhAnamAM khe..) pAse - tamarcyamArAdabhivartamAnam - raghu0 2 10, Adhe, dUra - vicimuccaiH plavamAnamArAt - bhaTTiH / ArAti pu. (A+rA+ktic) zatru, huzmana. ArAtIya tri. (ArAdbhavaH jAtaH Agato vA vRddhatvAcchaH ) pAsenuM, TUranuM, pAse thayela, dUra thayesa, pAsedhI khAvela, dUrathI khAveta. [AramaNa-ArAva ArAtrika na. ( ArAtryApi nirvRtaM ThaJ ) bharatI - Adau catuSpAdatale ca viSNodvau nAbhideze mukhamaNDalaikam / sarveSu cAGgeSvapi saptavArAnArAtrikaM bhaktajanastu kuryAt / / - zirasi nihitabhAraM pAtramArAtrikasya bhramayati mayi bhUyaste kRpArdraH kaTAkSaH - zaGkara0 ArAdhana na. (A+rAdh + lyuT ) pADa, siddhi, sAdhana, prApti, saMtoSa upabhavavo, sevavuM, sevAnuM sAdhana -mantrArAdhanatatpareNa manasA nItAH zmazAne nizAH / -vairAgyazatakam / ArAdhanA strI. (A+rAdh + Nic +yuc) sevA, ArAdhanA - ArAdhanA yasya sakhIsametAM samAdideza prayatAM tanUjAm - kumA0 1 / 59 ArAdhanIya tri. (ArAdhayituM zakyaH ArAdh + Nic zakyArthe anIyar ) sevA 42vA yogya, khArAdhanA 42vA yogya - so'haM kathaM nAma tavAcareyamArAdhanIyasya RSevidhAnam - raghu0 ArAdhaya pu. (A+rAdh + Nic za ) khArAdhana 42nAra, sevA karanAra. ArAdhayitR tri. (A+rAdh + Nic+tRc) khArAdhana 42nAra, sevA 42nAra, vinamra sevaDa, pU45. ArAdhayya na. (A+rAdh bhAvAdau SyaJ ) ArAdhanA vApazu, sevA vApa. ArAdhita tri. (A+rAdh + Nic + kta) khArAdhesa, saMtoSesa - nArAdhito yaiH puruSaH pradhAnaH teSAM vRthA janma narAdhamAnAm-bhAga0, ArAdhanA surela, sevesa. ArAma pu. ( A + m + AdhAre ghaJ) jAga, jagIyo, vADI, itrima vana - gRhaM taDAgamArAmaM kSetraM vA bhISayA haran - manu0 8 / 264, - indriyArAmaH bhaga0 3 / 16 ArAmazItalA strI. (ArAme tanmadhye zItalA) sugaMdhI pAMDAMvANuM kheDa bhatanuM Au - ArAmazItalA tiktA zItalA pittahAriNI / ArAmika tri. (ArAme tadrakSaNe niyuktaH Thak) bhagavAna, bhAjI.. ArAla tri. ( ISadArAlam ) 42 vAMDu, thoDuM vAMDu. ArAlika tri. (arAlaM kuTilaM carati Thak) rasoIyo, jhuTisa, DuTila khAyAravANuM, hurAyArI.. ArAlita tri. ( ArAla + itac ) 428 vAM urela. ArAva pu. (A+rU+ghaJ) Arava zabda rakho. -ArAvaM mAtRvargasya bhRgUNAM kSatriyairvadhe --mahAbhAratam Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ArAvin-Aropa] shbdrtnmhoddhiH| 309 ArAvin tri. (Arauti A+ru+Nini) bhoTo za6 | ArU tri. (R+U+Nicca) piMgA ag[aj. karanAra, moTo avAja karanAra. ArUka na. (R+U+tataH saMjJAyAM kana) limAlaya.thatI Aritrika tri. (aritre bhavaH SThaJ JiTha vA) vahana me. bhauSadhi. -amlaM paruSakaM drAkSA badaryANyArUkANi sukAnamAM thanAra. ca-carakaH Arindamika tri. tri. (arindame bhavaH ThaJ chi vA) ArUDha tri. (A+rUha+kartari kta) yaDhela, latyanAthayeTa, zatrune damana karanAramAM thanAra. 60, yn||2.-raam rAmeti rAmeti kUjantaM mdhuraakssrm| AriSmIya tri. (riS-hiMsane man na. ta. ariSmaH | ArUDhakavitAzAkhaM vande vAlmIkikokilam / / -ahiMsakaH tasya sanikRSTAdau chaN) masinI ArUDha na. (A+ruha+bhAve kta) yaDhaj, utpanna pAseno pradeza vagere. tha.-yogArUDhasya tasyaiva zamaH kAraNamucyate-bhaga0 ArIhaNaka tri. (arIhaNena nirvRttaM vuJ) zatruno ghAta | ArUDhi strI. (A+ruha+bhAve ktin) 652nI artha. zubhI.. karanArAe karela. ___ -atyArUDhirbhavati mahatAmapyapabhraMzaniSThA - za0 4. / Aru pu. (R+uN) 1. me tanuM 3, 2. 42yadA, Areka pu. (A+ric+ghaJ) 1. sabheTaj, saMya, 2. ____3. y3, 2. vadhAro, vRddhi, 3. dI. 42. Aruja tri. (Arujati Aj+ru+ka) 1. sArI rAta Arecita tri. (A+ric Nic+kta) // 2 saMjayAyeta, pI31 52nAra, 2. sAme, 24ii. nA2. mIMcAyela (AMkha uparanI bhramaro). Aruja pu. 22vanA 5kSanI 9.5 rAkSasa.. Arevata pu. (Arevayati recayati malam A+reva+Nic+ AruNaka tri. (aruNadeze bhavAdi dhUmA. puJ) marU ___ atac) 22mANAnu, u. nAmanA dezamAM thanAra. Arevata (Arevayati mAlaM tasya phalam aN tasya AruNi pu. (aruNasya apatyam iJ) 1.68. gautama luk) 2mANA. muni, vaizaMpAyanano eka ziSya, 2. sAmavedano eka Arogya na. (arogasya bhAvaH SyaJ) tandurastI. prA, 3. Ayo, dhaubhya bhunino me ziSya, ___ -dharmakAmArtha-mokSANAmArogyaM mUlamuttamam / nIzA55i. 4. sa. 18 bhAnanA putra, sasA saMbaMdhA, 5. sUcanA putra, vaizyaM kSemaM samAgamya zUdramArogyameva ca -manu0 / 5. sUryanA sAthi arU no putra, 7. vinatAno putra.. Arogyavrata na. (ArogyArthaM vratam) mAgha malinAnI AruNin pu. ba. (AruNinA vaizampAyanAntevAsinA ajavALI sAtamathI mAMDIne dareka ajavALI sAtame proktamadhIyate Nini) vaizampAyanana ziSye 43. anya karavAnuM eka varSa sudhInuM eka vrata. vagerenuM adhyayana karanAra. ArogyazAlA strI. (ArogyArthA zAlA) havAmArnu, AruNeya pa. (AruNeruddAlakasyApatyama Dhaka) 6vAlA DospiTa, senaTeriyama.-ArogyazAlAM kurvIta mhaussdhpmunino putra, zvetaketu. ricchadAm / vidagdhavaidyasaMyuktAM bahUn na rasasaMyutAn / / Aruta na. (A+ru+bhAve kta) ArAva 206 humo. ArogyasnAna na. (ArogyanimittakaM snAnaM) roga dUra Aruta tri. (A+ru+kartari kta) ArAvin 206 thayA pachI karavAnuM vidhipUrvaka snAna. duo. AroDDha pu. (A+ru+tRc) yaDhanA2. Aruddha tri. (A+rudha+kta) rosa. 12veda.. Arodhana na. (A+rudha+bhAve lyUTa) Ps. gherad. ArurukSu tri. (AroDhumicchati A+ru+san+3) yauvA | Arodhana tri. (A+rudh+karmaNi lyuTa) ro4vA yogya 27 // 2- ArurukSormuneogaM karmakAraNamucyate- gItA. 2vA yogya. (kartari lyuTa) ronAra. (karaNe lyuTa) AruSI strI. (manoH kanyAbhede cyavanapatnyAm) mnu2||4aanii. rokavAnuM sAdhana. kanyA, je avana RSinI strI hatI te. Aropa pu. (A+ru+Nic+lyuTa) 1. mithyAzAna AruSIya tri. (aruSaH vraNasya sannikRSTadezAdiH aN) -vastunyavastvAropo'dhyAropaH-veNI0, 2. se. vastunA vaNanI pAseno pradeza vagere. guNone bIjI vastumAM Aropita karavA te, 3. koInA Aruha tri. (A+ruha+ka) yaunA2. 652 24 // yAvate. -asUyA tu doSAropo guNeSvapi ArU pu. (R+U+Nicca) piMjIva -amaraH / bhA2 yadAvo, hossaaro59|| 42. Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 Aropaka pu. (A+ruh + Nic + Nyul) Au vagere vAvanAra. AropaNa (A+ruh + Nic + lyuT ) Aropa zab6 dukha.. yaDhAva, ropavu, rAja - ArdrAkSatAropaNamanvabhRtAm - raghu0 7 20, saMsthApana yatra kasyacidAropaH parAropaNakAraNam-sA0 da0 10. pari0, choDa sagAvavo, dhanuSya para cApa caDhAvavuM. AropaNIya tri. (A+ruh + Nic + anIyar ) 1. Aropane yogya, 2. yaDhAvavAne yogya. Aropita tri. (A+ruh + Nic + kta) 1. yaDhAvesa 2. bhUla - taM dezamAropitapuSpacApe - kumA0 3 | 35 AropitavizeSatA strI. mAM vizeSatAno Aropa relo zabdaratnamahodadhiH / che evI eka jAtanI vANIno guNa. Aropya tri. (A+ruh + Nic karmaNi yat) khAropa karavA yogya mithyAjJAnano viSaya. Aroha pu. (A+ruh+ghaJ) 1. yaDhavu, nIyethI athe 4 - Arohamiva ratnAnAM pratiSThAnamiva zriyaH - rAmA0, 2. aMDuranuM chUTavu, u. hAthI, ghoDI vagere upara savArI ravI, savAra tharyu, 4. saMjAI, 5. aMgAI, 5. strIno nitaMja-Dulo, chAtI - sA rAmA na varArohAudbhaTaH, jAe.. Arohaka tri. (A+ruh + Nvul) yaDhanAra, savAra thanAra. ArohaNa na. (A+ruh + lyuT ) yaDhavu savAra tha. agavuM, pagathiyuM -ArohaNArthaM navayauvanena kAmasya sopAnamiva prayuktam - kumA0 1 / 39 ArohaNIya tri. ( ArohaNaM prayojanaM yasya cha) thaDhavA yogya, yaDhavAnuM sAdhana. Arohavat tri. (Aroha + matup ) sArA nitaMjavANuM. ArohavatI strI. (Aroh + matup GIp ) sArA nitaMjavANI. ArohI strI. (A+ruh + NinI GIp ) kheDa bhatanI grahonI dazA. Arohin tri. (A+ruh + Nini ) yaDhanAra, savAra thanAra. ArkalUSa pu. (arkalUSasya RSibhedasya apatyam) asUSa nAmanA RSino putra. ArkaSi pu. strI. ( arkaluSasya apatyaM iJ ) jaIbUSa RSino putra ke putrI. ArkalUSAyaNa pu. ( arkaluSasya yUni apatye phaJ ) arkalUSa RSino yuvApatya. ArkAyaNa tri. ( arkasya gotram phaJ) sUryavaMzI. [ Aropaka - Arjava ArkAyaNi tri. ( arkasya gotraM tataH caturthyAM phiJ) sUryavaMzanA samIpano pradeza vagere. Arki pu. ( arkasya apatyam iJ ) 1. sUryano putra, yabha, 2. zani, u. vaivasvata manu, 4. sugrIva, 5. e. ArkSa tri. (RkSasyedaM aN) nakSatra saMbaMdhI. Ada pu. (RkSodaH parvato'bhijano'sya aN) RkSo nAmanA parvatamAM vaMzaparaMparAthI raheto koI brAhmaNa. ArkSya tri. (RkSe bhavaH gargA0 yaJ) nakSatramAM dhanAra AyayaNI strI. (nakSatrabhave striyAM SphaH SitvAt gaurA0 GIp ) nakSatramAM thanArI.. ArgayaNa tri. (Rgayanasya vyAkhyAno granthaH tatra bhavo vA aN) 1. RRgayananA vyAkhyAnano graMtha, 2. athavA te aMthamAM thanAra. Argayana tri. (Rgayanasya vyAkhyAno granthaH tatra bhavo yA aN) uparano artha dukha.. Argala na. ( argalameva svArthe aN) bhAgaNiyo. ArgalI strI. (argalameva strItve GIp ) khAgaNIkho. Argavadha pu. ( Aragvadha pRSo0) garabhANI. ArdhA strI. (A+ a + ac) pInA raMganI kheDa bhatanI bhAbhAjI. Ardhya na. ( ArdhayA nirvRtaM yat) khAgha nAbhavANu, mAkhIe banAveluM madha. Arca tri. (arcA'styasya Na) yUbhavANuM, kharyAvANuM. Arcabhin pu. ba. (RcAbhena vaizampAyanAntevAsibhedena proktamadhIyate Nini) RyAla nAmanA vaizaMpAyananA eka ziSye kahelA vedane bhaNanAra. ArcAyaNa tri. ( Rci bhavaH naDA0 phak) RgvenI RcAmAM thanAra, sAmaveda vagere. Arthika tri. (Rci bhavaH ThaJ ) uparano artha dukha.. RgvedanA vyAkhyAkartA. ArcIka pu. ( RcIka eva svArthe aN) RI parvata. ArcIka tri. (RcIke parvate bhavaH aN) RthI nAmanA parvatamAM thanAra. Arjava na. (RjorbhAvaH aN) saraNatA, RbhAva bIjAne nahi chetaravApaNuM, niSkapaTatA, udAra hRdayI.. - kSetramArjavasya - kAda0 45, puM- ahiMsAkSAntirArjavaM bhaga0 13 7, sAhA, vinamratA. Arjava tri. (Rju + svArthe aN) 1. sa25, 2. sIdhu. Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ArjIka-Ardraka] shbdrtnmhoddhiH| 311 ArjIka tri. (RjIkasya idam aN) *(r) nAmanA / AnI strI. (A+R+vA vA DIp) 652nI ma heza saMdhI.. mo. ArjunAyana pu. (arjunasya gotrApatyam azvA0 phaJ) | Atvija tri. (Rtvija idam aN) videg4 saMoil, arjunano gotrApatya. Rtvi .4y. ArjunAyanaka pu. (ArjunAyanasya viSayo dezaH rAjanyA. AtvijIna pu. (RtvijaM tatkarmAha ti khA) vuJ) arjunanA patyano 12. 1. *vina bhane. he yogya. Doya. te, 2. 54mAna. ArjunAvaka tri. (arjunAve deze bhavaH dhUmAdi0 vuJ) Atvijya tri. (Rtvijo bhAvaH karma vA SyaJ) arjunAva dezamAM thanAra. 1. vi.452. vinu cha, bhayahi. Arjuni pu. (arjunasya apatyaM bAhavA. vuja) arjunanI | Artha tri. (arthAdAgataH aN) 1. arthathI. prApta thayeda, putra, bhAmamanyu. vAkyarthanI maryAdAthI prApta thayela, artha saMbaMdhI, Arjuneya pu. (arjunyAH apatyaM Dhak) iautsa RSi. | athazrita. Artta tri. (A+R+kta) 1. pI.30 pAmela, -kAmArtA | Arthika tri. (arthaM gRhNAti Thak) sartha ne baDae. 4282, hi prakRtikRpaNAzcetanAcetaneSu -megha0 4, 2. duHjI.. __ (arthAdAgataH) arthathA. prApta thayesa, yAnI thayeda, u. asvastha, -ArttatrANAya vaH zastraM na | mayadAthI prApta thayela. prahartumanAgasi-za0 111, 4. vinAzI, 0. .. | ArthI strI. (arthAdAgatA striyAM DIpa) saaNs22||str Arttasya yathauSadham-raghu0 1 / 28. prasiddha vAkyarthathI prApta thayelI vyaMjanA. ' Artagala pu. (Arta iva galati gal+ac) . AI tri. (A+aI+ac) sArI zata. pA.78 4282. jAtanuM jhADa, eka jAtano choDa. ArddhakaMsika tri. (arddhakaMsena krItam Thak) sa. nmn| ArtanAda tri. (Arttasya nAdaH - nad ghaJ) bhayo adha mApathI kharIdela. Arddhapura na. (arddha purasya) 22 no maghA mA. savA4 -ArttadhvaniH, ArttasvaraH. ArtapaNI pu. (RtuparNasya apatyam iJ) Arddhaprasthika tri. (arddhaprasthena krItam Thak) Hil tu55 prasthathI kharIdela. rAjAno putra sudAsa rAjA. ArddhadhAtuka na. 1. pAnIya vyaa425||2||str prasiddha Artabandhu tri. (Artasya bandhuH) du:jAnIno mitra zid minna. tyAdi pratyAyanI me saMza. ArttasAdhuH / ArddharAtrika tri. (arddharAtre bhavaH ThaJa) mA 2||trime AtabhAga pu. strI. (RtabhAgasya RSeH gotrApatyam thanAra. aJ) satamA bino. jApatya. ArddhavAhanika tri. (arddhavAhanena jIvati Thak) mA Arttava pu. (Rturasya prAptaH aN) 1. *tuma thanA2 | pAunathI. vanAra. puSpa vagaire, 2. tu saMdhI, 3. strIna Addhika pu. lI. saMsa-.: tano va.saM.42. saMAMdhI-312514. saMdhI, -abhibhUya vibhUtimArtavo -vaizyakanyAsamutpanno brAhmaNena tu saMskRtaH / AddhikaH madhugandhAtizayena vIrudhAm-raghu0 8 / 36. sa tu vijJeyo bhojyo viprairna saMzayaH / / iti parAzaroktiH Arttava na. (Rtu+aN) strInI. 242514.. Addhika pu. (arddha kSetrazasyArddhamarhati Thak) aMtara ArttavI strI. ghoDI. nipajelA adha dhAnyane pagAra badale laI koInI ArtaveyI strI. 24svadA strI.. khetI karanAra kheDuta. Arti strI. (A+R+ktin) 1. pI.31, 4STa, | AddhikI strI. tanI. [saM.2 inyA. 2. mAnasi vyathA- ApannArtiprazamanaphalAH sampado | Ardra tri. (arda+raka dIrghazca) 1. bhI.na. 2. 2savANaM, ghuttamAnAm-megha0 54, 3. vinAza, roga -Ati na 3. 4vANu, dI.j, 4. na2ma., 5. 649. nahi te. na. pazyasi pururavasastadartha-vikramo0 2 / 16. chaThuM Adra nakSatra. Ani strI. (A+R+vA ni ArttabhAvazca) gati 42nArI, Ardraka na. (ardrayati rogAn rak dIrghazca saMjJAyAM kan) gamana karanArI. 6. Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 ArdrakA strI. (Ardaka+TAp) khAhu. ArdratA strI. (Ardrasya bhAvaH tala) lInAza. Ardratva na. ( Ardrasya bhAvaH tva) lInAza ArdrapadI strI. ( Adrau pAdau yasyAH ) lInA pagavANI strI. zabdaratnamahodadhiH / Ardram avya. (A+ a + vA+ramu) 1. lInuM, 2. 2savANuM. ArdramASA strI. (ArdrA mASA yasyAm) rAnI aucha, bhaMgalI auchanuM jAu. ArdravRkSa pu. ( ArdrazcAsau vRkSazca ) rasavANuM jhADa. ArdrazAka na. (ArdU zAkaM yasya) khachu. ArdrA strI. (ad + rak dIrghazca) te nAmanuM khe nakSatra. ArdrAlubdhaka pu. (ArdrAnakSatre tatsannikRSTasthAne lubdhaka iva) tuara Arbhava pu. ( RbhuNA dRSTaM sAma RbhurdevatA'sya aN ) te nAmano sAmavedano eka bhAga. Aryya pu. ( artuM prakRtamAcarituM yogyaH, aryatervA R + Nyat) 1. svAbhI, 2. guru, u. suha6, 4. mitra, 5. sasaro, vaizya, 7. juddha bhagavAna. Aryya tri. (artuM prakRtamAcarituM yogyaH, aryatervA R + Nyat) 1. uttama guNamAM pechA thayela, 2. pUbhya, 3. zreSTha, 4. mAnya, khAharaNIya, pa. udhAra yaritravANuM, sayyaritra, 5. zAnta bhanavANuM - yo'hamAryeNa paravAn bhrAtrA jyeSThena bhAvini - rAmA0 ucca padavIdhara yadAryamasyAmabhilASi me manaH 1 / 22, 4 potAnA dezanA niyamo ane dharma prati niSThAvAna hoya te- kartavyamAcaran kAryamakartavyamanAcaran / tiSThati prakRtAcAre sa vA Arya iti smRtaH / nAmAM Arya zabdanA prayoga nIcenA arthomAM thAya che (1) vAcyau naTI - sUtradhArAvAryanAmnA parasparam / (2) vayasyetyuttamairvAcyo madhyairAryeti cAgrajaH / (3) ( vaktavyo ) AmAtya Aryeti cetaraiH / (4) svecchayA nAmabhirviprairvipra Aryeti cetaraiH - sA0 da0 Aryyaka pu. ( Arya svArthe kan ) 1 pitAnI pitA, chAchI, 2. haraDoI mAnya puruSa. Aryyaka tri. ( Arya svArthe kan ) Aryya (tri .) zabda dukho (na.) kheDa bhatanuM yajJapAtra. [ArdrakA - Aryavrata AryyakA strI. (Aryya kan TApU) mAnya sevI ardha strI zreSTha strI, khAja3hAra strI - AryikA . AryyagRhya tri. (Aryyasya gRhyaH pakSyaH) sArtha pakSanuM, kuLavAna, zreSTha puruSothI sanmAnita, sammAnya purUSonI pAse saraNatAthI 46 zAya te - tamArya gRhyaM nigRhItadhenuH - raghu0 2 / 33, Aja3hAra, bhAnya, bhadra, AdaraNIya. Aryyadeza pu. ( AryyANAM vAsArho dezaH ) Ayyavarta deza huA 'AryAvarta' za76. Aryyadharma pu. ( Aryyasya dharmaH) sahAyAra, khArya sohonI dharma. Aryyapatha pu. ( AryyANAM panthAH ac) sahAyAra, AryanI mArga. Aryyaputra pu. ( Aryyasya zvasurasya putraH ) 1. bha2thAra, svAbhI, pati, mAnya vyaktino putra, sAdhyAtmi guruno putra, moTAbhAInA putranuM sanmAnasUcaka pada, patnInuM pati mATe ane senApatinuM rAjAne mATe sanmAnanIya pada. AryaprAya pu. ( Arya prAyo bahulo'tra ) AyryAvartAhi deza, jyAM Arya loko vaselA che, jyAM pratiSThita mAnavIo vasyA che. AryabhaTTa pu. te nAmanA bheDa vidvAna, bhyotiSa viSayanA aMthara AryamArga pu. Aryapatha zabda dukhI. Aryamizra pu. ( Aryyo mizra iva) mAnavaMta, gauravavANI, u mAnya, AharazIya, yogya, pUbhya, sabhbhana vyakti, gauravazANI mAnavI - AryamizrAn vijJApayAmi - vikrama0 zraddheya bhAnyavara - nanvAryamizraH prathamamevAjJaptam - za0 1. / AryavRtta na. ( Aryyasya vRttam ) sahAyAra. AryavRtta tri. (AryyaM vRttaM yasya) sahAyArI, sArA yaritavANuM. Aryaveza pu. ( AryyANAM vezaH ) sAdhukhono deza, sajjanono veza. Aryaveza tri. (Aryyasyeva vezaH yasya) sa44nanA ThevA vezavArju Aryavrata na. ( Aryyasya vrataM - niyamaH) kharyanuM vrata, Aryanu kartavya, Aryano niyama Aryavratazca pAJcAlyo na sa rAjA dhanapriyaH mahAbhA0 Adi0 a0 201 Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Aryazveta-AlakSi] shbdrtnmhoddhiH| 313 Aryazveta pu. (Arya zreSTha zvetaM dharitaM yasya) sahAyArI, | ArSabha tri. (RSabhasyedaM aN) MED, E saMdha.. sArA caritavALuM. ArSabha na. (RSabhasyedaM aN) hainAnA prathama tIrtha.42 Aryasatya na. (AyaM ca tat satyaM ca) GTa satya, | mahevana, yaritra. alaukika satya. ArSabhi pu. (RSabhasya apatyaM pumAn iJ) mano Aryahalam avya. (Ayya hanti han+3 tasmin lIyate / putra, meM, yatA 2%81.. lI vA. Damu) Met2, 2lma.. ArSabhI strI. (RSabhasyeyaM priyA aN DIp) vaya AryahRdya ne. (AryebhyaH dham) meM vyatimAnale nAmanI vanaspati. rUcikara hoya te. ArSabhya pu. (RSabhasya prakRtiH jya) mahanI yogyatA AryA strI. (a+Nyat) 1. pAvata:vI, 2. sAsa, pahoMcelo vAcharaDo, kAmamAM laI zakAya evo agara 3. zreSTha strI, 4. te mAmalo. cha-bhAtrAvRtta. - sAMDha banAvIne chUTo mUkI zakAya evo vAcharaDo. -yasyAH prathame pAde dvAdazamAtrAH tathA tRtIye'pi / ArSikya na. (RSikasya bhAvaH yak) pino dharma.. aSTAdaza dvitIye caturthake paJcadaza sA''ryA- zruta0 ArSiSeNa pu. (RSiSeNasya gotrApatyam aJ) viSA AryAgIti strI. (AryA gItiriva) te namanI me. | RSinuM gotra saMtAna. chaha. ArSeya pu. (RSireva Dhak) 1. maMtraSTA, 2. 366SyA, AryAvarta pU. (AryA Avartanta atra A+khata+AdhAre RSi, maa629||y, mahAnubhAva. ghaj) mAyAvatta 42, zreSTha mAne uttama. dona | ArSaya na. (RSINAM samUhaH Dhak) gaucanA pravata nivAsasthAna-khAsa karIne A bhUmi pUrvI samudrathI munine bhinna karanAra RSigaNarUpa eka pravara. sana pazcimI. samudra sudhA ulc. ma.4 mI. ArTiSeNa pu. te. nA.ma.no. yaMdravaMzI. me. 20%t.. uttare himAlaya ane dakSiNamAM vidhya parvata che te. ArTiSeNAzrama na. (ASTiSeNasyAzramam) te nAmarnu -AsamudrAt tu vai pUrvAdAsamudrAcca pazcimAt / | tIrtha tayorevAntaraM giryoH (hima-vindhyayoH) AryAvarta | Arhata tri. (arhataH idam aN) haina saMbaMdhI, chainanu. vidurbudhAH / / -manu0 10 // 34. (na.) chainamata, chaina siddhAMta. AryAvilAsa pu. (AryANAM-prAkRtabhASAyutamAtrAvRttAnAM ArhantI strI. (arhato bhAvaH SyaJ numa GIp yalopaH) __ vilAso bAhulyaM yatra) te nAma se prAkRta. vya. | yogyatA. AryAvilAsa pu. (A-yA durgAyAH vilAsaH) huvAna Arhantyam na. (arhato bhAva: SyaJ numa DIp yalopaH) vidAsa.. yogyatA -ArhantyaM praNidadhmahe-sakalA'rhat 11 ArSa tri. (RSeridam aN) *SisaMoil, RSi . ArhAyaNa pu. (arhasya apatyam azvA0 phaJ) saDa ArSa pu. (RSiNA juSTam) 36. namavaNAdhinu gotra5tya. (strI.) (striyAM GIp) ArSa tri (RSirvedaH tasyedaM aN) vahana, va saMdhI. ___ ArhAyaNI. ArSa pu. (RSi+aN) te. nAmanA 206 157. pai.DI. AhIya pu. (arhamabhivyApya aha~ tatra vihitaH tasyedaM meM vivAha bha nyAno pitA 2 ta23thI aura vA cha) vyaa425||str prasiddha ki.2ma DeTo aso .Ayo bhegave.cha -AdAyArSastu godvayama pratyaya. -yAjJa0 1159 - Ala na. (Alati-bhUSayati A+al+ac) pANI ArSa na. (RSINAM samUhaH pravaragaNabhedaH aN) pravata 3.57, 72tAla, (tri.) thoDaM nalita, zreSTha, puS71, muniomAM vyAvartaka pravara RSiono samUha. gha, inI anal, mAchA bagena 6i. ArSadharma pu. (ArSo dharmaH) RSi munimA 48 AlakSi tri. (AlakS+in) 8002, sluti, tel dharma. nA2. Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 shbdrtnmhoddhiH| [AlakSita-Alasa sAkSata tri. (++vata) sArI rIte jANela, | sAnvita tri. (A+Rvi+vatta) 1. dhAraNa karI rAkhela, cihna uparathI jANela. 2. pakaDI rAkhela. gAya tri. (+4+1) sArI rIte jANavA sAlTambina tri. (A+va+) 1. AzrayavALuM, yogya, lakSaNa uparathI jANavA yogya. 2. AdhAravALuM, 3. laTakatuM -devasutamunAnvi gAsya vya. (mA+sTam tya5) sArI rIte jANIne. maitraHdhyAta rAparva: || -60, 4. pahereluM. mAruddhi pu. (mArha va svArtha ma) pANIno Alambin tri. ba. va. (Alambena proktamadhIyate Nini) sApa. Alamba RSithI kahevAyelA granthanuM adhyayana karanAra. Ana tri. (aa++) kahenAra. sAmana pu. (+0+) 1. sparza, 2. hiMsA. Achinda pu. (aa. gADhaMdra) pANIthI bhIno hAtha jeTalA -vyAlambeyAH surabhitanayAlambhajAM mAnayiSyan -megha0 kALe sukAya teTalA vakhatathI mAMDIne pAMca rAtadivasa (yajJamAM pazu bali devo) jema-ajAlaMbha, gavAlaMbha. sudhIno kALa. mina ne. (3++nyuTa) uparano artha juo. mAnti tri. (pra. kAntina) upara kahelA samayanuM grAmya tri. (++Lya) 1. sparza karavA yogya, ullaMghana na karanAra. 2. hiMsA karavA yogya. mAtratha tri. (+4+aa) 1. saMsargavALuM, mAtra ina. (0 miya) 1. eka zaheranuM 2. mizra, 3. saMyukta, 4. joDAyela, 5. sparza karela, nAma, 2. 'bhagavatIsUtra'nA agiyAramA zatakamAM 6. hiMsA karela, 7. ThAra mArela. bAramA uddezakanuM nAma. mAdhyi strI. (A+ +vittana) 1. sparza, 2. hiMsA. mAmi zrI. ( mAxma) AlaMbhikA nAmanI gAmana na. (+ +nyu) 1. hiMsA-mArI nAkhavuM, nagarI. 2. sparza, 3. madana, 4. pakaDavuM, kabajo karavo. gAya pu. (mADhIyaDamin mA+sTI+dhAre ) kAminIya tri. (+ +nanIyara) 1. sparza karavA yogya, 2. hiMsA karavA yogya, 3. mardana karavA ghara, na di duSTAtmanAma nivasanyAye virarAma, AdhAra - diyo nAma nA IdharIna:-pRHTo yogya. mAmya tri. (++thatu) uparano artha juo. 18, saMzleSa. e rIte tevatriyam, vidyAyam | sApya avya. (+0+5) sparza karIne, hiMsA AlayavijJAna na. (AlayaM layaparyantaM sthAyi vijJAnam) karIne. bauddhamata prasiddha- 'mAm' huM -e AkArarUpa eka machinda pu. (A+va+) 1. Azraya karavA yogya, vijJAnano bheda. 2. AdhAra, Teko, Azraya, -tavIkhyAkhyuM ! | mA Arja pU. na. (masTarDsacenna ) haDakAyA katarAthI radhurve sadasA-nA, nIce laTakavuM te, te saMbaMdha rAkhanAra, agara tenAthI utpanna - mAru nAmano vaizampAyana RSino eka ziSya, AzrayaNIya viSamiva sarvataH prasRtam -uttara0 1 / 40 rasAlaMbanamAM nAyaka vagere. sAjIva na. (manTavAstha mAva: ) khArAzano mAtraqna na. (A+va nyu) uparano artha juo. abhAva, svAda rahita, khUbasUratIno abhAva-kurUpatA. 1. jainamate-iyasamitinuM AlaMbana-darzana, jJAna, sAvA ina. (samanA navamAtrAta mA++) cAritra, 2. Azraya, sahAro detAM -bApnane mavanaTse kyAro -viputrAsTavIsTamRtavArikha:-zizu jhADanI patatAM nanAnAmU-mattA2, 3, AvAsa, AzA, | AsapAsa karelo kyAro -vizvAsAya vinAma4. kAraNa hatu, 5. rasaniSpattinuM kAraNa-vibhAvanA lavAlAmbupAyinAm-raghu0 1 / 15. be bheda che. 1. AlaMbana ane 2. uddIpana. mAsa tri. (nIti rUMvyapriyate 3) ALasu. mAjInA strI. (prA. mAruMvaUIT) kAraNa, prayojana. 33 vyabhicArI bhAvomAMthI eka. - tA pRSayatya sASyi pu. zrI. (mAIsvastha RSarapatya ) na tathA bhASate sakhIm / jRmbhate muhurAsInA bAlA vaizampAyananA ziSya AlaMba RSinA apatya. garbhabharAlasA / / sA0 da. 183 Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Alasa-Alipta shbdrtnmhoddhiH| 315 Alasa pu. strI. (AlasasyApatyaM aJ) suno putra.. | Ali strI. (Alati-vArayati jalam) 1. paNa, Alasya na. (alasasya bhAvaH SyaJ) mANasa. - 2. setu, u. 2, 4. zre. -toyAntarbhAskarAlIva AlasyAdannadoSAcca matyaviprAna jighAMsati - mana0. niparamparA -kumA0 6 / 49 -sukhasparzaprasaGgitvaM duHkhadveSaNalolatA / zaktasya | Aligavya pu. (AligorapatyaM gargA0-vuJ) saligu cApyanutsAhaH karmaNyAlasyamucyate-suzrutaH, sphUrtinI bhanino putra. abhAva. AligavyAyanI strI. (Aligumunerapatye sriyAM SphaH AlAta na. (alAta aN) paNatuM 4u, un.. | DIpa) ligu muninI putrI.. AlAna na. (AlIyate'tra A+lI+lyuTa) 1. hAthIne | AliGgana na. (A+ligi+lyuTa) premathI. me.Ta. -yatra Giralno stama, - ibhamadamalinamAlAnastambhayugalamu- strINAM priyatamabhujAliGganocchavAsitAnAma-uttaramegha09 pahasantamivorudaNDadvayena-kAda0 2. jI.dA., 3. thAne / AliGganavRtti strI. (prA0 AliMgaNavaTTi) zarI2 pramo . Higunu hora, 7205dhana. - aruntudamivAlAna- ___eij mo . manirvANasya dantinaH -ragha0 171 AliGganikA strI. (prA. AliMganiyA) zarIra pramA AlAnika tri. (AlAnamiva svArthe vinayA0 Thak) ___cij mozI.. hAthIne bAMdhavAnuM sAdhana koI lAkaDuM vagere. ! AliGgApuSkara na. (prA. AliMgapukkhara) 1. bhu24, -AlAnikaM sthANumiva dvipendraH -raghu0 14 / 38 mA68, moTu patri . AlApa pu. (A+lap+karaNe ghaJ) sva2rnu sAdhana | AliGgita tri. (A+laGgi+lyuTa karmaNi kta) bheTesa. 4.62. sA-rI-ga-ma-pa-dha-nI-sA vagaire bola, AliGgita pu. taMtrasAramA 48. vI. akSarathI mAM3. kAvyAlApAzca ye kecit gItakAnyakhilAni ca-sA0 / trIza akSara sudhInA maMtrano eka bheda. da0 pari 1, 4, 52252 vAtayIta. -aye ! AliGgina tri. (A+liGgi+Nini) AliMgana 4282, dakSiNena vRkSavATikAyAmAlApa iva zrUyate-za0 1 / me.Tana.2. AlApana na. (A+lap+Nic+karaNe lyuTa) vAtayAta, | AliGginI strI. (prA. AliMgiNI) cUM25anee. pola, De, svastivAyana. nIce rAkhavAno cAkaLo.. AlApya tri. (A+lap+karmaNi Nyat0) 53vA yogya, AliGgaya pu. (A+liGga+Nyat) 5 tarnu muddA posavA yogya. narazuM, je javanA dANAnA AkAranuM hoya che. AlAbu strI. (A+lAvu) tuMgI, . -caturaGgulahIno'GgyAnmukhe caikAGgulena yaH / AlAbU strI. (pUrvapado dIrghaH vA uG) 52no artha yavAkRtiH sa AliGgya AliGgya sa hi vAdyate humo. -zabdArNavaH / (tri.) AliMgana 42vA yogya pati. AlAvartta na. (AlaM-paryAptamAvartyate Ala+A+ vagere. ___ vRt+Nic+ac) sUrAuial. uil. AliGgya avya. (A+liGga+ lyap) me.Tana. AlAsya pa. (AlaM paryAptamAsyaM yasya) bhagabha7. AliJjara pu. (alijara eva svArthe aN) . AlAsya na. (A samantAd lAsyam) sArI ratana jAtanuM mATInuM moTuM vAsaNa. Alinda pu. (alinda eva aN) 1. sI.Ta., me. Ali pu. (Alati-daMze samartho bhavati A+ala+ in) jAtanI vedikA, cabUtaro, 2. gharanI bahAranuM prakoSTha, mamarI, vIchI.. 3. 52na. me. he2, 4. 52nI. 62. sUvAnI. . Ali strI. (Alayati-bhUSayati al+Nic+in) 2.49, Alindaka pu. (alinda svArthe kan) 352no za6 pAuna550. -nivAryatAmAli ! kimapyayaM baTuH punarvivakSuH sphuritottarAdharaH-kumA0 5 / 83 Alipa tri. (A+lip+ka) mA5 42nAra, dIpanAra, Ali tri. (A+al+in) 1. zuddha aMta:425vANu, sapana. 4282. 2. nirartha.. Alipta tri. (A+lip+kta) dIpala, yo538.. natya. mo. Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 Alimpana na. (A+lip + lyuT ) sIMca, gUMpavu, utsavanA samaye gharanI bhIMtone dhoLavI vagere. AlI strI. (Ali + GIp ) 1. sakhI, janapazI, sojataeA 2 vIMchA, u. labharI, 4. paMDita, hAra, zreNI, 5. rejA. -toyAntabhAskarAlIva reje muniparamparA - kumA0 6 / 49, 5. pANa. AlIDha tri. (A+lih + kta) yAjesa, thAhesa, jama rela - senAnyamAlIDhamivAsurAstraiH- raghu0 2 / 37 AlIDha na. ( A + lih +ksa) yuddhamA 42vAmAM AvatuM eka Asana, bandUkathI nizAna letI veLA jamaNA ghUMTaNane AgaLa karI DAbA pagane vALIne besavuM, ene ja pratyAlIDha tathA viparyasta Asana-vIrAsana he che. - dakSiNe vAmamAkuJcya pratyAlIDhaM viparyayaH / atiSThadAlIDhavizeSazobhinA / vapuH prakarSeNa viDambitezvaraH- raghu0 3 / 52. AlIDhaka tri. ( AlIDha eva svArthe kan ) uparano artha dukhI. AlIDhaka na. ( AlIDha saMjJAyAM kan ) vAcharAMnI kheDa jAtanI krIDA. zabdaratnamahodadhiH / AlIna tri. (A+lI+kartari kta) 1. leTesa 2. mizra thayela, u. iMdriya nigraha35 tassAsIna, 4. kheDa thayesa. AlIna na (A+lI+bhAve kta) 1. bheTavu 2. khaliMga, (AlIne saMzleSaNe sAdhu aN 3. kheDa bhatanI dhAtu-dulA AlInaka na. (A+lI+saMjJAyAM kan ) IsAI. Alu pu. (A+lI+Du) dhuva3. Alu strI. (A+lI+Du) nAjayAvANuM pAtra, jhArI. Alu na. (A+lI+Du) kheDa bhatano cha, jaTATA, ghaDAo bAMdhIne banAvelI hoDI. Aluka pu. ( AlAti pRthivIM kAsarogaM vA AlA+Du+saMjJAyAM kan) 1. zeSanAga kAsAlu zabda dukha. 2. kheDa bhatano cha. (na.) khAsu-baTATA. AlukI strI. ( AlAti GIS) bheDa bhatanuM ratAmuM. AluJcana na. (A+luci + lyuT ) ujeDI nAMja, vAja vagere cUMTI kADhavA te, keza vagerenuM baMdhana rahitapaNuM, jhaDavu, TuDe TuDaDA vA AluJcita tri. (A+luci + kta) ujeDI nAMjela, khUMTI aDhesa, nahi jAMgheta deza vagere, jhaDesuM. [ Alimpana - AlokanIya AluNTana na. (A+luTi + lyuT) bUMTI sevu, bhera zusmathI harI levu. Alula tri. (A+lula+ka) chUTuM thayesa, aMgaNa, yayaNa, nahi baMdhAyela. AlU pu. (AlUnAti A+lU+kviS) khalu -AlUkaM zItale sarvamiti bhAva. pra. AlUka pu. ( AlUnAti svArthe kan ) uparano artha dukhI. AlUna tri. (A+lU+kta) thoDuM ayesa, sArI rIte chehesa. - tenAbharavadhUstaiH sadayAlUnapallavAH - kumA0 Alekha pu. ( A + likha +ghaJ) 1. sArI rIte baja, 2. khojaja, 3. jayaMtra, 4. jata-hastAve4. Alekhaka tri. (A+likh-lyu) khAlejana DaranAra, thItaranAra.. Alekhana na. (AlikhatIti likh + lyu) 1. sajanAra, 2. yItaranAra, u. taranAra (pu.) khAyArya. AlekhanI strI. (A+likh + lyuT + GIp ) sabha, bejAra. Alekhya tri. (A+likh + Nyat) bhItaravA yogya yitra vagere sajavA yogya - nizIthadIpAH sahasA hatatviSo babhUvurAlekhyasamarpitA iva - raghu0 3 / 15 Alekhya na. (A+likh + AdhAre Nyat) citra, sajAe, - ahorUpamAlekhyasya- zaku0 AlekhyazeSa tri. (AlekhyaM citrameva zeSo yasya) bha25 pAbheda - bASpAyamANo balimanniketamA -AlekhyazeSasya piturviveza raghu0 14-15 bharI gayesa. Alepa pu. (A+lip+ghaJ) sIMpa, yoya, seya Alepana na. ( A + lip + lyuT ) uparano artha, bIMpA, yopaDAtuM racayati ciraM candanAlepanAni sA0 da0 Aloka pu. ( Alokyate anena A + luk lok vA karaNe ghaJ) sUrya vagereno prakAza, darzana, bhedu - yadAloke sUkSmaM vrajati sahasA tadvipulatAm / zaku0 119 heja, dRSTi nAjavI - Aloke te nipatati purA sA balivyAkulA vA megha0 85 Alokana na. (A+luk + lok vA bhAve lyuT ) harzana, bhevu, heja- tatastadAlokanatatparANAm-kumA0 AlokanIya tri. (A+luk + lok vA + anIyar ) 6rzana 42vA yogya - citranyastA iva gatAH prakAmA - lokanIyatAm-kumA0 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AlokanIyatA-AvaraNa] shbdrtnmhoddhiH| 317 AlokanIyatA strI. (AlokanIyasya bhAvaH tal) kovA | AlohAyana tri. (alohe bhavaH naDA0 phak) al.ati yogya. nahIthanA2. Alokita tri. (A+lok+kta) ya.8., zana. 428.. Avaka tri. (avati av+Nvul) 215 // 4282. Alokin tri. (A+luk+lok vA Nini) nA2, AvaTya pu. (avaTasya RSeotrApatyam) 44.2 RSid darzana karanAra.. gotra saMtAna. Alokya tri. (A+lok+Nyat) ancies. AvaDhyA srI. (avaTasya RSeotrApatyam strI Ap) Alokya avya. (A+lok+lyap) ne. avaTa RSinuM gotra saMtAna strI. Alocaka tri. (A+luc+Nic+Nvul) sAyana AvanatIya tri. (avanatasya sanikRSTadezAdi kRzA0 72nA2, nA2. ___ aNa) nabhedAnI. pAseno pradeza 2. Alocana na. (A+luc+Nic+bhAve lyuTa) vizeSa Avaneya pu. (avanyAH apatyaM k) bhaMsaha. dharmava3 pUrva viveyana 2j, dj - sAMkhyAstu Avanta pu. (avanterayaM rAjA aN) satI. dezano sAmAnya-vizeSazUnyatayendriyajanyo nirvikalpaka- rAjA, avantI dezano caMdravaMzIya rAjA. sthAnIyo'ntaHkaraNavRttivizeSa ityAhuH / Avantya tri. (avantisu bhavaH tasya rAjA vA idantvAt Alocana avya. (locanaparyantam) netra paryaMta, Air jya) bhavantI heza sambandhI, santimA thanAra, sudhI- AlocanAntaM zravaNaM vitatya-raghu0 avantino rAjA, patita brAhmaNanuM saMtAna. AlocanA strI. (A+luc+an+TAp) zana, vu, Avapana na. (opyate sthApyate'tra A+vap+AdhAre samIkSA 42vI, viyAra-vimarza 42vo. lyuT) 1. sanA4 vArnu me tanuM pAtra, AlocanAha na. (prA. AloyaNAriha) 1. 12 pAse. manAnI. gue. (bhAve lyuTa) 2. vAva, -prabhuragniH nivedana karavAthI je pApanI zuddhi-nivAraNa thAya te, pratapane bhUmirAvapane prabhuH / prabhuH sUryaH prakAzitve satAM cAbhyAgataH prabhuH / / -mahA0 Adipa0, 2. AlocanA yogya pApa, 3. AlocanA yogya prAyazcitta. 3. bhuMuna, vAsa, pAtra. Alocita tri. (A+luc+Nic+kta) yeda, viyA38, Avapana tri. (A+vap+karaNe lyuTa) 1. vAcavAnu nizcaya karela. . sAdhana, 2. bhUuvAtuM sAdhana. AvapaniSkirA srI. (Avapa niSkira ityucyate yasyAM Alocya tri. (A+luc+Nyat) 1. bhAvoyanA 2vA kriyAyAm) le yAwi. 'tuM vAra' 'tuM yogya, 2. vA yogya, 3. viyAravA yogya. Dha' ma kahevAmAM Ave te kriyA. Alocya avya. (A+luc+Nic+lyap) 1. loyanA Avaya pu. (A+aj+ac vIbhAvaH) 1. mAvaj, urIne, 2. chana, 3. viyArIna.. 2. te namanI me. zi. (tri.) bhAvanA2. AloDana na. (A+luD-manthe lyuTa) 1. padava, Avayaka tri. (Avayadeze bhavaH vuJ) bhAva dezamai matha, mathI nAma, bhaIna. 42, 2. mizra 42j. thanAra. AloDita tri. (A+loD+kta) 1. vasovA, matheda, Avaraka tri. (A+vR+karaNe apa, saMjJAyAM vun) isu2, mathI nAMkhela, 2. mardana karela, 3. cUrNa karela disvAna vastra, 57 vagere. (na.) bho27, 3. -AloDitaH kAJcanabhUparAgaH-zizu0 AvaraNa na. (Aviyate dehaH caitanyaM vA anena Alola tri. (ISad lola:) 42 // yayaNa, dAvej, thoI A+vR+karaNe lyuT) 1. 6, 2. Dhaisel -sUrye asthira, vizu - krIDAlolAH zravaNaparuSairga tapatyAvaraNAya dRSTe kalpeta lokasya kathaM tamisrAjitairbhISayantaH -megha0 raghu0 5 / 13, 3. tara, 4. vahAntI mate mAna, Alolita tri. (A+lula+Nic+kta) thAI yayana 5. vIzj, S. sis, 7. namate. sarvaviti. vA 73. dezavirati rUpa paccakakhANane tathA jJAnAdine AloSTI avya. (ISat loSTamiva karoti anena aTakAvanAra kaSAya mohanIyAdi karmanI prakRti, AloSTa+Nic vA. uryAdi) si.. 8. jJAnAdi zaktine AvaranAra jJAnAvaraNIyAdi karma. Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 shbdrtnmhoddhiH| [AvaraNazakti-AvartinI sAvaraNavira strI. (Avaraje vitta, sAvRtti saMsAyAM | bAvarta pu. (sAvarta purva vA na) 1. te nAmano Rri nyu rmadhA0) vedAntamata prasiddha caitanyane | eka meghano adhipati -nAtaM vaMza avanavikrate rokI denArI eka zakti. - vanyofpa mepo | purAvartavAnA--pU0 me 1, 2. ruvAMTAMnuM ghoDAnuM vahuyoganavistIrNa mAhityamazkavoDranananayana- | eka cihna, 3. guMcarALA vALa, 4. krAMti, 5. jalAvarta. pathapidhAyakatayAcchA dayatIva tathaivAjJAnaM paricchinnamapi Avartaka tri. (Avartayati A+vata+Nica Nvala) 1. AtmAnamaparicchinnamasaMsAriNaM avalokayitRbuddhi- vAraMvAra athaDAvanAra, 2. gALanAra, 3. Avartana pidhAyakatayAcchAdayatIva tAdRzaM sAmarthyam-iti vedaantH| karanAra, 4. pharIpharI abhyAsa karanAra, sAvarapaft strI. (. vara) AvaraNakArI vidyA. mAvartI strI. (zAvarta suva kAti-prajAte -- sAvarayya tri. (1. mAvaLina) AtmAnI jJAnAdi DuM) eka jAtanI latA. zaktine AvaranAra jJAnAvaraNIyAdi karma. Avarta na. (. kAvaDa) 1. nalinIkUTa nAme mavirasamaja na. (kavara samAna) varSanA Adya samayamAM vakSaskAra parvatanAM cAra kUTamAMnuM trIjuM kUTa-zikhara. ApavAnuM karaja. sAvartana na. (A+vR+AdhAre nyu) 1. sUryanI gavarna tri. (L. mAvajJaT) prasanna karanAra. pazcima dizAmAM rahelI chAyAno pUrva dizAmAM javAno virnana na. (pra. mannina) 1. kevaLIno upayoga, samaya, madhyAhana kALa -mAvartanAt tu to 2. mAnasika vyApAra, zeSa rahelA karmanA uparI&stata: param-ti smRti: | 2. valovavuM, mathavuM, udayAvalikAmAM prakSepa karavAnI vyApArakriyA. 3. vAraMvAra, 4. bhaNavuM, pa. dhAtu gALavI, 6. gaNavuM, bAvati . (A+vR+ +vatta) 1. Apela, | 7. vIMTavuM, 8. goLa cakkara pharavuM. 2. tyAga karela, 3. nIcuM karela, 4. namAvela. Avartana pu. (A+vRt Nic + kartari lyuTa) bAvarta pu. (A+vR+mAvA gha) 1. saMzaya | 1. viSNu, 2. jaMbudvIpano eka upadvIpa - Avartano - virtasaMzayAnAm -paDyuM. 2aa226, 2. saMsAra, | nivRttAtmA-viSNusada 3. ciMtA, 4. pANInuM potAnI meLe cakkara cakkara | bAvartanI strI. (ma+vRt AdhAre nyu ) pharavuM, ghUmarI -- tamAravartimanonAma:-60 ddAra, 1. kaDachI, 2. dhAtune jemAM mUkIne gALavAmAM Ave 5. te nAmanuM ghoDAnuM eka cihna, 6. maNi, | che te mUSA, kulaDI. 7. Avartana, 8. meghano eka adhipati, 9. rakhaDavuM, | sAvartana tri. (+vR+na+nanIyara) 1. gALavA 10. palocana (manamAM) cakkara lagAvavuM, ( yogya dhAtu vagere, 2. valovavA yogya, mathavA yogya, zrAva) 11. pharIpharIne utpanna thavuM, 12. utkaTa 3. gaNavA yogya, 4. vAraMvAra pATha karavA yogya, mohanA udayathI viSayanI prArthanA karavI te, pa. Avartana karavA yogya. 13. mahAghoSa nAme svanitakumAranA iMdranA lokapAlanuM | Avartama pu. (kAvartAvAra ni:) rAjAvata nAmano nAma, 14. jaMbudvIpamAMno eka dIrgha vaitADhya parvata, | eka jAtano maNi. 15. eka kharIvALA, sthaLacara tiryaMca paMcendriyanI Arti tri. (navaH prathonane yajI Thakka) goLAkAre eka jAta, 16. ahorAtranAM paccIsamA aMtamuhUrtanuM jatA dhumADAnuM sAdhana dhUpa vagere. nAma, 17. Ava7 nAmanuM eka vimAna, | sAvartita tri. (++ +tta) 1. Avartana 18. jaMbudvIpanA menI pUrve sItA mahAnadInI uttare karela, 2. gALela dhAtu vagere, 3. gaNela, 4. pharI Avarta nAmano eka vijaya, 19, Avarta nAme pharI abhyAsa karela, pa. jemAM ghUmarI paDela hoya tevuM batrIsa nATakomAMnuM eka nATaka, 20. maNinuM eka pANI vagere. lakSaNa. sarvAn tri. (A+vR+ni) 1 ghUmarIvALuM, sAvarNa na. (++ ) 1. mAkSika dhAtu, 2. goLa cakkara gALanAra-pharanAra, 'mAvarta' zabda 2. pharIpharI calAvavuM, 3. athaDAvuM, dhAtune ogALavI. juo. guNanAra, valovanAra, mathanAra. (a.) pAchuM pharatuM. sAvartinI strI. (A+vRt striya ) meMDhAzIMgI. Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Avartita-AvApa] AdiMta tri. (A+vRtta-3dyame nipta) upADI nAMkhela ukhADI nAMkhela. zabdaratnamahodadhiH / Artita na. (A+va{+vata) hiMsA. Ahi zrI. (Ava+n> 1. zreNI, 2. paMkti, paraMparA, 3. eka jAtanI cIja vagerenI paMkti, 4. avicchinna rekhA. Avahita tri. (A+var ghane+kta) 1. thoDuM cAlela, 2. sArI rIte cAlela, 3. thoDuM vAMkuM vaLela. AvI strI. (Avah +vA DIp) Ahi zabda juo. -dinAvaNIvA>nizArAMzumiH zi. Araka. AvazIra pu. ( avazIradeze bhavaH tasya rAjA vA aJ) avazIra dezano rAjA athavA mANasa. Avazyaka na. (avazyaM bhAvaH manojJA0 vuJ ) 1. jarU2, 2. niyatapaNuM, avazya bhAva, kartavya, 3. anivArya phaLa. Avazyaka tri. ( avazyaM bhAvaH manojJA0 vuJ) 1. jarU2nuM telvAvayamaso-bhASA0 22, 2. niyata, 3. nitya kartavya -AvazyAnAM jAryALAvirodhAt | vinirmitaH sA. 60, niravakAza, sAdhune ane zrAvakane karavA yogya jarUrI kriyA-pratikramaNAdi, 4. te kriyApratipAdaka 'Avazyaka' nAmanuM sUtra. AvazyArAna. (AvasayaraLa prA.) kevaLIsamuddAta karyA pahelAM kevaLIe avazya karavA yogya zubha yogano vyApAra. AvazyatA strI. (Avazyasya mAtra: tah) nIceno artha juo. Avazyatva na. (avazya bhAva: manojJA ~) jarUriyAta. Avazyakazrutaskandha na. (prA0 AvassayasuyakhaMdha) 'Avazyaka' nAmanuM eka sUtra. AvavI strI. (mavarsIyA vA mAsiyA) sAdhue avazya kAma paDatAM bahAra jatI vakhate Avadi zabda bolavo te, sAmAcArIno eka prakAra Avazyaputraka na. (na vazyaH avazyaH putraH, tasya bhAva: vu) putranuM vaza nahi rahevApaNuM. Avasati strI. ( vasatyatra gRhe vasatiH -rAtriH samyag vasatiH) madhya rAtri, ardha rAtri. Avasatha pu. (Avasatyatra bA+vas athav) 1. rahevAnuM sthAna, ghara - nivasannAvasathe purAv hi: manu0 rU|107, 2. vizrAma sthAna -asti campamiAyAM - 319 nAryA parivrAnAvasaya:-hito. mitra0, 3. chAtrAlaya, 4. saMnyAsAzrama, gAma, pa. yajJano agni rAkhavAnuM sthaLa, 6. eka jAtanuM vrata, 7. AchiMdamAM racelo eka koSa. Avathita tri. (avasathe gRhe vasati Tar> gharamAM rahenAra gRhastha. Avasa" pu. (avasathasyAyaM pravasatha+gya) gharano laukika agni, yajJano agni, yajJanA pAMca agni paikI eka, chAtrAvAsa, saMnyAsAzrama. gAvasAna tri. (avasAnamanano'sya ab) gAmane sImADe rahenAra, gAmanI hada upara rahenAra. AvasAnija tri. (avasAne tANe bhava: g) aMte thanA2, avasAne thanAra. Asita naM. (A+gava+so+tta) pAkela anAja, masaLyA pachI jemAMthI taNakhalAM vagere kADhI nAMkhela che evuM Dhagalo kareluM dhAnya, khaLAmAMthI lakheluM anAja. sAsthita tri. (avasthAmAM bhava: Dhag) kALane lIdhe (tri.) nirNaya karela, avadhArita, samApta. thayelI avasthAmAM thanAra. sAvajJa pu. (JA+va+Jar) pRthvI uparano vAyu, sAtavAyu paikI te nAmano eka vAyu dvau zukla jyotirAditya nando haristapAstathA / citrajyotiH satyajyotirjyotiSmAn skandha AvahaH / / - manu0 - 8 / 347 Avada tri. (trAvahati prApati A+va+a) pamADanAra-vahenAra, laI janAra, dekharekha rAkhanAra -klezAvahA bharturalakSaNA'ham - raghu0 14 / 2 AvamAna tri. (A+vada+gAnand) kramathI Avela, dhArAvAhI. AvApa pu. (A+va+AdhAre ghan 1. kyAro, 2. anAja vagere rAkhavAnuM eka jAtanuM pAtra, (mAve ghan 3. vAvavuM, 4. zatru viSe vicAra karavo -mohAt papAta gANDIvamAvApaM ca karAdapi mahA0 14. pa0, 5. pArakA deza vize vicAra karavo, 6. AkSepa, 7. pheMkavuM, 8. uDADavuM, 9. mokalavuM, 10. mizra karavuM, (ni gham) 11. vAvavA yogya, 12. pheMkavA yogya, 13. valaya, 14. kuMDuM, 15. nIcI-UMcI jamIna, 16. pradhAna homa, Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 shbdrtnmhoddhiH| [AvApaka-AvIta AvApaka pu. (A+vap+karmaNi ghaJ saMjJAyAM kan) | Avidha pu. (A+vyadh ghaartha ka) u dluvArnu sonAnuM kaDuM vagere alaMkAra, kaMkaNa. sAdhana, sA27. AvApaka tri. (A+vap+karmaNi kartari Nvul) vAvanA2. AvirbhAva pu. (AvisU+ bhU+ghaJ) 1. 5.6.25, AvApana na. (A+vap+Nic+karaNe lyuT) 1.4vAnI. 2. muslAma, va, 3. 4:24. 4. utpatti __ Na, 2. 32. vagerenu, sArI te bhUuna.. -tadA me manaso dhyAto dayAsindhurjanArdanaH / AvApika na. (AvApAya sAdhu Thak) unwi sA. bhaktAnAmanukampArtha yathAvirbhAvamicchati / / - AvAri na. (AmantAt viyate A+vR+iN) huna, jaiminibhAratam-A0 pa0 2, a0, sasyamatavANI 12,4%2. abhivyaktine Avibhava kahe che, AvAri tri. (A-samantAd vAri yatra) sArI zata smarj. ! AvirbhUta tri. (Avis-bhU+kartari kta) 1. 2 AvAla na. (AvAlyate jalamanena A+vala-saJcaraNe thayesa, 2. zama mAvesa, 3. mutyu, thayeTa. - __ Nic karaNe ac) 1. syArI, 2. saMyAra thavA.. / AvirbhUtaprathamamukulAH kandalIzcAnukaccham -megha AvAsa pu. (A+vas+AdhAre ghaja) 23vAna gha2 | Avila tri. (Avilati-dRSTi stRNAti A+vil+ka) vagaire, -AvAsavRkSonmukhabarhiNAni-raghu0 2 / 17, sArI. bheDaM, maNavANu, masina, -tasyAvilAmbhaHparizuddhahetoHrIta. vAsa. 42vI-24 te -AvAso vipinAyate raghu0 13 / 36. priyasakhi ? mAlA'pi jAlAyate-gItago0 4 / 10 / / Avilayati (nAmadhAtuH para0) d.se.usj, rAdha AvAhana na. (A+va+Nic+ lyuTa) ko Kouaa.. sADvAna-modAaj, hevAne nimaMtra! - pratimAsthAne, | AviSkaraNa na. (Avis+kR+bhAve lyuTa) 1. 1.52 Svapsvagnau nAvAhana-visarjane / 2, 2. muTu, 42 -guNeSu doSAviSkaraNamasUyA / AvAhanI strI. (AvAhyate'nayA karaNe lyuTa GIp) AviSkartR tri. (Avis+kR+tRc) 1. 5.68 4282, devone bolAvavA mATenI eka jAtanI mudrA - 2. mu, 4282, 3. 4.5ARL Auc.na2. hastAbhyAmaJjaliM bavAnAmikAmUlaparvaNoH / aGguSThau AviSkAra pu. (Avis kR dham) | nikSipet seyaM mudrA tvAvAhanI smRtA / / -tantra0 __-AviSkArAtizaya cAmidheyaghat sphurTa pratIyate- sA0 da0 2. pari0 / Avika na. (avinA-tallomnA nirmitaM avi+Thak) AviSkRta tri. (Avis+kR+kta) 1.2 121, muTuM maNo, dhAgo, maNI -vasorannAnupUyeNa 43. -AviSkRtaM kathAprAvINya vatsena-utta0 6 zANakSaumAvikAni ca-halA0 2 / 41 AviSTa tri. (A+viS+kta) 1. pesala, 2. hAla Avika tri. (averidam) 542i-ghe saMbaMdhI. thaye, 3. bhUta ko3thI. gharAyeda. -AviSTa iva Avikasautrika na. (AvikasUtreNa nirmitam Thak) dheTAnA duHkhena hRdgatena garIyasA-kAmandaka, 4. mAvazavANu, vALathI banAvela. koI vicAramAM gUMthAyela, vyApta. Avikya na. (AvikAnAM bhAvaH yak) ghe saMdhI. Avigna tri. (A+vij kartarI kta) 1. OMNesa, 2. Avis avya. (A+ava+isun) Yes, H.525 4.525, mullu, pratyakSa. - teSAmAvirabhUd udvega pAsa, du:10. (pu.) . tanu jAu. brahmAkumA0 2 / 2 / / AvijJAnya na. (avijJAnameva svArthe SyaJ) vijJAna, AvistarAm avya. (Avis+tarap+ Ama) atizaya vizAnahIna. ___4A, atyaMta 5.71, zu. 4 5.52. AvidUrya na. (avidUrasya bhAvaH SyaJ) pAse, sabhI5, AvI strI. (avI+aNa+ DIpa) 1, 2049vA strI, najadIkapaNuM. 2. 12514vI . strI, 3. mi0, strI Aviddha tri. (A+vyadh+kta) m||28, hIsa, vIsa, AvIta tri. (A+vye+kta) 1. thota24thI. bosa, chahesa, 348.. 2. parovela, UMcuM pheMkIne dhAraNa karela, 4, uchALIne AviddhakarNI strI. (Aviddhau ko iva patramasyAH pakaDela, sArI rIte sIvela, 5. yajJopavIta (jamaNI. GIS) 5nAmanI vanaspati. ke DAbI bAjue-game te prakAre paherelI hoya te) Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvIta-AveSTana shbdrtnmhoddhiH| 321 sAvIta ne. (A+ge+mAve vatta) 1. sArI rIte sIvavuM, | gAvelA tri. (na+vi+ja+vu) 1. vinaMti 2. UMce pheMkIne dhAraNa karavuM, | karanAra, jaNAvanAra, 2. dharmazAstrokta vyavahAra mAvatinuM pu. (kAvItamane ni) 1. jeNe jamaNo | utthApanAra vAdI. hAtha bahAra karI jamaNA khabhA upara janoI dhAraNa | gAvena na. (A+vi+nyU+nyu) 1. vinaMti karavI, karI hoya te. 2. jaNAvavuM, 3. vyavahAranuM utthApana, 4. vyavahArane mAvIracUpa pu. (mA-samattAt viSeT-dvaita kSite | utthApanAra, bhASApatra-arajI. A+vi+ va) eka prakAranuM cUrNa, abIra - | gaveranI tri. (A+vi+f+manIyara) 1. jaNAvavA vandranAstUirImadrAsaMyutam | bAvaravULa | yogya, 2. vinaMti karavA yogya. 3. vyavahAra-karaja vara pRDhatAM paramezvara ! || -hmavai0 8. ao vagere ApavuM te. gAvu chu. (avaMta rakSata a+3n saMjJAyAM ) | sAvita tri, (mAvi+ fT vatta) 1. jaNAvela, (nATakanI bhASAmAM) pitA, bApa. 2, vinaMtI karela, 3. nivedana karela padArtha. sAvRt tri. (3+vR+viva) 1. Avartana karavuM, mArina tri. (A+vi+ +ff) jaNAvanAra, 2, bhamAvavuM, 3, pheravavuM, 4. Avartana, 5. pharI pharI hukama karanAra. (5) vAdI. calAvavuM, 6. pharI pharI eka jAtanI ja kriyA karavI, ! sAveda tri. (mAvi+khyatva) jaNAvavA lAyaka 7. paripATI, 8. anukrama, 9. saMskAra, sAvenIya, 10. rIti -navIvRtA >>Arya upanirvapas suta: sAdhya tri. (ma+va+) 1. vIMdhavA yogya, manu9 rUAra48, 11. maunapaNuM. 12. Avartana karatuM, 2. sAravA yogya motI maNi vagere. 13. bhamatuM, 14. pharI pharI cAlatuM. I. mAveza pu. (A+vi[+1) 1. eka jAtano ahaMkAra, sAta tri. (nA+vRvatta) 1. karelA AvaraNavALuM, 2, krodha -ta yAvezavivanitA- 260 5 26, 2. aprakaTa kareluM. 3. DhAMkeluM, 4. eka jAtano varNasaMkara 3. Agraha, 4. Asakti, 5. pAchaLathI praveza, -jJAnenAvRta jJAne tenA mulyanti nantava: - tA. 6. vaLagADa, 7. grahano bhaya, 8. bhUta vagere AvRtta pu. (Apa kvip-Apamuttanoti ini ud tan Da) vaLagADathI thayelo koI roga. mAvezana na. (+va+AdhAre nyu) 1. zilpazALA, AvRtti strI. (A+vR+vittana) 1. pharI pharI abhyAsa, -jIrNodyAnAnyaraNyAni kArukavizanAni ca- manu0 -AvRttiH sarvazAstrI volApa garIyasI-3ndra:, vAraMvAra eka jAtanI kriyA karavI, 2. sAmA AvavuM, zAradA, 2. kArIgIrI karavAnuM sthaLa, 3, bhUta vagerenA vaLagADathI-kopa vagerethI thayelo koI roga 3. pAchuM karavuM tapovanAvRttipatha-250 228 - mana:kSepakvapamAro pradAdAzanAni:sava 20 , sAvRtti stra. (+vR+vita) nAvaraNa zabda juo. sAvRttinI va. (3nAvRA rIpa) te nAmano eka pari0, 4. sUrya tathA caMdranI AsapAsa thatuM maMDaLa, ' arthAlaMkAra. 5. ghara, makAna. sAvRSTi strI. (A+vRF+vitta) sArI rIte varSavuM, Avezika tri. (Aveze gRhe bhavaH gRhe Agato vA) sAro varasAda -mUyaza zatavArSivacamanAvRSTavana-masi 1. atithi, memAna, 2. bAMdhava vagere, 3, asAdhAraNa. kevamAM. mAvezita tri. (A+vi+f+vatta) 1. dAkhala karela, sAve pu. (A+vi+gha) utkaMThA utpanna karanAra 2. praveza karAvela- mathyAzatatasa: - jotA , ane utAvaLavALo mAnasika vega 33 vyabhicArI | pesADela. bhAvo paikI eka jAtano vyabhicArI bhAva vAveda pu. (3mAveta pavu) 1, AvaraNakAraka, sAmArica tULo -zirA, bhAve vidharita: | 2. DhAMkanAra, 3. koTa, vADa vagere. priyatamastUSNI sthitastatkSaNAt -amaruza0 8 / 3 / | gAvejhana na. (A+ved bhAve nyu) 1. AvaraNa, sAve strI. (mAve++DI) vadhAro, vRddhakAraka 2. AvaraNanuM sAdhana, 3. jenA vaDe DhAMkI zakAya te vRkSa. koI padArtha. banevI. Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 shbdrtnmhoddhiH| [Avya-AzA Avya tri. (avermeSasya vikAraH) dheTA saM.ijA. dUdha, | AzaGkA strI. (A+zaki+a) bhaya, trAsa, maniSTa vANavaNe3. 35. thitana, sArI rIte. 2., saMghaDa - naSTAzaGkA AvyAdha pu. (A+vyadh+ghaJ) sA3. zata. pIu, hariNazizavo mandamandaM caranti -za0 116 duHkha devuM. AzaGkita tri. (A+zaki+kartari kta) 1. bhaya AvyAdhin tri. (A+vyadh+Nini) sArI peThe pii3||2, pAmela, 2. aniSTa 35 kitavesa, 3. saMdeDayuta, henA2. 4. resa.. AvyAdhinI strI. (A+vyadh+striyAM GIp) yo2. vADI. Azakin tri. (A+zaki+Nini) .Ayu.5ta, senA, sUMTAmInI TogI. zaMkAvALuM, saMdehavALuM. Avazcana na. (ISat vrazcanaM chedanam) 1. 5042 stuj, AzakinI strI. (A+zaki+Nini+striyAM GIp) 2. kApavA yogya vRkSano pradeza, 3. jemAMthI yajJastaMbha zaM.vANI, saMDavANI... kapAya te vRkSanAM ThUMThAMno chedelo pradeza. Azakya tri. (A+zaki+karmaNi Nyat) saMdeDa 42vA Avaska pu. (Avazca+ghaJ+kutvam) 2. pa. yogya. aniSTa rUpe ciMtavavA yogya, zaMkA karavA AvIDaka pu. (avrIDasya nirlajjasya viSayo dezaH yogya. vuJ) ni % 12. AzaGkaya avya. (A+zaki+lyap) zaM. 4zane, saMdeDa AzaMs tri. (AzaMs+kvip) 432, stuti. 4282. karIne, aniSTa rUpe ciMtavIne. ___ (na.) 33, stuti... Azana pu. (azana eva svArthe aN) azana, vRkSa, te. AzaMsana na. (A+zaMs vA+kyun) 1. uthana, nAmanuM eka jhADa. 2. , AzaMsA zahano artha humI Azana tri. (az+Nic+lyuTa) mo4na 42 // 4 // 2. AzaMsana na. (A+zaMs+lyuTa) nali maNelane mejavAnI Azana tri. (azanijIvI svArthe aN) 4. 64.2 27. ___ vanA2. AzaMsA strI. (A+zaMs+ac) nahi bhaNesane bhagavAna.. Azana pu. (azanireva prajJA0 aN) 4.%. 4271, chita. viSayanI // u, sial -nidadhe Azaya pu. (A+zI+ac) 1. samAya vijayAzaMsAM cApe sItAM ca lakSaNe -raghu0 12 / 44 -taccAlokyAzayaM buddhavA tasya so'pi vasantakaH AzaMsita na. (A+zaMs+kta) 752no za6 ema. -kathAsa0 12. taraGge, 2. AdhAra -viSamo'pi (tri.) yAsa, mA2.. vigAhyate nayaH kRtatIrthaH payasAmivAzayaH-ki0 2 / 3, AzaMsitR tri. (A+zaMs+tRc) mAvi. zumanI. 3. vaibhava, 4. 35sanu, kAu, 5. sthAna, 5. vAsanA35 27vANu, 27 42nAra, mAvAna. saM272, 7. mAzayavANu, 8. vitta- ahamAtmA AzaMsin tri. (A+zaMs+Nini) 652nI artha. zubhao. guDAkeza ! sarvabhUtAzaye sthitaH-bhaga0 10 / 20, AzaMsu tri. (A+zaMs+u) 652no artha humo. 8. mana, 10. zayana, 11. 5thArI, 12. ddiih|2, -lakSmIpuMyogamAzaMsuH -bhaTTiH / 13. bauddha mate AlayavijJAna-rUpavijJAna saMtAna, AzaMsta tri. (A+zaMs+kta) stuti 42||yet. 14. mAzraya- vAyurgandhAnivAzayAt -bhaga0 1518, Aza pu. (az bhojane ghaJ) mona, prAta: 3 15. pazuone pakaDavAno khADo, 16. hara koI sAyaMkALanuM bhojana, te te vastunuM bhakSaNa karanAra. 32. -Aste paramasaMtapto nUnaM siMha ivAzaye -mahA0 / Azaka tri. (aznAti az+gvul) (makSA 12 // 2, AzayAza pu. (AzayamAzrayamaznAti az+aN) bhani. bhogavanAra, bhogayukta, bhoga saMpAdaka. Azara pu. (A+zRNAti A+zR+ac) agni, rAkSasa, Azakta tri. (samyak zaktaH) sArI. tivANu, atyaMta vAyu. zaktiyukta.. Azava na. (AzorbhAvaH aNa) zIghratA, Blam, Asava.. AzakanIya tri. (A+zaki+anIyar) .. 42 AzA strI. (A+az+ac) 1. 6, 2. tIna yogya, aniSTa rUpe ciMtavavA yogya. Ausial, 3. tRss|| -AzA hi paramaM duHkhaM nairAzyaM Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzAgaja-AziSa shbdrtnmhoddhiH| 323 putra. paramaM sukham-subhA0, 4. nahi bhaNesa. 54Atha ne | AzAvaha tri. (AzA+va+ ac) mAyane / / 29 bhejavAnI 627-AzAnAmanadI manorathajalA 22. (pu.) te. nAmanI me. 2%t, Autzana . tRSNAtaraGgAkulA - zAntizatakam 4 / 26, sthAna, hizya, pradeza - agastyAcaritAmAzAmanAzAsyajayo | AzAsya tri. (A+zAs+Nyat) 27vA yogya, saa|| yayau-raghu0 4 / 44. karavA yogya, AzaMsA karavA yogya. AzAgaja tri. (AzA eva gajaH) 4. AzAhIna tri. (AzayA hInaH) // 2 // 2Dita, nirAza, AzADa pu. (A+az+ac) sAkAra mahinA, tA. brahmacArIe dhAraNa karavA lAyaka khAkharAno daMDa. | Azita tri. (A+az+kta) sArI rIta. mAghela, AzADaka pu. (svArthe kap) 652no artha hu. mAna vagere, mozana 43 tRpta. thayeTa.. (na.) sArI AzADA strI. (ASADhA pRSo0) ASADhA nakSatra, rIte bhakSaNa, bhojana karavuM. brahmayArI ghaa29|| 426 // yogya mAjarAno 17. AzitaGgavIna na. (azanena tRptA gAvo yatra khaJ) AzADha pu. ASADa 106 huma.. sthaLe ghAsa vagere khAvAthI gAyo tRpta thAya che tevuM AzADhA strI. ASADA za6 ma.. puSTha ghAsa vagerevANu sthaNa -hitvAzItaGgavInAni AzADhI srI. (AzADhA nakSatrayuktA paurNamAsI phalairyatrAzitambhavam-bhaTTi0 4. sarge / ___ ASADhA+aN+ GIp) bhASA3 malinAnI pUnama. | AzitaMbhava tri. (Azito azanena tRpto bhavatyanena AzAtana na. (prA. AsAyaNa) apamAna, ti2272. __ Azita+bhU+karaNe kha+ mum) nepAvAthI. pra500 AzAtanA strI. (prA. AsAyaNA) sAtanA, tapta thAya che te anna vagere. vinayamaryAdAnuM ullaMghana.. AzitaMbhava na. (Azito bhAve ac) mo.na. 43 AzAtantu tri. (AzAyAH tantuH) bhAzAnI. ho.. tRpta te. -phalairyeSvAzitaMbhavam-bhaTTi0 411 AzAdAmana na. (AzA dAmeva) A35. dhana sAdhana AzitR tri. (A+az+tRc) tRptithI. mIna. 32nAra, doraDuM, AzArUpa sAMkaLa. bhakSaNa karanAra. AzAnvita tri. (AzayA'nvitaH) bhAvAna, saa|| Azin tri. (az bhojane Nini) ma65 4282, vadhAranAra. bhojana karanAra. AzApAla pu. (AzAM dizaM pAlayati pAla+Nic+ aN) Azina tri. (Azin svArthe aN) 652no. artha Idra vagere phipAla, azvamedhIya pazunI rakSA karanAra zubhI. koI eka rAjakumAra. Aziman pu. (AzorbhAvaH imanic) zAta, Galam. AzApizAcikA strI. (Azaiva pizAcikA) // 2 // 35. Azir tri. (AzrIyate-pacyate A+zrI+kvip) rAkSasI, AzAnI kalpanAsRSTi. pakAvavAnuM dUdha vagere. AzApura na. te nAma 4 nagara yA lattama gugaNa Azira tri. (AzIreva svArthe aN) 54AvanA yogya thAyache. AzApurasambhava na. (AzApure saMbhavati sam+bhU+ac) Azira pu. (A az vyAptI bhojane vA irac) eka jAtano gugaLa. 1. monama, 2. ani, 3. sUrya, 4. rAkSasa.. AzAbandha (pu. AzAM dizaM baghnAti ac) 2NiyAnI. AziS stri. (A+zAs+kvip ApUrvakatvAt ata %. pu. (AzAyAH bandhaH) tR||35 , mAjanuM ittvam) mAzIvAda -vAtsalyAd yatra mAnyena badhana, vinodha, vizvAsa. -gurvapi kaniSThasyAbhidhIyate / iSTAvadhArakaM vAkyamAzI: sA virahaduHkhamAzAbandhaH sAhayati -za0 4 / 15, 2 // 235. parikIrtitA / / -amoghAH pratigRhNantAAnupadamAziSaH ciu. - AzAbandhaH kusumasadRzaM prAyazo hyaGganAnAm -raghu0 1144, 6STa zubhecchAnA arthana 132 42vo -megha0 -tasmai jayAzIH sasRje purastAt -kumA 7 / 47, AzAbhaGga pu. (AzAyAH bhaGgaH) ni.2.2. prArthanA Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 zabdaratnamahodadhiH / [ AziSika- Azcayya AziSika tri. (AziSA carati Thak ) khAzIrvAhamA | AzugAmin tri. (Azu + gacchati + gam + Nini) zIghra khAsaData. 4nA2, 4sahI 4nAra, sUrya, khaDAnuM Au. AzuGga tri. (Azu gacchati vede khac + mum) 4sahI nAra AzutoSa pu. ( Azu zIghraM toSo yasya) zaM42, ziva... AziSTa tri. (A+zAs + kta) khAzIrvAha sapAyesa vA sAyesa. AziSTha tri. (atizayena Azu + iSThan Didvat) atyaMta zIghra, utAvaj. AzI strI. (AzIryate anayA A + zR + kvip pRSo0) 1. sarpanI chADha - AzI tAlugatA daMSTrA tayA daSTo na jIvati - viSavidyA, 2. AzIrvAha, vRddhi nAmanI kheDa auSadhi - viSamAzIbhiranArataM vamantaH -zizu0 AzIyas tri. ( atizayenAzu + iyasu dvit) atyaMta zIghra. AzIrtta tri. (A+zrI+kta vede ) 45va dUdha vagere. AzIrvat tri. (AzIrastyasya matup + vede masya vaH ) AzIrvAda yukta. AzIrvAda pu. ( AziSo vAdaH vacanam ) AzIrvAha, AzIrvacanasaMyuktAM nityaM yasmAt prakurvate - sA0 da0 6, maMgalAcaraNa, iSTa arthane prakaTa karavo te mAGgalyaM dIrghavarNAntamAzIrvAdAbhidhAnavat - manu0 2 / 33 AzIviSa pu. ( AzyAM viSamasya) sarpa garutmadAzIviSabhImadarzanaiH raghu0 3 / 57 Azu tri. (az+ vyAptau uN) zIghra, te nAmanuM kheDa dhAnya. Azu avya. (az+uN) utAvaNe- 4sahI, shUrtivANuM, - tadAzu kRtasandhAnaM pratisaMhara sAyakam za0 1 Azu na. (az+uN) sAsa raMganI aMgara, (DiyAvizeSaNa tarIke) je varasAdamAM jaladI pAkI jAya che. AzukArin tri. (Azu zIghraM karoti kR + Nini) zIghra ka2nA2, ekadama karanAra. sahI vu, Azukopin tri. (Azu kupyate zIlaM yasya) Dodha DaranAra, thIDiyA svabhAvanI, gussejA. AzukriyA strI. (Azu yathA tathA kriyA) zIghra jaladI karavuM. Azuga pu. ( Azu + gam +Da) 1. vAyu, 2. sUrya, u. khaDaDAnu kArDa, 4, 5 - rAvaNasyApi rAmAsto bhittvA hRdayamAzugaH- raghu0 12 / 91, (tri. ) 4sahI 4nAra, utAvaNe 4nAra - vinItaistu vrajennityamAzugairlakSaNAnvitaiH- manu0 4 / 68 (tri.) 4sahIthI prasanna thanAra, 4sahI saMtoSa pAmete. AzupatrI strI. (Azu patramasyAH) sabsaDI nAmano kheDa velo, sAkheDu. Azupatvan pu. (Azu patati pat + vanip ) zIghratAvAnuM. Azumad tri. (Azu + zIghratA vidyate'sya matup ) utAvaLiyuM, zIvratAvALuM. AzuvrIhi pu. ( AzuzcAsau vrIhizca ) kheDa bhatanA yojA, je va2sAdamAM jaladIthI pAkI jAya che. AzuzukSaNi pu. ( A + zuS+san + ani) 1. agni, 2. vAyu, -antarAtmA hyayaM sAkSAnnizcito hyAzuzukSaNiH -kAzo0 AzuSANa tri. (A+ S + kAnac) 1. sArI rIte suAtuM. AzuheSas tri. (Azu + heS zabde + asun) zIghra zabda astu, khe'hama zabda tu. AzU tri. (Azu vede pRSo0 dIrghaH) zIghra, satvara. AzekuTin pu. ( Azete'smin A + zI+vic sa iva kuTati Nini) te nAmano se parvata. Azokepa tri. ( azoka + caturthyAM sakhyA0 Dha) ashoAsopAlavanI pAseno pradeza vagere. (pu.) azokA nAmanI koI strIno putra. Azoka pu. na. ( azokasyedaM aN) azoka vRkSanuM Ila. AzokAntA strI. (prA. AsokaMtA ) madhyama grAmanI kheDa mUrchanA. AzoSaNa na. ( A zuS Nic lyuT ) suDAva te. Azauca na. ( azucerbhAvaH aN) sUtar3a, azauca zab dukho.. Azcayya na. (A+car + yat suT) addabhUta, vismaya 2sa, gandhodagraM tadanu vavRSuH puSpamAzcaryameghAH -raghu0 16 / 87, tri. jayaMjI, DI, thamatkAra, AzcaryakAra - kimAzcaryaM kSAradeze prANadA yamadUtikAH / zeSAH sthiratvamicchanti kimAzcaryyamataH param - udbhaTaH, Azcarya4na artha, aya24, vismaya, ayaMja), (avya.) - kimAzcaryaM parapIDito'bhiramate yaccAtakaH tRSNayAcAtakASTakam 2 / 4. Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Azcotana-AzrayaNa] shbdrtnmhoddhiH| 325 pavI Azcotana tri. (A+zcyut+lyuTa) 1. sArI rIte - duSprApayazAH prApadAzramaM zrAntavAhanaH-raghu0 1 / 48, ara, 245j, wi2j, 2. 54Ine ghI. yo57. / tapovana, 3. 52bhezva.2, 4. avasthA, 5. vidyAlaya, Azcyotana tri. (A+acyut+lyuT) 652no artha mo. mahAvidyAlaya, 5. 131, gala.. Azma pu. (azmano vikAraH aN vA) paththa2. vi2, / Azramaguru pu. (AzramANAM gururniyantA) bAyayahi paththaranuM. sarva AzramonA niyaMta-2%8. Azmaka pu. (azmanA kAyati kai+ka) Aug. dezamai. Azramadharma pu. (Azramavihito dharmaH) pAya vagere AveluM te nAmanuM eka gAma. mAzramamA mAyarAto dharma -ya imAmAzramadharme Azmaki tri. (azmanA kAyati tatra bhavaH iJ) // 2.4 niyuGkte-za0 1 gAmamAM thanAra. Azramapada na. (Azramasya padam) munimo. vagernu Azmana pu. (azmanA kAyati aN TilopAbhAvaH) vizrAmasthAna, tapovana. vagere - shaantmidmaashrmpdm1. paththarano vikAra, paththaranI banelI koI vastu, za0 116 2. sUryano sAthia.29- yazcApamAzmanaprakhyaM seSu AzramabhraSTa tri. (AzramAd bhraSTa:) dharmasaMghathI. bahAra dhatte'nyadurvaham- bhaTTiH 4 / 26 kADhI mUkelo, potAnA dharmathI cuta. Azmanya tri. (azman caturthyAM NyaH) 5552na. pA. AzramavAsa pu. (Azrame vAsaH) munijI vagaire tapovana rahela pradeza vagere. vageremAM raheThANa, mahAbhArata graMthanuM te nAmanuM eka AzmabhAraka tri. (azmabhAraM vahati harati Avahati vA ThaNa) paththarano. mA2 8 na. 42, ya.na.2. AzramavAsika na. (AzramavAsaH pratipAdyatayA'styasya Azmaratha pu. (azmarathasya munerapatyaM gotrApatye Than) bhAbhAratanu, te. nAmanu, me. pad. kaNvA. aN) sazmaratha munino vaMza4. AzramavAsin tri. (Azrame vasatIti) saMnyAsI., Azmarathya pu. (azmarathasya munerapatyaM gargA. yaJ) vAnaprastha. asamaratha munino putra. Azramasad tri. (Azrame sIdati sad+kvip) zramaAzmarika pu. (azmaryeva svArthe Tha) 5tharIno ro. tapovana vageremAM rahenAra vAnaprastha vagere. AzmAyana pu. strI. (azmano gotrApatyam phaJ) sazmana. Azramika tri. (Azramo'styasya Than) yAra nAmanA RSino vaMzaja. AzramapadomAMthI koI eka AzramavALuM. Azmika tri. (bhArabhUtamazmAnaM vahati harati Avahati Azramin tri. (Azramo'styasya ini) 652 no. artha. hu. __-tathaivAzramiNaH sarve gRhasthe yAnti saMsthitim -manu0 vA ThaNa) mA235. 5ththarane. 15 nA2, .502. Azraya na. (AzrIyate'sau A+zri+karmaNi ac) Azmeya pu. (azman+zubhrA. Thak) sazmana. nAmanA 1. Azraya karavA yogya, jenA upara koI vastu RSituM saMtAna, cho. mAzrita. 23 cha, pAna- vinAzrayaM na tiSThanti AzyAna tri. (A+zyai+kta) subaI gayeda, ghanIbhUta paNDitAH vanitAH latAH - udbhaTaH, 2. sAdhAra, thaye- pathazcAzyAnakardamAn -raghu0 4 / 24 3. 52, 4. viSaya, 5. o . gupa, . vasaMbana, Azra tri. (azrameva svArthe aN) netranu, 550, su. 7. Azraya 42vo -nirAzrayaM mAM jagadIza ! rakSa Azrapa pu. bhUsanakSatra. -purA0, 8. mAna, 8. prA.DA. 42nA2, 10. saMbhouna, AzrapaNa na. (A+zrA+Nic+puk hsve lyuT) 5 , 1.1. ma1i25tra, 12. saMbAMdha, sADayartha, 13.7 saMdha, ga. guNomAMthI eka, 14. bIjAno Azraya lenAra. Azrama pu. na. (A+zram+AdhAre ghaJ avRddhiH) AzrayaNa na. (A+zri+lyuTa) 1. sevana, sabasalana, 1. zastrota. yA dharma, bAyarya, stha, 2. zaraNa levuM, bIjAnA saMrakSaNamAM rahevuM, 3. svIkAra vAnaprastha ke saMnyAsa Azrama paikI harakoI Azrama 72, 4. 125sthAna. tri. bhAzraya (striyAM -gArhastho bhaikSukazcaiva Azramau dvau kalau yuge GIp) -ahametya pataGgavama'nA punaraGkAzrayaNI bhavAmi mahAnirvANatantram-2, munino vAsa-238191 96 -sa | te -kamA0 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 shbdrtnmhoddhiH| [AzrayaNIya-AzvatthI AzrayaNIya (A+zri+karmaNi anIyara) Azraya 42vA | AzritatA strI. (Azritasya bhAvaH tal) mAzritapaNa. yogya, avalaMbana karavA yogya. Azritatva na. (Azritasya bhAvaH tal) 652no artha AzrayatA strI. (Azrayasya bhAvaH tal) AdhAra 206 huA. -nyAyamate paramANvAkAzAdinityadravya bhinnasarvadravyANAmAzritatvaM sAdharmyam / Azrayatva na. (Azrayasya bhAvaH tva) adhikaraNa za6 Azritya avya. (A+zri+lyap) sAzraya. rIna, duo. avalaMbana karIne. Azrayabhuja tri. (AzrayaM bhunaktIti) saM.iawi AvedI Azrin tri. (AlaM cakSurjalamastyasya) netranA mauj, vastumAnA. 6payoga 72nA2. AMsuvALuM. AzrayaliGga na. (Azrayavad liGga yasya) vizeSa, Azrut strI. (A+zru+bhAve kvip) 00.512, svI.12. (vizeSya mujaba potAnuM liMga rAkhanAra) __(tri. kartari kvip) 20012 722. Azrayavat tri. (Azrayo'styasya matup masya vaH) | Azruta tri. (A+zru+kta) svI28, somaNela, pratizata AzrayavALo, avalaMbanavALo padArtha. 42, sahamata, (na.) 40 sAMmajI : avo AzrayAza pu. (AzrayamaznAti az+aN) 1. agni poDAra. -darvattaH kriyate dhRtaH zrImAnAtmavivaddhaye / kiM nAma Azruti strI. (A+zru+ktin) 2072, sva2, khalasaMsargaH kurute nAzrayAzavat -hito0 2, 2. yitrAnu zrava, samata. 3, 3. iti nakSatra. (tri.) mA.zrayano nA2 42 // 2. Azreya tri. (A+zri+yat) mAzraya 42vA yogya, AzrayAsiddha pu. (Azrayo'siddho yasya) nyaay||2tr avalaMbana karavA yogya. prasiddha hetvAbhAsa, je hetuno Azraya na jaNAya te. AzliSTa tri. (A+zliS+kta) mAliMgana 42rAyeda, AzrayAsiddhi strI. (AzrayasyAsiddhiH- aprasiddhiH) saMbadha pAmela.. -AzliSTabhUmiM rasitAramuccaiH-zizu0 nyAyazAstramAM te nAmano eka hatuno doSa. AzleSa pu. (ISadekadezena zleSa:-sambandhaH Azrayin tri. (A+zrI+ini) 1. sAzraya.7827, A+zliSa+ghaJa) : bhAgamA saMgha, sAliMgana 2. mAzrita, 3. saMbaddha viSayas. -kaNThAzleSapraNayini jane kiM punardUrasaMsthe-pUrvamegha0 Azrava tri. (A+zRNoti vAkyam A+zru+ac) 3, ma2 . - aashlesslolupvdhuustnkaarkshy1. vAkya sAMbhaLI tarata te pramANe karanAra, AjJAkArI, sAkSiNIm-zi0 2 / 17 2. swi pravI. (puM.) 3. nahI, samudra, 4. pratizata, AzleSA strI. (azleSA eva svArthe aN) te. nAmarnu vAyI, 5. pa. (pu. Asravati A su ac) navamuM nakSatra. -AzleSAnakSatraM sarpA devtaaHAvavuM, pApakriyA- karmanuM Agamana-jainadarzana kathita taittirIya0 4. / nava tattvo paikI eka. Azva na. (azvAnAM samUhaH aN) 1. ghosIno Azrava tri. (A+zRNoti bhAve ap) 1. sUkha 42j, samUDa, 2. ghosa5, 3. dhonu, . (tri. azvasyedaM svI2 -dRSTadoSamapi tanna so'tyajat saGgavastu ___ aNa) ghoDA. 4. 4yogya, gho. saMdhI. bhiSajAmanAzravaH-raghu0 19 / 49, 2. 42.2, dhanu AzvatarAzvi pu. (azvatarAzvasyApatyaM iJ) te. nAmanA kAraNa rAgAdi. eka muni, buDila muni. AzrAva pu. (A+zru+Nic+ ac) saMbhAva, sUkha Azvattha na. (azvatthasya phalaM aN) pIpaNAnu, 35. rAva. (tri.) pANAnu, pApA saMdhI.. Azri strI. (samyak azriH) sArI pUu, tasAranI Azvasthika tri. (azvattha+Thak) pInu, pIpaNA dhAra. saMbaMdhI, mAzvinamAsa.. Azrita tri. (A+zri+kta) Azraya pAmelA, mAza- AzvatthI strI. (azvatthasyedam aN striyAM GIp) vANu, 225||t. sAdheya- prAyazcalaM gauravamAzriteSu pIpaLAnI DALI athavA samidha, azvinI nakSatravALI -kumA0 31 rAtri. Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Azvapata-ASADha shbdrtnmhoddhiH| 327 Azvapata tri. (azvapateridam aN) azvapati saMdhI. | AzvAsa pu. (A+zvas+Nic+ghaJ) nivRti, zAMti, Azvapas tri. (Azu Apnoti asun hrasvaH) 486. AzrayadAna, bhaya pAmelAno bhaya dUra karavA mATeno prApta thanAra. vyApA2, sAMtvana, mAzvAsana. -azvAsa-sneha-bhaktIAzvapAlika strI. (azvapAlyA apatyaM Thak) azvapAdA. nAmekamAlAmbanaM mahat -uttara0 6. aGke. nAmanI strInuM chokaruM.. AzvAsaka tri. (A+zvas+Nic+Nvul) 2.vAsa.na. Azvapejin tri. (azvapejena proktamadhIyate Nini) sApanA2, sAMtvana 42nAra. azvapeja RSie kahela vedAdizAstrane bhaNanAra. AzvAsana na. (A+zvasa+lyuTa) 1. sAMtvana, AzvabAla tri. (azvabAlAyAH oSadherayam . aN) 2. himmata. ApavIta, 3. dhI24 mA5vIta. (tri.) azvabAlA nAmanI auSadhi saMbaMdhI. 1. DiMmata mApanA2, 2. sAMtvana 4282- tadidaM AzvabhArika tri. (azvavAdyaM bhAraM azvabhUtaM bhAraM vA dvitIyaM hRdayAzvAsanam -zaku0 7 vahati harati Avahati vA ThaJ) ghosa. vaDana. 42vA | AzvAsin tri. (A+zvas+Nini) sAmI. vANu, yogya, athavA ghoDArUpa bhArane vahenAra-laI janAra. 5||chii. 2||2||vaannu, -manastu tadbhAvadarzanAyAsi -zaku0, Azvamedhika tri. (azvamedhAya hitaM Than) 25zvamedha pratyAzAyuta. yajJanAM sAdhana dravya vagere. AzvAsya tri. (A+zvas+Nic+yat) sAMtvana 2 / Azvamedhika na. (azvamedhamadhikRtya kRto granthaH ThaN) yogya, zAMta pADavA yogya. yudhiSThiranA azvamedhanA adhikArane laIne vyAsakRta AzvAsya avya. (A+zvas+ lyap) ita 30na, mahAbhAratAntargata eka parva, athavA "zatapatha sAMtvana karIne. brAhmaNa'mAM antargata "paMcAdhyAyI'rUpa eka grantha. Azvika tri. (azvAn vahati Avahati harati vA ThaJ) Azvayuja pu. (AzvayujI azvinI nakSatrayuktA paurNamAsI bhArarUpa ghoDAne laI janAra, vahI janAra, ghoDesavAra. yasmin mAse aN) mazvina, bhAsa. -tyajedAzvayuje Azvina pu. (azvinI pUrNimA yasmin mAse aN) mAsi munyannaM pUrvasaJcitam / jIrNAni ceva vAsAMsi Azvina mahino, jemAM caMdramA azvinI nakSatranI najIka zAkamUlaphalAni ca / / - manu0 6 / 15 Doya. cha. -sukhI vadAnyo bahumAnazAlI bhakto Azvayujaka tri. (AzvayujyAmupto mASaH vuJ) Azvina mAsanI pUnamane divase vAvelA aDada. bhavedAzvinamAsajanmAkoSThIpradIpaH, yaza. saMbaMdhI pAsa. AzvayujI srI. (azvayujA azvinInakSatreNa yuktA Azvina tri. (azvinau devate'sya aN) azvinI kumAra paurNamAsI +aN) Azvina bhAsanI pUnama.. jenA devatA che evA yajJa-astra vagere. Azvaratha tri. (azvayukto rathaH azvarathastasyedam AzvinI strI. (azvinInakSatrayuktA paurNamAsI) aso patrapUrvakatvAd an) gho|me. 4 40du 25. saM.idhI, mAsanI pUnama. ghoDAnA rathanuM. | Azvineya pu. dvi. (azvinyA apatyam Thak) AzvalakSaNika tri. (azvalakSaNaM vetti tajjhApaka mazvinI kumAra haivo (havAnA vaidya) (pu.) 1. naesa, zAstramadhIte vA+Thak) ghosanA sakSane. nAra, 2. sava, 3. ghoDAnI me. hivasano bha[. ghoDAna AkSa saMdhI zastrane nAra. ghoonI AzvIna pu. (azvasyaikAhagamaH panthA vA khatra) me dekharekha rAkhanAra. ghoDAthI eka rojamAM jaI zakAya teTalo rasto. AzvalAyana pu. (azvala+azvagrAhakaH munibhedaH, Azveya tri. (azvA devatA asya Dhak) sazvAnI tasyApatyam naDA0 phak) vernu, gRhyasUtra mAnAvanA2 devatA hoya che te, ajAmAM thanAra. te nAmanA eka muni. ASADha pu. (ASADhI pUrNimA'smin mAse aN) aSADha AzvAyana pu. strI. (azvagotre bhavaH azvA0 phaJ) bhAsa. -ASADhasya prathamadivase meghamAzliSTasAnum - azvaRSino vaMzaja. megha0 2, 1. nahAyArIme dhaa29|| 12vA sAya AzvAvatAna pu. strI. (azvAvatAnanAmarSerapatyaM vidA0 jAjarAno 13 - athAjinASADhadharaH pragalbhavAkab) azvAvatAna. nAmanA linu, saMtAna.. ku0 6 / 30, 2. malaya parvata. Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 manu0. shbdrtnmhoddhiH| [ASADhaka-AsaGginI ASADhaka pu. (ASADhaM svArthe kan) 652no artha / iSTa 6||sn - yathaiva kSudhitA bAlA mAtaraM paryupAsate, mo. sam + upa -3- saka. sArI rAta 60sa.na. ASADhabhava pu. (ASADhAyAM nakSatre bhavati ac) As. -samupasthite putrayogyayA- raghu pari 3- aka0 (tri.) bhASADha mahinAmaitpanna yanA2. yota26 sthiti, sthiti, -sam +upa ko-sevA ASADhA srI. (A+sah+kta) te namarnu vAsabhu bhATe taiyAra 23j, pUna 42vI samupAsyata putrabhogyayA nakSatra. snuSayevAvikRtendriyaH zriyaH-raghu0 8 / 14; sArI zata. ASADhAjAta pu. (ASADhAyAM jAtaH) maMgalA. asavu- bhogibhogasamAsInaM pazcimAM tu samAsInaHASADhAbhava tri. (ASADhAyAM jAtaH bhavaH) mA | nakSatramathanA2. (pu.) bhaMgAra.. | As avya. (A+as+kvip) sma255, bhAkSepa, o5. ASADhAbhU pu. (ASADhAyAM bhavaH) 652no. artha. zubha.. / __ -AH kimetaditi krodhAdAbhASya mahiSAsuraH-devIbhA0 ASADhAcArya pu. ASADha nAmanAtrI.nilavAyA, saMtApa, pI.31, garvapUrvas puj.. hemA 624 vastu bhavyata-saMhiche bheTale. nAmai | Asa pu. (As+ghaJ) asA, Asana, sthiti, presavArnu sAdhutA cha bhane anAmata sAdhutA nathI tano nizcaya | sthAna, dhanuSa- sa sAsiH sA susUH sAsaH-ki0 na thaI zakavAthI koIne page lAgavuM nahi ema ! 155. sthApana, yu cha. (hai.6.) Asa pu. (as+ghaJ) 3. ASADhi strI. (A+saha+ktin) sa . saDana | Asakta kriyAvi. (A+saJja+kta) sAsaritavANa. 42, tihevArnu sthAna. Asakta na. (A+sa+kta) nitya, satata Asata, ASADhI strI. (ASADhyA nakSatreNa yuktA pUrNimA aN sArIrI pAmela- AsaktAstAsvamI maDhA DIp) aSADha malinAnI pUnama, yaza saMbaMdhI. . vAmazIlA hi jantavaH-kirAtA0 11 / 34 Asakti tri. (A+sa+ktin) 4. viSayano ASADhIya tri. (ASADhyAM bhavaH cha) aSADhA nakSatramA | tyAga karI kevaLa eka ja viSayanuM AlaMbana, Asakti thanAra, aSADha mahinA saMbaMdhI. -bAlizacariteSvAsakti-:kA0 120. ASTama pu. (aSTamo bhAgaH aNa) 48mo. mA. AsaGga pu. (A+saJ+ghaJ) 1. mabhiniveza, ASTrana na. (aza vyAptau STran) 243tu. 2. prApta thayelI athavA pAse rahelI nAza pAmatI As (adA0 A0 aka0 seT Aste) besa, mArAma vastunI rakSA karavAnI icchA, 3. bhogAbhilASa, 72vI- Aste manasA smaran-gItA, -Asane 4. katapaNAnuM abhimAna, pa. bIjA viSayano tyAga bhagavAnAstAM sahebhirmunipuGgavaiH-rAmA0 1. kAM0, (ByArnu karI cittane kevaLa eka ja viSayamAM tallIna karavuM. sAtatya pragaTa karavAmAM prAyaH vartamAnakAlIna kudatano 5. saurASTranI. . nI. bhATI, 7. sAya, prayoga As dhAtunI. sAthe. thAyacha-) bha- vidArayan saMyoga, mAsasti. -kAntAsaGgama, -tyaktvA pragarjazrvAstepaJca01 -yIrato. 2ho bhane gaI to 26yo. karmaphalAsaGgamityatRpto nirAzrayaH-gItA0 4 / 20, adhi-3-saka, sautheyaaj - gaganamadhyamadhyAste 8. sthirI5291, dhana. divAkaraH-kAdaM0; anu ho saka. -pAsesa , | AsaGga tri. (A+sa+ac) yamana, nityanu. -na seva, -anvAsitamarundhatyA svAhayaiva havirbhujam- | - SaTpadazreNibhireva paGkajaM sa zaivalAsaGgamapi prakAzate raghu0 2 / 56; abhi -o3- aka0 sanmupasthiti, ___ -kumA0 5 / 9, avya. nitya-Ayama.. sapA ud -13- BhasAnatA- vidhAya vairaM | AsaGgatya na. (asaGgataH tasya bhAvaH Syatra) saMgatino sAmarSe naro'rau ya udAsate-zizu0 2 / 42, yAtuna samAva, asaM.. 428 Aryatha. virAma pAma -udAsInavadAsInaH | AsaGgin tri. (A+sa+ini) mAsaMgavANu. -gItA; upa - 3- saka0 sArI rAta sevA 12vI- AsaGginnI strI. (A+saJ+ini+GIp) vAyuno. samUha, nopAsate yazca pazcimAm-manu0, pari+up -3-, / vAvajI, gayo, naso, Dodo. Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AsaJjana-AsavA shbdrtnmhoddhiH| 329 gAsattana ne, (+se+nyu) 1. AsaMga, | Asanamatra pu. (mAsanI zuddhacartho nArtho vA manna:) 2. sArI rIte saMbaMdha, 3. yojavuM, 4. joDavuM, yojana. 1. taMtrazAstrokta koI maMtra, devone Asana ApatI sAnnita tri. (nA+sagna+La+vatta) yojela, joDela, veLA bolAto maMtra. saMyojita. mAsanA strI. (gA+pu TA) 1. besavuM, 2. sthiti, sAtti strI. (A+++vitana) 1. pAsapaNAno saMbaMdha, Asana, sipAI. -vAkyaM syAd yogyatAkAGkSAsattiyuktaH padoccayaH- zAsanAdi pu. (mAsanavirya) maMtramAM kahela pUjAnA sA20 2. pari., - vArAM saMnidhAne tu parasthAtti- aMgamAM Asana vagere upacArono samudAya. AtemASa0 82, cAyate saMnidhAnAraNam | | AnanI strI. (mA+AdhAre nyu ) 1. bajAra, yatpadArthasya yatpadArthenAnvayo'pekSita-stayoravyava hATa, dukAna, 2, maryAdA, sthiti. dhAnenopasthitikAraNam - siddhaantmuktaavlii| | Asanda pu. (AsIdatyasmin pralayakAle Asad ni0) 2. prApti, 3. avilaMbe uccAraNa karavApaNuM, vAsudeva. 4. gADha saMbaMdha- mipi mipi marUM mandra mAni strI. (+sandra+) nAnI khurazI, nAnI mAsattiyo I-3ttara bhAra7, pratyakSajanaka trikarSa khATa, nAnI mAMcI vagere. gAsattarAzrayA tu sAmAnyajJAmagate -mI. dUdha. mAsI strI. (A sat+ nan ni 5) 1. nAnI zAbdabodhanuM kAraNa, zAbdabodhamAM upayogI upasthiti. khurazI, 2. nAnI khATa, 3. besavA yogya nAnI gAsana na. (A++nyu) prApti, nikaTano saMbaMdha, mAMcI, 4. Asanaya, 5. sabhA vaccenI vedikA, pAsapaNAno saMbaMdha. besavA yogya nAnI bAjaTha, 7. takiyAvALI gAsana na. mukha, (karma, ddhi, ba. pachI badhI vibhaktiomAM ArAmakhurazI, 8. dukAna. - karaNa, saMpradAna, apAdAna, saMbaMdha ane adhikaraNa sanna tri. (+t+sta) 1. pAsenuM, pAse raheluM, vibhaktiomAM AcanA sthAne vikalpa thatA samIpanuM -mAsInamAjhazarIrapAta:- mAtra rU.44, AdezavALo zabda.) 2. sArI rIte rahela, zAbdabodhamAM sAdhanarUpa evI sana 1. (mA+jyu) 1. sthiti, besavuM, Asana, -sa vAsavenAsanasaMnikRSTama-ka0 312. -padmAsanaM AsattivALuM vAkya, 3. maravAne icchanAra - sannameva svasti kAkhyaM bhadraM vajrAsanaM tathA / vIrAsanamiti nRpatirbhajate manuSyam -paJca0 / proktaM kramAdAsanapaJcakam / / , ekatrAsanabhojanaiH vAsanA pu. (mAsa: 7:) maraNano vakhata, mRti, 2. potAnA sthAnamAM sthiti karavArUpa mRtyu pAseno samaya. rAjAonA cha guNomAMno eka guNa, -saMdharna vigraho AsanaparicAraka tri. (AsannaH paricArakaH yasya) yAnamAsanaM taidhamAsanamU-ma20, 3. vijigISa rAjAno vyaktigata sevaka, zarIrano rakSaka. potAnA prayANane dUra karanAra vyApAra, 4. besavAnA mAnya 5. (nAgye bhava: yata sannaveza:) mukhamAM AdhAra rUpa kAmaLI vagere koI Asana, pa. devapUjA.nAM thanAra, mukhanA aMdaranA bhAgamAM rahela mukhya prANa. aMgarUpa koI upacAra, 6. dehanI sthiratAmAM sAdhana Asanvat tri. (AsyasamAnArthakaH Asanzabdo'sti yoganA aMgarUpa Asana, 7. hAthInA zarIrano tataH satyarthe mata5) mukhavALuM. AgaLano bhAga, ghoDAnI kAMdhano pradeza, surakSita ! sAmagna pu. ( 3nna izva svArthe ) te nAmano evuM mUkavAnuM sAdhana. 8. ratikriyAnI vizeSa vidhi, sagara rAjAno putra, sUryavaMzI eka kSatriya. 9. zatrunI viruddha potAnA sthAnamAM sthira rahevuM. sAtha tri. (sAntA saMvAdhA yatra) sAMkaDuM sthAna, Asana pu. (mAsana va ) 1. jIvaka vRkSa, AsananuM gIradIvALuM, paraspara saMgharSaNathI kliSTa evuM koI jhADa. sthAna, cAre taraphathI gherAyeluM sthAna - samnAtha Asananya pu. (mAsanA vanya) Asana mATe bandha, | bhaviSyanti panthAnaH zaravRSTibhiH-rAmA0 -niSedhImAsanazvidhara:-radhu rAdu, hAtha paga vagereno mAlava pu. (mAsUyate +nU+A ma) 1. pakva anyonya sAthe daDha saMbaMdha. auSadha ane jaLathI taiyAra thayela magha, Asava. - Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 zIdhurikSurasaiH pakvairapakvairAsavo bhavet / maireyaM dhAtakIpuSpaguDadhAnAsrasaMhitam / / -mAdhavaH AsavaDhdru pu. (Asavasya madyabhedasya druH) tADInuM jhADa. AsavanIya tri. (A+su+karmaNi anIyar ) snAna karavA-karAvavA yogya, pIsIne kADhavA yogya. AsA strI. (A+so + aG) pAse... AsAdana na. (A+sad + Nic + lyuT ) sabhIya rAjakuM, pahoMyavu, sthApavuM, na hI ukhu, bharchana, sahabhA haravu. AsAdita na. (A+sad + Nic + kta) 1. pAse rela, 2. pahoMge, u. prApta thayesa, 4. yobhesa, bheDela, 4. sabhIya rAjesa, 9. saMpAhana rela, 7. DAmaDI DAbhAM tatpara. zabdaratnamahodadhiH / AsAdya tri. (A+sad + Nic yat) 1. prApta 42vA yogya, 2. samIpa vA yogya, u. nAza pabhAuvA yogya. AsAdya avya. (A+sad + Nic + lyap) prApta harIne. - AsAdya sAditaripuH prathitAvadAtam - bhaktA0 AsAra pu. (A+sR+ghaJ) 1. dhArA 3pe paDavu, vegathI - vRSTinuM paDavu - AsArasiktakSitibASpayogAt - raghu0 13 / 29 - dhArAsArairvRSTirbabhUva - hito0 3 / 2. sainyanI yotaraI vyApti - tasmAd durgaM dRDhaM kRtvA subhaTAsArasaMyutam - paJca0 3 / 49, u. thotaraI prasara, suhRd baLa, 4. bAra rAjamaMDaLamAMno eka rAjA, tha. te nAmano kheDa 639 chaMha, 5. rasavAnI AhAra. AsAvya tri. ( A + su + Nyat) pIsIne DhavA yogya dArU vagere. Asika pu. ( asiH praharaNamasya Thak ) talavArathI yuddha ka2nA2, talavAravALo sipAhI vagere. AsikA strI. (As + Nvul TAp) anuubhe jesavu, paryAye besavuM, vArApharatI besavuM. Asikta tri. (A+sic + kta) sagAra chAMTela, sArI rIte chAMTela, sIyesa.. Asita na. ( As + bhAve kta) jesavu. Asita pu. ( asitasya munerapatyaM zivA0 aN) asita nAmanA muninuM saMtAna. AsidhAra pu. ( asidhArA ivAstyatra ) talavAranI ghAra Thevu - yuvA yuvatyA sArddhaM yat mugdhabhartRvadAcaret / antarnivRttanaddhaH syAt AsidhAravrataM hi tat / / - iti yAdavoktavratabhede / [Asavadru-AsurAyaNa Asiddha tri. (A+ sidh + kta) rAbhanI AjJAthI vAhI jene aTakAvyo hoya tevo prativAdI. AsinAsi pu. strI. ( asinAsasya apatyaM iJ ) asinAsa muninuM saMtAna. AsinAsAyana pu. ( AsinAseH yuvApatye phak) asinAsa munino pautra. Asibandhaki pu. ( asibandhakasya apatyam iJ) asibaMdhakanuM saMtAna. sabandhakAna pu. ( tataH yuvApatye phak ) asibaMdhano pautra. AsIna tri. (As + zAnac ) jesesa, jehesa. AsInAnAM surabhitazilaM nAbhigandhairmRgANAm / AsInapracalAyita na. ( AsInena upaviSTenaiva pracalavadAcaritam pracal+ kvip bhAve kta) jesIne nidrAne lIdhe DolavuM te, jhokAM khAvAM. Asut tri. (A+ su + kvip) snAna iresa, pIsesa, pIlesa. AsutistrI. ( A + su + ktin) somalatA vagerene pIsa te, snAna, pIlavu, 3 janAvavo, kharDa, umAjI, prasava, bhagavu. Asutimat (AsuteH caturarthyA madhvA0 matup ) bhahirA vecanAra, somarasa kADhanAra yAjJika, prasavanAra, 4nAra. AsutIbala pu. ( Asutirastyasya balac dIrghaH) 68.3 vecanAra, somalatAne pIsanAra yAjJika. AsutIya tri. (Asuteridam grahA0 cha) bhege pIsavAnuM karyuM hoya te saMbaMdhI. Asura tri. (asurasyedam aN) rAkSasanuM, rAkSasa saMbaMdhI, asura saMbaMdhI, asuranA jevA AcAravALuM. (pu.) rAkSasa, te nAmano eka vivAha. jJAtibhyo draviNaM dattvA kanyAyai caiva zaktitaH / kanyApradAnaM svAcchandyAdAsuro dharma ucyate - manu0 3 / 31, (na.) 1. jiusavA 2 asurapaNuM na mAM duSkRtino mUDhAH prapadyante narAdhamAH / mAyayA'pahRtajJAnA AsuraM bhAvamAzritAH / / gItA 7 / 15. Asurasva na. ayAjJiunuM dhana, yajJa nahi DaranArAkhanuM dhana AsurAyaNa pu. ( AsurerapatyaM yuvA0 phak) Asurino yuvApatya AsurAyaNI. strI. Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Asuri-AstArapakti shbdrtnmhoddhiH| 331 Asuri pu. (tattvajJAnopadezena asyati saMsAram as+urac | Askanda pu. (A+skand+ghaJ) dU6g, bha58 42j, asuraH-kapilaH, tasya chAtraH iJ) saaNjyyo||yaa / hAvaM, ti2242, su.j, te. nAmanI ghonI. me. apilamuninA ziSya-mAsu.ri.. ti. -crnnaaskndnnaamitaaclendrH-kiraataa06|25 AsurivAsin pu. (Asurau tatsamIpe vasati Nini) Askandana na. (Askand+lyuTa) sa.TA, yuddha (bhAve Asuri munino ziSya, zukla yajurvedanA saMpradAyano lyuTa) AskandanaM tiraskAre raNe- 1. yuddha, pravartaka koI RSi. 2. ti2272, 3. bhAbhA saMpeSaNe'pi ca-medinI / AsurI srI. (asura+aN+ GIp) 1. 26, 2. bheDa Askandita na. (A+skand+svArthe Nic kta) te. jAtanI zalya cikitsA. nAmanI ghoTanIse. gati. (tri.) 2||26nvaaj. AsUtrita tri. (A sUtra kta) 1. bhAta 532 // 28, Askanditaka na. (saMjJAyAM svArthe vA kan) 652na. 2. aMdara gAMTha vALanArA. artha, humo -utteritamupakaNTamAskanditakamityapi / Aseka pu. (A+sic+ghaJ) 7iaj, sArI. 24 saya utplutyotplutya gamanaM kopAdivAkhilaiH padaiH / / -7iaj, bhAnu 42j. Asekya pu. (Asekamarhati yat) vaidh.42||strmaa usa hemacandraH eka jAtano napuMsaka. Askandin tri. (A skanda Nini) 25. sanAra, Asecana tri. (na sicyate tRpyati mano'tra AdhAre tUTa. 5unA2. lyuTa) ThenA zanithI. sAnahane dI. mana tRpta. na. Askra tri. (A kram+Da vede suTa) 40810 42 // 2. thAya. dal. 305 5.. (bhAve lyuTa) sArI rAta. Asta tri. (A+as+vikSepe kta) sArI rAte. 338.. chAMTavuM, sIMcavuM, chAMTavAnuM sAdhana koI pAtra, bhInuM Astara pu. (A+stR karmaNi ap) thAna moDhavAnI 2. sUsa., 5402vA yogya sAhI vagere -vAso Asecanaka tri. (Asecana+svArthe ka) rena vAthI. valkalamAstaraH kisalayAnyokastarUNAM talama-zAM0 bhananI tRpti. na thAya te.. -nayanayugAsecanakaM za0 219, bhatizaya vistA2. mAnasavRttyApi duSpApama -sA0 da0 pari0 10 AstaraNa na. (AstIryyate karmaNi lyuTa) 5 // 22 // i Asedivas tri. (A+sad+kvasu) 1. 5se. bhAve.sa., AvatI sAdaDI vagere, hAthInI kUla, darbhanI pathArI, 2. 5oMyesa, prApta- AseduSI (strI.) prApta thayeTI. vistA2. -tamAlapatrAstaraNAsu rantum-raghu. 6 / 64 Aseddha tri. (A+sidha+tRca) 1. vAhI, 2. 22%AnI AstaraNa tri. (AstaraNe dIyate kAyaM vA vyuSTA0 aN) AjJAthI prativAdI vagerene rokanAra. AstaraNamAM je apAya, athavA temAM je karAya te. Asedha (Asidh+bhAve ghaJ) vyavahA2ma 28%ii - rAGkavAstaraNe pUrvamayodhyAyAmivAsane-mahA0 Adi0 AjJAthI prativAdIne rokavo, keda karavI, A kAyado AstaraNika tri. (AstareNa prayojanamasya Thak) yA2 5.2no cha- sthAnAsedhaH kAlakRtaH pravAsAt pAtharavAnuM sAdhana vastra vagere. karmaNastathA-nAradaH / AstaraNI strI. (AstaraNapaTyAM striyAM GIp) pAtharavAnI Asevana na. (samyak sevanam) satata sevana, vAraMvAra abhyAsa-Apatti -AsevanaM paunaHpaunyama- si0 kau0 vi7, 225. AstaraNIya tri. (tasyedam vRddhatvAt cha) 5 / 02 8 / 3 / 102. AsevA strI. (A+seva+a+TAp) vAraMvAra sArI rAta saMbaMdhI. sevA-salyAsa, AvRtti.. AstAyana tri. (asti vidyamAnasya sannikRSTadezAdi Asevita tri. (A+sev+kta) sArI rIta. seveda, __phak) yAta mevI. vastunI pAseno oi praza. vaarN||2. seveta. na AsevA za6 mI.. AstAra pu. (AstIryate A+stR+ghaJ) vistAra, vistAra Asevitin tri. (Asevita+ini) vAraMvAra sevanAra, karavA yogya. satata sevanAra, sArI rIte sevanAra. AstArapakti strI. te namanI me. vaihi chaha. Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 shbdrtnmhoddhiH| [AstAva-AsphAla AstAva pu. (Astuvantyatra A+stu+AdhAre ghaJ) | AsthAnI strI. (AsthIyate'tra TitvAt GIp) samA. 1. yazama stuti. 5282|mono stuti. praza, / -AsthAnI samaye samaM nRpajanaH sAyaMtane saMpatan2. sArI stuti. ratnAvalI. Astika tri. (asti paraloka iti matiryasya Thak) | AsthApana na. (A+sthA+Nic+puk+lyuTa) sArI 528cha mema. mAnanA2, sti.. -astItyuktvA rIte sthApavuM, suzrutamAM kahela eka bastikarma. gato yasmAta pitA garbhasthameva tama / vanaM tasmAdidaM AsthApita tri. (A+sthA+Nica+paka+kta) sArI tasya nAmAstiketi vizrutam / / -mahA0 (pu.) te. rIte sthApela. nAmanA meM muni, 42.42no putra. -Astikasya AsthAyikA strI. (A+sthA+Nvul strItvAt TAp ata munermAtA bhaginI vAsukestathA / jaratkAramuneH patnI itvam) bhAsthAna, sthiti. manasAdevi te namaH / / mahA0, AsthAvaka tri. (A+sthA kartari Nvul) sthiti 4282. AstikatA strI. (Astikasya bhAvaH tal) sti:54i.. Asthita tri. (A+sthA+kta) sthiti, sthiti me Astikatva na. (Astikasya bhAvaH tva) 352 no. artha. Azraya karela, rahenAro, kAme lAgelo, abhyAsa huA. 42nA. AstikArthada pu. (AstikAyArthaM dadAti dA+ka) | Asthiti strI. (A+sthA+ktin) 428, sthiti 38, nabhe4ya 20%. mAsthA, tAtparyathA vata. Astikya na. (Astikasya bhAvaH SyaJ) sti.j, Astheya tri. (A+sthA+karmaNi yat) samAna 42 5.2sAune, bhAnavA5j -AstikayaM zraddadhAnatA yogya, Azraya karavA yogya. paramArtheSvAgamArtheSu-zaGkara0 AsnAta tri. (A+snA+karttari kta) 42. snAna yu AstIka pu. 4242 bhunino putra.. hoya te. AstIkajananI strI. (AstIkasya jananI) manasA AsnAna na. (A+snA+lyuTa) -DA, 43 426 // devI, vAsukinI bena, jarakAra muninI putrI. AstIrNa tri. (A+stR+kta) vistI, 38||yes, pAtharela. Asneya tri. (Asye bhavaH Dhak-AsannAdezaH ato ___ -AstIrNAjinaratnAsu-raghu0 lopaH) bhujamA thanAra. AstRta tri. (A+stR+kta) vistI. Aspada na. (A+pad+ghasuT) 1. pratiSThA, 2. 56, Asteya tri. (astItyavyayaM tatra vidyamAne bhavaH Dhak) -narendramalAyatanAdanantaraM tadAspadaM shriiryvraajhayAta evA koI padArthamAM thanAra. saMjJitam-raghu0 3 / 36, 3. sthAna. - dhyAnAspadaM Astra tri. (astrasyedam aN) satra saMbaMdhI. bhUtapateviveza-ku0 3 / 43, 4. itya, 5. prabhutva, AsthA strI. (A+sthA+aG) 1. zraddhA, 2. sA62, 5. salamAna, 7. viSaya, 8. sthiti, 8. jyotiSamA -daivAt svargavadbadhyatvaM matryeSvAsthAparAGmukhaH / / j, zabhu sthAna -nirdhanatA sarvApadAmAspadam / / vinazvare vihAyAsthAM yazaH pAlaya mitra ! me / / -kirA0 -hito0, 3. prayatna, 4. satmA, 5. TeDI, hemare, | Aspandana na. (A+spand+lyuTa) thoDaM khAsa, 2 5. saMbana, 7. sthiti, 8. apekSA- piNDeSvanAsthA ___5, 4u2 yAda, suj, 5.37. khalu bhautikeSu-raghu0 AspardhA strI. (A spardha ac TAp) 3 42vI. ta, AsthAna na. (AsthIyate'tra A+sthA+AdhAre lyuTa) 26. 1. samA, 2. vizrAmasthAna, -anekarAjanyarathA- | AspAtra na. (AsyarUpaM pAtram) bhu535. pAtra. zvasaGkulam / tadIyamAsthAnaniketanAjiram / / | AsphAla pu. (A+sphala-cAlane+Nic+ac, sphul -kiraa01|16, 3. sAsthA, 4. zraddhA- rAjAnamAsthAna- ghab) yAsa, dAva, sAva, hathInA Ananu maNDapagatam-kAdambarI. yAta. Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AsphAlana- AsrAvin ] AsphAlana na. (A+sphal + Nic + lyuT) 1. hoDavu, 2. bhAravu, u. yAsavu, -airAvatAsphAlanavizlathaM yaH saMghaTTayannaGgadamaGgadena-raghu0 6 / 73, 4. khAropa, pakhAuMjara, 55353 - AsAM jalAsphAnatatparANAm - raghu0 16 / 62, 7. pragalbhatA, jaDAI, 8. tAunA- elAlatAsphAlanalabdhagandha - zizu0 AsphAlita tri. (A+sphal + Nic + kta) 1. hoDela, bhArela, athaDAyeva, 2. yasAvela, ulAvela, Asphujit pu. ( Asphulati vA Du Asphu, taM jayati for fo) 212112. AsphoTa pu. ( AsphuT + Nic + ac) 1. khAnu ADa, 2. massa vagerenA hAtha hoDavA te, -kakSaiH kakSyAM vidhunvAnAvAsphoTaM tatra cakratuH- mahA0 sabhA0, khabho thAbaDavo, ghasAvAthI thayela zabda -lAGgUlAsphoTazabdAcca cAlitaH sa mahAgiriH- rAmA0 AsphoTaka pu. ( A + sphuT + Nic + Nvul) parvatamAM thanAra eka jAtanuM pIlanuM vRkSa. (tri.) bAhuno zabda karanAra. AsphoTana na. (A+sphuT + Nic + bhAve lyuT ) 1. prakAza, 2. 452 5, 3. 525, 4. yadu, 5. hU~ bhAravI, 9. saMoya, 7. sUpaDAthI dhAnya vagere jhATakavuM, 8. bAhu vagereno zabda ka2vo - AsphoTananinAdAMzca bAlAnAM khelatAM tathA / AsphoTanI strI. (A+ sphuT + Nic +karaNe lyuT strItvAt zabdaratnamahodadhiH / GIp ) kheDa bhatanuM vadhavAnuM astra, sAraDI. AsphoTita na. (AsphuT + Nic bhAve kta) jADu vagereno zabcha, prAza, a52 5. (tri. karmaNi kta) jheDI nAMjela, bhArI nAMjela, a52 harela. AsphoTA strI. (A+ sphuT + Nic + ac+TAp) nava massiDI, navabhAvatI batA. Asphota pu. (A+sphuT +ac pRSo0 Tasya tatvam ) 1. khaDaDAnuM jhADa, 2. jarA Au, 3. vihAra vRkSa. Asphotaka pu. ( A + sphuT + ac svArthe kan ) khAUDAnu 313. AsphotA strI. ( A + sphuT +ac TAp) te nAmanI kheDa auSadhi, kheDa bhatanI batA, garae. AsmAka tri. (asmAkamidam asmad + aN) abhAraM, abhArA saMbandhI, amArA jaghAnuM - AsmAkadantisAnnidhyAt - zi0 2 / 63. 333 AsmAkI strI. (asmAkamidam striyAM GIp ) uparano artha dukha.. AsmAkIna tri. (asmAkamidaM khaJ) sabhA, samArA saMbandhI. Asya na. (asyate grAso'tra as + AdhAre Nyat) bhukha - Asyakuhare vivRtAsyaH, nityamAsyaM zuci strINAm manu0, bhujano madhya bhAga -yasyAsyena sadA'nti havyAni tridivaukasaH - manu0 1/95, (tri. Asye bhavaH) bhujamAM thanAra - tulyAsyaprayatnaM savarNampANiniH; tulyasthAnAsyaprayatnaH svaH / / 1 / 1 / 17 / / siddhahemacandraH tAsu vagere sthAna. Asyandana na. (A+syand + bhAve lyuT ) bagAra vu, TapaDavu, thoDuM vu. Asyandhaya tri. (AsyaM dhayati dhe+kha - mum ) bhukhanA amRtano svAda lenAra, mukha cuMbana karanAra. Asyapatra na. ( Asyameva patramasya ) padma, ubhasa - AsyalAGgala pu. ( AsyaM lAGgalamiva bhUmividArakaM yasya) 1. lUMDa, Du52, suvara, 2. DUtarI. Asyaloman na. ( AsyabhavaM loma) puruSanA bhuSTa upara thala vAja-chADhI. AsyahAtya tri. ( asinA'hatyA'hananam tataH astyarthe vimuktAdi aN) talavAranA ghA rahita. AsyA strI. (As bhAve kyap ) sthiti, gatirahitapa. - AsyAsukhaM svapnasukhaM dadhIni - suzrutam. AsyAsava pu. ( AsyasyAsava iva) thaMDa, lAja. Asra na. (asrameva svArthe aN) soDI. Anin tri. (Asra+in) solIvANu. Amrapa pu. ( AsraM rudhiraM pibati pA+ka) 1. sohI pInAra rAkSasa, 2. bhUla nakSatra. Asrava pu. (Asravati mano'nena karaNe ap) useza, pIDA, jainamata prasiddha karmabandhanuM kAraNa-nava tattvomAM trIjuM agara pAMcamuM tattva, aparAdha, atikramaNa, UkaLatA cokhAnI varALa. AsrAva pu. ( Asravati rudhiramasmAt A+sru+ghaJ) ghA, sArI rIte Ukhu, 245vu, bhoDhAnI sAja, pIDA, aSTa (tri. samyakkSaraNe kartari aN ) sArI rIte aranAra. AsrAvin tri. (A+sru+Nini ) maha vagerenA ravAnA svabhAvavALuM, jha2nA2, jene kSata thayela che te. Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 Asvanita tri. (A+svan + kta pakSe ITa) zabda thayela, avAja thayela. zabdaratnamahodadhiH / AsvAda pu. (A+svad - karmaNi ghaJ) 1. madhura vagere rasa, yAja - cUtAGkurAsvAdakaSAyakaNThaH- ku0 3 / 32, 2. zRMgAra vagere rasa, 3. rasano anubhava, svA6 sevo- jJAtAsvAdaH vivRtajaghanAM ko vihAtuM samarthaH- megha0 41, svAddiSTa, rasANa - AsvAdavadbhiH kavalaistRNAnAm raghu0 2 / 25 AsvAdaka na. ( A + svad + Nvul ) svAha benAra, rasanI anubhava karanAra. AsvAdita tri. (A+svad + Nic + kta) bheno svAha lIdho hoya te padArtha, bhakSaNa karela padArtha. AsvAdya tri. ( A + svad + Nic+ yat) svAha sevA yogya pArtha- AsvAdyatoyA prabhavanti nadyaH samudramAsAdya bhavantyapeyAH - hito0 (na. A+svad + Nic + lyap) svAha sahane, lakSaNa rIne. AsvAnta tri. (A+svan + iDbhAve dIrghaH) zabda aresa zabdavALuM thayela. Aha avya. (brU+ac AhAdezaH uvAca) dviyApaha sarajuM hejAtuM khavyaya, adhuM, jolyo. Ahaka pu. ( A + n +Da saMjJAyAM kan) vaidya mAMDalelo te nAmano kheDa tAva, nAsAzvara - tanunA raktazothena yukto nAsApuTAntare / gAtrazUlajvarakaraH zleSmaNA hyAhakaH smRtaH - vaidyakaH Ahata tri. ( A + n + kta) 1. bhAresa, 2. athaDAyesa, - prati divasa yAti layaM vasantavAtAhateva zizira zrI:paJca. 3. AghAtane prApta thayesa. - pAdAhataM yadutthAya mUrdhAnamadhirohati - zi0 2/46, 4. bhaIna rela, 5. bha vagerethI gherAyela, 6. abhyAsa karela, 7. amuka saMkhyAthI guerola. (pu.) 1. 6581, 2. te nAbhanuM vAtrinagAraM. (na.) 1. kheaha vajata dhoyesa, navuM dvinArIvANuM nahi paherelu dhoLuM vastra, 3. jUnuM vastra, 4. bhAvahIna } nirartha bhASA - vanyAsuto'hamasmi 'DuM vaMdhyA putra chu' khevaM mithyA josavuM te. AhatalakSaNA pu. (AhatamabhyastaM lakSaNaM yasya) guezo vaDe prasiddha. Ahati strI. (A+han+ ktin) 1. zab6no hetu kheDa prahArano saMyoga, 2. AghAta, u. bhAravu, 4. hoDavu, 5. gueAvu, bhana 42, 7. lADaDI. [Asvanita- -Ahava Ahanana na. (A+han+karaNe lyuT ) 1. bhAravAnuM sAdhana bAiDI vagere, guzavaM. Ahanas tri. (A+han + asun) bhAravA yogya, piisvaapIsavA yogya, nIcovavA yogya. Ahara tri. ( Aharati A+ha+ac) lAvanAra, vardha bhAvanAra, saMyaya 42nAra - vanAntarAdupAvRttaiH samitkuzaphalAharaiH- raghu0 1 / 49 (pu.) (ucchvAsa, saMbhava, saMgraha karanAra. AharakaraTA strI. (Ahara karaTa ! ityucyate yasyAM kriyAyAm mayUra 0 ) 422 nAmanI isar3I bhativANA pratye 'he kaTa ! tuM amuka lAva' ema kahevAmAM Ave tehiyA. AharaceTA strI. (Ahara ceTa ! ityucyate yasyAM kriyAyAm mayU0) 4mA 3 yAra ! tuM khamuGa sAva' khebha kahevAmAM Ave te kriyA. AharaNa na. (A+hR + bhAve lyuT ) 1. kheDa sthAnethI jIne sthAne saha dhuM te, 2. khAvu, saha kuM - mRdAharaNasaMghaTTapratiSThAhvAnameva ca / snapanaM pUjanaM caiva visarjanamataH param / / - tithyAditattvam / 3. Ayo4na 42, 4. vivAha vagerebhAM bhUvAmAM Avato padArtha-kanyAdAnamAM apAtuM dhanasttvaanuruupaahrnniikRtshriiH- raghu0 7 32 pa. azAtovardha vAtI pachArtha, samidAharaNAya prasthitA vayamzaku0 1 AharaNIya tri. (A+ha + anIyar ) 1 yo vA yogya, 2. khAzavA yogya, u. bhUGavA yogya. AharanivapA strI. ( Ahara nivapa ityucyate yasyAM kriyAyAm) mA 'tuM sAva, nAma' khebha TuDevAmAM Ave che te kriyA. AharaniSkirA strI. ( Ahara niSkira ityucyate yasyAM kriyAyAm) bhebhAM 'tuM sAvana zuddha 42 khema' levAmAM Ave che te kriyA. AhartR tri. (A+hR+tRc) 1. bhejavanAra, 2. saMpAhana 42nAra, u. yonAra, 4. khAzanAra, lAvanAra. - Atmano vaghamAharttA kvAsau vihagataskaraH- vikramo0, 2nAra. Ahava na. ( AhUyante'rayo'tra A + hve + ap) 1. yuddha, (AhUyate 'tra + A+hu+ap) 2. saMgrAma, bArdha, evaMvidhenA havaceSTitena raghu0 7 / 67 - yadA zrauSaM Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAdavana-mAdarthya shbdrtnmhoddhiH| 335 HTMmatyantaguram | hataM pArthanAdavaprathuSyam -ma | sadArApAnAma. (rna, 2.) jainadarzana prasiddha Adi0 1 / 182 nAmakarmanI eka prakRti ke jenA udayathI AhAraka kAdavana na. (dUyateDamina baTdhAre nyuTa) | zarIranA aMgopAMga utpanna thAya che. ya-draSTramAdavanA namUnAm -zi0 24 28, | mAdAra gupta tri. (nai. TuM.) AhAra paratve mana, vacana cotaraphathI havana-homavuM, Ahuti. ane kAyAne pApathI gopavI rAkhanAra. gAdavanIya 5. (3+chuM+chaLa AdhAra vI 3 noya) | maNirapariNA strI, (nai. 6) sUyagaDAMga-sUtrakatAMga te nAmano eka agni -arAivanIyastu sAnitratA | sUtranA bIjA. zrutaskaMdhanA trIjA adhyayananuM nAma. garIyasI -manu0 2 / 231. (tri. A+hu+karmaNi AdhAre hirapati zrI. (na. 6.) je zaktithI AhAra vI. manIyara) sArI rIte homa karavA yogya haviSa laIne zarIrarUpe pariNAma pamADI zakAya te zaktinI vagere. paripUrNatA. mAdAra pu. (mA+8+ ) bhojana, khAvuM -bAhAra: AhArapAka pu. (AhArasya pAkaH rasAdibhAvena pariNAmaH) prINanaH sadyo balakRddehadhArakaH / AyustejaH khAdhelA padArthanuM rasAdi rUpe pariNamana-pAcana. samutsAhamRtyonoganivavardhanaH || -suzrutA, ANavuM, sAdirazuddhi strI. (hIrasya matsyodde: zuddha:) bhakSya lAvavuM, haravuM. -nirAhAro thatAhArI temanI vagere padArthonI zuddhi, AhAranA doSanuM nivAraNa samAhitau-devI A0 karavA mATe zuddhi, duSTa AhArathI utpanna thayela doSa mAdAra na. (aa. 3nAhAra) AhAraka zarIra, jainadarzana dUra karavA mATe prAyazcitta, zabdAdi viSayanA jJAnanI saMmata pAMca zarIramAMnuM trIjuM zarIra -dvArika zuddhi. vaikriyAhAraka-taijasa-kArmaNAni zarIrANi- tattvArtha0 mAdArasaMpatti ratrI. (dArI saMpatti:) AhAranI saMpattirA37. (.) AhAra karanAra, khAnapAna vagere rasane utpanna karanAra mIThuM vagere. karanAra. AhArasaMbhava pu. (AhArAt bhojyadravyAt smbhvtisAdAranAman ne, (nai. 6.) jenA udayathI AhAraka zarIra prApta thAya evI nAmakarmanI eka prakRti. sa+mU+ga) khAdhelo AhAra pacavAthI zarIramAM | utpanna thanAra rasadhAtuM. sAdaramizra . (nai. 6) AhAraka mizrayoga, AhAraka AhArasaMzA strI. (nai. 6) AhAra levAnI saMjJAzarIra karatI vakhate audArika zarIranI sAthe AhAraka icchA. zarIranuM mizraNa thAya te vakhatano yoga. sarayu na. (. ?) AhAraka zarIra ane mAdArasamudrayAta pu. (rna. 6) AhAraka zarIra banAvatI AhAraka aMgopAMga e be nAmakarmanI prakRtinI joDa. vakhate jIvapradezanuM audArika zarIrathI bahAra nIkaLavuM daridhdhi strI. (ne. 6) AhAraka zarIra banAvavAnI ane prakRti prakRtino bhogavaTo karI nirjaravuM te. labdhi zakti. mAdArtha tri. (+hR thata) 1. ANavA yogya, mAdAravA strI. (rna. 6) AhAraka zarIranI -AhAryanIyamAnaM hi kSaNaM duHkhena hRdyatAm-kAmandakaH / racanAmAM upayogI thAya tevo pugalano jaththo. lAvavA yogya, 2. vyApta thavA yogya, 3. kRtrima, sAdAra zarIra ne. (nai. 6) AhAraka zarIra, zubhaprazasta banAvaTI, 4. khAvAlAyaka, 5. laukika Aropa karavA pudgala dravyajanya, vizuddha- niSpApakArI ane vyAghAta yogya. (pu.) Aropita jJAna, abhinaya -naTAdie bAdhA rahita hoya che, tathA te cauda pUrvadhArI munine potAno pATha bhajavavo te mahemiyoDavAnuvAra: ja prApta thAya che -AmaM vizuddhamati vahiAra sa caturvidhaH / AGgiko vAcikazcaivamAhAryaH caturdazapUrvadharasyaiva-tattvArtha0 2049 sarvistathI || -sATU0 6. ka I aupAsanika mANArasamudrayAta pu. (nai. ) AhAraka zarIra banAvavA agni. (tri. ne. 2.) (pra. maharima) pANI sAthe mATe AtmAnA pradezo zarIrathI bahAra kADhavA te. | utAravA yogya khAdya-auSadha cUrNa vagere. Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 shbdrtnmhoddhiH| [AhAryazobhA-AhUya AhAryazobhA strI. (AhAryA zobhA) itrima. zobhA- | AhituNDika tri. (ahituNDena dIvyati Thak) sapana. AhAryazobhArahitairamAyairaikSiSTa puMbhiH pracitAn sa | pakaDanAra madArI, vAdI, sApano khelADI, aidrajAlika, goSThAnbhaTTiH 2. sarge / duga2 -vaidyasAMvatsarAcAryAH svapakSe'dhikRtAzcarAH / AhAva pu. (A+he+ghaJ saMprasAraNaM vRddhiH) 1. vADI, yathAhituNDikonmatAH sarvaM jAnanti zatruSu / / -ahaM kSudra-4Azaya, 2. yuddha, 3. borA, sAvaM, khalvAhituNDiko jIrNaviSo nAma-mudrA0 2 4. agni, 5. abhu maMtrI bhAvAna 2 te, Ahimata tri. (ahimato'dUrabhavaH aN) sa.faun prazanI 6. AhvAnanA sAdhana rUpa koI maMtra. pAse thanAra. AhiMsAyana pu. (AhiMseH yuvApatye phak) masi | Ahuka pu. yaduvaMzanI me. kSatriya, vasudeva. nAmanA munino pautra. Ahukin pu. yaduvaMzano kSatriya. AhiMsi pu. (ahiMsasya apatyam iJ) si. nAma.na. Ahuta na. (A+hu+kta) sthe. 425. yogya pAya bhanina saMtAna. yajJamAMno eka manuSyayajJa. (tri.) jene uddezI homa Ahika pu. (ahiriva AkRtiryasya, kan svArthe aN) karavAmAM Avyo hoya te devAdi. 1. atuDa, 2. pANini muni. Ahuti strI. (A+hu+ktin) 1. nAti. -punAnaM Ahicchatra tri. (ahicchatradeze bhavaH aN) sADiya73 pavanodbhUtairdhUmairAhutigandhibhiH-raghu0 153, hevana. 6dezAne nAmanA dezamAM thanAra. bhaMtrapUrva manima viSa, namate. -agnau prAstAhutiH AhiNDika pu. (niSAdena vaidehyAM janite antyaja samyagAdityamupatiSThate -manu0, 2. sAvadhAna. 12, varNasaGkarabhede) me tano tya4 va[saM.42-niSAha AAR, bhAvAna pitA ane vaidehI mAtAthI utpanna varNasaMkara Ahulya na. (A+hal+kyap saMprasAraNaM ca) 82bhI.2 AhiNDiko niSAdena vaidehyAmeva jAyate- manu0 10 / 37 vageremAM (taravaTa) e nAmathI prasiddha evuM koI jhADa. Ahuva tri. (A+he ghabarthe karmaNi ka) mAvAna. AhiNDika tri. (prA. AhiMDaa athavA AhiMDaga) karavA yogya, bolAvavA yogya. bhusA32, bhramazAsa. AhU tri. (A+ Dhe+kvip) kodAvanA2, povAtuM. Ahita tri. (A+dhA+kta hyAdezaH) 1. bhU.sa., AhUta tri. (A++kta) lohAvesa. -pragAyataH 2. sthApesa, 3. apae 28, 4bhA rAyuM (thA svavIryANi tIrthapAdaH priyazravAH / AhUta iva me 35. bhAyaM) 4. ||dhaan. 438, 5. saM2412. 43sa, __ zIghraM darzanaM yAti cetasi -bhAga0 1 / 6 / 34 / / 9. anubhUta, Ahata, prApta 738. -vyAvartanairahipa AhUta na. (A+he+kta) podAva, nAmathI. rAyatA terasyamAhitAGkaH-ki0 vyavahAravANu 4Ata, praya5nta. -kadambAni AhitalakSaNa tri. (AhitaM lakSaNaM yasya) 1. gu paTolAni vRntAkasahitAni ca / na tyajet kArtike vagerethI prasiddha, 2. jenA upara cihna karavAmAM AvyuM mAsi yAvadAhUtanArakI-tithyAditattvam / Doya te. AhUtaprapalAyin tri. (AhUtaH vivAdanirNayArthaM AhitAgni tri. (Ahito'gniyena) agnihotrI, maMtrathA. rAjJAhUto'pi prapalAyate pra+para+ay+Nini rasya mAnine. sthApana. 42 // 2. pAhA! -na darzana vinA la:) vyavahAramAhIna. mevo. vAha.. zrAddhamAhitAgnerdvijanmanaH -manu0 3 / 282 AhUtasaMplava pu. (AhUtasya vizvasya saMplavo yatra) AhitAgnigaNa pu. 52nipAtane. bhATe pANinIya. nAmathI vyavahAra karAtA jagatano jemAM laya thAya che vyAkaraNamAM kahela eka zabdasamUha, jema ke- ta-pralaya - AhUtasaMplavasthAnamamRtatvaM ca bhASateAhitAgni, jAtaputra, jAtadanta, jAtazmazru, tailapIta, purA. mRtapIta, madyapIta, UDhabhArya, gatArtha ityAdi. AhUti strI. (A+he+ktin) sAivAna-mosA. Ahiti strI. (A+dhA+ktin hyAdezaH) 1. sthApana, | AhUya avya. (A+he+lyap) dosAvIna- AhUya 2. sAdhAnamaMtrI ani vagaireno saM2782, bhADati. dAnaM kanyAyA bAhmo dharmaH prakIrtitaH- manu0 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ahata-i]] shbdrtnmhoddhiH| Ahata tri. (A+ha+kta) Auc... AhAdita tri. (A+halada+Nica+kta) 1.yo Ananda Ahati strI. (A+ha+ktin) uj, euab. karyo hoya te, 2. jene AnaMda utpanna thayo hoya te. AhRtya avya. (A+ha+ lyap) ena, dAvIna. AhlAdin tri. (A+hlAd+Nini) mAnahayuta, -samAhatyAnyatantrANi-amara0 mAnahA24. Aheya tri. (aheridam Thak) 1. sa. saMdhI . 2, AhavaM tri. (Ahvayati A+he+Da) bhAvAna.24, cAmaDuM vagere sApo sAthe saMbaMdha rAkhanAra. bolAvanA2. Aho avya. (A+han+Do) 1. 5- dAratyAgI Ahvaya pu. (AhvaryAyate prApyate yA+ghaJarthe ka) nAma, bhavAmyAho parastrIsparzapAMzula:- zA0 1, 2. vi.485, saMsu. -kRtvA tu tanmahAprajJaH kAvyaM rAmAyaNAhvayamane. 3. viyA2 matAvana2 savyaya- Aho nivatsyati rAmA0 4 / 7, (pu. A+he+za) dheTa vagaire prANI samaM hariNAGganAbhiH -zA0 1. aGke / 43 saratapUrva dhuta. rabhavo ta -paNapUrvakaM pakSiAhopuruSikA strI. (ahameva puruSaH zUraH ahopuruSaH tasya | meSAdiyodhanaM AhvayaH -manu0 87 bhAvo vuJ strItvAt TAp) 5.76, nd -AhopuruSikAM / Ahvayana na. (Ahve+Nic+lyuTa) nAmA zinu sAdhana pazya mama sadratnakAntibhiH- bhaTTiH 5 / 27 oza, nAma (tri.) podAvanA2. Ahosvita avya. (Aho ca svicca) visu. saMzayAthe.. Ahvayitavya tri. (Ave+Nic karmaNi tavya) leuaal 5.na., athavA- kiM dvijaH pacati Ahosvid gacchati- yogya. siddhA0 Ahvara tri. (A+havR+ac) 1. suTila, 2. 43, Ahna na. (ahnAM samUha: aJ) hivasAno smudaay-19|| ___ 3. zIna2 dezamA utpanna thayeta. hivasI- (tri. ahni bhavaH aJ) hivasamA thn||2- AhvA srI. (Ahve+aG) bouaj, nama., saMza.. thayesa. AhvAna na. (A+have+lyuT) 1. modaaj, nAma, Ahnika tri. (ahni bhavaH ThaJ) 1. hivasamA thanAra, saMsu. -suhadAhvAnaM prakurvIta- paJca0 3 / 47, 2. hivasama sAdhya, 3. mezana, 4. umeza sAdhanA 2. loyavAna sAdhana, 3. 204Iya. 5tra, 4. 2k dAya ko3. -kRtAhnikaH saMvRttaH-vikrama0 po . 4, (na.) 1. hivasanu mona, 2. 54248 samUDa AhvAya pu. (A ve ghaJ) poTAva ta, nAma.. 3, thano mA. AhvAyaka tri. (A+Dhe+Nvul) cluvana2. -AhvAyakAn AhlAda pu. (Ahlad+ghaJ) , muzI, bhAna:- __bhUmipaterayodhyAm-bhaTTiH 2 / 43 nandastvAtmaja utpanne jAtAHhalAdo mahAmanAH-bhAga0 AhvAraka tri. (AhavR+Nvul) suTi, 48. 1051 AhavRti strI. (A++ktin) kuTiyatA, 4sal, AhlAdana na. (Ahlad+Nic+lyuTa) AnaMda saMpAina (pu.) (A++kta) te. nAmanI meM 24deg1. -rukmI 42vI, pa. mA. (tri.) mAnahana, mAna- | caivAvRtizcaiva nIlo nArmada eva ca-harivaMze0 / sAdhana, AnaMda saMpAdana karanAra. i svaromaitrI sva.2. i pu. (asya viSNorapatyaM a+iJ) maheva.. -i: kAme rati-lakSmyorI uH zive brahmakAdya UH-Agneye ekAkSarAbhidhAnam / (avya. nabarthakasya a+tasyedam iJ) meha, roSa, kyana, ni.28525, anu5, yA, roga, vismaya, nindA ane saMbodhanArthe avyaya. i (bhvA0 para0 saka0 seT ayati) 4, ut 3 ya, sA. li. - udayati yadi bhAnuH pazcime digvibhAge-hito0, ati sAthe-tima-saMghana, __52ma- atItya hi guNAn sarvAn svabhAvo mUrdhni vartate-hito0, anu sa..-anu.7251- dhAturAdezamanveti tadyathA hi tadarpaNaH / nAtmAdhIno manuSyo'yaM kAlaM Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 shbdrtnmhoddhiH| [ikaTa-ikSuvaTikA vRkSa. bhajati kaJcanamahAbhA0, apa sAthe-dUra 2, 5dAyana- | ikSunetra na. (ikSonetramiva ikSurnIyate punarutpAdanAyAropyanAsI. 4j. - pratyAdezavyalIkamapaitu te zAkuM0 (adA0 | te'nena nI+STran) 2251-0 Aisit ouis, ze24InI A0 sa0 aniT) bhA. (A. dhAtu, adhi sAthe. Doya. cha.) adhIte. (adA0 para0) 4 eti, adhi ikSupatra pu. (ikSoH patramiva patramasya) me tana saathe-sm29|| 42j -adhyeti rAmasya dayamAno'- dhAnya-vAra. sAvadhyeti tava lakSmaNaH -bhaTTiH ikSupAka pu. (ikSoH pAkaH) vagaire ze24InA 45. ikaTa pu. (eti bhUmimudbhidya gacchati i+kaTac vA ikSupra pu. (ikSuriva pUryate pR+karmaNi ghabarthe ka husvapakSe guNAbhAvaH) isanI saM.2. not) 50sArnu, u. ikkaTa pu. (it+kaTa) sA6 42vA mATe 6payogI ikSubAlikA strI. (ikSorbAla: keza iva zIrSasthapatrA eka jAtanuM tRNa. derasyAH) sa., so nAmarnu ghAsa.. ikkavAla pu jyotiSazAstra prasiddha meM rAjyoga ikSubhakSitI strI. (ikSuH bhakSitaH yayA) ze27 jAnArI cet kaNTakaNTake (1- 4-7-10) panaphare (2-5 strI, goLa ane sAkarathI banelo khAdya padArtha. 8-11) anugrahAH samastAH / / syAdikkavAla iti ikSumatI strI. (ikSuH ikSuraso'styasyAm nadyAM matup rAjyasukhAptihetuH / ___GIp) te. nAmanI 2.5 nahI -ikSumAlinI, ikSumAlavI. ikSu pu. (iSyate'sau mAdhuryAt iS+ksa) 1. ze27, ikSumUla pu. (ikSoH mUlamiva mUlamasya) vasanu vRkSa. 2. ze27. sevA svAhavANu me vRkSa, 3. cha.. -atIva madhuro mUlaH-suzrutaH / ikSuka pu. (ikSu+kan) ze21, 2231na svAhavANu, me. ikSumeha pu. (ikSurasatulyo mehaH) vaidha-suzruta anyama kahela te nAmano prameha roga, madhumeha roga. ikSukANDa pu. (ikSoH kANDa iva kANDo yasya) ze27no Aisii, AsAna muM4 ghAsa- kSiptaM puro na ikSuyantra na. (ikSorniSpIDanaM yantram) ze27. pIlavAnu ___ yaMtra, yIyUDa.. jagRhe muhurikSukANDam-zizu0 ikSukIya tri. (ikSavaH santyasmin cha naDA0 phak kuk ca) ikSuyoni pu. (ikSuriva yonirasya) meM.3 %ld.nI. 2.2.48, ze2IvANo. he vagere. (tatra bhavaH aikSukaH) 22.3laml dhoLI zeraDI. pradezamAM thanAra. ikSura pu. (iS+ksurac) te namarnu meM vRkSa, , ikSukuTTaka pu. (ikSun kuTTayati kuTTa+zilpini kvun) ze27, 8sa.. zeraDI kApI ekaThI karanAra, goLa banAvanAra kheDUta. ikSuraka pu. (ikSura+svArthe kan) me nAmarnu me vRkSa, ikSugandha pu. (ikSuriva gandha ekadezAvayavo yasya) gama, ze27- svayaM guptekSurakayoH phalacUrNa 1. vividha ma, 2. 51A.. sazarkaram / dhAroSNena naraH pItvA payasA na kSayaM ikSugandhA strI. (ikSorgandha iva gandho yasyAH TAp) vrajet -suzrutaH / 1. goma, 2. (sa32, 3. ghoNu oj. ikSurasa pu. (ikSoH rasa iva raso yasya) esa.Ta, ze231no. ikSuja tri. (ikSostadrasAjjAyate jan+Da) ze2aumAthA 2sa. -danta niSpIDitasyekSo rasaH pittAsranAzanaH / thanAra goLa vagere. zarkarAsamavIryaH syAdavivAdI kaphapradaH - bhAvapra0 ikSutulyA srI. (ikSuNA tulyA patrAdinA) vA2. dhAnya, goNa, rAma, sa.2. kAsaDo ghAsa. ikSurasakvAtha pu. (ikSurasasya kvAthaH pAkabhedaH) ze23111 ikSudaNDa pu. (ikSordaNDa iva) zavaDInasaist. 2sano tul, u. ikSudarbhA strI. (ikSoriva darbho bandho'syAH) tRpatri. | ikSurasoda pu. (ikSurasavadudakaM yasya) susamudra (prAya: nAmanI vanaspati. kSArasamudra) te. nAmano . samudra. ikSudA strI. (ikSumikSurasAsvAdaM dadAti jalena dA+ka) | ikSuvaTikA strI. (ikSoH vaTikA) te. nAmarnu ma. vRkSa, te nAmanI eka nadI. so. Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikSuvaNa-icchA] ikSuvaNa na. ( ikSUNAM vanam ) zeraDInuM vana-jetara. ikSuvallarI strI. ( ikSuriva susvAdA vallI vallarI vA latA) kSIravihArI nAmanI vesa zabdaratnamahodadhiH / 339 iGag (bhvA0 para0 saka0 se iGgati) 4 Atmanepaditvamapi-yo'vatiSThati neGgate yathA dIpo nivAtastho neGgate sopamA smRtA- bhaga0 6 / 19 iGga pu. (igi+bhAve ghaJ) yAsa, vu, gitayeSTita, raMgama, DAsa-yAsatuM - tvayA sRSTamidaM sarvaM yacceGgaM yacca neGgati-bhA0 iGgana na. (igi + bhAve lyuT ) iMgita, yeSTita, yAsavu, hAla, jJAna. iGganA strI. (igi+yuc) uparano artha kho.. iGgita na. ( igi + bhAve kta) 1. hAsavu-yAsavu, 2. iGgitaM hRdgato bhAva: hRhayanA abhiprAyane 45||vnaarii yeSTA- AkArairiGgitairgatyA ceSTayA bhASaNena ca / netravaktravikAreNa lakSyate'ntargataM manaH - hito0 suhRdvabhedaH / ( tri.) yAvesa, hAsesa, iMpita. iGgitajJa tri. (iGgitaM jAnAti) jahAranI yeSTAsothI AMtari' manobhAva bhaenAra- iGgitakovidaH - tasya saMvRtamantrasya gUDhAkAreGgitasya ca raghu0 1 / 20 ikSuzAkaTa na. ( ikSUNAM bhavanaM kSetram ikSu + zAkaTac) zeraDI thavA yogya khetara. ikSuzAkina na. ( ikSUNAM bhavanaM kSetram ikSu + zAkinac ) iGgila (Da) pu. ( igi + ilaJ vA lasya DaH) goriyAnuM upa2no artha juo. ikSuvATikA strI. ( svArthe kan ) uparano artha dukha.. ikSuvATA strI. (ikSorvATIva) kheDa bhatanI zeraDI, zeraDInI vADI, jemAM zeraDI pAkatI hoya tevuM khetara. ikSuvAlikA strI. ( ikSuriva valati val Nvul) (tAsabhajAnA) se nAmathI prasiddha vRkSa, DAsa, aso nAmanuM ghAsa. ikSuvikAra pu. ( ikSorvikAraH) zeraDIno vihAra, goja vagere. ikSuveSTana pu. ( ikSoriva veSTanamasya) bhadrabhuM4 nAmanu ghAsa.. ikSuzara pu. ( ikSuriva zRNAti zR + ac) kheDa bhatano asa.DI. ikSusamudra pu. ( ikSurasasvAdUdakaH samudraH) te nAmano eka samudra. ikSusAra pu. ( ikSoH sAraH) zeraDInA rasano uDAno, goLa vagere. ikSvAku pu. ( ikSumicchAmAkaroti A+kR+Du) 53vuM tuMja, sUryavaMzano khAhi rAma - vivasvAn manave prAha manurikSvAkave'bravIt - gItA0 4 / 1, (strI.) 53vI tuMjaDI - ikSvAkukusumacUrNaM vA pUrvavadeva kSIreNa kAzazvAsacchardikapharogeSUpayogaH- suzrutaH / ikSvAku tri. (ikSvAkoH apatyaM aikSvAkaH, aN tadapatye bahuSu luk ikSvAkavaH) kSvADu vaMzamAM pechA thanAra. - ikSvAkUNAM durApe'rthe tvadadhInA hi siddhayaH- raghu0 1 / 72 ikSvAri pu. ( ikSuriva samantAdRcchati ikSu + A + R + in) aso, asa nAmanuM ghAsa. ikSvAlika pu. ( ikSUNAmAliriva kAyati prakAzate kai+ka) upa2no artha juo. ikSvAlikA strI. DAsaDo.. ikh (bhvA0 para0 saka0 seT ekhati) vu, vuM. iGkh (bhvA0 para0 sa0 seT iGkhati) 4. 313. igu pu. ( iGgati calati anena igi+uN) roga. iGguda pu. (iGguH rogaH taM dyati do + kta) goriyAnuM Au, bhyotiSmatI nAmanuM kheDa vRkSa, guhInuM ija. - idaM tikta madhuraM snigdhoSNaM kaphavAtajit - carakaH / iGgudI strI. (iGguH gaurA0 GIp ) uparanoM artha g - tA iGgudIsnehakRtapradIpamAstIrNamedhyAjinatalpamantaH - raghu0 14 / 81 iGgreja pu. ( iGgayate bhogArthaM igi+ran iGgraH, tatra jAyate jan+Da) aMgreza, sAMDa dezamAM utpanna thayela manuSya. icikila pu. DIyaDa, ahava icchaka pu. ( icchA astyarthe ac icchaM kamiva raso yasya) te nAmanuM kheDa vRkSa. (tri. iS + Nvul) IcchAvA, cchanAra icchA strI. (iS + bhAve za) 62chA - vigatecchAbhayakrodhAHgItA0 / abhilASa svecchyA vibhajet sutAnsmRti: 42chA se khAtmAno dharma che khema naiyAyiko mAne che. manano dharma che ema vedAntIo ane sAMdhyAhi mAne che. -nirduHkhatve sukhe cecchA tajjJAnAdeva jAyate / icchA tu tadupAye syAdiSTopAyatvadhIryadi / / - Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 shbdrtnmhoddhiH| [icchAkRta-i(Na) cikIrSAkRtisAdhyatvaprakArecchA tu yA bhavet / taddhetuH / strI, 5. saMgama -jagatprakAzaM tadazeSamijyayA-raghu0 kRtisAdhyeSTasAdhanatvamatirbhavet / / asyAH pratibandhaH- 3148 balavaddiSTahetutvamatiH syAt pratibandhikA-bhASA pari0 / ijyAzIla pu. (ijyA zIlamasya) me yaza 42vAnA 148, 149. svabhAvavALo. icchAkRta tri. (icchayA kRtaH) 627pUrva 428, 2thi iJcAka pu. (caJcA dIrghA'styasya Akan pRSo0) te. bhu47. nAmanuM eka jAtanuM mAchaluM, pANIno vIMchI. icchAkRtA strI. (icchayA kRtA) 624. 64ta. 627|puurv / iT (bhvA0 para0 seTa-eTati) 4. caDhAvI dIdheluM vyAja. iTsUna na. (iTa+ka iTaM sUnaM sUnaM zvi+kta) mAmaya icchAphala na. (icchAyAH phalam) prazranu samAdhAna. sA . icchAnivRtti strI. (icchayAH nivRttiH) pitA vagerenA iTcara pu. (iS saMpadA0 bhAve kvip iSA-kAmena carati dhanAdinI bhoga-tRSNAno tyAga. ca+ac) al-Aia, sva.276 rIte. 32 icchArata na. (icchAyA ratam) icchita 8.3.. za:. icchAvat tri. (icchA'styasya matup-masya vaH) 627vANu, iD(la) strI. (ila+kvip vA lasya DaH) viSa, pRthvI, dhanAdinI tRSNAvALuM, sAMsArika abhilASAo prati mana, vAtu, prayA4 mino yA. udAsInatA. iDA(lA) strI. (ila+ac+TAp vA lasya Datvam) icchAvatA strI. (icchA'styasya matup-striyAM GIp) ya, vAell, pRthvI, zarIramAM. 238. me. nADI, dhanAdinI tRSNAvALI kAmukA strI. haviSyAnna, te nAmanI eka devI, manunI putrI, duga icchAvasu pu. (icchayaiva vasu yasya) mukha2. devI, IkvAku rAjakanyA, budhanI patnI pururavAnI icchAsaMpad trI. (icchayaiva saMpad) 6 54 // 29-0. bhAtA -tatra divyAmbaradharA divyAbharaNabhUSitA / pUrti. divyasaMhananA caiva iDA jajJe iti zrutiH -harivaMze / icchita tri. (icchA jAtA'sya tArakA0 itac) 27vA. iDAcikA strI. (iDAvat sUkSmaM madhyabhAgaM acati ac icchu tri. (icchati iS+u ni0 icchAdezaH) yADanA2, ___Nvul) iMsanI. strI. sI, me. tanI mamarI. 2752 -zaraNyaH zaraNecchUnAM piturAdezapAlakaH- iDikA strI. (iDA svArthe ka, itvam) pRthva.. rAmA0 4 / 4 / 8 iDikka pu. (iDika+kai+ka) 10. 42.. icchuka tri. (icchu+kan) 652no artha humI.. | iDvara pu. (icchati vRSasyantI, tayA viyate vR+karmaNi ijjala pu. (iryate karmaNi kvip it-sannikRSTatayA gataM ___ ap) 76, . jalamanena) te namarnu me vRkSa. -ijjalo hijjalazcApi | iDIya tri. (iDAyAH annasyAdUradezaH utkarA0 cha) ananI niculazcAmbutastathA / jalavetasavedyo hijjalo'yaM | samApano. 12, pradeza vagaire. viSApahaH / / -bhAvapra0 i(Na) (adA0 para0 saka0 aniTa) eti- 4. itaH ijya pu. (ijyA'styasya arza0 ac) 1. pRhaspati, sma maitrAvaruNau kimetau-bhaTTiH, ati Tha3- moga 2. spati chaino heva cha te. puSya nakSatra, 3. guru, nAtyeti sakRdAhatA-smRtiH, adhi sAthe-ciMtana. 2j, -jIvArkibhAnujejyAnAM kSetrANi syurajAdayaH- bhegavaj, gaj -rAmasya dayamAno'sAvadhyeti tava zabdaratnAvalI / 4. adhyA54, 5. 52mezvara, lakSmaNaH-bhaTTi0 8 / 11, anu sAthe-manusa21. viS- yajJa ijyo mahejyazca -viSNusa0 zrutAnvito dazaratha ityudAhRtaH-bhaTTi; antar sAtheijya tri. (ijyA'styasya arza0 ac) 4246 pU4A 62 j,-medhairantaritaH priye tava mukhacchAyAnukArI yogya. zazI-sA0da0, 40ii. 4- apa sAthe-sasa, dUra ijyA strI. (yaj bhAve kyap strItvAt TAp) 1. yakSa, tha, -udavahadanavadyA tAmavadyAdapetaH-raghu0 7 / 10, -so'hamijyAvizuddhAtmA prajAlopanimIlitaH-raghu0 api s||the.- prApta tha- paJca nadyaH sarasvatImapiyanti 1 / 68 2. dhAna, 3. pU.1, 4. pratimA, 5. duTTinI sasrotasaH-vAja., abhi sAtha-sanmuma gati, 4 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iNDra-itaretarAzraya] dehAn yatheSTamabhyeti hitvemAM mAnuSIM tanum, abhi+upa bhere-sanmukha prApta thavu, svIAra Davo yaccetasA na gaNitaM tadihAbhyupaiti -udbhaTaH, -abhyupetya ca zuzrUSAMsmRtiH, ava sAthe- bhAvu avaimi te sAramataH khalu tvAm-kumAra0, anu + ava sAthai satata saMbaMdha - anvavAyaH; vi+ava sAthe-vyavadhAna anumatyA vyaveyAt-smRtiH strI puruSanA saMbhogArtha vyApAramA 'vyavAya' zabda vaparAya che sam + ava bheDe- sArI rIte saMbaMdha, ekaThuM karavuM, naiyAyika mate saMhatinA arthabhAM - samavAya saMbaMdhanA arthabhAM che. A bhe3 zabdaratnamahodadhiH / - yUnaH sthavira Ayati manu0; anu + A sAthesArI rIte vuM, pAchana dhuM, anusaraNa Dara, abhi+A sAthe sAme khAvavuM gaGgAmabhyehi satataM prApsyase siddhimuttamAm bhA. anu0 2. a0 6., ud+A bheDe-gavuM, upa + A sAthe- samIpa khAvavu, prati+A sAthai sAme bhAvapuM- nainamete razmayaH pratyAyanti iti / ud sAthai aye 4- aga- udeti savitA tAmrastAmra evAstameti ca sA0 da0; abhi+ud sAthe-sanmukha udaya pAmavo, agavuM kiJcidabhyudite ravau; prati+ud sAthai-pratyudhAne 'rIne 4- pratyudiyAya pArvatI - kumA0; sam + ud sAthai sArI rIte agaekakAryasamudyantau kRSNau yuddhe'parAjitau- bhA. sabhA. a. 1, samudaya -sAMDatya samuhAyaya, upa sAthesamIpa bhavavu, prApta thavuM - yogI paramasthAnamupaiti divyam-gItA, dur sAthe-durgabh, nir sAthai-nIDajavuniragAcchatruhastaM tam-bhaTTiH, parA sAthe-pretabhAvane pAbhavu nAsI 4vuM yaH paraiti sa jIvati, pari sAthe-vyApaparItaH - paribhae, yathA- pradakSiNAmagni parItya -gRhya, paripATI arthamA anu + pari bheDe, paripATIthI anusara -saMvatsara etadRtavo'nupariyanti - atha0 1517-8; A + pari sAthai samibhujayo vyApta thakuM. vi+pari bhe3 - viparItapaNe prApta thavu- nimittAni ca pazyAmi viparItAni kezava gItA, prasAthe-paraloDa 4 utkRSTapaNe 4- pretyasaMjJA'sti kaTho0; -prayanti sarvabIjAni ropyamANAni caiva hi bhA. va. a. 181 a0, abhi+pra sAthai abhilASa- abhipretArthasiddhirmaGgalam - raghuH, prati sAtha-sAmA 4, jJAna, vikhyAti, vizvAsa - rAjJaH pratIyAya guroH sakAzamraghu0, sam + prati sAthe-sabhya jJAna, sArI rIte jJAna, - 341 sArI rIte vizvAsa, nizcaya, vi sAthe-vu, hUra thavuM - vyetu vo mAnaso jvaraH- bhA0 A0 a0 96 sam sAthai-saMgama bhejAya - kiMnaryo rAkSasaizcaiva samIyurmAnuSaiH saha- rAmA0; abhi + sam bhere-sanmujo sArI rIte vu iNDra na. pu. ( idi - raN pRSo) tapelI vagere paDaDavAnI sAeAsI. it tri. ( eti - gacchati i + kvip) 4nAra, gamanazIla javAnA svabhAvavALuM, vyAkaraNa prasiddha, itsaMzaka varNa akSara. it avya pachI, nizcaya, naDDI, se pramANe, me rIte. ita tri. (iN + kta) gayesa, pAmela, saMbhArela. (na.) kAda0 gati, jJAna- vItamavItaM ca iti sAM0 kau0 itara tri. (inA kAmena tIryyate tR+ap pacAdyac vA ) nAtha, pAbhara - itara iva paribhUya jJAnam, avigaNayyatapaHprabhAvam, unmUlya gAmbhIryya manmathena jaDIkRtaH1 (tri. iryate'nena itaH vizeSaH, taM rAti rA+ka) jIbhuM bhinna- itaratApazatAni yathecchayA vitara tAni sahe caturAnanaH udbhaTaH vAmetarastasya karaH prahartuH - raghu0 2 / 31 itaratas avya. (itara+tasil) jIbhathI, duhAthI. - janmano yasya yato'nvayAditaratazcArtheSvabhijJaH svarAT - bhA0 itarathA avya. ( itara + thAl)anya praDAre, jIbhaH prajAre. itaravizeSa pu. ( itareNa vizeSaH) jIbha ratAM tAvata. itaretara tri. (itara + dvitvaM samAsavadbhAvazca) anyonya zabda dukha. paraspara - yathA - dhavakhadirau chindhItyAdAvitaretaradvandvaH - atredaM bodhyam-dhava- khadirAviti svarUpadvayapratItena lakSaNA zaktirveti naiyAyikasiddhAntaH, mImAMsakAzca dhava-khadirAvityAdAvuttarapade dhavakhadirAdisAhitye lakSaNAmAhuH, vaiyAkaraNAstu tAdRzasAhityAzraye zaktimAhu:, zAbdikAstu militAnAmanvaya itaretara iti vadanti / - vyUhAvubhau tAvitaretarasmAt bhaGgaM jayaM cApaturavyavastham - raghu0 7/54 itaretarayogaH pu. ( itaretarasya yogaH) pratye'no pradhAnapaze kriyAnI sAthe anvaya. itaretarAzraya pu. ( itaretaramAzrayanti A + zri-ac) paraspara saMbaMdha, parasparanA AzrayarUpa tarkano doSa. 'anyo'nyAzraya' zabda dukho Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 shbdrtnmhoddhiH| [itaredhus-ityaka itareyus avya. (itarasminahani itara+edyus) / itiha avya. (iti evaM ha kila dvandvaH) 652. gela, hiva.se. 5.2052 2pramANe 5252||thii. somaNera - itihocuH itazcetazca avya. (itazca dvitvam) bhaniyata hizA, vRddhAH -sAM. ko. mAmatema, maDI-taDI. itihAsa pu. (itiha pAramparyopadeza Aste'smin AdhAre itas avya. (idam+tasil) mAthI, mamai AthI, ghaJ) itihAsa, bhaDAbhArata-vagaire antha, pUrvelanesa, bha652- alaM mahIpAla ! tava zrameNa pau29bhata. prasiddha ati prabhAe!- dharmArtha-kAmaprayuktamapyastramito vRthA syAt-raghu0 mokSANAmupadezasamanvitam / pUrvavRttakathAyuktamitihAsaM itastatas avya. (itas+tatas) bhaniyata sthAnamai, pracakSate / / mahAbhArata Theva. vii2||thaa. sAmatema- lAGgUlavikSepavisarpizobharitasta itihAsanibandhana na. (itihAsa eva nibandhanaM yatra) tazcandramarIcigoraiH- kumA0 varNanAtmaka racanA, upAkhyAna sahita. iti avya. (iN+ktic) 3tu, -vatsotsukA'pi stimitA itihAsapurANa na. (itihAsAvedakaM purANam) tihAsa.ne. saparyA pratyagrahIt seti nanandatustau-raghu0 2 / 22, jaNAvanAruM purANa atharvavedano eka bhAga, ItihAsa 451za. -dilIpa iti rAjendurinduH kSIranidhAviva bhane pu2018 -AkhyAnAnItihAsAMzca purANAni khilAni raghu0 1 / 12, dRSTAMta. - Apo nArI iti proktA ca / vyAsAdipraNItabhAratAdigranthaH-iti bharataH / / Apo vai narasUnavaH-manu0 1 / 10, 1.5t2, mAnuSa, itkaTa pu. (itaM gantAraM janaM kaTati AvRNoti samApti, pr.424|| -udite'nudite caiva samayAdhyusite svazikhAsthaphalena kaTa AvaraNe+ac) te. namana se 3-2. tathA / sarvathA vartate yajJa itIyaM vaidiko smRtiH itkilA strI. (it gataH kila: zauklyaM yasyAH) rIyana -manu0 2 / 15, 2135, sAmIpya, viquna niyama, nAmano sugaMdhI padArtha. bhata, pratyakSa, nizcaya, vyavasthA, 52ma, s528, bhA5, ittham avya. (idam-thamu) me .re, me pramA, me. me. prabhA -guNAnityeva tAn viddhi-rAmA0 1. kAM0, bhATe, mema. -itthaM vrataM dhArayataH prajArthaM samaM mahiSyA s, mAma. strI. gati, Una. (pu.) te nAmanA mahanIyakIrte-raghuH0 2 / 25, -itthaM yathA tava me. RSi. vibhUtirabhUjjinendra ! -bhaktA0, -itthaM samAhitadhiyo itika tri. (itaM gamanamastyasya Than) tivAj, saluj. vidhivajjinendraH / -kalyA0 / itikatha tri. (iti-itthaM kathA yasya) arthazUnya. vAya itthaMkAram avya. 652no artha humo. bolanAra, nahi mAnavA yogya vacana bolanAra. itthaMbhAva pu. (itthaM bhAvaH prAptiH bhU prAptau ghaJ) 05 itikathA strI. (iti itthaM kathA) arthazUnya vAya, prakAranI prApti, koI prakArane pAmavuM. nirarthaka vAta. itthaMbhUta tri. (itthaM+bhU+kartari kta) au5 pra.2ne. itikartavya tri. (iti itthaM kartavyam) pramANe 42vA __pAbheda, me. prA. thayeda.. yoya. paripATIyA 42va yogya- evaM sarvaM / itthaMbhatalakSaNa na. 5 t2ne pAdAna sthala. vidhAyedamitikarttavyamAtmanaH-manu0 itthaMzAla pu. jyotiSazAstra prasiddha te. nAmano meM itikartavyatA strI. (itikartavya+tal) 4144ii. ane. yoga. 2. Sus, utavyana ni[ya -dharme pramIyamANe hi | itthA avya. (idam-thAl idAdezaH) ittham 106 humA, vedena karuNAtmanA itikarttavyatAbhAgaM mImAMsA satya, mA 572. pUrayiSyati-purA0 itya tri. (i+karmaNi kyap) 1. gamana. 12vA yogya, itimAtra tri. 02 vistAravAj, mAvA guvAj. 4vA yogya -ityaH ziSyeNa guruvat- bhaTTiH, 2. 4j, itivRtta na. (itthaM vRttam) me. prabhA bane, tiDAsa., bhA, 3. DojI, pAlAjI.. purA, ghaTanA, vAta vagere. ityaka pu. (ityarthaM kAyati zabdAyate kai+ka) pratI2, itiza pu. te nAmanI meM. zSi. dvA2pAsa. Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ityartha- indIvara ] ityartha pu. bhAvArtha, sAra. ityartham avya. 21 DAraeA bhATe itvan tri. (iN + kvanip) gamana jharanAra, 4nAra. itvara tri. (iN + kvarap) 1. bhusAi2, 2. nIya, u. DUra durbhavANu, 4. yAtrA, 4. haridra. (pu.) napuMsa5. itvarI strI. (itvar + striyAM GIp) gamana aranArI strI, vyabhicAriNI strI. zabdaratnamahodadhiH / id avya. (idi+ kvip ) it zabda dukha... id (bhvA. para. saka. seTa) bhaizvaryavAnA thayuM, prabhutAvANA thapuM- indati. idaMkArya tri. (idaM kAryyaM yasya) khA prabhArI arthavANuM. idaGkAryA strI. ( idaM kAryaM yasyAH ) te nAmanI kheDa vanaspati, ghamAso. idantana tri. (asmin kAle bhavaH Tyal tuTac) 2 aNe thanAra - zaktihInairidaMtanaiH0 bRha0 smRtiH / hamaNAM thanAra. idantA strI. ( idamo bhAvaH tal khapa khAMgaNI vagerethI darzananI yogyatA. idantva na. ( idamo bhAvaH tva) uparano artha kho.. idandra pu. ( idaM pazyati dRz vA Dram ) paramAtmA tasmAdidaM pazyati iti idandro nAma paramAtmA / idaMyuga na. ( etadyuge) 2 // yuga, ( idaMyuge sAdhuH khaJ aidayugInaH) A yugamAM sAraM. idam tri. (iMdi+ kami na lopazca ) 1. 2khA, 2. dRzya pahArtha, u. buddhimAM khAvesa te - idaM kilAvyAjamanoharaM vapuH - zaku0, 'ahIM'nA bhAvane agara ravA bhATe urtRaraDa vaparAya che te - iyamasmi ime smaH, ayamAgacchAmi. idA avya. (idam-dAc vede ni0) ADANe, hamaza idAnIm avya. (idam dAnIm iz ca) bhae, DA. - haviSe dIrghasatrasya sA cedAnIM pracetasaH - raghu0 1180 idanIMtana tri. (idAnIM + Tyul + tuT) ubhazAnuM, hAsanu, khaDAjanuM vAsanA cedidAnIMtanI prAktanI rasAsvAdahetuH - iti sA0da0 3 / 29 idAnImeva (avya.) bhae. idAnImavi avya. kaye, A saMbaMdhamAM pa. idAvatsara pu. ( idAcihnitaH vatsaraH) pAMya varSanI aMdharano vatsara, tathA ca-ekAGke ziSTe saMvatsaraH, dvayaGke 343 - pairivatsaraH, tryaGke idAvatsaraH, caturaGke anuvatsaraH, paJcAGke ziSTe udAvatsaraH / iduvatsaraH pu. (id+u+vatsaraH) uparano artha dukha.. iddha tri. (indh+kta) pradIpta, tebhsvI, aNela, sajagesa. (na.) hIpti, sUrya vagerenI garamI, tApa, anti, Azcarya. iddhA avya. (indh + dhAc) praTapa, aDAzapazu. idhma na. ( idhyate'gniranena indh + mak) IdhA, kASTha, sADaDu. (pu.) yajJa saMbaMdhI samidha prAdezadvayamidhmasya pramANaM pradarzitam / - idhmajihva pu. ( idhmaM kASThaM jihavevAsya) agni idhmapravrazcana pu. ( idhma + pravrazc + lyuT ) DuDADI, issI. idhmavAha pu. te nAmano se RSi agastyano putra. idhyA strI. ( ingh kyap TAp) jagatapurA, prAzana in (tanA0 para0 saka0 seT inoti ) - 4. in pu. ( iN+nak) sUrya, prabhu, svAbhI, zeTha, sAhasI, te nAmano kheDa rAma, na na mahInamahInaparAkramamraghu09/5, khAnuM Au. inakSU vaidika (bhvA0 para0 saka0) 4, inakSati - zukreNa zociSAdyAminakSat R0. inAnI strI. (inamAnayati in + an + Nic + aN +GI) te nAmanuM eka vRkSa, vaTapatrI vRkSa. inthihA strI bhyotiSazAstra prasiddha tAosta bhuMthAnA arthamAM vaparAya che. indambara na. ( idi + kvip ambaramiva nIlavarNatvAt) aju dumaja indi strI. (idi+in) lakSmI hevI.. indindira pu. ( indi + kirac ni0) labharI, bhadhabhAjI -lobhAdindindireSu nipatatsu-bhAmi0 2 / 183 indirA strI. (idi+ kirac) lakSmI, viSNupatnI - indirA lokamAtA ca lakSmIstavaH indirAmandira na. ( indirAyA mandiramiva) viSNu, rAjalakSmInuM ghara, nIlakamaLa. indirAlaya pu. ( indirAyAH AlayaH) bhaja, nIlamaNa. indivara na. ( indi: lakSmIH tasyAH varam) nIlamaNa, bha -' indivaradalazyAmamindirAnandavarddhanam'viSNusa 0 indI strI. (indi GIp ) lakSmIhevI. indIvara na. ( indi GIp ) uparano artha dukha. - indIvarairutkhacitAntareva - raghu0, indIvareNa nayanaM - Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 shbdrtnmhoddhiH| [indIvariNI-induzekhara mukhamambujena-raghu0, - indIvarazyAmatanurnUpo'sau-raghu0 | indupuSpikA strI. (induriva zubhaM puSpaM yasyAH) meM 665 tarnu vRkSa, bI. vRkSa (viSaeincl) indIvariNI strI. (indIvarasamUhe ini) bhajano samudAya, | indubha na. (indoH candrasya bhaM nakSatraM rAzirvA) bhRgazIrSa kamaLanA samudAyavALo velo. nakSatra, 88 zi. indIvarI strI. (indI lakSmI vRNAti vR+ac+ GIS) indubhA strI. (indunA bhAti bhA+ka) muhinI-yaMdra zatamUlI vi.sI. bhasa, poya. (indu+bhA+ka) AihanI, indIvAra pu. (indyA lakSmyAH vAge varaNamatra) nale. maNa, nIlotpala. indubhRt pu. (induM bibharti bhR+kvip) ziva, mAheva. indu pu. (unatti-candrikayA bhuvaM klinnAM karoti und+ -induzekharaH. uAdericca) yandra, -dilIpa iti rAjendurinduH indumaNi pu. (induH kAnto'sya tatkareNa syandanAt kSIranidhAviva-raghu0 1 / 12, -mahodadheH pUra ivendudarzanAt- / tAdRzo maNiH) yaMdrAntamA, bhotA. raghu0. bhRgazIrSa nakSatra, me. saMdhyA pahArtha, | indumaNDala na. (indoH maNDalam) yaMdra lima, yaMdrabha71, apUra. caMdranuM AbhAmaMDaLa. induka pu. (induriva zubhratvAt kan) te. namana | indumatI strI. (induH prazasto'styasya prAzastye matup) vRkSa. pUnama, bha% 0%ii. patnI. indumatI -vasudhAmapi indukakSA strI. (indoH kakSA) yaMdranuM zazibhaumA 238. hastagAminImakarodindumatImivAparAm-raghu0 8 / 1; -athezvareNa krathakaizikAnAM svayaMvarArthaM svasurindumatyAHindukamala na. (induriva zubhraM kamalam) ghoNu bhaNa. 5 / 39 indukalA strI. (indoH kalA) yaMdanA so bhAgamAno indumauli pu. (indumaulAvasya) mahAdeva, ziva.. eka bhAga, (pratyeka kaLAne 16. devo gaLI gayA induratna na. (induriva zubhraM ratnaM vA) bhotI. utaa-pu2|5.) yandranI su. indarekhA strI. (indariva lasya raH) 652no artha 4o.. indukalikA strI. (induriva zubhrA kalikA yasyAH) indulekhA strI. (indorlekheva) yandranI 4, somalatA, tahIno chou, 343., (svArthe kan) yaMdranI 4. go . indukAnta pu. (indoH kAntaH-priyaH) yaMdrAnta. mali. induloka pu. (indozcandrasya lokaH) yandrasoDa. indukAntA srI. (induH kAntaH yasyAH) tri, 3432, indulohaka na. (indudevatAke lohe) 3'. yaMdanI strI. indulauha na. (indudevatAke lauhe) 652no artha huA. indukSaya pu. (induH kSIyate'tra kSi+AdhAre ac) yaMdanI indulauhaka na. (indudevatAke lauhe svArthe kan) 3y. pratidina kSaya, (amAvAsyA) navIna caMdrano divasa, induvadanA strI. yauha sakSaranA ya29o te. namana 57vI. . cha. induja tri. (indorjAyate jan+Da) yaMdrathA pahA thana.2. induvallI strI. (indorvallI) somavArI, somalatA. __ (pu.) budha A. induvAra pu yotiSazAstra prasiddha, 2-6-8-12 bhA indujanaka pu. (indoH janakaH) bhatri.Si, samudra- sthAnamAM varSa lagnamAM rahelA graho duvAra kahevAya tataH zatasahasrAMzurmathyamAnAt tu sAgarAt / prasannAtmA che ane te tAjikazAstra pramANe zubhakAraka hotA. samutpannaH somaH zItAMzurujjvalaH / / -mahA0 nathI, (indoH vAraH) somavAra. - 1 / 18 / 34 induvAsara pu. (indoH vAsaraH) yaMdranA. hivasa., somavAra. indujA strI. (indorjAtA) nahA nahI -pratyaksrotA induvrata na. (indulokaprAptyarthaM vratam) yAMdAya vrata. nadI puNyA narmadA tatra bhArata ! -bhArata0 Adiparva, ___-induvratasahanaM tu yazcaret kAyazodhanam / pibet 89 a0 yazcApi gaGgAmbhaH samau syAtAM na vA samau-mahA0 indudala pu. (indoH dalaH) yaMdramAnI st, adhyaMdra. | induzekhara pu. (induH zekhare yasya) ziva, maDAva.. Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ indUra-indradamana] indUra pu. ( undUra pRSo. itvam ) 62, (gaNeza vAhana). indra pu. ( idi + ran) hevarA4, hevonI svAbhI, jAra zabdaratnamahodadhiH / sUryabhAno me sUrya, Du24 vRkSa, rAtri bhyeSTha nakSatra, chavvIsamo yoga pratApazIlo balavAn guNajJaH zleSmAdhikaH zrIkamalA'bhyupetaH / kilendrayogo yadi janmakAle mahendratulyaH puruSaH prasannaH - koSThIpradIpaH / hevono rAbha, antarAtmA, indra, saizvarya. (tri.) khaizvaryavAnuM. indraka na. ( indasya rAjJaH kaM sukhaM yatra ) sabhAgRha, sabhA besavAnuM ThekANuM, iMdranuM sukha. indrakarmman pu. (indrasyeva aizvaryyAnvitaM karmmAsya) viSNu. -indrakarmmA mahAkarmmA kRtakarmmA kRtAgamaH- viSNusa0 indrakIla pu. ( indrasya kIla iva atyuccatvAt) bhaMhirA * yasa parvata -tatrendrakIlapratimAH pratolivarazobhitAHrAmA0 2 / 80 18 na. IMdranI dhvabha, bhaMhara parvata. indrakuJjara pu. ( indrasya kuJjaraH) IMdrano hAthI, bhairAvata. indrakUTa pu. ( indra aizvaryyAnvitaH kUTo'sya) te nAmano kheDa parvata. indrakRSTa na. ( indrahetukakarSaNena kRSTaM karSaNajAtam ) varasAdanA pANIthI pAkela eka jAtanuM dhAnya. indrakoSa pu. (indrasya koSa iva sukhadAyakatvAt) bhAMDI, pArasI, bhaMya, samatala yajUtarI.. indragiri pu. ( indranAmA giriH ) mahendra parvata. indragaja pu. ( indrasya gajaH) bhairAvata hAthI. indraguru pu. ( indrasya gurU :) IMdranA guru bRhaspati - indrAcArya. indragopa pu. ( indro gopo rakSako'sya varSAbhavatvAt tasya) thobhAsAbhAM saha yA sAsa utpanna thanAra te nAmano eka kIDo. - aviralavitareva indragopaiHki0 1913 - rUDhayauvanayA zakragopakAlohitarAgeNAMzukena-kAda indraghoSa pu. ( indra itizabdena vispaSTaM ghuSyate ghuS + karmaNi ghaJ) 65 - 'indraghoSastvA vasubhiH purastAt pAtu' yajuH. indracandana na. ( indrapriyaM candanam ) hariyaMdhana, zveta thaMdhana.. indracApa pu. (indre indrasvAmike meghe cApa iv) IMdranuM dhanuSya, comAsAmAM AkAzamAM dekhAtuM iMdradhanuSa. - vidyuvantaM lalitaMvanitAH sendracApaM sacitrA:- megha0 - 345 indracimiMTI strI. ( indrasyAtmanaH priyA cirmiTI) te. nAmanI kheDa satAvela. indracchandas na. ( indra iva sahasranetreNa sahasragucchena cchAdyate chad+asun nuT ca) kheDa habhara gurachAvAjI DoI hAra. indrajanana na. ( indrasyAtmanaH jananaM dehasambandhabhedaH) AtmA ane deha sAtheno saMbaMdha. indrajananIya na. ( indrajananamadhikRtya kRtaH grantha cha ) AtmA ane deha sAthenA saMbaMdhane laIne karelo koI graMtha. indrajAla na. (indreNa kauzalAdyaizvaryeNa jAlaM draSTunetrAvaraNam indrasya paramezvarasya jAlaM mAyeva) maMtra } auSadha vagerethI judA svarUpamAM rahelI vastune judA svarUpamAM banAvavI te, eka jAtanI mAyA, iMdrajAla, svapnendrajAlasadRzaH khalu jIvalokaH - zA0 2 / 2 kSudra upAyono bheTa - indrasya yo na jAnAti jAlezaM rudrabhASitam / nigrahAnugrahe tasya kA zaktiH paramezvara ! / / - indrajAlatantrasaMgrahaH indrajAlika tri. (indrajAlaM zilpatayA'styasya Than ) iMdrabhaga haranAra, amAtma, asvAbhAvi-trima. indrajit pu. ( indraM jitavAn ji+bhUte kvipa) dvitivaMzano eka asura, rAvaNano putra meghanAda-bIjuM nAma iMdrajita -indrajit satyajiccaiva vajranAbhastathaiva ca / mahAnAbhazca vikrAntaH kAlanAbhastathaiva ca - rAmA0 7 12 indrajiddhantR pu. ( indrajitaM hanti han + tRc ) uparano artha dukho, dRzaratha rAmanI putra lakSmaNa aindrAstreNa samAyojya lakSmaNaH paravIrahA / tacchiraH sazirastrANaM zrImajjvalitakuNDalam / pramayyendrajitaH kAyAt pAtayAmAsa bhUtale / / - rAmA0 6 / 91 / 73 indrajidvijayI pu. ( indrajito vijayI lakSmaNa, rAmano nAno bhAI, IMdrajitano vadha karanAra ityuktvA bAmAkarNe vikRSya tamajihyAgam / lakSmaNaH samare vIraH sasarjendrajitaM prati - rAmA0 6 / 91 / 72 indratApana pu. ( indra + tap + Nic + lyuT ) te nAmanI eka asura, rAvaNano putra meghanAda. indra tUla na. ( indrasyeva tUlamAkAze uDDIyamAnatvAt) AkAzamAM vAyue uDADela rUno tAMtaNo, AkAzamAM au 3, 3nuM gAdhabuM - indratUlaka. indradamana pu. zAsurano kheDa putra. - Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 shbdrtnmhoddhiH| [indradAru-indraloka indradAru pu. (indrasya taddhvajasya sAdhanaM dAru) vihAna / indrapurohitA strI. (indrasya purohitA) puSya nakSatra. 3. -devadAru smRtaM dArubhadraM dArvendradAru ca / / indrapramati pu. pai.sapino me ziSya Si mastadArudrukilimaM kRtrimaM surabhUruhaH-bhAvapra0 ___ -pailAyasaMhitAmAdyAM baDhacAkhyAmuvAca ha / / ityupakramya indradyumna pu. (indrasyeva dyumnaM dhanaM yasya) te. nAmanI pailaH svasaMhitAmUce indrapramataye muniH / me. Si, asurano avatAra oI me 22%, te / indraprastha na. (indrasya indrasthAnameroH prastha iva) yamunA nAmano eka rAjA. nadInA kAMThe vaseluM nagara, je Aje dilhI nAme indragu pu. (indrasya indradhvajArtho druH) marchana. vRkSa.. prasiddha cha. -tat tripiSTapasaMkAzaM indraprasthaM vyarocata / devadAranuM jhADa, kUTavRkSa-IdarajavanuM jhADa. meghavRndamivAkAze viddhaM vidyutsamAvRtam-mahA0 indradruma na. (indradruvat vigrahaH) 652no artha huA.. 14208 / 28- 29. -indraprasthagamastAvat kAri mA indradhanus na. (indre indrasvAmike meghe dhanuriva) -indracApa santu cedayaH -zi0 2 / 63 286 mI. indrapraharaNa na. (indrasya praharaNam) 4. indradhvaja pu. (indrasya tatsantoSArtho dhvajaH) potAnA | indrabasti pu. (indrasya AtmanaH bastiriva) no rAjyamAM varasAda thAya ane anAja vagere pAke te madhya bhAga. mATe iMdrane prasanna karavA sAru bhAdaravA sudi bArasane indrabIja na. (indrasya kuTajasya bIjam) 68245. divase rAjAoe karavAmAM AvatI dhvajA. indrabhUti pu. haina tIrtha72 maDAvIrasvAmIna ziSya prathama.. indranakSatra na. (indrasvAmikaM nakSatram) jyeSThA nakSatra, gaNadhara, 11 ziSya gaNadharo paikI pahelA gaNadhara. pUrvAphAlyunI nakSatra. indrabheSaja na. (indreNa prakAzitaM bheSajam) jhUTha. indranetra na. (indrasya netram) dranA netra, 2nI | indramakha pu. (indrasya tatpUjArtho maqhaH) yomAsAnI. saMdhyA -sahasrAkSaH zarUAtamAM idrane prasanna karavA mATe karAto yajJa. indranIla pu. (indra iva nIlaH zyAmaH) dranAbamAla-panA indramaha pu. (indrasya santoSArtho mahaH) ne prasanna -kSIramadhye kSipennIlaM kSIraM cennIlatAM vrajed / indranIla 12vA mATe to utsava, (indrasya maho yatra) vASA iti khyAtaH sarvaratnottamottamaH / / / -kvacit ane zarada Rtuno kALa, prAyaH bhAdaravA suda pAMcame prabhAlepibhirindranIlairmuktAmayI yaSTirivAnuviddhA- raghu0 dakSiNanA dezomAM ujavAto utsava. 13 / 54. indramahakAmuka pu. (indramahe varSAdikAle kAmukaH) dUta.. indranIlaka pu. (indra iva nIlaH svArthe kap) bha.24tamA. indramArga pu. (indralokaprAptyartho mArgaH) te. namarnu me. indrapatnI strI. (indrasya patnI) drA, zayI, dranu tIrtha. pAlana karanArI IDA vagere traNa devIo. indrayava na. pu. (indrasya kuTajavRkSasya yavAkRtibIjatvAd indraparNI strI. (indra iva nIlaM parNamasyAH jAtitvAta yava iva bIjam) 4, 66244. -kvacidindrasya GIp) ta. nAmanI. se. auSaya. nAmaiva bhavet tadabhidhAyakam / phalAnIndrayavAstasya indraparvata pu. (indranAmakaH parvataH) mahendra parvata, zyAma yathA bhadrayavA api- dhanvantariH / raMgano koI parvata. indralAjI srI. (indrasya kuTajavRkSasya lAjA iva lAjA indraputrA strI. (indraH putro yasyAH) mAhita. -tasyAH __ yasyAH jAtitvAd GIp) te. namAnI. 2.5 mISAya. indrajananItvAt tathAtvam / / indralupta na. (indra indravarNo nIlaH kezo lupto yasmAt) indrapuSpikA strI. (vA kap ata itve) 652no sAtha vAmano nArA 282 me ro, sa.. -tadindraluptamityAhuH khallI rujyAM ca kecana-bhojaH indrapuSpI strI. (indra iva nIlaM puSpamasyAH jAtitvAt | indraluptaka na. (indra svArthe vA kap) 652nI. sAtha GIp) 2. tanu jAu, viSAdI nAmanu dI. zubha.. vRkSa. indraloka pu. (indrasya lokaH) iMdralo.s, dranI. do, indrapurohita pu. (indrasya purohitaH) pRspati.. svA . emao. Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ indravaMzA-indrAyudha ] indravaMzA strI. jara akSaranA yarAvAnI kheDa chaM6. - syAdindravaMzA tatajairasaMyutaiH vRtta0 20 indravajrA strI agiyAra akSaranA yaraezavAjI kheDa chaM6. - syAdindravajrA yadi tau jagau gaH' vRtta0 ra0 indravallI strI. (indrapriyA vallI) pAribhatasatA, kalpavRkSanI vela, iMdaravaraNAno velo. indravAruNikA strI. ( indrasya AtmanaH svArthe kan ) 662varaNAno velo, IMdrAzInu Au indravAruNI strI. (indrasya AtmanaH vAruNIva priyA ) uparano artha dukho - aindrIndravAruNI citrA gavAkSI ca gavAdanI / vAruNI ca parA'pyuktA sA vizAlA mahAphalA / / bhAvapra0 indravRkSa pu. ( indrapriyo vRkSa:-) hevahAranuM Au. indravRddhA strI. vAta ane pittathI utpanna thanArI bheDa kSudra roga - padmakarNikavanmadhye piDakAbhiH smaacitaam| indravRddhAM tu tAM vidyAd vAtapittotthitAM bhiSak - nidAnam - zabdaratnamahodadhiH / indravrata na. (indrasyeva varSaNe vratam ) prabhanuM pAlana karavAmAM rAjAnuM eka vrata. indrazatru pu. ( indraH zatruH zAtayitA yasya) vRtrAsura. - mantro hInaH svarato varNato vA mithyAprayukto na tamarthamAha / sa vAgvajro yajamAnaM hinasti yathendrazatruH svarato'parAdhAt - zikSA (svarAdhAta aMtima svara 52 42vAne jahale jalAghAta prathama svara para aryo tethI iMdrane mA2vAne badale pote maryo) iMdrane mAranAra praDsAha. indrazalabha pu. ( indrajAtaH varSAkAlajAtaH zalabhaH) indragopa zabda juo. indrasArathi pu. (indrasya sArathiH ) IMdrano sArathi-bhAtasi. indrasAvarNi pu. ( indrapriyaH sAvarNiH ) yaudhbho bhanu. - bhautyazcaturdazazcAtra maitreya ! bhavitA manuH / zucirindraH suragaNAstatra paJca zRNuSva tAn - viSNupu0 3 / 2 / 40 indrasuta pu. (indrasya sutaH) IMdranI putra, bhyaMta, arjuna, vAli, arjuna vRkSa-sAhaunu Au indrasurasa pu. ( indraH kuTajavRkSa iva surasaH pathyarasaH) nagounu Au, sindhuvAra. indrasurA strI. (indrasyAtmanaH sureva priyA ) 6drAzInu Au, 662varazAno velI. 347 indrasUkta na. ( indradevatAkaM sUktam) RgvenI aMdara AvatuM eka sUkta-maMtra vibhAga. indrasena pu. ( indrasya senA iva senA yasya) te nAmanI eka rAjA, parIkSita rAjAnA eka putranuM nAma, yudhiSThirano anucara. indrasenA strI. (indrasya senA) dranuM (242, IMdranI senA, te nAmanI koI eka strI. indrasenAnI pu. (indrasenAM nayati nI + kvip) IMdranI senApati, DArtikasvAmI. indrastut pu. (indraH stUyate'tra ) IMdranI mAM stuti Ave te ukta nAmano eka yajJa. indrastobha pu. (atirAtrAGge yAgabhede) atirAtrA saMga3pa kheDa yajJa. indrahU strI. (indraH hUyate'nayA idi + kvip) IMdranuM khaDUvAna ka2vAmAM sAdhana rUpa eka RcA. tene AhvAna karanAra eka RSi. indrA strI. (idi+ran) drAzI, dravaraNAno velo, te nAmanuM eka vRkSa. indrAgni pu. dvi. va. ( indrazcAgnizca ) 65 jane agni (pu. indrasya parjanyasya agniH) bhedhathI utpanna thayelo vIjaLI vagereno agni. indrAgnidhUma pu. ( indrAgneH parjjanyAgnerdhUma iva) hima.. indrANikA strI. ( indrANI + svArthe kan ) nIyeno zabda dukhI.. indrANI strI. (indrasya patnI GIp Anuk ca ) IMdranI patnI zathI. -aizvaryaM paramaM yasyA vaze caiva surAsurAH / iti paramaizvarye ca indrANI tena sA zivA / / -devIpu. 45 a0 - yathendrANI mahendrasya lakSmIrlakSmIpateryathA / - bhavi. pu. - SaTpaJcamIvratakathA, hugAhevAnI kheDa zakti, moTI elacI, nagoDanuM jhADa, te nAmano eka ratibaMdha, te nAmanuM eka vRkSa. indrAdRza pu. ( indrasyevAdarzanaM yasya) indragopa zab6 dukhI. indrAnuja pu. ( indrasya anujaH) vAmana, viSNu, nArAyAga. indrAbha pu. suruvaMzanA dhRtarASTra rAbhano kheDa putra. indrAyudha na. ( indrasya Ayudham ) 14, sa nAdaM meghanAdasya dhanuzcendrAyudhapratham - raghu0 12 / 79, dvanuM hathiyAra, meghadhanuSa, na devIndrAyudhaM dRSTvA kasyacid darzayed budha: -manu0 4/59 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 shbdrtnmhoddhiH| [indrAri-indrezvara indrAri pu. (indrasyAriH) sasu2. | indriyavipratipatti strI. (indriyANAM vipratipattiH) driyAna indrAliza pu. (indramindradhanugalizyati liz taucchye) | unmArge Amana. indragopa za6 mI. | indriyavRtti strI. (indriyasya vRttiH) driyanA. vRtti, indrAvaraja pu. (indrasyAvarajaH) indrAnuja 20 humo. | Idriyono zabdAdi viSayomAM vyApAra. indrAvasAna pu. (indrasyAvasAnamatra) bharUheza, bhA2187 indriyasaMprayoga pu. (indriyANAM saMprayogaH) driyAno heza. potapotAnA viSayamAM vyApAra. indrAzana pu. (indrAya-aizvaryAya azyate indra+az+lyuTa) indriyasannikarSa pu. (indriyasya svaHsviSayaiH saha sannikarSa tu, 29.DI.nu kAu. -grISmasundaramaNDUkI - saMbandhabhedaH) iMdriyona). pAtapAtAnA viSaya nA. satheno. jayantIndrAzanasya ca-vaidyakarasendrasArasaMgrahaH / saMbadha. indrAsana pu. (indra AtmA asyate vikSipyate'nena as | indriyasvApa pu. (indriyANAM svasvaviSayeSu svApa iva kSepe karaNe lyuT) te. namana, me. vRkSa. (na. indra+As ___ apravRttiratra) suSupta avasthA, nidrA avasthA.. lyuT) drAsana.. indriyAtman pu. (indriyameva AtmA) driya, driyAnu indriya na. (indrasya Atmano liGgam indra+gha) ni. ane kriyAnuM sAdhana hAtha, paga, nAka, kAna vagere indriyAdi pu. (indriyANAM AdiH) saivyamata. prasiddha diya, -indriyANAM vicaratAM viSayeSvapahAriSu-manu0 iMdriyAnu, 7 // 29 // 2 2 -sAttvikaH ekAdazaH pravartate 2188 vIya. vaikRtAdahaGkArAt / indriyagocara pu. (indriyasya gocaraH viSayaH) zAha | indriyAdhiSThAtR pu. (indriyANAM adhiSThAtA) driyAnA diyano viSaya, za6, 25, 35, 2sa, gandha vagare. adhiSThAtA heva.. indriyagrAma pu. (indriyasya grAmaH) driyono samudAya. indriyApAya pu. (jai. da. prA. iMdiyaavAya) driyothI. indriyacatuSka na. (prA. iMdiyacaukka) bhana bhane yakSu / utpana thatuM vastumAnu nizcayAtma zAna.. sivAyanI cAra iMdriyo-kAna, nAka, jihvA ane ] indriyAyatana na. (indriyAdyAdhAre dehe tasya indriyAdhAratvAt spazandriya tathAtvam sa ca sUkSmaH dehaH) sUkSma zarIra, AtmA. indriyaja tri. (indriyAjjAyate jan+Da) driyana saMiuthI. indriyArAma tri. (indriyeSu Aramati A+ram+ghaJ) utpanna thanAra jJAna vagere. diyo viSayamA gama bhAsata. -adhAyurindriyArAmo indriyajAta pu. (indriyAjjAtam) indriyaja 206 ma... moghaM pArtha ! sa jIvati-gItA0 indriyajJAna na. (indriyeNa janitaM jJAnam) driya dvA28 | indriyArtha pu. (jai. da. prA. iMdiyattha) driyothI. 214 thayeluM pratyakSa jJAna, cetanA, pratyakSa karavAnI zakti. yogya vasta, 35, 2sa., vagaire indriyagocara. -api indriyanigraha pu. (indriyANAM nigrahaH yatheSTaM pravRttAnAM svadehAt kimutendriyArthAt yazodhanAnAM hi yazo garIya: svasvaviSayebhyaH nivarttanena nirodhaH) nAdiyAnA.ni.Da, raghu0 14 / 35 saMyama. indriyAvagrahaNA strI. (jai. da. prA. iMdiyogAhaNA) me. indriyabodhana tri. (indriyaM bodhayati budha+Nic+lyuTa) prakAranuM IdriyothI utpanna thatuM avyakta jJAna. bhadha, 683. indriyAvin tri. (indriyaM vazyatayA prAzastyena vAstyasya indriyavat tri. (indriyaM vazyatayA prAzastyena vAstyasya vini vede pUrvapadadIrghaH) driyAne. 12 janAra, matupa masya vaH) iMdriyone vaza manA2, sArI diyavAj. driyovANu, vIryavAna. indriyeza pu. (indriyANAmIzaH) 4, driyarnu bhaviSThAna.. indriyavat avya. driyonI 4. indrejya pu. (indrasya IjyaH) spati.. indriyavadha pu. (indriyANAM vadhaH svasvakAryeSu indrezvara pu. (indreNa sthApitaH IzvaraH IzvaraliGgam) zaktivighAtaH) driyonI vadha, pAtapotAnA Amai vRtrAsurane mAravAthI lAgelI brahmahatyA dUra karavA zaktino nAza. mATe Idra mahendra parvata upara sthApela mahAdeva. Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| 349 indha (rudhA0 A0 seT aka. indhe) taj, hI5g, | ibhaSA strI. te nAmarnu me vRkSa. j, UPL Aud... ibhAkhya pu. (ibhasyAkhyA yasya) nAza2. indha pu. (indha+karaNe ghaJ) uj, antivANu, te ibhAnana pu. (ibhasyAnanamivAnanaM yasya) pati, nAmanA eka RSi, paramAtmA. ___ . indha tri. (indhayati dIpayati indha+Nic+ac) 65.5. ibhAri pu. (ibhasya ariH) siMDa, ibhAmitra vagere. indhana na. (idhyate'nena indh+karaNe lyuTa) uj, ibhoSaNA strI. (ibhopapadA uSaNA) pI52. samuag, bhAga -annapAnendhanAdIni grAmikAstAnya | imya tri. (ibhaM-gajamarhati daNDA. yata) hAthI vage3 vApnuyAt-manu0 7 / 118 dhanavAyA, dhanavAna. 20%81, dhanADhya.. (pu.) yAnI indhana tri. (indha+Nic+lyuTa) hIna. 4282, mahAvata. saLagAvanAra, indhanvan tri. (indhana+matvarthIyaH vede vanip varNalopaH) ibhyaka pu. (ibhaM-gajamarhati svArthe kan) 652no artha ___4133vANu, ghau-matavANu. zuo. dhanavAna, dhanADhya.. inv (bhvA0 para0 saka0 seTa) 4j. ibhyakA strI. (ibhyaka tatraiva striyAM TAp) dhanavAna strI.. 42nusa.. invakA strI. (invati inva+aka sa iva kAyati kai+ka) | ibhyakula na. (prA. ibbhakula) mRgazISa nakSatra 652 238 te nAmanI meM tarI | ibhyajAti strI. (prA. ibbhajAi) Ayati. ima pu. (iN+bha kicca) thI. -vanyebhadAnA ibhyatilvila tri. (ibhyastilvila: puSTa iva) hAthI vilagandhadurddharAH-zizu0, - ibhadalita-vikIrNagranthi- vagerethI. yuta, dhanavAna. niSyandagandhaH-utta0 ibhyA strI. (ibhamarhati sevyatvena yat) 12.1., sallAhI ibhakaNA srI. (ibhopapadA kaNA zAka0 ta.) te nAmAnI vRkSa. .auSadhi, 24552. -karpUraM jAtikoSaM ibhyikA srI. (ibhamarhati sevyatvena yat+ka TAp) sajalamibhakaNA tejapatraM lavaGgam-vaidyakarasendrasArasaMgrahaH uparano artha juo. ibhakezara pu. (ibhamada iva kezaro'sya) nADesa2. imathA avya. (idam ivArthe thAl) Hindi, ibhagandhA strI. (ibhasya gandha ekadezo danta iva puSpamasyAH) AdhunitA . te nAmanuM eka sthAvara jhera, nAgadetI nAmanI vanaspati. iyakSu tri. (yaj+san+u vede) ya4na 426 // 272. ibhadantA strI. (ibhasya danta iva zubhraM puSpamasyAH ) | iyat tri. (idaM parimANamasya idam+matup) mAsA uparano artha juo. paribhAnauj, -iyaditi gurujanasavidhe ibhanimIlikA srI. (ibhaM hastinamapi nimIlayati sevanAt vidhRtadhaniSThApayodharaH pAyAt-udbhaTaH, -iyanti varSANi nidrApayati) 1. wil, 2. yaturAI, buddhi. tayA sahogramabhyasyatIva vratamAsidhAram-raghu0 13 167 ibhapAla pu. (ibhaM prAlayati aN) maDAvata. iyattakA strI. (kutsitA iyattA kutsitArthe kan hasvaH) ibhapAlaka pu. (ibhaM pAlayati Nvula) LthAna bhAvata. nindha evA thoDA pramANavALuM, thoDuM. ibhapoTA strI. (poTA puMgajalakSaNA ibhI) thAnA iyattA strI. (iyato bhAvaH tal) me205, sImA lakSaNavALI hAthaNI, nAnI hAthaNI. ibhapota tri. (ibhasya potaH) pAthInu, ayyu. paribhA, saMdhyA. -zrameNa tadazaktayA vA na ibhabhara pu. (ibhasya bharaH) thArnu, Toj. guNAnAmiyattayA -raghu0 10 / 32, -idRktayA ibhamAcala pu. (ibhamAcalayati Acala+Nica vA. kha) rUpamiyattayA vA -raghu0 13 / 5 siMha iyas tri. (i+kartari asun kicca) 4 // 2. (na.) ibhayA strI. (ibhairyAyate-bhakSyatayA prApyate ibha+yA+karmaNi gamana. ___ +ka) te nAmanu me. vRkSa, sonAmumI.. ir (kaNDvAdi ubha0 yak iryati iryate) 5Sya 42va.. ibhayuvati srI. (yuvatiribhI) 20.. iraj (kaNDvAdi ubha0 yak para. irajyati) cyA 42vI.. Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 shbdrtnmhoddhiH| [iraNa-ilAvRta iraNa (iriNa pRSo0) kSArabhUmi, bhArI mIna, pAranI 4 sabhA 1520ya cha - piDakAmuttamAGgasthAM bhIna, bhabhUmi. vRttAmugrarujAjvarAm / sarvAtmikAM sarvaliGgAM irammada pu. (irayA-jalena annena vA mAdyati irA+mad ____jAnIyAdirivellikAm / / -nidAnam / / khac+mum) 4%ii. agni. -anyo'nyasaMghaTTanena | ireza pu. (irAyAH IzaH) 25%81, 10, viSNu, upl2, meghAnnisatya yajjyotirvakSAdau patati saH, meghetyapalakSaNaM pRspati. vAtajAgnirapi-bharataH / bhedhana te4, 43vAnasa, | irgala na. strI. (argala pRSo0) mAuno bhAgaNI mo. vADavAgni, vIjaLI paDavAthI utpanna thatI Aga. (strI.) irgalA iras (kaNDvAdi para0 irasyati) 6Sya 72va.. | irgalIya pu. (irgala+cha vA yat) irgalyaH mAthI -mAtrapUSannAvRNa irasyaH-R0 kamADano AgaLIo banI zake tevuM vRkSa. irA strI. (iM kAmaM rAti rA+ka vA) pRthvI aslil iyaM tri. (ir kaNDvAdi yak vede ni0 na yalopadIrdhI) vi. sa.22vatI, mahira, 683, -irAM vahanto vRtamukSamANA | 25 // 322. mitreNa sAkaM saha saMvizantu-Azva0 gR0 2 / 9, 4, | irvAru strI. (uvv+Aru pRSo0) 51551. (tri.) hiMsA sana, zya5nI meM patnI, vatRtva, bhADA2. 72nAra. irAkSIra pu. (irA jalaM kSIramivAsya) kSIrasamudra irvAru (lu) zuktikA srI. (irvAruH (luH) zuktikeva irAJcara na. (irAyAM jale bhUmau vA carati car+Ta) svayaM sphoTanAt) 5.DIna potAnA bhaNe. 8 gayeTI varasAina 428. (tri.) bhUya2, 49ya2. 51.531. irAja pu. (irA sureva ajati vikSipati aj+ac na | irvAlu strI. (irvAruH zuktikeva svayaM sphoTanAta) 51st. vIbhAvaH) maheva. il (tudA. para0 seTa) zayana. 42j (-aka0), 4, irAmbara na. (irA jalamambaramiva yasyAH) 4.2sAhanA 37, (saka0 ilati) bhosa, na . (curA0 ubha0 28. __ saka0 seTa) elayati I.g. (kathaM vAtamelayati kathaM irAvat pu. (irA+bhUmni matup-masya vaH) samudra, arjunano na ramate manaH ? te nAmano eka putra. ila tri. (ila+ka) svapnazIsa, ghAsI.. irAvatI strI. (irA+bhamni striyAM DIpa) te nAmanI meTa ilavilA strI. pulastya muninI patnI, evaranA bhAtA. nahI, -vipAsA ca zatazca candrabhAgA sarasvatI / ilA strI. (ila+ka+TApa) mami, Aya, vA, vaivasvata irAvatI vitastA ca sindhurdevanadI tathA ||-mhaa0 bhanunI unyA, budhanI patnI. -sA ca viSNuvarAt (irAM bhUmiM avati ava0 atR GIp) te. nAmarnu meM puMstvaM prApya sudyumnanAmnA khyAtA / pazcAt vRkSa, 425trI vRkSa. zaGkarazaptakumAravanaM pravizya punaH strItvaM gatA / irikAvana na. (iraiva kan. ata itvam irikApradhAnaM budhastAM bhAryAtvena svIkRtya purUravasaM janayAmAsa / vanam) bha pa puSTa hoya te ovana. tatastasyAH purohito vaziSThaH zaGkaramArAdhya tasyai iriNa na. (R+ina+kicca) // 2 na. 4mIna, nirAdhAra, mAsaM strItvaM mAsaM puMstvaM dattavAn -bhAga0 / dIpanA zUnya- yatheriNe bIjamuptvA na vaptA labhate phalam- nava khaMDamAMno eka khaMDa. __ manu0 3 / 142 ilA (kaNDvAdi para0 aka0 seT ilAyati) vi.vAsa. irin tri. (ir kaNDvAdi Nini yalopaH) pre25|| 4282, 2vI, jesaj. dhya[ 12 // 2. ilAgola pu. na. (ilAyAH golaH, golam) pRthvI, bhUmaM. irimeda pu. (irI rogAdIrghyakaH medo niryAso yasya) te. ilAdhara pu. (ilAM dhArayati) parvata. nAmarnu me. auSadha, tano 2 -irimedau ilAvRta na. (pRthvIva AvRtaM niSadhAdibhiH) bhUTInA viTakhadiraH kAlaskando'rimedakaH-rAjanighaNTaH navauino me 3. -agnIdhrasya svanAmakhyAtaH irivillikA srI. (irivillava kan) bhasma thana putraH sa kAzAt ilAvRtaM nAma varSamalabhata / meM tanu ta -irivillA, irivellikA 595 me -viSNupu0 2 / 1 / 16-18 Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilikA-iSupatha] shbdrtnmhoddhiH| 351 ilikA strI. (ilA+kan+TAp) pRthivI, 12ta.. | iSa srI. (iS+icchAyAM vip) anna, yAtrA, prayA. ilinI srI. yaMdravaMzanA medhAtithi rAnI nyA. (pu. iS gatau kvip, arzAdi ac) mAso. bhAsa, ilI strI. (ila gatau ka gaurA0 GIp) talavAra, 5282.. mo.sA. 'iSazcoja'zca zarad iti' mAso bhane prati ilIviza pu. te. nAmanI . su2. bhAsa.. bhagavAna- dhvanimiSe 'nimiSekSaNamagrataHilIza pu. (ilIva zobhate zubha+Da) meM tarnu bha7j shivbhaartm-6|49. (na. iS-icchAyAM karmaNi illizaH, -ilIzo jitapIyUSo vAcA vAcAmagocara: ghArthe ka) sana.. udbhaTaH iSaNi strI. (iS+ani) bhosa. ilvakA-lAH (ba0 va0) (ila vala, il kvip valac vA) iSavya tri. (iSuNA vidhyati iSau kuzalo vA) uk mRgazirA nakSatra upara rahelA pAMca tArAo. lakSya, bANa pheMkavAmAM kuzaLa. ilvala pu. (ila+valac) 2. tanu bhAcha, te. nmn| iSi tri. (iS+ki) 627vANu.. __ asu2. iva (bhvA0 para0 saka0 seT invati) vyApta tha, prema iSikA strI. (iS gatyAdau kvun ata itvam) thAnA upajAvavo, khuza karavuM. netranu, gobara, sa. nAmanu, ghAsa, sa.32, tUlikA iva avya. (ivi+ka) 4, ma. -vAgarthAviva saMpRktI humI. vAgarthapratipattaye / jagataH pitarau vande pArvatI-paramezvarau , iSira pu. (iS gatau kirac) 1. mAgina, 2. gamanAlA. -raghu0 11. 18, 6rtal -mukhameNIdRzo bhAti | iSIkA strI. (iS gatyAdiSu Ikan kit) hAthInI pUrNacandra ivAparaH - sA0 da0 10. pari0, thoDaM, | AMkhano goLo, kAsa tRNa, muMjanI vacamAMnuM tRNa, G5ma., -haMsIva kRSNa ! te kIrtiH svargaGgAmavagAhate- 12. sajI, vI25 Ti -tasminnAsthadiSIkAstraM candrAlokaH vAyAist2ghAta:59i, nizvayArtha -kimiva rAmo rAmAvabodhitaH -raghu0 12 / 23 / hi madhurANAM maNDanaM nAkRtInAm / / zaku0 1 / | iSu pu. strI. (iSyate-hiMsyate'nena IS+u husvazca) Mul, ivAruzuktikA strI. (ivi+ka) irvArUzuktikA za6 -utkarSaH sa ca dhanvinAM yadiSavaH sidhyanti lakSye mo. cale -zAku0 2, 5iyanI saMdhyAvANu, sAmavemA izIkA srI. (iSIkA pRSo0) iSIkA- za06 mI.. 4o . a. yasa. iS (divA0 para0 saka0 seT iSyati) 4, sa.. | iSuka pu. (iSuprakAraH sthUlA0 kan) pAna. 152. anu sAthe-dha, mong -na ratnamanviSyati mRgyate / iSukAmazamI strI. te nAmanI se nagarI. hi tat-ku0 5 / 45, prasAthe- pre29|| 42vI, bhos| iSukAra pu. (iSu+kR+aN) bAbAnAvanA2 -iSukRt / -gatvA preSIcca rAvaNam-bhaTTi0 15 177; -kimarthamRSayaH / iSukRta tri. (iSuriva zIghragAmI RjugAmI vA kRtaH) preSitAH syu-za0 5, pari sAthe- sattArapUrva yonA bANanI peThe utAvaLe janAra tathA sIdhA jana tarIke 42vI. prati sAthe-pariyaDa 42vI, svI.12. 42vI, nA2. -devasya zAsanaM pratISya-za0 6. pari sAthe-zodha, iSudha (kaNDvAdi0 para0 aka. seTa) iSudhyati- 4 abhi sAtha-sA. zata. 627j. (tudA0 para0 seTa icchati) 627j -icchAmi saMvarddhitamAjJayA te-ku0 dhAraNa karavuM. 3 / 3; anu sAthe-zodhaj, joga - iSudhara pu. (iSu dharati dhR+ac) ne paa25|| 4282 hantamAtmAnamanvicchAmo yamanveSTA-chA0. u0 (kyAdi -yazAMsi sarveSubhRtAM nirAsthat-bhaTTiH para0 aka0 seTa) vAraMvAra 42j iSNAti; (bhvAdi0 iSudhi pu. strI. (iSavo dhIyante'tra dhA+ki) jaae| ubha0 saka0 seT eSati, eSate) 4. anu sAthe rAjavAna mAthu -iSudhiripUNAM nidAnam-yAskaH, - manusa2j - dezamanyaM durAcAramanveSan vAnarastathA dhanurgANDIvamAdAya tathA kSayye maheSudhiH-mahA0 3 / 39 rAmA0 iSupa pu. (iSu pibati pA. pAne ka upa. pa.) tanAmanI iS tri. (iS+icchAyAM kvip) chAvAj, 27 42rAtuM, eka asura. icchA karavA yogya. iSupatha pu. (iSoH pathaH) tIrane. 34vAna, sthaga. Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 shbdrtnmhoddhiH| [iSupuGkhA-iSTAdi iSupuGkhA strI. (iSoH pukhamiva pukhamasyAH) ta. nAmarnu / iSTakApatha na. (iSTakAyAmapi panthA yasya ac) eka vRkSa, sarapaMkhA vRkSa. sugaMdhImo. (pu. iSTakayA nirmitaH panthAH ac) iSupuSpA srI. (iSuriva puSpamasyAH) te. nAmanI meM TothI janAvarA bhA. vanaspati. iSTakAva tri. (iSTakA+astyarthe va) Toauj. iSuprayoga pu. (iSoH prayogaH) chou, tI2. yAvaj. iSTakAvat tri. (iSTakA caturarthyAM madhvAdi. matup) iSubhRt tri. (iSu bibhrati) mAne, ghaa24|| 4282. ITonI pAse hoya tevo pradeza. iSumat pu. (iSavaH santyasya prAzastyena matup) uttama iSTagandha pu. (iSTaH gandhaH) sugaMdha -iSTagandhaH sugandhe leual, moTo suil- iSumati raghusiMhe syAt triSu klIbaM ca vAluke-medinI (tri. iSTo dandazUkAn jidhAMsau-bhaTTiH gandho'sya) sugaMdhI dravya. (na.) 2tI. iSumAtra na. (iSupramANamasya-iSu+mAtrac) mana 21 iSTatama tri. (atizayena iSTaH tamap) atyaMta priya, bhAvo , hImono duDa, (tri.) ena0 bhA5 atizaya abhISTa, bahumAMthI atyaMta icchela. jeTalA mApavALuM, bANanI gati sudhInuM mApa, bANane iSTadeva pu. (ijyate yaj+karmaNi kta) 545 heva., pheMkavAnuM mApa. ___ maMtra-taMtrAhiyA. upAsanA zayera heva. . iSTadevatA strI. (ijyate yaja+karmaNi kta) 652no iSuvikSepa pu. (iSorvikSepayogyadezaH) mA 34vA yogya pradeza, doDhaso hAtha jeTalo pradeza. artha juo. iSetvaka pu. (iSe tvA itibhAgo'styatrAnuvAke adhyAye vA) iSTani tri. (yaj+tanika) ya4-54na 42vA yogya, 7vA yogya. yajurvedano pahelo adhyAya. iSkartR tri. (nis+kR+tRc 'nizabdo bahulamiti' iSTaprayoga pu. (iSTasya ziSTaprayuktatayA nizcitasya prayogaH) vyAkaraNamAM kahela saMskAranA anusAra karela prayoga. prAtizAkhyasUtreNopasargekadezanakAralopaH) niSkartR 106 iSTavat na. (yaja-iS vA ktavatu striyAM GIp) 54na. humo. karanAra, pUjana karanAra, icchAvALuM, ISTa karma karanAra, iSkRti strI. (nis+kR+ktic iSkartRvat nalopaH) - iSTibhiH pazubandhaizca cAturmAsyaistathaiva ca 8nanI, bhAta.. agniSTomAdibhiryajJairyena iSTaM sa iSTavAn / / -iti iSTa tri. (iS+karmaNi kta) 62cheda, priya, pU0. 438, vyAsoktiH 727thI. ispesa-iSTaM hi vo devA dAsyante iSTavata tri. (iSTaM vrataM yasya) vrata 42vAna svabhAvavANu, yajJabhAvitAH -gItA; iSTaM dattamadhItaM vA vinazyatyanu iSTakarmanuM sAdhana anna vagere.. kIrtanAt-devalaH / (pu.) menuM 3, vi.] -iSTo iSTasAdhana na. (iSTaM ca tat sAdhanam) cheDaM, sAdhana, viziSTaH ziSTeSTaH viSNusa0 (na.) te nAma.na. me. priya sAdhana. saM2482, dharma Arya, zrautama, $2, -marutArkeNa zudhyanti iSTasAdhanatva na. (iSTaM ca tat tadbhAve tal) pakveSTaracitAni ca-viSNu0 ISTasAdhanapaNuM, priyasAdhanapaNuM. iSTakacita tri. (iSTakayA citaH hUsvaH) TothI. vyApta, | iSTA strI. (ijyate'nayA yaj+karaNe vA karmaNi kta) ITe caNela. khIjaDAnuM jhADa, vahAlI strI. iSTakarman na. (iSTaprasiddhyarthaM karma) Glu.ta' nAmanA iSTAkRta tri. (aniSTamiSTaM kRtaM iSTa+cvyarthe DAc gaNita graMthamAM kahela eka prakAranuM gaNita karmaNi kta) chaSTa resa, vadyu, 438. iSTakA strI. (iS+taka+TAp) 2 -kUpodakaM baTacchAyA | iSTAdi pu. pAlinIya. vyA4248 prasiddha me 206 samUDa zyAmA strI iSTakAlayam / zItakAle bhaveduSNamuSNakAle Thebha. 4- iSTa, pUrta, upasAdita, nigadita, parigadita, ca zItalaH / / -cANakya0, vAstuyA. parivAdita, nikathita, niSAdita, nipaThita, saMkalita, iSTakAcayana na. (iSTakayA agnezcayanam) 2thI. agninu parikalita, saMrakSita, parirakSita, arcita, gaNita, yayana. avakIrNa, ayukta, gRhIta, AmnAta, zruta, adhIta, Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iSTApatti-ihatana shbdrtnmhoddhiH| 353 avadhAna, Asevita, avadhArita, avakalpita, / iSTIkRta tri. (aniSTamiSTaM kRtaM iSTa+cci+kR-karmaNi nirAkRta, upakRta, upAkRta, anuyukta, anugaNita, | ___ kta) aniSTane ISTa res-62||35 428. (na.) anupaThita-AkRtigaNaH / te. nAmanI me. yaza-yA. iSTApatti strI. (iSTasya ApattiH) cheda vAtanA iSTu strI. (iS+bhAve tun) 27.. prApti (iSTA cAsau vA ApattiH) iccheda Apatti, iSTyayana na. (iSTyA'yanaM gamanaM yatra) me. sAtaveM vAdIe batAvelo doSa prativAdIne paNa ISTa hoya yajJAcaraNa. te. -iSTApattau doSAntaramAha-jaga0 iSTvA avya. (yaj+ktvA ) yA rIne, 291 rIne. iSTApUrta na. (iSTaM ca pUrtaM ca dvayoH samAhAraH) bhAgnihotra iSma pu. (iSyati icchatyanena vA iS gatau iS icchAyAM vagere yajJakarma, tathA vAva, kUvA, taLAva vagere baMdhAvavA, mak vA) 1. maheva, 2. vasanta. (karmaNi ane devamaMdira bAga-bagIcA, annadAna vagere karavuM te. -agnihotraM tapaH satyaM vedAnAM cAnupAlanam / mak) SyamA, chAtuM. (bhAve mak) 4. AtithyaM vaizvadevaM ca iSTamityabhidhIyate / / vApI iSya pu. (iSyate iS+kyap) vasanta Rtu. kUpataDAgAdi-devatAyatanAni ca / annapradAnamArAmAH iSva pu. (iS sarpaNe+van guNAbhAvaH) mAyArya, gurU. puurtmitybhidhiiyte|| - -mArka0 pu0 18 / 6. iSvagra na. (iSoH agram) mano sayamA. iSTArthodyukta tri. (iSTe arthe udyuktaH) 'STa artha bhATe iSvanIka na. (iSoH anIkam) bAno savayava, jAnI taiyAra thayela, utkaMThita, iccheluM, meLavavA mATe utAvaLa mA . 42nA2. iSvanIkIya tri. (iSvanIke bhavAdau cha) Gu9A- AqyavamA iSTAzva tri. (iSTo'zvo'sya) ne ghAu priya. Doya. te.. thanA2. (pu.) te. nAmano me 20%81... iSvasana pu. (iSavo'syante kSipyante'nena as kSepe iSTi sI. (yaj+ktin) tano yA karaNe lyuTa) dhanuSa- rAmamiSvasanadarzanotsukam-raghu0 -kartumiSTamabhivAJchatA mayA-zizu0 iSvAsa pu. (iSavo'syante anena as-kSepe karaNe ghaJ) iSTi strI. (iS+ktin) 427, 28 // OM korevANu vAya, | dhanuSa. (tri. iSUnasyati+aNa) maa|| 34 // 2, 34 (bhASyakAra pataMjali ane vArtikakAra kAtyAyananA __- atra zUrA maheSvAsA bhImArjunasamA yudhi-gItA0 1 / 4 alltama bhASyamai 30 u ta) -iSTayo | is avya (I kAmam syati so+kvip) 5, saMtApa bhASyakArasya, bhAve, zIghratA, Ahe, sAmaMtra, ane duHkhano anubhava batAvanAra avyaya. isina pu. (prA0 isiNa) te. nAmanI meM anAtha heza. iSTikA strI (iS+tikan) iSTakA za6 mI. isinikA strI. (prA0 isiNiyA) sinAma.5 anA iSTikApathika na. (iSTikAyAH pathikam) te nAmarnu, dezanI strI. eka ghAsa, nAmasjaka nAmanuM ghAsa. iha avya. (idam+ha izAdezaH) mahAyaja, somai, iSTikRt tri. (iSTi-yAgaM kRtavAn kR+bhUte kvip) mA samaye, mahiui, mA pradezamai, DI. iSTi yAga karanAra, iSTin tri. (iSTamanena ini) hai. yaza. yo Doya. ta. -nehAbhikramanAzo'sti-gItA0, -tadakhilamihabhUtaM iSTipaca pu. (iSTaye icchAyai abhilASArthaM pacati na bhUtagatyA jagatyA -naiSa0 yajJArtham) 59, kAmI, haitya, rAkSasa.. ihakAla pu. (idam prathamArthe ha iha karma0) mA vi, iSTipazu pu. (iSTyarthaM pazuH) yazana pazu. vartamAna kALamAM. iSTimuS tri. (iSTi-yAgaM muSNAti muS+kvip) daitya, ihagata tri. (prA. ihagaya) sahAya 23sA. rAkSasa. ihabhava pu. (prA. ihabhava) All, . (ma.va, manuSyanma.. iSTiyAyajUka pu. (iSTyA yAyajUkaH) bhya bhane zana. ihatana tri. (iha bhavaH iha+Tyula tuTa ca) Asamaye, amuka phaLa mane maLe evI icchAthI yajJa karanAra. | A dizAmAM, A pradezamAM, ahIM thanAra. yaza. Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ihatya-IkS 354 shbdrtnmhoddhiH| ihatya tri. (iha bhavaH iha+tyap) sa samaye, bhA| ihalokavedanavedya pu. (prA. ihalogaveaNavejja) mA himai, mA pradezama thayeda, bhaDa thayela. bhavamAM ja vedavAthI vedAI jAya tevuM karma, apramatta ihatyaka tri. (iha svArthe kap) 652na. sAtha huA. saMyata icchA vinA mAtra kAyayogathI bAMdhela karma. -ihatyikA strI 55 se. 4 arthamai. ihalokasaMveginI strI. (prA. ihalogasaMvegiNI) / ihadvitIyA strI. (mayU0 sa0) mAnI. jI4, mahAna. saMsAranuM svarUpa jANIne vairAgya pamAya tevI kathA. ihalokAzaMsAprayoga pu. (ihalogAsaMsappaoga) 240 vi ihapaJcamI strI. (mayU0 sa0) mInA pAMyama, sAnI huM rAjA thAuM ityAdi icchA karavI te. saMthArAno pAyA. prathama aticAra. ihala pu. (iha bhavaM lAti lA+ka) te. nAmanI me. he2, / ihaiva avya. (iha+eva) sADI 4, Alaswi. 4. yehiza. ihAmutra avya. (iha+amutra ca) mA sobhasane. ihaloka pu. (idam+prathamArthe ha karma0) do, 52somai. manma, manuSyabhava. ihAmutraphalabhogavirAga pu. (iha amutra ca phalabhogayoH ihalokabhaya pu. (prA. ihalogabhaya) manuSya tiyAthI . virAgaH) el: mane 52so viSayamAthI utpanna thato bhaya, sAta bhayamAMno eka. vi2makuMta. huM svara varga paikI cotho dIrgha svara. I strI. (asya viSNoH patnI GIp) yakSmI hevI. (avya. I+kvip) viSA6, Thodha, humanI bhAvanA, anu58dhyA, pratyakSa, sabhI5, saMbodhananA arthamai. (pu.) maheta. I (adA0 ubha0 aniTa) 4j, vyApa, niMha, mo.na. 42, saka0, 25 // 425. aka. eti-na hi taraNirudIte dik parAdhInavRttiH / (adA0 A0 dvi0 aniTa) yAya, mAMga. (divA0 A0 saka0 seTa) Iyate- 4 - - padmaranvItavadhUmukhadyutaHziza0 / IkS (bhvA0 A0 saka0 seT-IkSate) , viyAra. 'na dharmavRddheSu vayaH samIkSyate', na kAmavRttirvacanIyamIkSate-kumA0; adhi sAthe-viveyana 42 -kuhakacakito lokaH satye'pyapAyamadhIkSate-hito0; anu sAthe-cintana 2j-anvIkSamANo rAmastu viSaNNaM bhrAntacetanam-rAmA0; apa sA2-Ausiau, 290 42vI, anusa2. savapino niyama. 72vI- nadIzaH paripUrNo'pi mitrAdayamapekSate-candrA0; vi+apa sAthevizeSa. usane apekSA-62782 42vI- na vyapaikSata samutsUkAH prajAH- raghu0; ava sAthe-rAjathI vaMyotsyamAnAnavekSe'haM ya ete'tra samAgatAH-gItA0; anu+ava sAthe-viyAra, anusandhAna 42j, -sUkSmatAM cAnvavekSeta yogena paramAtmanaH-manu0; abhi+ava sAthe(mona bhATe dj. -yajamAnasya pazUnabhyavekSate zata0 brA0; pari+ava sAthe-yota26 ko -tato vAcaspatirjajJe taM manaH paryavekSate-bhA0; prati+ava sAthe-viyArapUrva - athemA pratyavekSamANo japatizata0 brA0; sam+av sAthe-sArI za j -yadi dRSTaM balaM sarvaM vayaM ca samavekSitA-bhA0 A. a. 25; sarvaM tu samavekSyedaM nikhilaM jJAnacakSuSA-manu0; A-sAthe.- sArI rAta. , ud sAthe-vaMzana 2 dj - -sahasrarazminA sAkSAt sapraNAmamudIkSitAHkumA0; apekSAnA arthamA 55 varAya che. hebha:trINi varSANyudIkSeta kumAyUMtumatI satI-manu0; upa sAthe- amuka padArtha tyAga karavA yogya che evA zAnapU tyA 42vo-- ye mAM viprakRtAM kSudrairupekSadhvaM vizokavat- bhA. va. a. 11; sama+upa sAthezatrupakSaM samAdhAtuM yo mohAt samupekSate-bhA0 sa0 zlo0 1060, nis-nir sAthe. -saMpU ta - yAvadetAn nirIkSe'haM yoddhakAmAnavasthitAn-gItA0; pari sAthe-tatvAnusaMdhAna 2j, parIkSA 42vI.-sarvasya hi parIkSyante svabhAvAH netare guNAH-hito0; prasAtheatyaMta - punaH prekSya ca zUlinam-kumA0; abhi+pra sAthe-sAmelava-prAcoM dizamabhiprekSya maharSiridamabravItabhA. va. a. 63; ut+pra sAthe-utprekSA, syAnA, Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IkSaNa - IdRza ] saMbhAvanA 42vI- utprekSAmo vayaM tAvad matimantaM | vibhISaNam - rAmA0; sam + pra sAthai sArI rIte bhevu - yogakSemaM ca saMprekSya vaNijo dApayet karam-manu0; abhi+sam+pra sAthai-sAbhe rahIne sArI rAte bhevuabhisaMprekSya bharttAraM kruddhA vacanamabravIt bhA. A. a. 3011; prati sAthai anusaravu, 62DAra ravI, rAha bhevI, pUbha ravI - saMvatsaraM pratIkSeta dviSantIM yoSitaM pati : - manu0; sam + prati sAthe-sArI rIte rAha bhevIekaveNIdharA hi tvAM nagarI saMpratIkSate - rAmA0; vi sAthai-vizeSe 'rIne bheduM -vIkSante tvAM vismitAzcaiva sarve - gItA; anu + vi sAdhe-satata, avicchinna, kheDITase bheduM, pArchu bhevaM, tasmAddizota'nuvIkSamANo japati - zata0 brA0; abhi + vi sAthe-yotara bhevu- 'na cainaM bhuvi zaknoti kazcidapyabhivIkSitum manu0; ud + vi sAthe- ye bhevuM- udvIkSyamANA bhartAraM mukhena parizuSyatA- rAmA0; sam+ud-vi sAthe-yotaraI the. bhedu - niSedurbhUmipAH sarve samudvIkSya parasparam - rAmA0; prati+vi sAthai sAme bheSu -tataH sa rAjA prativIkSya tAH striyaH-rAmA0 sam+vi sAthe-sArI rIte bhevu, sam sAdhe-sArI rAte bhevu- samIkSya kuladharmAMzca svadharmaM pratipAdayet -manu0; pra+sam sAthai prarSe purIne sArI rIte bhe- kulaM khyAtiM ca vRttaM ca buddhayA tu prasamIkSya ca / / manu0 / IkSaNa na. ( IkS + bhAve lyuT ) darzana, bhevu, netraityadrizobhAprahitekSaNena - raghu0; - kRtAndhA dhanalobhAndhAH nopakArekSaNakSamAH - kathAsa0 IkSaNika tri. ( IkSaNaM hastarekhAdIkSaNena zubhAzubhadarzanaM zilpamasya Than) zubhAzubha ija uhIne te 2 khAlaviDA yadAvanAra sAmudri zAstrI - maGgalAdezavRttAzca bhadrAzcekSaNikaiH saha / / manu0 9 / 258 IkSaNIya tri. ( IkS + anIyar ) bhevA sAya. IkSati pu. (IkS+dhAtvarthanirdeze zitap) IkSaternAzabdam vyAsasUtram - bhevu, darzana, vicAra rakho, na42 nAvI IkSA strI. ( IkS + bhAve aT Ap) bhevu, viyAra. IkSikA strI. (IkS Nvul, IkSA kan TAp vA itvam) AMkha, na42 nAz2avI, asar3a IkSita (bhU0 ka0 kR0, IkS kta) hejetuM, jyAsamAM sIdhesuM, tADesuM. (na.) 1. dRzya, dRSTi, 2. sAMjaabhimukhe mayi saMhRtamIkSitam - za0 2 / 11 IkSeNya tri. ( IkS vA0 eNya) bhevA yogya. shbdrtnmhoddhiH| 355 Ikh (Ikhi bhvA para. saka0 seT IGkhati) 4, hAlavu. DAmADoLa thavuM satrA samanvitaH zakraH preGkhacca kSubhitA kSitiH - bhaTTi0 17 / 108 Ig (bhvA para. saka. seT Igati) 4. Ij (bhvA. A. saka. seT Ijate) 4, niMhA 42vI, (iji bhvA. A. saka seT IJjate ) 4, niMghA aravI, usa lagAuvu. IjAna tri. ( yaj + tAcchIlye kAnac dvitvam) yajJa karanAra yajamAno ID (adA. Atmane. saka. seTa) stuti rakhI. iTTe. (curA. para saka. seTa) IDayati stuti vI. - antarIkSaM gataM devaM gIrbhiragyAbhirIDire - rAmA0, - zAlInatAmavrajadIDyamAnaH- raghu0 18 / 17 IDana na. (ID + lyuT) stuti, vajAza, vajA IDA strI. (ID bhAve a strItvAt TAp) stuti, vAza IDita tri. (ID + kta) vajAzesa, tArII rela. IDenyatra (ID vA enyaH) stuti 4rakhA yogya, pUjavAyogya. INmat tri. ( iT astyasya matup striyAM GIp) sanAtha, IDya tri. (iMD +kyap) vaNArA 42vA sAyaDa, tArII svAmIvALuM. 42vA yogya. -bhavantamIDyaM bhavataH piteva - raghu0 5 34 It (bhvA para. seT - Itati) jAMghaj. Iti pu. ( Iyate I + ktic) yuddha, bharaDI, DoI pA jAtano upadrava, videzayAtrA, saMkrAmaka roga, pharavuM - nirAtaGkA nirItayaH- raghu0 1 / 63 - ativRSTiranAvRSTiH zalabhAH mUSakAH khagAH (zukAH) / pratyAsannAzca rAjAnaH SaDetA ItayaH smRtAH / / -smRtiH IdRkSa tri. (ayamiva dRzyate idam+dRz karmaNi kta) khAvu, khAvA prakAra. IdRktA strI. ( IdRzo bhAvaH tal) bhAvApazu, bhAvo prahAra, guza - viSNorivAsyAnavadhAraNIyaM IdRktayA rUpamiyattayA vA raghu0 13 // 5 IdRz tri. ( IdRzo kvip IdAdezaH) khAvu, bhAvA prakAranaM - ratnAnIddazi bhUyAMsi na bhavantyeva bhUtale - kathAsa0 25 / 176, tathA idamIdRganIdRgAzayaH prasabhaM vaktumupakrameta kaH - ki0 2 / 28. IdRza tri. ( ayamiva dRzyate idam-dRz karmaNi kaG IdAdezaH) khAvuM, khAvA prakAranuM ('nahIdRzamanAyuSyaM Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 shbdrtnmhoddhiH| [IpsA-IrNyaka loke kiJcana vidyate / ' -pretyeha cedRzA viprA | IrikA strI. tanu, u. gadyante brahmavAdibhiH-manu0 IriNa tri. (Ir+inan) mA. mIna, zUnya- tatastadIriNaM IpsA strI. (AptumicchA Apa+ san+a+TAp) prApta jAtaM samudrasyAvasarpikam -bhA0 anu0 zlo0 7257. karavAnI icchA, meLavavAnI IcchA, sAmAnya icchA- | Irita tri. (Ir+kta) pre29|| 428, 348, pe, gayeda, IyepsA pizunaM zuddhaM mamatvaM paripAlanam-bhA. azva. hesa. a. 37. Irin tri. (I+Nini) pre29|| 42nAra. Ipsita tri. (Apa+san+kta) che.. bhagavA 6278. IrSyA (bhvA0 para0 seT Iyati) mA 42vI.. -tamapagrahaNaM kimIpsitamAtre mAbhUt-si. kau. Ilu tri. (Rdh+san+u) vRddhi bhavAna-vadhavAne Ipsu tri. (prAptumicchu: Apa+san+Du) prApta 42vAnI | 2742. launl -zaucepsuH sarvadAcAmet- manu0, | Irma na. (I+mak) , ghAva. (tri. pre25|| 438. ___ -saurabhyamIpsuriva te mukhamArutasya-raghu0 5 / 63 / ___-Irma iva tuSTuvAnAH' Im avya. (I vA muc) atha 206 humo. mA - A | IryA strI. (Ira+kaNDvA0 yak+TApa) dhyA, bhikSuIm etau nipAtau athArthoM-vedadI. saMnyAsI bhAnu maay29|- (Iryate jJAyate parAtmA'nayA, Iman tri. tivANu. Ira gatau Nyat) -kalyANA punariyaM pravrajitasyeryA / Iya tri. (I+vA. kyap) vyApta thavA yogya. | IryApatha pu. (I-rUpaH panthA karmadhA. ac) dhyAna, Iyivas tri. (iNa+kvasu) 42, 5manA2. mauna-vagere rUpa saMnyAsInA jJAnasAdhana upAya. Ira (bhvA0 para0 seT saka0) Irati-4, pre2j. (curA0 (pu. jai. da. IriyAvaha prA.) bhAbhai j, vAno ubha0 seT saka0) irayati-Irayate 752no artha humI... | bhA-2sto, va zarIrathI thanArIyA . -hitaM na gRhNAti suhadbhirIritam- rAmA0; ud sAthe- | pathika tri (je da. IriyAvahia prA.) tabhariyA ye. 3, thyA29, thana, yathA - yadazoko sthAnaka, samitigupti yukta yatanAvaMta sAdhune hAlatAMymudiiryissyti-rghu0 8 / 62; - udIrayAmAsuri cAlatAM AMkhanI pAMpaNa paNa halAvavArUpa yoga nimitte vonmadAnAm -raghu0 2 / 9; abhi+ud sAthe- sanmuja kriyA karavI te. ubhyA2. 72vo -AstIkastiSTha tiSThati IryApathikI srI. (jai. da. IriyAvahiyA) (2yAvaDI vAcastisro'bhyudairayat -bhA. a. 2171; sam+ ud kriyA 11, 12 ane 13mAM guNaThANe upazAMtamoha sAthe-sa22. zata. pyAra 42vI, tuj -pAMzavo'pi ke kSINamohavALA sAdhune kevala yoga nimitte zAtAkurukssetre vAyunA samudIritAH -bhA. va. 5070; sam sAthe-samyaku-sArI rIte preraNA karavI, sArI rIte vedanIya karmabaMdhanuM kAraNa kriyA thAya te. iryAsamiti strI. (jai. da. IriyAsamii) yAlavAmA uccAra karavo, sArI rIte gamana karavuM. yatanA rAkhavI te. pAMca samitimAMnI pahelI samiti. -samIrayAMcakArAtha rAkSasyakapiH zilAm-bhaTTi0 / pra (tri. jai. da. IryAsamitirastyasya ac) yatanApUrva saath-pre29|| 42vI.-samIraNaH prerayitA bhaveti-kumAra0 25 // 42vI, 4 udIrNarAgapratirodhakaM muhuH-zazu0 / yAsanA2, dhyAsamitithI yuta. IraNa na. (Ir+bhAve lyuTa) pre25|| 42vI, vU, kSubdhaH IrvAru pu. strI. (Ir bhAve kvip iraM vArayati uNa) 42nA2, 4AvanA2, yAnA2 (tri. Ir+nandyA0 lyu) pre24, 12 bhUmi, marubhUmi. -muhUrtamiva IrSA strI. (IrSa+a+TAp) ahemA, skssm| -kathamIrSAM niHzabdamAsIdIriNasaMnibham-rAmA0, samIraNaH prerayitA na kuruSe sugrIvasya samIpataH - rAmA0 4 / 24 / 37 bhaveti-kumA0 IrSAlu tri. (IS+Alu) ahemA 7282, akSamA IraNA strI. (Ira+bhAve yuca) 352no artha huAo.. 22. IrAmA strI. (IrlakSmIstayA ramyate'tra ram+AdhAre ghaJ) IrNya (bhvA0 para0 saka0 seTa) Sya 42vI. -Iya'ti / te. nAmAnI se nahI- IrAmAM ca mahAnadIm-bhA0 gha. IrNyaka tri. (Ipa'+Nvul) 5Sya 52nAra. (pu.) . a. 188 jAtano napuMsaka. mArayAMcakAra sArI zarA , sAza 50531. Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IrSyA-Izvara] shbdrtnmhoddhiH| 357 IrSyA strI. (IrSyA bhAve a strI0 TApa) dhyA, sakSama, | IzA strI. (Iz+a+TApa) mezvathya, bhaizvaryaarul is samALa -IrSyAzokaklamopetAH mohamAtsaryyavajjitAH / strI, hu-pArvatI hevI. (ayaM niryakAraH iti kecit) -bhA0 va0 a0 26. / IzAdaNDa pu. (IzAyAH lAGgalasya daNDaH) no. hAM. -vacobhirIAkalahena lIlayA, samastabhAvaiH khalu bandhanaM ___-yojanAnAM sahasrANi bhAskarasya ratho navaH / striyaH -zRGgAraza0 IzAdaNDastathaivAsya dviguNI munisattama ! / / - IrSyAlu tri. (IrdA+lA+Du) 5SyavANu, -IrSyAlunA viSNupu. 2 / 8 / 2 svairiNIva rakSituM yadi pAryate-rAjataraGgiNI / IzAdanta (pu.) bho20 siddlut tthI, thAno bhoTo. ISryu tri. (IrdA+uN) mA 4282- j- hata, hAthIhata. ISryurgandharvarAjo vai jalakrIDAmupAgataH-bhA0 A0 / IzAna tri. (Iz+tAcchIlye cAnaz) auzvaryazAla.. (pu.) a0170. rudranI eka mUrti, AdranikSatra, agiyAranI saMkhyA IlA strI. (ID+ka Dasya la:) pRthvI, vA, 2||y. zivanI meM bhUti -tasmin muhUrte purasundarINAmIzAna Ili strI. (Iryate Ir+In rasya laH) 5210, nAnI | -saMdarzanalAlasAnAm -kumA0 7.56 mahAna ALt2no me 13 - IlI, IlikA- 555 / IzAnAdipaJcamUrti strI. ba. va. (IzAnAdayaH paJcamUrtayaH) uparanA arthamAM vaparAya che. bhAvanA. na. ko3 pAMya bhUrtima.. -IzAna, Ilita tri. (ID+kta Dasya la:) dule.. tatpuruSa, aghora, vAmadeva, sadyojAtarUpeSu paJcasu Ilina pU. (IDa-inana +Dasya la:) yaMdravaMzana 20%. rUpeSu / Ivat tri. (I+gatau bhAve kvip astyarthe matupa vede | IzAnI strI. (Izasya patnI) huhivA, .4Arnu, u. ni. masya vaH) tivANu -makSU dviSmA gacchatha Ivato | IzAvAsya pu. (IzAvAsyam iti padamastyasya ac) te. dyUn -R0 4-43-3 ___nAmarnu .5 64niSada. Iza (adA0 Atmane0 seT ISTe) zai. zva u | IzitR tri. (Iz+tRc) Izvara, niyama.na. 4242. na -yadIziSe tvaM na mayi sthite ca- bhaTTi0; yogya tasya kazcita patirasti nezitA / / zvetA0 u0 Do, rAti. 25vI- arthAnAmIziSe tvaM vayamapi / -tadIzitAraM cedInAM bhavAMstamavamasta mA-zi0 2 / 95 ca girAmIzmahe yAvadartham-bhartR0 3 / 30, (tri. Iz Izitavya tri. (Iz+tavya) sAdhIna, lena 652 sattA kvip zva2- IzAvAsyamidaM sarvam-yaju0 - | yavama mAve. . (na. Iz+bhAve tavya) bhaizvarya.. mAdhuryamISTe hariNAn grahItum-raghu0 18 / 13, (pu. / IzitA strI. (Izino bhAvaH tal) mA 3 416 (Iz+ ka) zva2, 52mezvara, maDAva, agiyArI | ____ auzvaryabhAnu me. zaizvayya. saMdhyA, bhAdrA nakSatra- 'lokeza ! caitanyamayAdidevaH' / Izitva na. (Izino bhAvaH tva) 652no. artha. mo. purA0; -zanaiH kRtaprANavimuktirIzaH paryaGkabandhaM nibiDaM ___ -aNimA laghimA vyAptiH prAkAmyaM garimA tathA / bibheda-kumA0 359, svAmI, mAli- kathaJcidIzA | IzitvaM ca vazitvaM ca tathA kAmAvazAyitA / / manasAM babhUvuH-ku0 3 / 34 Izin tri. (Iz+Nini) zvara, niyaMtA, prabhu, pati. IzakoNa pu. (IzasvAmikaH koNaH) zAnayu.. | IzI strI. (Izasya patnI GIp) hu, svAmInI patnI. Izadik strI. (IzasvAmikA dik) yanapU. __IzinI- 54 . 4 mamai- sarvAMllokAnIzinIbhiHIzana na. (Iz+lyuTa) au.zcaya- ya Ize'sya jagato zvetA0 u0 nityateva nAnyo heturvidyate IzanAya / / -zve0 u0 | Izvara pu. (Iz+gharac) maDAva, maheva, yaitanyAtmA IzapurI strI. (Izasya purI) 2., jAna.2..-- IzanagarI bhajiyAra , varSa, 52mezva.2 (tri.) dhanavAna, samaya. vagere zabda paNa jANavA. -daridrAn bhara kaunteya ! mA prayacchezvare dhanamIzabala (IzakRtaM balam) |shupt mata. siddha pIne hito0 115; (pa. jai0 da0 prA0 Isara) bhAsi pAza. ghael, nAya, yuv2||4, sAmAnya bhaisas %, Izasakha pu. (IzaH sakhA yasya Tac) 2. -izamitra amAtya, pradhAna, zrImaMta, zeTha, lavaNasamudranI madhyamAM vagere paNa e ja arthamAM samajavA. uttara dizAe Izvara nAmano mahApAtAla kalaza, Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 shbdrtnmhoddhiH| [IzvaratA-Ihita bhUtaale dri cyaMta.21vAno chadra, mama | ISA strI. (ISa ka+TApa) garnu sA, RddhivALo samartha, cothA tIrthakaranA yajJa devanuM nAma, / -IzAmanyehayAnanye sUtamanye nyapAtayat -mahA0 vana0 velaMdhara devonuM raheThANa. 240 / 30, 3lk aij sADu, 2thano me avayava, IzvaratA strI. (Izvarasya bhAvaH tal) Izva25. , dhUsarI vayyenu sAI. izvaratva na. (Izvarasya bhAvaH tva) 5.2no artha humo. ISAdanta tri. (iSeva dataH yasya) bhoTa-eicuidan. IzvarapUjaka tri. (Izvarasya pUjakaH) bhAta, '452||nnii. (tri.) kiauridal, - IzAdantAn hemakakSAn Izvarasadman na. (Izvarasya sadma) mAhira, 432|s.2... sarve cASTakareNavaH- bhArata0 IzvarasabhAm na. (Izvarasya sabhA) 24Iya. 62082, ISAdanta pu. (iSeva dantaH yasya) bhoTa-eil idaina athavA sabhA. hAthI... IzvarA strI. (Izvara+TAp) huvA , zaizvayana. strI.. ISikA strI. (iSeva kan) DAthInA nana. onl, ghAsa.na. - vinyastamaGgalamahauSadhirIzvarAyAH srastoragapratisareNa kareNa pANiH / -ki0 saLI, te nAmanuM eka hathiyAra, citArAnI pIMchI, IzvarI strI. (Izvarasya patnI GIp) duhavI, prabhunI eka jAtanuM ghAsa, bheLaseLavALA sonAne jANavA patnI, svAminI. -IzvarI sarpabhUtAnAM tAmihopAhvaye mATe je vastu gALelA sonAmAM naMkhAya che te. zriyam-zrIsUktam - tvamIzvarI devi ! carAcarANAm ISira pu. (IS hiMsane kirac) mAgna.. mArka0 pu0 91 / 2, (srI. Iz+vanip GIp rAdezaH) ISIkA strI. (IS hiMsane kirac) ISikA 106 humo,. aizvaryavALI strI, eka jAtano velo, eka jAtanI ISma pu. (IS sarpaNe karaNe mak) maheva, vasaMtatu. 51531, 23 tana, 3- IzvarImIzvarapriyAm- IhU (bhvA0 Atma. aka. seTa-Ihate) yeSTA 42vI. durgAstavaH -mAdhuryaM madhubindunA racayituM kSArAmbudherIhate-bhartR0 IS (tudA0 para0 saka0 seT) vIj -ISati, (bhvA0 2 / 6, -tasyArAdhanamIhate-gItA, - aihiSTa taM kArayituM Atma0 saka0 seTa) Apa, lo, 9.3. 4, na042 ___ kRtAtmA / RtuM nRpaH putraphalaM munIndram-bhaTTi. 1 / 11 nAmavI, sa.24, masa.. 'ISate' DiMsA 72vI, bhAra. IhamAna tri. (Iha+zAnac) yeSTA 42, 270 42tuM. ISa pu. (IS+ka) uttama namana manu n| putrI. IhA strI. (Iha+a) yeSTA, Gghama, div1-6275- dharmArthaM -auttameyAn mahArAja ! dezaputrAn manoramAn-amara- yasya varaM tasya nirIhatA, prakSAlanAddhi paGkasya zreyo TIkA-18, azvina mAsa... na sparzanaM nRNAm / / mahA0 112 / 40; -hantuM ISajjala na. (ISat jalam) thoDaM 55l. krodhavazAdIhAM cakrAte nau parasparam-kirA0 iSat avya. (iS+ati) thA, Au2, alpa- -ISat | IhAmaga pu. (IhAM mRgayate aN IhApradhAno vA mRgaH) sahAsamamalaM paripUrNacandrabimbAnukAri kanakottamakrAnti 12, te. nAmanu me pazu -pulahasya sutA rAjan ! kAntam -devImA0, mArka. pu. -taM dRSTvA kupitaM zalabhAzca prakIrtitAH / siMhAH kiMpuruSA vyAghrA yakSA tAdharaH-viSNu pu0 1 / 19 / 12; . ihAmRgAstathA -mahA0 Adi0, banAvaTI bhRgu, 4295, ISaccumbitAni-za0 13 ISatkara na. (ISat+kR khal) 21, tho, satya, 22, s.22||27. prasiddha . nA23no meha- IhAmRgo thoDA prayAsathI siddha thaI zake te. mizravRttazcaturaGgaH prakIrtitaH / mukha-pratimukhe sandhi ISatpANDu tri. (ISatpANDuH pA0 sa0) tho. popa tatra nirvahanaM tathA ||-saa0 da0 6. aM., -nAyako . asluj. (pu.) tho.pogo al, bhUja2. va... __ mRgavadalabhyAM nAyikAmIhate-iti ihAmRgaH / ISaduSNa tri. (ISat uSNam) tho... 2bhIvANu, 25j, | IhAvRka pu. (IhApradhAno vRkaH) 43. (pu.) thoDu 2, ra tapela. | Ihita tri. (Iha+kta) yeSTA 438, 627 // 428., tasa.. ISadrakta tri. (ISat raktama) thAI zata. tho.31 eu | Ihita na. (Iha+bhAve kta) 62, apekSita, yeSTA, agluj. (pu.) tho32 rAto asl. ___tusj, yAj - samIhitArthasiddhiH syAt-tantram Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ u-ukthAvI ] zabdaratnamahodadhiH / 3 svara varNa paikI pAMcamo AkSara. hUM, dIrgha ane pluta, te dareka udAtta, anudAtta ane svarita bhede thatA nava temaja te badhA sAnunAsika ane niranunAsika be bhedo kula maLIne aDhAra bheda thAya--e paikI ukAra. enuM uccAraNa oSTha sthAnathI thAya che. u (bhvA0 Atma. aniT avate) zabda 42vI. (avya. u+kviM) saMbodhanArthamAM, jhopa vayanamAM anuyA dhyAmAM, AhezamAM, nizcayamAM, aMgAra-svIDAramA, prazramAM, poDAravAmAM vaparAto avyaya - umeti mAtrA tapase niSiddhA pazcAdumAkhyAM sumukhI jagAma - kumA0 1 / 26, (pu. at+Du) mahAdeva, brahmA, svarobhAM pAMyabhI svara (na.) caMdranuM maMDaNa -akAro viSNuruddiSTaH ukArastu mahezvaraH / makArastu smRto brahmA, praNavastu tryArthakaH - purA. ukanAha pu. cIjo } sAsa raMgano athavA AjA bhane lAla raMgano ghoDo. ukA strI. jayeyuM vadhyuM-ghaTyuM, avazeSa. ukAra pu. ( u svarUpArthe kAraH ) svaramAMnI pAMyabho svara, mahAdeva.. ukta tri. (vac + kta) uDela, bhene uDevAmAM khAtyuM hoya te. zabda zaktithI bharosa - anuktenApi vaktavyaM suhRdA hitamicchatA-nItiH, (na. vac bhAve kta) uDesuM saMjodhita- asAvanukto'pi sahAya evmA. eka akSaranA caraNavALo te nAmano eka chaM6. uktanirvAha pu. hyA pramANe urI jatAvadu. uktapuMska pu. jevo zabda (strI. agara napuM0) e pu0 paNa hoya, ane jeno puMliMgathI bhinna artha liMganI bhAvanAthI ja pragaTa thato hoya te. u uktapratyukta na vyAkhyAna bhASA bhane 4vAja. uktAnukta na. he agara nahi DaDeluM. ukti strI. ( vac + bhAve ktin) hevu, josavu, vayana, vAkya, zabdanI abhivyaMjanA zakti ekayoktyA puSpavantau divAkaranizAkarau - amara0, abhivyakti, vaftavya - uktirarthAntaranyAsaH syAt sAmAnya- vizeSayoH - candrA0 5 / 120. 359 ukthana. ( vac +thak) nahi gAyesa maMtrathI sAdhya stotra, te nAmano eka yajJa, ukya sAdhana jIvana-prANaysy kSaNaviyogena loko hyapriyadarzanaH / ukthena rahito hyeSa mRtakaH procyate yathA / / bhAga. 1. ska. a. 156; upAdhAna 425/- etaddezAmukthamatho hi sarvANi nAmAnyutiSThanti - bR. 1/6 / 1 (pu.) agniuktho nAma mahAbhAgastribhirukthairabhiSTutaH -mahA0 3 / 219 / 25. ukthapatra pu. ( ukthAni apragItamantrasAdhyAni stotrANi patraM vAhanamiva 1) yajJa, yaSThamAna. ukthapAtra na. 44mAna. ukthabhRt pu. ( ukthaM bibharti samyak vibhajate bhR+kvip) te nAmano eka RSi. ukthavarddhana pu. ( ukthaiH vardhyate'sau vRdh + Nic karmaNi lyuT ) stotro dvArA vRddhi pabhAuvA yogya haiva-IMdra. ukthavAhas pu. ( ukthAni zastrANi vahati vaha asun Nicca) u'thadhArI brAhmaeA. ukthazaMsin pu. ( ukthAni zastrANi zaMsati, zaMs + Nini) uklanI stuti karanAra Rtvija ukthazas pu. ( ukthAni zaMsati zaMs + kvip) uparano artha dukha.. ukthazAs pu. ( ukthAni zaMsati zaMs + Nvi) uparano artha kho -nIhAreNa prAvRtA jalpyAcAsutRpa ukthazAsazcaranti R. 4 / 2 / 16. ukthazuSma tri. ( ukthaM zastraM zuSmaM balaM yasya) 4835 bala sahita stotrAdi vAkya. ukthAdi pu pAzinIya vyA2za prasiddha roDa zabda sabhUSa, tadyathA uktha, lokAyata, nyAya, nyAsa, punarukta, nirukta, nimitta, dvipada, jyotiSa, anupada, anukalpa, yajJa, dharmma, carcA, krametara, zlakSaNa, saMhitA, pada, krama, saMghaTTa, vRtti, pariSad, saMgraha, gaNa, guNa, Ayurveda, tantrAyurveda / ukthAmada na. ( ukthA hotrayA mAdyati mad + ac) (thA sAdhana kheDa stotra -bRhaspatirukthAmadAnizaMsiSam eta0 ukthAMvI tri. ( ukthAni avati ava + i) sthadhArI braahme| --bRhadvate vayasvata ukthAvyaM gRhNAmi -yaju. ga. 22 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 shbdrtnmhoddhiH| [ukthAzastra-ugrakAlI ukthAzastra na. (ukthA hotrA ca zastrANi ca dvandvaH) | ukSan pu. (ukS+kanin) 556 -tatrAvatIryAcyutadattahastaH GAL namAnI. yA bhane zastro -chandobhirukthAzastrANi zaradghanAd dIdhitimAnivokSNaH -ku0 7 / 70, RSabha sAmnAvabhRtha Apyate-yaju. 19, 28 nAmanI me. bhauSadhi, tanAmano me 20%0. (tri.) ukthin pu. (uktha+ini) thathA. stuti. 422 hotA chaTanA2. vagere. ukSavaza tri. (ukSA vazA vazAsthAnIyo yasya) te. namAnI ukthya tri. (ukathamarhati yat) 65thI. stuti. 426 eka yajamAna, baLadane AdhIna. yogya heva kare, 05 me. ya. - hohyAgRNIta ukSita tri. (ukS+kta) chAMTeda, sIye.sA.. ukthyaH R. 179 / 12 / ukh (ukhi bhvA. para. saka. seT) okhati 4.. (bhvA. ukSa (bhvA. para. saka0 seT ukSati) siMya, 7i2j- para. saka. seTa idit) uDati 4... bhAnu, 42, 32sava -aukSan zoNitamambhodAH ukharan na. 10. na.32mAMthA. nANe.j, bhAI-nama., Aibha2. -bhaTTi0 17 / 9, -ukSAMpracakrurnagarasya mArgAn -bhaTTiH, nama. abhi sAthe. GdhA DAthe. 7ing, - parasparAbhyukSaNa ukharvala pu. (ukh-valac ruDAgamaH kicca) bhai puSpa tatparANAm-raghu0, pavitra, bhatare 40. sizg, -zirasi pAMdaDAM Ave che tevuM eka jAtanuM ghAsa. zakuntalAmabhyukSya zA0 4; ava sAthe- bhAu the. ukhala pu. (ukh-kalac) 52na. mA. mo. 7i2j. -daghnA madhumizreNAvokSati -taitti0, A sauthe ukhA strI. (ukh+ka+TAp) 22dhavAna pAtra, i3el, yota26 7izj, AU2. 7iaj, ud sAthe-652nA tapadA -iddhaH svatejasA vahnirukhAgatamivodakam-suzrute. (bhAga 652thI. chaiaj, yethI. chaiaj, upa sAthe ukhAsaMbharaNa na. zatapatha brAno .98 adhyAya. sabhApe. 7i2j -adhastAdupokSatyApo devI-brA. ukhya tri. (ukhAyAM saMskRtam yat) &iseii. vagaire 3 / 7 / 4 / 6; nis sAthe-saMpU . 7i2g -yatsbyu cyapa saM2742 438, rAdhela. -ukhyAn (agnIn) hasteSu AnIya niraukSiSam-zata. brA. 11, 5, 6.; pari ___ vibhrataH-atharva0 4 / 14 / 2 -zUlyamukhyaM ca homavAn sAtha-30 Aut2 yota26 7iaj -paryukSitaM samidasi ___-bhaTTiH, 4 / 9., (pu.) me. vaiyA 24nu nAma. -kAtyA. 4, 14, 30; pra sAthe-yattA DA. 7ig ugaNa tri. (udgUrNa udAyudhaH gaNo yasya pRSo0) -uttAnenaiva hastena prokSaNaM parikIrtitam-chAndo0; pavitra hathiyAra ugAmyA hoya tevA samudAyavALuM. uelthA. 7ial mInamaMtara. -prANAtyaye tathA ugra pu. (uc+rak gazcAntAdezaH) bhAva, vAyunu, 21.35. dhAraNa karanAra ziva, saragavAnuM vRkSa, kerala deza, zrAddhe prokSitaM dvijakAmyayA -yAjJa0 1 / 179, sam+pra jyotiSazAstra prasiddha pAMca kUra nakSatra, bhISaNa, sAthe-sArI rIta. 7iaj -prANAnAyamya saMprokSettRcenAbdaiva ghora, prayaM.3- siMhanipAtamugram-raghu0 3 / 60, vAra[saM.72, tena tu- yA0 smR0; vi vizeSa. 42.7izj- kezamizreva -kSatriyAt zUdrakanyAyAM krUrAcAravihAravAn / hAsa tAM vyokSadoSandhayetizata. brA. rA. rA. 4, 5.' kSatrazUdravapurjanturugro nAma prajAyate ||-mnu0 10 / 9. abhi+vi sAtha- sAme. vizeSa rIna- tattasmAdu vAyu, te. nAmano me asura, 14, u. (na.) tathaiva saMsRjyAm yathAgni nAbhivyukSet-zata. brA. 1, vanA , 2. (tri.) 662, 6, utkRSTa, dl 3, 1, 10.; sam sAtha-sArI rAta 7ing -samukSitaM vIauj, hA. sutaM somam-R. 3, 6, 5. ugraka tri. (ugra+saMjJAyAM kan) te. nAmanI meM tano ukSa pu. (ut+ac) 7i2-12. (karmaNi ghaJ) 7i28., nAga, zUra. mIna -ukSAn pracakruH-bhaTTi0 / ugrakarman tri. (ugraM kAMsya) si. 52 , ukSaNa na. (ukS + lyuTa) 7izj - vaziSThamantrokSaNajAt prANIonI hiMsA karanAra krUra. prabhAvAt-raghu0 5 / 27 ugrakANDa pu. (ugraH kANDo'sya) te. namana, me. vRkSa, ukSatara pu. (alpaH ukSA hasvatve tarap) Thene. 3. kArelAnuM jhADa. vageremAM joDI zakAya tevI avasthA nathI prApta | ugrakAlI strI. (ugrA cAsau kAlI ca) hunu me. thayela tevo baLada, nAno baLada. rUpa, nRsiMhanuM eka rU5. . Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ugragandha--uccaTa] ugragandha na. ( ugraH gandhaH yasya) DIMga (pu. ugragandhaH zaMpI, DAyaiNa, sasA, artha vRkSa, (tri.) 352 gaMdhavANuM - ugragandhaM purANaM syAd dazavarSoSitaM ghRtam / yathA yathA jarAM yAti guNavat syAt tathA tathA / / hAtam 118 ugragandhA strI. (ugraH gandhaH yasyAm) 14, sammoha yavAnI.. ugracaNDA strI. (ugrA caNDA-kopanA) te nAmanI kheDa hevI, durgA devInA khAvarAnI kheDa leha - ugracaNDeti yA mUrtirbhadrakAlI hyahaM punaH / yayA mUrtyA tvAM haniSye sA durgeti prakIrtitA / / -kAlikApu . 59 60 a0 pArazAstra zabdaratnamahodadhiH / ugratA strI. (ugrasya bhAvaH tala) prasiddha eka vyabhicArI guNa. ugratArA strI. (ugrAdapi bhayAt tArayati bhaktAn tR + Nic + ac) tArA nAmanI kheDa hevI -tArakatvAt sadA tArA mahAmokSapradAyinI / ugrApattAriNI yasmAt ugratArA prakIrtitA / / - tantrazAstre / ugradhanvan pu. ( ugraM dhanuryasya ba0 sa0 anaG) ziva. (tri .) zatrukhothI asahya dhanuSa bhenuM che te. ugranAsika tri. (ugrA dIrghA nAsikA yasya) sAMjA nAvAju ugrapITha na. (ugraM ca tat pIThaM ca) kheDa lUparilpanA mAM kSetraphaLa 36 samabhAgomAM vibhAjita thAya che te. ugraputra pu. ( ugrasya zUrasya putraH) zUravaMzamA utpanna thayela, artisvAmI, gaMbhIra 4lAya. ugrampazya tri. (ugraM pazyati ugra + dRz + khaz + mum ) 62 dRSTivALAM vAgha vagere prANI. ugravIrya na. ( ugraM ca tad vIryaM ca ) DIMga. ugravyagra pu. te nAmano kheDa asura. ugrazekharA strI. (ugrasya zekharaM vAsasthAnatvenAstyasyAH) gaMgA nahI.. ugrazravas pu. ( ugraM utkRSTaM zrutidharaM zravaH karNo yasya) romaharSaNa nAmano purANI, dhRtarASTrano eka putra, romaharSaNanA putranuM nAma. ugrasena pu. ( ugrA senA yasya) dhRtarASTrano kheDa putra, kuruvaMzI eka rAjA, yaduvaMzI eka rAjA, kaMsano pitA. ugrasenaja pu. ( ugrasena + jan+Da) sa.. ugrA strI. (uc+rak+TAp) 14, ghAegA, yavAnI, sabhmoha. 361 ugrAdeva pu. ( ugreNAdIvyati A+div + ac) te nAmanA kheDa rA4rSi ugrAyudha pu. ( utrANyAyudhAni yasya ) te nAmano kheDa purUvaMzano rAjA, dhRtarASTrano eka putra. ugreza pu. ( ugrANAmutkaTarUpANAM pramathAnAmIzaH ) pramatha vagerenA adhipati ziva. ukuNa pu. ( umiti kRtvA kuNyate hiMsyate kuN karmaNi ghaJarthe ka) bhAthAnA vANano DIDI-hU, bhAMDaDa. uc (di0 para0 saka0 seT ucyati bhe'tra 5, ekaThuM karavuM. ucatha na ( ucyate stUyate'nena vac + kathan) stotra. - evAta indocathamahema - R0 2 / 19 / 7 ucathya tri. ( ucathaM stotramarhati yat) stuti ravA yogya. (pu.) te nAmano kheDa rAma.. ucita tri. (uc + kta, vac + ktic vA ) yogya, sAra, upayukta - ucitaM na te maGgalakAle roditum - zA0 4, paricita - vaMzocitatvAdabhimAnavatyAH - kirA0, vajAzavA sAya, prakRti-svAbhAvika - ucitaM ca mahAbAhuH na jahau harSamAtmavAn rAmA0 2 / 19 / 37. ucitajJa pu. ( ucitaM jAnAtIti) sauyityane samannAra. ucitaman pu. yogyatA. ucca tri. ( utkSipya bAhu cIyate, uparyuparinidhiSTeravayavaizcIyate'sau vA ud+ci+Da) unnata, aMzu, -grahaistataH paJcabhiruccasaMzrayairasUryagaiH sUcitabhAgyasaMpadam - raghu0 3 / 13, sUrya vagerene te te rAzimAM jyotiSazAstra prasiddha ucca batAvyA che teythaa - ravirmeSe vRSe candro, guruH karke budhaH striyAm / zaniryuke mRge bhaumaH zukro mIne ca tuGginaH / / uccak (bhvA para.) mITa bhAMDIne bhevuM, 32 rAjyA vinA bhevu. uccakais avya. (uccais+Terakac) uyyapazu, ayuM -sthitodayAdrerabhisAyamuccakaiH zizu0 1 / 16 uccatama tri. ( ucca tamap) atizaya aMyuM. uccatara tri. (ucca+tarap) yuM. kiMsvidgurutaraM bhUmeH kiMsviduccataraM ca syAt bhA0 va0 a0 30 uccakSus tri. (utkSiptamutpATitaM vA cakSuryasya) ye caDhAvI dIdhelA netravALuM, ukhADI nAkhelA netravALuM. uccaTa na. (ud caT ac) pataruM, usa vagere. Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 uccaTA strI. (ud+vaT+ac) kheDa bhatanuM vasA, yazoThI, yUDAvA, loMyakhAMjalI, nAgaramotha. uccaNDa pu. ( ud + caDi + ac) atyaMta ugra, jaDu apavANu, tvarAvANuM, utAvaNu, prajara sparzavANuM. (pu. ud + caDi + ac) ajara-tIkSNa sparza. uccataru pu. ( uccaH taruH) nANiyeranuM jhADa, yuM tADanuM jhADa. uccatAla na. ( uccaH tAlaH hastatAla: yatra ) ayethI hAthehAtha tALI ApavI te; madyapAnamAM thatuM nRtya, ucca prakAranuM saMgIta, UMcu tADanuM jhADa. uccadeva pu. ( uccaH zreSTho devaH) rAgadveSa ne ajJAna rahita nirdoSa daiva, vItarAga prabhu. uccadhvajaH pu. zAsyamuninuM nAma uccanIca ni. ( uccaizca nIcaizca mayU0 ) ayuM nAyuM. uccandra pu. ( ucchiSTaH svalpAvaziSTazcandro yatra prAdi0 sa. ziSTazabdalopaH) zatrinI jADIno bhAga. uccaya pu. ( utpATyaH cayaH ci+ac) puSpa vagere vIrAvAM - puSpoccayaM nATayati - zaku0; strInA ghAgharAnI is -nIviH syAducvayo'pyayamH mArtaNDaH, bhoTo samuddAya - zilocyo'pi kSitipAlamuccaiH - raghu0 2 / 51, hAthe vIzelo nIvAra-sAbhI. uccayApacaya tri. ( uccayaH apacayazca dvandva0) unnati ane patana, samRddhi ane kSaya. uccarita tri. (ut + car + kta) bhenuM uyyArA thayuM che tevI DoI akSara vagere - sakRduccaritaH zabdaH sakRdarthe gamayatIti uccalana na. (ut+cal+ac) bhanna. (tri.) aMja nyAya0 svabhAvavALuM. - zabdaratnamahodadhiH / uccalalATA strI. ( uccaM lalATaM yasyAH ) yA sasAravANI durlakSaNA strI.. uccalita tri. ( ut + cal + kta) yAsavAne taiyAra thayela. uccasaMzraya triyuM yaha DA aranAra. uccA strI. (ut ci+Da+TAp) aMthI strI. (avya.) uccais zab6 kho. uccATa pu. ( ut+caT+ghaJ) uparano artha dukhI. - uSTrAsanaM tathoccATe - tantrasAraH uccATana na. (ud+caT+ Nic + lyuT) ujeDI nAMjavu, potAnA sthAna uparathI bhraSTa karavuM, abhicAra karma, taMtrazAstra prasiddha ubhyAna durbha -uccATanaM svadezAdebhraMzanaM parikIrtitam - zA0 ti0 [uccaTA-uccaiHkRtya uccATanIya tri. (ut + caT + Nic +anIyar ) kheDa jagyAethI bIjI jagyAe khaseDavA joga, uccATana karavA yogya. uccATita tri. (ud caT Nic kta) ujADI nAmelu, hUra jheMDI hIgheluM - dazakandharo... uccATitaH bhAga0 5 / 24 / 27 uccAra pu. (ud+car Nic+ghaJ) 1. ayyArAmantroccAraparAyaNaH, 2. aha vagerenI chuTTI buddI rAzi tathA nakSatrobhAM saMyAra, u viSThA -dAne tapasi zaurye ca yasya na prathitaM manaH / vidyAyAmarthalAbhe ca mAturuccAra eva saH / - hito0 uccAraNa na. (ud+car + Nic + lyuT ) (yyAra, zabda vagerenuM ayyArA - zabdotpatyanukUlavyApAraH uccAraNam / 'uccAraNajJo'tha girAM dadhAnam' - zizu0 uccAra-prasrAvAvasthAna na. ( uccAra-prasrAvazca uccAraprasrAvau tayoravasthAnam ) 443, zauyAsaya. uccArita tri. ( uccAra + tArakA0 itac ) viSThAno bheo tyAga karyo che te, jenuM uccAraNa thayuM che tevo koI akSara vagere. uccAryya tri. (ut+car + Nyat ) uyyArA 42vA yogya akSara, uccAra karavA lAyaka vagere. uccAryya avya. (ud+car + Nic + lyap) ayyArA rI. uccAryamANa tri. ( uT + car + Nic karmaNi zAnac ) 32yyAra rAtuM, jokhAtuM yasyoccAraNaM kriyate tasmin varNAdau / uccAvaca tri. (ucca avaca uccAvaca, udak utkRSTaM ca avAk apakRSTaM ca) ayuM -nIyuM, nAnu-moTu, ane prakAranaM. - uccAvacAni bhUtAni satataM ceSTayanti yAH / / -manu0 ucciGgaTa (pu.) kheDa bhatanuM bhAchasuM, DodhI puruSa. (pu.) pherabhAM thanAra kheDa DI.DI. uccumbU (bhvA. para.) bhoM ayu harIne yuMjana 42. uccUDa pu. ( unnatA cUDA yasya ) dhamanI upara rahelo vastrano TukaDo. uccUla pu. ( unnatA cUDA yasya vA laH) uparano artha dukha. uccaiHkAram avya. (uccais + kR + Am) ye 'zane. uccaiH kRtvA avya. (uccais + kR + ktvA) uparano artha dukhI. uccaiHkRtya avya. (uccais +kR+ lyap) uparano artha dukha. Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Doya. uccaiHzirasa-ucchiSTabhojina shbdrtnmhoddhiH| uccaiHziras tri. (uccairutrataM ziro'sya) ad-620 | ucchikha tri. (udgatA zikhA yasya) yI. ToyavANu, bhastavANu -mamatvamuccaizirasAmatIva-kumA0, atyaMta. UMcI zikhAvALuM, jenI vALA upara UMce jaI rahI bhoTa. uccaiHzravas tri. (uccairunnataM zravo'sya) yA navauj, ucchikha pu. (udgatA zikhA yasya) ya. pAsava dhira -uccairuccaiH zravAstena hayaratnamahAri-ku0 agni, takSaka nAganA kuLamAM utpanna thayelo koI 2 / 47 (pu.) te. nAmanA. dho. na. sAta mI.aaint nA. drano ghoDo (sabhadra bhathanathA prApta Indrano ghAu..) | misATa ni (kala zivATA yetA) ati uccairyuSTa na. (ghuSa bhAve kta uccairyuSTam) sarva 6 pIMchAMne UMcA karanAra. sAMbhaLI zake tevI ghoSaNA, DhaMDhero. | ucchiGghana na. (ud+zighi AghrANe bhAve lyuT) 15 uccai?Sa pu. (dhuS+ghaJ uccai?SaH) sarvasabhanI. za: tevo. za6, rudranA. sa. bhUti - uccai?Sayya vAyu dvArA aMdara rahelo kapha bahAra kADhavo, baLakho Dhava. krandayate-yaju0 16-19 uccas avya. (ud+ci+Des) ALS, Gad, yu, ucchitti strI. (ud+chid bhAve+ktin) bhUgamAyA. 7.71 bhoTe, yena pradezamA yayeda - akRtvA helayA ring, atyaMta bhaIna. 42j - avinAzIvA' - pAdamuccairmUrddhasu vidviSAm-zizu0 re'yamAtmA'nucchittidharmA / / vR0 u0 2 uccastama tri. (uccais+tamap) ati. nata, yUM ucchinna tri. (ud+chid+kta) bhUgamAthI nAza 5mAusa, cIrI nAMkhela. uccaistamAm avya. (uccais+tamap Am) bhatizaya. | ucchiras tri. (unnataM ziro'sya) ad, mAhAtmya vagairethA yAs. GAL mastavANu, bhaDimAvA. uccastara tri. (uccais+tarap) atyaMta. yu. ucchilIndhra na. (utthitaM zilIghram) lina0 204 uccastarAm avya. (uccais Am) satyaMta. yAs nAmanI vanaspati, sApanI. chatarI. (tri.) / -uccastarAM vakSyati zailarAjaH / kamA0 CiALSIL TopavANI mevI pRthivI vagaire -kartuM yacca ucchU (tu0 para0 sa0 seT ucchati) samApta. 72, prabhavati mahImucchilIghrAmavandhyAm-megha0 11 ofng, Miug. ucchiSTa tri. (ut+ziS+kta) meha, matai Musii. ucchanna tri. (ud+chad+kta) rAma na2. pAsa, rahela, tajela, zaucAdi karyA vinA jeNe anna khAdhuM 55 gayesa, suptaprAya. Doya te, azuddha, apavitra -ucchiSTamapi cAmedhyamAhAraM ucchala tri. (ud+zal+ac) HdhAra vinA yota23 tAmasapriyam -bhAga0, -nocchiSTaM kasyaciddadyAtuNesa, hesa. (na.) yota26 56, sAtu-yAvatuM. manu0 2 / 56 ucchalat tri. (ud+zala zatR) yota26 phUTatu, hAtu- ucchiSTagaNeza pu. taMtrazAstra prasiddha me 25pati, yAsatuM. ucchalana na. (ud lyuT) 69tu., 56, anj.. jenI ArAdhanA ucchiSTa avasthAmAM karAya che te. ucchiSTacANDAlinI strI. taMtrazAstra prasiddha mAtI ucchAdana na. (ud+chad+Nic+lyuTa) mAchAhAna, DhAMkaNa, sugaMdhI dravya vagere dvArA zarIra sApha karavuM devIno eka bheda. te. -yathAzaktipradAnena snApanocchAdanena ca - rAmA0 ucchiSTabhAjana pu. (ucchiSTaM paJcayajJAvaziSTaM 2111 / 10 bhojanamasya) 1. nitya pAya. yaza ya 57. mo.4na ucchAsana tri. (utkrAntaH zAsanam) zAsana-zAne. karanAra, 2. devanA naivedhanuM bhojana karanAra oLaMganAra, AzA bhaMga karanAra, niraMkuza, udaMDa. -yajJaziSTAzino santo mucyante sarvakilviSaiH-gI0 ucchAkha tri. (udgataM zAstrAt) zAstra, mojosa, | ucchiSTabhojin tri. (ucchiSTaM itarasya bhuktAvaziSTaM yatra viruddha saMgharmakRtya kare -na rAjJaH pratigRhNIyAt bhuGkte bhuja+Nini) 40.02ii. matai ausii. 23 krUrasyocchAstravartinaH / / -yA0 smR0 se jAnA2- krUrasyocchiSTabhojinaH-manu0 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 ucchiSTamodana na. ( ucchiSTaM bhramarocchiSTaM madhu tena | modate varddhate mud + lyuT ) bhI... ucchiSTAnna na. ( ucchiSTaM ca tadannaM ca) khehu loThana. ucchiSya tri. (ud + ziS + vede ni0 kyap) jADI rAjavA yogya anna vagere. ucchIrSaka na. ( utthApitaM zayyAta uttolya sthApyate zIrSe yasmin) bhAthAno bhAga, jozI. (tri. unnataM zIrSaM yasya) yA mastavANuM, aMyI zikSAvANuM dhAnya. ucchuSka tri. (UrdhvataH zuSkam ) yA pradeza uparathI sukAI gayela, UMcethI sUkAyala. ucchUna tri. (ud+zvi + kta) unnata, sUjI gayesa, IsI gayela, vadhela, unnata -kAminyAH kiyaducchUnasuraH preyAn samIkSyate-prAcInAH, (na.) jhelso, sUvu, sUjI 4, IsI 4. ucchRGkhala ni. (udgataM zRGkhalAtaH) baMdhana rahita, niyaMtA rahita, pratibaMdha rahita, uddhata anyaducchRGkhalaM sattvamanyat zAstraniyantritam - zi0 2 / 62 ucchRGgita tri. (ut zRGga itac ) bheje potAnAM zIMgaDAM uparanI bAjue sIdhAM UbhAM karyAM che te. ucchetR tri. (ud+chid + tRca striyAM GIp ucchetrI) mULamAMthI ukheDI nAMkhanAra, nAza karanAra. uccheda tri. (ud+chid + bhAve ghaJ) che, DAyavu, bhUjamAMthI nAza 5 -satAM bhavocchedakaraH pitA teraghu0 14 / 74 ucchedana na. (ud+chid + bhAve lyuT ) uparano artha dukho -yastu nocchedanaM cakre kuzikAnAmudAradhIH zabdaratnamahodadhiH / - A0 pa0 a. 163. ucchedya tri. (ucchedamarhati ucched + arhArthe yat) bhUNabhAMthI ukheDI nAMkhavA yogya, nAza pamADavA yogya. uccheSaNa na. ( uccheSyate ud + ziS + karmaNi lyuT ) ucchiSTa, bhamatAM jADI rahelu, khehu. uccheSya tri. (uccheSyate ud + arhArthe yat) jADI rAjavA yogya. ucchoSaNa na. ( ud+zuS+ Nic + lyuT ) atyaMta suDAvu, sArI rIte sukAI javuM yacchokamucchoSaNamindriyANAm / / -gItA. 2 / 8, ( tri.) saMtAya upabhavanAra, atyaMta sUDavI nAMjanAra - ucchoSaNaM samudrasya patanaM candrasUryayoH- rAmA0 [ ucchiSTamodana - ujjayinI ucchoSuka tri. (ud+zuS+vA uka) yethI zoSa pAmela- sUDAyeva, atyaMta sUDAyesa. ucchraya pu. ( ut+zri + ac) gayA, unnatapazu. 'sIsAvatI gaNita' prasiddha ayya dravyAMGa - ucchrayeNa guNitaM citeH phalam - lIlA0 bheDa bhatano usAtma staMbha.. ucchrayaNa na. (ud+zri+karaNe lyuT ) unnatapazuM yA. (tri.) uddhRSTa. ucchrAya pu. (ud+zri+kartari+ghaJ) yApa, aMgAI - grahAdhInA narendrANAmucchrayAH patanAni ca-yA. smR0, zRGgocchrAyaiH kumudavizadairyo vitatya sthitaH khammegha0 60 ucchrAvaNa na. ( ud + zru+ Nic + lyuT ) yethI sAMbhaNa. ucchrita tri. (ud + zri+karttari kta) unnata, thu, yA pradezane pAbhela, utpanna thayela, jAMghela, vaghela, tyabhela. ucchriti strI. (ud+zri + dhA karaNe ktin) yArdha utparSa, uyya saMkhyA -'yajJArthaH nidhanaM prAptA prApnuvantyucchriti punaH - manu0 ucchvasana na. (ut+zvas + lyuT ) zvAsa levI, DUsaGku lakhu. ucchvasita na. ( ud + zvas + kta) prAeA, zvAsa, hama. (na.) vilAsa pAbhela, jIsela, kavela, sTurela, ucchvAsa pAbhela, ucchvAsa yukta. - tvAmutkaNThocchvasitahRdayA vIkSya saMbhAvya caivam- megha. 100 ucchvAsa ( ud + zvas+ghaJ) aMdharano zvAsa, hoI AkhyAyikAno bhAga, prANavAyunuM lAMbI gatie bahA2 4vu, AzvAsa - uSNocchvAsaM samadhikatarocchvAsinA dUravartI - megha0, samudranI bharatI sindhorucchvAse patayantamukSaNam R0 9 / 83 / 43. ucchvAsin tri. (ud + zvas + Nini) aMyA zvAsavANu, sAMjA nisAsAvANuM, vilasta bhUhu - striyAM GIp - ucchvAsinI. ujjayanI strI. 38na nagarI, bhAsavadezasthita, bhokSa henArI sAta nagarIkho paiDI kheDa. dukho ujjayinI zab6. ujjayanta na. (ud+ji+jJa) raivata parvata, hAlano giranAra parvata. ujjayinI strI. vimAhityanI rAbhdhAnI nagarI, ubhbhaina saudhotsaGgapraNayavimukho mA ca bhUrujjayinyAHmegha0 27, dukhI ujjayanI za76. - Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ujjAgara-uJchazIla shbdrtnmhoddhiH| 365 ujjAgara tri. (ud jAgR ghaJ) uttena, 1232. | ujjvalatA strI. (ujjvalasya bhAvaH tal) 6xmuvej. ujjAnaka pu. bhA2vAumalattaM muninAmAzrama pAsenA ujjvalatva na. (ujjvalasya bhAvaH tva) 64.2nI zaE eka retALa pradeza. ujjAsana na. (ud+jas+Nic+ lyuT) , bha2j, ujjvaladatta pu. Gula vRttino vidvAna ual. __bhArI.unj, 82 42j -caurasyojjAsanam- siddhA0 ujjvaladttIya pu. (ujjvaladattakRto granthaH tasyedam cha) ujjighra tri. (ud+ghrA+za) iMdhanA2. ujvaladate karelo grantha. ujjiti srI. (ud+ji+ktin) 6STa 4ya, vi.45 ujjvaladattIyA sI. (ujjvaladattakRtA vRttiH) liMgayuta, maMtra:2966 mAhuti. 6sate. aresa 6 vitti. ujjihAna tri. (ud+hA+zAnac) 62. 4nA2, sUryanI ujjvalana na. (ud+jval+bhAve lyuTa) atyaMta. hAya, ma. 645. thadi ndi -ujjihAnasya bhAnoH -mudrA zavaM, svachatA. 4 / 21, vihAya thata thatai. ujjvalita tri. (ud+jval+kta) saNesa, sapaNela.. ujjIvin tri. (ud+jI+Nini) rAma zanI ujjh (tudA0 para0 saka0 seT) tyA 72vI, ta4. aNIe AvyA pachI pharI jIvanAra. -ujjhati salilonmajjanamujjhati sphuTam-naiSadha0; pra ujjUTita tri. (ud jUTa kta) . potAnA bhAthAnA sAthe-atyaMta tyAga karavo. bhUMsI nAkhavuM te vALa jaTA svarUpa zikhAne bAMdhIne rAkhyA hoya te. | -likhitamapi lalATe projjhituM kaH samarthaH- hito0; ujjRmbha pu. (ud+jRbhi+ghaJ) vi.sa. 5Ama, jIva, sam sAthe.-sArIrIte. tyAga 42vo. jhUTa, 2 ,mAsuMpA. (tri.) vi.sa. pAmanAra, | ujjha pu. (ujjhati ujjh+ac) tyA2. (tri.) tyA jAlanA2, Munauj, prazaauj. -ujjambha 2nA2. vadanAmbhojA bhinattyaGgAni sAGganA-sA0 da0 ujjhaka pu. (ujjh Nvula) 1. vANa, 2. mata.. ujjRmbhaNa na. (ut+jRbhi+lyuTa) vi.sa. paam,3||j, ujjhaTA strI. se. nI. sI. MusupA, jIsa, 2 thaj, vRddhi thavI. ujjhatA strI. (ujjhasya bhAvaH tal) tyAgI.. ujjRmbhA strI. (ut+bhi+a+TAp) 652no artha. ujjhatva na. (ujjhasya bhAvaH tva) 352no artha hu.. humo. ujjhana na. (ujjh lyuT) chou, dj, dU2 42j. ujjRmbhita tri. (ut+jubhi+kta) vi.sa. pAme.Ta, video, ujjhita tri. (ujjh+kta) chausa, tyA 42 su jAdhesa. (na.) yeSTA, su. -ujjhitAyAstveyA nAtha ! tadaiva maraNaM varam-rAmA0 ujjeSa pu. (ut+jiS gatyAm bhAve ghaJ) 63. 2 / 30 / 20, -cirojjhitAlaktakapATalena te- ku0 mo. (tri. uta+jiSa+aca) 6 . 5, 7tDhI mUla, pA2 Dhesa-aviratojjhitavAriujjeSin tri. (ut+jiS+Nini) striyAM GIp-ujjeSinI ki0 5 / 6 66. manA2-45. 5manAra -ujjeNI uJcha (tudA0 para0 sa0 seTa) vIj.. utkRSTajayanazIlaH - veda kSa0 uJcha pu. (uche ghaJ) vI, nimA sthAnImai, Husi ujjaya na. (udgatA jyA yasya) yaDhAvA. hozavANu ke khetaromAM je sthaLe nadhaNiyAtuM anna vagere paDyuM dhanuSya. Doya tathA zet. 45 vI. sAvaj d. -uJcho ujjvala tri. (uda+jvala+aca) 68degm.hIta. | dhAnyakaNoccayaH, -mayi jAte dazarathAt kathamuJchena antivANu, svaccha, viDAsa. pAbhesa - vicitrojjva- / vartayet-rAmA0 2 / 42 / 2 / / lavezA tu balannUpuraniHsvanAH, ujjcalakapolaM mukham- | ujchana na. (uJcha+bhAve lyuTa) vI-duAna aMtara zi0 9 / 48. (na.) sonu (pu.) prema, 22, V222. vagerebhavarAta 5 gayesA na pAyAtA annane -asmAkaM sakhi ! vAsasI na rucire graiveyakaM kaNe kaNe vINI lAvavuM te. nojjvalam-sA0 da0 3. pari0, -sa rAzirAsInmahasAM uJchazIla na. (uJcha+zIl apahAre ka) u all mahojjvala:-nai0 11 pAvate. Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [uTa-uta uTa na. (u+Tak) ghAsa., 5i. | uDUpati pu. uDupati za6 mo. uTaja pu. na. (uTa+jan+Da, uTebhyo jAyate) ghAsa | uDDayana na. (ud+DI+lyuTa) pakSI.bhI.nI. li., HiithI. manAvI muM5DI - AkIrNamRSipatnInAmuTa- u. -gato virutyoDDayane nirAzatAm-nai0 11125 jadvArarodhibhiH-raghu0 1150 - mRgairvartitaromantha- | uDDAmara tri. (utkRSTo DAmaraH) zreSTha -uDDAmarakhyastamuTajAGganabhUmiSu -raghu0 152 / / vistAridoH khaNDapAryAsitakSmAdharam-mA0 2 / 3, (pu.) jaTTaGkana na. (ut TaGka lyuTa) akSa2. 12vA, 7 / 5. | te. nAmarnu me taMtra.2.2.. Audi, 75mAnA bhATe akSarojanAvAnI. yA..| uDDIna na. (ud+DI+bhAve kta) 2. 13vA 35 uTh (bhvA0 para0 saka0 seTa) oThati -4. 5kSAmonI gati. -ahaM sampAtAdikAnaSTAuD (sautradhAtu para0 aka0 seTa) oDati- saMDati, nuDDInagativizeSAn vedmi-paJca0 ekaThA thavuM. uDDIyana na. (uDDIya+lyuTa) G3j, j.. uDu strI. na. (uD+vA. ku.) nakSatra, 45-589.. uDDIyamAna tri. (uDDIya+zAnac) utuM. -uttambhitoDubhiratIvatarAM zirobhiH- zizu0 - uDDIza pu. (ud+DI+kvip tasya IzaH) maDAva. te. induprakAzAntaritoDutulyAH -raghu0 16 / 65, (na.) namana . taMtra -uDDIzo granthabhedesyAt- medinI. 652nI 206 humo. -uDugaNaparivAro nAyako'pyauSa- uDU pu. (uD sau. vA. rak ra vA u-ra-rak vA) te. dhInAm-udbhaTaH nAmano eka deza, vartamAnamAM orisA pradeza. uDugaNAdhi na. bhRgazIrSa nakSatrano samUDa. uDDeraka pu sal2no anAva.sa. usal, luo, rI20 uDugaNAdhipa tri. (uDugaNasyAdhipaH) yaMdra. -tathaivoDDerakasrajaH- yAjJa0 1128 uDacakra na. (ur3anAM cakramiva maNDalama) nakSatrabhaMga. uDha pu. (uD ac vA) 55, thAnA gulAma. tAmono samuhAya -vapreNa paryantacaroDucakraH-zizu0 uNaka tri. (oNa-apasAraNe Nvul gorA. uNaka iti uDupa pu. (uDuni jale pAti pA+ka) 4i taravArnu pAThAt hrasvaH) aseunAra, dUra 4282. sAdhanA-nAna, 4.9-trApo, yaMdra, 752 - titIryurdustaraM uNAdi pu. (uNpratyayaH AdiryeSAm) pANini., Uyana -mohAduDupenAsmi sAgarama-raghu0 112 muni tathA hemacaMdrasUrie kahela 3 pramukha pratyayano uDupati pu. (uDUnAM patiH) yaMdra, varUheva samuhAya. ayAcitopasthitamambu kevalaM rasAtmakasyoDupatezca uNDuka pu. zarIramA 23so. me. bhAzaya. ut avya. (u+kvip) prazrama, vitamai, saMzayama, razmayaH-kumA0 5 / 22 atyaMta arthamAM, ane UMce evA arthamAM vaparAya uDupatha pu. (uDUnAM panthAH ) 4002, aMtarIkSa. cha. (tri.)maya pAbhela. uDumbara pu. (u. zaMbhuM vRNoti khaz umbara: utkRSTaH uta avya. (u+kta) vilyamai, -sthANurayamuta puruSaHumbaraH prA0 sa0 pRSo0 dasya Datvam) yazanA gaNa0, samuyyayamai, vitabhai, anumAnamA -tat 35 2.5 3, 42Nk 3, &431, dij, 2, kimayamAtapadoSaH syAduta yathA me manasi vartate-zA0 -uDumbaraM ca paryAyaiH karSa eva nigadyate-zAGgadharaH, 3, praznamAM-(prAya: kimnI sAthe) kimidaM pUrvakhaNDe 1. a0 gurubhirupadiSTamuta dharmazAstreSu paThitamuta mokSaprAptiuDumbaraparNI strI. (uDumbarasya parNamiva parNamasyAH) yuktiriyam-kA0 155 ane. atyaMta sevA athamA eka jAtanuM jhADa-detIvRkSa. 4524. cha. -kimetadAraNyamuta grAmyam-paJca0, uta uDurAja pu. (uDuSu rAjate rAj+kvip) yaMdra. nA sthAne. 260.3vAra Aho, Ahosvit sAgara svit (pu. uDUnAM rAjA Tac) yaMdra... ne. uta nI. sAthe. lo.. hevAmA 59 bhAve.cha. vajI, uDuloman pu. (uDuriva lomAsya) te. nAmana me. viparIta arthamAM prati nI sAthe vAta ne joDAya che. -sAmavAdAH sakopasya tasya pratyuta dIpakAH-zi0 uDU strI. (uDu strItve UG vA) nakSatra, 55-48. 2 / 55, (tri.) 5roveva, ale, gUMthe.va., sIvara uDUpa pu. uDupa 206 mI. -yasminnotaM ca protaM ca-zrutiH Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utaGka-utkarAdi] utaGka pu. te nAmanA kheDa muni, utaGkamegha pu. ( utaGkArthe zrIzvareNa prerito meghaH ) is munine mATe Izvare prerelo megha. utathya pu. te nAmanA kheDa RSi, aMgIrasanI putra. - trayastvaGgirasaH putrA loke sarvatra vizrutAH / bRhaspatirutathyazca saMvarttazca dhRtavrataH / / -mahA0 Adipa0 zabdaratnamahodadhiH / utathyAnuja pu. bRhaspati, bRhaspatino bhoTo lAI. utathyAnujanman pu. bRhaspati utAho avya. (uta ca aho ca dvandvaH) vispamAM, praznamAM tathA viyAramAM vaparAya che. kSamA svit zreyasI tAta ! utAho teja ityuta - mahA0utAhosvit avya. uparano artha. -anyad vapurvidadhAtIha garbhamutAhosvit svena kAyena yAti mahA utka tri. ( udgataM mano'sya ud+ni0 ka) yA bhanavANuM, utkaMThita, jIbhamAM manavANuM - agamadadrisutA samAgamotkaH - ku0 6 95 - tacchrutvA te zravaNasubhagaM garjito mAnasotkA - megha0 11 utkaca tri. (udgataH unnataH kaco'stha) 1. deza rahita, 2. yA dezavAj. utkaJcuka tri. (udgataM kaJcukaM yasya) sAyA aMgarakhuM paheryA vinA, agara kavaca dhAraNa karyA vinA. utkaTa pu. ( atIva kaTati + ud +kaT + ac) rAtI zeraDI, bANa, taja patra, jenuM gaMDasthaLa phATyuM hoya tevo hAthI. (na.) ta4, chAlathInI. (tri.) aviruddha viSayavANuM, tIvra, viSama, siSTa - candrAMzunikarAbhAsA hArAH kAsAJcidutkaTAH / stanamadhye suvinyastA virejurhaM sapANDurAH / / - rAmA0 5. kANDe, atyutkaTaiH pApa-puNyairihaiva phalamazrute - hito0 1 / 85. utkaTA strI. (ut +kaT + ac+TAp) kheDa bhatano vesI. utkaNTha pu. ( udgataH kaNThaH pAdo yatra) kheDa prahArano ratibaMdha - nArI pAdau ca hastena dhArayed galake punaH stanArpitakaraH kAmI bandhazcotkaNThasaMjJakaH / / ratimaJjarI, (tri. unnataH kaNTho yasya) yI DoDavANuM. utkaNThA strI. (ud+kaThi + a +TAp) utsutA, cintA - yAsyatva zakuntaleti hRdayaM saMspRSTamutkaNThayAzaku0, gADhotkaNThAM guruSu divaseSveSu gacchatsu bAlAm / / megha0 83 367 utkaNThita tri. (utkaNThA jAtA'sya tArakAdi0 itac ) hAvA - sAzreNAdbhutamaviratotkaNThamutkaNThitena -megha0 103. utkaNThitA strI. te nAmanI kheDa nAyikA -AgantuM kRtacitto'pi devAnnAyAti yatpriyaH / tadanAgamanaduHkhArtA virahotkaNThitA tu sA / / sA. da. 10. pari. utkalayati (nA. dhA. para.) jeyena janAvI he che - manasvinIrutkatayituM paTIyasA - zi0 1 / 59 utkatA strI. (utkaM tanoti tanDu TAp) utsutA, 356, sabhyapara. utkaca tri. (UrdhvAH kacA yeSAM te) bhenA vANa mAthA upara UbhA hoya te. utkandhara tri. (unnataH kaMdharaH yasya) aMthI DoDavANuM - utkandharaM dArUka ityuvAca - zizu0 4 / 18 utkampa pu. ( utkRSTaH kampaH ) viSayAbhilASa vagerethI utpanna thayela yArI, dhrubharI - sotkampAni priyasahacarIsambhramAliGgitAni - zizu0, kimadhikatrAsotkampaM dizaH samudrIkSase - amara0 28, (pu.) sipatuM, dhUtuM, pAvanAra, dhrubhavanAra. utkampana na. (utkamp + lyuT ) utkampa zabda dukha. utkampin tri. (ut + kamp + Nini) yArIvANu, dhrubharIvANu (tri. utkampayati NijantAt Nini) pAve tevu, dhrubhave tevuM - kimidaM hRdayotkampi mano mama viSIdati - rAmA0 - utkara pu. ( ud +kR+ ap) 1. nA vagereno Dhagalo vo, 2. IsAva, pahoNuM 4 - siktarAjapathAn ramyAn prakIrNakusumotkarAn -rAmA0, 3. ghAsa dUra 42, 4. hAtha paga vagere iMDavA, pahonA sravA, pachADavA, 5. samUha, khADAza, 9. uDADAtI ghUja vagere, 7. dhULa vagere nAkhavAnA AdhArabhUta khADo vagere.. utkarAdi pu. ( caturthyAM utkarAdibhyazchaH) pAzinIyavyA prasiddha kheDa zabdasamUha, yathA- utkara, saphala, zaphara, pippala, pippalImUla, azman, suvarNa, khalAjina, tika, kitaba, aNaka, traivaNa, picuka, azvattha, kAza, kSudra, bhastrA, zAla, janyA, ajira, carmman, utkroza, kSAnta, khadira, zUrpaNAya, zyAvanAya, naivAkava, tRNa, vRkSa, zAka, palAza, vijIgISA, aneka, Atapa, phala, sampara, arka, gartta, agni, Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 shbdrtnmhoddhiH| [utkarikA-utkIrNa vairANaka, iDA, araNya, nizAnta, parNa, nIcAyaka, | utkalapa tri. (UrdhvaM kalApo yasya saH) pI73sAvIna zaMkara, avarohita, kSAra, vizAla, vetra, arIhaNa, Ali. 2. 2ai . khaNDa, vAtAgAra, mantraNArha, indravRkSa, nitAntAvRkSa, | utkaThikA srI. (ud+kal+vun) 1. 661 ArdravRkSa iti / -tto'nyeyuH pratipadaM tattadutkalikAbhRtA- kathAsa0 utkarikA strI. (utkara+kan) me tanI. bhI.815. 2 / 105, 2. bha. kothI. utpanna thayeDaM, sma291, utkarIya tri. 652nI sabhI5. 23sa. praza vagere.. 3 tA-samudra vorenu bho9, 4. suii, 5. 131, utkarkara pu. UrdhvaM karkaraH yasya) vAhu, me. .2rnu 2sata. vAgha. utkalikAprAya na. ma.5 .52nu cha bhai baDu samAsa utkarNa tri. (unnataH karNaH yasya) in Saanj, GAL DaMya. ane. aTho2. va Doya. te -bhavedutkalikAprAyaM 7268 janavANu - utkarNamudvAhitakandhareNa-zizu0 smAsAdyadRDhAkSaram / / cha0 ma0 / utkartana na (ut+kRt+lyuTa) 5j, 6.3inj, utkalata tri. (ud+kal+kta) 63hita, 2 6, cha, je.DI.na. paj - daMzasyotkarttanaM kuryyA- __ the.va, yuta. dalpazvayathukasya ca-suzru0 utkaSaNa na. (ud+kaS+lyuTa) yAM, 745- sadyaH utkarSa pu. (ud+kRS+ghaJ) 1. zreSThatA, 2. yaDhatI, rotkaSaNasurabhikSetramAruhya mAlam-megha0 17, 207j, -ninISuH kulamutkarSamaghamAnaghamAMstyajet-manu0 | sa. 4 / 244, samRddhi- matizaya 65 -utkarSaH sa ca | utka strI. (ud+gam+ac+TAp) sAhityazAstra prasiddha dhanvinAM yadiSavaH siddhayanti lakSye cale-zA0 2, ne nAyi.31,68 nAyist. 3,8 ANe 4 42vAna Doya. tene lAThe ANe. 42, utkakA strI. (utkevAkati utka+ak+ac) 124 karavApaNuM, upADIne kheMcI kADhavuM, ahaMmanyatA, zekhI, da vIyata. ya. prasanatA, (tri. utkarSaH nimittatayA'sya ac) 33 utvAkud tri. (unnataM kAkudaM yasya) yA dumauuj. nimitta35, 68Sa-yatIvANu -paJcAnAmapi utkAra pu. (ud+kR-dhAnye ghaJ) dhAnya vagaire naing, bhUtAnAmutkarSaM papuSurguNAH -raghu0 4 / 11 64guj ta, DhagalA 42vo. utkarSaka tri. (utkarSayati ut kRSi+Nic+Nvul) | | ukArA strI. utkAkA za6 eso. utkarSa prApta karI ApanAra, upADIne kheMcI kADhanAra. ukArikA strI. (ud+kR+Nvul) vaidhn| 'suzruta' utkarSaNa na. (ut+kRS+lyuTa) 6.30ne meM thI. staj, graMthamAM kaheluM eka jAtanuM pAcana. utkarSa- za6 zubho. utkAsa pu. (utkamasyati utka+as+aN) te nAmanA utkarSaNI strI. (utkarSa GIp) : zatirnu nAma... eka RSi, eka jAtano roga, gaLAne sApha karavA utkarSita tri. (utkarSa+itac) utsabane. pAda, 6. / bhopAra.. jene pedA thayo hoya te. utkAsikA strI. (utkamUrdhvajalamasyati utka+as+ utkarSin tri. (ut+kRS+Nini) 38vANu-ye 43 Nvula) Bd Ine chinArI te nAmanI meM. sa. yanAra, 60sIna, yanAra -ayaM sarazanotkarSI utkAsana na. (ut+Urdhvasthasya kaphasya asanaM kSepaNaM pInastanavimardanaH-sA0 da0 ___ as+Nic+ lyuTa) 62 2388 Ine 652nA utkala pu. (ut+kala+ ac) 1. morisA bhAgamAMthI bahAra kADhavo, baLakho kADhavo. -utkalAdarzitapathaH kaliGgAbhimukhaM yayau-raghu0 4 / 38, / utkira tri. (ud+kR kartari za) vAma the. i5||2, te. nAmanI me. heza -jagannAthaprAntadeza utkala: 3313 // 2. -ninAya sAtyantahimotkirAnilA:-kumA0 parikIrtitaH, 2. zi.31. u. mA2. ya.302, 5 / 26. 4. dhruvanA te. nAmano me putra, 5. te. nAma.nI. me / ukIrNa tri. (ud+kR+kta) ota28, vAsa, . SUALL (tri.) bhAra paaun|2, mudI, 5kSAmAne. / 348, saNela, rekha - rajobhisturagotkIrNaiHbhArana82. raghu0 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utkIrttana - utkleza] utkIrttana na. ( uccaiH kIrttanam ) heva vagerenuM nAma ayethI jolavu te, prazaMsA, DIrtigAna, ghoSaNA ravI.. utkIrttita tri. (ud +kI+kta) yethI jolesa, aMthethI uDela. zabdaratnamahodadhiH / utkuTa na. (kuT saGkoce+ka unnataM kuTo yatra ) yattA sU. utkuNa tri. ( uttolya kuNyate hiMsyate kuN hiMsane karmaNi ghaJ) te nAmano dezanI DIDI, mAMDas, g. utkUja pu. (unnataH kUja: ) ayasano Tahuara. utkUTa pu. (unnataM kUTamasya) chatra, chatarI. utkUrcaka tri. (UrdhvAH kUrcakAH) 4 potAnA hAthabhAM kUMcI pakaDIne Ubho hoya. utkUrdana na. ( t kUrda lyuT) havaM, ye cha. utkUla tri. ( utkrAntaH kUlAt nirA0 sa0 ) DAMThAne oLaMgI janA2, kAMThe prApta thayela pratikSaNotkUlitazaivalAbhA: - zizu0; patita, Dumane apamAnita DaranAra - yadi yathA vadati kSitipastathA tvamasi kiM pitarutkulayA tvayA - zA0 5 / 27 utkUlanikUla tri. (utkrAntaH nirgatazca kUlAt ) (nArAthI kadI UMce ne kadI nIce vahenAra. utkRti strI. chavvIsa akSaranA yarAvANI chaMha. utkRtya tri. (utkRt + karmaNi kyap ) apavA yogya. (avya. ut+kRt+lyap) adhIne - utkRtyotkRtya mAlatI0 kRttiM prathamamatha pRthutsedhetyAdi 0 utkRSTa tri. (ud + kRS + kta) 1. vajAevA yogya, 2. uttama, 3. utrSavANuM, toDesuM - utkRSTaparNakamalArA0 5 / 19 / 15, yela- airAvataviSANAgrairutkRSTakiNavakSasam - rA0 6 / 40 / 5, jesa jetara vagaire -bIjasya caiva yonyAzca bIjamutkRSTamucyatemanu0 - utkRSTa madhya- nikRSTajaneSu maitrI yadvat zilAsu sikatAsu jalezu rekhA / vairaM kramAdadhama- madhyamasajjaneSu tadvat zilAsu sikatAsu jaleSu rekhA / / udbhaTaH utkRSTatama tri. (utkRSTa + tamap) atizaya utsRSTa, ghaNuMja utkRSTa. utkRSTatara tri. (utkRSTa + tarap) atyaMta utdRSTa, ghaNuM dRSTa. utkRSTatA strI. (utkRSTasya bhAvaH tal) utsRSTapa utkRSTatva na. ( utkRSTasya bhAvaH tva) uparano 4 artha. utkRSTabhUma pu. ( utkRSTA bhUmiryatra) uttama pRthvIvAjI pradeza. - 369 utkoca pu. strI. ( udgataH kocaH kAryyapratibandho yena) sAMya, 3zvata -utkocajIvino dravyahInAn kRtvA . pravAsayet - yAjJa0, - utkocairvaJcanAbhizca kAryANyanuvihanti ca - mahA0 12 / 56 / 51; 6. utkocaka pu. ( utkoca + kan) sAMya benArautkrocakAzcopadhikA vaJcakAH kitavAstathAityupakramya evamAdIn vijAnIyAt prakAzAllokavaJcakAn- manu0 9 / 258, dhaubhyaRSinA Azrama pAse AveluM eka tIrtha. utkocA strI. (utkoca + kan) sAMya, 3zvata. utkocin tri. (utkoca Nini ) bhraSTAyArI, bhene sAMya khAyI zaDAya te utkocinAM mRSoktInAM vaJcakAnAM ca yA gatiH - mahA0 7 / 73 / 32 utkoTha pu. ( ut kuTh ghaJ) GoDha roga, oDharogano kheDa prakAra. utkrama pu. (ud+kram+ghaJ vRddhyabhAvaH) 1. vyutyubha, viparIta-bha, 2. upara dhuM, jahAra dhuM, khojaMgavu, aMye gati, vaTI vuM - kramotkramAnmeSatulAdimAnamjyo0 ta0 utkramaNa na. ( ud + kram + lyuT ) jasavaM, nIma, ye vu, khojaMga, apasarA. utkramaNIya tri. (ud + kram + karmaNi anIyar ) khojaMgavA yogya, umA saMbaMdhI. utkAnta tri. (ud + kram+karmaNi kta) khoNaMgesa, kheDa hehamAMthI jIbha hehamAM gayesa (mRtyu), jasesa, dUra thayesa, bharA pAbhela. utkrAnti strI. (ud+kram+ ktin) dehamAMthI nIDajI , dUra tha, ye kuM, bharavu. utkroza pu. ( ud + kruz+ac) 2rI pakSI, TIToDI, kheDa bhatanuM pakSI. (tri.) uyya svare khAI6 42nAra, barADA pADanAra. utkrozIya tri. (ud + caturarthyAM cha) ayya svare Au~cha ka2nA2nI pAse rahela. utkleda pu. ( ut klid ghaJ) khArda, pUruM bhIMbha 4j. utkledin tri. (ut+klid + Nic + Nini) lInu 4ranAra, uparathI bhInuM karanAra. utkleza pu. ( ut + kliz+ghaJ) 352 4nAra vAyuthI thayesuM duHkha, te nAmano bheDa roga, utte nA, azAMti, zarIra barAbara na hovuM, khAsa karIne sAmudrI roga. Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 shbdrtnmhoddhiH| [utklezaka-uttamazloka utklezaka tri. (ut+kliz+Nic+Nvul) du: henAra, | utta tri. (und kledane kta natvAbhAvaH) mIna 05 vastu. Apana2. (na.) : tanAhI. uttaMsa pu. (ud+tasi+ac) Ananu, ghare, mastI utklezana na. (ud+kliz+Nic+lyuTa) 65242 / sa2 bhuTa -uttaMsAnaharata vArimUrdhajebhyaH-zi0 vAyuthI thayela duHkha, te nAmano eka roga. 857 -nottaMsaM kSipati utkvith (bhvA0 para0) jAne. satva. 5DhI. aj, kSitau zravaNataH sA me skuTe'pyAgasi-sA0 da0 3. ukALAya te, upabhoga karAya che. pari0 utkSipta tri. (ud+kSip+kta) ye. 348, dhatUro / uttaTa tri. (utkrAntaM taTam) sitne, bhojana.2 -uttaTA ___-kSaNaM kSaNotkSiptagajendrakRttinA-zizu0 iva nadIrayA sthalIm-raghu0 11 / 58 utkSiptikA strI. (utkSipta+kan+TAp) dhatUrAnA , uttapana pu. (ut tap lyuTa) agaDatI mA. AkAranuM eka karNabhUSaNa. | uttapta tri. (ud+tap+kta) atyaMta. tAveda, saMtApa utkSepa pu. (ut+kSip+ghaJ) ye. 34 -bindutkSepAn pAmela, DAyesa. (na.) atyaMta tapAsa, saMtApa, sUI pipAsuH-mAlavi0 2 / 13, (tri.) 2. 34 // 2. bhAMsa. utkSepaka tri. (ut+kSip+Nvula) 2. inAra, sUga uttabdha tri. (ut+stambha+kta) 2. stabdha thayesa, vagaire a~TavAne yo| 2 / 2 - vastrAdyutkSipatya- atyaMta stabdha thayela, UMce Ubhela. paharatItyukSepakaH-mitA0 uttabhita tri. (ut stambha kta) | 738. utkSepaNa na. (ud+kSip+lyuT) 642. 379, dhAnya uttama tri. (ud+tamap) utkRSTa, 6bha68, bhujya, zreSTha, vagere masaLavAnuM kASTha vagere, paMkho, vIMjhaNo, sUpaDuM saMta thanA2 -uttamasyApi varNasya nIco'pi gRhamAgataH the. 4j -atimAtralohitatalau bAhU ghaTotkSepaNAt- -hito0, -uttamapuruSastvanyaH paramAtmetyudAhRtaH-bhaga0, zA0 1130, vaizeSionA mata bhu40 pAya bhobhAthI (pu.) viSNa, uttAnapA6 28%no putra, dhruvano sAno eka ulleSaNaH vamana karavuM, mokalavuM vagere. Hus, -tayoruttAnapAdasya surucyAmuttamaH sutaH-viSNu0 utkhacita tri. (ud+khac bandhe+kta) 2. 048, 1 / 11 / 2, priyavrata. 20%no me putra. the.la, zyena- kusumotkhacitAn balIbhRtaH-raghu0 853 uttamatA strI. (uttamasya bhAvaH tal) uttamapaNa. utkhalA strI. (ud+khala+janyarthe ac) 2. tanu uttamatva na. (uttamasya bhAvaH tva) 64al. 26 humo. khuzabodAra dravya. uttamadazatAla na. (uttamaM dazatAlaM yasya) bhUrtinI pUrI utkhAta tri. (ud+khan+kta) 631 nAda. -phalaiH UMcAI 120 samabhAgomAM batAvavA mATe mUrtikalA saMvarddhayAmAsurutkhAtapratiropitAH- raghu0 4 / 37, viSayamAM A zabda vaparAya che. bhUmAthI govi, 562yuta 42, bhaghi2 yavI uttamaphalinI strI. (uttamA phalinI) meM tanuM 13, savA- zailAdAzu trinayanavRSotkhAtapaGkAnivRttaH- megha0 | dudhedIna 3. 116, 16 naSTa 43, - kimutkhAtanandavaMzasya- | uttamara tri. zreSTha. uttamarNa tri. (uttamaM RNaM yasya) 42, 42 utkhAtakeli pu. (utkhAtamutkhananameva keli:) 556 -adhamarNArthasiddhyarthamuttamaNena coditaH / dApayet vagere potAnA zIMgaDAthI mATI ukheDatA (vapra) krIDA | dhanikasyArthamadhamarNAdi vibhAvitam / / - manu0 8 / 47 73cha -utkhAtakeliH zaGgAdyairvaprakrIDA nigdyte| | uttamarNika tri. (uttamaM deyatvenAstyasya Thana) 652no utkhAtin tri. (utkhAta ini) thI, nIyI, viSama / sartha humI -yairyairupAyairarthaM svaM prApnuyAduttamarNikaH / bhUbhine mohavI. ta- utkhAtinI bhUmiriti mayA | uttamaNin tri. 652no artha humI.. razmisaMyamanAd rathasya mandIkRto vegaH-zA0 1. uttamazAkha pu. (uttamA utkRSTA zAkhA yasya) uttama utkhAya avya. (ud+khan+lyap) 6.ne. -baGgAnutkhAya | mAvANu, bhITI vANu vRkSa. tarasA-raghu0 uttamazloka tri. (uttamaH zlokaH caritaM yasya) pavitra utkheda pu. (ud+khid+bhAve ghaJ) che6j, stuj. tivANu, uttama. yaritravANu -ka uttamazloka mudrA0 1. Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttamasaMgraha-uttaratas] shbdrtnmhoddhiH| 371 guNAnuvAdAt pumAn virajyeta vinA pazutvAt - | pUchedAnI 40 -pracakrame ca prativaktumuttaram-raghu0 bhAga. a. 1. dazamaskandhaH, (pu.) uttama. DAvya, 8 / 47, 12-21-26 bhuM nakSatra uttarAphAlgunI, uttama jyAtinI, zrImAn, yazasvI. uttarASADhA, uttarAbhAdrapada, nyAyano me avayava., uttamasaMgraha pu. (uttamazcAsau saMgrahazca) sArI saMsaDa. sAme kahevuM, UtaravuM, oLaMgavuM, pUchyA vinA kahevuM. uttamas tri. (ullacitaM tamo yena) saMgha.2ne. Aja (pu.) uttara hizAnI sabhA5no heza -astyuttarasyAM janAra, aMdhArAnI pelI pAra nIkaLanAra. dizi devatAtmA -kumA 11, 514, 652no mAyA, uttamasAhasa pu. (uttamaH sAhasaH) dharmazAstramA vAmai yo (mA, 5chIna, po Aranu, yaMtra- mAnasAraH Avelo eka daMDa, uccatama Arthika daMDa, 1000 13 / 67, viSNa, ziva, vi22 200no putra. (tri.) paNano daDa. (1) ghaNuM moTuM sAhasa, prANInI hiMsA 752. 22 // 2. - avanottaraM kAyam-raghu0 9 / 60, vagere rUpa baLathI kareluM koI karma. bhujya, Adhi -vittaM bandhurvayaH karma vidyA bhavati uttamastrIsaMgrahaNa na. (parastriyAH saMgrahaNam) 524. strI. paJcamI / etAni mAnyasthAnAni garIyo yad yduttrm|| sAthe maithuna karavA mATe karela chello vyApAra, chellAmAM -manu0 2 / 136 chattuMbha, prema saMbaMdhI vAto. uttarakANDa na. (uttaraM kANDam) vAma34. '2rAmAya'nu uttamA strI. (ut+tamap+TAp) ati suM62 strI, potArnu / sAta 3. ahita karavA chatAM sAmAnuM hita karanArI strI. uttarakAya pu. (kAyasyottaram) zarI2no. 652no. mA. uttamAGga na. (uttamaM aGgam) mAthu -kazcit uttarakAla pu. (uttaraH kAlaH) bhaviSya... dviSatkhaDgahatottamAGgaH-raghu0 751, - babhau patadgaGga | uttarakaru pa. mahAvita kSetramAna yAti kSetra, ivottamAGge-kumA0 7 / 41 / / jagatanA 9 bhAgomAMno eka, uttarI karuono deza uttamAm avya. satizaya 68. -vijitya yaH prAjyamayacchaduttarAn / kurUnakupyaM uttamAmbhas na. sadhyapatra prasiddha na. 4.2nI vasu vAsavopamaH / / ki0 1125 tuSTimAMnI eka tuSTi. uttarakozalA strI. ayodhyA nagarI -piturantaramuttarauttamAyya tri. (uttamaM kriyate uttama+Nic+karmaNi Ayya) kozalAn samadhigamya samAdhijitendriyaH-raghu0 91. uttama rUpe karela. uttarakriyA strI. (uttarA kriyA) utta2.7-uttavya, uttamAraNI strI. (uttamaM Rcchati R+ani DIp) aMtyeSThi kriyA, marelA pAchaLa karavAnI kriyA, vArSika indIvarI 20 mI. zatabhUsI nAmanI vanaspati. pitaitya. uttamaujas tri. (uttamaM ojo yasya) satyaMta. tasvI .. uttaraGga na. (uttaramaGgam) pA27-0. 5.2 nA. mAmai. (pu. uttamaM ojo yasya) 6zamA manvantaranI vipati. 2. vADe, mota, taraMgita, sAvita. manuno eka putra, yudhAmanyu rAjAno bhAI, te nAmano (tri. udgataH taraGgaH yasmin) tAtovANu me. 2.. -pratyagrahIt pArthivavAhinIM tAM bhAgIrathIM zoNa uttambha pu. (ud+stambha+ghaJ) 25j, pravRttimAthI. ivottaraGgaH-raghu0 7 / 36 nivRtta thavuM, pakaDavuM, AdhAra levo, AyAtakAra racanA | uttaracchada pu. (uttarazcAsau chadazca) zayyA 52. pAtharavAnI. -garuDa0 47 / 21 ___ochA3 - zayyottaracchadavimardakRzAGgarAgam-raghu0 uttambhita tri. (ut+ stambha+kta) yu 428. uttarajyotiSa pu. 5zcimamA 23lo. me. zi. uttambhana na. (ut+stambha+lyuTa) savalana, 543j, uttaraNa na. (ut+tR+lyuT) tara.. mAdhAra savo, mA.zraya. - bhuvanottambhanastambhAn- uttarat tri. (ut+tR+zatR) taratuM. kA0 260 uttaratantra na. vaidya. zAstramA suzruta' anyano me peTa uttara na. (uttIryyate prakRtAbhiyogo'nena ud+tR+ap) anya. rAjAnI pAse vAdIe mUkelA aparAdhane dUra karanAra | uttaratas avya. (uttara+tasil) utta2 6u, uttara utta2 namana. me. vyavahAra, ghoSa mAMganA2 vAya, hAthI, uttara 6uwi. -dakSiNAgreSu darbheSu kRtvA Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 shbdrtnmhoddhiH| [uttaratastya-uttararAmacarita cottarataH ziraH / tamevAnumariSyantaH sarve | uttarapada na. (uttaravarti padam) samAsa.nA ch| saMvivizurbhuvi / / -rAmA0 4 / 55 avayavarUpa pada, pratyuttararUpa pada, pachInuM pada, samAsa uttaratastya tri. (uttara+tasil tatra bhavaH) uttara mii. yogya pada, thanA2. uttarapazcima pu. naitya yu saMbaMdhI praza. (tri.) uttaratApanIya na. 'nRsiMDadupanIya' paniSadano 6tta.2. naiRtya khUNAmAM rahenAra. 13. uttarapazcimA strI. (uttarasyAH pazcimAyAH antarAlA uttaratIra na. 6ttaratAra, sAme Big dik) naiRtya . uttaratra avya. uttara dizAma.. uttarapAda pu. (uttaraH pAdaH) yA2 pAhavA vyavahAno uttaratrastya tri. 6ttara dizAmA thanAra. bIjo pAda, kAyado lAge teno bIjo bhAga, dAvAno uttaradAyaka tri. (uttaraM dadAti dA+Nvula) pratyuttara vAla. uttarapurastAt avya. (uttarasyAH pUrvasyA antarAlA ApanAra, pratyuttara ApI potAnuM nirdoSapaNuM kahenAra dik uttarapUrvA tataH prathamA paJcamI saptamyarthe astAti -parapuMsi ratA nArI bhRtyazcottaradAyakaH / sasape ca puMvadbhAvaH) yana, . gRhe vAsaH mRtyureva na saMzayaH-cANakya0 uttarapUrva tri. (uttarA pUrvA yasya saH) AunatAne dI uttaradikkAla pu. yotiSazAstra prasiddha 2vivArane hivase. uttara dizAne pUrva dizA mAnanAra. uttara dizAmAM rahela kALacakra. uttarapUrvA srI. (uttarasyAH pUrvasyAH antarAlA dik) uttaradikpAla pu. (uttarasya dikpAla:) uttarahina. zAna .. (uttarA pUrvA yasyAH sA) utta2. hine ___5.5-svAmI.. dukha.2. pUrva dizA mAnanArI koI strI. uttaradikpAza pu. yotiSazAstramA 4 gurUvAre uttara uttarapracchada pu. 2%15, yA62, pApa, mo.913. dizAmAM rahela kALacakra. uttarapratyuttara pu. vivAha, tahavita.6, pratyAropa, yhaan| uttaradikzUla tri. (uttaradizi zUlabhivAstyasyA ac) mukaradamAmAM pakSanuM samarthana. uttagunI nakSatra, budhavAra. uttaraphAlgunI strI. te namana mAra , nakSatra-dAtA dayAluH uttaradigIza pu. (uttaradizaH IzaH) mujhera, uttara hina. svajane suzIlo vizAlakIrtiH sumatiH pradhAnaH / svAmI. dhIro naro'tyantamRdusvabhAvazceduttaraphalgunikAprasUtiH / / uttaradigdvAra na. (uttaradizi dvAraM mukhamasya) 23-24- | -koSTe-pradIpaH / 25-26-27-1-2 bhuM nakSatra. uttarabhAdrapad strI. (bhadrAya hitaH pad yasyAH sA) uttaradigbalin pu. (uttarasyAM dizi balI) zu tathA azvanyAhi nakSatrImAna 7vIsamuM nakSatra. -dhanI kulInaH kuzalaH kriyAdau bhUpAlamAnyo balavAn uttaradiz strI. uttara dizA mahaujAH / satkarmakartA nijabandhubhakto yaduttarAbhAdra padAprasUtaH / / - koSThIpradIpaH uttaranArAyaNa na. purUSasUta'no uttara 13. uttarapakSa pu. (uttaraH pakSaH) vAma pUrva pakSane. touna2 uttarabasti pu. 'suzruta'bhA Desa. yiuitsAnA maMA 35 se yaMtra.. sisit 56 -prApayan pavanavyAdhergiramuttarapakSatAm uttaramAnasa na. (uttaramuttarasthaM mAnasam) te. nAmarnu zi0 2 / 15, uttara, vi.45, 17 // 5kSa. eka tIrtha, gayAmAM uttara dizAmAM AveluM eka tIrtha. uttarapaTa pu. (uttarazvAsau paTazca) uttarIya vastra, och|. uttaramImAMsA strI. (uttarasya vedazeSabhAgasya mImAMsA) uttarapatha pu. (uttaraH panthA ac) utta2 hina bhA0, vedavyAsa maharSi praNIta "vedAMtadarzana'nuM "zArIrika avyavahita-aMtara vagarano mArga, devayAna mArga. sUtra' zAstra, jene prAyaH 'pUrvamImAMsA' kahe che tethI uttarapathika tri. (panthAnaM gacchati pathaH Sakan pA0 mina. pathikaH uttaraH taddezabhavaH pathikaH) 6ttara dezabhai uttararAmacarita na. (uttaraM rAmasya caritaM yatra) bhvbhuutijanAra musAphara. kavi praNIta te nAmanuM karuNa rasapradhAna nATaka. Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttaravayas-uttarAsada shbdrtnmhoddhiH| 373 uttaravayas na. (uttaraM vayaH) vRddhAvasthA. uttarAparA strI. (uttarasyAH aparasyAH antarA dik) uttaravayasa na. (uttaraM vede ac) 52nI. artha. hu.. vAyavya bhU.. uttaravAdin tri. (uttaramuttarapadaM vadati vad+Nini) | uttarAphAlgunI strI. te namana, 2 . nakSatra.. utta2. pakSane 4 // 2 prativAdI. -pUrvapakSe'dharIbhUte uttarAbhAdrapadA strI. (bhadrAya hitaH bhAdraH pad-pAdo yasyAH bhavantyuttaravAdinaH -yAjJa0, 2017 sA) bhavinyAhi nakSatrImAna 70vIsa , nakSatra. uttaravIthi strI. uttarIya bhaMDaNa. uttarAbhAsa pu. (uttaramivAbhAsate A+bhAs+ac) huSTa uttaravedi strI. (uttarA vedI) kurukSetra na. 62 Aveda uttara, pratyuttara jevo jaNAto uttara, kharAba uttara - samaMtapaMcaka' nAmanuM eka tIrtha. -prakRtena tvasaMbandhamatyalpamatibhUri ca / pakSakauttarazalaGkaTa pu. (uttarayaMzca zAlaGkaTyazca dvandvaH) uttara dezavyApyeva tacca naivottaraM bhavet / / -vyavahAratattvam / zAlaMka nAmanA gotramAM utpanna thayela. uttarAbhimukha tri. (uttara dizaH sammukhaM mukhaM yasya) uttarazalaGkaTA strI. (uttarayaMzca zAlaGkaTyazca dvandva.) uttara dizA tarapha vaLeluM che moM jenuM. uttarazAlaMka gotravALI strI. uttarAm avya. (ud utkarSe tarap+Amu) bhatizaya uttarasaktha na. (uttaraH sakthnaH) sAyanottara mAsa u .. uttarasAkSin tri. me 2r Aurl -sAkSiNAmapi uttarAyaNa na. (uttarasyAmayanam) sUryana, uttara himai yaH sAkSyaM svapakSaM paribhASatAm / zravaNAt zrAvaNAd 4, sUryano uttara himai. 4Ano stu -bhAnoH vA'pi sa sAkSyattarasaMjJaka:-vyavahAratattvam / makarasaMkrAnteH SaNmAsA uttarAyaNam / karkAdestu uttarasAdhaka tri. (uttaraH san sAdhayati sidh+Nic tathaiva syAt SaNmAsA dakSiNAyanam / / - sUryasiddhAntaH, sAdhAdezaH Nvul) sAya. 42 // 2, sArI -sa hi -uttarAyaNamapyuktaM makarasthe divAkare- viSNu0 purA0 itarasAmagrIsattve taduttaravartI san kAryaM sAdhayati / uttarArka pu. (uttarasyAmarko yatra) zAma uttara himai uttarA avya. (uttara-prathamA-paJcamI-saptamyarthe Ac) Avela sUryakunDa pAsenI eka mUrti. uttara 625, utta27, utta2 12., evaM sa puruSavyAghro uttarArddha na. (utkRSTamarddham, uttaramarddhasya) zarIrako vijigye dizamuttarAm-mahA0 dig0 pa0 28 / 17. AgaLano adha bhAga, harakoIno bAkIno ardhA (srI.) utta2. hiza, virATa 20%0-. anyA, abhimanyunI. Gun - vyUhyaH sthitaH kiJcidivottarArddham-raghu0 uttarAzA strI. (uttarA AzA) uttara hizA. patnI, marelA pAchaLa karAtI kriyA. uttarAgAra na. (uttarazcAsAvagArazca) 652na.. sI.27.. rAzmaka tri. (uttaraprasiddhaprastarabhede tataH catarAma ka) uttarAt avya. (uttara+Ati) utta2 62, uttara pradeza, uttara dizAmAM prasiddha eka jAtanA paththaranI samIpano pradeza vagere. uttara. Aja -A te zuSmA vRkSa etu pazcAdottarAda uttarAzman pu 12. zAma prasiddha 2.5 tano dharAdApurastAt-Rgvede 6 / 199 5ththa2. uttarAttAt avya. (uttarAt+tAti) 652nI sArtha. humo. uttarASADhA strI. (uttarA ASADhAyAH) te. nAmarnu, me. uttarAdhara tri. (uttarazca adharazca) yuM, nIyu, nAgeM, nakSatra- uttarASADhA -dAtA dayAvAn vijayI vinItaH bhoLe (pu. uttarazca adharazvAsau) 652na.. Do6. satkarma cetA vibhavaiH sametaH / kAntAsutAvAptasukho -punarvivakSuH sphuritottarAdharaH-kumA0 nitAntaM vaizve suvezaH puruSo manISI-koSThIpradIpe. uttarAdhikAra pu. (uttara adhi+kR+ghaJ) vArasamA uttarAsaGga pu. (uttare urdhvabhAge Asajyate A+saJ mita vagere savAma 2 no . karmaNi ghaJ) uttarIya vastra, uttaramA sastiuttarAdhikArin tri. (uttara+adhi+kR+Nini) 5||7||n. kRtAbhiSekA hutajAtavedasaM tvguttraasNgvtiimdhiitiniimvArasa, vAraso vagere levAno krame hakkadAra - ku0 5 / 16 mRtadhanottarAdhikAriNaH / uttarAsad pu. (uttarasyAM dizi sIdati sad+kvip) uttarApatha pu. (uttarasyAM panthA ac) utta2. himai uttara dizAmAM bhAga levA yogya yajJa saMbaMdhI eka Avela koI deza. ' tanA hava. Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 uttarAha pu. ( uttaramanantaramahaH Tac) pachInI hivasa, bIjo divasa. uttarAhi avya. (uttara + Ahi) uttaramA, uttara taraI, uttare, uttarathI. uttarika tri. ( uttara + Than) taravA sAya nahI vagere. uttarikA strI. (uttara+un+TAp) te nAmanI kheDa nahI. - tataH zIghrataraM prAyAduttIryottarikAM nadIm - rAmA0 uttarIya na. ( uttarasmin dehabhAge bhavaH gahA- cha) zarIranA uparanA bhAgamAM paDeravA yogya vastra - athAsya ratnagrathitottarIyamekAntapANDustanalambihAram-raghu0 zabdaratnamahodadhiH / 16 / 43 uttareNa avya. ( uttara + enap) sabhIpanI uttara dizA, pAseno uttara heza, sabhIpano uttara Aja -tatrAgAraM dhanapatigRhAnuttareNAsmadIyam - megha0 75 - kiJcit pazcAd vraja laghugatirbhUya evottareNa - megha0 16 uttaredyus avya. (uttarasmin dine uttara + edyus ) pachInA hivase.. uttarottara tri. ( uttarasmAduttaraH ) uttarottara, bhavaDe uttara, pachI pachInuM. alamuttarottareNa mudrA0 3 uttarauSTha pu. ( uttaraH oSThaH) uparano hoTha. uttarjana na. ( uccaistarjanam) UMcethI dhikkAravuM. yethI tarthanA - tiraskAra, uttalita tri. (ud+tal + kta) ye IDela, yuM Tharela, pAusa.. uttAna tri. (udgataH tAno vistAro yasya- ut tan ghaJ) chatuM yattuM rahe upara bhuja durIne rahela svabhAvottAnahRdayam-za0 5, uttAnapANidvayasannivezAt praphullarAjIvamivAGkamadhye - kumA0 3 | 45; vistArayukta, IsAvesuM. uttAnaka pu. ( ud +tan + Nvul) kheDa bhatanuM vRkSa. uttAnapaTTa na. (uttAnaM ca tat paTTaM ca) i2sa -vyUDhaM cottAnapaTTam / uttAnapatraka pu. ( uttAnamUrdhvamukhaM patramasya kap) rAto kheraMDI.. uttAnapAda pu. ( uttAnau pAdAvasya) svayaM manuno putra, dhruvano pitA - tayoruttAnapAdasya surucyAmuttamaH sutaH / abhISTAyAmabhUd brahman ! pituratyantavallabhaH / / sunItirnAma yA rAjJastasyAbhUnmahiSI dvija ! sa nAtiprItimAMstasyAM tasyAzcAbhUd dhruvaH sutaH / / - viSNu [uttarAha-u -uttAla pu0 1111, te nAmano se rAma, paramezvara (tri.) aMyA-yattA paNavAnuM. uttAnapAdaka pu. ( uttAnau pAdAvasya kap) uttAnapAda zabda dukho uttAnapAdaja pu. (uttAnapAdAt jAtaH jan+Da) (uttAnapAha rAjAno putra-dhruva vagere. uttAnazaya tri. (uttAnaH urdhvamukhaH sanneva zete zI+ac) yattuM sunAra, atizaya nAnu jAjaDa vagere -kadA uttAnazayaH putrakaH janayiSyati me hRdayAhlAdam kA0 62. uttAnazIvan tri. ( uttAnaH san zete zI + vanip ) ghaNuM ja nAnuM bALaka, cattu rahela. uttAnahRdaya na. ( uttAnaM ca tat hRdayaM ca ) uttama hRdayavALuM. uttAnArtha (tri.) para uparanuM, sAra rahita, abaraM. uttApa pu. ( ud + tap+ghaJ) uSNatA, garamI, saMtAya - pratyahaH sarvasiddhInAmuttApaH prathamaH kila - hito0 uttAra pu. ( ud +tR + Nic +ac) soDavu, khojaMgavu, ghATa Utaravo, mukti pAmavI, pAra laI javuM saMsArasAgarottArataraNiH - prabodha0 (tri. uccaiH tAraH) ati UMco zabda vagere. uttAraka tri. (ud +tR + Nic + Nvul ) utAranAra, pAra pahIMyAunAra, uddhA24, jayAvanAra, ziva. uttAraNa na. (ud +tR+ Nic + lyuT ) utAra, pAra pahoMyAuvu, uddhAra rakho, jyAvadu. (pu.) viSNu. (pu.) - uttAraNo duSkRtihA - vi. sa., saMsAramArgAduttArayatIti uttAraNaH. (tri.) utAranAra, pAra pahoMcADanAra. uttAryya tri. (ut+tR + Nic + yat) vamana 42vA yogya khojaMgavA yogya, pAra va 4vA yogya ajJAnabhuktaM tUtAryya zodhyaM vApyAzu zodhanaiH - manu0. (avya. ud+tR+lyap) vamana jharIne, khojaMgIne, pAra ba 42. uttAla tri. (ud+curA+tal-pratiSThAyAm +ac) bhoTu, bhabhUta, bhayAna, bhISA - uttAlAsta ime gabhIrapayasaH puNyAH saritsaGgamAH - uttara0 2 / 30, 352, zreSTha, vidurAda, vAMharo -lasaduttAlavetAlatAlavAdyaM viveza tat / zmazAnaM kRSNarajanInivAsabhavanopamam - kathAsa0 25 / 136 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttAvala-utthApya] shbdrtnmhoddhiH| 375 uttAvala tri. tAvaNo, sAtu2. | uttolita tri. (ud+tul+kta) 2. 428., .ye. 348, uttiSThaddhoma pu. (uttiSThato'nupaviSTasya homo yatra) 6.usa, yuM jarIna tANesa, mesa. Themaha Doma. 72vAnI. na. loya tevo -yajati uttyakta tri. (ud+tyaj+kta) 2. 338., yu. 428, 35 yaza. tyAga 438, tasa.. uttiSThamAna pu. (ud+sthA+zAnac) vRddhi pAmatuM, tuM, | uttyAga pu. (ut tyaj ghaJ) tiaite. mA5vI, chorI ma. yatuM -uttiSThamAnastu paro nopekSyaH pathyamicchatA- he, 34, sAMsAri vAsanA somaithI. saMnyAsa. devo. zizu. uttrasta tri. (ut tras kta) 325o, bhayabhIta, 32al. uttIrNa tri. (ud+ta+kartari kta) bhuta, chU thayeda, / | uttrAsa pu. (ud+tras+ghaJ) bhatizaya (ma.ya, ghael deg4 pAra pahoMcela, nadI vagere tarI gayela, Utarela | trAsa.. -tulottIrNasyApi prakaTitahatAzeSatamaso ravestAdRktejo utya tri. (ud+ sthA+ka) yu. gayesa, usa, pahA * na hi bhavati kanyAM gatavataH / / -padyasaMgrahe 19. yanAra, utpanna thanAra, muM. 23nAra, 102 -rajAMsi uttuGga tri. (utkRSTaM tuGgam) atyaMta lAyu, ati. nata. samarotthAni tacchoNitanadISviva-raghu0 12 / 82, -karapraceyAmuttuGgAM prabhuzakti prathIyasIm-zizu0 289, -darImukhenotthena samIraNena -ku0 18 -uttuGga zailazikharasthitapAdapAnAM kAkaH kRzo'pi utthAna na. (ud+sthA+lyuTa) 2. j, e8j -mama phalamAlabhate sapakSaH / / - udbhaTaH dharmArthamutthAnaM na kAma- krodhasaMjJitam-rAmA0 5; uttuGgatA strI. (uttuGgasya bhAvaH tal) yA, atyaMta Gdhama. 42vI, utpanna tha, utsAha, puruSArtha, harSa, UMcApaNuM. mAnaMha, 25yuddha - yuddhAnukUlavyApAra utthAnamiti uttuGgatva na. (uttuGgasya bhAvaH tva) yA, atyaMta kIrtitam-zukra0 1 / 325, 207yyiNt||35 taMtra, Hinj, yA . caitya, devAlaya, udaya, halakuM jAgavuM, prabodha uttuSa pu. (udgataH kaNDanA'bhAve'pi tuSo'smAt) 24dI. -medacchedakRzodaraM laghu bhavatyutthAnayogyaM vapuH- zaku0 2. aGke, -nidarzayAmAsa vizeSadRzyaminduM nvotthaanzALa, UkhaDI gayelA photarAMvALI zekelI zALa. uttejana na. (ud+tij+Nic+lyuTa) 6tte4, dleel mivendumatyai-raghu0 6 / 31 | utthAnavIra pa. (utthAne vIra:) zAsa. vyarita.. 2. ___42, 2, vya qgj 2j, dIpana... utthAnakAdazI strI. (hareH utthAnasya ekAdazI) hevAhI uttejanA strI. (ud+tij+Ni+yuc) pre298, vyatA agiyArasa, kArtika zuklA ekAdazI. 42vI, 65na, 2j, te4 42j, dlu 42j. utthApaka tri. (ud+sthA+Nic lyuTa) 681312, -vyAghaTTanottejanayA maNInAm-zizu0 uttejita tri. (ud+tij+Nic+kta) pre38, 6hIta. 6413nAra, utte4, lAyu. 4282, utthApana. 4282. utthAnazIlin tri. (utthAnameva zIlaM yasya) parizramI, 728, 04 438.tA. 428. (na.) 255, uddIpana, bhanatu. teja karavuM, tIkSNa karavuM, mokalavuM, te nAmanI ghoDAnI utthApana na. (ud+sthA+Nic+ lyuTa) yu. 42j -kiM eka gati. nu me sukRtaM bhUyAt bharturutthApanaM gavA -mahA0 utterita na. (ud+tR+bhAve itac) te nImanI meM | AstI0 46 / 17, 6613j, yAvA, usj, bhosj. ghoDAnI. li. (pu. utterita+ac) bhativegavAjI | utthApita tri. (ud+sthA+Nic+kta) 6813, 643, niaunt-utterito'tivegAndho na zRNoti na pazyati / / yu 438, 02438, mA.8.. uttoraNa tri. (unnataM toraNamatra) yA 62%anj utthApya tri. (ud+sthA+Nic+karmaNi yat) yu nagara vagaire, yatIravANu - uttoraNAmanvaya karavA yogya, uThADavA yogya, calAvavA yogya, rAjadhAnIm-raghu0 14 10, -uttoraNaM rAjapathaM prapede jagADavA yogya, okavA yogya, uzkeravA yogya ku0 7 / 63. (pu. na. unnataM toraNam) yUM to255. -'AhRtya praNavenaiva utthApya praNavena ca' / (avya. uttolana na. (ud+tula+lyuTa) 12.45 ne. tong, ud+sthA+Nic + lyap) yu rIne, 6611ne, upADIne toLavuM, jokhavuM. yAvAna, 42030na, mo.DI. Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 shbdrtnmhoddhiH| [utthita-utpala utthita tri. (ud+ sthA+kta) | thayeTa, bhAsanathI / utpatti strI. (ud+pat+ktin) 2. 4, 4nma, da. -a citA satvaramutthitAyAH -ku0 7 / 61, -vipadutpattimatAmupasthitA-raghu0 8 / 83, tyAnavRddhi pAmesa, taiyAra thayeTa, yAve.sa., geya --zApAnto kusume kusumotpatti zrUyate na ca dRzyate -zRGgAra0 me bhujagazayanAdutthite zAGgapANau-megha0 112, utpanna 17, srota, bhUgAma, 64%16, bhiimaaNs||2||str prasiddha thayeTa, Gdho0. thayela. vivivAya, utpana tha te. -utpattivyaJjakaH puNyaH utthitAguli pu. (utthitA udyuktA agulayo yatra) karmayogaM nibodhata -manu0 2 / 68, mAghakSA saMbaMdha35. pahoLI karelI AMgaLIovALI hathelI, capeTA. utpatti- atra sataH bahavo vipratipadyante-asataH utthiti strI. (ut sthA ktin) nati, thI. pAyarI sadutpadyate iti bauddhAH / prAgutpatterasat kAraNaya . vyApArAdutpadyate iti naiyAyikAH / prAgutpatteH sadapi utpakSman tri. (unnatAni pakSmANi yasya saH) chenI kAraNavyApArAdabhivyajyate iti sAMkhyAH, mAyAvAdi 58. yI thayekI chate - utpakSmaNornayana- vedAntinazca pratipedire / tayoravAntarabhedastu sato yoruparuddhavRttim-zA0 4 / 15 / / vivarta iti vedAntinaH, pariNAma iti sAMkhyAnAM utpacanipacA strI. (utpaca nipacetyucyate yasyAM matam / / ; yaza- utpattiriti yaji brUmaH-mI. sU0 kriyAyAm) ThebhA 'tuM rAdha-sArI rIte. rAdha' sema 7 / 1 / 3; bhUNa vidhi, vana AdhArabhUta adhyAdeza, kahevAmAM Ave te kriyA. ane. utpatti, zruti bhane utpattividhi 59.cha utpaciSNu tri. (ud+pac + iSNuc) 2idhavAnA -manu0 4 / 3 svabhAvavALuM, upara rahIne pAkavAnA svabhAvavALuM | utpattikrama mu. (utpattau kramaH) 4AtI. tyattino ghAsa dhAnya. bha.. utpaTa pu. (utpaTati ud+paTa gatau+ac) vRkSa vagairenI. utpattimat tri. (utpattirvidyate'sya matup) 6tpattivANu.. chAyIna nANedo 2-2 vagaire - utpaTaH | utpattividhi pa. (utpattiH karmasvarUpajJApako vidhiH) vRkSaniryAsaH -bhA0 mImAMsAzAstra prasiddha karmanA svarUpane jaNAvanAra utpata pu. (utpatati UrdhvaM gacchate ud+ pat+ac) | vidhivAdhya. ___56l, paM00, (tri.) 8.302, 13vAna svabhAvavAj. | utpattivAkya na. (utpattijJApakaM vAkyam) 652no artha utpatana na. (ud+pat+lyuTa) 2.4, -athotpatanamantraM humo. sA paThitvA sasakhIjanA-kathAsa0 20. taraGge, ye | utpattivyaJjaka tri. (utpatteH vyaJjakaH) me. pra.2no 3j, 6j, ye G3j, long. janma viSayaka saMskAra, (janoI-saMskAra karIne bALakane utpata-nipatA strI. (utpata nipata ityucyate yasyAM / dIkSA ApavI) dvijapaNAnuM cihna. kriyAyAm) 'tuM the. 21, nIye. 20' abhabhai 53vAma utpattivyutkrama pu. (utpattito vyutkramaH) utpatti bhathI. Ave che te kriyA. viparIta. bha.. utpatAka tri. (uttolitA patAkA yatra) thI. 73vI.. utpatya avya. (ut+pat+ lyap) 2. 46na, hIna. ydustatj, n||2 -puraMdarazrIpuramutpatAkam- raghu0 (tri.) 4nmathI. 4 0i. 2074 utpatha pu. (utkrAntaH panthAnam) bhani bhoganA2, utpatita tri. (ud+pat+kta) ye gaye, ye. 348, maryAdA toDanAra, nyAyamArgano tyAga karanAra, kumArga Tesa.. -gurorapyavaliptasya kAryAkAryamajAnataH / utpathautpatitR tri. (ut+ pat+tRc) 2. 0482, una2. pratipannasya nyAyyaM bhavati zAsanam-mahA0 utpatiSNu tri. (ut+ pat+iSNuc) ye 4vAna, havAna utpanna tri. (ud+pad+kta) 64na thaye, 6hita, 52 sva.mAvAj -mRgapatirapi kopAt saMkucatyutpatiSNuH gaye, savAta. -utpannasya punaranutpAdaH-nyAyapra0 -paJca0 2 / 49; -utpatiSNU sahiSNU ca ceratuH utpala na. (ud+pal+ac) AyuM ubhanIla. maNa, kharadUSaNau-bhaTTiH / -nIlotpalapatradhArayA -zA0 1 / 18; utpalAni Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utpalagandhika-utpAdazayana] shbdrtnmhoddhiH| 377 kaSAyANi pIta-rakta-harANi ca / -carakaH 27. | utpATaka pu. (ut+paTa+Nic+lyuTa) bhUmAthI69.30 a0, yNdvi|20. mala- navAvatAraM kamalAdivotpalam- najanA2, te. nAmanI me. ro.. raghu0 3 / 36, puSThImAba. (tri. utkrAntaM palaM-mAsam) | utpATana na. (ut+paTa+Nic+ lyuTa) bhUmAthI 62.31 mAMsa vinAnuM, mAMsa rahita. nAma -nikhAtotpATanaM bhaGgaH patanaM nirgamastathAutpalagandhika na. (utpalasya gandha iva gandho'sya, / suzrute, me. 5.2nI. rAvenA. samAMse itsaMjJAyAM kan) bhaganAva. disabj, | utpATayoga tri. (utpATasya yogaH) isita jyotiSano gozISacaMdana, gorocana. meM yoga utpalapatra naM. (utpalasya patramiba) 4ANe vAma utpATikA trI. (ut+paTa+Nic+TAp) OMunI nI2sa AvatI pIyela, strIonAM stana vagere upara nakhakSata, chasa, bhUmAthI. 6.30 namanAra strI.. 5 4.50 -sitilAdutpalapatrasaMnibhaH samutthito utpATita tri. (ut+paTa+Nic+kta) bhUmAthI 6.30 nIla ivAcaloM mahAn-viSNupu. 1 / 4 / 26 nala. utpalapatraka na. (utpalasya patramiva kan) bhanI utpATin tri. (ut+paTa+Nic+Nini) bhUgoche 42 // 2 pAMkhaDInA AkAranuM vaidyakazAstra prasiddha vADhakApanuM -kIlotpATIva vAnaraH-paJca0 1121 eka hathiyAra. utpAta pu. (ud+pat+ghaJ) 2. 4, 56j -ekotpAtena utpalamedyaka pu. vaidyn| 'suzruta' thama Desa. 176 te laGkAmeSyanti haripuGgavAH-rAmA0 5 / 68 / 23, baMdhananI eka AkRti. usmAt pRthvI.65 vagere haivI o5 -sApi utpalazArivA strI. (utpalaM tadAkAraM puSpamastyasyAH aAdi0 ac karma0) dhojI. 5.sa.sa.2rI, te. nAmanA sukumArasubhagetyutpAtaparamparA keyam- kAvya. 10, maravato... 1. tano roga, 652 91.6-karanihatakandukasamAH pAtotpAtA manuSyANAm-hito0 1 utpalaSaTka na. 58 3.7 mI.mAyano samUDa. utpalasArivA strI. (utpalaM tadAkAraM puSpamastyasyAH utpAtaka tri. (ud+pat+Nic+Nvul) 6tyAtana., arzAdi0 ac karma0) dho.56sarI, te. nAmano. utpAta utpanna karanAra, UMce javAnA-kUdavAnA me. veda.. svabhAvavALuM. utpalAvatI strI. (utpalamutpalAkAraM netramastyasyAH matupa utpAtapratIkAra pu. (utpAtasya pratIkAraH) azuma masya vaH saMjJAyAM dIrghaH) tanAmanI meM. apsarA. | zakunonA viddhathI bacavA mATe zAMtino upAya. utpalinI strI. (utpalAni santyasmin deze teSAM samUho | utpAda pu. (ut+ pad+ghaJ) utpatti -duHkhe ca vA ini DIp) bhanI veda. -vavRdhe sA mahArAja ! zoNitotpAde zAkhAcchedane tathA-yAjJa0 2 / 225. bibhrati rUpamuttamam / apsvivotpalinI zIghramagneriva (tri. utkSiptaH pAdo'nena) yA 388 5vANu. zikhA zubhA / / -mahA0 tIrtha0 3 / 96 / 25, bhajanI | utpAdaka pu. (UdhvasthitAH pAdAH asya kap) 18 samUha, poyaNAnI vela tathA samUha. 5gavANu 22. nAmanu me5 pazu. (pu.) pitA. (tri.) utpavana na. (ud+pu+lyuTa) yazana pAtrIno meM 6. 42582. -utpAdakabrahmadAtrorgarIyAn brahmadaH pitA jAtano saMskAra, ghI homavuM, dhAnya vagerene havAmAM -manu0 21146 63151. zeta2i stdai, Hi4, zodhana. 2, zuddhi | utpAdana na. (ut+pad+Nic+lyuTa) utpana. 42 te, 12vI. - -'dravyANAM caiva sarveSAM zuddhirUtpavanaM 6. 2 te -utpAdanamapatyasya jAtasya pAlanaM smRtam'-manu0 tathA -manu0 9 / 27 utpazya tri. (ut+dRz+za) 2. ThonAra, yA bhumavAj, | utpAdazaya pu. (utpAdaH UrdhvakSiptaH pAdaH san zete UMcI daSTivALuM. __ zI+lyu) 1. 212151, 2. jAga.. utpATa pu. (ut+paT+Nic+ghaJ) bhUmAthI. je.DI. utpAdazayana pu. (utpAdaM zayanamasya) 1. TITo.30 56., nAma, sabhUNa nAza 42, sahAranA sanama sA... 2. pANa.. Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -zizu 378 shbdrtnmhoddhiH| [utpAdikA-utpalavA utpAdikA srI. (ut+pad+Nic Nvula TAp) | utpuccha nAmadhAtuH (pucchamudasyati ud+puccha+NiG) J79 1. utpanna karanAra strI, 2. hilamocikA nAme eka Ayu 42j, 69tuj. -utpucchyate. (tri. utkSiptaH tano vedo, 3. 15, 4. me. 4 juTTIna, nAma.. puccho yena) pUMchaDu yu 42 // 2, 691 // 2. utpAdita tri. (ut+pad+Nic+kta) utpanna 438, utpuTa tri. (udghATitaM puTamasya) pramukha, saM.DoyAyeda. pa68 738 -apyanArambhamANasya vibhorutpAditAH paraiH nahita. utpuTaka pu. (ut+puTa + kvun) te. nAmanA rogano utpAdina tri. (ut+pad+Nini) 6tpattivANu -sarvamutpAdi 64.drava. bhaguram-hito0 1 / 208, (tri. utpAdayati Nic+ utputa tri. (ut+pu+kta) 6tyavAna sN27|2thii. saM2712yuta. Nini) utpanna 12 // 2. karelAM yazapAtra vigere. utpAdya avya. (ut+pad+Nic+ lyap) 64na zana. | utpulaka tri. (unnatAni pulakAni yasya saH) romAMyita, -putrAnutpAdya saMskRtya vRttiM caiSAM prakalpayet-smRtiH / jenAM rUMvADAM UbhAM thaI gayAM hoya te, harSollulla, (tri. ut+pad+Nic karmaNi yat) 64na 425 prasana. yogya. -lAvaNya utpAdya ivAsa yatnaH -kumA0 135 | utpeya tri. (uddhRtya peyam) 640na. pIkA dAya, utpAlI strI. (utpAlayati aN+GIp) mArIya, UMce kheMcI pIvA yogya. taMdurastI. utprabha tri. (udgatA prabhA'sya) 982 naje.sI. utpAva pu. (ud+pu+ghaJ) yaza pAtra vagaireno saM2412. ____ntivAj. (pu.) OMgaDatI. mArina. utpiJjara tri. (ut+piji+kalan vA lasya raH) atyaMta utprAzana na. (uddhRtya prAzanam) 64050. Muj, 652 AkuLavyAkULa, khaLabhaLATavALuM, mukta, pAMjarAmAM baMdha InapA. na. Doya. te, ubha. 2Dita. utprAsa pu. (ut+pra+as-dIptyAdiSu ghaJ) 5.sa., utpijala tri. (ut+piji+klan vAH) 652no matha ma242, 68t, sahAsya, vyaMya. zubhI. utprekSaNa na. (ut+pra+IkS+bhAve lyuTa) mAvana, utpiba tri. (ut+pA+za) yuM zana. pAnA2, 6415. | cihna vagere uparathI koI padArthanI saMbhAvanA karavI, pInA2. UMce jovuM, pratyakSa jJAna meLavavuM, anumAna. utpiSTa tri. (UrdhvataH piSTam ud+piS+kta) 752thI. utprekSA strI. (ud+pra+Iz+a+TAp) bhAvana, te. pIsesa, mathI. najesa, jI. naide.. nAmano eka athaliMkAra, jemAM upamAna ane upameyane utpIDa tri. (ud+pID+ac) saMgharSa thI. pI.31 4282, keTalIka bAbatomAM samAna samajavAmAM Ave che. -- -utpIDa iva dhUmasya mohaH prAgAvRNoti mAm-uttara0 sambhAvanamathotprekSA prakRtasya samena yat / -ka vyapra. 3 / 9, mAdhaL 64.1vanA2 - AkAGkSantI nayana- utprekSAvayava tri. (utprekSAyA avayavaH) . 5.2nI. salilotpIDaruddhAvakAzam -megha0 91, docl xaus, 64.. savitA. -pUrotpIDe taDAgasya parIvAhaH pratikriyA- utprekSAvallabha pu. (utprekSAyA vallabhaH) anAmanI me. uttara0 3 / 29 (pu. ut+pID+bhAve lyuT) , vi. duH5, pI31, bhathI naing, bhaMthana, pAuna.. utprekSita (tri.) tulanA 42vAma mAvI. Doya. te. utpIDana na. (ut+pID+lyuTa) mAdha, husautte4, utprekSin tri. (ut+pra+Iz+Nini) 2. na.2, bhaMthana, pIuna. ubhAvana karanAra utpIDayat tri. (ut+pID+zatR) pI38 42tu, huma utplavana na. (ut+plu+lyuT) ye pUj -dravyANAM hetuM, ttena bhApatuM, mayi yatuM - anyo'nya- caiva sarveSAM zuddhirutplavanaM smRtam -manu0 5 / 115, mutpIDayadutpalAkSyAH-kumAra0 upara taravuM, nahi DUbavuM, kUdako mAravo. utpIDA strI. (ut+pID+ striyAM a-TAp) atyaMta. pA.., utpalavA strI. (utplavati ud+plu+ac+TAp) nau.51, nAnI. Do31, DA. Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utpluta-utsA shbdrtnmhoddhiH| 379 utpluta tri. (ut plu kta) yUTeTa, 2. 67Ne do. te, yathA- utsannayajJa iva vA eva yaccAturmAsyAniutphala ne. (unnataM phalam) uttama. 37.. zata0 vA. 2 / 5 / 2 / 48 utphAla pu. (ut+phal+ghaJ) 78in, , 652 utsanakuladharman tri. (utsannaH kuladharmo yasya saH) dAI. jenI kula paraMparA chinnabhinna thaI gaI hoya teutphull tri. (ut+phula+kta) vi.sesa., prassita. 5.yesa., utsannakuladharmANAM manuSyANAM janArdana ! / narake (Grt, Els, nipura, mo., jhUlela. -utphullanIla- niyataM vAsaH-bhaga0 1 / 46 malinodaratulyabhAsaH-zizu0, - utphullakamalaparAga- | utsarga pu. (ud+sRj+karmaNi ghaJ) 1. sAmAnya janyAduddhRtaH sarasisaMbhavaH parAgaH-ki0 (na.) vidhAna -apavAdairivotsargAH kRtavyAvRttayaH paraiH-ku0 strIonI guptendriya, yoni. 2 / 27, -apavAda ivotsarga vyAvartayitumIzvaraH kaH utphulliGga tri. (ut sphulliGga iGgAc) ThebhAyA. ta -raghu0 15 17, sAmAnya zAstra, 2. apAnavAyuno nIkaLatA hoya, taNakhA okanAra. vyApAra, 3. viSpotsarga, 4. tyAga utsa pu. (unati jalena unda sa gizca nalopaH) parvata -zrIlakSaNotsargavinItavezAH - ku0 7 / 35, 5. hAna, vagairemAthA retA 57.na. 57vAnu, sthAna -girerupari | 9. varSa 6560 samApti, 7. samApti, nirjharAdiprabhavajalasaGghatiH-sAjaH, pAnI pravAha. 8. Dha , -annasya subahUn rAjan ! utsargAn utsakthe tri. (urdhvaM gate sakthinI asya) GthI. parvatopamAn -mahA0 1418538 / / 8. sevA meNavI sAtheLavALuM. - utsarge tu pradhAnatvAt -mI0 sU0 3 / 7 / 19 / / utsaGga pu. (ud+sam+AdhAre gha) 1. madhyamA, -utsarga parikriyaH -zA0 bhA0 mogA, 2. 652. (ma., (utkrAntaH saMgam) saMnyAsI, | utsargasamiti strI. haina bhata. anusA2-15 vanI 6528. sNs| -utsaGge vA malinavasane saumya ! | sA na. thAya. tema bhaNamUtra mai. nikSipyavINAm-megha0 86; -haSado pAsitotsaGgA | utsargin tri. (utsargo'styasya ini) 6tsavANu, niSaNNamRganAbhibhiH-radhu0 4 / 74. tyAvANu, hAnavANu-hAna.. utsaGgaka tri. (ut saGg ghaJ, svArtha kan) pathanI utsarjana na. (ut+sRj+lyuTa) 1. dhAna, 2. tyA, viziSTa mudrA. 3. cha mahine karavAnI vaidika lokonI eka kriyA - utsaGgagAdi pu. (utsaGga Adiryasya) pasinIya. 41525 vedotsarjanAkhyaM karma kariSye zrAvaNImantraH-manu0 4 / 96 __prasiddha meM za6samUDa- pathA-utsaGgA, uDupa, utpluta, utsarpaNa na. (ut+sRp+lyuTa) choDIna bhAga 4, utsanna, utpuTa, piTaka, piTAka, autsaGgika-si. kau. / jasa, bhoga, dUsaj, sisj. utsaGgin tri. (utsaGgaH astyasya ini) 62-652 / utsarpiNI strI. (utsarpin+striyAM DIp) 1. bhatizaya, saMsargavALuM. eka jAtanI kALagati, jainadarzana pramANe cha ArA utsaDinta tri. (utsaGgina+itaca) saMsayita 12. pUrA thAya teTalo caDhato kALa, daza koDAkoDI sAgaropama utsajana na. (ut+sa+Nic+lyuT) 652thI. yo4, amAyano yaDhato . - kAlo dvividho'vasarpiNyu2. 64, 2. saMyo.4.. tsarpiNISu bhedataH / sAgarakoTikoTInAM viMzatyA sa utsakta tri. (ut saJja kta) vRddhi pAmatI -utsaktAH samApyate / / -avasarpiNyAM Sar3a vA utsarpiNyAM ta pANDavA nityam-mahA0 1 / 140 / 3 eva viparItAH / evaM dvAdazabhirarairvivartate kAlacakrautsatti srI. (ut+sad+ktin) 6cheda, 62.30 vivaj, midam / / -hemacandraH / athe. 4vAnA svbhaavvaanniisamULa nAza. utsarpiNI khalu mahatAM prArthanA- zA0 7 utsadhi pu. (utsaH jalapravAho dhIyate'smin) 4janA utsarpin tri. (utsarpati Nini)1. uvaanaa-isaavaan| pravAhavALo kUvo vagere. svabhAvANu, 2. mogaganAra, matizayita. utsanna tri. (ut+sad+kta) 69 pAme.da, bhUgamathI. utsaryA srI. (ut+sR+yat) tumatI, pAne UkhaDI gayela, nAza pAmela, thoDI mahenatamAM sadhAya | yogya avasthAne pAmelI gAya. . Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 utsava pu. (ud+sU+apa) khocchava, khAnaM na vyApAra tasmAdetAH sadA pUjyA bhUSaNAcchAdanAzanaiH / bhUtikAmairnarairnityaM satkAreSUtsaveSu ca / / manu0 3 / 59 vivAha vagere, unnati, khAjAhI. utsave vasane caiva durbhikSe rASTra viplave - hito0 1 164, - parAbhavo'pyutsava eva mAninAm ki0 1 / 41 utsavasaGketa pu. (utsavaH AnandajanakaH saGketo yasya) nAza, jarabAhI. daMpatipaNAnA niyama rahita snehapUrvaka svairavihAra ka2nA2 pazcimamAM Avela te nAmanI parvatavAsI eka manuSyabhati, strI- puruSano saMDeta zarairutsavasaMketAn sa kRtvA viratotsavAn - raghu0 4 / 78 utsAda pu. ( ut sad ghaJ) gItamutsAdakAri mRgANAm - kA. 32 utsAdana na. (ud+sad + Nic + lyuT ) jaseDI nAjavu, urtana karavuM, nAza karavo, zarIranA avayava coLavA, utsAdanaM ca zarIrane khuzabodAra padArtha ghasavA gAtrAnAM snApanocchiSTabhojane - manu0 2 / 209 utsAdanIya na. (ud+sad+ Nic karmaNi anIyar ) 1. jaseDavA yogya, ujeDI nAMjavA yogya-nAza pamADavA yogya, urdUvartana karavA yogya kuryAdutsAdanIyAni'i sarpAMSyAlepanAni ca suzruta0 utsAdi pu. ( bhavAdyarthe aJ) aJ pratyayano prakRtibhUta pANinIya vyAkaraNa prasiddha eka zabdasamUha - sa ca utsa, udapAna, vikara, vinada, mahAnada, mahAnasa, mahAprANa, taruNa, taluna, pRthivI, dhenu, paGkti, jagatI, triSTup anuSTup janapada, bharata, uzInara, grISma, pIlukuNa, (uda: sthAnadeze) pRzadaMza, bhallakIya, rathantara, madhyandina, bRhat, mahat, satvat, kuru, paJcAla, indrAvasAna, uSNiha, kakubh, suvarNa, deva (grISmAdacchandasi ) ityAdi. - - zabdaratnamahodadhiH / utsAdita tri. (ud+sad + Nic kta) jaseDela, ujeDI nAMkhela, samULa nAza pamADela, urtana karela. utsAditakaSAyeNa balavadbhiH suzikSitaiH / AplutaH sAdhivAsena jalena susugandhinAm mahA0 7 / 80 / 10 utsAraka pu. ( ud + Nic + Nvul) dvArapAla, paDerAvAjI. utsAraka (tri.) jaseunAra, hUra DaranAra. utsAraNa na. (ud+sR+ Nic + lyuT ) jaseuvu, dUra ukhu, sthAnAntara karavuM, halAvavuM, calAvavuM, atithinuM svAgata 5. [utsava-utsUtra utsArita tri. (ud + sR + Nic + kta) 62 4rela, jasela, yasAvesa, hasAvesa. utsAha pu. (ut+sah+ghaJ) utsAha - mamotsAhabhaGga mA kRthAH hi0 3, udyama, adhyavasAya - utsAhaH syAd rase hAsye tAle kendukasaMjJake / vaMzavRddhikaraH pAdaistrayodazamitAkSarai:- saGagItadAmodaraH / nizcaya, uttavya abhamAM atisthira prayatna - hasitena bhAvimaraNotsAhastayA sUcitaH - amaru0 10 rAbhakhono kheDa guNa, sAhityazAstra prasiddha vI2 2sano eka sthAyI lAva - - kAryArambheSu saMrambhaH stheyAnutsAha ucyate- sA0 da0 3; sUtra, ulyAeA, hiMmata - nItAvivotsAhaguNena sampad-kumA0; aziSTatA, 43pazu. utsAhaka tri. (ut + sah + Nvul ) utsAhavA. utsAhana tri. (ut + sah + Nic + lyuT ) utsAhane utpanna 42vI. utsAhayoga tri. ( utsAhasya yogaH ) potAnI zaktino upayoga 'zvo te -cAreNotsAhayogena manu0 1 298 utsAhavarddhana na. ( utsAha + vRdh+ Nic + lyuT ) utsAhanu utsAhavat tri. ( utsAha + matup ) utsAhavANuM. vadha (pu. utsAhaM vardhayati) vIrarasa. utsAhazakti strI. ( utsAha evaM zaktirbalam ) rAbhakhomAM parAkramanuM kAraNa eka jAtanuM baLa, utsAhazakti, dRDhatA. utsAhin tri. ( utsAha + ini) utsAhavANuM. utsikta tri. (udasic + kta) vadhAre, atizaya vRddhiyukta, uddhata, garviSTha - bAla- vRddhAturANAM ca sAkSyeSu vadatAM mRSA / - jAnIyAdasthirAM vAcamutsiktamanasAM tathA manu0 8 / 71 - utsicyamAna tri. (ud + sic + zAnac ) vRddhi pAmatuM vadhatuM, garviSTha dhartu. utsuka tri. (utSu preraNe+Du+kan) uthAvA, manoniyogakriyayotsukaM me - raghu0 2 / 45, icchita vastu meLavavAne mATe kALakSepane nahi sahana karanAra vatsotsukA'pi stimitA saparyAm - raghu0 2 / 22, - zrutvA rAmaH priyodantaM mene tatsaGgamotsukaH - raghu0 utsukatA strI. (utsukasya bhAvaH tala) utsuGapazu. utsukatva na. (utsukasya bhAvaH tva) uparano artha dukho. utsUtra tri. ( utkrAntaH sUtram) vidhisUtrane khojaMgIne gayela, sUtraviruddha, zAstrAjJAviruddha anutsUtrapadanyAsA sadvRttiH sannibandhanA - zizu0 2 / 112. - - - Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utsUra - udakadAtR utsUra pu. ( utkrAntaH sUram) sAyaMDA, saig - utsUrya paNa e ja arthamAM. utsUryazAyin tri. (ud sUrya zI Nic ini) sUrya UgyA pachIye je sUI rahe che. utsRj (tudA0 para0) vyavasthita 42, 4bhAva, nizcita 2 - AtmAnaM yUpamutsRjya sa yajJo'nantadakSiNaH mahA0 12 / 97 / 10 / / zabdaratnamahodadhiH / - utsRjya avya. (ud+sRj + lyap) choDIne, tyAga ne. (tri. ud+sRj + kyap) tyAga 42vA yogya, choDavA yogya. utsRti strI. (ut sRktin) aMthI bhati. utsRSTa tri. (ud+sRj + kta) choDesa, tyAga durela, mahokSotsRSTapazavaH suutikaagntuApela, bakSela kAdayaH yA0 smR0 / utseka pu. ( ud + sic+ghaJ) 1. garva, khabhimAna, "upadAH vivazuH samyak notsekAH kozalezvaram' - raghu0 4 / 70 2. chAMTa, vadhAre utsAha mAmakasyAsya sainyasya hatotsekasya saMjaya ! - mahA0 8 / 7 / 1 utsekin tri. (utseka + ini) 1. atyaMta ghANuM, 2. garviSTha bhAgyeSvanutsekinI - za0 4 / 17. utsecana na. ( utkramya- AdhAramatikramya secanam ) AdhArane oLaMgIne kUdavuM. utsedha pu. (utsedhati kAraNamatikramya varddhate ud+sidh payodharotsedhanipAtagatyAm ac) zarIra, heDa cUrNitAH - ku0 5 / 24, (pu. ut + sidh + bhAve ghaJ ) uMcAI, unnati, ubharelI chAtI payodharotsedhavizIrNa saMhatiH - ( valkala) kumA0 5|80| (tri utsidhkarttari ac) yuM. utsnAta tri. (ut snA kta) ne snAna 42vA mahAra Avelo hoya. utsnehana na. ( ut snih Nic lyuT ) viyasita thaM, sapasI paDavu, jAva. utsmita na. ( ut smi kta) bhoM bhAva te. utsraSTukAma tri. (ut sRj tuman kAma:) utsarga ravAnI (4vA par3A ho, rahevA parA ho) IcchAvAnI. utsraSTumanAH utsvana pu. ( uccaiH svanaH) yo zabda, yo javA4. (tri. uccaiH svana: yasya) yA zabdavANuM - - 381 utsvapna tri. ( utkrAntaH atikrAntaH svapnam ) svapnamAM joyela padArthono spaSTa vANIthI vyavahA2 ka2nA2, svapnamAM bolanAra. ud avya0 ( u + vip+tuk) prAzamAM (uccarati), vibhAgamAM (udgacchati), sAlamAM, ye sevA arthamA, ( uttiSThati) uts mAM, janatAmA AzcaryamAM ( utsukaH ), zaktibhAM (utsAhaH ), mukhyayazAmA (uddiSTaH), baMdhanamAM, abhAvamAM (utpathaH), mokSamAM (udgataH) khanera sevA arthamAM vaparAya che. yAvAnartha uda na. ( undaac nalopaH) pAegI, 45 udapAne sarvataH saMplutodake bhaga0 2 / 46 udaka na. ( und + Nvul nalopaH) pAegI, 45, pAezIthI janI zaDe tevuM tarpaNa - anItvA paGkatAM dhUlimudakaM nAvatiSThate zizu0 2 / 34, (pu. na., prA. udaga) kheDa bhatanI vanaspati, jAzaya (pu.) kheDa chaina sAdhu, AvatI covIsInA sAtamA tIrthaMkara. udakila tri. (udaka ilac) pAezIvANu, bhaya, rasadhAra. udakala udakakriyA strI. (udakena kriyA tarpaNam) 4thI zAstrota DiyA 42vI, tarpaNa 42vuM - udakakarman, udakakArya, udakadAna, vRkodarasyodakakriyAM kurUveNI0 6 udakakumbha pu. ( udakasya kumbhaH) pAeIno ghaDI. udakakRcchra pu. ( udakasaktubhyAM bhAsAbhyavahAreNodakakRcchraH) te nAmanuM kheDa vrata. udakaveDikA strI. (udakasya kSveDikA) 4saDIDA, jemAM eka bIjA upara pANI chAMTavAmAM Ave che. udakagarbha pu. ( jai. pA. udagagabbha) pAzIno garbha, pANI rUpe thanAra pudgala piraNAma, vAdaLAM. udakagAha pu. ( udake gAhate) pAezIyAM pesayuM, snAna - 42. udakagrahaNa na. ( udakasya grahaNam) pAzI pIvuM. udakacara tri. (udake carati ca ac ) 45yara AegI. udakacArin tri. (udake carati Nini ) 4Naya. udakajJAta pu. ( jai. prA. udagaNAya) janA pAezInA dRSTAMtavALuM jJAtAsUtranuM bAramuM adhyayana. udakada tri. (udakaM dadAti) pAzI khApanAra, uttarAdhikArI. - udakadAnam. udakadAtR tri. (udakasya dAtA) pAzI henAra udakadAyin, udakadAnika. Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 shbdrtnmhoddhiH| [udakadropiNa-udagra udakadroNi strI. (jai. prA. udagadoNi) 550. yavAnI | udakasambhAraNIya tri. (je. prA. udagasambhAraNijja) Dola, nAnI hoDI, machavo, nAno ghaDo, luhAranI | pANIne zuddha karavAnI vastu, pAnI matapeotA havAmai . cha. | udakasIman pu. (je. prA. udagasIma) 1. prA. udgasIma) 3. mano, me. nAmamA, me. udakadhara tri. (udakaM dhatte) vAgni. velaMdhara nAgarAjano AvAsa parvata, udakaparIkSA strI. vivAha korebha. sau.33 pramANana | udakAJjali tri. (udakasyAJjaliH) 1, yA ual, abhAve eka prakAranA sogaMda khAvA te, pANI dvArA / 2. ta555 mATenu 55.. parIkSA 12vIta. - toya ! tvaM prANInAM prANaH / udakAnta pa. (udakamevAntaH sImA) pAsadhI - sRSTerAdyaM tu nirmitam / zuddhazca kAraNaM proktaM dravyANAM sarasvatyAH pazcime udakAnte dIkSeran - Azva. zrI. dehinAM tathA / / atastvaM darzayAtmAnaM zubhAzubha- udakIya (nAmadhAtuH-AtmanaH udakamicchati udaka+kyac) parIkSaNe / / udakIyati - pAtAne. bhATe 5.40 27. udakapaudgala na. (jai. prA0 udagapoggala) 5ull | udakIrNa pu. (udakena kIrNaH) moTu 4304 vRkSa. pugasano samUDa, quoj, 12sA6. udakIyaM pu. (udakena korTAH) 652nI. ma. mI.udakabhUma tri. (udakasya bhUmaH) ular. mI.nI. bhI.na. udakIryastRtIyo'nyaH SaDgranthA harivAruNI / markaTI udakam avya0 (unda-akam kicca) bhI45, 56unj. vAyasI cApi karajI karamakSikA / / -bhAvaprakAzaH / udakamaJjarI strI. bhe nAmano. Ayurveno graMtha. udakumbha pu. (udakasya kumbhaH) 55na. 43. udakaMkRtya avya0 (unda-akam kicca) bhAvIna, udakecara pu. (udake carati car+ac) mAchA bagere. tAjAne. saya2. udakaMkRtvA avya0 (udakam kicca) 652nI sArtha. udakodara na. 'suzrutama 4. xel62. ro. mo. udakoSTha pu. (udakasya koSThaH) 57nael.el, 5ull udakamatsya pu. (jai. prA. udagamaccha) drdhnussyn| bhATernu pAtra.. 52151. udakta tri. (ud+aJc+kta) drUpa vagairemAthI mAra udakamAla pu, srI. (jai. prA. udagamAla) 6528052 tDhe 4 . rahela pANInI zikhA, dagamAla. udakpravaNa tri. (udak uttarA pravaNaM nimnam) anu. udakameha pu. (udakamiva mehaH) me tano prabheDa. udakala tri. (udakamastyasya sidhmA. vA lac) 5uslum dakSiNa taraphathI nIcuM, uttara mArganI gatimAM kAraNarUpa. udakya tri. (udakamarhati daNDA0 yat) 54Ana. yogya ___ - udakila. udakalepa pu. (jai. prA. udagaleva) navA mATe yAve. - DAMgara vagere, pANInI apekSA rAkhanAra. teTalA pANImAM cAlavuM, nadI UtaravI te, pANIno udakyA strI. (udakamarhati daNDA. yat) tumatI., 2425.8 5, pAthI bhAgavaMta. strI, 5.4Ina snAnane yogya, zusi. - udakavasti strI. (jai. prA. udagavatthi) 55l-. masa.. nodakyayA'bhibhASeta yajJaM gacchenna cAvRtaH-manu0 4 / 57 udakavAdya na. (udakena sAdhyaM vAdyam) taraMga nAma.. | udagadri pu. (udaguttarasyAmadriH) umAlaya parvata - eka vAjiMtra, jemAM pANIthI bharelA vADakAone daMDathI udakparvata. vagADAya che te. udagayana na. (udagudIcyAmayanam) uttarAya, mAgha. bhAsathI. udakazAlA strI. (jai. prA. udagasAlA) 5.5nI. 520... cha bhani . udakazikhA strI. (jai. prA. udagasihA) hariyAnI veda, udagdaza na. (udak uttarA dazA yasya) utta2. 126 pANInI bharatI. chAvANu vastra. udakazuddha tri. (udakena zuddhaH) nhAyesa, pAnA sparzathI. udagbhUma tri. (udak+ unnatA bhUmiryatra ac) 6STa zuddha thayela. bhUmivALo deza vagere. udakaSadapala na. (udakena zuddhaH) Ayurveda prasiddhate / udagra tri. (udgatamagraM yasya) yu., nata, vayovRddha, nAmanuM eka ghI. pUlya, prama2, a.saha. ta5. vagaire. bhA.pa., mayaM.42, Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udagradat-udanta shbdrtnmhoddhiH| 383 uttati, prayaM.3, sita - madodagrAH kakudmantaH- / nayatyunnetA camasena vodaJcanena vA-zatapathabrAhmaNe raghu0 4 / 22 , vRddhi pAmela - sa maGgalodagrataraprabhAvaH 4 / 3 / 5, (tri. udaaJc kartari lyuTa) 2. InAra, raghu0 2 / 71, ddhata, pradhAna, bhujya - - harinmaNizyAma- 2. 4 // 2, - udaJcanaM sarajju puraH cikSepa-daza0 mudagravigrahaH-kirA0, -kSatAt kila trAyata ityadagraH 130, 42. thadi, aisi, aisi . kSatrasya zabdo bhuvaneSu rUDhaH- raghu0 2 / 53, bhI.TI. | udaJcita tri. (ud+ aJc pUjAyAM kta) pUcheda, athe 78il, vizaNa, vistRta - avantinAtho'ya- gayesa, 2. 338- udaJcitAkSo'JcitadakSiNorU:mudagrabAhuH-raghu0 6 / 32 bhaTTiH, 613. udagradat tri. (udagrA dantA yasya dat AdezaH) yA udaJcu tri. (ud+aJc+u) 12. 4vAnA svabhAvAj. dRtavANu.. udaJjali tri. (udakasyAJjaliH) ne DAyane bhagavA udagraplutatva na. (udgatamagraM yasya-plu kta tasya bhAvaH) nAvesa saMY2. vegathI yAsata go. bhAravI.. - pazyodagraplutatvAt | udaNDa tri. (ud aND ac) ghai Si 205 // 2. viyati bahutaraM stokamurtyAM prayAti-za0 17 udaNDapAla pu. (udbhinnamaNDaM palati gacchati kAraNatayA udagrAbha pu. (udakaM gRhNAti graha aN saMjJAyAmudAdezo pal gatau+aN) 1. bhAyu, 2. sA5. vede hasya bhaH) bhegha, loke tu udagrAha (tri. udagrA- | udadyA strI. (ud+ad+yat TApa) tasanI. 31.31, me. unnatA AbhA yasya) maDAta 4svI, manti . tanI81.31. udaG avya0 uttara dizA, deza . udadhAna pu. (udakaM dhIyate'tra AdhAre lyuT) 1. megha, udaGka pu. (udacyate uddhiyate'tra ud+aJc+ghaJ) 2. gha.. 1. ghI vagairenu yAmanu pAtra, dukhI, 2. sa.esa., udadhi pu. (udakAni dhIyante'smin dhA AdhAre ki yApiyo, 3. te. nAmanI .5 RSi... udAdezaH) 1. samudra -(udadheriva nimnagAzateSvabhaudaGamakha tri. (udaka+uttarA makhamasya) utta2 126 vannAsya vimAnanA kvacit-ghu0 88, 2. bhegha, bhumavANu - "udaGmukhaH so'stravidastramAtram" -raghu0 3. gha32 - "yaiH kRtaH sarvabhakSo'gnirapeyazca mahodadhiHudac tri. (ud+aJc+kvip) 652-1. pAhu. gaye.da. manu0 agara jato, uparano, uccatara, uttara taraphano pradeza | udadhikrama tri. (udadhiM krAmati kram+ ac) samudrane vagere, pachI, uttara , anaMtara. (avya.) uttara mogaMbhI nAra, natAsI. ko3. hiza, utta2. deza, uttara. 5. udadhitanaya pu. (udadhertanayaH) yaMdra. udacamasa pu. (udakasya dhAraNArthazcamasaH saMjJAyAmudAdezaH) | | udadhitanayA strI. (udadhertanayA) sabhIva.. - udadhikanyA, pANI rAkhavAnuM eka camasa nAmanuM yazapAtra. udadhisutA. dvA2.51. udaja pu. (ud+aj+ac vyabhAvaH) 54 pre25||, | udadhimala pu. (udadhermala iva) samudra .. pazune hAMkavuM. udadhimekhalA strI. (udadhirmekhaleva yasyAH) pRthvI, pRthvInA udaja na. (udakAt jAtama) 54Ina uma-- | . .. - caturudadhimAlAmekhalAyA bhuvo bhartA-kAda0 zarvAdayo'yudajamadhvamRtAsavaM te-bhAga0 10 / 14 / 13 / / kathAmukhe. udajina pu. (utkrAntamajinam) yAbha31 varana, yAmAne | udadhisuta pu. (udadheH sutaH) yaMdra. - tyAga 4282. udadhisutA strI. (udadheH sutA) samAvI. (67nI. udajJa pu. (udakaM jAnAti jJA+ka saMjJAyAmudAdezaH) te. AdhAnI.) dvA2.. nAmanA eka RSi. udan na. (und+kanin) 80. udaJca tri. (ud+aJca+vic) 6ttara hita, utta2121, udanta pu. (udgato'nto nirNayo'smAt) vAta, vRttaid, uta25. duzaNatA koregeM, uthana. - kAntodantaH suhRdupanataH udaJcana na. (ud+aJc+Nic karaNe lyuT) isgj, saGgamAt kiJcidUnaH megha0 101; -zrutvA rAmaH 2.3j, ai.z91, 2. 4 - patpristhAtA saMsravAvA priyodantaM mene tatsaGgamotsukaH-raghu0 12 / 66 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 shbdrtnmhoddhiH| [udantaka-upara udantaka pu. (udanta+kan) vRttAnta, sAtabhA, jamara. | udaya (pu. ja. da. prA0) padIyana.. manabhayanAra udantikA strI. (udanta+Nic+Nvul+TAp) tRpti... sAtamA tIrthaMkaranuM nAma, jebUdvIpanA bharatakSetramAM thanAra udanya (nAmadhAtuH, atigArthenokadamicchati kyac) mati. | trIjA tIrthaMkaranA pUrva bhavanuM nAma, karmavipAkAbhimukha tRss||puurv 4AnI 627 42vI. - udanyati thavuM te-jJAnAvaraNIyAdi karmano udaya, udayabhAva-pAMca udanyA strI. (atigAdhyena udakamicchati kyajantAt bhAvamAMno audayika prathama bhAva. ___ a+TAp) bhatizaya tRSA, 54. pIvAnI. 627. udayagAminI strI. (udaya+gam+Nini+DIp) sUryodhyane udanyu tri. (udanyanAmadhAtoH un) 5.5. pIvAnI. anusaranArI tithi. IcchAvALuM. udayagiri pu. (udayaH udayasthAnaM giririva) sUryana udanvat pu. (udakAni santyasmin matup udanbhAvaH udaya pAmavAnA sthAne parvata jevo pRthvIno goLo. masya vaH) samudra - udanvadambhaHparivItamUrtiH:zizu0 6dhyAya, 5vayida vaga3 - udayagirivanAlI-asahyavikramaH sahyaH dUrAnmuktamudanvatA-raghu0 4 / 52, bAlamandArapuSpam - udbhaTaH, -zritodayAdrerabhisAya(tri.) 59vAj. kamuccaiH-zi0 116 udapa (sautradhAta para0 sa0 seTa udapati) mAghAta | udayana pu. (ud i+lyuT) sazastyamu.ni., satana athAva, hosj. 2.5 % vatsa.2% - prApyAvantInudayanakathAkovidAn udapAtra na. (udakapUrNaM pAtraM udAdezaH) 59lthA. bharelu grAmavRddhAn megha0 39, nyAyasamAvi anyanA pAtra, sarnu pAtra - bhikSAmapyudapAtraM vA satkRtya sal - vyAtene kiraNAvalImudayanaH / (na.) 6. vidhipUrvakam / / -manu0 pAmavo ta, ya. udapAna na. pu. (udakaM pIyate'smin pA lyud + udAdezaH) udayanIyA strI. (udayane vihitA cha) samApti nimitta Dhora vagerene pANI pIvA mATe kUvA pAse karelI kuMDI karavAmAM Avato eka ISTiyAga. vA- taDAgAnyudapAnAni vApyaH prasravaNAni udayabhAskara tri. : 52, 452. udayarAzi pu. nakSatrAno samUDa, *ma meM AS mitimA ca-manu0 2 / 48 lAgechete. udapeSa pu. (ud+piS+ghaJ) 40. livIna. 4.24. udayavelA srI. (udayasya velA) sUryodhya. , 2065. pIsAya te. ___ , nati, yaDhatAnI. samaya. udaplava tri. (unaH plavaH) 5.9.nI. bharatI.. udamAna pu. me. satarnu mA5, yathA- kulyA syAdaSTabhi udayasIman pu. (prA0 jai0 da0 udayasIma) samudramA nonnairdonnpaaden cADhakaH / asyArddhazatiko bhAgaH uttara dizAe Avelo eka AvAsa parvata. udayAstasUtra na. yotiSazAstrI.mI. amura sthaNe. udamAna udAhRtaH / / ij the. sUtra-dids.. udaya pu. (ud i+ac) 68, yaho, yotiSa udayAntara na. (udayasyodayajJAnArthamantaraM yatra) all prasiddha rAzinA udayarUpa lagna, pUrva dizAmAM Avelo udayajJAna mATeno eka saMskAra. udayAcala parvata, prathama darzanane yogya thavuM, AraMbha udayin tri. (udaya+in) 642 pAmanA2. - abhigamyodayaM tasya kAryasya pratyavedayat- mahA0 udayendu pu. draprasthanagara - pure kurUNAmudayendunAmni 3 / 282 / 22; ayUpa, amoghatA - paryAptapara -mahA0 7123 / 29 vIraghnayazasyaste balodayaH-za0brA0 5 / 56 / 11; udayonmukha tri. nitina dvA2 52. mAyuSya, dIrghavI banavAno yaza - haste gRhItvA udara na. (ud+R+ap) 662, peTa - duSpUrodarapuraNAyasaha rAmacyutaM nItvA svavAraM kRtavatyathodaram, bhartR0 2 / 119 , madhyatmA -tvAM kArayAmi bhAga010 / / 11 / 20; vRddhi, yatI, utpatti, Bij, kamalodarabandhanastham za0 619, 2roga, 3.5 sUyahinI laya - udayAstamane caiva sarvakAlaM tu - athAta udarANAM nidAnaM vyAkhyAsyAmaH, (tri.)sammukhe / dizAsvazeSAsu tathA maitreya ! vidizAsu ca / / / upasthamudaraM jihvA hastau pAdau ca paJcamam manu0 vinA 2, 8 8 / 125 satya, thoDaM -udaramantaraM kurute-zrutiH Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaragranthi-udazvit] shbdrtnmhoddhiH| 385 udaragranthi pu. (udare granthiriva) gusm|21, paNana. bhAvI vANu zubhAzubha - nanvayamudarkaH roga prAktanasya duSkRtasya-dazaku0; -parityajedartha-kAmI udaratrANa na. (udaraM trAyate'nena trai+lyuTa) ma.20i, | yo syAtAM dharmavarjitau / dharma cApya sukhodaka ma.25To, peTa bAMdhavAna, vastra.. zokavikruSTameva ca / / -manu0 4 / 176 udarathi pu. (ut+R+athin) samudra, sUrya. | udaccis pu. (ud-UrdhvamarciH zikhA'sya) mI. udarapizAca pu. (udare tatpUtau pizAca iva) sadhaiM mAna Balmuaru mani, maheva, ziva - RcevodarciSaM vagere khAI janAro. sUryaM rAmaM munirupasthitaH / -raghu0 15 / 76; (pu. na.) udarapUram avya. (udara+pUr+sAkalye Namul) peTa pUratuM, Gial. uml, (tri.) 820 pAvA - peTa mIna - udarapUraM bhuGkte-siddhA0 prakSipyodaciSaM kakSe zerate te'bhimArutam - shi02|42, udarambhari tri. (udaraM bibharti bhR+khi+mum ca) 34. jyotirbhaya, 33%84- sphuradarciH sahasA tRtIyAdakSNaH potAnu, peTa bharanA2, peTama, me'sapeTu. kRzAnuH kila niSpapAta-ku0 3171 udararoga pu. (udarasya rogaH) paTano oiroya. udaI pu. (ut+ a +ac) 20.sa. nA. . tano udaravat tri. (vRddhamudaramastyasya matup masya vaH) bhI.TA. | ro. vANu, havAj - udarika, udarin, udarila | udayaM tri. (udare bhavaH yat) peTamA thanA2. vagaire. udalAvaNika tri. (udakIbhUtaM lavaNamudalavaNaM udAdezaH udaravyAdhi pu. (udarasya vyAdhiH) paTano ro. tena pakvam ThaJ) 3 , bhI.statj, mA. udarazaya pu. (udare zete zI+ac) peTamA 2DenAra, | udavasita na. (ud+ava+si+so vA kta) ghara, gabhaziyamAM rahenAra. AvAsa. udarazANDilya pu. te nAmAnA me vi.. udavajra pu. (udakasya vajraH) 465 2. sAtheno udarasarvasva tri. par3a jAnA, peTamara, svAyu. va2sAha. udarAgni pu. (udarasyAgniH) 442rAgni, pAya mAni. udavasya tri. (ud ava so yat) tima, chaej. udarATa pu. (udara aTa ghaJ) 2ii yaalnaa| 31.32. udavApa pu. (udakaM vapati piNDasthAnIyatayA vap aN udarAdhmAna na. (udarasya AdhmAna yasmAt) paTanA 1. udAdezaH) bhAtra 4thI. zrAddha 4282, ta55 7282. rog-m||2. udavAsa pu. (udake vratArthaM vAsaH) vratane. mATe 4i udarAmaya pu. (udarasyAmaM rogaM yAti+nayati yA+ka) vAsa. - sahasyarAtrIrudavAsatatparA-ku0 5 / 27 peTano roga, saMgrahaNI roga, atisAra vagere - udavAha pu. (udakaM vahati vah + aN) bheSa, (tri.) yasyodarAdinA mUtraM pavano vA pravartate / dIptAgne- pANI laI janAra. laghukoSThasya zAntastasyodarAzayaH / / -vAgbhaTaH / udavAhaka tri. (udakaM vahati vah +kap) 652nI. artha. udarAvarta pu. (udare Avartta iva gabhIratvAt) nAma, mo. (pu.) megha. 2ii. | udavAhana na. 54nu pAtra.. udariNI strI. (udaraM tatsthagarbho'styasyAH ini GIp) | udazarAva pu. (udakapUrNaH zarAvaH) ulthA. bha.2, zAI mi. strI. - lambastanImudariNIM vidIrNotphulla- ouiyu. pAdakAm / dhAtrA vairupyanirmANavaidagdhI darzitAmiva / / / udazuddhi tri. (udgA-udakena zuddhiH) 40. 43 zuddhi. -kathAsa0 20. taraGge / / udazrayaNa na. (ud azra kyaG lyuT) 2314j, rovAva. udarim tri. (udaraM yasyAsti ini) bhii| 4.24nj.. udazru tri. (udgatamazru yasya) Airwi dai wisuvANu. udarila tri. (udaraM yasyAsti ilac) 652no sAtha | udazvit na. (udakena zvayati-vardhate zvi+kvip udAdezaH) mo. 7 - pAne mUtramudazvicca dadhi zuktaM ca bhojane - kharka pu. (ud+ark-arc+vA ghaJ) uttara , adhupAena bhathelA.chA. - udazviccheSmalaM balyaM vRddhi-sarvaddharyupacayodarkam bhaag03|23|13 , pariNAma, | zramaghnaM paramaM matam - hArIte 18 Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 udasana na. ( ud+as + lyuT ) jaser3avu, ase vu, dUra, 26. udasta tri. (ud as kta) bahAra nIkaLela paribhramadgAtraudastalocanaH - bhAga0 3 / / 19 / 26 udastAt a. (ud astAti) 352 - vidhUtavalko'tha harerudastAt prayAti cakraM nRpa / zaizumAram-bhAga0 2 / 2 / 24 zabdaratnamahodadhiH / udasthAna na. (udgA plAvitaM sthAnam) pAzIcI lAbhayesa sthAna ( udUna: sthAnam ) pAzAnuM sthAna. udaharaNa tri. (udakaM kriyate'nena hR+karaNe lyuT udAdezaH) ghaDI. udahAra tri. (udakaM harati ha + aNU) pAzI saI 4nAra. (pu, uda+ha+ghaJ) pAzI sarva 4. ubAja pu. ( ud + aj+ghaJ na kutvam) hAMDavu, mevu, pazukhIne bAMDanAra, pazukhone udAtta pu. ( ud + A + dA + kta) uyya sthAne uyyAresa svara, udAtta svaravALuM, sAhityaprasiddha, sattvazAlI nAyaka, dAna, eka prakAranuM vAjiMtra, te nAmano eka svarano leha, kheDa saMhAra (tri.) - avikatthanaH kSamAvAn atigambhIro mahAsattvaH / stheyAn nigUDhamAno dhIrodAtto dRDhavrataH kathitaH / / -sA0 da0 3. pari0, - udAttaM vastunaH saMpanmahatAM copalakSaNam-kAvya0 10, ( tri. ) bhoTu samartha, hAtA lokAtizayasaMpattivarNanodAttamucyate - sA0 da0 10. pari0 / udAttanAyaka (pu.) bhaDADAvyanA mukhya nAyaunI kheDa 5.52 - caturvargaphalopetaM caturodAttanAyakam kAvya0 3 udAtarAghava (pu.) te nAmanu kheDa nATa udAna pu. ( ut + A + an+ghaJ) ardhva gativAnI vAyu, hRdi prANo gude'pAnaH samAno nAbhisaMsthitaH / udAnaH kaNThadeze syAd vyAnaH sarvazarIragaH / / -mahA0 banapa0, oDakAra karAve che te vAyu, DUMTI, udarAvata, thoDa bhatano sarpa, pakSma-pApA.. udAnI (bhvA para.) unnata avu, uThAuvu. udApu pu. ( ud + Ap + un) 4zasaMghanoM pItra, kheDa kSatriya. udAra pu. ( ud+A+rA+ka) chAtA, bhoTu, saraNa, catura, gaMbhIra, DurANa, asaadhaare| - ityarghyapAnnAnumitavyayasya ghorudArAmapi tAM nizamya raghu0 5 / 12, tathA hi te zIlamudAradarzane ! -kumA0 udAracetas tri. (udAraM ceto'sya) uddAra manavANuM, moTA manavALuM. [udasana - udAharaNa udAratA strI. (udArasya bhAvaH tal) uchArapazu. udAratva na. ( udArasya tva) uparano artha dukha.. udArthin tri. (ud + A + R + athin) ye khavanAra. udArI tri. (udArA dhIH yasya) utkRSTa buddhivAnuM - dhiyaH samagraiH sa guNairudAradhIH- raghu0 (pu. udArA mahatI sarvArtha-viSayatvAt dhIryasya) viSNu nimiSo'nimiSaH sragvI vAcaspatirudAradhIH- viSNusa0, (strI. udArA dhIH ) utkRSTa buddhi udAravIrya tri. (udAraM vIryaM yasya) jUja zaktizANI, atyaMta zaktisaMpanna. udAravRttArthapada tri. (udAraM vRttamarthaM padaM ca yatra) bhAM uttama prahAranA chaMha, artha khane paho hoya te (avya). udArasattvAbhijana tri. (udAraM sattvamabhijanaM yasya ) jeno uttama kuLamAM janma hoya ane jenuM uttama cAritra paNa hoya te udArasattvAbhijano hanUmAn - - rA0 4 / 47 / 14. udAvatsara (pu.) udvavatsara zabda dukha. udAvartta pu. (ud+A+ vRt+ghaJ) bhaNabhUtrAhinA vegane roDavAthI thato bheDa bhatano roga. (pu. udakasya AvarttaH) pAezInuM yahAdvAra labhavu, pAzIno labharo . udAvarttA strI. (ud + AvRt + ac+TAp) strInI kheDa jAtano yoniroga. udAvasu pu. ( ud + AvRt + asun) niminA vaMzamAM pedA thayela te nAmano eka rAjA; janakano eka putra. udAzaya tri. (udakasya AzayaH) sarovara - zaradudAzaye sAdhujAtasatsarasijodarazrImukhA dazA - bhAga0 10 / 31 2 udAsa pu. (ud as ghaJ) yeIDavu, jaseDavu, hUra vu, khajagA rahevu, upekSA, haraDAra nahIM ravI. udAsitR tri. (ud + As+tRc) 26242, haraDIha viSayamAM nahi paDanAra. udAsIna tri. (ud + As + zAnac ) madhyastha, taTastha, trAhita, aLaguM rahenAra, upekSA karanAra, eka rAjA udAsInavadAsInamasaktaM teSu karmasu - gItA - 9 / 9 udAsthita pu. ( ud + A + sthA + kta) dvArapAla, anura gUDha cAra, chUpI polIsa, pravrajyAthI patita thayela yara, adhyakSa. udAharaNa na. (ud+A+ h + bhAve lyuT ) dRSTAMta, chAjalo, kahevuM, vyAptinuM pratipAdaka daSTAntavacana udAharaNamutkarSayuktaM vacanamucyate veNI0 azva0 nyAya prasiddha paMcAvayava vAkyamAMnuM eka udAharaNa, Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udAhAra-udumbaraparNI] , dRSTAMtane keTalAka AlaMkAriko alaMkAra mAne che ane te arthAntaranyAsa alaMkAra jevo hoya ema mAne che, bha - amitaguNo'pi padArtho doSeNaikena nindito bhavati / nikhilarasAyaNarAjo gandhenogreNa lazuna iva / / - rasa0 athAprasaMga - athAGgirasamagraNyamudAharaNavastuSu - kumA0 6 / 65, khe prahAra stutigIta ke jayati jevA zabdathI zarU thAya che jayodAharaNaM vAhvorgApayAmAsa kinnarAn raghu. 4 / 78; (yena kenApi nAlena gadya-padyasamanvitam / jayatyupakramaM mAlinyAdiprAsavicitritam / / tadudAhAraNaM nAma tribhaktyaSTAGgasaMyutam-pratAparudraH udAhAra pu. ( ud + A + hR+ghaJ) chAlo, dRSTAMta. udAhRta tri. (ud + A + ha + kta) hANalA tarI bhUDela, dRSTAMta khApesa, hela- zrutAnvito dazaratha ityudAhRtaHbhaTTiH / zabdaratnamahodadhiH / udAhati pu. ( ud + A + ktin) uparano artha dukhI. udita tri. (vad+kta ud + i + kta) samRddhi pAmela, uDela Ahesa, jyAti pAbhela- citrayodhI samAsyAto babhUvAtirathoditaH - mahA0 1 / 139 / 19 jela, saMpUrNa udaya pAmela tAM rAtrimuSitaM rAmaM sukhoditamarindamam - rA0 6 121 11 vRddhi pAmela jagatanAthe yaH kuryAddantadhAvanam smRtiH / (na.) hevu - bhavAdRzeSu pramadAjanoditaM bhavatyadhikSepa ivAnuzAsanam - ki0 1 28, rAzinA udhya 35 sagna udite udayane pAmelI rAzi, vALA nAme eka sugaMdhI dravya, sugaMdhIvANI, uditodita pu. ( uditaiH zAstraiH uditam samRddham ) zAstrajJa - purohitaM ca kurvIta daivajJamuditoditam - yA. smRtiH / uditi strI. (ud +i + ktin) 65 pAvo, agavu. uditvara tri. aye 4nAro -aviditagattirdevodrekAduditvaravikramaH- ziva0 14 / 106 bhAgaNa vadhanAroM goptuM zauriruditvaratvara ud grAhagrahArtaM gaz2am vizva0 18 - udIkSaNa na. ( ud + IkSa + lyuT) ye bhevu, alpanA aravI, vicAra rakho, dRSTipAta rakho. uvIkSya avya. (ud+IkS + lyap) (the bhane, sthAnA marIne, vicAra rIne, (tri ud + IkS + Nyat) ye jevA yogya, vicA2vAyogya. udIcI strI. (ud+c+ GIp ) uttarahizA. - yadodIcyAM gatirbhAstadA sUryabalAdhikam - hArIte 1 / 4 387 udIcIna tri. ( udac + kha) uttara dizAmAM thanAra, uttara dizA deza, ane kALamAM thanA2 udIcInapravaNe karotyudIcI vai manuSyANAM dik - zatapatha0 13 / 8 / 1 / 6 udIcya tri. ( udac + bhavArthe yat) uttara dizAmA thanAra, uttara dizA deza ane kALamAM thanA2, karmanI samApti veNAkhevAnuM durbha - zarairastrairivAdIcyAnuddhariSyan rasAniva - raghu0 4 / 66, (na.) sugaMdhIvANo, jasa (pu.) sarasvatI nadInI pazcimottara dizAmAM Avelo eka heza, je dezanA nivAsI soDa. udIcyavRtti strI. te nAmanI kheDa vaitAlIya chanda. udIpa tri. (udgatA Apo yataH) bhyAMthI pAzI gayuM hoya evo deza vagere, jyAM pUra AvyuM hoya evo he.. udIraNa na. ( ud + Ir + lyuT) uccAra, uthana preraNA pheMkavuM, preravuM udghAtaH praNavo yAsAM nyAsaistribhirudIraNam kumA0 2 / 12 udIraNA strI. (ut + Ir +yuc) uparano zabda dukha. udIrita tri. ( ut + Ir + kta) uDela, jolesa, uyyArela, presa iMDela - abhilASamudIritendriyaH - kumA0, (na.) udIraNa zabda kho 1 udIrNa tri. (ud + R + kta) udhya pAbheluM, bhoTu, vRddhi pAmela, uttejita thayela bhavallabdhavarodIrNastArakAkhyo mahAsuraH - kumA0 2 / 32, (pu) viSNuudIrNaH sarvatazcakSuranIzaH zAzvataH sthiraH- viSNusa0 13 / 14 udutya na. (udutyamiti padayuktam) sUryopasthAna bhATeno maMtra. - udumbara pu. ( uDumbaravat) jarA Au, jaro, -azvatthodumbara-plakSa- nyagrodhAnAM phalAni ca / kaSAyamadhurAmlAni vAtalAni gurUNi ca / / carakaH 27. a0 sAlvaTezano kheDa lAga. (na.) hehalI- z2arI, napuMsaka, kheDa bhatano oDha, tAMju. udumbarakRmi pu. ( udumbaramadhyastho kRmiH) ujarAno DIDI. udumbaradalA strI. ( udumbarasyeva dalamasyAH) 6tIvRkSa, nepALAnuM jhADa. udumbaraparNI strI. ( udumbaraparNIvat sarvam na Datvam) uparano artha huA. - dantyudambaraparNI syAnnikumbho'tha mukUlakaH - carakaH 12. a0 Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 shbdrtnmhoddhiH| [udumbaramazaka-udgItha udambaramazaka pa. (udambare iva mazaka:) moTo bha72. | sahakArasya puSpoTa gama iva prajAH -raghu0 4 / 9, 30 udumbarAvatI strI. (udumbaraphalAni bAhulyena santyasyAM sIghai cvi aai - romodgamaH prAdurabhUdumAyAH-ku0 nadyAM matupa saMjJAyAM dIrghaH) te nAmanI meM nahI. / 7 / 77, -katipayakusumodgamaH kadambaH uttara0 3 / 20 udumbala pu. (udumbarazabde rasya vA la:) udumbara pu. / udgamana na. (ud+ gam+lyuT) 652no za06 (mo. za6 mI. (tri. urubalamasya pRSo0) atyaMta | udgatA strI. viSama chavANo me. nAmanI meM. . baLavAna, atizaya baLavALuM. udgamanIya na. (ud+ gam+anIyara) dhoyeda vastra udUkhala na. (UrdhvaM khaM lAti lA+ka) Miscla, -tat syAdudgamanIyaM yad dhautayorvastrayoryugam gRhIta visel, gugaNa, (pu.) zarIreno 5 saiul. patyudgamanIyavastreti-ku0 7 / 11, (tri.) 2. 4aa udUDha tri. (ut+va+kta) vaDe, ghaa25|| 728, sthUla, yogya. moTuM, 524ola- udUDhavakSaHsthagitaikadiGmukhe-kirA0;- | udgala tri. 10 652 sAut. uDhalokatritayena sAMpratam / gururdharitrI kriyatetarAM | udgADha na. (ud+gAha + kta) satyaMta, atizaya-premAAH tvayA-zi0 1136 praNayaspRzaH paricayAdudgADharAgodayAH-sA. da. 3. pari0, udUDhA strI. (ut+va+TAp) 527sI strI. (tri.) satizayavA. udRca strI. (utkRSTA Rk) 6STa yA, ya. udgAta pu. (ud+gai+tRc) sAmavernu na 722, ude (ud A i-adA0 para0) the. 4j, al. uj. soNa tvibhAno tvi4 - hotA vA'pi udejaya tri. (ud+ej Nic+khaz) 61124, uml haredazvamudgAtA cApyanaHkriye-manu0 8 / 209 mApana82 - udeyajayAn bhUtagaNAn nyaSedhIt bhaTTiH) udgAra pu. (ud+gR+ghaJ) mout2, - AbhAti 115 bAlAtaparaktasAnuH sanijharodgAra ivAdrirAjaH-raghu0 udeyivas tri. (ud A i (Iyivas) 8.00, bhUta, 6 / 60 , vamana, 2, mAra Dhaj- dhUmodgArAnuutpana- sakhe ! udeyivAn sAttvatAM kule-bhA0 kRtinipuNA jarjarA niSpatanti-megha0; smt1031|4. pazcimena tu taM dRSTvA sAgarodgArasaMnibham -za0 udaudana pu. (udakena siddhaH odanaH) envi. 2 7 / 329. yojA. udgArakamaNi pu. (ud gR Nvula maN in) al, udgata tri. (ud+gam+kta) G65. 5me.da, utpanna __52vANu, thayeda, ye gayeda, mela - vayo'tipAtodga udgAracUDa (pu.) me tana pakSI. tavAtavepite-kirAtA0 udgArazodhana pu. (udgAraM zodhayati zugA Nic lyuTa) udgatazRGga pu. (udgatamutthitaM zRGgamasya) ne . ____ 31 udgArin tri. (ud+gR+Nini) mo.na2, .3782 nIkaLavAnI avasthA prApta thaI hoya tevuM pazu, jene mAnA2, bAhAra DhanA2 - yaH pnnystriirtiprizIMgaDuM nIkaLyuM hoya te. malodgAribhirnAgarANAm megha0 udgatA (strI.) viSamavRttivAyo ta. nAmanI se cha6. udgIta tri. (ud+gai+kta) yethI. 2||yes. (na.) udgati (srI.) (ud + gam+ktin) 6dhya, 2. 4, | 2. na. 2... utpana thaj, vamana 2 te. udgIti strI. (ud+gai+ktin) 2. svare uj, te udgadagadikA strI. sa. 2al. nAmanuM eka mAtrAvRtta. A chaMdano eka prakAra, udgandhi tri. (utkRSTo gandho'sya it) 6STa Eauj, sAmavehana maMtrona na. sugaMdhAhara, 632 gaMdhavANu - vijRmbhaNodgandhiSu / | udgItha pu. (ud+gai+thak) sAmAnana meM.5 savayava, kuDmaleSu-raghu0 26 / 47, tala jdhavA. samAna, sAmave.no. yAni.- udgAtharamyapadapAThavatAM udgama pu. (ud+gam+ghaJ amantatvAt na vRddhiH) 665, sAmnAm devIma0 mArka0 84 19, - asminnaGdhye. rAmAna, latpatti, unnati- haritatRNodgamazaGkayA gastyapramukhAH pradeze bhUyAMsa udgIthavido vasanti mRgIbhi:- kirA. 5 // 38 ; mAvimA - phalena | ___ -uttara0 2. aGke Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udgIraNa-udghAtin shbdrtnmhoddhiH| 389 udgIraNa na. (ud+gR+lyuTa) udgAra 276 mI. | udghaTTana na. (ud+ghaTTa + lyuT) 6gharSApUrva. yazavaj udgIrNa tri. (ud+gR+kta) me - niSThyUtod- suaj -tatrAvazyaM valayakulizodaghaTTanodgIrNatoyamgIrNavAntAdi gauNavRttivyapAzrayam kAvya0 76.2 6 ___ megha0, (atyaay||2-1.) 134Ata... mita, pre250 zayela- kAkalIkalakalai- udghaTTanA strI. (ud+ghaTTa+yuc) 652na. a. hu.. rudgIrNakarNajvarAH gIta0 136 udghana pu. (UrdhvaM nivezya hanyate'tra, ud+han+AdhAre udgUrNa tri. (ud+gur+kta) yu. 438, 60mera, 613.. ap) 41530 652. sAI bhU.DI. chodAya cha temAMnu udgrathana na. (ud grath lyuTa) vANane. .560 urI nAyenu dAI -tasminnantarghane pazyan pradhAne savAmai quald. pAna-yApiyA, - sAbhivIkSya saudhasadmanaH / lauhodghanaghanaskandho lalitApaghanAM dizaH savA veNyudgrathanamuttamam-za0 5467 / 30 / striyam-bhaTTiH 7162 udgrathita tri. (ud+ granth+kta) | 42. Ythe.la., gUMthela. | udgharSa pu. (ud+ghRS+ghaJ) ghasa, ving, , udgrantha tri. (udgato granthAt) chUTe, dhanathI. bhuta. ITa vagere kaThaNa padArthathI zarIra vagerene ghasavuM. thayeda, bhopuM. (pu. ud+ganth+ghaJ) bhUj, choutuM, bhI udgharSaNa zahano artha. unmoyana, anubhAga, adhyAya. udgharSaNa na. (ud+ghRS+ lyuT) -yasyodgharSaNaloSTakairapi udgrabhaNa na. (ud+graha + lyuT vede hasya vA bhaH) sadA pRSThe na jAtaH kiNaH-mRccha0 2 / 11, -udgharSaNaM UMcuM karIne pakaDavuM, levuM, UMcuM laI jaIne ApavuM. tu vijJeyaM kaNDUkITamalApaham-suzru0 24. a0 udgrahaNa na. (ud+graha+lyuT vede) 652nI. ma. mo. udghasa na. (ud+ghas+karmaNi ac) Hisa... udgrAbha pu. (ud + graha+ghaJ vA vede hasya bhaH) yUM udghATa pu. (ud+ghaTa+Nic+AdhAre ac) polIsa. karIne grahaNa karavuM, levuM, pakaDavuM, UMce laI jaIne cokInuM makAna, cokIdAra paheregIra vagerenuM thANuM. 5. udghATaka pu. na. (ud+ghaTa+Nic+Nvul) huyI, vA vageremAMthI pANI kADhavAnuM eka jAtanuM araghaTTa yaMtra udgrAha pu. (ud+ graha+ghaJ vA vede hasya bhaH) 52na] artha, me.tano vAha, vidhA-viyAra, prativA6. (tri.) dhAunA2. udgrAhaNikA strI. (ud svArthe kan ata itvam) udghATana na. (ud+ghaTa+Nic+lyuT) 6ghAu, 6ghAuvAnu sAdhana, duthI. dharmaM yo na karoti nizcalamatiH pAza, pAsalo, eka jAtanI dorI, eka jAtano vAda, svargArgalodaghATanama-hito0 mitra0 vidyA viyA2, prativAda. udghATita tri. (ut+ghaTa+Nic+kta) 603, muTuM udgrAhiNI strI. (ud+graha+Nini+GIp) 652no artha rekha -gRhe'nudghATitadvAri nAhUtaH pravizennaraH / vAritArthapravaktA'pi paJcAhamazanaM tyajet / / -smRtiH / udgrAhita tri. (ud+graha+Nic+kta) sthApeTa, bhUdA, udghATitajJa pu. (udghATitaM prakAzitaM yathA tathA jAnAti bahAra kADhela, grahaNa karAvela, khAtrI karAvela, vizvAsa jJA+ka) zanI, vidvAna-uta. 5mAusa, bAMdheda, yAda re.. udghATin tri. (ut+ghaT+Nic+Nini) 6dhAunA2. udgrIva tri. (udgatA unnatA grIvA yasya saH) udghATinI strI. (ut+ghaTa+Nic+GIp) duya.. 20. rAjesa - udgrIvaiH mayUraiH- mAlavi. 1 / 21 udghAta pu. (ut+han+ghaJ) prAma, 23Ata. -udghAtaH udgrIvikA strI. (ud grIvA ini kan TAp) 58 praNavo yAsAM-ku0 2 / 12, - AkumArakathodghAta5% 652. bha. 23 ta. - udgrIvikAdAna zAligopyo jaguryazaH-raghu0 4 / 20; pratighAta, mu|2, ___ mivAnvabhUvana jai0 14 / 53. 5.68., .52 10vI, -yayAvanudghAtasukhena mArgamudgha pu. (ud+han+ap) staYTa, mAni, zarIramAMnI raghu0 2 / 72, sAma, vAyu 43 apAnavAyuno vAyu, prazaMsA, prazaMsapAtra, zreSThatA, prabhumatA - abhighAta, UMcuM, granthano eka jAtano pariccheda. brAhmaNodgha- . ttama bAha- udghAdayazca udghAtin tri. (ud+han+Nini) bhai 8:2. dANe niyataliGgAH na tu vizeSyaliGgAH -siddhA0, prasanatA, mevA bhUmi - udghAtinI bhUmiriti rajjusaMyamanamUno. nAt-zAku0 / Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 zabda karela, udghaSita tri. (ud + ghuS+iT kta) pragaTa resa, bharera resa, jAMghela. (na.) pra.52 aresA abhiprAyavALuM vAkya. udghoNa tri. (UrdhvA ghoNA yasya) bhenuM nA Aye gayeluM hoya (sUkharanI prema ) - sphuradudghoNavadanaH - ziva0 22 / 13 udghoSa pu. ( ud + ghuS+ghaJ) pITavo sA. da. uddeza pu. ( uddazati ud + daMz + ac) bhU, kheDa bhatano DIDI. - zabdaratnamahodadhiH / yo avAra, DhaDhero doSodghoSabhrUvibhedASajJAkrodheGgitAdikRt uddaNDa tri. (daNDo damanam utkrAnto daNDam unnataH daNDo yasya) prakhaMDa, aMyA haDavANu -uddaNDapadmaM gRhadIrghikANAm - raghu0 16 / 46. (pu. unnataH daNDaH ) yo haDa uddaNDapAla pu. ( unnatadaNDa uddaNDaH sa iva pAlyate pAl+karmaNi ghaJ) kheDa bhatano bhoTo sAtha, kheDa jAtanuM mAchaluM. uddaNDazAstrin pu. paM62bhI zatAbdimAM thayesa kheDa tAmila dezavAsI vidvAna. jhaMDI henAra. uddaNData tri. (ud daND kta) uThAvelo laData. uddantura tri. (ut-atizayena danturaH) unnata, yA chAMtavANu, bhoTA hAMtavANuM. uddalana na. (ud dal lyuT ) uddAna na. (ut+do+ lyuT ) jAMdhavu, baMdhana, lagna, vaDavAnala, udyabha. (na. ut+do+bhAve lyuT ) baMdhana. - uddAne kriyamANe tu matsyAnAM tatra rajjubhiH mahA0 zAnti0 ( pu0 ) udyama, yUlo, vaDavAgni, madhya, lagna. uddAnta tri. (ud+dam+ kta) atyaMta hamela, vaza rAjesa, 4svI, vinIta. uddAma tri. (udgataM dAmnaH ac) baMdhanarahita, svataMtra, ati ugra, gaMbhI2 - uddAmAni prathayati zilAvezmabhiryauvanAni - megha0 27 - nadatyAkAzagaGgAyAH srotasyuddAmadiggaje - raghu0 1 / 78 bhayAna, svecchAyArI, vizANa, prakhaMDApUrva (pu. utkRSTaM dAma yasya) yabha, varurAheva, chaMuDa chaMTanI roDa leha. uddAla pu. ( ud+dal+ Nic +ac) rAnI hodA, kheDa bhatanuM vRkSa - bhojyAH purANazyAmAkakodravoddAlazAlayaHsuzru0 [uddhuSita-udUdrUSya uddAlaka pu. ( uddalayati bhUmimudbhinatti ud+dal+ Nic+Nvul) rAnI jhedrA, te nAmanA kheDa RSi, AyodhAmanA ziSya hatA babhUvoddAlako nAma maharSiriti naH zrutam / zvetaketuriti khyAtaH putrastasyAbhavat muniH / / uddAlakapuSpabhaJjikA strI. (uddAlakAnAM puSpANi bhajyante yatra krIDAyAm Nvul) kheDa bhatanI ramata. uddAlakabrata na. (uddAlakaM- pApanAzakaM vratam ) te nAmanu, kheDa vrata. - uddAlakAyana pu. ( uddAlakasyApatyaM phak) uchAla maharSinI gotrApatya RSi dukha uddAlakaH / uddAlavat pu. ( uddAla: bhUkedArabheda: prakAzasthAnatayA vidyate'sya matup ) udAsa RSi dukhI - uddAlakaH / uddAsa pu. (ud+dAs+ghaJ) atyaMta pIuvu, duHkha hevu. uddAsavat tri. (ud + dAs + matup ) atyaMta pIDAvAju uhAsin tri. (ud + dAs + ini vA) atyaMta pIDAbAju. uddita tri. (ud+do+kta) aMdhAyesa, madhesa. uddiSTa tri. (ut + diz + kta) upadezesa, cheda, atAvesa, vizeSa3ye uDela, samabhaveyuM, zIjaveyuM. (na.) chaMdazAstramAM amuka chaMdano prastAra jANavA mATeno eka upAya. uddIpaka tri. (ut+dIp + Nic + Nvul) prakAza, chIpAvanAra, pra52 DaranAra, utteSThita DaranAra, kheDa jAtanuM pakSI. uddIpakA strI. (ud dIp Nvul TAp) kheDa prahArI DIDI. uddIpana na. ( ut+dIp + Nic + lyuT ) prakAzamAM sAvavu, alaMkAra zAstrokta rasAdinuM uddIpanaaalmbnoddiipnaakhyau tasya bhedAvubhau smRtau / uddIpanavibhavAste rasamuddIpayanti te / / sA0 da0 3. pari0, utte4na Apa, jANavu, zarIrane bhasma du. uddIpta tri. ( ut+dIp + kta) prAzavANu, adhIyata, te4svI. uddIpra pu. ( ut+dIp + ran) 1. khabhatuM, ur3anatuM, 2. gugaNa. (tri.) prAzavANu, vAzIthI prahIyata, te 4svI.. uddIrNa tri. (ud dda kta) jhaTI gayesuM. uddRSya a. (ud dUS ktvA lyaS) bharerabhAM hoSAropA ke badanAma karIne. Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uddRpta-uddharaNIya] uddRpta tri. ( ud + p + kta) uddhata, garviSTha. uddeza pu. ( ud + diz+ghaJ) upaTezanuM sthAna - ahopravAtasubhago'yamuddeza:- za0 3 anusaMdhAna, zodha, jojavu, abhilASa, upadeza, saMkSepa, utsRSTa heza - eSa taddezataH prokto vibhUtervistaro mayA- gItA0 10 / 40; na vane na nandanoddeze na caitrarathasaMzraye / zabdaratnamahodadhiH / mA0 naiyAyikAstu nAmamAtreNa padArthamAtrasyAbhidhAnam icchAvizeSaH / zAbdikAstu upadezadezaH, tatra dezazcoccAraNakAlaH / nirdeza, vivaraNa - ityeSa te grahoddezo mAnuSANAM prakIrtitaH mahA0 uddezaka pu. ( ud + diz + Nvul ) upadeza ApanAra, udAharaNanuM vAkya, prazna karanAra, pUchanAra, granthano lAga, nidharzana, dRSTAMta, prazna, (tri. uddeza + kan) pUbha vagere uravA bhATe hevAlaya vageremAM ropeluM vRkSa vagere. samasyA uddezatas avya. (uddeza + tasil ) saMkSepamAM, TUMDamAM saMketa DarIne, vizeSajJaye, spaSTa3ye eSa tUddezataH proktaH -bhaga0 10 / 40 uddezapada na. ( uddezasya padam) ke urtRDAraDa 35mA prayukta vo zabda ye yajamAnA ityuddezapadam - mI0 sU0 6 6 2052 zA0 bhA0 uddezya tri. (ud + diz + Nyat) anusaMdhAna 42vA yogya, anuvAda karavA yogya, jene uddezIne vidheyanI pravRtti thAya te. udhaahre| khAdhIne samabhavavA yogya (tri. ud diz Nic Nyat) saMta urato, iMgita urato. uddezyatva na. (uddezyasya bhAvaH) viSayatA, vizeSa, 42chA vizeSatva athavA icchA viSayatva. uddezyAsiddhi strI. (uddezyasya asiddhiH) anumAna ravA yogyanI asiddhirUpa anumitino eka doSa. uddehikA strI. ( udgato deho'sya kap ata itvam) kheDa bhatano DIDI- udhedha. udyota pu. ( ud + dyUt+ghaJ) viziSTa prakAza tribhinetraiH kRtodyotaM tribhiH sUryairivodataH bhA0 anu0 a0 14. - kuloddyotakarI tava- rAmA0, saMta raai, DoI pustaGano bhAga, adhyAya, paricche6. (pu. ud + t + Nic + ac) 'DizAvalI'nuM vyAkhyAna, nAgezaddhRta 'avyagrahIyanuM' vyAkhyAna, 'mahAbhASya'nA 'ahIyanuM' vyAkhyAna. udbhAva pu. ( ut+dru+ghaJ) palAyana, nAsI 4, pAchA Sg. (tri. utkRSTo drAvo yasya) utSTa gativANuM. 391 uddhata tri. (ut + n + kta) nAsI gayesa, lAgI gayesa, bharapUra, bharelo, samRddha- tatastu dhAroddhatameghakalpamrA0 6 / 67 / 142; yamatuM mahaNa thatuM anyo'nyaM rajasA tena kauzeyoddhatapANDunA - rA0 6 / 55 / 19 (pu.) rAmanI bhaTsa (tri.) jesahaja, avinayavAnuM krodhoddhataM phaNinamutphaNamApatantam- bhaktA0 37, - dhIroddhatA namayatIva gatirdharitrIm utta0 6 aGke 19; vAya vageremAM yaMyaNa, aMye gayesa -Atmoddhatairapi rajobhiralaGghanIyAH - zaku0 1. aGke, achajesa -madoddhatAH pratyanilaM viceruH - kumA0 uddhatatva na. (uddhatasya bhAvaH tva) uddhatAI, saMyaNatA, sauddhatya. uddhatamanaska tri. (uddhataM mano yasya) uddhata bhanavANuM. uddhatamanaskatva na. (uddhatamanaskasya bhAvaH tva) abhimAna, garva. uddhatA strI. (ud+han+ kta TAp) uddhata strI, vinaya rahita strI, saMyaNa strI. ye 4, yAI, uddhati strI. (ut + n + ktin) garva, hoDara lAgavI te. uddhama tri. ( ut+mA+za) bhero zabda haryo hoya te, avA4 42nAra, dhamanAra - dhvaninAmuddhamairebhiH - bhaTTiH / uddhamacUDA strI. (uddhama cUDe ! ityucyate yasyAM kriyAyAm) mAM 'he yUA ! tuM dhama !' khema uDevAmAM khAve te DiyA.. udvaya tri. (ud + dheT+za) yuM DarAne pInAra - dhvanInAmuddhayairbhRzam bhaTTiH / uddhartR tri. (ud + hR + tRc) athe bheMyanAra, uddhAra DaranAra, unmUlana DaranAra, tArA 42nAra - uddhArakaH uddharaNa na. (ud+hR+ lyuT) bhUDavu chor3avu - saptavyatIyu triguNAni tasya / dinAni dInoddharaNocitasya raghu0 2 / 25, vabhavu, jahAra aDhavu kaNTakoddharaNairnityamAtiSThed yatnamuttamam - manu0 9 / 252, 424 256aa 4, bhUNamAMthI ujeDI nAMja, utArkhu, uThAuvu, upADIne saI dhuM, pIrasavu, bhukti - dInoddharaNocitasya- raghu. 2 / 25. (na.) vabhela, ana vagere bahAra kADhela, pratIkSA karavI, AjJA karavI - api te brAhmaNA bhuktvA gatAH soddharaNAn gRhAn -mahA0 13 / 60 / 14 uddharaNIya tri. (ud + haM+karmaNi anIyar ) bhUjamAMthI ukheDI nAMkhavA yogya, uThADavA yogya, bahAra kADhavA yogya, utAravA yogya, saI 4vA yogya. Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 shbdrtnmhoddhiH| [uddharAvasRjA-uddhRtapANi chaha. uddharAvasRjA strI. (uddhara avasRja ityucyate yasyAM (na. uddhiyate ud+AdhAre ghaJ) yUpI, ( kriyAyAm) bhai 'tuM ye 451,' 'bhUDI. he!' mA 57.) thAmIma jayeto. havA. kahevAmAM Ave te kriyA. | uddhAraka tri. (ud+ha+Nic Nvul) 6.2 42828, uddhartavya tri. (ud+ha+karmaNi tavya) uddharaNIya zana.. tAranA2, ye yanA2,613 najanA2 - tat artha asI. kathaya kathamasyoddhArakavidhirbhaviSyati-paJca0 2 uddharSa pu. (utkRSTaH udbhUto vA harSaH) gha 04 varSa, uddhAraNa ta. (ut+ha+Nic+ lyuTa) 3613j, 302 mAtyaMta mAna -azakto'smi raNoddharSe tapasvizaraNaM karavo, UMce dhAraNa karavuM, bacAvavuM, bhayathI bahAra gRham -rA0 4. kANDe / rya pUre 42 // bhATe kADhavo te. sAgaNa 53 sADasa.batAvanA2, utsava (tri. utkRSTa uddhArA strI. (udgatA dhArA yasyAH) gaNo. udbhUto yasya) ne gh|| 4 4. 6tpana thayo. Doya. uddhArita tri. (ud ha Nic kta) 5482 , bhuta, te, pitA, prAyurtha- -ApUryata baloddhaSairvAyuve chorAveto. gairivArNavaH-rA0 6174 / 35 uddhi pu. (ut+dhA+ki) 2. ghaa29|| 42nAra. uddharSaNa na. (ut+haS+Nic+lyuTa) harSayuta 42, uddhara tri. (udgatA dhUrasmAt ac) suMsarI garnu, ati utsAha pamADavo-zarIra upara ruvAMTA UbhA maniyaMtrita, ni.za, bhuta, sthUsa, moTuM, mA2 varanu, 2ai. . -hitamuddharSaNaM caiva uvAca prathitaM vacaH 48, bhabhUta, yuM -yatnavAnapi tu zrImAllAGgarAmA0 2 / 2 / 1 / loddhAraNodhuraH-bhA. va. 147 a0 uddharSiNo strI. (ud+haS+striyAM GIp) vasaMtatiast uddhRta tri. (ud+dhU+kta) sa, bAsesa, Thesa, 138. -mArutabharoddhRto'pi dhUlivrajaH-dhana0 uddharSin tri. (ud+haS+Nic+Nini) atyaMta 12.4. udhUnana na. (ud+dhU+Nic+nuk+lyuTa) 5va, uddhava pu. (ud+hu+AdhAre ap) yazanI bhani, utsava, occhava, kRSNano snehI te nAmano eka yAdava Saj, ye 37g. -yAvaduddhavasaMvAdaM SaSThe'hni parikIrtayet- udbhaTaH, udhUpana na. (ud+dhUp+lyuT) dhUpa, 55, 45o, amu -vRSNInAM sammato mantrI kRSNasya dayitaH sakhA / dravyathI UMce tapAvavuM, UMce tapAvavAmAM sAdhanarUpa dravya. ziSyo bRhaspateH sAkSAduddhavo buddhisattamaH / / -bhAga0 uddhavadUta na. (uddhavo dUto yatra) te. nAmarnu . DAvya. uddhRlana na. (ut+dhUla+Nic+ lyuT) dhUmanA. 4 uddhavasaMdeza pu. (uddhavasya saMdezaH) meM nAmarnu me. zarIra vagere upara mardana karavuM te, rasoImAM upayogI DAvya. bhasApa vagaire, yuureyuu2|| 42 -bhasmoddhUlana- kAvya010 uddhasta tri. (utkSiptau hastau yena) ya. 426u laij. | urdUSaNa na. (ut+dhUS+ lyuTa) robhAya, 2aizi Bchi uddhAna na. (uddhIyate'sminnagniH dhAJ AdhAre lyuTa) thavate. 1. yUdo, (karmaNi lyuT) 2. vo, ga. uddhR (ud hR) vi.kRta 42, n||242vii, uddhAra 42vo. uddhAnta tri. (ud+dhA+jha) bha6 karanI thI, mA.38., ___ -eSa tvAM sajanAmAtyamuddharAmi sthiro bhava-mahA0 bahAra kADhela. 5. / 189 / 23 uddhAra pu. (uddhiyate ud+ha+bhAve ghaJ) bhusti- | uddhRta tri. (ut+ha+kta) 652 338. -itIva azvasya vayamuddhAramuddharAmahai-zatapatha0 13 / 3 / 4 / 2, vAhainijavegadarpitaiH payodhirodhakSamamuddhRtaM rajaH-nai0 - dInoddhAradhurandharastvadapado nAste madanyaH kRpA- 1 / 69, jaye. ghA29 428., bhogavIna. choDI. hAla, ratnA0 25, 424 168 42 te, uddhAra 42vo 91 738, 6.3. nANeda, 3gl2 rekha -uddhartumaicchat -nimagnasya punaruddhAra eva durlabhaH-bRhadAraNyakopa0, prasabhoddhRtAriH-raghu0 2 / 30, 7i3, sana. vagere. tyA 12vI, 63, 2. dhaa29|| 42, saMza, ayAna | uddhRtapANi tri. (uttarIyAt uddhRtaH bahiSkRtaH pANiyena) bahAra kADhavuM, devuM, pharIthI saMpatti prApta thavI. | uttarIya vastramAMthI bahAra kADhelA hAthavALuM. Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uddhRti-udbhida] shbdrtnmhoddhiH| 393 uddhRti strI. (ud+ha+ktin) the. 34, ye. pA29 / udbodhakatva na. (udbodhakasya bhAvaH tva) smRtirnu, 72, 63, maDA2. taj, uddha82 42vo / yo44tva, sm29|nu, 52528 4829... -zalyoddhRtivraNajJAnaM dUtasvapnanidarzanam-suzrU0, | udbhaGga tri. (ud bhaJja ghaJ) tA.na. sasA 2, 4I -cayante tIrthAni tvaritamiha yasyoddhRtividhau-gaGgA0 28 | 2. uddhRSita tri. (ud hRS kta) SathI. Thena romAMya. udbhaTa pu. (ud+bhaT+karaNe ap) sanA 0125vAnu UbhA thayAM hoya te. sUpaDu, yamI, sUrya, zreSTha bhAzayavAgo, maDAzaya, uddhamAna na. (uddhamati vahniratra ud+dhmA+lyuTa) yUro, zreSTha graMthanI bahArano lokaprasiddha jeno vaktA jaNAyo maThI, sTava.. nathI. tevo. 28 -pade pade santi bhaTA raNodbhaTAHuddhaya pu. (ujjh+kyap) te. nAmanA. . 6 -kulaM naiSa0 1 / 12 bhidyoddhayasannibhau- bhaTTi: 5 / 22; -toyadAgama ivoddhayabhidyayoH-raghu0 118 udbhava pu. (ud+bhU+bhAve ap) utpatti, 6.2 // ubaddha tri. (ud bandh kta) paji , alo, 6, -dilIpasUnurmaNirAkarodbhavaH-raghu0 3 / 18. (tri. ud+bhU kartari ac) utpattivANu, - somodbhavAyAH sarito saMhata, sIne. udbandha pu. (ud bandha bhAve ghaJ) 652na artha huA.. nRsomaH-raghu0. (tri. udgato bhavAt) saMsArAtAta. udbandhaka (pu.) dhobInI tanI [saM.72 -Ayogavena vi. sota, ma. sthAna. viprAyAM jAtAstAmropajIvinaH / tasyaiva nRpakanyAyAM udrAvana na. (ud+bhU+Nic+lyuTa) bhAna, 54, jAtaH sUnika ucyate / / sUnikasya nRpAyAM tu jAtA utpAhana, tina, utprekSA, saSTi, apekSA, avasAnA. udbandhakAH smRtAH / nirNajayeyurvastrANi aspRzAzca -udbhAvanamakurvantau vidurasya mate sthitAH-bhA. A. bhavantyataH / / a. 141 udbandhana na. (ud+bandha+bhAve lyuTa) ye. Miuj, udbhAvita tri. (ud+bhU+Nic+kta) bhAne, sTa, gaLe phAMso khAvo, phAMsIe caDhavuM. cintavela. udbAhu tri. (uttolitaH bAhuyena) yA 28 vANu, udbhAsa pu. (ud+bhAs+ bhAve ghaJ) utkRSTa sild, U.5t2, -prAMzulabhye phale lobhAdubAhuriva vAmanaH-raghu0 1 / 3 hApti, zobhA, yama, pramA- vibhUSaNodbhAsi ubuddha tri. (ud+budha+kta) vi.se.sA, pra.sa. thaye.., pinaddhabhogi vA-kumA0 koca. pAmela, yA pela, tathayera -ubuddhAM | udbhAsavat tri. (udbhAsa+matup) pra.zamAna, timAna. ca jagaddhAtrI pUjayed dIpamAlayA-tithitattvam / / udbhAsita tri. (udbhAs+Nic+kta) hApasa, zela. uddhRhaNa tri. (ud bRMha lyuTa) vadhA2nA2, zati. hena62, udbhAsin tri. (udbhAs+ini) 15zamAna, pratibhAna. sazakta banAvanAra, (6) nyAya vagerenA mate jANelI udbhAsinI strI. (udbhAs+ ini striyAM GIp) .5zavatI, vastu saMbaMdhInA jJAna vagerethI jenuM uddIpana karavAmAM zomatI, hotA. strI.. sAvyu cha te. me. saM2442, mRta. thaye... - -ubuddhaM udbhijja pu. (ud+bhid+jan+Da) mIna. DI. pahA kAraNaiH svaiH svairbahirbhAvaM prakAzayan-sA0 d03|162 udbodha pu. (ud+budha+ghaJ) dezaloca. nyAyA ibhate. thanA2. vesa, choDe vagaire-udbhijjAH sthAvarAH sarve smRti. utpana. 12vA bhATe saM2482nu, dApana, -nanu bIjakANDaprarohiNaH-manu0 1 / 46, - jarAyujANDa jAtAni svedajAnyudbhidAni ca-mahA0 14. parvaNi / kathaM rAmAdiratyAdhubodhakAraNaiH sItAdibhiH sAmAjikAnAM ityubodhaH ? -sA0 da0 3, - utsAhAdi udbhid pu. (ud+bhid+kvip) 652no 206 mI. te samudbodhaH sAdhAraNyAbhimAnata:- sA0 da0 3 / 41 nAmano eka yajJa, vRkSa, ghAsa, latA vagere pAMca udbodhaka tri. (udbodhayati ud+budha+Nic+Nvula) a.2nA sthAva2 -udbhidA yajata iti-zrutiH / uddIpaka uddIpana karanArA, bodha ApanAra, jAgRta | udbhida pa. (uda+bhida+ka) vRkSa vagere pAMya 4.52nA 42 // 2, dhyAna. 42vanA2 -ratyAdhubodhakA loke sthAva2 -udbhidAni palAlakSukarISaveNukSitijAni-suzrute, vibhAvAH kAvya-nATyayoH -sA0 da0, (pu.) sUrya. saMku2 - aGkuro'bhinavodbhedi-amara0 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 shbdrtnmhoddhiH| [udbhinna-udyApanikA udbhinna tri. (ud+bhid+kta) utpanna thayeTa, prasaTa udyat tri. (ud+yA+zatR) 665 matuM, athe. 4], thayesa. DI najara yIza nava- yauvano- taM -nekSetodyantamAdityama -mana0; -udyddivaakrdinnshaishvaaH| mayUkhazikhApaviddham bhaktA0 sto0 38, -udyacchazAGkauddhU (bhvA0 para0 preraka) viyAra 72vo, yiMta. zucinirjharavAridhAram-bhaktA0 sto0 30 udbhUta tri. (ud+bhU+kta) utpana thayesa, 6ttuMga, prasUta, udyata tri. (ud+yam+kartari+kta) GghamavANu, se nyAyamate. pratyakSa yogya. -udbhUtasparzavadravyagocaraH udyama karyo hoya te, taiyAra thayela, ugAmela. so'pi ca tvacaH-bhA0 pa0 56, -udbhUtabhISaNa- -prajArthasAdhane to hi paryAyodyatakArmukau-raghu0 4 16. jalodarabhArabhugnAH -bhaktA0 41 (na.) 6. -udyataH sveSu karmasu-raghu0 17 / 69, - udbhUtatva na. (udbhUtasya bhAvaH tva) pratyakSAtva, prayo hantuM svajanamudyatA:-bhaga0 1145, 6. (pu.) thano dharmavizeSa. paricche. udbhUtarUpa tri. (udbhUtaM ca tat rUpam) netranA viSayane. | udyatAyudha tri. (udyatamAyudhaM yena) l &thama zastra yogya. 35. -udbhUtarUpaM nayanasya gocaram- bhA0 pa0 dIdhu cha te.. udbhUti strI. (ud+bhU+ktin) 6tpatti, uttama vibhUti, | udyati strI. (ut+yam+bhAve ktin) 6dhama. -vaizvadevAni 65, mAlAhI- umA vadhUbhavAn dAtA yAcitAra | juhotyazvameghasyodyatyai / -zata0 brA0 ime vayam / varaH zambhuralaM hyeSa tvatkulodbhUtaye udyandhA strI. sana sUsi. alsivi. 2421. . vidhiH-kumA0 6182 AjI 8130. udbheda pu. (ud+bhid+ac) romAMya, 3ai SL 45 udyama pu. (ud+yam+ghaJ na vRddhiH) prayAsa, prayatna, 4i... mahAna. utpatti thavI, 4.82, bheDA5, saMgama, ____ghama. -nizamya cainAM tapase kRtodyamAn - ku0 samAgama, vicela, Bnj - umAstanobheda- 5 / 3, -zazAMka menA na niyantumudyamAt-ku0 5 / 5, vizeSakAntam-ku0 784, -taM yauvanodbhedavizeSa- 6gho, ayu 12,60HQ -vipradaNDodyame kAntam -raghu0 5 / 38 kRcchramatikRcchre nipAtane -pA0 smR0 udbhedana na. (ut+bhid+lyuTa) 521. 2. zubha. | udyamana na. (ud+yam+Nic+lyuTa) lIye. 34, thu pra.pzana. -camasodbhedane viprAstatrApi kathayantyuta-bhA. | 2, ma. va. a. 88 udyamita tri. (ud+yam+Nic+kta) yu. 428., uddhama pu. (ut+bhram+ghaJ na vRddhiH) 6ve, yota26 60mela, 63, 6dhama bhATe presa -Atmano mamag, silt. madhumadodyamitAnAm -kirA0 966 udghamaNa na. (ut+bhram + lyuT) 652nI. ma. mI. udyAna na. (ud+yA+AdhAre lyuTa) 52, mAyo, udbhrAnta na. (ud+bhram+bhAve kta) mama ta, ya ___43 - bAhyodyAnasthitaharazirazcandrikAdhautahA yA . talavAra. 321vAta. - mArIcoddhAntahArItA -megha07 malayAdrerupatyakAH-raghu0 4 / 46. | udyAnapAla tri. (udyAnaM pAlayati pAla+aN) bhAjI, (tri. ud+bhram+kartari kta) ilaaj, 2. ma.ma.na.2, vAna, yArnu 215422 - udyAna3242, 2. mAveza, 32ve.sa. -udbhrAntahRdayazcApi pAlasAmAnyamRtavastamupAsate-kumA0 2 / 36 vivarNahRdayo'bhavat-rA0 udyAnapAlaka tri. (udyAna+pAl+Nvul) 652nI. artha uddhAntaka tri. (udbhrAnta+kan) dhUrIta. ti, dhUmIna. | mo. 4. udyApana na. (ud+yA+Nic lyuTa) vrata vagairenI. samApti, udya tri. (vad+kyap) vA yogya, dhyAna, dhya. matu, pratiSThA, As4 ta, mA. kotavA. yogya. -supyupaprada evAsya sAdhutvam, na | udyApanikA strI. (ud yA Nic puk lyuTa kan TAp) pRthak prayogaH -mRSoyam / yAtrA karIne ghera pAchA pharavuM. Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udyAma-udvaha shbdrtnmhoddhiH| 395 udhAma pu. (ud+yam+karaNe ghaJ) athe. laghavAnu / udratha pu. (udgato ratho yasmAt) 2thano jIsI, DU, ___sAdhana, hora vagere. tAmayUra pakSI.. udyAva pu. (ud+yu+ghaJ) 652thI. bhi.zra. 42, mizra.. udrapAraka pu. 2.5 tano sapa. udyAsa pu. (ut+yas+ghaJ) prayAsa, udyoga, ma. te. udrikta tri. (ud+ric+kta) atizaya, madhi, sTa. nAmanA eka deva. udrikti strI. (ud rica ktin) ma.isdl. udyukta tri. (ut+yuj+kta) GdhamI, taiyAra, sa.44. udraja tri. (ud ruj ka) nAza. 4282, 047ne. pAunA2. udyoga pu. (ud+yaj+ghaJ) 6ghama, prayatna, prayAsa, udreka pu. (ud+rica+ghaJ) vRddhi, matizaya, ma 'bhArata'rnu, udyoga 56 - udyogaM sarvasainyAnAM -adhunaiva kuraGgAkSi ! jahAra jagatAM manaH / na jAne daityAnAmAdideza ha-mArka0 pu0 88 / 2, -udyogAda- yauvanodreke jIvanasyApi kA gatiH / / -udbhaTaH, nivRttasya susahAyasya dhImataH / chAyevAnugatA tasya vadhA, 648ma-mAraMbha -gato bhaktyudrekaH pariNatimasau nityaM zrIH sahacAriNI-nItivAkyam / cakravapuSA -zi0 mahimna0 udyogaparvan na. (udyogasya pratipAdakaM parva) 'mahAbhArata'rnu udrekA strI. meM tanI dAma.. 6dhoga pava. udrecakaH tri. (ud ric Nvul) dhAranA2, vRddhi 4282. udyogin tri. (ud+yuj+ghiNun) 64mI, manatu, udvaMzIya na. sAmavehano mA. prayatna 4252 -udyoginaM puruSasiMhamupaiti lakSmI: uddhat tri. (utkarSitaH svabhAvo'styasya vA matup hito0 nItisAre-13 __ masya vaH) utkRSTa, nita. udyojaka tri. (ud+yuj+Nvul) pravata, pre24, yo48 udvatsara pu. (utkrAnto ravisaMkrAnti cAndro mAso atra) 22. pAMca prakAranA varSamAMnuM eka. udyojana na. (jai0 prA0 ujjoyaNa) .j, taiyArI udvapana na. (ud+vap+ lyuTa) hAna., 6592, lAya. toga, 12vI.. tuj, 6.31 naing. udyojita tri. (ud yuj Nic kta) 68146.2 se. udvamana na. (ud+vam+lyuTa) mo.3j, l2. staj. yitra (ma. 05 vANa). uyota pu. (ud yuj ujjoya) te4-5.782, dhota, udvayas tri. (udgataM vayo'smAt) vRddha, 52Dhu. ajavALuM, nAmakarmanI eka prakRti ke jenA udayathI (pu. udgataM vayo'nnaM yasmAt) dhAnya. 5.51vana.2 vAyu. uNa-garama nahi chatAM prakAza karanAra zarIra prApta udvartta pu. (ud+vRt+ghaJ) matizaya, ma..-udvarto hi granthaH samadhikaphalamAcaSTe- vyAka0 TIkA, yogavaM. thAya. jema caMdra, nakSatra, ratna vageremAM. A nAmanuM amuka koI cUrNathI zarIra upara rahela mela vagerene bhASya cha he 'ratnAvalI', 'DAvyapraza' bhane. 'mahAbhASyapraddI5' 52 bhaNe. cha. dUra karavo te. sugaMdhita padArthonuM vilepana, pralayakALa. uddyotaka tri. (ujjoyaga) dhota. 422. udvartana na. (udvartyate'nena ud+vRt+Nic karaNe lyuTa) uddyotakara pu. bhAbhASya-pradIpa'na bhASya rakheM nAma. zarIrane sApha karanAra padArtha, zarIrane sApha karanArA uddyotana na. (ud dyut Nic lyuT) Hzata thavAnI padAthothI zarIra sApha karavuM te, lepavuM, ghasavuM, yA. -udvartanamapasnAnaM viNmUtre raktameva ca-manu0 4 / 132, uddyotanAman na. (ud dyut ujjoyanAma) nAmabhanI yong, the. dU6j -moghIkartuM caTulazapharod.5 prati. vartanaprekSitAni -megha0 40, poTa, ApoTaj. uyotita tri. (prA0 ujjoviya) 2tna sAhithA. zita udvartanIya tri. (udvarttanAya hitaM cha) zarI2ne sAI -udyotiteSu bhavatA bhuvaneSu nAtha ! -kalyA0 2vArnu dravya. sto 26 udvarddhana na. (ud+vRdh+ lyuT) mananI. 262 saj, udra pu. (unatti klidyati und+rak) enalA . ____qdhAra. (tri.) vadhAranA2. udraGka (Gga) na. nayArI meM nagara, sau.ma52, gaMdhava udvaha pu. (udvahati UrdhvaM nayati ud+vaha+ac) dAI nagara. ___4nA, bhAvanA, (21, sudA) 10. 27nArI, Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 niraMtara rahenAro, putra, hIro, vaMzakAra -udayamastamayaM ca raghUdrahAt - raghu0 9 / 9, sAta vAyumAMnI kheDa vAyu, vivAha. zabdaratnamahodadhiH / udvahana na. ( uttolya vahanam ud + vah + lyuT ) jAMgha vagere upara upADI laI javuM - bhuvaH prayuktodvahanakriyAyAH raghu0 13 / 1, vaDe, aMyavu, -ApInabhArodvahanaprayatnAt-raghu0, vivAha.. udvahA strI. (ud + vah + ac+TAp) nyA, putrI. tri. (UrdhvaM vahniryasya) tAjA agara agni varasAvanAra - udvahnilocanam - zi0 4 / 28 udvAdana na. (ud+vad + Nic + lyuT ) yethI 4gAva, UMcethI vagADavuM. udvAna pu. (ud+vat saMbhaktau +ghaJ) laTI ravI, joDavu, jahAra aDhavu. (tri. ud+van + ac) khoDela, jahAra adeva, aMgArA, sTava. udvAnta tri. (ud + n + kta) uparano artha dukha. (pu.) maharahita (hAthI) udvApa pu. (ud+vap+bhAve ghaJ) bhUNamAMthI ujeDavu, ye dhAraNa Davu, bhuuna, tyAga avApodvApAbhyAm muktA0 udvAmin tri. (ud vam Nini) saTI 42nAra. udvAya pu. (ud+vA+ghaJ) zAMta thavu, harI 4, hosavAI dhuM. udvAza pu. (ud vaz ghaJ) vilApa uratAM nAma levu, adhika zobhAM zetAM zetAM nAma sardhane zevuM - udvAzyamAnaH pitaraM sarAmam - bhaTTiH 3 / 32 udvAsa pu. (udvas+ghaJ) potAnuM sthAna choDI khasta pAmavu, nirvAsita 42, tisAMbhala hevI. udvAsana na. (ud+vas+ Nic + lyuT) bhAravu, bhArI nAja, choDa, rabha sApavI, kheDa sthAnathI jIbhe sthAne laI javuM, eka saMskAra. udvAsavat tri. (udvAs+ matup ) potAnuM sthAna choDI asta pAmanAra udvAsin tri. (udvAs+ matup Nini) dukha udvAsavat zabdano artha. udvAsya avya. (ud+vas+ Nic + lyap) choDIne, tane, rajA ApIne, eka sthAnethI bIje sthAne laI jaIne. (tri ud + vas+ Nic + karmaNi yat) yuM ravA yogya, UMce dhAraNa karavA yogya. udvAha pu. (ud+vah+ghaJ) vivAha, lagna asavarNAsvayaM jJeyo vidhirudvAhakarmaNi- manu0 3 / 43. smRtikhomAM [udvahana--udvRtta khA prahAranA vivAhanuM varzana che -brAhmo daivastathA cArSaH prAjApatyastathAsuraH / gAndharvo rAkSasazcaiva paizAcazcASTamaH smRtaH / / udvAhana na. (ud+vah + Nic + lyuT ) ye dhAraNa rI rAkhavAnuM sAdhana, jemAM be vakhata kheDavuM paDe tevuM tara, vivAha. udvAharkSam (udvAha RkSam ) vivAha bhATenuM zubha nakSatra - udvAhakSaM ca vijJAya rukmiNyA madhusUdanaH - bhAga0 10 153 udvAhika tri. (udvAha: prayojanamasya Thak) vivAhamAM sAdhana maMtra vagere -nodvAhikeSu mantreSu vidhavAvedanaM kvacit - manu0 9 64 udvAhita pu. ( udvAho jAto'sya tArakA0 itac ) parosa - udvAhitA'pi yA nArI jAnIyAt sA tu garhitAAgamasiddhAnte / udvAhinI strI. ( udUhyate svArthe Nic-karmaNi lyuT ) DIDI. (strI. udvAha: uddharaNaM sAdhyatayAstyasyAH ini GIpa) 1. choraDI, 2. jheDI. udvigna tri. (ud + vij+kartari kta) udvegavAnuM nodvignazcarate dharmaM nodvignazcarate kriyAm bhAratam, kaMTALela, vyAkuLa manavALuM, khaLabhaLI uThela, gabharAyela -nimagnodvignasaMhINaiH papre dInaizca medinI - bhaTTiH 4 / 42 udvij na. ( pAe chAMTIne) bhAeAsane mAnamAM sAvavate. udvivarhaNa na. ( ud+vivarha + lyuT ) uddhAra 42vo. -kaH zraddadhItAnyatamastava prabho ! rasAGgatAyA bhuva udvivarhaNam - zrIbhAga0 13 / 43, yAva, Dha, uThAva. udvIkSaNa na. ( ud + vi + IkS + bhAve lyuT ) ye bhevu, ( karaNe lyuTa) netra, khAM, na42 nAvI sakhIjanodvIkSaNakaumudImukham - raghu0 3 / 1 udvIta tri. (ud + vi + i + kta) vizeSa rIne aye gayela, cotaraphathI ubharAyela. ukyudas (ud vi ud as bhvA0 para0) pUrepUra choDI hevu, tabhvu. udvRtta tri. (udgato vRttAt nirA. sa.) churAyArI - udvRttAn satataM lokAn rAjA dharmaNaH zAsti vaimahA0 duSTa AyarAvANuM, aMye jheMDela, bhogavIne choDI hIdhesa, adhir3a, ghAzuM gamarAyesa, asaTuM thayela, uddaghATita, prasAritA (pu.) nAyatI veNAkhe thatI hAthonI mudrA. Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udvega-unnatI] shbdrtnmhoddhiH| 397 yAH pRthivIM payasondanti / undaru pu. ( und + uru) 362. udvega pu. ( ud + vij+ghaJ) vyADuna vittapazuM | und (rudhA0 para0 saka0 seT unatti) bhIMva pasAja-saMkSobheSvapyanudvego mAdhuryaM parikIrtitam-sA0 da0 3. pari0, virahathI utpanna thanAra chuHmanuM upara khAvavu, aMTAjo, bhaya, trAsa - manobhiH sodvegaiH praNayavihitadhvastarucayaH-kirA0; -zAntodvega - stimitanayanaM dRSTa bhaktirbhavAnyA - megha0 36, (na.) kheDa bhatanuM ij, sopArI. (tri. udgato vego yasmAt) vegavAnuM, vega vinAnuM, nizcala, sahI 4nAra. undura pu. ( und + ura uru vA ) 62. undurakarNI strI. (undurasya karNa iva parNamasyAH) G424-nI nAmanI vanaspati - undurakarNI. undUru pu. ( und + uruH ) 62. undUruzcAntrarahitaM tena vAtaghnakalkavat -vAbhaTe 9. a0 udvejana tri. (ud+vij bhAve lyuT ) udvega - paradArAbhimarSeSu pravRttAn nRn mahIpatiH / udvejanakarairdaNDaizcihnayitvA pravAsayet / / - manu0 8 / 352. pu. zabda dukha.. udvejanIya tri. (udvejana+cha) udvega DaranA, josavu vagere - udvejakaH udvejita tri. (ud + vij + Nic + kta) vega pAbhela, aMTAjesa - udvejitA vRSTibhirAzrayante - - kumA0 udvedi tri. (unnatA vediryatra) aMthI vehIvANuM, aMgI solIvANuM vimAnaM navamamudvedi catuHstambhapratiSThitam - raghu0 17 / 9 udvepa pu. ( ud + vep + bhAve ghaJ) atyaMta pa, ghubharo. (tri. ud+vep+bhAve ac) panAra, tharatharanAra, atyaMta spesa, bhela. udvela tri. (utkrAntaH velAm) veNAne sonaMgI gayesa, bharyAdhAne vaTI gayesa, potAnA aMhAthI jahAra amaTIne vahetuM ( pAegI ). udvellita (ud vell kta-bhUta ka0 kR0) hasAvesuM udyAnesuM. (na.) sAva, chAna. udveSTana na. (ud+veST+ lyuT) vIMTavu, hAtha paga bAMdhavA, bheTavu, AliMgana, pITha agara dusAsobhAM (pIDA). (tri. udgataM veSTanAt) bhenAM baMdhana chUTI gayAM hoya te. jeNe baMdhana choDI nAkhyuM hoya te kayAcidudveSTanavantamAlyaH - raghu0 7/57 udveSTanIya tri. (ud veST anIya) baMdhanamAMthI chouvA pAtra - Adye baddhA virahadivase yA zikhAdAma hitvA, zApasyAnte vigalitazucA taM mayodveSTanIyam - megha0 93 udboDhR pu. ( ud + vah + tRc) paraganAra, pati. udhas na, khAu, khAMyaNa - Udhas zabda o. udhas (kryA.0 para0 aka0 seT udhrasnAti-) vIzavu, ( curA0 ubhaya0 saka0 seT udhrasayati-te) vIezavu, ye iMDavu. unna tri. ( und + kta) lInu jharela, pasAjela, dhyAju. unnata tri. (ut+nam + kta) yuM sthitaH sarvonnatenova krAntvA merurivAtmanA - raghu0 1 15, bhoTu -unnatena sthitimatA dhuramudvahatA bhuvaH kumA0, o4svI, usAsabhayu - samAdhAya samRddhibhiH karmasiddhibhirunnatAH - rA0 5 /61 / 5, (na. ut+nam + kta) hivasanuM bhASa bharAvA mATe sAdhanabhUta kheDa upAya -divasasya yadgataM yacca zeSaM tayoryadalpaM tadunnatasaMjJaM jJeyam - siddhAntaziromaNau, unnayana, unnati. unnatakAla pu. ( ut+nam + kta) chAyA uparathI vajata jANavAnuM sAdhana eka kriyA. unnatakokilA strI. kheDa prahAranuM vAdyayaMtra. unnatacaraNa tri. (unnatau caraNau yasya) bhayaM42. unnatacetas tri. (unnataM cetaH yasya) bhoTA bhanavANuM. unnatatA strI. (unnatasya bhAvaH tala) yAI, moTAI. unnatatva na. ( unnatasya bhAvaH tva) uparano artha dukha. unnatanAbhi tri. (unnatA nAbhiryasya) aMzI nAbhivANuM. unnataziras tri. (unnataM ziro yasya) ahaMmanya garviSTa. unnatA strI. (unnata +TAp) aMthI-moTI strI. unnatAnata na. (unnataM ca tadAnataM ca) yuM-nIyuM sthAna, suMdara vagere viSama. unnati strI. (ud + nam+ ktin) vRddhi, 65 stokenonnatimAyAti stokenAyAtvadhogatim - paJca0 1 150, yaDhatI, samRddhi - vakSojau karikumbha-vibhramakarImatyunnati gacchataH sA0 da0 3. pari0 garuDanI patnI, je dharmane paraNI hatI te dakSa rAjAnI putrInuM nAma. unnatimat tri. (unnati matup) unnata, DUbelu, umarAtuM - sA pInonnatimatpayodharayugaM dhatte - amaru0 30 unnatIza pu. ( unnatyA IzaH ) garuDa. Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 shbdrtnmhoddhiH| [unnaddha-unmatta unnaddha tri. (ut+naha+kta) lAye. mAMsa, 6-32, 6A | unnidraka na. (ud kan) 1133tl, I. 23 ta. -jahyasrateja unnaddhamatrajJo'syatratejasA-bhA. ska0 1 | utridratA strI. (unnidrasya bhAvaH tal) nidrA2lita, unnamana na. (ud+nam+lyuTa) nati, yu. 42j, 'suzruta' | visva25j, 23di, and 23 te... nAmanA vaidyaka graMthamAM kahela eka yaMtra karma, uMcAI, unidratva na. (unnidrasya bhAvaH tva) 652na. ma. humo. yA5. unnIta tri. (ud+nI+kta) 2. 4. vAyada, vita unnamita tri. (ud+nam+Nic+kta) manata, yu 728, 634 -atha prayatnonnamitAnamatphaNaiH -zizu0 1 / 14. | unnetR tri. (ud+nI+tRc) 2. 45 nA2, 48panA unamra tri. (ud+nam+ran) unnata, ye-namela- 2 // 2. (pu.) so vimAna. 1.5 vi.4. unnamratAmrapaTamaNDapamaNDitaM tat-zizu0 5 / 31 unnetra tri. (unnetR+aN-na vRddhiH) netAtvi4 saMdhI. unnaya pu. (ud+nI+ac) kA vagairemAthI. 550 aya, | unneya tri. (ud+ne+yat) 12. 4.6041yogya, panA ye se, sAhazya, samatA, 1250. karavA yogya, tarka karavA yogya, sAdazyanA AdhAre unnayana na. (ud+nI+lyuTa) vitaI, the. se, me. je anumAna karavA ke nirNaya karavA mATe yogya tana pAtra. (tri. unnamitaM nayanaM yasya) yA 428 // Doya te. netravANu - teSvevonnayanamabhyabhisomAnunayantIti zruteH udbarhaNa na. (ud+ barha + lyuTa) bhUgamAthI. 62.50. ing, -kAtyAyane 22 / 10 / 5 UMce dhAraNa karavuM. unnasa tri. (unnatA nAsA yasya ac nasAdezaH) ya udvarhita tri. (ud+bRha+kta) bhUgamathI. 630 naide, ___navANu -unnasaM dadhatI vaktram-bhaTTiH 4 / 18. ye jeyesa. tra. (uta naha lyaTa) samata. jalADita| unmajjaka tri. (uda+masja+Nvala) 550 ko3 652 dhana. vinAna -matsaMzrayasya vibhavonnahanasya nityam taranAra. (5) kaMTha sudhI jaLamAM rahI tapa karanAra -bhAga0 11 / 1 / 4 tApasa. unnAda pu. (ud+nad+ghaJ) yo. za6, Balsale, | unmajjana na. (ud+masj+lyuTa) 5. vagaire 652 BByArI, yo avA4 - zarabhonnAdasaMjuSTaM tara, 2 na.5mg- salilonmajjatamujjhati nAnAmRganiSevitam -bhA0 va0 158 a0; dRSTAnA / sphuTam-naiSadha0 eka putranuM nAma. unmaNi pu. (ud nI Nyat) sa.pATI. 752 57\ ratnaunnAbha pu. (unnatA nAbhiryasya ac) te. nAmanI meM girayo bibhradunmaNIn-bhAga0 10 / 27 / 26 sUryavaMzI. 20% -unnAbha ityudgatanAmadheyaH- raghu0 unmaNDala na. (ullagnaM maNDalam) hivasa trinA vdhaa| unnAbhi tri. (unnatA nAbhiryasya) yI nAmivANu, duIj. ghaTAunu sAdhana, bhaMusano meha. (tri.) 82 bhaMgavANu. (pu. strI. unnatA nAbhiH) yI du thA. nAmi. unmaNDalakarNa pu. (ullagnaM maNDalaM karNe yasya) chAyA unnAya pu. (ud+nI+ghaJ) ye 45 deg4, vita5, uparathI divasa jANavA mATe UMce maMDaLamAM rahela ayyaya -unnAyAnadhigacchantaH pradrAvaiH vasudhAbhRtAm- sUryanuM chAyAkaraNa. bhaTTiH 7 / 37 unmaNDalanR pu. (zaGku ullagnaM maNDalaM nari) sakSana unnAyaka tri. (uTa+nI+Nvul) 2. 45 42, vimA kSetra jANavA mATe unmaSThala zaMku. 2nA2. unmaNDalazaGku (pu. ullagnaM maNDalaM zaGkuH) 652no unnAha pu. (ud+naha+ghaJ) yUM usane iuj, dhRSTatA, artha mo. ta5, sana2. (na.) si(r). unmatta pu. (ud+mad+kta) dhatUrI- unmattamAsAdya unnidra tri. (udgatA nidrA yasya) vi.sa. 5.me.la., nidrA haraH smarazca-nai0 39 / 8, bhun6 vRkSa. (tri.) iDu, 2rita- tAmunidrAmavanizayanAM saudhavAtAyanasthAm-megha0 pAgala, graha ke bhUtanA vaLagADavALuM, uddhata, nazAmAM 88; te42vI, hehIpyamAna- unnidrahemanavapaGkaja- yayU2, 683 pAnA2, atyaMta mahonmatta - madonmattasya puJjakAntI-bhaktA0, -nItvA nirbharamanmathotsavara- bhUpasya kuJjarasya ca gacchataH-paJca, - unmattAnAM ca sairunnidracandra kSapAH -kali0 yA gAthA zizUnAM ceSTitaM ca yat-malamAsatattve / Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ humo. unmattaka-unmAna] shbdrtnmhoddhiH| 399 unmattaka pu. (unmatta iva kan) 0.5 tano tapasa.. | unmanI srI. (unmanas+GI pRSo0) yogAnA mananI (tri. unmattasyArthe kan) unmatta 106 hu.. me. tanI avasthA, kSulyatA, leyenI... unmattakIrti tri. (unmattA kIrtiryasya) unmattoma nI. | unmanIbhU (bhvA0 para0) utteti thaj, kSubdha thA. khyAti che te. unmantha pu. (ud+manth+bhAve ghaJ) vadha, nA, bhArI unmattatA strI. (unmattasya bhAvaH tal) 6matta. ___, bhathI. nAuj, pAsa, pAsI naug. unmattatva na. (unmattasya bhAvaH tva) 52no mAtha unmanthana na. (ud+manth+lyuT) alag, bhaya, humo. - valovavAnuM sAdhana ravaiyo, mArI nAkhavuM vagere. unmattagaGga avya. (unmattA uddhatA gaGgA yatra) te nAmanI / unmayUkha tri. (Uni mayUkhAni yasya saH) 5zamAna, heza. hAptiAgo -uccairazokatarusaMzritamunmayUkham / unmattagIta tri. (unmattena gItam) is8 mAse. 2||ye, bhaktA028 pAgala mANasano bakavAda, unmana na. (ud+mRd+lyuTa) yoga, yasa, vAyune. unmattapralapita tri. (unmattena pralapitam) 652no. artha vyavasthita karavA mATeno "suzruta prasiddha eka vyApAra, mardana karavAnuM sAdhana, mAliza karavA mATe sugaMdhita unmatha tri. (ud+ma+bhAve lyuT) bhathI. nAmanAra, (ta). coLI nAMkhanAra, mArI nAkhanAra. unmA strI. (ud+mA+a) | bhA5, touj. unmathana na. (ud+math+bhAve lyuT) bhathI. naing, unmAtha pu. (unmathyate'nena ud+math-karaNe ghaJ) 4258 4alaj- kUrme dhRto'driramRtonmathane svapRSThe-bhAga0 vagerene bAMdhavA mATe mUkeluM eka phUTa yaMtra, phAMsalo, 11 / 4 / 18, yogI nainj, ma.na. 42j, bhArI nAma, vahIvAna. laj -prabho ! madbANAnAM ka iva -anyo'nyasutonmathanAt-raghu0 7 / 52, 'suzruta' graMtha bhuvanonmAthavidhipu-prabodha0, bhArI urg, yAtanA, prasiddha me. yaMtra- vipakSacittonmathanA nakhavaNAHkirA0 unmAda pu. (ud + mad+ghaJ) . tano bhAnasa. roga, unmathita tri. (ud+math+bhAve kta) mathI. merA, i3555, 6nmatta5- cintA sammoha unmAdaH coLI nAMkhela, ghasI nAMkhela. kAmazokabhayAdibhiH -sA0 da0 30, -madayantyuddhatA unmada tri. (udgato mado mattatA'sya) mahavANu, ne. doSA yasmAdunmArgamAsthitAH / mAnaso'yamato bha6 thayoDoyate, bha6 6tpanna 3 tevU- madhukarAGganayA vyAdhirunmAda iti kIrtitaH / / -gAruDa0 199 adhi0, muhurunmadadhvanibhRtA nibhRtAkSaramujjage- zizu0 6 / 20, -yA vipralambhamahApattiparamAnandAdijanmA'nya-udIrayAmAsurivonmadAnAm-raghu0 29 sminnanyAvabhAsa unmAda:- rasa0. (tri.) pAgala, Du, unmadana tri. (udbhUto madano'sya) ne Ama pe thayo / eka vyabhicArI bhAva. ___Doya. ta- tadAprabhRtyunmadanA piturgRhe-kumA0 555 / unmAdaka pu. (ud+mad+Nic+Nvul) 9 janAva unmadiSNu tri. (unmad+tAcchIlye iSNuc) unmAdI bhUnA2 dhaMtU vagaire. svabhAvavALuM, gAMDuM, nazAmAM cakacUra, jeNe madirA | unmAdana pu. (ud+mad+Nic+lyuTa) te namarnu pI. Doya te, ne. (thAna.) bha6 aratI hoya te. kAmadevanA pAMca bANo paikInuM eka bANa, gAMDA unmanas tri. (udbhrAntaM mano'sya) 8.381vANu, utta , | anAvI. he ta. (tri.) banAvA bhUnA2.. pIThe sthaNe mAnavANu, uthya manavANu, kSubdha, methena- | unmAdavat tri. (unmAdo'styasya matup masya vaH) payodhareNorasi kAcidunmanAH-ki0 8 / 19 6mAhavANu, Du, 5une. unmanaska tri. (udbhrAntaM mano yasya kap) viyogathI. unmAdin tri. (ud+mad+Nini) unmatta za6 mI. sa, mAtura, utsu. 652no sAtha. humo. | rakSedunmAdinaM yatnAt-suzru0 unmanAyate (nA. dhA. A.) beyena thaj, manamA kSulya | unmAna na. (ud+mA+bhAve lyuTa) talai, sizei, yu tha. / pramA, 5g, tuj. (pu.) do seTamu, me, bhA5 Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 shbdrtnmhoddhiH| [unmArga-upakaNTha -unmAnazca ghaTo rAzirToNaparyAyasaMjJitaH -zAGga0 | unmUl (nAmadhAtu-ud+ mUla+Nic unmUlayati-te) pUrva0 1. a0 | bhUmAtha. 69.. na. unmArga tri. (utkrAntaH mArgAt) bhAna. bhA.jaganAra, | unmUlana (unmUla+Nic+lyuTa) bhUmAtha meM thI. . savaNe bhAge nA2 - unmArgaprasthitAnIndriyANi- -na pAdaponmUlanazaktiraMhaH-raghuH 2 / 34 kA0 965. (pu. viruddhaH mArgaH) viruddha bhA0, vo | unmUlita tri. (unmUli+kta) bhUgamaithI. 69.na.. mArga, sIdhA mArgamAMthI calAyamAna thavuM. -dUre santu phalAni hanta bhavatA tanmUlamunmUlitam, unmArjana na. (ud mRj Nic lyuT) 23j, pU7j, -laGkAmunmUlitAM kRtvA kadA drakSyati mAM patiH-rA0 ghasI nAkhavuM te. 56 unmiti tri. (uda+mA+ktina) yA prabhAvAj. (strI.) | unmRjAvamRjA strI. (unmRja avamRja yasyAM kriyAyAm) bhA5j, 34na 42j, tAsa. jemAM "tuM sApha kara', 'vALI nAMkha' ema kahevAmAM unmizra tri. (ud mithra ac) meNase, yitraviyitra.. Ave te kriyA. unmiSa tri. (ud+miSa+ka) 4i252, prada, thou | unmRd (jyAdi0 para0) mAlIza. 42vI, bhasaj. ___ zavAj. unmRzya tri. (ud+mRz+kyap) &Atha yo prazane spazA unmiSita tri. (ud+miS+kta) visesa, bhAsada, pradipa 42vA yogya, 652thI. bha334 yogya. (avya. thayesa, 5 zesa. - vyalokayadunmiSitaisataDinmayaiH ud+mRz+lyap) 652thI. spa rIne, hAtha lAyo urI sauDIne. -kumA0 5 / 25 unmIla pu. (ud+mIla+ghaJ) vi.sa., Hin.6ghAvI.. unmedA strI. (udgataH medaH) 94315j, sthUsatA. unmIlana na. (ud+mIla+lyuTa) vi.sa. 5|mg, in unmeya tri. (ud+mA+yat) bhA5vA yogya, vA yogya, toNavA yoya. dhAvI. vagaire -ajJAnatimirAndhasya lokasya tu viceSTataH / jJAnAJjanazalAkAbhinetronmIlanakArakaH / / unmeSa pu. (ud+miS+ghaJ) netra vagairenu 6ghAuj, 85341- svakiraNapariveSonmeSazUnyAH pradIpA:-mahA0 1 / 184 raghu0 5 / 74, - khadyotAlIvilasitanibhAM vidyudunmeSaunmIlita tri. (ud+mIl+kta) visesa, zekha, dRSTim -megha0 20 pAuda, 6ghaDesI mAMga - cakSurUnmIlitaM unmeSaNa na. (ud+miS+ lyuTa) 652no. artha. hu. yena tasmai zrIgurave namaH-guruyatimantra; - -unmIlitaM -manmathonmeSaNAtivistIrNA zobhaiva kAntiH-sA0 da0 tulikayeva citram -ku0 1 / 32 unmocana na. (ud+muc+lyuTa) chou, choDI bhUj, unmukta tri. (ud+muc+kta) chU, na. vinAnu... baMdhanathI chUTA karavuM. unmukha tri. (ud-UrdhvaM mukhamasya) yA bhupavAj. upa avya. (vapa+ka) mahinA arthamA -upa parArddha 6Elol, taiyAra, utsu, tat52. -asau zaraNyaH / harerguNAH-pANiniH 2 / 3 / 9; hInabhA -viSNumanvaya'te zaraNonmukhAnAm-raghu0 6121; -mano'bhirAmAH zRNvantau bhargaH zakrAdaya upAcyutam-mugdhabodhe kArake 7, 5se., rathanemisvanonmukhaiH-raghu0 9 / 39 samIpa, sAmIpya - upasamidhamupasamit, upanadamupanadi unmukhatA strI. (unmakha: bhAve tal) sazaMsA // 2 // -mugdha0 samAsa0 67, samAnatAmai, guntara pratyAzAnI sthiti. sthApanamai, vyAptimai, pUlabha, zastimai upakramate, unmukhara tri. (udgataH mukharaH) yethI. a4 422, bhAmamA -upakaroti namai, hoSa. 53vAma.i, kolAhalamaya. adhyayanamA -upadizati, saMta-cho me.vA. arthamai, unmugdha tri. (ud muha kta) 6dvigna, saM.uid, bhUTa, ane nidarzana arthamAM vaparAya che. upaka pu. (upa+kan) te nAmanA 2.5 RSi. unmudra tri. (udgatA mudrA yasmAt) 638, visesa, | upakaNTha tri. (upagataH kaNTham) pAse, nI , 38 prada.. __pAse, ma. vagairenI pAse- tasyopakaNThe ghananIlakaNThaH bhUpa Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upakathA-upakArya] shbdrtnmhoddhiH| 401 ta.. kutUhalAdunmukhapauradRSTaH -kumA0 7 / 51, - prApa | upakalApa avya. (kalApe iti vibhaktyarthe kalApasya tAlIvanazyAmamupakaNThaM mahodadheH-raghu0 4 / 34. (na.) samIpaM sAmIpye vA) samudAyamAM, samuhAyanA sabhI5, ghoDAmonI me 2nI gati-paMyAti (avya.) | bhoravaNena pIchaivi, bho2. vagerenA yA 36- sabhI55 - premNopakaNThaM muhuraGgabhAjo | upakalpa tri. (upagataH kalpam upa kRpa ac, ghaJ vA) ratnAvalIrambudhirAbabandha-zizu0 mAyArane prApta thayesa; AbhUSa- tapanIyopaupakathA (upagatAH kathAH) nAnI vAtA, hU~ hamasI, kalpam-bhAga0 3 / 18 / 9 usso . upakalpana na. (upa+kalpa+Nic+lyuTa) saMpAina, prApta upakaniSThikA strI. (upagatA kaniSThikAm) 24.dI. 2. ta, Ayo.4na, taiyArI, posalpita, 3j AMgaLInI pAsenI AMgaLI anAmikA. upakanyA strI. (upagatA kanyAm) anyAnI sabhI varga3. upakalpanA strI. (up+kalpa+yuc) 652no. artha. hu.. upakaraNa na. (upakriyate'nena upa+kR+lyuTa) sevA upakAdi pu. pANinIya vyA425 prasiddha me 206samUha, karavI, anugraha karavo, sahAyatA karavI, upakaraNa, hema:- upaka, lamaka, bhraSTaka, kapiSThala, kRSNAjina, harakoI kAmanuM mukhya sAdhana, rAcaracIluM rAjA vagerenAM kRSNasundara, cUDAraka, ADAraka, gaDuka, udaGka, chatra. yAma2 vagere. (jai0 prA0 uvagaraNa) vastra pAtra sudhAyuk, abandhaka, piGgalaka, piSTa, supiSTa, vagere nivahinAM sAdhana, bAhya IndriyanI zaktivizeSa mayUrakarNa, kharIjaGgha, zalAthala, pataJjala, padaJjala, (tri. upagataH karaNama) indriyona prApta. (avya. kaTheraNi, kuzItaka, kAzakRtsna, nidAgha, kalazIkaNTha, karaNe iti vibhaktyarthe, karaNasya samIpam sAmIpye dAmakaNTha, kRSNapiGgala, karNaka, parNaka, jaTilaka, avya0 sa0) indriyomai, ndriyonI sabhApa. vadhiraka, jantuka, anuloma, anupada, pratiloma, upakaraNadravyAvamodarikA srI. (prA0 jai0 ko0 apajagdha, pratAna, anabhihita, kamaka, vaTAraka, uvagaraNadavyomoyariyA) sAdhune rAmaid tanA lekhAbhra, kamanka, piJjalaka, karNaka, masUrakarNa, karatAM paNa ochAM vastrapAtrAdi upakaraNa rAkhavAM te, madAdha, kabantaka, kamantaka, kadAmata- ItyAhi. dravya uNodarIno eka prakAra. ahIM bahuvacanamAM gotra pratyayano lupu thAya che. upakaraNapraNidhAna na. (jai0 prA0 uvagaNapaNihANa) 03 | upakAra pu. (upa+kR+ghaJ) sevA, sahAyatA, bha66, upakaraNa gRhAdi ane lokottara upakaraNa-saMyamanA 64512, 53 -upakAro mahAMstAta kRto'yaM mama nivahika vastra pAtrAdi tenuM praNidhAna-upabhoga. khecaraiH -bhA0 va0 a0 15, -upakArApakArau hi upakaraNasaMyama pu. (jai0 prA0 uvagaraNasaMjama) maDA lakSyaM lakSaNametayoH -zizu0 2 / 37, -kRtopakAreva mUlyavALAM vastrano tyAga karI sAdAM dhoLAM vastra ratirbabhRva-kumA0 3 / 73 paheravAM te. upakAraka tri. (upa+kR+Nvul) 64.502 42n||2, 426 upakaraNendriya na. (jai0 prA0 uvagaraNiMdiya) zahAni. 1 // 29 // -- sparzastvagindriyagrAhyastvacaH syaadupkaarkHjANavAmAM heturUpa indriyanI zaktivizeSa. bhASA0 upakarNa avya. (karNe iti vibhaktyarthe, karaNasya samIpaM upakArikA strI. (upa+kR+TAp) 20%mada, 757k sAmIpye vA upa kan TAp itvam) anamai, AnanI 52-taM, 64512 42nArI, dharmauu. sabhI.. upakArin tri. (upakAra+Nini) 64.52 4282 upakartR tri. (upa+kR+tRc) 64512 4282, sAnuNatA __-dAtavyamiti yaddAnaM dIyate'nupakAriNe- gItA0, 42 // 2- upakAriNA sandhirna mitreNApakAriNA-zizu0 -upakAriNi vizrabdhe zuddhamatau yaH samAcarati paapm2|37; -hInAnyanupakartRNi pravRddhAni vikurvate-raghu0 hito0 mitra0 17 / 58, -upakI rasAdInAm -sA0 da0 624, | upakAryya tri. (upa+kR+Nyat) 64512 42vA yogya sevA karavI, anugraha karavA sahAya karavI. ___-zatrughnaprativihitopakAryamAryaH raghu0 13 / 79 Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 shbdrtnmhoddhiH| upakAryA-upakroza 35rbhA strI. (35++TA) rAjamahela, taMbu, rAjAne | tatra mucyate sunatI prathatA vitA viram | rahevA mATe bAMdhelI rAvaThI - toparicitopavAra! -sA. 20 -radhuo dha 46; -mAM radhupratinidhiH sa navopA pati strI. (35 kR vittanuM, zuM va) upakriyA bAlyAt parAmiva dazAM madano'dhyuvAsa-raghu0 5 / 63 anugraha, AbhAra. 3pavira na. (35+$+nyuTa) vyApti, phelAvuM, cotarapha ! 3patinuM tri. (35tamanena rUA. ni) upakAra nAMkhavuM, veravuM. (3vya. sAmIpyArtha) kiraNanuM samIpapaNuM, karanAra. kiraNamAM. 35ewaa tri. (35ta: Jaa) kRSNanI pAse gayela, 35chIvavA pu. (35ta: vikram) virATa rAjAnA kRSNane prApta thayela. (vya. kRWII samIpam) sALA kIcakanA nAnA bhAIonuM eka sainya, vAMsanA kRSNanI pAse, kuSNamAM. vRkSonI upazAkhAo- virATanAre ranana ! | 3papta tri. (35+varR+vata) niyata, mUkela, sthApela. kIcakAdupakIcakam / upabhoga karavA mATe samartha. 35%i strI. (35+nyU+) kALIjIrI, nAnI 3poza pu. te nAmano eka RSi. IlAyacI.. 3patR tri. (35+ +tR) AraMbha karanAra. upakuJcikA strI. (upa+kuJc+Nvul ata itvam) 3pama pu. (35++dhana vRddhiH) upAyanA nAnI elacI, kALIjIrI -AravI ravI tavad jJAnapUrvaka AraMbha, prathama AraMbha -Amo mamavAkya vijJayA sopanvi -morathuthu. rakSa: paramavaM navarapuo 2242, sAma-dAna vagere 3 3.vya. 1. ghaDAnI pAse, sAnIdhyArtha, 2. ekalo, upAya, AraMbha karAtuM, cikitsA, zaurya, uDDayana, nivRtta, ekAMta. vyavahAranI pratikriyA, balapUrvaka AgaLa vadhavuM- upakurvANa pu. (upakurute gurordakSiNAdAnAdinA voSita: sumAropamA:-tao jokhamI kArya, paricaya, prAmANikatAnI tapAsa.. 35++zAna) samAvartanane yogya svAdhyAya grahaNa paryanta brahmacArI - yoganu sthApyupAyana 3pakSama ne. (35+ +mAve nyu) AraMbha, AraMbhanuM gRtIyAt -hito. suhR0, gRhastha banavAne cAritrazIla sAdhana, koI graMthanI bhUmikA, upAgamana, | uttaradAyitvabharyo vyavasAya, cikitsA, upacAra. brAhmaNano upakAra karanAra (tri.) upakAra karavAnA 3pamAi strI. (35+m svArthe n mata rUtvam) svabhAvavALuM. graMthanI prastAvanA, graMthamAMnA viSayano graMthanA AraMbhamAM upanya tri. (kunyAmupati:) nAnA pravAhanI pAse prathama nirdeza. gayela -rahela. (vya. nyAyA: samIpa) nAnA 35mIya tri. (35+ +nIya2) AraMbha karavA pravAhanI pAse. yogya, cikitsAnA aMgarUpa evuM eka lakSaNa, 31nya strI. pIpara. -3pajyA mAthI-vaidyaratnamALa; cikitsAno kevI rIte AraMbha karavo te jaNAvanAro -upakulyoSaNA zauNDI-bhAvaprakAzaH / eka graMtha. 35 pu. 'suzruta'mAM kahelo eka mukhano roga (vya.) 35%Atta tri. (35+ +vatta) AraMbha karela, vistRta, darbhanI pAse, darbhamAM. (tra.) darbhanI pAse gayela prApta, vyavahAramAM Avela. rahela. 3pakriyA strI. (35++mAve za) upakAra -tapITha 35lUpa . kUvAnI pAseno pradeza vagere. (vya.) ___ guruM vidyAt zrutopakriyayA tayA-manu0 kUvAnI pAse, kUvAmAM. 3thI strI. (35tA krIDA tra) ramavAnuM medAna, pavanArA . kUvAnI pAsenuM jalAzaya, havADo. ramavAnuM sthaLa-kSetra. 3pa tri. kAMThe gayela, kAMThe rahela. (AvyuM. zrI 3poza . (35+zu+ga) nindA -rAjena kiM. samIpam) kAMThAnI upara, kAMThAnI pAse. tadviparItavRtteH prANairupakrozamalImasairvA -raghu0 2 / 53. 3pavRta tri. (35++7) jenA upara upakAra karyo (tri. jozamupati:) lagabhaga eka koza gayela. (vya. hoya te, upakAra karela. (na) upakAra - kRte vahu | zrocca samIpaY) eka kozanI pAse. Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upakrozana-upagu] shbdrtnmhoddhiH| 403 upakrozana na. (upakruz+bhAve lyuTa) ninhA upagati strI. (upa+gam+ktin) prApti, svA.82, -kulopakrozanakarI kulAGgArI nirAzrayA hari0 176 a0 | Lt, zAna meNava, na(r) 4, pATe. bhAva. upakroSTra pu. (upa+kruz+tRc) go . (2thI. 52831 upagatya avya. (upa+gam+tyap) pAse. 4. utI). (tri. up+kruz+tRc) nin68 282. upagantR tri. (upa+gam+tRc) prApta 72082, sabhI5. upakleza pu. (upakliznAti anena upa+kliz karaNe nAra, svA.saranAra, nA2. __ ghaJ) bha6, mAtmibhAna, gavagere. upagam (bhvA0 para0) pU. 42vI.- sahapatnyA vizAlAkSyA upakvaNa (upa+kvaNa-zabde+ap) luno OMt2. nArAyaNamupAgatam-rA0 2 / 6 / 1 / / upakvANa pu. (upa+kvaN+ghaJ) 652no artha huma.. upagama (pu. upa+gam+ghaJ) sabhI5. 4, pAse. 4, upakSaya pu. (upa+kSi+ac) nA, ni, kSItA, zAna, svii||2-siimnte ca tvadupagamajaM yatra nIpaM vyaya. (tri. upagataH kSayam) kSaya pAmela, nApAmelI, kSI thayela. (avya. kSayasya samIpam) kSayanI pAse, . vadhUnAm -megha0 65; tamA bhAva- * taM prApya nivAsamAM, nivAsanI pAse. sarvAvayavAnavA vyAvartatAnyopagamAt kumArI-raghu0 upakSit tri. (upa+kSi+kvip) sabhI5. 242. / 6 / 69 sA. upakSINa tri. (upa+kSi+kta tasya na dIrghazca) kSArA upagamana na. (upa+gam+lyuT) 752nA atha thayela, potAnuM kAma karavAmAM asamartha thayela, hAni yathAkarma zubhaM kRtvA svargopagamanaM dhruvam-bhA0 A0 pAmela. 103 a0; gha829, svii.||2- aprAptasya hi upakSepa pu. (upa+kSip+bhAve ghaJ) AkSepa, 6cdi, prApaNamupagamanam -mI0 sU0 12 / 1 / 29- 652 zA0 saMta, sasA - kAryopakSepamAdau tanumapi racayan- bhA0 mudrA0 4 / 3, ti2272 -dAruNaH khalUpakSepaH pApasya- | upagamya(tya) avya. (upa+gam+lyap vA malope tuk) veNI0 5, sabhI5, pAse, thA55, dhama, vizeSa pAse. 4Ine, sabhI5. na.. (tri. upa+gam+karmaNi doSAropaNa. Nyat) 5se. 4yogya, sabhI5 4vA yogya. upakSepaka tri. (upa kSip Nvul) saMta. 4282, salADa | upagahana pu. te nAmanA . RSi.. hanA2. upagA pu. (upa+gai+kvip) yaza na 42nAra me. upakSepaNa na. (upa+kSip+ lyuTa) zUdranu, mAna. lAhAne. vi. (strI. upa+gai+bhAve aG) 2. ghera rAMdhavA ApavuM te, soMpavuM, thApaNa mUkavI, nIce upagAtR pu. (upagAyati upa+gai+tRc) yazama tAnI. 34, najI. , holI 42vavA.. pAse gAna karanAra eka Rtvija. (tri.) samIpamAM upakSepaNadharma pu. 652no artha (mo. gAna karanAra. upakhAta avya. (khAtasya samIpam) pAta-mAInI pAse. upagAna na. (upa gai lyuT) sI . saMbhAta.. (tri.) mAta-pAThana anusa38, mAtanI. pAsena. upagAmin tri. (upa+gam+Nini) sabhI5. nA2, * upakhila na. pariziSTa ye pariziSTa. upaga tri. (upa+gam+Da) pAse. nA2, anusaranAra, svIranAra, nA2. striyAM GIp-upagAminI. pAse rahenAra, ekaThA thanAra, prApta karanAra. upagira avya. (gireH samIpam vA ac) parvata pAse, upagaNa tri. (upagataH gaNo yena) samudhyane prApta, parvatamai. nAnuM ToLuM. upagiri pu. (girimupagataH) uttara hama patanI upagata tri. (upa+gama+kta) pAmelA vIsa pAsa pAsanA 5 dRzaza, 54 pAsa. (avya.) upagira gayeda, pAse. 238, ala, prApta 430, prApta thayeTa.. zabda (mo. -upagato'pi ca maNDalanAbhitAmanaditAnyasitAta- / upagIti nI. tanAmanAma mAtrAtta cha. pavAraNama-ragha0 9 / 15, (na. upagata+ aca) paDAya, | upagu tri. (upagataH gauH yena) 8. -325 kore 2sIha, svI..2, prApti- dhanIvopagataM dadyAta meLavyAM hoya te govALa vagere, gAyonI samIpe. svahastaparicihnitam-yA0 smR0 (avya. goH samIpam) AyanI pAse. Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 upagudha tri. ( upa + gudh + rodhane ka) sabhIyamAM rahI roDanAra, goMdhI rAjanAra zabdaratnamahodadhiH / upaguru pu. ( upagataH sAdRzyena gurum ) gurunI peThe upadeza vagere 42nAra, sahAya, zikSa. ( avya. guroH samIpam gurau vA) gurunI pAse, gurUmAM. upagUDha na. (upa+guh+bhAve kta) siMgana - upagUDhAni savepathUni ca ku0 4 / 17, bheTavuM - kaNThAzleSopagUDham -bhartu0 3 / 82. (tri. upa guh karmaNi kta) khAliMgana arela, bheTela, asta, pIDAyeso - kanyopagUDho naSTazrIH kRpaNo viSayAtmakaH - bhAga0 4 / 28 6 saychAhita, DhAMDela. -latAbhiH puSpitAgrAbhirupagUDhAni sarvataH rA0 4 1 9 upagUDhaka tri. (upagUDha caturarthyAM ka ) khAsiMgitanI pAseno pradeza vagere. upagUhana na. ( upa + guh- lyuT orUt) AliMgana, bheTavu te - kRtiH pramAda AnandaH samayo'pyupagUhanam - sA0 da0 6. pari0, gupta rAjavuM chupAvavu, Azcarya. upageya na. ( upa gai yat) gAyana, gIta. upagohya tri. ( upa + guh + Nyat Utvavidhau aca eva grahaNAnna Utvam) khAliMgana aravA yogya, bheTavA yogya, grhe| 42vA yogya. (na. upa + guh + bhAve Nyat) AliMgana, bheTavuM. upagaura tri. (upagato gauram) gaura varSAne prApta thayesa. upagras (bhvA0 para0) gaNI dhuM, haDapa harI dhuM, grahaNathI grasta thavuM. upagraha pu. ( upa + grah + ap) 6 usg. jaMhIjAne nAvu, upayoga, anusatA, harA, bheDavu, svIdvAra, rAhu-ketu vagere. (tri. upa + graha+ghaJ) 6 paDAyesa DehI vagere. upagrahaNa na. (upa+grah + lyuT ) pAse rahIne graha, paDavu, mahaha ravI, svIkAra - vedopagrahaNArthAya tAvagrAhayata prabhuH - rAmA0 11418 upagrAha pu. ( upagraha + Nic +ac) gharavu, bhUDuvu, leTa dharavI, upahAra, bheTa. (tri. upagrah + Nic karmaNi ghaJ) bheTa tarI khApavA yogya. upAgrAhya tri. ( upa + grah + Nic yat ) sabhIpamAM zra durAvavAne yogya, na42rA. (na. upa + grah + Nic bhAve yat) upahAra, bheTa. [upagudha-upacaraNa upaghAta pu. ( upa + han+ghaJ) nAza pabhAu - tathAtvaM cedindriyANAmupaghAte kathaM smRtiH- bhASApari0 48, karma mATe ayogyatA saMpAdana karavI, apakAra strInAM ca prekSaNAlambhamupaghAtaM parasya ca manu0 2 / 179, iMdriyonuM potapotAnuM kArya karavAmAM asamarthapaNuM, roga, pApanI samUha, kheDa bhatano homa. upaghAtaka tri. (upa + n + Nvul) nAza 42nAra, pIDA 2nAra. upaghAtin tri. ( upa + n + Nini, striyAM GIp upaghAtinI) uparano artha juo. upaghoSaNa na. ( upa ghuS lyuT ) DhaMDhero pITAvavo, prAzita ukhu, bharera Darate. upaghna pu. ( upa + han ghaJarthe kan ) pAseno Azraya, sagosaMgano AdhAra -chedAdivopaghnatarorvratatyau - raghu0 15 / 1 upanA (bhvA0 para0) sUMdhavuM - paryazrurasvajata mUrdhani copau raghu0 13 70 upaca tri. ( upacinoti upa + ci+DavA) (upayaya 42nAra, vRddhidvAra. upacakra pu. ( upagataH sAdRzyena cakraM cakravAkam ) cakravAkanA jevuM eka prakAranuM lAla pakSI bhRGgarAjopacakrAzca lohapRSThAH patatriNaH bhA. va., cakorai rupacakraizca pakSibhirjIvajIvakaiH mahA0 178 / 7. ( avya. cakrasya samIpam) paiDAMnI pAse, paiDAM para. upacakSus na. (upagataM cakSurdarzanAnuguNyArtham) upanetra, yazmAM upacatura tri. (upagatAzcatvAro yasya) yAranI saMkhyAnI pAse rahenAra, lagabhaga yAra. ( avya. caturasya sAmIpyAdI) hyA yatura mAzasanI pAse, yAranI ke pAse. upacaya pu. ( upa + ci+bhAve + ac) vRddhi, yaDhatI - svazaktyupacaye kecit parasya vyasane pare - zizu0 2 / 57, - tadeteSAmasmatputrANAM jJAnopacaye bhavantaH prabhANam - hito0 kathAmukhe, unnati, bhyotiSazAstra prasiddha lagna sthAnathI chaThThuM, dazamuM, agiyAramuM vagere sthAna.. upacara tri. ( upa car ac) pAse 4, siGitsA 42vI. upacaraNa na. (upa car lyuT ) pAse 4, pahoMya. Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upacarita-upajana] upAsela, sevesa, upacarita tri. ( upa + car + kta) upayArathI bhASeta, dakSAthI bhaerosa, khAropita, saMdhino vizeSa niyama. upacarma avya. (carmaNaH sAmIpyAdau) yAmaDAnI pAse, yAmAmAM zabdaratnamahodadhiH / upacarman tri. (upacarmman + ac vA) yAmAne prApta thayela, yAmaDAnI pAse rahesa. upacaryya tri. (upa+car + karmaNi yat) sevavA yogya thiDitsA DaravA yogya. (na. upa + car bhAve yat ) sevA, thiGitsA. upacaryyA strI. (upa+car bhAve kyap ) uparano artha dukhI. upacAku tri. ( upa + cak pratighAtatRptyoH uN) sAme ghA DaranAra, bhAranAra, prasanna thayela. upacAyin tri. (upacinoti upa + ci+ Nini) upayaya DaranAra, vRddhi DaranAra. upacAyya pu. (upacIyate'gniratra upa + ci + AdhAre Nyat) yajJamAM agni dhAraNa mATe IMTo vagerethI banAveluM kheDa stha - kathAbhI ramase nityamupacAyyavatAM zubhebhaTTiH / upacAra pu. ( upa+car+ghaJ) bhiDitsA sevA, bha, namratA, khalyAsa. anuSThAna, vyavahAra - prayuktapANigrahaNopacArau-ku0 7 / 86, sAMya, joduM paga bhI jolI saMtoSa upabhavavo - upacArapadaM na cedidaM tvamanaGgaH kathamakSatA ratiH, -upacAratA dAkSyamcarakaH 9. a0, jahAnu, dharmAyarA, yUbhanuM sAdhana -sanmaGgalopacArANAM saivAdiracanA'bhavat - raghu0 10 77, abhivAhana, zraddhAMvi- nopacAramarhati za0 3 / 18; saMzodhana agara khalivAhananI kheDa rIta - rAmabhadra ! ityeva mAM pratyupacAraH zobhate tAtaparijanasya- uttara0 1; yathAgurustathopacAreva - uttara0 6; jAya praharzana35 saMs2 - prAvRSeNyaireva liGgairmama rAjopacAra:- vikrama0 4; saMDAri agara sAkSaziGa prayoga- acetane'pi cetanavadupacAradarzanAt-zArI0, na cAsya karadhRtatvaM tattvato'sti iti mukhye'pi upacAra eva zaraNaM syAtkAvya0 10; sanmAna pradarzita DaravAnA zraddhAMvi arpaNa uravAnAM sAdhana - prakIrNA'bhinavopacAram ( rAjamArgam) - raghu0 7/4; vyavahArazIsa, khAyarAvaizya - zUdropacAraM ca manu0 1 / 116. 405 upacAracchanna tri. (upa chad kta) gupta, chupAyesa. upacAracchala na. vAhIse DaDelA vADyane tenA tAtparyathI judA arthamAM kalpIne khoTo uttara ApavA rUpa eka hUSA - dharmavikalpanirdeze'rthasadbhAvapratiSedha upacAracchalam-gau. 1 / 2 / 14; zaktilakSaNayorekataravRttyA prayukte zabde tadaparavRttyA yaH pratiSedhaH sa upacAracchalam / upacAryya tri. ( upa + car + karmaNi Nyat) sevA 42vA yogya, yiDitsA 42vA yogya. (na.) (upa + car + bhAve Nyat) sevA, siGitsA.. upacit tri. ( upacinoti deham upa + ci+kvip) zarIramAM sojo vagere Ave che te. upacita tri. (upa+ci+kta) samRddha - mRgavayogavayopacitaM vanam - raghu0 9. sarge; seyesa, jaraDela, sAvadha thayela, kheDu urela - prayatatvAd vopacitamazubhaM nAzayatihArItaH / upaciti strI. ( upa + ci+bhAve ktin) vRddhi, samRddhi, unnati, yaDhatI. upacitra na. te nAmano kheDa chaMha, (pu.) dhRtarASTranI kheDa putra. upacitrA strI. (upagatA citrAm ) 62DAnI Au, svAti nakSatra, hasta nakSatra, chatIvRkSa - citrA dantI nikumbhaH syAdupacitrA mukUlakaH- vaidyakaratnamAlA, te nAmano kheDa chaM6. upacUlana na. ( upa cUl lyuT ) garama Davu, jANavu. upaceya tri. ( upa + ci + karmaNi yat) aMkuza vagerethI namAvIne vINavA yogya phUla vagere. upacyava pu. ( upa + cyu gatau + bhAve ap) dharamAMthI nIDajavu upacchada pu. ( upa chad Nic gha) DhAMDa yAhara. upacchandana na. (upa+chadi + Nic + lyuT ) zAMta pADIne prArthanA ravI, jhesalAva - upacchandanaireva svaM te dApayituM prayatiSyate - daza0 65, sabhIpamAM maMtrA 2vI.. upacchal ( para0) zrI.esa thavu, paDaDI bevu. upajana pu. na. ( upajAyate jan+ac) strI-puruSanA saMyogathI utpanna thanAra deha, utpatti, stoma vagerenI vRddhi, pariziSTa. Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 shbdrtnmhoddhiH| [upajapya-upataptR upajapya tri. (upa+jap+karmaNi arthei yat) me | upajIvin tri. (upa+jIva+Nini) mAzrita, ino karavA yogya, phoDavA yogya, aMdara aMdara phATaphUTa 2.ya. dA. vanara, anuya2- bhImakAntainUpaguNaiH karavA lAyaka. sa babhUvopajIvinAm-raghu0 1 / 16; - dhutopajIvyasmiupajarasa avya0 (jarAyAH samIpam+ac jarasAdezazca) mRccha0 2 vRddhAvasthAnI samIpa. upajIvya tri. (upa+jIv+Nyat) mAzraya, AdhAra, upajalA strI. (upagatA jalam atyA. samA) yamunA mAvi bhATe mAzraya 7258 yogya. -sarveSAM nahInI. pAse. AvedI. me nahI. -jalAM copajalAM kavimukhyAnAmupajIvyo bhaviSyati-mahA0, 24... caiva yamunAmabhito nadIm-bhA. va. 13. a. upajalpana na. (upa jalp lyuTa) vAta, vAtayAta... upajoSa pu. (upa+juS prItau+ghaJ) prIti- yathopajoSaM upajalpin tri. (upa+jalpa+Nini) 65heza5, 65za sarvazca janazcikrIDa bhArata ! -mahA0 1, sevana. ApanAra. upajoSam avya. (upa+juS vA am) prIti, pratyA, upajAti strI. te nAmano meM cha. 4i . tevo bho 42vI- AzvAsayitvA ca camUM upajAnu avya. (jAnunaH samIpam) yAnI. pA., mahAtmA nivezayitvA ca yathopajoSam -rA0 2 / 89 / 22 -bhISmo dhanuSmAnupajAnvaratniH-bhaTTiH / / bhauna, yupahIhI. (upa sAmIpye joSam maunam) upajAnuka tri. (jAnvoH samIpam, svArthe kan) DhIyanI samIpapaNAmAM mauna. pA. -pANI yasyopajAnuko-bhaTTiH / / upajJA strI. (upa+karmaNi upa+jJA aG) 5. 5heza upajApa pu. (upa+jap+ghaJ) dhImethI nama 3j, vinA potAnI meLe prathama jANavAmAM Ave che. - bheda, phoDavuM, phATaphUTa karavI te, dveSanAM bIja vAvIne atha prAcetasopajJaM rAmAyaNamitastataH-raghu0 15 / 63, 54ha bhATe 6tati 42ai - upajApaH kRtastena prathama. yana. -pANinyupazaM vyAkaraNam-si. kau. 5i tAnAkopavatastvayi-zizu0 2199, dhIme sva.re. 45- | kadI na karyo hoya evo vyavasAya Ubho karyo tetessu teSu cAkRtyeSu prAsaran paropajApAH-dazaku0 loke'bhUd yadupajJameva viduSAM saujanyajanyaM yazaHupajApaka tri. (upa+jap+Nvul) me 5banA2, 12y2 mallinAthaTIkAmukham / / 282, zeunA2. upajApasaha tri. (upajApaM bhedaM sahate sah + ac) meha upajJAta tri. (upa+jJA+kta) AInA 6512 vinA pADavA yogya. phATaphUTa pADavA yogya. potAnI meLe prathama jANela. upajigamiSu (tri.) 5se. 4vAnI. 6278685o upajyotiSa na. (upagataM sAdRzyena jyotiSam) nIcairvAsyatyupajigamiSoH-megha0 44. jyotiSazAstrane anusaranAra gaNita vagere zAstra. upajihA strI. (upagatA UrdhvamakhI jihvA yasyAH) me | upaDhaukana na. (upa+Dhauka, bhAve lyuTa) sanmAnamayoM Ld0. 51131, 430- tAdRgevopajihvA tu jihvAyA 6572, bheTa ghara, bhU, bheTa bhUvAna dravya, na.42. upari sthitA-vAbhaTaH; 'suzrutama matadAveda tanAmanI upatantra na. (upagataM tantram atyA. sa.) zivIta. eka mukharoga, eka jAtano kIDo. taMtrazAstra sarakhuM siddharSi vageree racela eka prakAranuM upajitikA strI. (ivArthe kan) 652no artha humo.. taMtrazAstra.. -yasya zleSmA prakupito jihvAmUle'vatiSThate / Azu upatapta tri. (upa adhikye+tap+kta) tape.sa., saMtApa saMjanayet zothaM jJAyate'syopajibikA-carake 18. a. pAmela -smaropatapto'pi bhRzaM na sa prabhuH- naiSa0. upajIva tri. (upagato jIvam jIdhanam) (r)vanane prApta (na.) saMta5. thaye. upatalpa pu. (upa tala pa) 65 mAmana sI.27., me. upajIvaka tri. (upa+jI+Nvula) 5 / 24 652. vanA2, -jAtimAtropajIvinAm-manu0 12 / 114, potAna. vana prakArano lAkaDAno bAjoTha. tarI bInA Azraya senA2 - nAnApaNyopajIvinAm upataptR tri. (upa+tap+bhAve tRc) saMtA5. 64%vanA2 roga vagere. -manu0 9 / 257, Arya. Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upatApa-upadeva] upatApa pu. ( upa adhikye+tap + AdhAre ghaJ) utAvaNa, saMtApa - vivakSitaM hyanuktamupatApaM janayati- zA0, azubha, pIDavu, duHkha he yo vanaspatInAmupatApo babhUvakauzikasUtra 135, roga. upatApaka tri. (upa Adhikye+tap + Nic + Nvul) saMtApa upajAvanAra. upatApana tri. (upa Adhikye+tap+ Nic + lyuT ) uparano artha dukha.. upatApin tri. ( upa Adhikye + tap + Nini) saMtApa pAmesa, rogI, garamI agara pIDAne sahana haranAra upatAraka tri. ( upa + tR+ Nic + Nvul ) tAranAra, upatiSya na. ( upagataM tiSyam) puSya nakSatranI samIpa Avela punarvasu nakSatra, AzleSA nakSatra. upatIra avya. ( tIrasya sAmIpyAdau) tIramAM tIranI pAse, sAmIpyAdI AdyudAttatA evam upatUla, upamUla, upazAla ityAdi tata tatsAmIpyAdI avya. avyayI bhAve AdyudAttaM ca / upatIrtha na ( upa tR thak) sarovarano DinArI, nahIno aMDI, nakaDanI aheza.. zabdaratnamahodadhiH / upataila tri. (upagatastailaM atyA0 sa0 ) bheje telanu bharhana yu hoya te, tela, yopaDela.upatyakA strI. (upa+bhavArthe tyakA tyakano niSedhAt nAta itvam) parvatanI pAsenI bhUmi-tajeTI- mArIcodbhrAntahArItA malayAdrerupatyakA - raghu0 4 / 46, ete khalu himavato girerupatyakAraNyavAsinaM saMprAptAH za0 5 upadaMza pu. ( upa + daMz + karmaNi ghaJ) bhadyapAnamA prIti upabhavanAra kheDa lakSya dravya - agramAsopadaMzaM piba navazoNitAsavam-veNI0 3, (bhAve ghaJ) 6zavu, 423vu, (karaNe ghaJ) lakSya dravyanuM DoI sAdhana, saragavI, kheDa bhatanuM Au, guhyendriyano bheDa roga, yAMhInoM roga, garamIno roga. upadaMzana na. ( upa daMz lyuT ) prasaMga, pra2. upadaMzita na. ( upa daMza kta) aDarae batAvato useja Davo.. upadarzaka tri. ( upa + dRz + Nic + Nvul) jatAvanAra, hejAunAra, pAse rahIne bhenAra, sAkSI (pu.) dvArapAsa, mArgadarza, sAkSI. upadaza tri. ( dazAnAM samIpavarttinaH ) 6zanI saMkhyAnI pAse rahela nava ane agiyAranI saMkhyA. 407 upadA strI. ( upa + dA + aGa) sAMya, leTa leTa athavA vAMtha ApavAnuM dravya-upadA vivizuH zazvat notsekaH kauzalezvaram-raghu0 4 / 10 (tri. upa + dA + karttari kvip) bheTa athavA chAna ApanAra, nabhrA ApanAra pratyaryaM pUjAmupadAcchalena - raghu0 7 / 30 upadAtR tri. ( upa dA tRc) henAra, chAtA. upadAna na. ( upa bhAve lyuT) bheTa, sAMya. upadAnaka na. ( upa bhAve svArthe kan ) uparano artha huA. upadAnavI strI. te nAmanI kheDa chAnava unyA. upadikA strI. (upetya dIyate khaNDyate upa + do svArthe ka ) vaMdA nAmano eka choDa, eka kIDo. upadiza avya. (dizaH dizoH vA samIpaM ac) hizAmAM hizAnI pAse, je hizAnuM sabhIpapAzu (strI. dizau upagatA) je hizAnI vayyeno bhUgo - AvRNvan sarvato vyoma dizazcopadizastathA bhA. va. a. 171. upadiza avya. (dizI upagatA) je hizAnuM sabhIpapazu, dizAmAM. (pu.) zizupAlano bhAI, vasudevano bhANeja kheDa rA.bha. upadizA strI. (upagatA dizAm upadiz+TAp) . dizAnI vacceno khUNo, jema-aizAnI, AgneyI, naiRtI upadizya avya. ( upa + diz + lyap) upaddeza DarIne. ane vAyavI. (tri. upa + diz+ yat) je hizAnI varace khuzAmAM thanAra, vidhizAbhAM thanAra. upadiSTa tri. ( upa + diz + kta) ne upadeza arthoDoya te upadeza irela, upadezathI bhAvesa. upadI strI. ( upetya dIyate khaNDyate upa+do ghaJarthe ka) vaMdA nAmano eka choDa, eka kIDo. upadIkSin pu. ( upagato dIkSiNaM sAmIpyena) yajJabhAM jeNe dIkSA lIdhI hoya tenI pAse rahela. upadRz tri. ( upa + z + kvin) upara rahane bhenAra sAkSI sUrya-caMdra vagere. upadRzad avya. (ddazada: sAmIpyAdI) paththaranI pAse. upadeva pu. ( upagato devam sAddazyena) te nAmano kheDa devaka rAjAno putra, deva jevA sAmarthyavALA yakSa, pizAya vagere heva - upadevatAzca daza, yathAha amaraH - vidyAdharo'psaro yakSo rakSo gandharva kinnarau / pizAco guhyakaH siddho bhUto'mI devayonayaH / / Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 upadevI strI. te nAmanI vasudevanI kheDa patnI, vidyAdhara vagerenI strI, pizAca vagerenI strI. upadeza pu. ( upa+diz+ghaJ) (paheza, ziSAmA, hita - upadezo hi mUrkhANAM prakopAya na zAntaye - hito0 mitra0, pravartta vAya, te nAmanI kheDa dIkSA, AdyoccAraNa. upadezaka tri. ( upa + diz + Nvul ) upadeza 42nAra guru. upadezana na. ( upa diz lyuT ) zikSA Aya. upadezasAhasrI strI. te nAmano kheDa vehAnta graMtha. upadezin tri. ( upadizati upa + diz + Nini) upadeza 42882 - gatAnugatiko lokaH kuTTinImupadezinIm / pramANayati no dharme yathA goghnamapi dvijam / / hito0 mitra0 upadezya tri. ( upa + diz + karmaNi Nyat) upadeza 42vA yogya, zikhAmaNa ApavA yogya. upadeSTR pu. ( upa + diz + tRc) bhano upadeza ApanAra catvAro vayamRtvijaH sa bhagavAn gurU AcArya karmopadeSTA hariH -veNI0 1 / 23, - tathopadeSTAramapi pUjayecca tato gurum / na pUjyate gururyatra naraistatrAphalA kriyA tithyAditattvam / (tri.) upadeza ApanAra upadeSTA'numantA ca loke tulyaphalau smRtauAhnitattvam / zabdaratnamahodadhiH / - upadeha 5. (upadihyate upacIyate'nena upa + dih+ghaJ) gaMDabhANa, sobha vagerethI zarIranI vRddhi, savu, bhalabha, lepa urakho, vIMTavu, yAhara, DhAMDA, citrA 42 dehopadehAt kiraNairmaNInAm - nai0 10 197 upadehikA strI. ( upadeho - vRddhirasti yasyAH upadeha + Than ) kheDa bhatano DIDI, udhe (hIma). upadoha pu. ( upaduhyate'tra upa + duh + AdhAre ghaJ) ghoDavAnuM pAtra, gAyanA AMcaLano agrabhAga. - upadrava pu. ( upa+du+bhAve ghaJ) utpAta, rogAraMbha vihAra, DAni puMsAmasamarthAnAmupadravAyAtmano bhavet kopaH paJca0 1 / 324, sabha - vyAdherupari yo vyAdhirupadrava udAhRtaH, - sopadravA na jIvanti jIvanti nirupadravAH hArItaH 2. a0 dhAtunA viSabhapazAthI zarIramAM pedA thayela vikAra, sAmavedano chaThTho bhAga -chA0 2182, nuDasAna annasyopadravaM pazya bhRto hi kimaziSyati rA0 2 / 108 / 14 [upadevI- -upadhAraNa upadraSTR tri. ( upa + dRz + tRc) bhenAra, upara rahane bhenAra, sAkSI - upadraSTAnumantA ca bharttA bhoktA mahezvaraH gItA 13 / 22. upadruta tri. ( upa + dru+kta) upadrava pAbhela. upadvAram (dvArasya samIpam) pAchaNano 6ravAbhe. upadharma pu. ( upa-hIne, hIno dharmaH) apradhAna dharma, gaurA dharma, DIezo dharma. upadhA strI. ( upa + dhA+aG) sthApaka, bhUDavu, parIkSA 42vI - dharmArthakAmamokSaizca pratyekaM parizodhanaiH / upetya dhIyate yasmAdupadhA parikIrtitA / / upadhi, chan, 542, upAya -ayazobhirAloke kopadhA maraNAdRte zi0 19/58, upAntya akSara. upadhA (juho0 ubha0 ) hago hevo. - upadhAtu pu. ( upa-sAddazye) suvarza bhAkSika vagere.saptopadhAtavaH svarNamAkSikaM tAramAkSikam / tutthaM kAMsyaM ca rAtizca sindUraM ca zilAjatu / / zarIramAM rasa vagere sAta dhAtuomAMthI thanA2 dhAvaNa vagere upadhAtu - stanyaM rajazca nArINAM kAle bhavati gacchati / zuddha mAMsabhavasnehaH sA vasA parikIrtitA / / , sneho dantAstathA kezAstathaivojazca saptamam / iti dhAtubhavA jJeyA ete saptopadhAtavaH || upadhAna na. ( upadhIyate ziro'tra upa+dhA AdhAre lyuT ) jozI - sopadhAnAM dhiyaM dhIrAH stheyasI khaTTayanti ye / - zizu0 277 - paTTopadhAnAdhyAsitazirobhAgenakAda0 / vipulamupadhAnaM bhujalatA bhartR0 3 / 79, sADAMnA TuDAkho -pAzopadhAnA jyAtantrIm mahA0 4 | 35 | 16 | upaghAnIya na. (upadhIyate zirasa upari upa+thA+karmaNi anIyar) jozI, taDiyo. (tri. upadhIyate zirasa upari upa + dhA+karmaNi anIyar ) sabhIpamA rAjavA yogya (na.) taDiyo, gAdhIkhonAM jichAnAM upadhAbhUta tri. ( upadhayA bhUtaH) aprAmAziGa sevaDa. upadhAbhRta tri. ( upadhayA upAdhinA bhRtaH ) rAbha vagereno eka prakArano kara. upadhAyin tri. ( upadadhAti zIrSabhAge upa + dhA + Nini striyAM GIp) bhastas nIce khozIlA tarI bhuGanAra * upAdhAyinI . upadhAraNa na. ( upa+dhR+ Nic lyuT ) dhArA 42, sArI rIte ciMtana karavuM, upara rahelI vastunuM aMkuza vagerethI AkarSaNa. Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadhAraNA-upanAmuka shbdrtnmhoddhiH| 409 upadhAraNA strI. (upa+dhR+Nic+yuc) vittane meM | upanati strI. (upa+nam+ bhAve ktin) namana, sabhI5 viSayamAM sthApavA rUpa yoganA aMga tarIkeno eka | 4, prApta tha, suva.. vyApAra. upanada avya0 (nadyAH sAmIpyam) nahIna. pA. -nadIpaurNaupadhAlopa pu. (upadhAyAH lopaH) upAntya akSarana] mAsyAgrahAyaNIbhyaH / / 5 / 4 / 110 pANinIye / lopa-chellethI pahelA varNano lopa. upanadi avya0 (nadyAH sAmIpyam) 652no artha. mo. upadhAva (bhvA0 ubha0) 5% 12vI.. upananda pu. (upagato'nugato nandam) kuvana vipati. upadhAzuci tri. (upadhayA zuciH) parIkSA 2||yeso naMdano bhAI. niSThAvALo. upanandaka tri. (upa+nand+Nic+Nvul) AnaMhana, upadhi pu. (upa+dhA+bhAve ki) 68 2035ma238I. AnaMda upajAvanAra. upanaya pu. (upa+nI+karaNe ac) 15 57 // 2||strot hi vijayArthinaH kSitIzAH vidadhati sopadhi | eka saMskAra, je vaDe gurUnI pAse laI javAya te. sandhidUSaNAni ki0 1 / 45. (pu. jai. prA. uvahi) 4 bhAvI te -gRhyoktakarmaNA yena samIpaM nIyate vastra-pAtra vagere upakaraNa, sAmagrI, rathanuM paiDuM, paiDAnuM guroH / bAlo vedAya tadyogAd bAlasyopanayaM viduH / / nAbhi ane pUMThanI vacceno bhAga. smRtiH, paMyAvayava, nyAyanA vAyamAna meM vAdhya - upadhUpita pu. (upa+dhUp+kta) hernu mRtyu, na maicha "tenAle ma " -6E1329nI apekSA tavA te. (tri.) saMtA5 yuta, saMtApavANuM. prakAranuM sAbavALuM A che athavA tevuM A nathI. upadhUmita tri. (dhUmo jAto'sya tArakA0 itac alpaM evA prakArano bodha karanAruM pAMca vAkyomAMnuM cothuM dhUmita prAdisamAsaH) dhUmAvANu thayela. vAdhya. -nyAyAvayavaH udAharaNApekSastathetyupasaMhAro na upadhati strI. (upa+dha+ktina) dhA258 42d. (B25.. tatheti vA (sAdhyasyopanayaH) sagara - vyAptiviziSTasya upadheya tri. (upa+dhA+yat) bhU yogya, sthApanA hetoH pakSadharmatApatipAdakaM vacanampanayaH-tarka0 yogya. (pu. upanIyate upasthApyate jJAnaviSayatAmApAdyate'nena upadhmAna pu. (upa+dhmA+karaNe lyuTa) DI, DUMbhA2vI, karaNe ac) nyAyamatasiddha, shaans6.5||35. sau.38 zvAsalevo. pratyakSa sAdhanarUpa sannikarmano bheda. upadhmAnIya pu. (upadhmAne bhavaH cha) pa bhane phanI pUrva | upanayana na. (upa+nI+lyuTa) niyubti, niyona, AvatA visargane sthAne gajakuMbhAkRti vaDe lakhavA anuprayoga, dharmazAstrokta upanayana nAmano eka yogya 4 - upUpadhmAnIyAnAmoSThI- siddhA0 / sN27||2, -zAkhAdhipe balini kendragate'tha yasmin / upadhvasta tri. (upa+dhvaMs+kta) nAza pAmela, mizrita, vAre'sya copanayanaM kathitaM dvijAnAm / / , nIs mizra thaye. bhA5vI te, AsamAvartanAt kuryAt kRtopanayano dvijaHupanakSatra na. (upagataH nakSatram) satyAvIsa. nakSatronI __ manu0 2 / 108, pAse. mA . 57.4 // 2 // 2zi maMjamA 28 tArAmI, upanahana na (upa+na+bandhane bhAve lyuTa) dhana, (evA tArAo gaNatarImAM 729 hovAnuM manAya che.) (karaNe lyuTa) baMdhananu sAdhana. vastra. vagaire. upanakha na. (upagatamadhiSThAnatayA nakhaM nakhamAMsam) upanAgarikA strI. te nAmanA vRttyanuprAsanA 135 vaidyakazAstra prasiddha eka kSudra roga. eka alaMkAra, je mAdhuryadarzaka vargonA-zabdonA yogathI upanagara na. (upa sAmIpyaM nagarasya) nAnI pAsena nane cha -mAdhuryavyaJjakairvaNairupanAgarikeSyate Thebha paruM, nagaranI pAsenI vasAhata. - apasAraya ghanasAraM kuru hAraM dUra eva kiM kamalaiH ? / upanata (upa+nam+kta) nabhesa, nabhra -zaureH pratApopanate- alamalamAlimRNAleriti vadati divAnizaM bAlA / / ritastataH-zizu0 12 // 33 , pAsa gayela, prApta thaye.da., -kAvya0 9. / sabhI5. 238, -aciropanatAM sa medinIm-raghu0 87 | upanAmuka tri. (upa+nam+ukaJ) namavAnA svabhAvAmuM. Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 shbdrtnmhoddhiH| [upanAya-upaniSad upanAya pu. (upanAyayati upanI+Nic karaNasya medhAtithi;, -vAsanasthamanAkhyAya haste nyasya kartRtvavivakSAyAM ac) dharmazAstrota upanayana yadarpitam / dravyamupanidhiH proktaH smRtiSu saM2412, 4no hevI te. smRtivedibhiH / - viSNupu. upanAyaka pu. (upagato nAyakam) 1. nAyavo . | upanipAta pu. (upa+ni+pat+ghaJ) sabhI5. 2aj, upapati, nAyaka sarakho, 2. nAyakane mukhya sahAya 4thI. sAva, smAta bhAva. 52-82 -nAyakasya guNotkarSakathakA upanAyakAH / upanipAtin tri. (upa+ni+pat+Nini) sa.bha5. saGgIta-dAmodaraH / pati, premI, 3. 5sthiti. AvanAra, haThathI AvavuM, akasmAta AvanAra karanAra jJAna lakSaNArUpa trikarSa. -rannopanipAti -no'narthAH - za0 6 upanAyana na. (upa+nI+svArthe Nic+lyuTa vA) upanAya upanibaddha tri, (upa ni bandh kta) 1. 2yeDaM, za06 humo. -upanAyanaM prayojanamasya Thak aupanA 2. viyAreguM kiJcidupanibaddham-uttara0 7 yanikaH, -eSa prokto dvijAtInAmaupanAyaniko vidhiH upanibandhana na. (upa+ni+bandha+karaNe lyuT) saMpAdana manu0 upanAyikA srI. (upagatA nAyikAm) nATaya sAhitya 42vAnuM sAdhana, gUMthay, Giaj. agara bIjI racanAomAM nAyikAnI mukhya sahAyaka upanimantraNa na. (upa+ni+mantra+lyuT) 5.se. na sabhI.. Avazyaka kAryamAM preraNA karavArUpa nimaMtraNa karavuM, upanAha pu. (upa+naha+ghaJ) dlut tue MidhavAna - notaravuM, uddaghATana, pratiSThApana. kasavAnuM sthAna, traNa vagerene zAMta pADavA mATeno | upanibreDa (bhvA. para. A.) prasanna 42j. meDa se5- Adau vimlApanaM kuryAt dvitIyamavasecanam / upanirgama pu. (upa nir gam khac) bhujya. sa.35, bhuNya, tRtIyamupanAhaM ca caturthI pATanakriyAm / / suzrute / / bhA. upanAhana pu. (upa+naha+svArthe Nic+bhAve lyuTa) upanirhAra pu. (upa nir ha ghaJ) malA 42va., ALbhe| 25. 421. 42 Mitual te, se5 vagaire 42vo ta, 2. - nedAnImupani raM rAvaNo dAtumarhati-rA. 675 / 2 mAlIza karavI te. upanivapana na. (upa+ni+vap+lyuTa) Auwi. mAna. upanikSepa pu. (upa+ni+kSep+karmaNi ghaJ ) thA555, praNayana karmanA aMgarUpa eka vyApAra. 35. mane. paribhAsa-saMdhyA matAvAna 2kSa bhATe / upaniviSTa tri. (upa ni viz kta) ghero ghAsanAra, bIjAnA hAthamAM soMpelI koI vastu, rakSaNa mATe ghero rAkhanAra, adhikAramAM lenAra. jAne. sopa. - upanikSepo nAma rUpa-saMkhyApradarzanena | upaniveza pu. (upa ni viz ghaJ) 1. maI, 5, rakSArthaM parasya haste nihitaM dravyam-yAjJa0 smR. 3 / 25 64nagara, 2. sthApanA. 652 mitAkSarI TIkA / upanivezita tri. (up+ni+viz+Nic+kta) vasAvela, upanidhAtR tri. (upa+ni+dhA+tRc) thA55 tarI: khAsa raheThANa rUpe sthApela, besADela. bIjAnI pAse potAnI vastu mUkanAra, sthApanAra, upaniSad strI. (upaniSIdati prApnoti brahmAtmabhAvo'nayA pAse rAkhanAra. upa +ni+sad+kvip) prAvidhA, vidyArnu upanidhAna na. (upa+ni+dhA+bhAve lyuT) thaa59|| tarI. pratipAdana karanAra vedanA zirobhAgarUpa vedAnta, vedanuM mUkavuM, sthApavuM, pAse rAkhavuM, jamA karavuM, koInI tima dhyeya, 27sya, vyAyAmI - upanIya tamAtmAnaM hemareja nIye. bhU.- . upanidhAyaka tri. (upa+ni dhA + Nvula) upanidhAtR brahmApAstadvayaM yataH / nihantyavidyAM tajjaM ca za6 mI. tasmAdupaniSad bhavet / / , -yA nihantyanarthamUlaM svAvidyAM upanidhi pu. (upa+ni+dhA+bhAve ki) 35. mAne. saMdhyA prayuktayA param / nayatyapAsta saMbhedamatovopaniSad batAvyA sivAya rakSaNa mATe potAnuM ghana vagere bIjAne bhavet / / , -yA pravRttihetUn niHzeSAMstanmUlocchedasopa ta, a. zata. bhAtuM AI dravya-thA55. yat katvataH / , -yato'vasAdayad vidyAM tasmAdupaniSad pradarzitarUpaM sacihna-vastrAdinA pihitaM nikSipyate-yAjJa. | bhavet / / , -Iza-kena-kaTa-prazna-muNDa- mANDUkya Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upaniSAdin-upapAda] tittiriH / aitareyaM ca chAndogyaM bRhadAraNyakaM tathA / / brahma- kaivalya- jAvAla- zvetAzvA haMsa AruNiH / garbho nArAyaNo haMso bindurnAda - ziraH zikhA / / maitrAyaNI kauSitakI bRhajjAvAla tApanI / kAlAgni-rudramaitreyI suvAla-kSari- mantrikAH / / AdiH / upaniSAdin tri. (upa+ni+sad + Nini) sabhIce rahenAra, pAse rahenAra. shbdrtnmhoddhiH| upaniSeva (bhvA A.) potAnI bhatane sagADavI te. upaniSkara na. ( upaniSkiranti sainyAnyanena upa + nis+kR karaNe saMjJAyAM gha) bhoTo rA4mArga, sarIyAma mArga. upaniSkramaNa na. ( upaniSkramyate'nena upa + nis+kram+ karaNe lyuT) jahAra dhuM, nIDajavu, jAjaune sarva prathama khullI havAmAM kADhavAmAM Ave te, rAjamArga. upanihita tri. ( upa+ni+dhA + kta) thApA tarIDe bhUDesa dravya, sthApesa, pAse rAjesa upanIta tri. ( upa+nI+kta) bhene upanayana saMskAra duryo hoya te, 4noI hIdhesa - athopanItaM vidhivad vipazcitaH-raghuH 3 / 29, jJAnalakSaNApratyAsatti vaDe bhaerosa, pAse bardha 4vAsa, samIpa sthApesa, vivAhita, brahmacaryAzramamAM dIkSita. upanuna tri. ( upa nud kta) uluM, pavananI saharamAM yAsyuM gayesuM - drutamarudupanunnaiH -zi0 4 / 68. upanRtya na. nAthavAnuM sthAna, nRtyazAnA. upanetR pu. ( upa+nI+tRc) upanayana saMskAra 42nAra janoI ApanAra guru, je netRtva kare che te netA, --mAlatyabhijJAnasyopanetrI-mA. 9. (tri. upa + nI + tRc) pAse laI janAra, samIpa lAvanAra. upanetra na. ( upagataM netram atyA. sa.) yazmA. upanyasta na. ( upani as kta) bhallayuddha vejAnI hAthanI mudrA. upanyAsa pu. ( upa+nI+as+ghaJ) vAyanI khAraMbha -tasmAt brahmajijJAsopanyAsamukhena zArI0 bhA0, -vizvajanyamimaM puNyamupanyAsaM nibodhata - manu0 9 39, -sAdhakapramANopanyAsarUpA yuktiH sA0 da0, vAyaprayoga, vicAra, vizvAsathI jIbhanI pAse potAnuM dravya bhuDavu, thAyarA bhuDavI, bhUmiDA, prastAvanA. upapati pu. ( upamitaH patyA ) strInA patinI pAse patinI sammatithI vyabhicAra karanAra, patinA jevo - niryAtaH zanakairalIkavacanopanyAsamAlIjana: 411 amaru0 23, - upapatiriva nIcaiH pazcimAntena candraHzi0 1/65 - paunarbhavazca kANazca yasya copapatirgRhemanu0 3 / 155 upapatita na. ( upa pat kta) upapAta agara DoI paNa sAmAnya pApano aparAdhI, najIvA pApano doSI. upapatti strI. ( upa + pad+ ktin) yukti, saMgati -upapattimadUjjitAzrayam - bhAravi0 21, hetu zrotavyaH zrutivAkyebhyo mantavyazcopapattibhyaH -pakSatAgranthamAthurI, Araesa, upAya - apekSitAnyo'nyabalopapattibhiH- zizu0, prApti, siddhi, jJAna, yathA-samAnAnekadharmopapatteH- gI0 1-1, durghaTanA - upapattyopalabdheSu lokeSu ca samo bhavamahA0 11 12 188 upapattisama strI. nyAyazAstra prasiddha kheDa bhatino leha - yathA- ubhayakAraNopapatterupapattisamaH- gau0 5 / 1 / 25 upapada na. ( upoccAritaM padam ) 3556, sabhIyamAMupa samIpe ayyAzato AraMbhamAM bhUjhato zabda - tasyAH sa rAjopapadaM nizAntam - raghu0 16 / 40, nAma pachI uccArAtA zarmA, varmA vagere zabdo, vyAkaraNamAM pratyaya vagere karanAra, sUtramAM sAtamI vibhaktivALuM 56. upapanna tri. ( upa + pad + kta) yuktivANuM, saMgata, ghaTatu, prApta thayela, utpanna thayesa, IcchAnuDUna, thiGa2upapanneSu dAreSu putreSu ca vidhIyate - rA0 2 / 101 / 18 / upaparIkSaNa na. ( upa pari IkS lyuT ) anusaMdhAna, tapAsa, saMzodhana. upaparvan napu. ( parvaNaH samAnam ) thaMdranA parivartananI AgaLano divasa. upapAta pu. ( upa+pat+ghaJ) hathI bhAva, ijanI tatparatA, nAza, jagadhArI ghaTanA, saMTa, musIjata. upapAtaka na. ( pAtayati narake pat + Nic + Nvul alpaM pAtakam) pAyanA Thevu pAkhe pAya. - mahApAtakatulyAni pApAnyuktAni yAni tu / tAni pAtakasaMjJAni tannyUnamupapAtakam / / yAjJa0 2 / 210 upapAtin tri. ( upa + pat + Nini ) 4thI AvanAra asmAta prApta thanAra, (striyAM GIpa) - upapAtinI. upapAda pu. ( upa + pad+ghaJ) vadhArAnuM, staMbha- upapatti zabda dukha (tri. upagataH pAdam ) pAnI pAse gayesa. Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai. 412 shbdrtnmhoddhiH| [upapAdaka-upabandha upapAdaka tri. (upapAdayati upa+pad+Nic+Nvula) | upapaurNamAsi avya. (paurNamAsyAH samIpam) 652no yustivANu, saMgata, gharatuM, yuta, ghaTAvanA2. artha mo. upapAdana na. (upa+pad+Nic+lyuT) yustithI samarthana / upapradarzana na. niza. 12vI, saMta 42vo te. karavuM, sArI rIte pratipAdana karavuM, prApti yukta | upapradAna na. (upa-upAdhau tena pradAnam) me.Ta, na%42, 42, amalama lAvag. in -upapradAnaM lipsUnAmekaM hyAkarSaNauSadham / -kathA upapAdita tri. (upa+pad+Nic+kta) yustithI samarthana sa0 24. taraGge, - upapradAnairmArjAro hitakRt prArthyate karela, sArI rIte pratipAdana karela. janaiH-paJca0 1 / 95, saMdhi-sADa bhATe bhIna va3 upapaduka tri. (upapadyate upa+pad+ukaJ) dRSTa 1298nI ApavI, lobhAvavA-lalacAvavA mATe kAMI dravya apekSA rAkhyA sivAya adaSTa mAtrathI sahakRta evA 5 te. aNuothI utpanna thanAra devadeha, athavA nArakI upapralobhana na. (upa+pra+lubha+lyuTa) tayA4j, AuN. rIte lobhAvavuM, lalacAve evuM sAdhana, lAlaca - upapAdya tri. (upa+pad+Nic+ pat) yustithI. samarthana uccAvacAnyupapralobhanAni-daza0 48 karavA yogya, pramANa sApekSa, sattAmAM AvanAruM. upaplava pu. (upa+plu+ap) upadrava, sama, vighna, (avya. upapada Nic lyuTa) yuktiyuta rIne, AkAzamAMthI aMgArA vagere paDavArUpa upadrava, utpAta pratipAdana karIne. -upaplavAya lokAnAM dhUmaketurivotthitaH- ku0 2 / 32, upapApa na. upapAtaka za6 hu... utpAtasUya vAyu vagere, bhaya, bha24I, 204viplava, upapArzva na. pAva, pAva, virodhI pakSa. 2, 2, vipatti. -kvacinna vAyvAdirupaplavo upapIDana na. (upa pad Nic lyuTa) pIaj, nIyova, naH -raghu0 5 / 6, duH, sabhI5ma tara, viNatA 61403 nAma, pI31 42vI, ghA 42vo - -mAyayA vibhramaccitto na veda smRtyupaplavAt / __vyAdhibhizcopapIDanam-manu0 662 / / tara, vI2, sabhI5. 4, bhauddhimata. prasiddha vi.85, upapura na. (samIpasthaM puram) sabhI5ma 23j n||2, rAhu, graha sUrya ane candranuM grahaNa. zAmA nA2, 5, upaniveza. upaplavanIya tri. (upaplava ini anIyara) pAsa. 24ii. upapurANa na. (upagataM purANam) vyAsa. 2yela. sa.2. taravA yogya. pusa 4dicii. pu2||9- anyAnyupapurANAni upaplavin tri. (upaplava ini) du:jI, atyAyArathI. munibhiH kathitAnyapi / AdyaM sanatkumAroktaM 1. nArasihaM 2. tataH param / / tRtIyaM vAyavIyaM ca . pI.3yeda -nRpA ivopaplavinaH parebhyaH -raghu0 13 / 7 3. kumAreNa ca bhASitam / caturthaM zivadharmAkhyaM upaplavya tri. (upa+plu+karmaNi yat) 5se. ta2vA 4. sAkSAnnandIzabhASitam / / durvAsasoktamAzcarya yogya, samIpa javA yogya, upaplava pAmavA yogya 5. nAradIyamataH param 6. / / nandikezvarayugmaM ca (na. upa+plu+AdhAre yat) vi2||2 na2nI se. 7. tathaivozanaseritam 8. / kApilaM 9. vAruNaM | AveluM eka nagara. 10. zAmbaM 11. kAlikAhvayameva ca 12. / / mAhezvaraM upaplAvya na. matsyaddezanI. 204dhAnAnu naga2. 13. tathA kalkI 14. daivaM 15. sarvArthasiddhim / / upapluta tri. (upa+plu+kta) 65dravayuta, vi.na.-bhaya, parAzaroktamaparaM 16. mArIcaM 17. bhAskarAhvayam vagere pAmelA, mAyelo, pIsAyado- upaplutaM pAtumado 18. / atra devaM devIpurANam / -kUrmapurANam / madodvataiH-zizu0 upapuSpikA strI. (upagatA puSpamiva vikAzabhAvam) upabaGga pu. (upagato baGgaM atyA. sa.) dezI au.tuKAta, isj d. pAseno pradeza. upapRc tri. (upa+pRc+kvip) 652, sabhA557), saMi. upabandha pu. (upa+bandh+ghaJ) dhanana. atA bhATe pAme. tenI pAse bIjI vastunuM bAMdhavuM, padmAsana jevuM koIka upapaurNamAsa avya. (paurNamAsyAH samIpam) pUnamAnI Asana, amuka saMkhyAthI saMbaMdhanuM pratipAdana, saMbaMdha, pAse, pUnama lagabhaga. upasarga, ratikriyAnAM Asana vizeSa. Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upabarha-upamardana shbdrtnmhoddhiH| 413 upabaha pu. (upa+baha+stRtau+karmaNi ghaJ) mozAI, tadupabhUSaNam / / prAvAraH pAnapAtraM ca geNDuko gRhameva ____tayo, (bahUM hiMsAyAm) pAse. 26. duH5 he, pI.u. ca / paryaGkAdi yadanyacca sarvaM tadupabhUSaNam / / upabarhaNa na. (upabahate karmaNi lyuT) 652no artha -kAlikApurANam / / humo. tAyo. upabheda pu. (upa bhid ghaJ) 6. prA. upabarhaNIya tri. (upabahate karmaNi anIyara) 5se. 26 / upabhoga pu. (upa+bhuj+ghaJ kutvam) viSayasevanathI. mahevA yogya, pAudA yogya. utpanna thatuM eka prakAranuM sukha bhogavavuM te. upabahu tri. (upagatA bahavo yasya saMkhyAtve'pi paryudAsAt -priyopabhogacihneSu pauro bhAgyamivAcaran -raghu0 12 / 22, na Dac) bahu saMnyAnI. pA. 2 nA2, sibs tho31 - -na jAtu kAmaH kAmAnAmupabhogena zAmyati-manu0 gha . 2 / 94 upabAdhA strI. (upa+bA+a+TAp) sArI rAta pIu, upabhogin tri. (astyarthe ini) 64mogavAj. duhe. upabhogya tri. (up+bhuj+Nyat) 64mI 42vA yogya, upabAhu tri. (upagato bAhum atyA0 sa0) bAhunI mogavA yogya vastu -kiJcit kAlopabhogyAni esabhAparnu cha aMga (avya. bAhoH samIpam) yauvanAni dhatAni ca-paJca0 bAhunI sabhI5-pAse. upabhojin tri. (upa+bhuja+Nini) 64mI 4282, upabindu pu. (upagato bindum) te. namana.. me. 25%81. bhogavanA2. upabRMhita tri. (upa+buMha+Nic+karmaNi kta) pada, / upabhojya tri. (upa+bhuj Nyat na kutvam-annArthatve) ghaNuM karela, ekaThuM karela. -te vai nRpopabhojyAni brAhmaNAnAM daduzcaha -bhA0 upabda pu. (upagataH zabdaH pRSo0) sabhI prApta thayela. Azva0 85 a0 / somAbhiSava zabda. upama tri. (upamIyate upa+mA+ghaJarthe ka) 6pameya, upabdi pu. (upa+zabda+in pRSo0) samA yogya pAse, sabhI5, pAsenu, samApana. za6. upamadagu pu. te nAmanI meM. yaduvaMzI kSatriya. upabdimat tri. (svArthe'styarthe matup) AicenAne yogya upamantraNa na. (upa+mantr+ lyuT) maMtra, pratavya zabdavALuM. mATe prArthanApUrvaka preraNA, khuzAmata, uzkeravuM te. upabhaGga pu. (upa+bhaJj kutvam) yuddha vagerebhAMthI. nAsI. upamantrin tri. (upa+mantra astyarthe ini) AmaMtra javuM, sArI rIte bhAgavuM, be bhAga rUpa thavuM, kavitAno 282, muzamitiyo, maMtrI, bhI samA24, me. bhA. saMhezavADa:- zramaruja upamantrin bhavyatAmanyavArtAupabhASA strI. modavAnI. gaurA bhASA. bhAga0 10/71 / 29 upabhR (juho0 ubha0) ghaa29|| 42, 603j. upamanthana pu. (upa+manth+ lyuT) maMthana 42 // 2, mathanA2, upabhRt strI. (upa+bhR AdhAre+kvip) yaza saMoil. ravaiyo. mAtra, -pANibhyAM juhaM parigRhyopabhRtyAdhAnam | upamanthanI strI. (upamanthana+GIp) bhani bhayavAna -zrautasUtram -1 / 10 / 9. vI. sAdhana dravya-lAkaDAM vagere. upabhRta tri. (upa bhR kta) saMgharelu, 103 dAvej - upamanyu pu. te. nAmana me. *Si. - -ziSyAyopabhRtaM tejo-bhAga0 8 / 15 / 29 upamaI pu. (upa+mRd+ghaJ) mahana. 42, saMmAnya upabhukta tri. (upa+bhuj+kta) leno upayoga yo tisuma - anyAsu tAvadupamardasahAsu bhRGga lolaM ____oya te. vastu, bhogave.da.. vinodaya manaH sumanolatAsu-sA0 da0 , mArI nAma, upabhukti strI. (upa+bhuj+ktin) 64mI, morAvaj.. | pUrvadharmIno nAza karI bIjo dharmI utpanna karavo, upabhUSaNa na. (upamitaM bhUSaNena atyA0 sa0) ghaM21, | pIDavuM, dhAnya vagerenAM photarAM kADhavAM. yAbha2 vagaire -ghaNTA-cAmara- kumbhAdipAtropa- | upamardana na. (upa+mRd+bhAve+lyuT) 652no artha karaNAdikam / tadbhUSaNAntare dadyAd yasmAt / zubho, niDa, nirodha. Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 upamardaka tri. (upa karttari Nvul) bharchana aranAra, bhArI nAmanAra, pIunAra. zabdaratnamahodadhiH / upamazravas tri. (veda0) prazasta - yazaH khyApitakaviM kavInAmupazravastamam R0 2 / 23 / 1 upamA strI. ( upa+mA+A+TAp) samAnatA api laGghitamadhvAnaM bubudhe na budhopamaH / - raghu0 1 47, sAdRzya, samatA - upamA yatra sAdRzyalakSmIrullasati dvayoH, haMsIva kRSNa ! te kIrttiH svargaGgAmavagAhatecandrA0 513, te nAmano eka arthAlaMkAra, upamAna, nyAyamate upamAna pramANathI utpanna thayeluM gavayAdi zaktinuM jJAna, vedAntImate go AdinuM sAdazya jJAna, dharma viruddha siddhAMta vidharmaH paradharmazca AbhAsa - upamA chalaH - bhAga0 7 / 15 / 12 upamAt strI. ( upamIyate prakSipyate upa + mitra kSepe Ati) thAMbhalI, vAcharaDAne bAMdhavAno khIlo. upamAti strI. ( upa + mi+ktin vede Ati) upamA -zabda juo upamAtR strI. ( upamitA mAtrA) AMjaNA ADa, bhAtAtulya bhAtAnI jahena vagere - mAtuHSvasA mAtulAnI pitRvyastrI pitRSvasA / zvazrUH pUrvajapatnI ca mAtRtulyAH prakIrtitAH / smRtiH. (tri.upa+mA+tRc) upamAna 42nAra. upamAda tri. ( upamAdayati upa + mad + Nic+ac) harSana5. upamAna na. ( upamIyate'nena upa+mA+bhAve lyuT ) sAdRzya jJAna - upamAnamabhUd vilAsinAM karaNaM yat tava kAntimattayA - ku0 45, jenA vaDe sAdazya hoya te-- prasiddhasAdharmyAtsAdhyasAdhanamupamAnam, prasiddha khevA pUrvamAM jANelA gavaya vagerenA sAdharmathI-sAdazyathI, tenA jJAnathI sAdhya evA gavaya vagere padanA vAcyatvanuM sAdhana-siddhi te upamAna, yathA- gauriva gavaya iti. upamAnacintAmaNi pu. gaMgezopAdhyAya viracita upamAnapramANa vyavasthApaka te nAmano eka graMtha. upamAraNa na. ( upa+mR+ Nic + lyuT ) varuNapraghAsa nAmanA yajJamAM yajJasamApti samayanA snAna jaLa samIpa jaIne te jaLamAM viSa nAMkhavuM te. upamAlaGkAra pu. te nAmano roDa athasaMDAra vAcyamavaidharmyaM vAkyaikye upamA dvayoH / upamAvyatireka pu. tulanA ane viSamatAno saMyoga. 1 sAmyaM [ upamardaka- upayamanI upamAsya na. ( upamAsaM pratimAsaM bhavaM yat) 624 mahine thanAra pitRzrAddha. upamita tri. ( upa samIpe mIyate kSipyate upa + mi+ kvip) pAse joDesa, samIpa nAjesa, pAse bhunAra samIpamAM sthApana karanAra, upamA ApanAra, thAMbhalI. (tri. upa samIpe mIyate karttari kvip) upamA 42nAra. upamita tri. ( upa + mi+kta) upameya, bhene upabhA khapAya te. upamiti tri. ( upa + mi+ktin) upamA, upabhAvaMDAra, samAnatA - grAmINasya prathamataH pazyato gavayAdikam / sAdRzyadhIvAdInAM yA syAt sopamitiH smRtA / / vAkyArthasyAtidezasya smRtirvyApAra ucyate / gavayAdipadAnAM tu zaktidhIrupamAphalam / / padajJAnaM tu karaNaM zaktidhIrupamAphalam / / upamekhala a. (upagataH mekhalAm) (parvatanA) DhoNAva 35.2. upameta tri. ( upamAmupamAnabhAvaM sarvavRkSebhyo dIrghatvAt - antaH itaH) zAlavRkSa- zAlaprAMzurmahAbhujaH- raghu0, zAlavRkSo hi sarvonnatatvAd unnatAnAmupamAsthAnam ityarthaH / upameya tri. (upa+mA+yat) bhUjalo uravA yogya, sarakhAvavA yogya, jene upamA apAya te puraM caikakulopameyam - kumA0 upameyatva na. (upameyasya bhAvaH tva) "sAdRzyAnuyogitvam' yathA candravanmukhamityAdau mukhasyopameyatvam / / -sahIM mukha e upameya che. upameyopamA strI. te nAmano kheDa arthAlaMkAra, upamAnopameyatvaM yadekasyaiva vastunaH candrA0 5/7 upayaj pu. (upa+yaj bhAve vede vica loke tu kvin) te nAmano eka yajJa. upayantR, pu. ( upa+yam + tRc) dhaegI, uMtha, parAnAra - athopayantAramalaM samAdhinA - ku0 5 / 45, (tri.) niyamamAM rAjanAra, saMyamamAM rAjanAra - athopayantrA sadRzena yuktAm - raghu0 7/1 upayantra na. (upagataM yantram) te nAme vaidyshaastrprasiddha eka yaMtra. upayama pu. ( upa + m + ap) vivAha, saMyamavaza rAjavaM. upayamana na. ( upa + yam + lyuT ) uparano artha. agninuM nIce sthApavuM, bAMdhavAnuM sAdhana-kuza vagere. upayamanI strI. (upayamyate karmaNi lyuT ) agni sthApanamAM aMgarUpa retI vagere. Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayaSTra-uparati shbdrtnmhoddhiH| 415 upayaSTra pu. (upa+yaj+tRc) soga vibhaino | upayogavat pu. (upayoga matupa, masya vatvam) 64yogI, pratiprasthAtA nAmano eka Rtvija. manu. upayAcaka tri. (upagamya yAcakaH upa+yAc+Nvul) | upayogazUnya tri. (upayogAt zUnyam) ni28.7, vyartha.. pAsAvI yAyanA 12 // 2. bhAnA2. bhikSa upayogina tri. (upa+yuja+ghiNana) ISTa sAdhanane sana upayAcana na. (upagamya yAcanam) pAsa. na. mainj, 64yo no Doya te, 64yo - asti kanyAratnaM vinaMtI karavI. __ me gRhyatAmupayogi cet kathAsa0 15. taraGge / upayAcita na. (upayAcyate'nena karaNe itac) potAnA | upayojya na. (upa yuj Nyat) mama sevA yogya. sidimATe va vagere pAse mAnatA mAnavI | upara tri. (vap+karan) dAveda, sthApa8, virAma. bhavAnI pAse ne bhAMga - tasyopayAcitAnyeva tatratyAH oI AdhAra, virAma pAmela, paththara. kurvate janAH / tattadvAcchitasaMsiddhihe tostaistai- | uparakta pu. (upa+ra+kta) 2prasta. yaMdra sUrya. rupAyanaiH / / - kathAsa0 13. taraGge, -adya mayA (tri.) raMgavAnA 568/thA. gesa, vyasanomai bhAsata, bhagavatyAH karAlAyAH prAgupayAcitaM, strIratnamupa- upAdhinI samIpatAthI upAdhinA guNavALA rUpe hartavyam / -mA0 5 rola. - daiva-mAnuSAnyatarapIDAyuktaH-amaraH / upayAcitaka na. (upayAcitAya hitam kan) 652no uparakSaka pu. (upa+rakSa+Nvula) sabhIbha 24ii. 26 // artha juo. potAnI ISTasiddhi mATe deva vagerene 2nAra, sa21, bo.31.05. apAtuM pazu vagaire. -siddhAyatanAni kRtavividhadeva- uparakSaNa na. (upa+ra+lyuTa) pAse. 26215. 42j, topayAcitakAni-kAdambarI-64 paDe bharavo, yo... 42vI.. upayAja pu. (upa+yaj+ghaJ) te. nAmanI se. yaza, te. | uparajya a. (upa raJ kta-lyap) ANu zana, mUMsA nAmano eka RSi, yajJa sivAyano yajurvedIya maMtra. | nAkhIne. upayAta tri. (upa+yA+kartari kta) sabhI5. bhAvela, uparaJjaka tri. (upa+ra+Nic+yat) 204na 422, pAse gayela. raMganA2 64ula, prabhAvazI ... upayAna na. (upa+yA+lyuTa) pAse. 4 - haropayAne uparajya tri. (upa+ra+Nic+ yat) 204na 42vA tvaritA babhUva-kumA0 7 / 22 yogya, raMgavA yogya, uparAgano Azraya. upayApana na. (upa+yA+Nic+ lyuTa) na paDAyaj, | uparata tri. (upa+ram+kta) bharI gayeda - pitaryuparate vivAha putrA vibhajeyurdhanaM pituH- nArada0 , nivRtti pAbheda, upayAma pu. (upayAmayatyanena upa+yam+Nic+ac) virAma. pAmesa. (tri. jai. prA. uvaraya) 55thI. nivRtti yazarnu me pAtra - upayAmagRhIto'si, te pAtrano pAmela, vairabhAva vinAno. heva, vivAha. uparatazoNitA tri. (uparatena zoNitA yA sA) Theno upayAmavat tri. (astyarthe vA matup) leno vivAha mAsika dharma baMdha thaI gayo che evI strI. thayo hoya te. uparataspRha tri. (uparatA naSTA spRhA dhanAdyAkAGkSA upayukta tri. (upa+yuj+kta) 65yogarnu, .5nu, yasya) ch| 2Dita,bhanI. dhana vagairenI spaDA nyAyayuta, 2yesa, mAgavelavA528., 64yo 28, naSTa thaDoya te. AdhIna rahenArI adhikArI.. uparatAti strI. (uparata-tAy karmaNi ktin) yuddha, saMgrAma, upayoga pu. (upa+yuj+ghaJ) 64yo| - auSadhAnna- 552 // vA. . 4.3 Aye.guM, 24051. vihArANAmupayogaM sukhAvaham vAgbhaTaH- nidAnasthAne uparati strI. (uparam+ktin) virAma, nivRtti, bha29, 1a0 mAya.29, mAna, iSTasiddhi sAdhanA vyApAra, Idriyone viSaya taraphathI pAchI vALavI te - anusatA. - anaGgalekhakriyayopayogam kumA0 17. nigRhItendriyANAM viSayebhya uparamaNam, athavA (pu. prA. jai. uvaoga) A0 viSaya ta26 5ndriyanI vihitakarmaNAM vidhinA parityAgaH-vedAntaH , buddhi damya pravRtti, vyApAra, pAMca jJAna, traNa ajJAna ane cAra vastunI prAptimAM udAsInatA, vihita karma karyA pachI darzana e bAramAMno game te eka. tene tyAga karavArUpa saMnyAsa. Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 uparatna na. ( upamitaM ratnena) bha iThevA jAtA dvAya vagere - uparatnAni kAcazca karpUro'zmA tathaiva ca / muktAzuktistathA zaGkha ityAdIni bahUnyapi / / -guNA yathaiva ratnAnAmuparatneSu te tathA / kintu kiJcittato hInA vizeSo'yamudAhRtaH / / bhA. pra. uparama pu. ( upa+ram+ghaJ na vRddhiH) viSayo uparano vairAgya, nivRtti - phenoparame kalkadravyaM niyojayet - vaidyake / (na.) uparati zabda dukha - dvimAsoparame kAle vyatIte plavagAstataH bhA. va. a. 281 uparamaNa na. ( upa+ram + bhAve lyuT ) nivRtti, viSayo uparano vairAgya, uparAma pAmavo. uparambha ( bhvA0 para0) paDaghA pADavo, gabhava. uparava pu. ( upa + ru+ AdhAre ghaJ) bhyAM sobhasatAno rasa kADhavAno hoya che te khADAnA AkArano eka pradeza. zabdaratnamahodadhiH / uparasa pu. ( upamito rasena) pArA ThevI, gaMdha vagere 752so - gandho hiGgulamabhratAlakazilAH sroto'JjanaM TaGgaNaM rAjAvartakacumbakau sphaTikayA zaGkhaH khaTI gairikam / kAsIsaM rasakaM kapardasikatA volAzca kaGguSTakaM saurASTrI ca matA amI uparasA sUtasya kiJcidgaNaiH / / - bhAvaprakAzaH -pUrvakhaNDe 1. bhAge uparAga pu. ( upa + raj+ghaJ) pAse rahevA vaDe potAnA guNa bIjAmAM sthApavA, vAsanArUpa eka saMskAra, sUrya caMdranuM grahaNa - uparAgAnte zazinaH samupagatA rohiNIyogamam - zA0 7 / 2 vizeSaeA 35 saMbaMdha, niMchA, zraddhadullosa, vyasana - bibharSi cAkAramanirvRtAnAM mRNAlinI haimamivoparAgam - raghu0 16 / 7 6STanIti, Aropita saMbaMdhathI saMbaMdha pAmela eka vizeSaNa. uparAja avya. (sAmIpye avya. ac) rAmanI pAse. ( tri. upagato rAjAnaM sAdRzyena Tac ) zubha tulya, rAjapratinidhi (vaoNisaroya) rAjA sarakho hajurI DArabhArI.. uparAdhaya pu. ( upa + rAdh + Nic+za) upaseva5. uparAma pu. ( upa+ram+ghaJ vA vRddhiH) virAma, bharA, nivRtti, baMdha yavu, jaTavu, virAga, saMnyAsa. (avya. sAmIpyArthe) rAmanI pAse, rAmamAM. uparAva pu. ( upa + ru+ghaJ) pAse Dareso avAra. [uparatna- - uparUpaka upari avya. (Urdhva + ril upAdezazca) upara, adhiDa, paranI taraI - tvayyAsanne nayanamupari spandi zaGka mRgAkSyAH / mInakSobhAccalakuvalayazrItulAmeSyatIti / -megha. ( u. me. ) 34, avAGmukhasyopari puSpavRSTiH papAta vidyAdharahastamuktA raghu. 2/60 uparicara tri. ( upari + car + Ta ) para viyaranAra (pakSI uparitana tri. (upari bhavaH Tyula tuT ca) 752, the vagere.) (pu.) te nAmano kheDa rAma. thanAra, apekSAkRta UMcuM uparitanI-striyAM GIp uparibhAga tri. (bhAsyopari) uparano aMza agara lAga. uparibhAva tri. ( bhAvasyopari ) upara agara DIDa DIDa UMcAIe hovuM. uparibhUmi strI. (bhUmerUpari) uparanI 4bhIna, uparimartya avya. ( martyasyopari ) bhartyasonI 52. uparimekhala pu. ( upari UrdhvA mekhalA yasya) te nAmanI kheDa RSi uparivRhatI strI. nAmano eka vaidika chaMda. upariSTAt avya. (Urdhva + ni. riSTAtil upAdezazca ) upara, UMce nAdhastAnnopariSTAcca gatirnApsu na cAmbare - rA0 4. kANDe / adhi 352 - ye, pachI - kalyANAvataMsA hi kalyANasaMpadupariSTAd bhavati mA0 6 uparisad pu. ( upari sIdati sad + kvip) 284sUya yajJabhAM te nAmano kheDa heva. (tri.) upara rahenAra, UMce rahenAra. uparisadya na. ( uparisadyaM sadanamupavezanaM sad bhAve vA -- yat) upara jesavuM, khaDAzamAM jesa. uparItaka pu zRMgAra viSayaka kheDa AsanabaMdha ekapAdamurau kRtvA dvitIyaM skandhasaMsthitam / nArIM kAmayate kAmI bandhaH syAduparItakaH / / ratimaJjarI uparuddha tri. ( upa + rUdh + kta) ruMdhela, roDela, gheresa, aTaDAvela, bhUtra vagerenA vegavANu, DehI, roDAyelo. uparudra na. ( prA. jai. uvarudda) nAraDonA aMgopAMga toDI duHkha denAra uparaudra nAme paramAdhAmInI chaThThI jAta. uparUpaka na. (upagataM rUpakaM dRzyakAvyaM sAdRzyena) eka jAtanuM nATaka, nATyazAstra prasiddha aDhAra prakAranAM nATaka paikI eka nATikA troTakaM goSThI sadRkaM nATyarAsakam / prasthAnollApyakAvyAni prekSaNaM rAsakaM tathA / / saMlApakaM zrIgaditaM zilpakaM ca vilAsikA / Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uparodha-upalekha] durmallikA prakaraNI hallIzo bhANiketi ca 11 aSTAdRza prAhuruparupakANi manISiNaH / vinA vizeSaM sarveSAM lakSma nATakavanmatam 11 sA0 da0 6, pari0 276 / zabdaratnamahodadhiH / uparodha pu. ( upa+rudh+ghaJ) khAvarA, DhAMDA, pratibaMdha, khaDAyata, anusaravu, 326, sopa- tapovananivAsinAmuparodho mA bhUt - zaku0 1. aGke, anyeSAmapi bhaikSopajIvinAM vRttyuparodhaM karoSi - mahA0 1. parvazi. uparodhaka tri. ( upa + rudh + Nvul ) uparodha 42nAra, kharaDAvanAra, roDanAra, DhAMDanAra, gheranAra, pratibaMdha DaranAra, anusaranAra, (na.) jAnagI khoraDI, sUvAnuM ghara, vAsagRha. uparodhakArin tri. (uparodhaM kartuM zIlaM yasya) vighna 2nAra, ruDAvara 2nAra. uparodhana na. ( upa+rudh + bhAve lyuT ) uparodha 76 dukhI. uparodhin tri. (prA. jai. uvarohi) aDathA 42nAra. uparyupari a. (uddharddham ) (52 52, 19. - uparyupari pazyantaH sarva eva daridrati - hito0 2 / 2 upala pu. ( upa+lA- AdAne ka, upalIyate girirasmin) paththara, aMDaro, retI, ratna, bhegha- revAM drakSyasyupalaviSame vindhyapAde vizIrNam-megha. ( pU. me. ) 19, kAnte ! kathaM ghaTitavAnupalenaM cetaH - zRGgAra0 3 upalakSaka tri. (upa + lakS + Nvul ) lkss|| 42nAra, alpanA ka2nA2, oLakhanAra, jANanAra, upAdAna lakSaNA vaDe potAno khane tethI Itarano jodha zabda svasiddhaye parAkSepaH parArthe svasamarpaNam / upAdAnaM lakSaNaM cetyuktA zuddhaiva sA dvidhA / / -kA0 pra0 upalakSaNa na. (upalakSyate svaM svetaraM cAnena upa+lakS+ karaNe lyuT ) lakSaNAthI sva tathA anyano jodhaDa zabda - yathA kAkebhyo dadhi rakSyatAmityAdau tevA zabdanuM jJAna, svapratipAdakatve sati svetara - pratipAdakatvam / mantragrahaNaM brAhmaNasyApyupalakSaNampA 0 11 / 4 / 80 siddhA. upalakSya na. ( upa + lakS + Nyat) khAzraya, upalakSaNa vaDe bodha karavA yogya. upaladhipriya pu. ( bAladhiH priyo'sya pRSo0) yamara jAtino mRga. 417 upalabdha tri. ( upa + labh + kta) bheNavela, bhosa, pAmesa. upalabdhArthA strI. (upalabdho'rtho yasyAH ) hitopadeza vagere athA- AkhyAyikopalabdhArthA-amaraH upalabdhi strI. (upa+labh + ktin) bhejavavu, jJAna pAmavu, bhati - vRthA hi me syAt svapadopalabdhiH- raghu0 5/56 pratyakSa vagere jJAna, khaTana, anumAna, saMlakSyatA, sAvirbhAva (bhImAMsaDIo 'upalabdhi'ne prabhAzano kheDa leha mAnyo che.) pratyakSajJAna nAbhAva upalabdheH - nyA. sU0 2 / 28 upalabdhisama pu. te nAmano nyAyazAstra prasiddha bhati nAmano khela ghoSa. yathA- nirdiSTakAraNAbhAvepyupalambhAdupalabdhisamaH-gau0 511-27 upalabdha tri. (upa+labh+tRc) bheNavanAra, bhaeAnAra, pAmanAra, pu. jJAnano sAzraya, khAtmA. upalabhedin pu. ( upalaM bhinati bhid + Nini) paththarane paNa toDI nAMkhanAra eka jAtanuM vRkSa. upalabhya tri. (upa+labh + karmaNi yat) bhejavavA yogya, jANavA yogya, pAmavA lAyaka - Arambhasiddhau samayopalabhyam-raghu0 upalambha pu. ( upa+labh+ghaJ+mum ca) jJAna, sAla, prApti, - asmAdaGgulIyopalambhAt smRtirupalabdhAza0 7 bhejavavu, bhevu, bhaeAvu - jJAtau sutasparzamukhopalambhAt - raghu0 14 / 2. upalambhya tri. (upa + labh+ pat+mum) uttama prakAre meLavavA yogya, uttama prakAre jANavA yogya. upalambhatas avya. (upalambha + tasil) jJAnathI, sAlathI. upalA strI. ( upa + lA+ka+TAp) sa.42. upalAlana na. (upa lal Nic lyuT ) sAu 42, pyAra 42vo. upalAlikA strI. ( upa lal Nvul itvam) tRSA. upaliGga na. ( upamitaM liGgena avA0 sa0 ) apazuna, aniSTasya lakSmya vagere upadrava - kenacidupaliGgAni gAyatA - harSa0 5. u0 upalipsA strI. (upa labh san a TAp) bhejavavAnI IcchA. upalekha pu. ( upa likha ghaJ) prAtizAkhyobhAM khavejAyesa vyAkaraNanI racanA. Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 upalepa pu. ( upa + lip+ghaJ) chAtra vagerethI sIMpa, sarva driyono vinAza thavo, maMhatA, sepa, bhAviza, sAI Dara, ghojavu. upalepana na. ( upa+lip + lyuT ) chAtra vagerethI sIMpa. tatraiva devAyatane saMmArjanopalepanamaNDanAdikaM karma samAjJApayati-paJca0 upaloha na. ( upagataM loham) naDasI dhAtu, joTI dhAtu, gauNa dhAtu. upavaktR tri. (upavakti, upadizati upapazyati vA upa + vac + tRc) pAse rahIne josanAra, sabhIya raDIne bhenAra, tapAsanAra, (pu.) brahmAnAmano Rtvi sahasya.. upavaJcana na. ( upa vaJc lyuT ) nIthe nabhIne yAsa, sUtAM sUtAM ghasaDAvuM. upavaTa pu. ( upamito vaTena) vaDanA Au ThevuM priyAsAsa nAmanuM vRkSa. (avya. vaTasya samIpaM vaTe vA) vanA pAse, vaDamAM. zabdaratnamahodadhiH / upavana na. (upamitaM vanena) jAga, jagIyo -pANDucchA yopavanavRtayaH ketakaiH sUcibhinnai:- megha0 ( pU.0 me0 ) 23. . (avya0 vane vanasya samIpaM vA ) vananI pAse, vanabhAM. -sA ketumAlopavanA bRhadbhirvihArazailAnugataiva nAgaiH-raghu0 16 / 26 upavanalatA strI. ( upavanasya latA) jagIyAnI vesa. upavarNa tri. (upa varNa ghaJ) sUkSma agara vigatavAra vaerzana. upavarNana na. ( upa + varNa + lyuT ) gueza.3ye sArI rIte varzana 2, vajAvu, varzana-vajAza. atizayopavarNanaM vyAkhyAnam - yAjJa0 1 320 upavarttana na. ( upetya vartante'tra upa + vRt + AdhAre lyuT ) heza, rAbhya, bhillo, DIyaDa, pAzIvANu sthana - tasyo pavartane'pyeko na zruto gobhit kvacit kAzIkhaNDe, svabhaumametadupavartanamAtmanaiva-nai0 vyAyAmazAlA - 11 / 28 upavarSa pu. te nAmano se RSi upavarha pu. ( upa + vRh udyamane+ghaJ) jozI hu~. upavarhaNa na. ( upa + vRh + lyuT ) uparano artha dukhI. upavallikA strI. ( upa utkarSe prAdisa0 ) amaravela, eka jAtano velo. upavalha pu. (upa+valh prAdhAnye +ghaJ) prAdhAnya, utsa [ upalepa - upaviSa upavasatha pu. ( upetya vasatyatra upa + vas AdhAre atha) gAmaDuM, gAma, yajJano pUrva divasa te'sya vizve devA gRhAnAgacchanti te'sya gRheSUpavasanti sa upavasathaHzatapatha brAhmaNe 11 / 1 / 7 upavasana na. ( upa vas lyuT ) upavAsa 42vI. upavasta na. ( upa + vasu + kta) upavAsa. upavasti strI. ( upa + vasu + ktin) Azraya, AdhAra, TeDI, avasaMjana. upavAka pu. ( upa+vac+ghaJ kutvam) paraspara vAtayIta 2.vI. upavAda pu. ( upa + vad+ghaJ) apavAha, ninhA. upavAsa pu. ( upa+vasu+ghaJ) lonano abhAva, vrata, upavAsa - upAvRttasya pApebhyo yastu vAso guNaiH saha / upavAsaH sa vijJeyaH sarvabhogavivarjitaH / / sopavAsastryahaM vaset / amaraTIkA, yAjJa0 1/175 upavAsaka tri. ( upa + vasu + Nvul) upavAsa haranAra, AhAra nahi tenAra (na. upavAse hitaM kan) hoI eka vrata, upavAsamAM hitanuM vrata vagere. upavAsana na. ( upa+vAs sevAyAm bhAve lyuT ) upasevana, pAse rahIne sevA karavI. - upavAsin tri. (upa + vas+ Nini) (pavAsa 42nAra, apavAsI - vimAnairhasasaMyuktairyAnti mAsopavAsinaHbhA0 va0 a0 199 / 51 upavAhana na. (upa+vah + Nic + bhAve lyuT ) pAse saha vu, samIpa khAvu. upavAhya pu. ( upa utkarSe utkuSTo vAhyaH) rAmanI savArIno besavAno hAthI ke hAthaNI, rAjakIya savArI. dharmataH sa vizuddhAtmA vIraH zubhaddaDhavrataH / upavAhyastu vo bhartA nApavAhyaH purAd vanam / / rA0 2 / 45 16 candraguptopavAhyAM gajavazAm-mudrA0 2 upavid strI. (upa + vidante vettervA kvip) prApti, bhejavavuM, jJAna (tri. upa + vidante kartari kvip) prApta 42nAra, bhejavanAra, bhaganAra, sAla senAra (strI.) pRthchA, adhigrahaNa. upavidyA strI. ( upa samIpaM vidyAyAH ) vyavahAra jJAna, sAMsArika jJAna. upaviSa pu. ( upamitaM viSeNa) khaDaDAnuM dUdha vagere, pAMya prakAranAM upaviSa-2- arkakSIraM snuhIkSIraM tathaiva kalihArikA / dhastUraH karavIrazca paJcadhopaviSAH smRtAH / (na.) trima viSa, janAvaTI aura.. Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upaviSA-upazAnti shbdrtnmhoddhiH| 419 upaviSA strI. (upamitaM viSaNa) ativiSana . | upavyAghra pu. (upamito vyAghraNa) pAcana ThevU 51, upaviSTa tri. (upa+viz+kartari kta) 48. -upaviSTau / yitta.. (avya0 vyAghrasya samIpam) vAghanI pAse. kathAH kAzcit cakraturvaizya-pArthivI- devImA0 81 / 28 | upavyuSasa avya0 (vigatA uSAH vyUSAH tataH vibhaktyarthe upaviSTaka tri. (upa viz kta kan) le bhayAhita. sAmIpye vA avyayIbhAvaH ac samA0) sAmA samaya pUro thatAMye daDhatAthI temAM rahe, jema ke gayela uSaHkALa, paroDhiyuM, lagabhaga gayela uSaHkALanI garbhAzayanuM bALaka. samIpa. upavINayati (nA. dhA. para.) vii|| athavA sAraMga upavrajam avya. (upagataM vrajam) govANiyAmonI 4%14vI. - upavINayituM yayau raverudayAvRttipathena vasAhata pAse. nAradaH- raghu0 8 / 33 upazak (divAdi. ubha.) prayatna. 12vI, bha66 42vI, upavINi nAmadhAtu (vINayA upagAyati upa+vINA +Nic) upavINayati -vIsaIne uj. auj, pU7527 42vI, (svAdi. para.) zAstimAna upavIta na. (upa+vye+kta) 4na, urdhvaM tu trivRtaM thaj, yogya bana. kArya tantutrayamadhovRttam / trivRtaM copavItaM syAt upazama pu. (upa+zam+ghaJ) driyono ni.graDa, tasyaiko granthiriSyate / / - upaniSadi / yazasatra - jyotiSamAM vIsamuM muhUrta, tRSNAno nAza, roga athavA pitryaMzamupavItalakSaNaM mAtRkaM ca dhanurUjitaM dadhat-ghu0 upadravanI. uild, nivRtti - jagatyupazamaM yAte 11 / 64, 4 sAtha DA2 23 tabha 314 naSTayajJotsavAkule-bhA.va.2.a.0, -tathA'yamapi kRtupara dhAraNa karela vastra, kartavyaH saMprati paramAmupazamaniSThAM prAptaH-prabodha0 upavItin tri. (upavIta+ini) novo nA 5 / 15 vagere. upavItakaH upazamakSaya tri. (upazamasya kSayaH) ma. na. 42, bhanI upavIkSa (upa vi IkS) , yogya sama4j. maunapaNe nAza. upaveNA srI. (upagatA veNAm) ta. nAmanI meM nahI. upazamana na. (upa+zam+ bhAve lyuT) 652no artha. upaveda pu. (upamitaH vedena) vaha sajo vethA. nIyatA nivA251, #234, , Aid pAu. tha2no tha samUDa. te 64veho yAra che. pratye4 | upazamanIya tri. (upa+zam+bhAve karmaNi anIyar) vedanI sAthe upaveda saMkaLAyelo che. jemake-RgvadanI | nivAraNa karavA yogya, zAMta pADavA yogya, aTakAvavA sAthe Ayurveda, yajurvedanI sAthe dhanurveda, sAmavedanI | yogya, rokavA yogya. sAthe gAMdharvaveda agara saMgIta ane atharvavedanI upazaya pu. (upa+zI+ac) sabhIya. sU, pAse. sU, sAthe zilpa sthApatya- zastraveda. vyAdhi vagerethI viparIta auSadhAdino sukhAvaha upaveza pu. (upa+viz+bhAve ghaJ) samanAvaTI, 64yoga - vidyAdupazayaM vyAdheH sa hi sAtmyamiti 32, mAsanabhAva, saMtana thaj, bhadotsA . smRtaH nidAnam / (avya0 zayaH hastaH tasmin upavezana na. (upa+viz+ bhAve lyuTa) asA., 25j. tatsAmIpye vA) DAyanI pAse, yamai. upavezi pu. (upa+viz+ini) yajurveda saMpradAya pravata upazayastha tri. (upazaya sthA ka) tyAmai . meM Si. upavezin tri. (upa+viz+ini) asanA2. upazarada avya0 (vibhaktyarthe sAmIpye vA avya0 aca) upaveSa pu. (upa+viS+karaNe ghaJ) aN||2bhgvaan zarada RtumAM, zarada RtunI pAse. . upazalya na. (upagataM zalyama) bhano saMtabhAga upavaiNava na. (upa+veNu+aN) hiva.sa.na - (Hun, 552, chAno. bhA - shailopshlyniptdrthprAtaHkALa, madhyAhnakALa ane sAyaMkALa. nemidhArA-zizu0 5 / 8; - upazalyaniviSTaistaizcaturdAraupavyAkhyAna na. (upa+vi+A+khyA+lyuTa) abhunu / mukhIbabhau-raghu0 1550 abha7 31, amara bhADAtmya, mama 6pAsana vagare / upazAnti srI. (upa+zam+ktin) zAMti, nivRtti, prakAranuM kahevuM te. pachIthI joDI kADhelI TIkA. zvAsana, upazama 106 . Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 shbdrtnmhoddhiH| [upazAya-upasaMyamana upazAya pu. (upa+zI+ghaJ) rAtra 53. bhrnaa2| | upazloka tri. (upa zlok ac) 6zamA bhanunA pitAna sipAIonuM anukrame sUvuM. nAma. upazAyin strI. (upa+zI+Nini) pAse sUnA2. upazloki nAmadhAtuH (zlokairupastauti ubha0 saka0 upazAstra. na. nAnA vijJAna tha. seTa) 28 43 stuti. 12vI. -upazlokayati - upazikSA strI. (upa+zikSa+a+TAp) sArI rAta. zikSaNa, upazlokayate- uvitAmA stuti. 12vI. sArI rItanI zikhAmaNa. upapTambhaka pu. (upa+stambh+kan) mAsaMbana, sAuna2, upazikSaNa na. (upa+zikSa+ lyuTa) 652no artha huA. mapi3u. (na. upastabhnAti Nvul) thamato, paNa upaziGghana na. (upa+zighi AghrANe+lyuTa) sUMgha ApatuM, pharIthI baLa ApanAra. (tri.upa+zighi+Nic lyuTa) suMghAvAno vyA542 upapTambhA pu. (upa+stambha+ghaJ) thAmata, sAdhAra, prayoga 20, 57vAthI. 20. tuM. upaziSya pu. (upagataH ziSyam) ziSyanA ziSya -svataH upaSTut tri. (upa+stu+karmaNi kvip) sabhI5mai, stuti. pramANaM parataH pramANaM zukAGganA yatra samudgiranti / . ziSyopaziSyairupagIyamAnamavehi tanmaNDanamizradhAma / / upasaMklRpta tri. (upa sam klup kta) 352. bhAve, zaGkaradi0 64.2 goThave. upazIrSaka na. (upazIrSa kan) meM pra.502-. rogA, upasaMkrama pu. (upa+sam+kram+ac) bhU, sthApayu, motIono hAra. me.2. upazuna avya0 (zuni zunaH samIpe vA) dUtarAne. viza, upasaMkramaNa na. (upa+sam+kram+bhAve lyuTa) 652no itanI pase artha juo. upazUra tri. (upagataM zUram) Thebha ochu ma hoya. te. upasaMgraha tri. (upa+sam+ graha+AdhAre ac) 5.255 upazUram a. paNana mo2thI.. sparza 3rI vahana. 2j, (karaNe ac) 75.4298, upazobhA strI. (upagatA zobhAM sAdRzyena) sAMkRta rAyarayA.j, sArI rAta. saM. 2vI, taDiyo - 72, saaj, Aropita zomA -vihitopazo upAtiSThanmahAbAhaH paryate sopsNgrhe-mhaa04|1615 bhamupayAti mAdhave-zizu0 upasaMgrahaNa na. (upa+sam+ grah+AdhAre lyuTa) 652na. upazoSaNa na. (upa+zuS+Nic+lyuTa) sU54j, sa. hu. -vyatyastapANinA kAryamupasaMgrahaNaM guroH - sU.va.vAnI jiyA, mu2Ug, sU . (tri. upa manuH +zuS+kartari lyuTa) sUcanA2. upazrut pu. (zrUyate upa+zru+kvip-zrut stutiH upagatA upasaMgrAhya tri. (upa+sam+ graha+karmaNi Nyat) y25|| zrut yasmin) yaza spa0 . vahana 42vA yogya - bhrAturbhAryopasaMgrAhyA upazruta tri. (upa+zru+kta) 38, svA838., savarNAhanya hanyapi-manu0 2 / 132 sArI rIta. saMDa pratijJA 43sa. karavA yogya. upazruti strI. (upa+zru+ktin) pa.se. somavaM, haivaprazna. upasaJja (tudAdi. A.) 34. -athApi nopasaJjata naktaM nirgatya yat kiJcicchubhamazubhakaraM vacaH / ___ srISu straiNeSu cArthavit -bhAga0 11 / 26 / 22 zrUyate tadvidurdhArA daivapraznamupazrutim-hArAvalI, pratizata, upasaMyata tri. (upa sam yam kta) saMyuta, 40 zata. svI.t2, acA, na zruti, samAveza -yathA trayANAM Aye. varNAnAM saMkhyAtopazrutiH purA-mahA0 12 / 64 / 6 meDa upasaMyama pu. (upa+sam+yam+ghaJ avRddhi :) hevIna nAma. (avya0 sAmIpyArtha) inamai, AnanI 1. 64saMDAra, sArI. rIte. saMyama. vo, baMdhana, pAse. 2. sRSTino maMta, pralaya. upazleSa pu. (upa ISadarthe ekadezena zleSaH) sAliMgana, | upasaMyamana na. (upa+sam+Nic+lyuTa) sArI rAta. niyama pALavo, sArI rIte bAMdhavuM, sArI rIte bAMdhavAnuM upazleSaNa na. (upa+zliS+lyuT) 652. artha. mo. sAdhana. Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upasaMyoga-upasambhASA] upasaMyoga pu. ( sAmIpyena saMyogaH ) sabhI5 saMyoga, gauNa saMbaMdha. zabdaratnamahodadhiH / upasaMroha pu. (upagataH saMrohaH) sabhIpamAM Avu, kheDI sAthai agavu, upara agavaM.. upasaMvAda pu. ( upetya aGgIkRtya saMvAdo vadanam ) pratijJApUrvaka kahevuM, paNa karIne kahevuM, karAra. upasaMvyAna na. ( upasaMvIyate'nena upa + sam + vyeJ saMvRtau karaNe lyuT ) paravAnuM vastra - bahiryogopasaMvyAnemugdha-bodhe- zabdasaMjJAyAm / upasaMvraj (bhvA0 para 0 ) aMdara pagalAM bharavAM praveza purakho, dhUsavu, upasaMsRSTa tri. ( upa sam sRj kta) saMyukta bhajelA, du:khI, khabaMGkRta, zApa pAbhela - brahmazApopasaMsRSTe svakule - bhAga0 11 / 30|2 upasaMskRta tri. ( upa sam kR kta) utpanna pADelu, taiyAra resuM alaMkRta amRtopamatoyAbhiH zivAbhirupasaMskRtA - rA0 5 | 14 25 upasaMharaNa na. ( upa sam hR lyuT ) uThAvI seyuM, pAchu levu, rojI rAjavu, jahAra aDhavu, Dumalo Davo. upasaMhAra pu. ( upa+saM+ha+ghaJ) samApti upakramopasaMhArayoH zuklatvakIrtanAcca - tithyAditattve, saMgraha, sArI rIte haravuM, laI levuM, saMpUrNa saMbaMdha, pAchuM levuM te, roDI rAjakuM, TUDuM vivaraNa, saMkSepa, pUrNatA, vinAza, mRtyu, Dubhalo Davo. upasaMhArin tri. ( upa + sam + ha + Nini) samApti DaranAra, sArI rIte haraNa karanAra, saMpUrNa saMbaMdhathI vyApta, samAveza karanAra. upasaMhRti strI. ( upa sam ha kti) upasaMhAra, chevaTanuM, duHkha. upasaMkhyAna na. ( upari sUtroktAdatiriktArthaH saMkhyAyate'nena upa+ sam+khyA+karaNe lyuT ) bheuvu, sUtramAM nahi kahela arthane vArtika vagerethI kahevo - udA0 jugupsA-virAma-pramAdArthAnAmupasaMkhyAnam - gAvaM, gaNatarI karavI. upasatti strI. ( upa+sad + bhAve ktin) nahIunI saMbaMdha, sevA, anusaravu, saMbaMdha, sevA, pUbha, pariyaryA, chAna.. tri. (upa+sad + tRc) 14hI rahela, anusarela, upasattR seva5. upasad tri. ( upasIdati upa+sad + kvip) uparano artha, te nAmanI eka iSTi, gArhapatya vagere traNa 421 agni sivAyano agni gArhapatyo dakSiNAgnistathaivAhavanIyakaH / ete'gnayasrayo mukhyAH zeSAzcopasadastathA / / vahnipurANam. upasada pu. ( upasIdatyasmin upa + sad + vede ghaJarthe ka) te nAmano kheDa yajJa, na bhavu, bheTa, chAna. upasadana na. ( upa+sad + lyuT ) sevA, pAse rahI sevayuM dhanyo'smyanugRhIto'smi yasya me munipuGgava ! / yajJopasadanaM brahman ! prApto'si munibhiH saha / / - rA0 150 16 pa 4ne prApta 42, ziSya janavuM tatropasadanaM cakre droNasyeSvastrakarmaNi mahA0 ( avya. sadanasya samIpam ) dharamAM, gharanI pAse. upasadI strI. (upa+sad ghaJarthe ka go. GIp ) santati, dhArA, pravAha. upasadya tri. ( upa + sad karmaNi yat vA) sevavA yogya, sabhIpamA prApta 42vA yogya. (avya0 upa+sad karmaNi lyap ) sevIne, sabhIpamAM prApta urIne, pAse 46. upasadvan tri. (upa+sad + vanip ) samIpa rahesa, sevaDa, sevavA yogya upasadvrata na. ( upasatsu vihitaM vratam) bhyotiSTomamAM vihita te nAmanuM eka vrata. upasandhyam avya. (upagataM sandhyAyAH) sAyaMDAjanI na. upasanna tri. ( upa + sad + kta) samIpa rahesa, pAse rahesa, nahIunu, pAse khAvela sevas - tasmai sa vidvAnupasatrAya provAca tattvato brahmavidyAm zrutiH, bravItu bhagavAMstanme upasanno'smyadhIhi bhoH / mahA0 12 / 287 / 11 upasamAdhAna na. ( upa+sam+A+dhA+ lyuT ) Dhagalo ka2vo, samidha nAMkhIne saLagAvavuM. upasamidh avya0 ( samidhaH samIpe ) samidhanI pAse, samidhabhAM - upasamIgham ) upasamidha avya0 (samidhaH samIpe ) uparano artha dukhI. upasampatti strI. ( upa+sam+ pad+ktin) navIna3ye saMpatti, yogya khAtmabhAva. upasampanna tri. ( upa + sam+ pad + kta) prApta thayela, bhejavesa, bharA pAbhela - zrotriye tUpasampanne trirAtramazucirbhavet manu0 581 upasambhASA strI. ( upa + sam + bhAS + bhAve a+TAp) zAMta paDavuM, sAMtvana karavuM. - Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 upasara pu. ( upa+sR prajanane + ac) garbhagraha 42vA mATe pazuomAM nArIjAtie puruSati pAse javuM, niraMtara 4 -prajananaM prathamagarbhagrahaNaM gavAmupasaraHpANiniH 3 / 3 / 71 - vInAmupasaraM nairantaryeNa nirgamanam jayamaGgalaH. zabdaratnamahodadhiH / upasaraNa na. (upa+sR+ lyuT ) uparano artha dukha. samIpa dhuM, pAse 4. upasarga pu. ( upa+sRj+ghaJ) zegaviara, upadrava, upasargAvazeSAMstu mahAmArIsamudbhavAn - mArka0 927, zubha-azubha sUrya devatA utpAta, vyAharaNa prasiddha prAdi upasarga - yathA- pra, parA, apa, sam, anu, ava, nis, nir, dus, dur, vi, AG, ni, adhi, abhi, ati, su, ut, ni, prati, pari, api ete prAdayaH - nipAtAzcAdayo jJeyAH upasargAstu prAdayaH / dyotakatvAt kriyAyoge lokAdavagatA ime / / upasargeNa dhAtvartho balAdanyatra nIyate / nIhArAhArasaMhAra - pratIhAra prahAravat / / - mugdhabodha TIkA upasarjana tri. ( upa+sRj + lyuT ) hevAhi vagereno upadrava, gauza vizeSA -upasarjanaM pradhAnasya dharmato nopapadyate, vANavAnuM - sAI 42vAnuM sAdhana bhI ke sAvaraNI, vyAkaraNamAM samAsa ka2nA2 sUtramAM pahelI vibhaktithI batAveluM pada, vigrahamAM niyata vibhaktivALo koI zabda. upasarjanIkRta tri. ( upasarjana cci kR kta) damana urAyesa, hajAvesuM, gaue| janAvesuM - yathArthaH zabdo vA tamarthamupasarjanIkRtasvArtho vyaGktaH- dhvanyA0 upasarjita tri. ( upa sRj kta) vidhAya khAyela, abhamA sAgeso - takSakAdAtmano mRtyuM dvijaputropasarjitAt - bhAga0 1 / 12 / 27 upasarpa tri. (upasRp ghaJ) / varSanI ubharano hAthI.. upasarpaka tri. ( upa+sRp + bhAve Nvul ) upAsa, pAse 4nAra. 4, upasarpaNa na. ( upa+sRp + bhAve lyuT ) sabhI pAse javuM. upasarpin tri. (upa+sRp gatau + Nini ) samIpa 4nAra, pAse 4nAra yuktaM mAtrA kRtaM teSAM parapIDopasarpiNAm bhA0 A0 3. a. upasaryyA strI. (upamriyate'sau sR+karmaNi yat) garbha grahaNane yogya evI RtumatI gAya. [upasara-upaskara upasAdhU (prera0 para0) jAvavu, sArI rIte goThava vyavasthita karavuM. upasAryya tri. ( upa + sR + Nyat) prApta 42vA yogya, sAya5. upasi avya0 ( upa + so+ki) sabhIpanuM sthAna. upasIra avya. (sIrasya samIpe sIre vA) ujamAM, haLanI pAse. upasunda pu. te nAmanI kheDa haitya, nihu~lano putra tathA sudano bhAI. upasUryaka na. ( upagataM sUryaM candraM vA ) yandra-sUryanI AsapAsa thatuM maMDaLa. upasRSTa na. ( upa + sRj + kta) maithuna, saMbhoga, vyArae prasiddha prAhi upasarga yukta. (tri) visana urela. azvatthAmnopasRSTena brahma zISrNorutejasA bhAga0 1 / 12 / 1. 2 khapesa, chor3I hIghela, dhvasta, arajAha, upadrava pAmesa, vyApesa - tenopasRSTo labhate na rAjyaM rAjanandanaH / - rogopasRSTatanudurvasatiM mumukSuH- raghu0 8 94. (pu.) abhI, abhu, grahAthI gherAyela sUrya } caMdra. upaseka pu. ( upa + sic + bhAve ghaJ) pAegI vagere chAMTIne narama karavuM, kaDachIthI halAvavuM. upasecana tri. ( upa + sic + lyuT ) sIMganAra, chAMTanAra. upasevaka tri. ( upa + sev + Nvul ) upabhoga vagaire vaDe sevavAmAM Asakta, bhoga bhogavavAmAM macela, pAse rahIne sevA karanAra. upasevana na. ( upa+sev + lyuT ) sevanamA AsaGita, pUjA karavI, bhogamAM Asakti, strIno upabhoga Davo te. upasevA strI. ( upa+sev + bhAve a+TAp) uparanI artha dukhI. upasevin tri. ( upa + sev + Nini) upasevaka zab6 dukha. - ye hitaM vAkyamutsRjya viparItopasevinaH paJca0 upasoma pu. ( upagataH somam) sobha nAmano yajJa 42nAra. upaskanna tri. (upa skand kta) du:jita, lIMbhayelo - snehopaskannahRdayAH - rA0 6 / 111 // 87 upaskara pu. ( upa + kR + bhAve ap hiMsane suT) hiMsA aravI, DaDAM-Duna vagere bhUSaeAno samuhAya, masAlo.. - maGgalAlambhamIyAni prAzanIyAnyupaskarAn / upAninyustathA puNyAH kumArIbahulAH striyaH / / - rA0 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upaskaraNa-upasthita shbdrtnmhoddhiH| 423 265 / 9, dharane. sAI 4282 sAva27. vagaire, saM242 / svAdhyAyopasthanigrahAH-yAjJa0 3 / 314, madhyamA, vagaire. (tri.) vi.2 pAsa, sadhyA2thI. 43nA2. sthiti. - evamuktvArjunaH saMkhye rathopastha upAvizatupaskaraNa na. (upa+kR+lyuTa suTa ca) si. 72vI, bhaga0 1147 (tri. upatiSThati upa+sthA+ka) alaMkAra, samudAya, vikAra, vAkyAdhyAhAra, hiMsAnuM samIpamAM rahela. sAdhana, alaMkAra vagerenuM sAdhana, saMskAra. upasthanigraha pu. (upasthasya nigrahaH) saMyama, driyo upaskAra pu. (upa+kR+ghaJ suT) bhUSa.98, samudAya, upara nigraha vi.2, vAdhyAdhyAhAra -sAkAGkSamanupaskAraM | upasthapatra pu. (upasthaM strIcihnamiva patramasya) azvattha viSvaMggatinirAkulam-ki0 11 / 38, pratiyatna35 vRkSa, pIpaLAnuM jhADa. (kemake enAM pAMdaDAM strInI saM2782, suM62 janAva. uktamevArthaM sopaskAramAha- yoninA AkAranAM hoya che.) raghu0 11 / 47, 2200-masauel, AthAj, bharathu.. upasthAtR tri. (upa+sthA+tRca) 6pAsanA 42nAra, upaskINi tri. (upa+kR+kta hiMsane suTa) hiMsA sevanAra, samIpamAM namela, kahete samaye pAse Avela. 428, bhArI naisa. strI. (upa+kR+kti) hiMsA (pu.) preSyo bhRtyaM upasthAtA sevako'bhisaro'nugaH2vI.. zabdamAlA, te nAmano me Rtvi.4. upaskRta tri. (upa+kR+kta upaskArazabdoktabhUSaNAdau upasthAna na. (upa+sthA+lyuTa) pAse. 24Ina sthiti suTa) zA38, mehu 438, saM24831. 438., vi.5||2 karavI, anusaMdhAna, smaraNa, samIpa javuM, samIpamAM pAmela, adhyAhAra karela. seva, pU0 52 mATe pAse 4, - sUryasyopasthAnAt upaskRti strI. (upa kR. ktin suTa) 5ziziSTa. pratinivRttaM purUravasaM mAmupetya- vikra0 1, upAsanA upaSTambha pu. (upa+stambha+ghaJ) thAmalo, 231, mAdhAra, mAhira, nyAya mAhiranA. sa. sI.278 - upasthAnagataH AlaMbana, sthiti, protsAhana, uttejana, pAyo, prayojana kAryArthinAmadvArAsaGga kArayet-kau0 a0 1 / 14 / - upastambhaH / upasthAnIya tri. (upa+sthA+karttari anIyar) 64.sthAna upaSTambhaka tri. (upa+stambha Nvala) 28 sapanA2. karanAra, upAsanA karanAra, sevanAra, upAsanA karavA ___Auci.n.na. sAyana.2, apitA 1282. upastambhakaH yogya, sevA karavA yogya. upastambhana na. (upa+stambha lyuTa) upaSTambha 206no upasthApaka tri. (upa+sthA+Nic+Nvul) sm25|| artha so. zavanA2, pAsa sthiti 42vanA2. upastaraNa na. (upa+stR+ lyuT) pAtharae - upasthApana na. (upa+ sthA+Nic+bhAve lyuTa) sabhApama amRtopastaraNamasi svAhA, bichAnu, bhInane sapATa sthApa, sm25|| 42va, sevA, pazyiyA. athavA sIdhI karavI. upasti pu. (upa+styai+in) OMu. upasthApanA strI. (upa sthA Nic yuc TAp) haina - sAdhunI dIkSA saMbaMdhI eka saMskAra. upastir tri. (upa+stR+karmaNi kvip) 5tharAtuM, 5||12vaa. upasthApanIya tri. (upa+sthA+Nic+karmaNi anIyar) yogya. upastIrNa tri. (upa stR kta) isAyedu, visarAyo, samIpamAM sthApavA yogya, smaraNa karavA yogya. upasthAyaka tri. (upa sthA Nvula) seva.. AcchAdita, vastrathI DhAMkeluM. upastrI strI. (upagatA strI) 2mAta. upasthAvara avya. (sAmIpyArtha) sthAva2. pAse. upastuta tri. (upa+stu+kta) sabhI5ma stuti 2||ye.d.. upasthAvarA strI. (upa+sthA karmaNi varac) puruSamedha upastuti strI. (upa+stu+ktin) sabhIyama stuti. vA. yajJanA aMgarUpa eka devatA. upastutya tri. (upa+stu+kyap) sabhI5ma stuti. 42vA upasthita tri. (upa+sthA+kta) prApta, 5.se. mAvela, haiyaGgavInamAdAya ghoSavRddhAnupasthitAn - raghu0 1 / 45, upastha pu. na. (upa+sthA+ka) strI puruSonI zu - upasthiteyaM kalyANI nAmni kIrtita eva saH / / chandriya - upasthamudaraM jihvA hastau pAdau ca pazcakam raghu0 180, 5||se. 238. vahama nali vA526. sanAba, manu0 8 / 125, jogA -snAnaM maunopavAsejyA | sm29||m Aveda, sevesa, sma25 438, pariyA , yogya. Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 sevA, pUraM vuM savAra, (na. upa + sthA + bhAve kta) sevana, pAse rahevu, sabhIya bhAva, alo thayelo, bhAvI paDesuM. vyasanaM samupasthitaM me - pA0 6 / 1 94 paranI kArikA. zabdaratnamahodadhiH / upasthitavaktR pu. ( upasthita vac tRc ) zIghravaDatA. upasthitA strI. 6 akSaranA yaragavAnI kheDa chaMha, upasthiti strI. ( upa + sthA + ktin) smaraeA, sevana, sabhIpamA sevayuM pAse bhAvavu, sevA, paricaryA, artha pUruM karavuM te. upasthUNa avya. (sthUNAyAM tatsamIpe vA) yAMbhI upara, thAMbhavInI pA.se. (tri. upagatA sthUNAm atyA0 sa0 ) dharanA thAMbhavAnI pAse gayesa, rahesa. upastheya tri. ( upa + sthA+sevArthe karmaNi yat) pAsa rahI sevavA yogya, stuti karavA yogya. upastuta tri. ( upa snu kta) pravAhavAjI, vahetI - svayaM pradugdhe'sya guNairupasnutA - ki0 1 / 18 upasneha pu. ( upa + snih + ghaJ) vaidyaprasiddha asehana, bhInuM karavuM. upasparza pu. ( upa + spRz+ghaJ) sparza, snAna, veho'tamaMtra pUrvaka pANI vagerethI mukhano sparza karavo, Acamana. upasparzana na. ( upa + spRz + bhAve lyuT ) uparano artha dukhI - upasparzanakAle tu tvAM rakSantu raghUttamaH, upahAra, leTa.. upasravaNa na. ( upa+sR+bhAve lyuT ) sArI rIte vu, 24 mAsika, vaDe, (uparataM sravaNam) arAnI nivRtti, TapaDavu nahi te. upasvatva na. ( upagataM utpattikAle eva prAptaM svatvaM yatra) bhAsiddhInI bhIna vageremAMthI utpanna thayesa dhAnya vagere dravya, mUDImAMthI utpanna vyAja vagere sAla. upasvAvat pu. satrAti rAbhanI kheDa putra. upasveda pu. ( upa + svid + karaNe ghaJ) agni vagere tApanI pAse rahevAthI thayelI garamI, parasevo. upatApa zabda dukhI. upahata tri. ( upa + n + kta) tirasDAra pAbhela, dUSita thayesa, nAza pamAusa, utpAtathI gherAyela, azuddha thayesa, parAbhava pAbhela - kimebhirAzopahatAtmavRttibhiH ku0 5 / 76, - karotyavajJopahataM pRthakjanam - ki0 upahataka tri. (upahata kan) manasIja, abhAgiyo. [upasthitavaktR upahati strI. (upa + n + ktin) upaghAta, vinAza, sAme ahAra, vadha, hatyA. upahatnu tri. (upa+han + ktlu ) eganAra, nAza 42nAra. upahatyA strI. (upagatA hatyA) khAMjonuM yahAyodha tha, adhamUo karavo te. upahantR tri. (upa+han+ tRc) upaharaNa na. ( upa + ha + lyud) naU sAvavo, paDavo. upahartR tri. (upa+hR+tRc) pIrasanAra, bheTa ApanAra upahavya pu. ( upahUyate'tra AdhAre yat) te nAmano kheDa yajJa. upa pu. ( upa + ve+ap) AhvAna josAvavuM te. upahasita na. ( upa + has + kta) upahAsa, bhazrI, haThThA, nighAsUya hAsya (tri. upa + hAs + karmaNi kta) isI aDhesa -jyeSThAnAM smitahasite madhyAnAM vihasitAvahasite / nIcAnAmupahasitaM tathAtihasitaM ca SaDbhedAH / / sA. da. 3. pari. 228, bhazDarI karAyela, hAsyathI jenI nindA sUcavI hoya te. upahasti pu. ( upahasti+bhAve ac) pratigraha-chAna levu. (nAmadhAtuH-hastena upagRhNAti upa + hasta + Nic upahantayati, upahastayate-) hAthathI sevu. upahastikA strI. (upagatA hastam saMjJAyAM kan ata itvam) pAna-sopArI vagere rahI zaDe tevI vastra vagerenI janAvesI DothaNI, pAnachAnI, yamayI upahastikAyA - stAmbUlaM karpUrasahitamuddhRtya mahyaM dattvA - dazaku -upahAlaka enAra, nAza 42nAra. pIrasavuM, bheTa ApavI, upahA (juho0 A0) tarayuM, nIye bhAvavu, upAjihIthA na mahItalam - zi0 1 / 37 upahAra pu. ( upa + hR+ghaJ) bheTa bhUDavI, bheTa gharavI, bheTa gharavAnuM dravya, (hAramupagatam) DAranI pAsenuM dravya -bandhuprItyA bhavanazikhibhirdattanRtyopahAraH - megha0 ( pU0 me0) 33, - ratnapuSpopahAreNa chAyAmAnarca pAdayo:raghu04 184. upahAraka tri. ( upa hR Nvul ) upahAra, bheTa, InAma. upahArikA strI. ( upa ha TAp) upahAra, bheTa, nAma. upahArya na. ( upa hR Nyat) upahAra, bheTa, InAma. upahAlaka pu. (hale prasRtaH bA. vuN-upagato hAlako yatra) kuntala dezanuM nAma. Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upahAsa-upAgata] shbdrtnmhoddhiH| 425 upahAsa pu. (upa+has+bhAve ghaJ) 5246, 68t, | upAMzugraha pu. (upAMzoH grahaH) yazamanIyavI / nahAsyAsya-phalamasyApahAsasya sadyaH prApsyAsa | pArasavo. pazya mAm-raghu0 12 / 37; upahAsAya kiM na upAMzujapa pu. (upAMzuzcAsau japazca) 65izu. 5-manamA syAdasatsaGgo manISiNAm-malamAsatattyam / / ___ maMtrI nA. 5. 42vI. upahAsaka tri. (upa has Nvul) 68bha.2421. 4282. upAMzudaNDa pu. (upAMzoH daNDaH) ApameNe. 17 mAgavAvI. (pu.) vidUSa.5, bha.2428, bha242rI, hAsyapUra vayana. upahAsapAtra na. (upahAsasya pAtram) bha242rI. 42vAnu upAMzuhatyA strI. (upAMzuzcAsau hatyA ca) gupta. va. sAdhana, Hi3, savA yogya. - upahAsAspadam / upAMzuyAja pu. (upAMzu+yaj+ghaJ) te namana. me. upahAsya tri. (upa+has+karmaNi yat) savA yogya, yaza. mazkarI karavA yogya, mazkarIthI niMdavA yogya. upAka pu. (upa+aka+ac) 52252 sabhI5. gaye, upahAsyatA strI. (upahAsyasya bhAvaH tal) 6548sa. 5se. 2Dela. ___ 2al. uisuj. gamiSyAmyupahAsyatAm-raghu0 13 / upAkaraNa na. (upa+A+kR+lyuTa) meM stotra preSa, upahita tri. (upa+dhA+kta) bhU., sthApe, apa. __yazana pazune me saM2482 12vI, sAma. upaakrnnkarela, samIpe rAkhela, AropaNa karela, upAdhi sahita. kAle'zvamAnIya-Azva0 10 / 4, - vedopAkaraNAkhyaM upahAsyatA tri. (upa+has+karmaNi lyat) 64DAsa. karmaM kariSye-zrAvaNImantraH / / karavA lAyakapaNuM. upAkarman na. (upa+A+kR+nanin) me tanA upahita tri. (upa+dhA+kta) bhUsa, sthApela, sa karmathI varSanA aMtamAM vedapAThano pharI AraMbha thAya karela, samIpe rAkhela, AropaNa karela, upAdhi sahita. che te karma, saMskArapUrvaka zrutine grahaNa karavI, upahiti strI. (upa dhA ktin) bhani, niSThA saM2782pUrva 5zune / 2j - upAkarmaNi cotsarge upahUta tri. (upa+ve kta) godAvala, bhitrita.. upahUti strI. (upa+have+ktin) pIcudg, paTahapraNAda trirAtraM kSepaNaM smRtam-manu0 4 / 119 vihitopahUtayaH-zizu0 14 / 30 upAkRta tri. (upa+A+kR+kta) yazama vA mATe upahata tri. (upa+ha+kta) bhUsa, gharesa, meTa35. sApe.sA.. saM2482yuta 428. pazu, mAnasa - anupAkRtamAMsAni upahoma pu. (upagataH homam pradhAnahomam) 6 // 62 devAnnAni havIMSi ca-manu0 bhatareyu, 75yogamA dI . devatAvALo, daza daza AhutivALo, daza daza (na.) upAkaraNa -za6 mI. - yajJeSUpAkRtaM vittmdakSiNAvALo eka homa. mahA0 12 / 268 / 22 / upahara na. (upa+havR+gha) .ita. mAnanI praza, 84l upAkSa avya. (akSNaH samIpam Tac) netranI. pAse. yogya - UrmipravAhairjAhanavyAH samAnItamupahvaram-mahA0 upAkram (bhvA. para.) DumalA 52ko, tU.TI. 57. 3 / 308 / 43. (na.) pAsena sthAna, chano. mA, | upAkhyA srI. (upa+A+khyA+bhAve a+TAp) pratyakSa, sata. sthAna, nirjana sthAna -sarvAnAhUyopahvare vaidyAn zabda vagerethI kahevuM. ha0 ca0 pUu0 sAmIpya, ni.24j. (pu.) 25. upAkhyAna na. (upa+A+khyA+lyuTa) puurvjn| upahAna na. (upa+ha+lyuTa) podAva, maMtrIcyA2pUrva vRttAMtanU thana- caturvizatisAhasrI cakre bhAratabolAvaj. saMhitAm / upAkhyAnaivinA tAvad bhArataM procyate budhaiH upAMzu avya. (upa+aMza+u) niThana, me.ti, bhauna.. mahA0 1 / 1 / 101, vizeSa. ithana, prathAvizeSa. paricetumupAMzudhAraNAM kuzapUtaM pravayAstu viSTaram-raghu0 | upAkhyAnaka na. (upa+A+khyA svArthe kan) pUrva5101 8 / 18. (pu.) gupta maMtra ko3nI. me.5 .52no 45- vRttAMtanuM pratipAdana karanAra koI graMtha, kahevuM, kathA bhaha svaramA 428. prArthanA - jihvauSThau cAlayet 12vI.. kiJcit devatAgatamAnasaH / nijazravaNayogyaH upAgata tri. (upa+A+gam+kta) potAnI bheNe. bhAve.da., syAdupAMzuH sa japaH smRtaH / / iti / pAse Avela. Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 shbdrtnmhoddhiH| [upAgati-upAdhyAyA upAgati strI. (upa+A+gam+ktin) pAse. bhAva. | upAtyaya pu. (upa+ati+iN+ac) sau. sana. upAgama pu. (upa+A+gam+a) svIt2, sabhI5. 4. | zAstrIya mAyArane mojAvI, saMdhana. 2. . upAna na. (upagatamagram) Toya magara 5181no bhAkA, "parAvanupAtyayaH" - pANiniH 3 / 3 / 38, nAza, marnu gauNa aMga. saMghana. upAgrahaNa na. (upa+A+graha lyuTa) saM2482pUrva varnu upAdAna na. (upa+A+dA+lyuTa) A9 42j, iMdriyAna. grahaNa karavuM te athavA zarUAta karavI. potapotAnA viSayo taraphathI pAchI vALavI, kAryathI upAgrahAyaNa avya. (AgrahAyaNyAH samIpam) bhAsa2 abhinna kAraNa, jema ke kuMDala-kaDAM vagerenuM kAraNa mAsanI pUnama lagabhaga. sonu -nimittameva brahma syAdupAdAnaM ca vekSaNAt upAgrahAyaNi avya. (AgrahAyaNyAH samIpam) 652no adhikaraNamAlA, -prakRtizco pAdAnakaraNaM ca martha dumo.. brahmApyupagantavyam-zArI0, sAMdhyatrama %ude. upAghrA (bhvAdi. para.) sUMghaj, yUma.. yAra vastumImAthI. me -prakRtyupAdAnakAlabhAgAkhyAHupAGga na. (upamitamaGgana) pradhAna, bhuNya, aMgane. 5yo, sAM. kA. 50 vedAMga samAna koI zAstra, pariziSTa, zarIrane upayogI upAdAnalakSaNA strI. (upAdAnAt svArthasya grahaNAt pratyaMga- purANa-nyAya-mImAMsA- dharma-zAstrANi | lakSaNA) matsvA lakSau.bha3 -'kuntAH catvAryupAGgAni vedasya / (jaina-) 2. 641gane - pravizanti' mA kunta. 206thI kuntadhArIna. vize aupapAtika, rAjapraznIya, jIvAjIvAbhigama, prajJApanA, sakSasa - syAdAtmano'pyapAdAnAda essopaadaanlkssnnaasUryaprajJapti, jaMbUDhIpaprajJapti, caMdraprajJapti, sA0da 10. pari0 / nirayAvalikA, kalpAvatasikA, puSpikA, puSpacUlikA, upAdika pu. (upa+ad+ina saMjJAyAM kan) 2.5 tano vRS6iu, (pu.) ti.sa., TI.yu.. hI.. upAcAra pu. (upa A car ghaJ) (vAdhyama zalnu) sthAna, vidhi. upAdeya pu. (upa+A+dA+karmaNi yat) a55 7268 upAjina tri. (upagato'jinam) yAmAnI pAse gayeda, yogya, upAdAna kAraNamAM saMbaMdhavALuM, tethI abhinna (upagatamajinaM yena) yAmAne. prApta 7282, Da, viyapa vageretha6STa- bhave saukhyaM hitvA (ajinasya samIpam) yAmAnI se... zamasukhamupAdeyamanadham-zAntiza0 1 / 21 upAje avya. (upa+aj vA. ke) hujana samA5j, upAdhA (juho0 ubha0) yAtrinaSTa 2y, t6 strIne. huma maNa sthApaj, ma66 42vI.. zesavAvI. upAjekRtya avya. haNamA sthApAna mA zama upAdhi pu. (upa+A+dhA+ki) anya 53 240 -upAjekRtvA / vastuna. jI. zata. mAuvA35. 458 - upAdhina upAJjana na. (upa+a+lyuTa) 798 vagairethA. dIpa, mayA kAryo vanavAse jugupsitaH rA0 2 / 111 / 29, 27, dIpa - sudhA-gomayAdinA saMmArjanAnulepanam- vizeSaNa, kuTuMbamAM prasiddha upanAma, dharmacintA, medhA-tithiH / (AdhAre lyuTa) ideg4vAno. 2 nyAyamata siddha vyabhicAra doSane jaNAvanAra eka DAtha. pahA -padArtha- vibhAjakopAdhimattama-maktA0 8 upAtta tri. (upa+A+dA+kta) 8 528, prApta upAdheya tri. (upa+A+dhA+karmaNi yat) abhiniveza 728, bhegave, 8.8 -kSayaM kecidupAttasya duritasya | 42vA yogya, mAro55, 42vA yogya, vizeSya. pracakSate / anutpattiM tathA cAnye pratyavAyasya manyate / / / upAdhyAya pu. (upetyAdhIyate'smAt upa+adhi+iD+ bhavi. pu. (pu.) 2.62 OMne maha thayo cha mevo hAthI.. gha) dharmaguru, vidyApura, madhyA5 - ekadezaM tu upAttavidya tri. (upAttA vidyA yena) 4potArnu / vedasya vedAGgAnyapi vA punaH / yo'dhyApayati mAta2 53 jyu cha . upAttavidyo gurudakSiNArthI- | vRrttayarthamupAdhyAyaH sa ucyate / / -bhavi0 raghu0 51 upAdhyAyA srI. adhyApana. 42nArI strI.. Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAdhyAyAnI-upAlambhana] shbdrtnmhoddhiH| 427 upAdhyAyAnI (strI.) 652nI. artha. hu.. -sa eva / raghu0; - tasyopAyanayogyAni ratnAni saritAM patiH mukta upAdhyAyenopAdhyAyAnImapRcchat-mahA0 1 / 3 / 96 ku0 2 / 37 upAdhyAyI strI. (upAdhyAyasya patnyarthe GIp) gurunI upAyin tri. (upAyo'styasya ini) 640yavANa, strI . sAdhanayukta, pAse janAra. upAdhvaryu tri. (upagato'dhvaryuH yasya) avayu yaza. upAyu tri. (upa+iN+uN) pAse 482.. 2nArano bh66||2. upAra pu. (upa+R gatau karmaNi ghaJ) sabhI5. bhAve... upAnas tri. (upagatamanaH zakaTaM pitaraM vA) 31 , upAraNa pa. (upetya na ramaNaM yatra) pAse ne mAM pitA samAna kAkA vagere. AnaMda na thAya te sthAna. upAnaha strI. (upa+naha+kvip upasargadIrghaH) 31, upArata tri. (upa+A+ram+kta) pAchu 328, nivRtta, bho040. -upAnahau ca vAsazca dhRtamanyairna dhArayet / virAma pAmela.. nAkSaiH krIDet kadAcit tu svayaM nopAnahI vahet / / upArama pu. (upa A ram ac) samApti, maMta. zayanastho na bhuJjIta na pANisthaM na cAsane / / upArud (tudA. para0) 05 mittathI. 27j. mAnave / 4 / 74. upArambha pu. (upa+A+ra+ghaJ+Num) prAma, upAnuvAkya na. (upAgatamanuvAkyAm) & tarnu 23Ata, -sarvakarmopArambhe viniyogaH- sandhyApaddhati. anuvAkyA sarakhuM vaidika vAkya. upArjaka tri. (upa+a+Nvul) 60Thana. 42 // 2, upAnta avya. (antasya samIpaM ante vA) 5|se, meLavanAra. tapAse. basamA cheu. - upAntabhAgeSu ca rocanAGkaH upArjana na. (upa+arz2a+lyuTa) bhagava, saMpAina kumA0 / (pu. upamitamantena) nahI pAse, prAnta 72, bhAj. -zastrANAM sarathAnAM ca kRtvA samyagupArjanam-rAmA0 5. kANDe8 - upAntavAnIragRhANi dRSTvA -raghu0 16 / 21, . dizAmupAnteSu sasarja dRSTim-ku0 3 / 69 upAjita tri. (upa+a+kta) bhegavela, saMpAna upAntika na. (upa Adhikye prA0 sa0) atyaMta pAse., upArtha tri. (upagato'rthoyena) 85. mUlyanu. na04I. (tri.) atyaMta pAsenu, ghaj 4 pAsena. upAlam (bhvA. A.) (mAla. bhaatten| pazuna.) bhAravA upAntima tri. (upagatamantimam) cheldAnI. yAsena, chAne. mATe pakaDavuM. pAmela (avya. antimasya sAmIpye) chesthAnI pAsena. upAlabdha tri. (upa+A+labha+kta) (122482pUrva upAntya tri. (upAnte bhavaH yat) antyanI pAse. yanAra, ninTela, Thapako apAyela. chellAnI pAse rahela. upAlambha pu. (upa+A+labha+ghaJ mum) nihApUrva upApti strI. (upa+Apa+ktin) prApti. ti222 -mahAkalasya bhavataH kimidamacitamiti, upAbhRt strI. (upa+A+bhR+kvip tuk) upAharaNa | 45, -parapakSadUSaNam-gau0 vR0 111141, pratiSedhaHza6 zumo. vAtsyAyanaH 1 / 1 / 41, yathA-pramANatarkasAdhanopAlambhaH upAya pu. (upa+ ay+bhAve ghaJ) pAsa. 4.. gau0 1 / 2 / 1 ityAdau sparza iti vaiSNavayAjJikA AhuH (upAyyate'nena) sAdhana, monA sAmAna . hiMseti smArtayAjJikAH / ahiteccheti kAvyajJAH / 6484. 641ya, -sarvopAyaistathA kuryAd nItijJaH upAlabhya avya. (upa+A+labha+ lyap) 45o 5al pRthivIpatiH -manu0 7 / 177, bhAma, 64||y -upAyena yogya. yacchakyaM na tacchakyaM parAkramaiH-hito0 upAlambhya tri. (upa+A+labh+karmaNi Nyat+mum) upAyavikalpa tri. (upAyasya vikalpaH) vailpa yusti.. vadha karavA yogya. upAyana na. (upAyyate samIpe upayite upa+ay+lyuTa) upAlambhana na. (upa+A+labha+lyuTa) me 5, bheTa, bheTa 52vI, bheTa bhUdA yogya 56, sabhI5 / ninhApU ti22412 - asyA mahadu pAlambhanaM 4, 5se. 4 -paraspareNa vijJAtasteSUpAyanapANiSu- gato'smi-za0 5 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 upAvartana na. ( upa + A + vRt + lyuT ) irIthI pAchA khAvavu, mIna para khANovu tadupAvartanazaGki me manaH raghu0 8 / 53 upAvRt strI. (upa + A + vRt + kvip) AvRtti nivRtti, sabhIpavartInuM khAvartana, gupta, DhAMDesu. upAvRtta tri. ( upa + A + vRt + kta) thArDa utAravA bhATe jamIna upa2 ALoTela ghoDo vagere, pAchA Avela - upAvRttasya pApebhyo yastu vAsoguNaiH sahaekAdazItattve / upAvRtti strI. ( upa + A + vRt + ktin) AvRtti, nivRtti. upAzrama pu. ( upamitaM AzrameNa ) khAzramanA samAna pAzupata vagerenI dIkSAhi. (avya. Azramasya sAmIpye) Azrama pAse. zabdaratnamahodadhiH / upAzraya pu. ( upa+A+ zri pacAdyac bhAve ac) Azraya, Azraya karanAro, jaina sAdhuone rahevAnuM sthaLa, brAhmaNopAzrayo nityamutkRSTAM jAtimazrute manuH0 / (tri.) Azraya 42nAra, Azraya duravA yogya. upAzrita tri. ( upa + A + zri+kta) lenI khAzraya sIdhI hoya te. upAzliSTa tri. ( upa A zliS kta) 4ne khAsiMgana karyuM che agara jene pakaDI lIdhuM che. upAsaka tri. ( upa + As + Nvul) seva, upAsanA 42nAra zUdra, (tri. prA. uvAsaga) sAdhunI upAsanA DaranAra, dharma sAMlagavAnI abhilASAvANI (pu.) zrAvarDa, jaina gRhastha. upAsakadazA strI. ba0 (prA0 uvAsagadasAo) paaszrAvakanA adhikAranA daza adhyayana jemAM che evA aMgasUtranuM nAma--upAsakadazAsUtra. upAsakapratimA strI. (prA. uvAsagapaDimA ) upAsa zrAvanI 11. paribhA-vratavizeSa. upAsaGga pu. ( upa+A+saJj+ghaJ) lAdhuM - ime ca kasya nArAcA sahasraM lomavAdinaH / samantAt kaladhautAgrA upAsaGge hiraNmaye / / mahA0 4 / 40 / 6, samIpamAM Asakti. upAsana na. (upa+as vikSepe lyuT ) jaae| jheMDavAnuM zIjavA bhATe jAezano abhyAsa, cintana, manana, sevana, sabhIpa jesavuM - AcAryyamagnikAryaM ca sandhyopAsanameva ca- manu0, -maGgalyopAsanaM zastaM vRddhidaM vyasanApaham / [upAvartana - upekSaka upAsanA strI. (upa + As +yuc+TAp) uparano zabda dukha. - na viSNupAsanA nityA vedenoktA tu kutracit / na viSNudIkSA nityA'sti sarvavaidaiH samIritAH / / devI bhAga0 upAsA strI. ( upa + As+a+TAp) upAsana zabda dukha. upAsAdita tri. ( upa+A+sad + Nic + kta) bher3I bhejavyuM hoya te, bhejavesa, (na.) prApti bhejavavuM, saMpAdana 4. upAsAditin tri. (upAsAdita + ini) bheo bhejavyuM hoya te. upAsikA strI. (prA. uvAsiyA) siddhAMta sAMbhaNavAnI icchAvALI strI. zrAvikA. upAsita tri. ( upa + AsU sevanArthatvAt karmaNi kta) jenuM upAsana karyuM hoya te deva vagere, sevela, manana surela, ciMtavela. upAsitR tri. ( upa+As+tRc) upAsanA 42nAra. upAsIna tri. ( upa As zAnac Itva) nanu, AsapAsa rahedu, upAsa. upAstamana na. sUryanuM chupAvu. upAsti strI. ( upa + As + ktin) upAsanA zabda dukha. muktirnarte'cyutopAsti bhUtaM bhUtamabhi prabhu:-mu. bo. sevA, sevAmAM DAbhara rahevu, yUbha khArAdhanA. upAsna na. (upagatamastram - upakaraNatvena) astranuM (upa 2 mAyuM vagere, nAnAM hathiyAra. upAsya tri. (upa+As + sevanArthatvAt karmaNi Nyat) sevavA yogya, ciMtavavA yogya, manana karavA yogya gaGgA sadaivAtmavazairupAsyA:- bhA. anu. 26. a. (avya upa + As + lyap sevIne ciMtavIne upAsya sandhyAM vidhivatsmRtiH / upAhAra pu. ( upagata AhAraH ) nAstA -pAzI, hajavo AhAra. upAhita tri. ( upa + A + dhA + kta) khArola, sthApesa, bhUsa, bhAurAve. (pu. upa-AsannamahitaM yataH) ulkApAta vagere agninA utpAtarUpa upadrava, Agano laya, khAgathI vinAza. upekSa pu. khaDUranI roDa lAI, gAMhinIno putra. upekSaka tri. ( upa + IkS + Nvul ) apekSA 42nAra yogI, koInI darakAra nahIM ka2nA2, upekSA karanAra. Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upekSaNa-upya shbdrtnmhoddhiH| 429 upekSaNa na. (upa+Iz+ bhAve lyuTa) tyAsa, hasInatA, | upodaka tri. (upagatamudakam) 54Ina pAsa. 238. madhyasthatA, 20%Ina sAta 60yamana . - (avya. sAmIpyArthe) pAnI pAse.. sAmanAM dAnena bhedena daNDenopekSaNena ca / upodakI strI. (upagatamudakaM yatra gaurA. DIp) pUtikA upekSaNIya tri. (upa+Iz+anIyara) tyA 42vA yogya, 16 mA, poI - dvAdazyAM pAraNaM kuryAt pratIkArane mATe nahIM vicAravA yogya, darakAra nahi ___varjayitvApyupodakIm-kUrmapu0 karavA yogya, paravA na karavA lAyaka. upodikA strI. (upAdhikamudakaM yatra udAdezaH saMjJAyAM upekSA strI. (upa+IkS +a+TAp) tyA, hasInatA, | kan) pUtikA za06 hubho, pAI - upodikA-dadhibhyAM -kuryAmupekSA hatajIvite'smin - raghu0 14/65, | tu siddhA madavinAzinI- carakaH 622 nalita, 'ma / 42 // yogya nathI' mevA | upodIkA strI. 652no. ma. humo. Ast2i me. zana, yittane. zuddha 42vA mATe stramai | upodgraha pu. (upa+ud+graha+ap) Lna.. 4ii. y||2 bhAvanAmAmAMnI 5-60sInatA. upodghAta pu. (upa+ ud+han gatau jJAnArthatA AdhAre upeDakIya tri. (nAmadhAtu para. upa eDaka kyac) ghe2010 | gha) thAhinI. bhAdoyana35. saMgati. - saprasaGga sAthe karAya tevo vartAva karavo. upodghAto hetutAvasarastathA / ma., bAyo - upeta tri. (upa+IN+kta) 5se. Ayeda, prApta. yayeda, | tatpraticchandakamudghAtena mAdhavAntikamupeyAt / pAse. Auce, 64nayana. sN.27||2 pAsa, samAdhAna | upodvalaka na. (upa ud val Nvula ka) samarthana., bhATe strI. pAse gaye.sa. -yaM pravrajantamanupetamupetakRtyam asara puSTa 32nAra.. -bhA. 1. ska. / upodvalana na. (upa+ud+vala+lyuTa) 6dIpana, utte4, upendra pu. (upagataM indram) vi.-mamopari yathendrastvaM puSTa 429, samarthana. 42. sthApito gobhirIzvaraH / upendra iti kRSNa ! tvAM | upoSaNa na. (upa+uSlyuTa) 64vAsa.. - prApte+zrIrAma gAsyanti divi devatAH - bhAgavate-8 navamIdine mayo vimUDhadhIH / upoSaNaM na kurute upendravajrA strI. giyA2 .128 2246uno . kumbhIpAke mahIyate / / cha - upendravajrA jatajAstato gau. iti vR. 2. / / upoSita na. (upa+vas+bhAve kta) 64vAsa.. - nAsti upendrApatyam (upendrasyApatyam) maheva.. strINAM pRthaga yajJaH na vrataM nAbhyapoSitam-mana0 upeya tri. (upa+iN+yat) 6pAyathI. sAdhya, prApta (tri. kartari kta) 64vAsa. 12 // 2 - upoSito 2. yogya, pAse. 4vA yogya. dvitIye'hni pUjayet punareva tAmdurga0. tithyA0, -papau upeyivas tri. (upa+iN+kvasu -pA0 3 / 2 / 109) / nimeSAlasapakSmapaGktirupoSitAbhyAmivalocanAbhyAm pAsa gayesa, pAsa, bhegaveda - upeyuSo mokSapathaM raghu0 2 / 19 manasvinaH- zizu0 2 / 114 upoSya tri. (upa+vas+akarmakadhAtuyoge kAlasya upeyuSI srI. (upeyivasDIp) sabhI5. gaye.lA. strI.. karmasaMjJAvidhAnAt karmaNi vA kyap) 64vAsa. rIna. upoDha tri. (upa+va+kta) 122. 0.4vAye.ka., vyUDa gaNavAyogyahivasa.vagere. (avya. upa+vas+lyap) 2yanAma goDavAyeda sainya - upoDhazabdA na upavAsa karIne. rathAGganemayaH pravartamAnaM na ca dRzyate gajaH- zA0 7. | upta tri. (vap+kta) vAsa, sebha sanA4 vagaire vAvyu aGke / pAse, sabhI5 - tadupoDhaizca nabhazcaraiH pRSatkaH- | Doya. te ta2 - sarvaM kSaNena tadabhUdasadIzariktam / ki0 13 / 23 524osI, (na. bhAve kta) .5 satanI | bhasman hutaM kuhakarAddhamivoptamUSyAm-bhAga0 1 / 15 / 21, lakaranI goThavaNa-vha. bhuM uta. upota tri. (upa+veJ+kta) 5rovesa. uptakRSTa tri. (pUrvamuptaM pazcAd kRSTam) prathama vAvIna. upotI strI. (upa+veb+GIp) pUtikA 20 humo, pachI usa.. po. - dvAdazyAmapotI tyaktvA pAraNaM kryaat-smRtiH| upti strI. (vapa+ktina) vAva vAvaM. vAvae.. upottama tri. (upagatamuttamam) chedAnI pAsena 5j, uptima tri. (vap+kti+map ca) pAvavAthI. thayesa. aMtanI pUrve thanAra upya tri. (vap+karmaNi kyap) alaal yogya. Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 shbdrtnmhoddhiH| [ubja-umA ubja (tudA. para. seT aka.-ubjati) sa21-sIdhu 42. | ubhayavidha manne 4.. ni s||the. ubja -yattAna, dhu, 72, sAdhArnu sttuN| ubhayavidhi tri. (ubhaye vidhi atra) panne pra.82 vANu. 2vaM. ubhayavipulA strI. ma. ma.2nAma. ubjaka tri. (ubj+Nvul) sa2tAvAj. ubhayavibhraSTa tri. (ubhayeSu vibhraSTA) 4 aDAna nahI ubh (tudA. para. sa. seTa ubhati) bha2, 52. ane tyAMnA nahIM te baMne sthAnathI bhraSTa hoya - ubha tri. dvi. (ubh+ka) me, me thI yuta, mane. kaccinnobhaya-vibhraSTazchinnAbhramiva nazyati-bhaga06138 (Ano kevaLa dvivacanamAM ja prayoga thAya che.) ubhayatodata pu. strI. (ubhayato dantaH dantapaGiktarasya ubhaka tri. dvi. (ubh+ka akac) 652no artha humo. vA datAdezaH) 652 ane. nIye. panne ta26 6itAvo (mAno dvivayanamai 4 prayoga thAya che.) manuSya vagere. ubhaya tri. (ubha+ayac) 2. avayavAj, auuthI. ubhayatodanta tri. (ubhayato dantaH dantapaGiktarasya) yukta. (Ano ekavacana ane bahuvacanamAM prayoga 652no artha humo. thAya che.) - pUjitaM hyazanaM nityaM balamUrjaM ca yacchati / ubhayatomukha tri. (ubhayato mukhe yasya) ne. 26 apUjitaM tu tadbhaktamubhayaM nAzayedidam / / -manu0 mukhavALuM ghara vagere. 2 / 55, -ubhayamAnazire vasudhAdhipAH-raghu0 9 / 9. ubhayavetana pu. (ubhayoH bhedye svAmini ca vetanaM yasya ubhayacara tri. (ubhayatra ubhayorvA carati car+Ta) pRthvI | ayac) bane ta2ino 502 mAnA2 pAsUsa.. sane zama viyanA2 5kSA vagaire. - ubhayatracara. ubhayavyaJjana tri. (ubhayAni vyaJjanAni yasya) ubhayacchannA strI. (ubhayaiH channA) ne tI. 5.35mAna (strI puruSa) banena yi. rAmanAra. dazavanAra alaMkAra. ubhayasaMbhava pu. (ubhaye ca te saMbhavAzca) duvidhA, pana. ubhayatazzIrNI strI. (ubhayata zIrSe yasyAH zIrSannAdezaH) taraphanI Apatti. jyotiSThoma yajJanA Adi ane aMtamAM prAyaNIya ubhayasnAtaka tri. (ubhayeSu snAtakAH) 4. potAna ane udayanIya-e be zIrSa jene che tevI gAya. adhyayana ane brahmacaryavrata baMne zikSaNa pUrAM kayAM ubhayatas avya. (ubhaya+tasila)janeta23thI - zakti | chata. cobhayatastIkSNAmAyasaM daNDameva vA / -manu0 8 / 315 | ubhayAdanti avya. (ubhau-dantau praharaNaM yatra yuddhe ic) ubhayataHpAza tri. (ubhayataH pAzaH yasya) chenI bane. je yuddhamAM banne dAMta hathiyAra tarIke hoya te yuddha. bAjue jALa bichAvelI hoya te. ubhayAnvayin tri. (ubhaye'nvayinaH) ne sthitimA ubhayataHpuccha tri. (ubhayataH pucchaM yasya) ne bane. lAgu paDe te tarapha pUchaDAM hoya te. ubhayAlaGkAra tri. (ubhaye'laGkArAH) tuma artha ane. ubhayataHprajJa tri. (ubhayataH prajJaH) mahAra mAne. 2662thI | zanibana yA 5 te. cha za3. ubhayedhus avya.sa. hivasa, hivasa.. - agnihotraubhayatra avya. (ubhaya+tral) manne ta26, mannemA. ____ mubhayedhurahUyata- aitareyabrAhmaNe 5 / 29 / ubhayathA avya. (ubhaya+thAla) merIta, meghAre, manne um avya. (u. vA Dumi) roSama, svii||2i tathA are. - ubhayathA'pi ghaTate- vikrama0 3 praznamAM vaparAya che, saujanya ane satvanAne pragaTa ubhayadyus avya. (ubhaya+dhus) hivase, bane karanAra vismaya Adi dyotaka avyaya. hizAmImA sAvata anna hivase. - yo'nyedhuru- umA strI. (oH zivasya mA lakSmIriva) pArvatI, duhavI, bhydhurbhyeti-athrvvede-1|25|4 62. (ve+mak) saNasInu , hAti, ti, ubhayapadin tri. (ubhayAni padAni yatra) Thebha. 5225.6 iti. -umeti mAtrA tapaso niSiddhA pazcAdumAkhyAM ane AtmapadanA prayoga karAyelA hoya. sumukhI jagAma-kumA0 1126 (u mA iti- bhIDa, ubhayavidyA strI. (ubhaye ca tA vidyAzca) prA2nI. asa. 4. tapasyA na. 42),- umAmukhe bimbaphalAdharoSThe vidyAo-parA ane aparA eTale adhyAtmavidyA vyApArayAmAsa vilocanAni-kumA0 3 / 67, -umaaane laukika vidyA. vRSAGkau-raghu0 3.23 Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ umAkaTa-urazchada] shbdrtnmhoddhiH| 431 umAkaTa pu. (umA+kaTac) maNasI.na. 24, 142nI. 24. | uragabhUSaNa pu. (urago bhUSaNamasya) maDAva.. umAguru pu. (umAyAH guruH) limAlaya - satI dakSayajJe uragarAja pu. (uragAnAM rAjA) vAsuta nA, sapAnI zivanindAzravaNAt yogavimuktadehA himAlayAd 20%, bhoTo sapa, zeSanA... menakAgarbha saMbhUtA-iti paurANikIkathA / uragazayana pu. (uraga eva zayanaM yasya) zeSanA 652 umAcaturthI srI. (umAyAH janmadinaM caturthI) pAvatAnA sUI janAra viSNu. 4nma vi.sa., yeSTha zuhi yatu -yotha - uragasthAna na. (uragAnAM sthAnam) pAtA jyeSThazuklacaturthyAM tu jAtA pUrvamumA satI / tasmAt uragAzana pu. (uragAnazvAti az lyuT) 27, bho2. sA tatra saMpUjyA strIbhiH saubhAgyavRddhaye ||-brhmpu0 __ - svAvAsabhAgamuragAzanaketuyaSTyA-zizu0 5 / 13 umAcara pu. (umAyAH caraH) mahAva, zaM.42, ziva- | uragAri pu. (uragAnAmariH) 23, bho.2. umAdhavaH, umApatiH -tapyate tatra bhagavAn tapo uraGga pu. (urasA gacchati uras+gabha+Da) sapa.. nityamumApatiH-mahA0 14 / 8 / 1 uraGgama pu. (urasA gacchati khac) sapa. umAtanaya pu. (umAyAH tanayaH) pati, ti svAmI. uraNa pu. strI. (R+kyu dhAtorucca raparaH) dheTo - umA-mahezvaravrata na. zivane. prasanna. 42vAnu, viziSTa utsaSTAvaraNau dRSTavA rAjA gRhyAgato gRhama - harivaMze dhArmika vrata. 26 / 29 662nI nA 42nA2 OM3; strI. uraNI gheTI umAvana na. (umAprItaye vanamatra) zAntipu2 n||2. - vRkIvoraNamAsAdya mRtyurAdAya gacchati-mahA0 umAsahAya pu. (umAyAH sahAyaH) mAheka.. uraNaka pu. (uraNa kan) dheTo, vANa. umAsuta pu. (umAyAH sutaH) ti.svAmI, pati. uraNAkSa pu. (uraNasya meSasya akSIva akSi-puSpam yasya) umeza pu. (umAyAH IzaH) mahAva.. dAdarano nAza karanAra eka jAtanuM vRkSa, puMvADiyA. umbara pu. (um+vR+ac) naa25|| 652nu, huM. uraNAkSaka pu. (uraNasya meSasya akSi svArthe kap) (340, . namana 0.5 meM gandharva - umbarastumburazcaiva 652no. ma. zubha. jagmuranye ca SaDgaNAnharivaMze 126 / 14 urabhra pu. ztrI. (uru utkaTaM bhramati bhram+Da pRSodarAditvAt umbI strI. (um+vA+DIp) bha65.54. 45, 5 3 ulopaH) gheTo, 662no n||24242. 2.5 tarnu mAMjarano pAka. 3, puMuiyAna Au. urabhrasArikA strI. me tano 8.3.. umbura pu. (um+va+ka ut raparaH) umbara 206 zubha.. urabhI strI. (striyAM GIS) dheTI.. umbha (tudA. para. seTa) pUra, ma2j. urarI avya. (ur+vA+arIk) 0.302, svI..(2, umbhi tri. (umbh ini) bha2nAra, puurn||2. vistAra. umyaH na. (umAyAH atasyAH bhavanaM kSetram vA yat) | urarIkAra pu. (urarI+kR+ghaJ) 052, svIt2. jemAM aLasI pAke te khetara. urarIkRta tri. (urarI+kR+kta) svIsa, 00.52 umlocA srI. te. nAmanI meM apsa2.. 28. - giraM na kAM kAmurarIcakAra-bhAmi0 2113 ura (bhvA. para. sa. seTa-orati) 4. urarIkRtya avya. svArIne, 2 rIne. - ura pu. (ur+ka) gheTI, urA strI. dheTI.. (tri.) nA2. urarIkRtyAtmano dehaM rAjyamasmai nyavedayat-raghu0 uraHkapATa tri. (ura eva kapATaH yasya) lenI hogI 1570 chAta. Doya. te. urala tri. (ur+vA. klac) tivANu. uraHkSaya tri. (urasaH kSayaH) chAtIno ro. uralya tri. (urala caturarthyAM yat) tivApAnI pAse.no. uraHsUtrikA srI. (urasaH kSayaH) motIna &t2, bhA. pradeza vagere. uraHstambha tri. (urasaH stambhaH) bhanI roya. uraza pu. te nAmanA me. pi.. uraga pu. (urasA-gacchati uras+gam+Da salopazca) sarpa, urazchada pu. (urazchAdyate'nena chad Nic gha hUsvaH) - aGgulIvoragakSatA-raghu) 1 / 28, 22SA nakSatra, vaya, tara. - kAJcanoracchadAzceme pizAcavadanAH sI.muM. kharAH-rAmA0 3. kANDe / Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ veto. 432 . shbdrtnmhoddhiH| [uraHkSata-uruvuka uraHkSata na. (urasi kSatam) chAtIna ghal, nakSata... | urukAlaka pu. (urU: kAlaH svArthe kap) 9.5 tano uraHcchada pu. (urasaH cchadaH) yonI, so, GALU. uras (kaNDvAdi para0 a0 seT urasyati) naamu urukrama pu. (uravaH bhUmyAdivyApakatvAt kramAH pAdavikSepA thaj. (na. R+asun dhAtorucca raparaH) zreSTha chAtI.. asya) vizuno vAmana avatAra, bhagavAnanI. bhAbhI - vyUDhorasko vRSaskandhaH zAlaprAMzurmahAbhujaH-raghu0 avatAra pamaheva - aSTame marudevyAystu nAbherjAta 1613 urukramaH / darzayan vartma dhIrANAM sarveSAmAtmanAurasa tri. (uras arzA0 ac) chatalaami. kRtm|| bhA0 1. ska0 a0 3 urasija pu. (urasi jAyate jan+Da) stana- paripaspRzire urugAya pu. (urubhiH zreSThergIyate gamyate vA gai-gAne, __ cainaM pInairurasijairmuhuH-rAmA0 gAG gatau vA karmaNi ghaJ) 52bhezvara, vAsudeva, urasijAta pu. (urasi jAtaH) 652na. artha. hu. zrI3798, vistAe pati, mahAtana - jihvAsatI urasiruha pu. (urasi rohati-ka) stana- phenAnAmurasiruheSu dArdurIkeva sUte na copagAyatyurugAyagAthAH- bhAgavatam __ hAralIlAm+zizu0 2 / 3 / 20 urasila tri. (uraHprAzastyenAstyasya picchA0 ilac) urucakSas tri. (uru yathA syAt tathAcaSTe cakSu+asun) zreSTha chAtIvALuM, vizALa chAtIvALo. bhoTA zanavANu. (pu.) sUrya, 153rnu Au. uraskaTa pu. (uraHkaTyate Avi+yate'nena kaT+ghaJarthe urujman tri. (urvI jmA kSitiryatra) gha0. pRthvIvANu. karaNe ka) pAunu me tana, uttarIya vastra, urujrayas tri. (jri +abhibhave karaNe asuna ururjayo sa. __vego'sya) vi . vegavANu.. urastas avya. (urasaikA dik tasiH paJcamyarthe tasila urujri tri. (uru yathA syAt tathA jrayati jiM kvipvA) putra, chAtImAthI, chAtI. 652tha... ___ vede) gha0. tiauj. uratra na. (urastrAyate uras+trai+ka) chAtInu, 215 // / uruNDa pu. . tano asu2. 22 antara, avaya. urastrANa na. (uras+lyuT) 652na. 206 mI.. urutA strI. (uro vaH tal) bho24j, vizaunj, vistIelugi, guj, puNatA. urasya pu. (urasaikA dik+yat) chatAnA me. bhAgamA urutva na. (urorbhAvaH tva) 52no artha. mo. 231- karmaNAvApyurasyena vakSo yasya vidAritam - urudhA avya. (uru dhA) vividha pra.- pazya taM suzruta0 (nimittArthe yat) putra, maurasa. saMtAna, bheDa mAyayorudhA-bhAga. 113 / 47 ja varNavALAM daMpatIno putra agara putrI. urasyat tri. (urasma+tup) zreSTha chAtIauj. uruparAkrama tri. (uruH parAkramo yasya) mAre 528bhI. uriman na. (urorbhAvaH manin) viunA, puSzndl. urubila tri. (urubRhat bilamasyaH) bho.. chidravANu urI avya. (ur+gatau vA Ik) urarI 206 hu.. -- pAtra vagaire. ___ ayi ! roSamurIkaroSi nocet+bhAmi0 1144 urubilI strI. (uru bRhat bilamasya GIp) thANI.. urIkAra pu. (urI+kR+ghaJ) svii||2, vistAra. urubja pu. (uru+bhyo'dbhyo jAyate-janayati jan+Da urIkRta tri. (urI+kR+kt) svI138, vistRta, ___ allopaH) // 54Ine utpanna 42 / 2. ururI avya. (uru rAti+rA bA0 ki) saMsAra. ___kIkRta. -dakSeNorIkRtaM tvayA-bhaTTiH 8 / 11 / / urIkRtya avya. (urI+kR+ lyap) svArIna. svI.82. uru tri. (urNa+ka nalopo hasvazca) vium - vistIrNaM | uruloka na. (uru yathA tathA lokyate lok karmaNi dadRzaturambaraprakAzaM te'gAdhaM nidhimurumambhasAmananta gha) 40.52. (pu. uruzcAsau lokazca) zreSTha so.. -mahA0 1 / 21 / 18 mA. A. vistalel eist. uruvu pu. (uru vAyati vai zoSaNe ku) 1. tanu jAu, urukAla pu. (uruH kAla: pAko'sya vA uruH kAla:) me .. bha31 nAme tano al, aiso samaya - | uruvuka pu. (uru vAyati svArthe kan) 652no artha urukAlo mahAkAlaH kimpAkaH kAkamardakaH / / . urasyatamity yata) putra yasya vidaUAL Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uruvUka - urvIyA ] uruvUka (uru vAyati) bAla kheraMDI - laghu bhinnazakRt tiktaM lAgulakyuruvUkyo: - carake 27. a0 uruvyacas tri. ( uru vicati vyac vyAje asun) ativyApaDa. vistIrNa. (pu. uru vicati vyac vyAje asun) rAkSasa.. uruSA tri. ( uru sanoti san viT GA vede Satvam) atyaMta denAro. uruSya (kaNDvAdi para0 sa0 seT uruSyati ) 2kSa 5j. uruSyA strI. ( uruSyaM rakSaNamicchati kyac a+TAp yalopaH ) rakSAnI 42chA. zabdaratnamahodadhiH / 433 | urv (bhvA0 para0 saka0 seT urvati) hiMsA aravI, bhArI nAja - Urva urva pu. ( urvI pRthvI astyasya urvI + ac) pRthvI upara pharanAra koI pitRdeva, koI eka RSi. urva pu. ( uru yathA tathA'Tati aT + ac) vAcharaDI. urvan pu. na ( uru + an) adhitAne prApta thayesa. urvara tri. ( uru + R + ac) adhi, gha. urvarA strI. ( uru zasyAdikamRcchati R + ac) rasAnI bhUmi te nAmanI kheDa apsarA - kalAnidhirguNanidhiH kapUratilakorvarA - kAzIkhaNDe. urvarAsA tri (urvarAM bhUmiM sanoti san + vida+GA ) pRthvIno vibhAga karanAra putra vagere. urvarita tri. ( urvara + itac) adhiyazAvA, adhika. urvarI strI. (R gatau vanip + GIpa vano razca) adhiDatAne prApta thayelI strI. urvarya tri. ( urvarAyAM bhavaH yat) pRthvImAM thanAra. (pu.) rudraddeva.. urvazI strI. ( urUn azrute vazIkaroti uru + az+ka GIp) te nAmanI kheDa apsarA - apazyannurvazIM tatra vilalApa suduHkhitaH / , -urvazImapsaraH zreSThAM puraskRtya divaM yayuH bhAgavate / kheDa nahI. urvazItIrtha mahAbhAratamA uhesa kheDa tIrtha urvazI kRttikAyoge gatvA caiva samAhitaH / urvazIpati pu. ( urvazyAH zApaH ) caMdravaMzano pururavA 28-lauhitye vidhivat snAtvA puNDarIkaphalaM labhet - mahA0 13 / 25 / 44, - urvazIramaNaH urvazIvallabhaH / urvazIzApa tri. ( urvazyAH zApaH ) urvazI arjunane Apelo zApa-(A kahevata tyAM upayogI che jyAM dekhIto nukasAnakAraka prayoga phaladAyaka bane.) (urvazIe arjunane napuMsaka banI javAno zApa Apyo paNa ajJAtavAsamAM tene upayogI thayo.) urvAru pu. ( uru Rcchati uru + R + uN) DADuDI. urvAruka pu. ( uru Rcchati svArthe kan ) (DuDI.. urvI strI. ( uru + guNavacanatvAt striyAM GIpa) bhoTI, moTI strI, pRthvI, nahI - ananyazAsanAmurvI zazAsaikapurImiva - raghu0 130 - jugopa gorupadharAmivorvImraghu0 2 / 3 udhara pu. ( urvI dharati dhR + ac) parvata - urvIbhRt / uvadhava pu. ( urvyAH dhavaH) 2. urvInAthaH, urvIbhRt / urvIyA strI. bhoTI, bhoTI strI, pRthvI, nahI. uruSyu tri. ( uruSyA + matvarthe u ) rakSAnI IcchAvA. urusvaja pu. ( uruH svana: yasya) yA bhavAbhavAnI, pahADI avAjavALo. uruhAra pu. ( uru: hAra: yasya) DImatI hAravAjI. urUka pu. sUDa, dhuva. urUcI strI. ( uru aJcati kvip + GIp ) ativyAyaDa strI. urUNas tri. ( urU - dIrghe nAsike yasya nasAdezaH vede NatvaM dIrghazca) lAMjA nADavAmuM. uroja pu. ( urasi jAyate jan+Da) stana - rejAte ruciradRzAmurojakumbhau - zi0 8153 urobRhatI strI. ( urasi jAyate jan+Da) te nAmano eka vaidika chanda. urobhUSaNa na. ( uro bhUSyate'nena bhUS karaNe lyuT ) chAtIno khAra, hA2. (tri.) chAtIne zobhAvanAra. urohasta na. ( urasi hastazcapeTAghAto yatra ) kheDa bhatanuM bAhuyuddha urj (u) (cu. ubhaya. a. seT ujrjjayati te, vA Urjjayati te) vaj. ujjita tri. ( ujji + kta) vadhesuM, prakhyAta - bANAkSaraireva parasparasya nAmojjitaM cApabhRtaH zazaMsuH- raghu0 7 / 38. urNanAbha pu. ( urNaiva sUtraM nAbhau garbhe'sya ac) 42rojiyo.. urNA strI. (UrNayate AcchAdyate UrNu +Da hasvaH) ana, pANamAM dhanAraM vANavANuM kheDa thila - lalATapaTTe navanalinanAlabhaGgatanvIyamurNA parisphurati kAda0 urdU (bhvA0 A0 a0 seT urdate) 2bhavu, sa. ApaI, svAha levo. uddra pu. ( urdU+rak) pAzInI jisAThI. - Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 urvIzvaraH / urvIruha pu. ( urvyAM rohati ruh +ka) u rvIruhavallitantubhiH zizu0 1 / 7 uvIza pu. ( urvyA IzaH ) rAma, urvyA strI. ( urorbhAvaH vyat ulopazca ) bhoTAI, mahattva. ul (sautra0 para0 saka0 seT + olati) jANavu. ula pu. (ul dAhe karmaNi ghaJarthe ka) kheDa bhatanA bhRga. ulaD (curA0 ubha0 saka0 para0 luT ulaNDayati ) the. heDavu, jahAra IDI hevuM. ulandra pu. te nAmano kheDa rAma. ulapa pu. na. (val+ kapac saMprasAraNam) ajIo ane pAMDAMnA samuddAyavANI vedyo - gA garbhiNIpriyanavolapamAlabhArisavyopakaNThavipinAvalayo bhavanti- mAta0 9 / 2. (na.) kheDa bhatanuM premaNa ghAsa, vesa, batA. ulapin pu. zizumAra. ulapya pu. ( ulape bhavaH yat) kheDa rudraddeva. uli strI. sa36 DuMganI.. ulinda pu. ( vala + kindac uNAdikoze) te nAmano kheDa heza. zabdaratnamahodadhiH / - hiraNmayo ullI strI. saIha DuMgaNI.. ulu tri. ( uru rasya laH) bhoTuM, vizANa, vivAha vageremAM strIyo dvArA uyyArAtI vRddhiyukta kheDa zabda. prakAre dvitvamululu bhoTo dhvani. ulUpa pu. ( uru pAyate rakSyate'smAt pA rakSaNe apAdAne ghaJa ka rasya laH) kheDa bhatanuM DomaNa ghAsa - tRNolupapulAkacihnAnumeyairjaratkAntArakUpairiva-kAda0 ululi pu. ( ul+uli) vRddhisUyaDa zabda. ulUka pu. ( val+Uka saMprasAraNam) dhuva tyajati mudamulUkaH prItimAMzcakravAka:- zizu0 11 / 64, IMdra, duryodhanano eka dUta, eka deza, te dezano eka rAjA, eka RSi jene vaizeSikanA kartA kahevAmAM Ave che. (na.) kheDa bhatanuM ghAsa. ulUkajit tri. (ulUkaM jayatIti) agaDI. ulUkayAtu pu. (ulUkarUpeNa yAti yA + tun) te nAmano eka asura. ulUkhala na. ( UrdhvaM kham ulUkhaM pRSo0 tat lAti gRhNAti lA+ka) zIkha, mAMDazI - avahananAyolUkhalam-mahA0, vanaspatibhya ityevaM muSalolUkhale haret- manu0 3 / / 88. (pu.) gugaNa - zRte payasi mRdnIyAdApothyolUkhale tataH - carake 10. a0. - [urvIruha -ulpa ulUkhalasuta pu. ( ulUkhalenAbhiSutaH somarasaH) jAMDalI vaDe kADhelo somalatAno rasa. ulUkhalika tri. (ulUkhala + ika) jAMuziyAmAM mAMsa, khAMDaNImAM khAMDela. ulUta pu. ( ul+vA utac) agara. ulUpin pu. ( o: zambhoH rUpamastyasya ini rasya laH) zizumAra - ulupin vagere. ulUpI strI. te nAmanI roDa nAganyA, arjunanI patnI * airAvatakule jAtaH kauravyo nAma pannagaH / tasyAsmi duhitA rAjan ! ulUpI nAma pannagI / / -mahA0 1 / 215. ulUludhvani pu. ( ulUluH dhvaniH) vivAha vagere AnaMdotsavamAM strIthI thato eka jAtano dhvani - uccairulUludhvaniruccacAra - naiSa0, - ulu - ululu-ulUli vagere.. ulUlava tri. ( urU ravo yasya) bhoTA zabdavANuM. ulkA strI. ( uS dAhe ka0 ni0 Sasya laH) rekhAnA AkAra jevo AkAzamAMthI paDato tejano samUha, bhazAsa, auDI, kheDa bhatano dvIpa, bhyotiSazAstra prasiddha nAkSatrika eka dazAno bheda. ulkAcakra na. 'rudrayAbhasa' taMtrokta grAhya agrAhya maMtranA zubha ane azubha jaNAvanArUM cakra. ulkAjihva pu. ( ulkeva jihvA'sya) te nAmano kheDa rAkSasa.. ulkAdhArin tri. (ulkAM dhArayati) mazAsayI.. ulkApAta tri. (ulkAyAH pAtaH) agnipiMDa tUTI paDavo te. ulkAmukha pu. ( ulkeva mukhamasya) bheDa bhatano preta, vetANa, kheDa bhatanuM ziyANa. ulkuSI strI. (ul dAhe kvip ulA- dAhena kuSNAti kuS +ka gau. GIS ) ulkA zabda dukhI hetu, ulcha, bhazAsa. ulmuka na. ( uS dAhe + muk Sasya laH) jaNato aMgAro. (pu.) te nAmano kheDa yAhava. ulmukya tri. (ulmuke bhavaH yat) janatA aMgArAthI sAdhya. ulpa pu. (val+kapac) dhazI ajI ane ghazAM pAMDavANI vela. Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ulva-ullekhana shbdrtnmhoddhiH| 435 ulva na. (ulA dAhena vaNati vaN+Da) ga.nI. mAsAsa. | ullApya na. (ud lap Nic yat) 1. tanuM 123. vAyadA. bhora, deg428yu - yatholvenAvRto garbhastathA ullAsa pu. (ud+las+ghaJ) 4.28, harSa, mAna, tenedmaavRtm-giitaa-3|38 , mana, yoni, rAmAzaya. Ithano amuDamA, paricche4, 2. - ullAsa: ulvaNa tri. (ulA-dAhena vaNati pacAdyac pRSo0) 652, praphullapaGkeruhapaTalapatanmattapuSpadheyAnAm-sA0 da0 / atizaya, tala, muTu, spaSTa- hetulakSaNasaMsargAd ullAsana na. (ud las Nic lyuTa) mA - nipatanti vidyAd dvandvolvaNAni ca - ruvinizcaye, / kandaladalollAsAH payovindavaH -amaru0 48 -tasyAsIdulvago mArgaH pAdapairiva dantinaH -raghu0 / ullAsin tri. (ud+las+Nini) sAsavANu, 4 / 33 , 4.yu.Data, tasvI , nIy, i\- pravavarSa | truj, A6uj- sumanasAmullAsinImAnase ca tatraiva sahasA toyamulvaNam -bhA0 va0 a0 9 / candrAloke / ulvaNarasa tri. (ulvaNazcAsau rasazca) zaurya. ullikhita tri. (ud+liG+kta) ota38, 652 jela, ullaka pu. (ud lak ac) 23 prA2na683, - tvaSTeva yantrollikhito vibhAti- ragha0 632 , zarA. cholela, pAtaLuM karela, citrala, kartavyarUpe karelA ullaGghana na. (ud+laghi+bhAve lyuT) bhogAI - | 6dmano 56Artha. samayollaGghanena parAGganAsaGgatiM pravRtte sati- ku0 | ulliGgita tri. (ud liG kta) prasiddha, vizruta. mallinAthaH 3 / 25 12. 45 va3thI. sAyaM. 4, | ullIDha (ud liha kta) ghaselu, 2 , DhUMpe.. - chalAMga mAravI, maryAdA toDavI. maNiHzANollIDhaH-bhartR0 2 / 44 ullala tri. (ut+lal+ac) 59 // rogavANu, the. | ulluJcana na. (ud+luci apanayane lyuTa) pI. naing, yAvala, dhUtuM, umA, gAya. vAmauni, ma. bhUmAthI. 6.3.virg - pAdakezAMzukakarolluJcaneSu ullalita tri. (ut+lala+kta) 2. yAlesa, veda, paNAn (drammAn) daza -yAjJa0 2 / 217 pAveda.. ulluNThana na. (ud+luThi hanutau lyuTa) potAnA abhiprAya ullas (bhvA. para. preraka.) suaj, 304 - gupta rAkhI judo bhAva prakaTa karavo. jihvAzatAnyullasantyajanam-ki0 16 / 37 ulluNThA (ud+luTha+a+TAp) 652no ma. mI, ullasat (ut las zatR.) yamata.. Agoraj - dhIrAdhIrA tu solluNThabhASitaiH saMtudedamum ullasana na. (ud+las+lyuT) GALA., bhAna, / (bhASaNaiH khedayedamum) -sA0 da0 105 harSana vyApAra, romAMya. ullU tri. (ut+lU+kvip) bhUgamAthI chahI. nAnA2, ullasanaka na. (uda saMjJAyAM kana) romAMya. ukheDI nAkhanAra. ullasita tri. (ut+las+kta) sphuresa, . pAmela, ullekha pu. (ut+likh+ghaJ) 'sabhu 42 cha' mema uddhata, yama.4682, 3degdeg41, mAmAsaDita, prasana, saMkalpita arthanuM pratipAdana karanAra zabdoccAra, te mAnaMha. nAmanAme sAlityA.2 - kvacid bhedAd gRhItRNAM ullAgha tri. (ud+lAgh+kta) rogathA bhuta. thayeTara, viSayANAM tathA kvacit / ekasyAnekadhollekho yaH sa 4kSa, DoziyAra, duzaNa, pavitra, mAnahita, prasanna.. ullekhA ucyate ||-saa0 da0 10. pari0, - (pu.) bharI. bahubhirbahudhollekhAdekasyollekha iSyate / strIbhiH ullApa pU. (ud+lapa+ghaja) vAya, bhaassaae| - kAmArthibhiH svarddhaH kAlaH zatrubhiraikSi saH ||-cndraa0 zrutA mayA''ryaputrasyollApAH- uttara0 3, 45.mayu 5 / 19 , gharSa, ota2j, arg, choraj - asakR. kathana, zoka athavA roga vagerethI vikRta svaravALuM nizitazasrollekhaviSamitazekhareNa-kAda0 / vAya, duSTa vAcya - khalollApAH soDhAH kathamapi ullekhana na. (ul+likh+lyuTa) vamana, moha, yila. tadArAdhanaparaiH-bhartR0 3 / 6 , suuyn| 42vI. karavuM, gharSaNa, uccAravuM, bolavuM vagere. uparano artha ullApana na. (ud+lap+Nic+ lyuTa) viva248 vagaire mo. - mAsapakSatithInAM ca nimittAnAM ca sarvazaH / karIne vyAkhyAna karavuM. ullekhanamakurvANo na tasya phalabhAga bhavet-manu0 ullApika tri. (ullApa+Thak) sUyara, sUyana 4282. | 5 / 104 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 shbdrtnmhoddhiH| [ulloca-uSasI ulloca pu. (ud+luc+ghaJ) yaMharavI, miyA.. | uS (bhvA. pa0 sa0 seT -oSati) mAgag, 4 42vo, ullopya na. (ud+lup+yat) sau.33 00.. -yazcApi dharmasamayAt pracyuto dharmajIvanaH / daNDenaiva ullola pu. (ud+lola+ghaJ) bhoTo ta, moTu bhoIM. tamapyoSet svakAd dharmAddhi vicyutam / / - manu0 (tri.) matiyaNa, panA. 9 / 273, -oSAMcakAra kAmAgnirdazavakAuvaTaH pu. ve prAtizAdhya tathA yaduno mAdhya.2. maharnizam -bhaTTiH 69 , 1 hevo, bhAra, pI. uza tri. (vaz+ka) 27 // 42tuM. abhi+uS -yota23thI. 7 , ava+uS -nIya uzat tri. (vaz+zata) 652no artha humo. suM62, tA5rIna bANa- avoSaH nIyana ma hAsa.. priya, pavitra, niSpApa, azvI - varjayeduzatI ud+ uS - atyaMta pANaj. upa+ uS sabhI5i vAcam-mahA0 12 / 235 / 10 lA. prati+uS sAme bANa. uzanas pu. (vaz+kanasi saMpra0) zu no . bhaviSThAtava | uSa tri. (uS+ka) nAra, 2. saMdhyA504, 500.. bhAva, rAkSasonI 12, vahabhAnu nAma vya' (na.) A tak tal. (pu.) guga, havasa, prabhAta, Ave che te enI bauddhika kuzaLatAne lIdhe - hA | rAtrino zeSa bhAga. kavInAmuzanA kaviH -bhaga0 10 // 37 , te. 6. ane. | uSagu pu. (uS+aGgu) va. - uSaguzca vidhAtA zastrAno syayitA bhanAya cha - zAstramuzanasA ca mAndhAtA bhUtabhAvana:-bhA. anu0 17 praNItamadhyApitasyozanasApi nItim-kumA0 3 / 6 uSaNa na. (uS kyuna) bhI, pIparIbhUga, sU6. uzanasastoma pu. (uzanasaH stomo yatra aluk samA0) / uSaNA strI. (uSaNa+TAp) V6, yavya, 5.5.2 eka divase sadhAto eka prakArano yAga yajJa. ___ -upakulyoSaNA zauNDI-bhA. pra. 1. khaNDe, 1. bhAge / uzAnA strI. (vaz+tAcchIlye cAnaz) somarasa. vAmai uSat pu. yaduvaMzI. me 20%80, za6. sAdhanarUpa eka jAtanI pahADI auSadhi. uSatI strI. (uS+zatR vA. num vA guNAbhAvaH) saDalyA 23 va0 -yayA'sya vAcA para udvijeta uzija pu. (vaz+ iji+kicca) sAnni, ghI, anna, buddhi. (tri.) 27 / 2tuM.. na tAM vadeduSatI pApalokyAm -mahA0 18718 uzija tri. (uzij+astyarthe arza0 ac) buddhimAna; uSadgu pu. yaduvaMzI. me. 20%t. kakSIvAnanA pitAnuM nAma. uSadratha pu. purUvA . sa. 201. uzI strI. (vaza+I saMpra0) pra.2nI. 6257, manA. uSapa pu. (uS dAhe+kapan) mAna, sUrya, zivRkSa, mArnu kAu. uzInara pu. 6. zanI meM kSatriya, - uzInaro vai uSarbudha tri. (upasi+budhyate+budha+kvip) agnihotranA yatreSTvA vAsavAdatiricyate -mahA0 3130 / 29, te. samaye. la. - uSarbudhaH nAmano eka deza. uSasa na. (oSati andhakArama uSa+asana+kicca) uzIra pu. na. (vaza+ Iran kicca) sugaMdhIvo , prabhAta, 52, prAmuDUta - paJca paJca uSaHkAla: vIravANo - priyaMvade ! kasyedamuzIrAnulepanaM smRteH paJca-paJcAzadghaTikottarakAla: / (srI.) / __ mRNAlavanti ca nalinIdalAni nIyante-zA0 3. aGke / saMdhyAna samaya, - AsIdAsananirvANaH pradIpArciriuzIraka pu. (vaza-Iran svArthe kan) 652no artha . voSasi- raghu0 12 / 1. pu. prabhAtano bhaviSya heva. o. uSas (kaNDvAdi0 pa0 sa0) prabhAta . - uSasyati. uzIrabIja pu. (uzIrasya bIjaM yoniratra) 6ttara himai upaskara pu. (uSaH karotIti) yaMdrabhA. Avelo te nAmano eka parvata. uSaskala pu. (upasi kalaH yasya) 525o. uzIrAdi na. vai64||str prasiddha te. nAmAna, 'patisAra' uSaspati pu. (uSasaH patiH) mAnisuddha. graMthanA adhikAramAM cakradatte kahela eka pAcana. uSasapUjA strI. pauSa mahinAmA savAre 42vama mAvatI uzIrika tri. (uzIraM paNyamasya Than) sugaMdhI vastumA pAnI pU%. vecanAra. uSasI strI. (uSaM tApakatvAt divasaM syati so. ka. uzenya tri. (vaz bA. kenya) 27 // 42yogya. DIpa) sAyaM, saMdhyA, Ais. Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uSasti- uSNarazmi ] uSasti pu. te nAmano kheDa RSi uSA strI. ( uS +ka+TAp) vakhate nakSatronI kAMti kSaya pAme che te kALa arddhAstamayAt sandhyA vyaktIbhUtA na tArakAH- tithitattve, rAtri, bhAranI jamIna, bANAsuranI putrI bANasya duhitA kanyA tatroSA nAma bhAvinI - hari0 174 / 12 aniruddhanI patnI, tosaDI, tapelI, gAya, savAra vagere e saMdhyA adhikarucirazeSAmapyuSAM jAgaritvA - zizu0. (avya. prAtaHDANa, paroDhiyuM. J zabdaratnamahodadhiH / -- uSAkala pu. ( uSAyAM kala: yasya) 53. uSAtana tri. ( uSA + lyuT + tuT ) paroDhiyAmAM thanAra. uSAnAtha pu. ( uSAyAH nAthaH) pR'SThAno pautra, SAnaii pati aniruddha. uSApatiH, uSAramaNaH, uSezaH / uSita tri. ( vas + kta) vAsI rahetuM vasesa, raDela, TapaDela, chAjela. (na.) vAsa, rahehAe. uSIra pu. na. ( uS + kIrac) sugaMdhIvAno, jasa. uSTra pu. ( ukS secane tRn vede neTa) jajaha, khAjaso (pu. uS + Trena + kicca ) 3i2- uSTrayAnaM samAruhya kharayAnaM tu kAmataH - manu0 11 / 29 - athoSTvAmIzata- 0532 uSTrakarNika pu. ( uSTrasya karNaH bhedanam, karNaM bhidi ac so'styasya Than) dakSiNamAM AvelI kheDa yavanadeza. uSTrakANDI strI. (uSTra iva kANDo'sya jAtitvAd GIS) kheDa bhatanuM puSpa. uSTragoSTha na. ( uSTra+goSThac) aMTane rAjavAnuM sthAna. uSTragrIva vu. ( uSTragrIvA AkAratvenAstyasya arza. ac) 'suzruta'bhAMDalo bhagaMdara roga - uSTragrIvastu pittajaH / uSTradhUsarapucchikA strI. ( uSTrasyeva dhUsaraH puccha iva maJjarI asyA svArthe kan hrasvaH) kheDa bhatanuM Au uSTradhUsarapucchI strI. (uSTrasyeva jAtitvAt GIS ) uparano artha dukho uSTraniSadana na. yoganuM kheDa khAsa. uSTrapAdikA strI. ( uSTrasya pAdA iva pAdo mUlamasyAH kapi ata itvam) 5 bhatano bhIna upara patharAtI velo, bhUmilatA. uSTrapramANa pu. ne ATha paNa che khevuM zadala nAmanuM pazu. uSTrazirodhara pu. kheDa bhatano bhagaMhara roga - bhagandaraM tUSTrazirodharaM vadet-nidAnam / 437 uSTrasthAna na. ( uSTrasya sthAnam) aMTane ravAnuM sthAna. uSTrAkSa pu. ( uSTa ivAkSANi yasya) i2 ThevI khAMja vAjI (dhoDo). uSTrAsikA (uSTrasyevAsikA) aMTanA Thevu Asana. uSTrikA strI. ( uSTrasya AkAraH pRSThAvayava iva AkAro'styasyAH un) 613 mATenuM bhATInuM kheDa vAsa. (strI. uSTrI svArthe kan ) sAMDhazI, aMTaelldhUrbhaGgavikSepavidAritoSTrikA zizu0 12 / 26, uSTrI uSNa pu. ( uS+nak) grISmaRtu, tApa uSNa haime vasante ca kAmaM grISme tu zItalam - suzrute / DuMgaNI, te nAmanuM eka naraka, garama sparza. uSNa tri. ( uSNa + ac) sodhe garama padArtha, Ajasu nahi te, chakSa, DAyuM, anuM- yAvaduSNaM bhavatyannaM yAvadaznAti vAg yataH - manu0 3 / 237 uSNaka tri. ( uSNa+kan) uparano artha dukha. pu. (uSNaM karoti uSNa + Nic + Nvul tAva, 42 pANini: 5 / 2 / 72. (pu. uSNamiva karoti uSNa+ kan) khAjasu nahi te, 4sahI 42nAra. uSNakara pu. ( uSNaH karo yasya) sUrya, khaDAnuM Au. (tri. uSNaM karoti kR + ac) garama 42nAra, anuM aranAra, tapAvanAra, sUrya. uSNakAla pu. ( uSNaH kAlaH karmadhA0 ) grISma Rtu. -takraM naiva kSate dadyAt noSNakAle na durbale-suzrutaH uSNakiraNa pu. ( uSNAH kiraNAH yasya) sUrya. uSNaga pu. ( uSNamuSNasparzaM gacchati yatra, gam + AdhAre Da) grISmANa. uSNagama pu. ( uSNamuSNasparza AdhAre ghaJ) uparano artha kho. uSNagu pu. (uSNA gAvaH yasya) sUrya, ADAnuM jhADa. uSNakaraNa na. ( uSNa+karaNe pare mum) garama zvAnuM sAdhana. uSNatA strI. ( uSNasya bhAva tal -tva) garamI, anApa auSNyaH, uSNiman, uSNatvam / garamapaNuM uSNadIdhiti pu. ( uSNAH dIdhatayaH yasya) sUrya. uSNanadI strI. ( uSNA nadI) tapelI vaitaraNI nahI. yamadvAre mahAghore taptA vaitaraNI nadI / uSNarazmi pu. ( uSNA razmiryasya) sUrya - kuberaguptAM dizamuSNarazmI gantuM pravRtte samayaM vilaGghyakumA0 5 / 52 - - Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 uSNavAraNa na. ( uSNaM vArayati vR+ Nic lyu.) chatrI, chatra - yadarthamambhojamivoSNavAraNam-kumA0 5/52 uSNavIrya pu. ( uSNaH mugraM vIryamasya ) zizumAra nAmanuM 4naMtu. (tri.) Ja parAbhavANu, ugra vIryavAnuM. uSNAMzu pu. ( uSNAH aMzavo yasya) sUrya. uSNAgama pu. ( uSNa Agamyate yatra AdhAre ap) nAno. zabdaratnamahodadhiH / uSNAbhigama pu. (uSNasya abhigamo yatra) uparano artha dukhI.. -- uSNAlu tri. ( uSNaM na sahate Alu) garamIne nahi sahana karanAra uSNAluH zizire niSIdati tarormUlAlavAle zikhI - vikramo0 2 / 23 uSNAsaha pu. ( uSNaH Asahyate'tra A + sah +ac) hemanta Rtu (tri. uSNaM na sahate ac) garamI nahi sahana karanAra. uSNikA strI. (alpamannamasyAm alpArthe kan annasya uSNAdezaH) rAjaDI, rAja. (strI. uSNakazabdAt striyAM TAp ata itvam) DoMziyAra strI, 6kSa-yatura strI.. uSNigaGga na. ( uSNIbhUtA gaGgA nadIbhedo yatra madhyapadalopaH) bhRguttuMga nAmano parvata. uSNaj tri. ( uS + ijik vA-nuT) uSNa-garama sparzavANuM. uSNiman pu. ( uSNa + imanic) garamI. uSNiha strI. ( utsnihyati kvin) sAta akSaranA caraNavALo te nAmano eka chaMda. uSNISa pu. na. ( uSNamISate - hinasti uSNa + IS+ka) pAsenuM kheDa tIrtha, pAghaDI - uSNISaM kAntikRt kezyaM rajovAtakaphApaham bhAva0, balAkApANDuroSNISam - mRccha0 5 19 6 mahAnano yo bhAga. uSNISin tri. ( uSNISa astyarthe ini) pAghaDI athavA bhuGkuTa dhArae DaranAra (pu.) mahAdeva uSNISiNe suvaktrAya sahasrAkSAya mIduSe bhA0 anu0 8 uSNodaka na. (uSNaM udakam ) anuM pAzI - zleSmavAtamedoghnaM vastizodhanadIpanam / kAsazvAsajvarAn hanti pItamuSNodakaM nizi / / - bhAva0 1. khaNDe / uSNopagama pu. ( uSNaM upagamyate'tra AdhAre ghaJ avRddhiH) grISma Rtu, garamInI najIka AvavuM te. uSNoSNa tri. ( uSNa uSNa) atyaMta garama uSNoSNIkarasRjaH- zi0 5142 [uSNavAraNa-uhyamAna uSma pu. ( uS+mak) garamI, tauDI, jajharI, ghAma, zrISma Rtu ( svArthe ka) uSmaka. - uSman pu. ( uS+manin) grISma Rtu, tI garamI tapAtyaye vAribhirukSitA navairbhuvA sahoSmANamamuJcadUrddhagam kumA0 5 / 23, uSmAkSarI, za, Sa, sa, hanI dhvaniyo uSmapa pu. ( uSmANaM pibati pA+Da) te nAmano kheDa pitRgAza. (tri.) garamInuM pAna DaranAra - AtApanA lenA2 koI tapasvI. uSmAgama pu. ( uSmA Agamyate'tra A + gam AdhAre ghaJ avRddhiH) nidhAdhANa, unANI. uSmAya nAmadhAtu (uSmANamudvamati uSman+kyaG uSmAyate) garamI bahAra kADhavI. usa pu. ( vasanti rasA atra vas+rak na Satvam) 24 - zarairutrairivodIcyAnuddhariSyan rasAniva, sarvairuyaiH samagraistvamiva nRpaguNairdIpyate saptasaptiHmAlavi0 2 / 93. (pu.dvi.) sAthai sAthai rahenArA azvinIkumAra devo. ussrA strI. (vas+v+TAp) gAya, pRthvI, amadhenu, duSpalatA. umri strI. ( vas+kri) 4nArI, gamana 42nArI.. usrika pu. ( umra + alpArthe kan ) gharaDI jajaha usrikA strI. ( una+kan+TAp) thoDuM dUdha khApanArI gAya. usriya pu. ( umra + svArthe alpArthe vA gha) gharI jagaha. umriyA strI. (umra + svArthe alpArthe TAp) gharaDI gAya. uh (bhvA0 para0 saka0 seT ohati) pIuvu, duHkha hevu, bhArI nAja, nAza 42. uha pu. ( vaha + rak) jagaha, sAMDha uha avya. ( u ca ha ca ) saMbodhanamAM vaparAto avyaya. uhaha avya. ( uha ca ha ca) saMbodhana arthamAM vaparAto avyaya. uhAra pu. AyajI. uhU strI. ( uh +kU) jehasUya zabda (tri. vah + kU) vahana DaranAra, aMyaUnAra, ba6 4nAra - uhuva:-vAhakAH uhyamAna tri. ( vah + karmaNi zAnac ) vahana urAtuM yAtu, sa vAtuM yathohyamAnAH kila bhogivairiNA naiSadha0 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ U--Uma] zabdaratnamahodadhiH / OM svara varNa paikI chaThTho dIrgha svara. hrasta, dIrgha ane pluta. te dareka udAtta, anudAtta ane svarita bheda thatAM nava tebha4 te jaghA sAnunAsiGa khane niranunAsiGa be bhedo vaDe kula maLIne aDhAra bheda thAya e paikI UkAra. enuM uccAraNa oSTha sthAnathI thAya che. U avya. (veJ+kvip) saMbodhanamAM, vAsyanA AraMbhamAM, dhyAmAM khane rakSAyAM vaparAya che. (pu. avatIti av + kvip) bhaDAheva, caMdra, DyUra. (tri.) pAlana 2nAra, rakSA2nAra. UkharA (ba. va.) zaiva saMpradAya. Ukharaja na. yavakSAra, jArI bhUbhibhAMthI taiyAra resuM bhIhu. UDha pu. ( vaha prApaNe jJAnArthatvAt karttari kta) parosa, - bhAryoDhaM tamavajJAya tasthe saumitraye'sakau - bhaTTiH 4 /15, vahana karAyela, dhAraNa kareluM. UDhakaGkaTa tri. (UDhaH kaGkaTaH yena) bheo jantara paryu che te U UDhavat tri. (vah + ktatu) parosa. UDhavayasa pu. ( UDhaM vayaH yasya) navayuvAna. UDhA strI. ( vaha + kta+TAp) parazelI strI. UDhAnUDhA samavAye'nUDhaiva prathamaM dhanahAriNI - smRtiH / UDhi strI. ( vaha + ktin) paraeAvu, vahana Davu, dhArA vu, saha, vivAha. Uta tri. (veJ+kta) sIvesa, vazesa, gUMthesa, parovesa, rksse| 'rela. -yasminnotaM ca protaM ca zrutiH / Uti strI. (av + ktin + UTh) rakSA, rakSA 42nAra. (Uy vey vA ktin) sIvavu, vAvu, gUMthavu, 245vu, kharavuM, lIlA, purANonAM lakSaNa madhye karmavAsanA rUpa kheDa lakSaNa - karmavAsanA UtayaH- cUrNikA TIkA / - Uyante karmabhirvarddhante saMzliSyante vA UtayaH- zrIdharaH Udhan na. (Udhas pRSo0 sasya naH) 13, jayaja maNDUkanetrAM svAkArAM pInodhasamaninditAm mahA0 1 / 156 / 13 dhanya tri. (Udhase hitam) Aune hitAra5. Udhar na. (Udhas pRSo. sasya raH) khA, khAMgaNa. Udhas na. (und kledane asun kicca dIrghaH) uparano artha juo. 439 Udhasya na. (Udhasi bhavaM Udhas + yat) dUdha UdhasyamicchAmi tavopabhoktum - raghu0 2 / 66 UdhasvatI strI. (prazastAni UdhAMsi yasyAH prAzastye matup sasya vaH GIp ) zreSTha AMgaNavANI, zreSTha khavANI - siSicuH sma vrajAn gAvaH payasodhasvatIrmudA-bhA. 1 / 10 / 5 Un (cu0 u0 sa0 seT Unayati-te) bAhara, khochu thavu, abhI Davu, tyAga urakho. Una tri. (Un hAnau ac) khochu, khasaMpUrNa, UnaM na sattveSvadhiko babAdhai-raghu0 2 / 14, - (kiJcidUnamanUnadheH zaradAmayutaM yayau - raghu0 10 1 UnacatvAriMza tri. ( UnacatvAriMzataH pUraNaH DaT ) ogaNacAlIzanuM. UnatriMza tri. ( UnatriMzataH pUraNaH DaT ) yogazatrIsabhuM. UnapaJcAza tri. (UnapaJcAzataH pUraNaH DaT ) ogaNapacAsamuM. UnaviMza tri. ( UnaviMzateH pUraNaH DaT ) jogAezasabhuM - tithyaGgavedaikadazonaviMzamaikAdazASTAdazaviMzasaMkhyAHjyotistattvam / UnaviMzati strI, sogazIza - UnaviMzatidAsyamAnapiNDasthAnAni-tithyAditattve UnamAsika tri. (UnamAsa Thak ) niyamita mAsi prakriyA uparAMta je pratimAsa zrAddha karavAmAM Ave temaja divasonI saMkhyA gaNIne eka varSa daramiyAna zrAddha manAvavAmAM Ave te. UnAtirikta tri. ati vadhAre, ati khochu. UnAbdika na. varSa pUraM thAya te pahelA 4 bhaveSu zrAddha. Ubadhya na. (u ISadarthe badhyaM jIrNam) thoDuM karNa ghAsa vagere, tevA ghAsavAnuM sthAna. Ubadhyagoha pu. ( Ubadhyasya gohaH pracchAdanaM yatra ) AMtarAnuM pracchAdhAna sthAna - Ubadhyagoho nAma AntrapracchAdanasthAnam - nArA0 vR0 Um avya. (Uy + muk) zeSamAM, prazramAM, niMdyAmAM, spardhAmAM, dhRSTatAmAM ane IrSyA pragaTa karanAra vismaya vagere ghotaka avyaya. Uma na. ( ava + man+ kit + UTh ca) te nAmanuM kheDa nagara. (tri. av+karttari man) rakSA 2nAra. Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 Uy (bhvA0 A0sa seT Uyate) vAvu, gUMthavuM, sIvavuM. UrarI avya. (Uy vA. rarIk) svIara, aMgAra, vistAra. zabdaratnamahodadhiH / UrarIkAra pu. ( UrarI + kR + ghaJ) vistAra, jaMgIara. UrarIkRta tri. (UrarI + kR + kta) saMgIDArela, vistArela. UrarIkRtya avya. (UrarI+kR+ lyap) svIrIne, vistArIne. Uravya pu. strI. (Ugai bhavaH zarIrAvayavatvAt yat) vaizya. (tri.) brahmA agara puruSanI sAthaNamAM dhanAra strI- UravyA / UrI avya. (Uy vA rIk) svIdvAra, vistAra. UrIkAra pu. ( UrI+kR+ghaJ) vistAra, aMgIra UrIkRta tri. (UrI+kR+ kta) svIDAresa, vistArela. UrIkRtya avya. (UrI+kR+ lyap) svI. UrIkRtya prasthitaH - hito0 / Uru pu. (UrNayate- AcchAdyate UrNu+ku nulopazca) sAthaNa, aMdha -bhuvanatritaye na bibharti tulAmidamUruyugaM na camUruddazaH - sA0 da0 - brahmaNo'sya mukhamAsId bAhU ca rAjanyaH kRtaH / UrU tadasya yat vaizyaH padbhyAM zUdro'jAyata / / yajuSi 31 / 11 UrugrAha pu. ( UrU gRhNAti stabhnAti grah + aN) premA sAthaNa 4 ardha bhaya che te roga UrustambhaH / Uruja pu. ( UrorjAyate jan+Da) vaizya, te nAmanA kheDa RSi (tri.) sAthaNamAM thanAra. strI. UrujI / Urudadhna tri. (Uru UdhvamAne dadhnac) sAthaNa sudhI aMyuM -sAthaNa sudhInI jAI vagere. Urudvayas, UrumAtraH / Uruparvan pu. (UrvoH parveva) dhuMTA, DhIMyaza. Uruphalaka na. (UrvoH phalakam) bhaMdhanuM hAuDDu, dusAnuM DAuDu UrurI avya. (Uy+rurIk ) svIra, aMgAra. UrurIkAra pu. ( UrurI+kR+ghaJ) svIdvAra, vistAra. UrurIkRta tri. (UrurI + kR + kta) aMgArela, svIArela, vistArela. UrurIkRtya avya. (UrurI+kR+ lyap) svArIne, vistArIne. Urustambha pu. (Uru stabhnAti stambh + aN upa. sa.) UrugrAha za74 dukho, kheDa bhatano roga, sAthaNa3pI staMbha, sAttvikabhAvathI sAthala thaMbhAya che te. triphalA citrakaM citraM tathA kaTukarohiNI / [Uy-UrNamradas Urustambhaharo hyeSa uttamaM tu virecanam / / gAruDapu0 187 a0 -kariNIvorustambhavidhRtA-kAdambarI. UrustambhA strI. DejanuM Au. Urjju (curA. bhvA. saka. seT Urjayati, urjayati) ja khApavu, bhava. (na. Urj karaNe kvip) sna. (strI.) pAe, anano rasa. Urjja pu. ( Urjja + ac+ghaJ vA) jala, bhavana, DArliGa bhAsa, utsAha, pAe -nama Urja iSe eyyAH pataye yajJaretase / tRptidAya ca jIvAnAM namaH sarvarasAtmane / / (tri. Uj+kartari ac) jaNavAna, bherAvara, jaNavANuM - pUjitaM hyazanaM nityaM balamUrjaM ca yacchati manu0 2 / 55 UrjamAsa pu. arti bhahinI. Ujjamedha tri. (UrjA medhA yasya saH) pratibhAzAlI, asAdhAraNa buddhimAna. Urjjayoni pu. te nAmano se RSi ujjaivya pu. te nAmano se rAma.. Urjas na. ( Urj + asun) jaNa, kheDa prahArano annarasa Urjasvat tri. ( Urjjas- matup masya vaH) jajavAna. Urjasvala tri. (Urjas+valac) jaNavANuM, bherAvara - bhoktAramUrjasvalamAtmadeham - raghu0 2 / 50, UrjasvalaM hastituraGgametat-bhaTTiH 3/55, Urjasvin tri. (Urjjas + astyarthe vini) uparano zabda dukhI hada, bhoTu. -annamUrjaskaraM loke dattvorjasvI bhavennaraH- bhArate / UrjA strI. (Urj+a+TAp) jA, utsAha, annanA rasano vihAra, vRddhi, sphUrti, bhogna, sattva. UrjAvat tri. (UrjA + matup ) jajavANu, vRddhivANuM. Ujjita tri. (Urj + kta) jaNavANu, vRddhivANu, vaghela, zreSTha, suMdara, yUbhya vagere - vinihatya balamujjitazrIHzizu0 16 / 85 (na. ujrj Nic bhAve kta) jana sAmarthya, utsAha, vRddhi - upapattimadUjjitAzrayamkirA0 2 / 1. (tri. ujrj Nic + kta) dhArela. UrNa na. (UrNA astyasya kAraNatvena arza0 ac) UnanuM banAveluM vastra. UrNanAbha pu. ( urNanAbhavat) rojiyo, te nAmano se RSi -UrNanAbhaH sunAbhazca tathA nandopanandako / - mahA0 1 / 67 / 97 UrNamradas tri. (UrNamiva UrNAnirmitavastramiva pradIyaH) UnanA vastra jevuM atyaMta komaLa. Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ UrNavAbhi-UrddhajAnuka shbdrtnmhoddhiH| 441 UrNavAbhi pu. (UrNanAbhiH pRSo. parokSe vA nasya vaH) / UrddhakaNThI strI. (UrddhaH striyAM GIS) bhaDAzatAvarI romiyo -yathorNavAbhistantunoccaret-zata. vA. nAmanI vaso. UrdhvakaNThI-mahAzatAvarI cAnyA 14 / 5 / 1, 23. zatamUlyamUrdhvakaNThikA-bhAva. pU. khaNDe pra. bhAge / UrNA strI. (UrNa TAp) sIna, pramaronI. vayye nA. vAmno Urddhakarman na. (UrdU UrddhadezaprAptyarthe karma kriyA) 4thyo . 352n| sthAnana prApti. bhATe - Urdhvakarman, UrNApiNDa pu. nano gogo. UrddhaceSTA, urddhakriyA vagaire. (tri. UrdhvaM karma yasya) UrNAmaya tri. (UrNA vikAre mayaTa) jAnanu, nAva, UMcA athavA uparanA sthAnanI prApti mATenuM kama nanu, sUta2. vagaire -UrNAmayaM kautukahastasUtram- 4282. kumA0 / UrddhakAya pu. na. (UrdU kAyasya) zarI2no 52nI UrNAyu tri. (UrNA astyarthe yus-sitvAt matvAbhAvena bhAga- UrdhvakAyaH / na Ato lopaH) tInavANu, dhe21, zeNiyo, jananI | Urddhaketu tri. (UrddhaH ucchritaH keturyasya yatra vA) GthI. sium, .5 4.2no gayano me -somadA nAma 41419 25%. vagere- Urdhvaketu. (pu.) 4 gandharvI UrNAyurduhitA'bhavat-rAmAya0 vaMzana me 20% - UrddhaketuH sanadvAjAdajo'tha UrNAvana tri. (UrNA astyarthe vA. vanac) navAj. | purujit sutaH -bhA0 9-12-13 UrNAstuka tri. (astIti vibhaktipratirUpakamavyayam / Urddhakeza pu. (UrddhaH keza iva kuzAgraM yasya) dharmazAstramA UrNAstyatra vA. Uka) nauj -UrNAstuke / 48 halamaya LAL. -Urdhvakeza- urdhvakezo bhaved kezapakSayorbaddhaH bhavataH -Azva0 gR0 1717 / brahmA lambakezastu viSTaraH-smRtiH / (tri. UrddhaH Urgu (adA0 ubhaya0 saka0 seTa-Uoti) aisj, chupAva, / kezo yasya) yA zavANu -UrdhvakezaH / mA27hAna. 42j -UNunAva sa zastrodyairvAna- UrddhakriyA strI. (UrdhI kriyA yasya) 652nI gati, rANAmanIkinIm-bhaTTiH 14 / 103, ap sAthe. Urgu- | yu 56 megavAnI pravRtti. (pu.) viSNa. mA27hana. aseu-muladyu 42j, apa abhi sauthe / Urddhaga tri. (UddhaM gacchati gam+Da) 652 gayesa, Urgu- sAme aisj. ap A Authe. Urgu- sArI rAta. 52nu, dhArmi, ye tivANu, bhu, thana2- bhuvA aisj. ap pra sAthe. Urgu- satyaMta. isj. ap vi sahoSmANamamuJcadUrdhvagam-kumA0 -Urdhvaga. (pu.) sAthe. Ud-aise muTu, 42j. 52-12 -Urdhvaga -UrdhvagaH satpathaH zazvad ! UI urdu dhAtu, huma.. devayAnacaro mune0 / / -mahA0 3 / 260 / 2 / / UI tri. (Urda+ac) 81.1yuta, 2matiyA. Urddhagati tri. (UrdhA gatiryasya) Bd gamana 42nAra UIra na. (UrjA balena dRNAti ala, Urja+2+ac) urddhaga 26 zubha.. -UrdhvagatiH / (srI. UrdhA rAkSasa, zUravIra. gatiH) ye. gati, 352. 4j -UrdhvagatiH Urddha(@) tri. (ujjihIte Ud hAG Da pRSoda0 uda Urddhagapura na. 752 mAzamA 238. DarizcaMdranu nagara, UrAdezaH) Gy, 652, 652nu, 64. nasela, tripurAsurarnu n||2. nalineda, ye 348. -prabodhayatyUrddhamukhairmayUkhaiH- Urddhagama pu. (UrdhvaM gacchati) magna. kumA0 1 / 16, suM62, bhA2 52, sIdhu Urddhagamin pu. (UrddhaM gantuM zIlaM yasya) 652 4.82, muM-pachIthI. - tryhaaduurdhvmaakhyaay-ku0-6|13|| yasI, 83at. Urddhaka pu. (UrddhaH san kAyati zabdAyate) 2.5 tano | UrddhacaraNa pu. (UrddhasthaH caraNo'sya) 2. 525 2052 muha, naradhu -UrdhvakaH / / tapasvI, aSTA6 12.. -UrdhvacaraNa. Urddhakaca tri. (UrdhAH utpATitAH kacAH yasya) 62.30. | UrddhajAnu tri. (UrddhamuccaM jAnu yasya) yA DhIyavANu, videu zavANu -UrdhvakacaH ___-UrdhvajAnuH UrddhakaNTha tri. (UrddhaH kaNThaH yasya) 20. sauj. UrddhajAnuka tri. (UrddhamuccaM vA kap) 652no. artha -UrdhvakaNTha. humo. -uurdhvjaanukH| Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 UrddhajJa tri. uparano artha huA -UrdhvajJaH / UrddhajJu tri. (UrddhamuccaM kababhAvapakSe jAnuno zuH ) UrdhvajAnu zabda dukha -kSaNamayamanubhUya svapnamUrddhajureva zizu0 11 / 21 -UrdhvajJuH / UrddhatA strI. (Urddhasya bhAvaH tat -tva ) yApazu, upa25NuM Urdhvatvam / zabdaratnamahodadhiH / Urddhatilaka pu. ( UrdhvaM tilakaM yasya saH) sasAra para suurysprdhikiriittjAtisUcaka UbhuM tilaka mUrdhvatilakaprodbhAsi kAlAntaram - nArAya0 2 / 1. UrddhathA avya. (UrddhaprakAre Urddha vA. thAla) yA - aGgAre, upara. UrddhadaMSTrakeza pu. (UrddhadaMSTrANAmunnatadaMSTrANAM bhUtAnAmIzaH) mahAdeva. UrddhadRSTi strI. (UrddhA dRSTiH) ye dRSTi, laDuTInA madhyamAM dRSTi- UrddhadRSTirupAsanAGge yogArthaM bhruvorantarAlasthadRSTI, UrdhvanetraH, (tri.) azI na42vANuM, aMye-252 bhenAra - UrdhvadRSTiH Urddhadeva pu. (UrddhaH ucco devaH) paramezvara, viSNu UrdhvadevaH / Urddhadeha pu. (UrdhvaH maraNottaraM bhAvI dehaH) aMtyeSTi kriyAmaraNa pachI prApta thanAra zarIra - UrdhvadehanimittArthamahaM dAtuM jalAJjalIn - rAmA0 - UrdhvadehaH Urdhvanabhas pu. (UrdhvaM nabho yasya) AAza madhye vartato vAyu- svAhAkRte UrdhvanabhasaM mArutaM gacchantamyaju0 6 / 16. Urdhvandama tri. (Urdhva + dam+ac) upara rahenAra. UrdhvapAtana na. (UrdhvaM pAtanam ) para yaDhAva, pariSkAra. UrdhvapAtra na ( UrdhvaM netavyaM pAtram) yajJapAtra. UrdhvapAda tri. (Urdhvo pAdau yasya) bhenA le paNa rAkhelA hoya; aSTapAda-zarabha nAmanuM prANI. UrdhvapuNDra pu. (UrdhvaM puNDram ikSuyaSTiriva) albhuM tisaGa, UrddhapuNDraH-UrddhapuNDraM dvijaH kuryAd vAri mRd-bhasmacandanaiH / ye. UrdhvapRni pu. (UrdhvAH pRznayo bindavo'sya) kheDa bhatanuM pazu- UrddhapRzniH / Urdhvabarhis pu. (UrdhvaM prAgagraM barhiryeSAm ) te nAma bhe' pitRgA- Urddhabarhisa- UrdhvabarhibhyaH somapAbhyaH - vedadIpa0 / [UrddhajJa-UrdhvavAta UrdhvabAhu pu. (Urdhvo bAhu:) yo uresa jADu. yo hAtha - UrddhabAhuH / (tri. UrdhvamutkSipto bAhuryena ) UMcA bAhuvALuM, urddhabAhuH raivata bhanvantaranA saptaRSimAMnA eka RSinuM nAma. UrdhvabRhatI strI. te nAmano bheu vaidika chaM6. Urdhvabughna pu. ( UrdhvaM bughnaM ziro'sya) te nAmanuM kheDa yajJapAtra. UrdhvabhAga pu. ( UrdhvaH uparistho bhAgaH ekadezaH) 752no lAga UrdhvabhAj tri. (UrdhvaM bhajate bhaj+viN) 752 thanAra, 52 rahenAra. (pu.) upara rahelo kheDa agni. Urdhvam avya. (ud+hveJ Damu AderUrAdeza) G52 athe. Urdhvamanthin pu. ( UrdhvaM brahmacaryAduttarAzramaM gArhasthyAdi madhnAti mantha + Nini) naiSTiGa brahmayArI. UrdhvamAna na. ( UrdhvamAropya mIyate yena mA karaNe lyuT) tosa, asuM yA bhASavAnuM bhASa. Urdhvamukha tri. (UrdhvaM mukhamasya) (52 bhujavANu, gayA bhujavANuM - adhomukhairurdhvamukhaizca patribhiH- raghu0 UrdhvamUla tri. (UrdhvaM mUlamasya) yA bhUlavANuM, saMsAra(UrdhvaH-kSarAdutkRSTo puruSottamo mUlamasya) - UrdhvamUlamadhaH zAkhamazvatthaM prAhuravyayam- gItA0 UrdhvamauhUrtika tri. (UrdhvazvAsau mauhUrtikaztha) thoDIvAra pachI thanAruM. Urdhvaretas pu. (Urdhva UrdhvagaM nAdhaH patad reto'sya ) satata brahmacarya pAlana karanAra, strIsaMbhogathI sadA dUra rahenAra; mahAheva, bhISmapitAmaha, sanaDAhie bhuni, tapasvIno se leha- aSTAzItisahasrANi RSINAmurdhvaretasAm - bhA0 2, sa0 11. a0 49. Urdhvaroman pu. ( UrdhvAni romANi yasya) i 3vArAMvAnI yamadUta, kuzadvIpano eka sImA parvata. UrdhvaliGga pu. ( UrdhvamutkRSTaM liGgamasya ) mahAdeva - UrdhvaretA UrdhvaliGga UrdhvazAyI nabhaHsthala:- mahA0 13 / 17 / 45. Urdhvaloka pu. ( UrdhvaH lokaH) uparanuM bhagata, svarga rakSAMsyakhAdayadanAyayadUrdhvalokamAkrandayat kapibhirAyayadAzu rAmaH - mugdha0 kAraka pra0 UrdhvavAta pu. ( UrdhvagataH vAtaH) uparano vAyu, upara caDhI gayelo vAyu. - Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ UrdhvavRta-UrSA] UrdhvavRta tri. (UrdhvagatyA veSTanena vRtaH) 352 Avartana karI vIMTAyela dakSiNAvartana vaDe Avartita kareluM sUtra vagere - kArpAsasyopavItaM syAt viprasyordhvavRtaM trivRtaM trivRt-manu0 zabdaratnamahodadhiH / UrdhvazAyin tri. (UrdhvaH san zete zI + Nini ) yattuM sunAra. pu. mahAdeva. Urdhvazodhana na. ( UrdhvaM ca tat zodhanaM ca) vamana ukhu, siTI ravI.. UrdhvazoSam avya. (UrdhvaH san zuSyati - Urdhva + zuS + Namul lA lA suDAvu UrdhvazvAsa tri. (UrdhvazvAsozvAsazca ) prANa tyajavA te. zvAsa chor3avo, UrdhvasAnu pu. na. (UrdhvaM + syati so + nu) parvata vagerenuM uparanu zikhara, 752 (52 artha - UrdhvasAnuruparyyaparisamucchrayaNaH- bhA0 Urdhvastha tri. (UrdhvaM tiSThiti sthA+ka) ye rahesa. Urdhvasthita tri. (UrdhvaM sthitaH ) ye upara rahenAra. Urdhvasthiti strI. (UrdhvA sthitiH) uparanI sthiti, uparanuM sthAna, (UrdhvA sthitiryatra), ghoDAnuM pAsana, ghoDAnI pIThano lAga. (tri.) upara sthitivANuM. Urdhvasrotas pu. ( UrdhvaM UrdhvagataM nAdhogAmi srotaH retasaH pravAho yasya) rdhvaretas yogI. (Urdhvasrota AhArasaJcAro yasya) vanaspati vagere. UrdhvAyana na. (UrdhvaM ayanam) uparanuM sthAna, uparanI gati, gamana. (tri. UrdhvamayanaM yasya) aye gativAnuM. (pu.) kheDa bhatanuM plakSadvIpanuM pakSI. UrdhvAmnAya pu. ( UrdhvamAmnAyate A + mnA+karmaNi ghaJ) eka prakAranuM taMtrazAstra. UrdhvAvartta pu. (UrdhvamAvarttate'tra A + vRt + AdhAre ghaJ) ghoDAnI pIThano bhAga, dakSiNAvartta. UrdhvAsita pu. ( UrdhvamasitaH kRSNaH) aresuM (tri.) upara UMce beThela. Urdhveha pu. ( UrdhvamihaH ) lA thavAno prayatna strI. UrdhvahA / UrdhvAdhva na. annavatA, aMyArdha, (a0) uparanI jAnukhe, yA upara, aMyA svare, bherathI. Urmi pu. strI. (R + mi+ucca) taraMga, bhobhuM -payo vetravatyAzcalomiM0 megha0 24, prakAza, vega, 42yalI, aSTa, jeyenI, pIDa, uthA, lUja vagere cha heDa bhana prAzanA dharma - bubhukSA ca pipAsA ca prANasya manasaH 443 smRtau / zokamohau zarIrasya jarAmRtyU SaDUmrmmayaH / / bha.gI. TIkA / (strI.) ghoDAnI ati vegavAnI gati - paGktIkRtAnAmazvAnAM namanonnamanAkRtiH / ativegasamAyuktA gatirUrmirudAhRtA-vaijayantI. UmmikA strI. (Ummiriva kAyati kai ka TAp) vIMTI, ( svArthe kan ) taraMga, bhobhuM, azyasI, ut/hA, amarano zabda, khovAyelI vastunI ciMtA. Ummin tri. (Urmyastyasya ini) bhobhavANuM, taraMgavAjuM. (pu.) samudra - tataH sAgaramAsAdya kukSau tasya mahormimaNaH - bhA0 va0 20 a0 Ummimat tri. (Ummi+matup ) vAMhu~, taraMgavAnuM, bhobhavANuM - dIrgheSu nIlezvatha commimatsu jagrAha kezeSu narendrapatnIm bhA0 ra 063 a0 28 UmmimAlin pu. ( ummimAlA'styasya ini) samudra - candraM pravRddhomirivommimAlI-raghu0 5 /61 UmmilA strI. lakSmAnI strI, 4naDanI inyA. pArthivImudvahdradhUdvaho lakSmaNastadanujAmathormilAm- raghu0 UryAdi pu. pAzinIya vyArA prasiddha je zabdasamU - sa ca gaNaH UrI, UrarI, tanthI, tAlI, AtAlI, vetAlI, dhUlI, dhUsI, zakalA, zaMsakalA, dhvaMsakalA, bhraMsakalA, gulugudhA, sajU, phala, phalI, viklI, AloSThI, kevAlI, kevAsI, paryAlI, zevAlI, varSAli, atyUmazA, vazmasA, masmasA, masamasA, zrauSaT, vauSaT, vaSaT, svAhA, svadhA, bandhA, prAdus, at, Avis iti / Urva pu. (UruH kAraNatvenAstyasya ac) te nAmanA kheDa RSi, vaDavAnala, samudraH (tri.) bhoTuM, vistRta, vizAla.. UrvvaGga na. (Ururiva aGgaM yasya) zilI 176 dukho chatri. UrvarA strI. sarvadhAnya sampanna (va - apabha bhUmi.. UrvazI strI. (UruM nArAyaNoruM kAraNatvenAzrute) te nAmanI kheDa apsarA - UrvasI. UrvI strI. (Uru madhyasthatvenAstyasya arza. ac) jAMghano madhya bhAga. Urvya pu. (Urdhve vaDavAnale bhavaH yat ) rudrava.. UrvyaGga na. (UrvyAH aGgam) jisADInA Topa ke yobhAsAbhAM ukaraDA vageremAM thAya che te. UrSA strI. (Ur+sa ni. neTa) kheDa bhatanuM tRza.. Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 Ulupin pu. (ulupin pRSo. dIrghaH) kheDa bhatanuM 4raMtu, eka jAtanuM mAchaluM. zabdaratnamahodadhiH / UlUka pu. (ul+Ukac dIrghazca) dhuva3. -UlUkaM nRpatiM kRtvA kA naH siddhirbhaviSyati paJcatantre 3 // 77 UlUkI strI. (striyAM GIp ) dhuvau mAhA. Uvadhya na. khaghu payeyuM lona. US (bhvA0 para0 seT saka USati) rogavAjA thavu, pIDAvu USa pu. ( USa rujAyAM ka) kSAra, aura kauSeyAbikayorUSaiH kutapAnAmariSTakaiH - manu0 5 120, ananuM chidra, yaMhanano parvata, prabhAta (na.) vIrya. USaka na. ( USati andhakAraM pecakaM vA US + Nvul ) paroDhiyuM, prabhAta. USaNa na. (US+lyuT) bharI, pIparIbhUNa, sUMha. -maricaM vellajaM kRSNabhUSaNaM dharmapattanam. (pu.) citrAnuM Au citra5. USaNA strI. ( US + lyuT ) pIpara, yavya - bhaveccavyaM tu cAvikA kathitA sA tathoSaNA - bhA0 pra0 pUrvakhaNDe 1. bhAge / USara tri. (US+matvarthIyo raH) kSAra bhATIvAnI deza vagere tatra vidyA na vaptavyA zubhaM bIjamivoSaremanu0 2 / 112 USaraja na. (USarAjjAyate jan+Da) kheDa bhatanuM bhIhu. USavat tri. (US+matup masya vaH) kSAravANuM sthAna vagere. USA strI. jAgAsuranI putrI khojA, aniruddhanI patnI. (strI. uS +ka +TAp) jArI bhATI. USma pu. (US+ma) garama sparza, garamI, grISmaRtu. (tri. arza0 ac) garama, garamIvANuM, anu. USmaNa tri. (pAmAdi astyarthe na ) uparano artha dukha. USmaNya tri. (USmA nivAraNIyatvenAstyasya yat) garamInuM nivA2Na karavA yogya. USman pu. (US+manin ) grISmaRtu tebhsa dravyanI sUkSma avayava, jAI. USmAyaNa na. grISma Rtu unAjI. USmavat (tri. (US + matup masya vaH) garama, garamIvANuM. Uh (bhvA0 AtmA0 saka0 seT Uhate) taI 42vo. - anuktamapyUhati paNDito janaH paJca0 1 / 43 / - UhAMcakre jayaM na ca bhaTTiH 14 / 72, ati + Uh kheDa pradezamAM rahelane tethI viparIta pradezamAM preraNA karavI. [Ulupin-UhyagAna adhi sAthe - Uh Jabhavu. apa + Uh hUra ukhu, nirasana 2 - etairvrataipoheta pApaM steyakRtaM dvijaH manu0; - sa hi vighnAnapohati - za0 3 / 1, vi + apa + Uh nivArA 42, - vyapohata zarAMstasya sarvAneva dhanaJjayaH- bhA. A. 470; abhi + Uh DhAMDavu, AcchAhana 42vu, ut + Uh ye yavu, hUra 42, prati + ud + Uh 'vu, vi+ud + Uh chevaTe vadhArayuM. upa+Uh nIthe praveza arAvavI. nir + Uh jahAra DADhIne grahaNa Davu, huM 5vu; pari + Uh yotaraIthI jADI pUravo -aratnimAtre saMtRNe copadadhAti paryUhati ca- kAtyA0 8 / 5 / 25; pra+Uh jIbha hezabhAM sa 4 - prohyadroNakalazamkAtyA0 9 | 5 | 14; prati + Uh upara sthApa, vi + Uh viparIta preraNA 42vI - praharSayed balaM vyUhya tAMzca samyak parIkSayet-manu0; -sUcyA vajreNa caivetAn vyUhena vyUhya yodhayet - manu0 7 / 191, prati + vi + Uh prati35 vyUharacanA uravI- bArhaspatyavidhiM kRtvA prativyUhya nizAcaram - bhA0 0 384 a0; sam + Uh jeThA thavuM, khetra vuM, sArI rIte pahIMyAu, upa + sam + Uh -sabhIpamAM saMjoya 42vo; pari + sam + Uh yotaraIthI sAI 42 - vediM parisamUhya - kAtyA0 2 / 6 / 12, parisamUhanaM nAma cAgneH samantAt parimArjanam / Uha pu. (Uh+ghaJ) taI - vitarDa, parIkSA haravI, pArajavu alpanA, adhyAhAra - ime manuSyAH dRzyante UhApohavizAradAH- bhA. anu. 145 a. UhagAna na. sAmagAnano kheDa bheha, sAmaveddanA trA bhAgo paikI eka. UhagIti strI. uparano artha huA. UhacchalA strI. sAmaveddaychasAno trIbhe adhyAya . Uhana na. (Uh + lyuT ) tarDa, aTala, anumAna. UhanI strI. (vah + lyuT + GIp ) sAvarazI, ADu. UhanIya tri. (Uh + anIyar) udya- zab6 dukha. UhA strI. (Uh+a+TAp) tarDa, adhyAhAra, Uha zabda dukhI. UhApoha tri. (UhazcApohazca ) pUrI yarthA, anuDUna ne pratikULa sthitio upara pUro vicAra karavo te. Uhin tri. (Uh + ini) tarDavANu, taI DaranAra. U tri. (Uh + Nyat) taI 42vA yogya, udayanA 42vA yogya, adhyAhAra karavA yogya. UhyagAna na. sAbhagAnano kheTu grantha, UhagAna zab6 dukha.. Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R-RkSIka shbdrtnmhoddhiH| 445 ( R R sva2. [ pai.ha. sAtamI sva2. svA, hIca, suta se -prayayAvAtitheyeSu vasannRSikuleSu saH / dakSiNAM 3. hAta, anuhAtta ane svarita thI. navare dizamRkSeSu vArSikeSviva bhAskaraH / / - raghu0 12 125 thAya, te baghA sAnunAsi. ane.niranunAsi. hoya. RkSagandhA strI. (RkSAn gandhayati hinasti gandh ac) 18 prakAro thAya. te paikI trakAranuM uccAraNa mULa jaMgalI vRkSa, mahAzvetA nAmanI vanaspati, kSIradArI sthAnathI thAya che. nAmanA. vanaspati. R (bhvA0 para. saka. seT ziti RcchAdezaH) 4. | RkSagiri pu. te. nAmano meM. 5vata. -Rcchati dhanaM kRtI-durgAdAsaH (juho. para. aniTa- RkSacakra na. (RkSANAM-nakSatrANAM cakram) nakSatrabha7.. iyarti) pAma, -ambhazchAyAmacchAmRcchati-zi0 RkSajihna na. (RkSANAM jihvam) .5t2no ho 4 / 44. 4, (sva0 para. saka. aniT-RNoti) roga. DiMsA 42vI, 12 bhA2, -pre0 arpayati, arpita- RkSanAtha pu. (RkSANAM nAthaH) samAna svAmI yaMdramA. rAkhavuM, sthApana karavuM, nirdeza karavo, jamAvavuM, havAle RkSanAyaka pu. (RkSANAM nAyaka:) : 52nI. 42j- iti sUtasyAmaraNAnyarpayati-za0 1 / 4 / / goLAkAra racanA. R avya. (R+kvip) saMjIvanama, ninhamai, vAdhyamAM, RkSanemi pu. (RkSANAM nemiH) vi. parihAsamAM, tathA vAkyanA vikAramAM vaparAya che. RkSapriya pu. (RkSANAM priyaH) 6. sa5006 sU23 203126 mamai. (strI.) hevamAtA, RkSara pu. (RS+kasaran) vi04, sial. (na.) 5.5nI. ahita. dhAra. Rkchas avya. (R.c+zas) :yA yA pratye. RkSarA strI. (RS+kasaran+TAp) 5.na.pA. RNa tri. (vrazca+kta pRSo0) hela, peTasa, ghAyala. RkSarAja pu. (RkSANAM rAjA Tac) yaMdra, rIchono 20% Rktha na. (Rc+thak) dhana, sa.va -hiraNyaM draviNaM juvAna.- atha sihaM pradhAvantamRkSarAjo mahAbalaH dyumnaM vikmamRkthaM dhanaM vasu-zabdArNavaH, smRti prasi. -harivaMze. a. 399, -RkSanAtha varga3 -lebhe jAmba vA2235. dhana - RkthamUlaM hi kuTumbam-yAjJa0 vartIkanyAmRkSarAjasya sammatAm- hari0 38 / 41. RkthagrahaNa na. (Rktha+graha+tnyuT) raso. savo. | RkSalA strI. (Rc+kalac kicca+TAp) cUMTInA nAyanI. RkthagrAha tri. (Rktha+ graha+ aN) misata. 9.58 nI . karanAra vArasa. RkSavan pu. (RkSa+matupa masya vaH) namahAna sist RkthagrAhaka tri. (Rktha+graha+Nvul) 652 // zana 652. bhAveso bheTa parvata - vprkriyaamRkssartha juo. vatastaTeSu-raghu0 5 / 44, -RkSavantaM girizreSThamadhyAste RkthagrAhin tri. (Rktha+graha +Nini) vArasI nAra. narmadAM piban-rAmA0 Rkthin tri. (Rktha+ini) mila.tanI vArasa... | RkSavanta na. (RkSa+vanta) shN.12||surnu, te. nAmarnu RkSa (svA. para. saka. seTa -RkSNoti) 44. 42.va.. | sa. na.2- tamRkSavante nagare nihatyAsurasattamamRkSa pu. strI. (RS+ta kicca) 19, te. namana, meDa __hari0 16. a. vRkSa, bhImo, te namanI meM parvata - mAhendra-zukti- | RkSaviDambin pu. (RkSANAM viDambI) nA2 zyotiSI. malayaHkapAriyAtrAH / sahyaH savindhya iha saptakulA- | RkSaharIzvara pu. (RkSANAM harINAmIzvaraH) zaMchI ane. calAkhyAH / / -siddhAntaziromaNiH / te nAmano / inmonA svAbhI. 6 20% mArina putra, ...2nu, 729RkSA strI. uttara hiza. -rohidbhUtAM so'nvadhAdRkSarUpI hAtatraya :- bhAga0 / RkSIka tri. (RkSa iva ivArthe Ikan) Nchana , 3 / 31636. (na.) nakSatra, ta, bheSa vage.3 rAzi si . Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 shbdrtnmhoddhiH| [RkSeza-RjISa RkSeza pu. (RkSANAmIzaH) RkSarAja zanI artha | Rc strI. (Rc+kvip) vahana maMtranI. 531, vehanI mo. maMtra, stuti, prazaMsA, pU, hApti. (tri. RcyanteRkSeSTi strI. 1.mu. 05 nakSatrama 426. yaza, ayaza, stUyante devA anayA Rc kvip) veha, tanI tArAonA nimitte karelo yajJa. ekavIsa zAkhA che, jemAM arthane AzrayI chaMdo RkSoda pu. (RkSaM nakSatramiva svacchamudakaM yatra udAdezaH) vizeSanI racanA vaDe pAdanI vyavasthA hoya te ku. te nAmano eka parvata. Rcas tri. (Rc vA+kasun) stuti. 4282. RksaMhitA strI. (RcAM saMhitA) vahanI saMhitA, Rcase avya. (Rc+tumarthe kasen) stuti. 42vAne bhATe. RgvadanA sUkatono kramAnusArI saMgraha. RcIka pu. (Rca+Ikak) te. nAmanI sa. sUrya, Rksama na. (RcA samama) sAmavehana. sa. (bhAga jamadagnino pitA, bhRguvaMzano eka RSi. RksAma na. dvi. (Rk ca sAma-tadArUDhagAnaM ca dvayoH | RcISa na. (Rc+kISan) bhoTa rAdhAvAnu, pAtra, 4787, samAhAraH ac) vaha ane, sAmaveda.. ghaMTI. Rgayana na. (RcAmayanam) vahano se pArAya RcISama na. (RcA+stutyA samaH ItvaM SatvaM ca) grantha. samu sayAnI samAna, ti. samAna. RgayanAdi pu. pAlinIya. vya.725 prasiddha meM. 206 | Rceyu pu. te. nAmano me 20%.. samUDa-5- sa ca gaNaH-Rgayana, padavyAkhyAna, Rccha (tudA. para. seT-Rcchati) moDa pAmavI. sana chandogAna, chandobhASA, chandoviciti, nyAya, punarukta, 4. thaj. (aka.) 4, kSamatA na. DodI.. nirukta, vyAkaraNa, nigama, vAstuvidyA, kSatravidyA, RcchakA strI. (Rccha kan TAp) 627, ma.nA. aGgavidyA, vidyA, utpAta, utpAda, udyAva, saMvatsara, RccharA strI. (Rcchati-parapuruSa prApnoti Rccha+ar muhUrta, upaniSad nimitta, zikSA bhikSA-iti / / TApa) vezyA.. RgAvAna na. (A veJ bhAve lyuTa RcAmAvAnaM grathanam) Rj (bhvA. Atma. sa. seTa-arjate, RjitaH) 4, RcAonuM saMhitArUpe gUMthavuM. bhegava. maNavAna. 2, sthi2 42, RjitaH (aka.) hRSTa-puSTa thaq. (bhvA. A. sa. seT idit RJjate) RggAthA strI. (RcAmiva gAthA) sau33 tivaha. zesj, y4. Rgmat tri. (Rk +stutiH pUjA vA astyasya matup) | RjasAna pu. (RSi+asAvac) megha. stuti karanAra, arcanIya, pUjanIya. Rjipya tri. (Rju Apnoti gacchati Ap+yat) Rgmin tri. (Rc+astyarthe mini) stuti. 4242. | sIdhuM nA2, sa.25 4nAra. RgabrAhmaNa na. (Rc brAhmaNam) maitareya. LL. Rjiman pu. (Rju Apnoti gacchati matup) sa.25.tA, RgvidhAna na. (RcA Rgvedena karmavizeSasya vidhAnam) saTisato. RgvadathI koI karmanuM vidhAna.. Rjizvan pu. te. nAmanI meM.5 21%, Rgveda pu. (Rcyate-stUyate Rk) ta nAmanI me. RjIka pu. (Rj gatau Ikan kicca) Indra, dhumAul. veda, cAra vedomAM prAcIna pramukha veda. ___(na.) sAdhana. Rgvedin pu. (Rgvedo'dhyayanatvenA'styasya ini) RjIti pu. (Rju gacchati I gatau ktic) sAdhu ve.hano bhaena82. naar-s.20||bhii jAe. Rgvedavid pu. (Rgvede vetti vid+kvip) no RjISa na. (aya'te raso'smin arja AdhAre kISan RjAdezaH) DoTa rAghavAnu pAtra, te. namana meM nA2. RdhA strI. (R vA. dhan kicca) DiMsa. na2.4, nI2sa. somalatArnu yUe- lohazaGkumRjISaM ca panthAnaM zAlmalI nadIm-manu0 4 / 90. (pu.) gye| Rc (tudA. para. saka. seTa-Rcati) stuti. 42vI, | sAravANI. somAtA, 2sa. tii. somasatA, yathAha aisj, yama . kake:-gatasAraH soma RjISastena pUrNakumbham / Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Rju -- RNApanodana] Rju tri. (arjayati guNAn arj+ku RjAdezaH ) atyaMta guNavANuM, saraNa, sIdhu, anuDUsa, uTyAza sAraM - RjuM saMmardanaM bhadraM saMkarSaNamahIzvaramH - bhAga0 9 / 24 / 54, suM62 - umAM sa pazyan Rjunaiva cakSuSAkumA0 5 / 32 RjukAya pu. ( RjuH kAyo'sya ) 'zyapa bhuni. (tri.) sarala sIdhA-zarIravANuM - tasmin svastikamAsIna RjukAyaH samabhyaset-bhA. 3 / 28 19 Rjuga tri. (Rju yathA tathA gacchati gam + Da) sara zabdaratnamahodadhiH / vyavahAravANuM, sIdhu 4nAra. (pu.) jAe. RjutA strI. (RjorbhAvaH tala) saraNatA, sIdhApazuRjutva na. ( RjorbhAvaH tva) uparano zabda dukhI. Rjurohita na. ( Rju ca tadrohitaM ca ) IMdranuM dhanuSya RjulekhA strI. (RtrI cAsau lekhA ca) sIdhI rejA, sIdhI saraLa lAIna. Rjusarpa pu. ( kRSNasarpavat nityasamAsaH) kheDa bhatano sarpa- darvIkara ityupakramya RjusarpaH zvetodaro mahAzirA alAI AzIviSaH - iti suzrute uktam / RjUka pu. (Rj vA + UkaGa) te nAmano kheDa deza.. RjUkaraNa na. ( anRjuH RjuH kriyate'nena Rju + abhUtatadbhAve cvi kR karaNe lyuT ) sIdhu-saraNa 4vu, sIdhuM bhavAnuM sAdhana, sIdhAyacaM, saMpAhana DaravAnuM sAdhana. RjUkRta tri. (Rju+cvi + kR + kta) sAdhu rela. RjUyat tri. (RjuM gacchati RtuM gacchati vA Rju+Rtu vA kyac RjUya pRSo0 jo vA zatR) sIdhuM 4nAra, RtukALe gamana ka2nA2. Rjra pu. (Rja gatyAdiSu ran) nAya, sara6Ara. (tri . ) sIdhuM janA2, sa2LatAthI janA2 RjrebhiH RjugAmibhiH-bhASyam / RjvI strI. (Rju + striyAM vA GIS ) saraNa strI, grahonI eka prakAranI gati. RN (tanA0 ubhaya0 sa0 seT - RNoti, RNute ) 4. RNa pu. na. ( R + kta) avazya khApavA yogya 424, 4sa, Disso, bhUmi, pitarone hevAtuM chetsuM R putrotpatti, 4vAjahArI, urtavya -na copalebhe pUrveSAmRNanirmokSasAdhanam - raghu0 (tri RN +ka) utAvaLathI janAra. RNakartR tri. (RNaM karoti) 4246Ara, hevAhAra. * 447 RNakAti tri. (RNavadavazyaphalapradA kAtiH stutiryasya) jenI stuti avazya phaladAyI hoya te. RNagraha tri. (RNa + grah + ac) 524 sevu. RNagrAhin tri. (RNa + grah + Nini ) 424 tenAra. RNacit pu. ( RNamiva cinoti ci + kvip) yabhAna RNaJcaya pu. te nAmano kheDa rAma. RNaccheda pu. ( RNa chid ghaJ ) 424nI thaDAsazI RNadAtR tri. (RNa+dA+tRc) RNadAyin / karaja ApanAra- RNadAna na. ( RNa + dA+ lyuT ) 424 khAyavu RNadAsa pu. ( RNAt mocanena kRto dAsaH RNena vA dAsaH) 24thI choDAvI ureso hAsa. RNanirNayapatram na. ( RNapatram ) 424nA svIDaarano mamaiveti kuNati, 52no artha huA. zAhuara, upiyA patra. RNamatkuNa pu. (RNa parakRtarNaM kuN+ka) sAkSI, abhIna. RNamArgaNa pu. ( RNa + mArga + lyuT ) RNapradAtR pu. ( RNa pradA tR) udhAra ApanAra zarApha. RNamukti strI. (RNAnmucyate'nayA muc +karaNe ktin) je vaDe karajamAMthI mukta thavuM, RNa adA karavuM. RNamokSa pu. ( RNAnmokSaH) uparano artha dukhI. RNalekhya na. (RNasUcakaM lekhyam) 424no 6stAve4, lekha, jatapatra RNavat tri. (RNa + matup masya vaH) hevAhAra, 4246Ara. RNazodhana na. ( RNa + zudh + lyuT ) 424 ahA te. RNAdAna na. (RNamAdIyate'tra RNa + A + dA+ lyuT) dharmazAstramAM kahelA aDhAra vivAdamAMno eka vyavahArano leha, 424 sarva sevaM te - teSAmAdyamRNAdAnaM nikSepo'svAmivikrayaH - manu0 8 / 4, RNaM deyamadeyaM ca yena yatra yathA bhavet / dAnagrahaNadharmAzca RNAdAnamiti smRtam / / -nAradaH RNAntaka pu. ( RNa+anti + Nvul ) maMgalagraha. RNApakaraNa na. ( RNasya apakaraNam) hevuM sahA 4. RNApanayana na. ( RNasya apanayanam) uparano artha dukha.. RNApanodana na. (RNasya apanodanam ) uparano artha dukho.. Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 shbdrtnmhoddhiH| [RNAvan-RtiGkara RNAvan tri. (RNa+vanip+dIrghazca) 424482, hevAhAra. | Rtapeya pu. (RtaM svargAdiphalaM peyaM bhogyamasmAt) ta. RNika pu. (RNamastyasya RNa+Than) 124682, | manI . ya.. TevAra, upakRta. Rtapezas pu. (RtamudakaM pezo rUpamasya) 4 // 2035 RNodgrAhaNa na. vAhAre dI. he dete. yairyairupAyairarthaM varUNadeva. svaM prApnuyAduttamarNikaH / taistairupAyaiH saMgRhya sAdhaye- Rtapsu pu. (RtaM yajJIyahaviH psAti psA vA. ku) dadharNikam / / dharmeNa vyavahAreNa chalenAcaritena yajJa-saMbaMdhI haviSanuM bhojana karanAra deva, satyasvarUpa c| prayuktaM sAdhayedartha paJcamena balena ca / / -manu0 8148-49 Rtam avya. (Rt+kami) satya, sAyu, sAthI zata, RNidhanicakra na. taMtrazAstramA 48. A. bhatranA 6yita. re. zubhAzubha jJAna mATe kahela eka prakAranuM cakra. Rtambhara pu. (RtaM bibharti bhR+ac) satyapAsa, RNin tri. (RNamastyasya Ini) 652nama. mo. paramezvara -jAyamAno vai brAhmaNastribhiRNairRNI bhavati-zrutiH / RtambharA strI. (Rkta bhR ac mumAgamaH) te nAma.nI Rt (sautra saka0 seTa-RtIyate) 4, naM12vI.. eka mahAnadI, vipayasa rahita evI samAdhistha Rta na. (R+kta) bAsanI. me. 200last 272.sa me. prazA, buddhi. vRtti, bhokSa. 48, 35, satya- RtaM pibantau Rtavat tri. (Rta+matup) satyavANu. sukRtasya loke-zrutiH / (tri.) hIta, tasvI , Rtavya tri. (RtustadabhimAno devo devatA'sya tat) pUAye. (pu.) ya, sUrya, sAhitya, me. heva.. (tri.) jenI adhiSThAyaka Rtu che evI iSTikA vagere. sAcuM. Rtajit pu. (RtaM jayati ji+kvipa) te. nAmanI Rtavrata pu. (RtaM-avinazvaraphalakaM vrataM yasya) yakSa -tvaSTA ca jamadagnizca kambalo'tha tilottamA / zAkadvIpamAM rahela bhagavAnano eka upAsaka. brahmApeto'tha Rtajit dhRtarASTrazca saptamaH / / mAghamAse Rtasad pu. (Rte yajJe sIdati sad+kvip) bhagni. vasantyete sapta maitreyabhAskare / zrayatAM cApare saye | Rtasadana na. (Rtasya yajJArtha sadityasmin sad AdhAre phAlgune nivasanti ye / / -vi. pu0 2 / 10 / 15. ___ lyuT) yaza bhATa presavArnu sthAna.. (tri.) yazane tanAra. RtasApa tri. (Ap+kvip sahApA sAp-prAptA Rtasya Rtadyumna tri. (RtaM dyumna kIrtiIptirvA'sya) satya. sAp) yazana prApta rAvI. sAyanAra. vaDe prakAzamAna, sAcA yazavALuM. RtasAman na. ma. sAmarnu nAma.. RtadhAman pu. (RtaM dhAmA'sya) viSNa, te. nAmanA Rtaspati pu. (Rtasya patiH vA. vede suT) yatime. Indra, tanAmanI meM. 20%0 -bhavitA rudrasAvarNI loke RtapatiH / rAjan ! dvAdazamo manuH / RtudhAmA ca devendro RtAvan tri. (Rtamastyasya dIrghazca vede) yavANu. devAzca haritAdayaH / / -bhAga0 8 / 13 / 28. RtAvRdh tri. (RtaM-yajJaM vardhayati vRdh antarbhUtaNyarthe (tri. RtaM satyamavinazvaraM dhAma-sthAnaM yasya) avinAzI. | kvip) yazane. 282 -vinyntaamRtaavRdhoddhaarHsthAnavALuM. yaju0 285 Rtadhvaja pu. te nAmanA meM bArSi, ziva. RtaSAha tri. (RtaM sahate asatyaM na saha+Nvi dIrghaH) Rtani pu. (RtaM jalaM yajJaM vA nayati nI+kvip vede / satyane sahana karanAra, asatyamAM kopAyamAna thayela. hasvaH) sUrya. Rti strI. (R+ktin) li., amana, spA, niM68, RtanI pu. (RtaM jalaM yajJaM vA nayati nI+kvipa) bhA, maMgama, (pu. R+ktim) zatru, puruSa. Ast eka devatAno bheda. RtaparNa pu. sUryavaMzI. me 28degt. RtiGkara tri. (Rti-pIDAM karoti kR+khac+mum) Rtapati pu. (Rtasya yajJasya patiH) 555ti. pA. 42 // 2. Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RtIya - Rtekarma] RtIya nAmadhAtu (Rtamicchati RtIyati ubhaya0 a0 seTa) satya cha. RtIyA strI. (Rta IyaG bhAve a TAp) dugupsA, ninchA. RtISah tri. (RtIM pIDAM zatruM vA sahate kvip) pIDA sahana karanAra, zatrune sahana ka2nA2. Rtu pu. ( R + tu kicca ) zizira vagere chaRtunI aNa - mArga- poSau himaH, mAgha phAlgunau ziziraH, caitra-vaizAkhau vasantaH, jyeSThASADhau grISmaH, zrAvaNabhAdrI varSAH, AzvinakArtikau zarat / / strIsono garbha dhArAmAM samartha sevo aja, chIpti, aMti, mahino vasanto vai brAhmaNasyartuH, grISmo vai rAjanyasyartuH, zaradvaizyasyarturiti / viSNu- RtuH sudarzanaH kAlaH- viSNusaha0 RtukAla pu. zizira vagere Rtuno DANa, strIkhone garbha dhA2Na yogya kALa. Rtugraha pu. ( RtUnAM grahaH pAtrabhedagrahaNaM yatra) te nAmano kheDa yAga RtucaryA strI. (RtUjAM caryA) Rtubhuja vyavahAra. RtujuS strI. (RtuSu juSate yA sA) abhnanane yogya zabdaratnamahodadhiH / samaye maithunamAM lAgelI strI, RtuthA avya. (kAle kAle vIpsAthai thAl) aNe, aNe. Rtupati pu. ( RtUnAM patiH) vasaMta Rtu RtunAtha. Rtuparyyaya pu. ( RtUnAM paryyayaH) RtujanuM anuubhe Irajhara thayuM, gamana. RtupA pu. ( RtUn pAti nirvAhakatayA pA pAne kvip) Indra, RtuyA nAmano deva. RtupAtra na ( RtUnuddizya pAtram) kheDa bhatanuM yajJapAtra -tasmAdAzvatthe RtupAtre syAtAm kAzmaryamaye tveva bhavataH - zata0 4 / 3 / 2 / 4 RtuprApta pu. ( RtuH prAptaH anena) ine graha 42vA yogya aja bhege prApta yoM hoya che khevAM ijavAri vRkSa. Rtubala pu. ( Rtau Rtubhede balaM yasya) zizira vagere RRtumAM jenuM baLa hoya che te sUrya vagere graha - zanizukrakujendujJaguravaH zizirAdiSu / bhavanti kAlabalino grISme sUryastathaiva ca - jyoti0 Rtumat tri. (RtustatkAlayogyaprazastapuSpaphalAdi yogyatayA'styasya RtuprAzastye matup ) uttama RtunA phaLapuSpane bhogavanAra. RtumatI strI. (RtuH - strIrajaH kAlaH prAptatvenA'styasya) strIdharmane prApta thayelI strI, gate purANe rajasi nave cAvasthite punaH zuddhasnAtAM striyamavyApannacarake yonizoNitagarbhAzayAmUtumatImAcakSmahe / / 4. a0, khaTAvavANI strI. RtumayI strI. (RtupracurA citiRtuH prAcuryye mayaT GIp ) RtupradhAna kheDa zitiyAga. Rtumukha na pratipahU-paDavI, khebha. RturAja pu. ( RtUnAM rAjA ac) vasaMta Rtu RtuliGga na. ( RtUnAM liGgam) RtukhonuM zila RtuvRtti pu. ( RtUnAM vRttiH paryAyeNAvarttanA yatra ) varSa. (strI. RtUnAM vRttiH) Rtukhono dharma, varSa. Rtuzas avya. (kArakArthe Rtu + zas) Rtu Rtukhe. RtuSThA (sthA) tri. (Rtau tiSThati sthA kvip vede SatvaM loke tu na ) vasaMta vagere RtumAM sthiti 42nAra. 449 - RtusaMhAra pu. ( RtUnAM saMhAraH yatra) te nAmanuM avi kAlidAsanuM eka kAvya. Rtusandhi pu. (RtvoH sandhiH) abhAsa, pUnama. -RtvorantyAdisaptAhAvRtusandhiriti smRtaH - vAbhaTaH Rtusevya tri. (Rtubhede sevyam) RtubhAM sevana ravA yogya. RRtustoma pu. ( ekAhasAdhye yAgabhede) te nAmano kheDa yAga. RtusthalA strI. te nAmanI kher3a apsarA. RtusthA tri RtusobhAM sthiti DaranAra. RtusnAtA strI. (Rtau snAtA) RRtujhA thothe hivase nahAyelI strI. RtusnAna na. ( Rtau zuddhayarthaM snAnam) khaTAva taya pachI mahAvu RRtuharitakI strI. (Rtubhede dravyabhedena sevyA haritakI) RtuomAM judA judA anupAnathI sevavA yogya haraDe. Rte avya. (Rt sautraH ke) sivAya, vagara, vinA - avehi mAM prItamRte turaGgamAt - raghu0 3 / 63 aMzAdRte niSiktasya nIlalohitaretasaH - ku0 2 / 57 Rtekarma avya. rbha vinA, arbha sivAya.. Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 shbdrtnmhoddhiH| [RtejA-RbhukSan RtejA tri. (Rte yajJanimittaM jAyate jan+viTa kozayAmale / zvetalomAnvitaH kando latAjAla: __ aluksa0) yaza nimitte. utpanna thayesa. sarandhrakaH ||-medinii, sidi. pArvatI sakSamI.. meDa Rteyu pu. (varuNasya Rtviji) 329no pi.4 me. heva, te. namAnI. bhauSadhi- RddhayAbhavAn jyotiriva ___RSi, puravaMza0. . 2%. prakAzate-bhA. va. 111 RterakSas pu. (Rte uddezyatayA varjitaM rakSo yataH) Rddhita tri. (Rddha itac) samRddha nAve.sasa __yaza. -RterakSA vai yajJAH eta. brA. -rAjasUyajitAllokAn svayamevAsi RddhitAn-mahA0 Rtokti strI. (RtA uktiH) satyaprathana, satya 3j. 18 / 3 / 25. Rtodya na. (Rta+vad+bhAve kyap) 652no artha Rdh (divA0 svA0 para. aka0 seT-Rdhyati, Rghnoti) mo. vadha, samaddhimAna, tharbu. -so'yaM prAgbhavataiva Rph (tudA. para. sa. seTa) 412 bhAra.. bhUtajananImRghnomIti-bhavabhUtiH / adhi Authe. RdhRtvij pu. (Rtu+yaj+kvin) Rtvi4-185, yAzi.5, aghi vadha. A sAthe Rdh -samRddhivANA . gora, potAne karavA yogya vaidika karma karanAra upa+Rdh- pAse 4j, vi sAthe- Rdh -samRddhinI -zrautasmArtakriyAhetovRNupAdRtvijaH svayam -yA., vRddhina nAza thA. sam sapathe. Rdh- samRddhinI -RtvikpurodhasaH syurbahmavidastApasAstathA dharme- sA0 adhikatA thavI, atyaMta samRddhi thavI. da0 3151 Rtviya tri. (Rturasya prAptaH, tatra bhavaM, tatrAnuSTheyam Rdhak avya. satya, viyoga, zatA , sabhI5, dhutA, vA vede ghas sitvAd bhatvAbhAvena na guNaH) leno. RtukALa prApta thayo hoya te, te te RtukALamAM Rdhaj avya. 652no artha mo. thanAra, te te RtukALamAM karavA yogya. Rdhaj tri. Rdhak samRddha, vdhaarn||2. RtviyAvata tri. (Rtviyama-RtakAlabhavaM prajotpAdanakarma | Rdhat tri. (Rdha zatR vede gaNavyatyAsaH) vRddhi pAmata, tatrAnuSTheyaM karma vAstyasya matupa masya vaH dIrghaH) vadhatuM. prajotpAdana karmavALuM, RtukALamAM karavA yogya | Rnph (Rmpa) Rmphati tudA0 mucA0 para0 sa0 seTa) karmavALuM. hiMsA 42vI.. Rtvya tri. (Rturasya prAptaH tatra bhavaM tatrAnuSTheyaM vA | Rph (tudA0 para0 seTa-saka0 Rphati) hAna. 5g, karma yata) sArtha bhATe Rtviya za64o . DiMsA 42vI, nindA 42vI, aka0 yuddha 42j, vjaae| RdUdara tri. (mRdu udaraM yasya vede pRSo0 malopaH) bhUha- / 2di. narama peTavALuM. RbIsa na. (R varjane bhAs ac pRSo0) pRthvI, RdUpA tri. (pRSo.) pI.31ma. mI. 5unA2, manamA mAni.. sAvI. 5una82, dUra 5unA2. Rbhu pu. (ari svarge aditau vA bhavati R+bhU+Du) RdUvRdha tri. (pRSo0) ma sthAnanI pI31 bhATe vAcanAra, heva, -Rbhurna rayyaM navaM dadhato ketumAdize- hevAne. gamanavedhI, za6vedhI, dUravedhI.. 54. pU4vA yogya haiva- Rbhavo nAma tatrAnye Rddha na. (Rdh+kta) siddhAnta, vRddhi, bhane devAnAmapi devatAH - mahA0, te. nAmano se vigae, mardana kareluM dhAnya. (tri.) mAgazara mahinAmAM anAjano trivarNa bahAranI eka jAti, sudhanvAno putra eka saM. 2vI. ta, samRddhivANu-avApya bhUmAvasapatnamRddhaM vi. (tri. Uru+bhA+Du) satyaMta pra bhAna, atizaya rAjyaM surANAmapi cAdhipatyam-bhaga0 2 / 8. (pu.) | tevI, buddhimAna. vi. -RddhaH spaSTAkSaro mantrazcandrAMzubhAskaradyutiH saha0 131149 / 43 RbhukSa pu. (Rbhavo devA kSiyanti vasanti atra vA Da) Rddhi strI. (Rdh bhAve ktin) vRddhi, samRddhi sva0, 4%, Indra, munAmanA heva. -paricchinnaprabhAvaddhirna mayA na ca viSNunA-kumA0 RbhukSan pu. (Rbhu nAmnA kSAyate kSai kSaye kanin) 2 / 58, sampatti, -RddhirvRddhizca kandau dvau bhavataH / munAmI prasiddha vi. Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RbhukSin-RSigiri] shbdrtnmhoddhiH| 451 RbhukSin pu. (RbhukSaH vajra-svargo vA'syAsti ini) dra. | RSabhakUTa pu. bhakUTa nAmano. parvata. RbhukSIn tri. (RbhukSe vA carati kvip RbhukSINati | RSabhagajavilasita na. te. nAmanI me. cha. ___ tataH kvip) dravA mAyAvA. RSabhaketana pu chainonA 57sA tIrtha62, maDAva, Rbhumat tri. (Rbhu+matup) bhuvana mAviSThA45 -RSabhadhvajaH / Doya te. RSabhatara pu. (tanuH RSabhaH tanutve STarac) bhAra RbhU pu. (R+bhU+kvip) heva. upADavAmAM mada zaktivALo baLada. Rbhva tri. (urUbhUtaH pRSo) moTu, vi . RSabhatarI strI. (tanuH RSabhaH tanutve STarac GIS) Rbhvan (tri.) -Rbhva zanI ma. mI... bhAra upADavAmAM manda zaktivALI baLadanI jAta. Rbhvas tri. (Rbhu+asac) ativRddha, atyaMta. va... | RSabhadvIpa pu. na. (RSabhaH iva zvetaH dvIpaH) meDa Rmph (tu0 pa0 saka0 seTa-Rmphati) 15 42va. dvI5-zvetI5. Rza (sautra0 para0 sa0 seTa-arzati) hiMsA 42vI., 4. | RSabhAcala pu. zaMzayAna vanathI. saMzAyedA 2sanA Rzya tri. (Rz+karmaNi kyap) DiMsA 42vA yogya. | eka parvata para raheluM maMdira. (pu.) bhR. strI. sadhyA ri. (na.) DiMsA. RSabhI strI. (RSabha+DIe) purUSA82. strI, 2||y, Rzyada pu. (hiMsAM patanena dadagati dA+k) pI. vidhavA strI, eka jAtanI vanaspatine zukaziMbI RzyamUka meM.5 parvatarnu nAma. -zUkazimbyarthe vyavahAro yathA- aindhRSabhyatirasetyAdiSuRzyapAd tri. Rzyasya iva pAdAvasya antyalopaH) carake 4. a0 mRga jevA pagavALuM. RSi pu. (RSati gacchati jJAnena saMsArapAraM RSI gatau RzyAdi pu. pANinIya vyaa'25|| prasiddha . za.06-samUDa. ki) nathI. saM242 52 482 praSi -sapta sa ca-Rzya, nyagrodha, zara, nilIna, nivAsa, nivAta, brahmaSidevarSi- mahaSi-paramarSayaH / kANDaSizca zrutarSizca nidhAna, nibandha, vibaddha, parigUDha, upagUTa, azani, sita, rAjarSizca kramAvarAH / / -ratnakozaH, zastradhAra, mata, vezman, uttarAzman, azman, sthUla, bAhu, khadira, zarkarA, anaDuha, araDu, parivaMza, veNu, vIraNa, khaNDa, mAyArtha, 36, 6zana, zAna, Ei25, mantradRSTa!- RSayaH daNDa, parivRta, kardama, aMzu atyAdi / saMyatAtmAnaH iti ca-manu0 / / RS (tudA0 para0 saka0 seT-RSati) 4, nAza RSiRNa na. (RSINAM RNam) RSimI. prati mAnavInI. 72. abhi+RS sAme. 4j, sanmu. 4, ni+ 324, samA4 52 SimAna, 5-624. puri+sam+RS- 4. RSika pu. bino. maurasa. putra. -RSiputrA RSIkAstu RSadgu pu. yaduvaMzI. me 20%. maithunAd garbhasaMbhavAt / paratvenarSayaste vai bhUtAdiRSabha pu. (RS+abhak) te. nAmanI me. tanI RSikAstataH / / - mAtsye-120 a0 auSayitanAmenA meM bhani nAnA prathama tI 12 RSikA strI. maMtrInI. draSTA meM mahilA. -AdimaM pRthivInAthamAdimaM niSparigraham / AdimaM | RSikulya pu. (RSikulamarhati yat) RSi samuhAyanA tIrthanAthaM ca RSabhasvAminaM stumaH / / -sakalA0 / tinu, RSi. samuhAyAne. yogya. -RSabhAd bharato jajJe vIraH putrazatAvara:-bhAga0 RSikulyA strI. (RSINAM kulyeva) pisI janAvalI. baLada, te nAmano eka chaMda, kAnanuM chidra, te nAmano te. nAmanI naha. -RSikulyAM samAsAdya naraH snAtvA eka parvata, sAta svaramAMno eka svara, viSNuno vikalmaSaH / devAn pitRn cArcayitvA RSilokaM eka avatAra, rAjAnuM kartavya, yajJaturano putra eka prapadyate / / -mahA0 3 / 84 / 46, mAnasa sarovaranI. 280, dumI2 namana 4||turnu pUMchaDu, zreSTha - pAse RSioe banAveluM eka sarovara, te nAmanuM svalakSaNA prAdurabhUt kilAsyataH / sa me RSINAmRSabhaH se. tItha.. prasIdatAm / / bhAga0 2|4|22-ttiikaa-RssiinnaaN RSikRt tra. (RSi darzanaM karoti kR+kvip) sarvadRSTA. jJAnapradAnAM RSabhaH zreSThaH / RSigiri pu. te nAmano me parvata. Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 shbdrtnmhoddhiH| [RSijAGgalikI-Rhat RSijAGgalikI strI. (RSipriyA jAGgalikI) te namana | RSIvaha tri. (RSIn vahati pacA0 ac) RSibhAne. vRkSa, kSagandhA. | vaDana. 42nA2. RSitarpaNa na. (RSINAM tarpaNam) bimAna. dezAna. | RSu pu. (RS gatau+ku) sUryana 325, maMtraSTA kareluM tarpaNa. RSi. (tri.) 4nAra, bho, bAgavAna, nA2. RSipaJcamI strI. (RSINAM saptarSINAM pUjAGgaM paJcamI) RSTi srI. (RS+karaNe ktin) 2 ta26 ghA2vAnI. bhAdaravA suda pAMcama. talavAra, 426 talavAra -vAzImanta RSTimanto RSiproktA strI. (RSINAM dhanvantariNAM maiSajyAya proktA) manISiNaH / sudhanvAna iSumanto niSaGgiNaH / / -RgvedaH te nAmanI eka auSadhi, mASaparTI-jaMgalI aDadano 5 / 57 / 2 Ayudha, thiyAra, DiMsA, maniSTa, utpanna chau3. 42. ta, hApti, siti. me. pra.72rnu, vAya-vatriRSibandhu puM. (RSirbandhuH utpAdako'sya) RSivaMzamai satAlavINAmurajaSTiveNubhiH-bhAga0 3 / 15 / 21 janmela halako RSi, zarabha nAmano eka RSi, RSTiSeNa puM. te nAmanI me. 25%. RSino mitra. RSimat tri. (RSi+matupa) RSimAvANu. RSya pu. (RS hiMsAyAM karmaNi kyap) . tano RSimanas puM. (RSiH sarvArthadarzi mano yasya) sarva bhR. viSayane jonAra manavALuM. RSyaketana puM. anirUda. -puM. RSyaketuH / RSiyajJa puM. (RSyuddezako yajJaH RSirvedastadadhyayanarUpo RSyagatA strI. (RSya iva gatA jJAtA) . tanuM yajJo vA) RSi.mAne. uddezAna. so. ya, nitya 3. -RSyaproktA zano artha humo. vedAdhyayanarUpa yajJa. RSyagandhA strI. 32dhArI. kSIravivArI mahAzvetA RSiloka puM. (RSibhirbhAgyo lokaH) satyAnI vanaspati- mahAsahA- Rddhi-RSyagandhAzvagandhetyAdiSu / pAseno simosa bhogavA yogya se dos. | -carake / / RSizrAddha na. (RSINAM karttavyaH zrAddhaH) vimAna RSyajihva suzruta.'bhai udal me tano mahAna tavya zrAddha. koDhano roga. RSiSAha tri. (RSIn+sahate+abhibhavati+saha+Nvi) RSyaproktA strI. (RSibhiH proktA RSya iva proktA vA) RSiono-daSTAono parAbhava karanAra. zatAvarI, atibalA, zuzilI.. -RSyaproktA vayasthA RSiSANa pu. (RSibhiH sAyate bhajyate SaN saMbhakto ca zRGgI mohanavallikA-suzrute / karmaNi ghaJ vede Satvam) pi.mI 43 saMmata.. RSyamUka puM. (RSyo mRgo mUko yatra) te. nAmano. RSiSeNa puM. te. nAmano meM. 22%.. rAmAyaNa'mAM kahela paMpA sarovaranI pAseno eka RSiSTuta tri. (RSibhiH stutaH vede Satvam) vimome parvata -tAvRSyamUkasya samIpacArI caran dadarzAdbhutadarzano stuti karela. yau / rAmA0 4 / 1 / 128 / RSistoma puM. (ekAhasAdhye yAgabhede) te nAmAnI se RSyazRGga puM. (RSyasya mRgabhedasya zRGgamiva zRGgamasya) yAsa RSisvara puM. (RSibhiH svaya'te zabdyate stUyate sva tanAmanI me. RSi -mAnyo muniH svAM puramRSyazRGgaH karmaNi ap) SimA stuti. 42vA yogya.. - bhaTTiH 1 / 10 vimai3s munino putra. RSisvarga puM. (RSibhiH kRtaH svargaH) RSimI.me. | RSyAdi puM. (RSirAdiryasya) vaihi maMtranu, avazya 12vI. suSTi . jANavA yogya RSipaMcaka. RSI strI. (RSi+GIp) RSipatna.. RSyAdinyAsa puM. (RSyAdInAM nyAsaH) taMtrazAstra prasiddha RSIka (RSika) puM. (RSyAM bhavaH ka. vA hasvaH) mastaka vagere upara RSyAdi nyAsa. RSipatnImAM janmela, RSino rasa putra. RSva tri. (RS+va) moTu.. RSIvat tri. (RSiH stotRtvenAstyasya matupa masya vaH / RSvA strI. RSTi- nA. ma. mo. dIrghaH) RSisome, stuti 28. | Rhat tri. (raha+zatR pu0 sAdhu) nAnA DhUM. zarI2vA. Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ] shbdrtnmhoddhiH| 453 ja svara varNa paikI AThamo dIghara, mAtRkAvAsamAM | va pakvajhAyutaM savA triviktaditaM varjI prAmana vAmanAsikAmAM nyAsa thAya che tethI '' -vaDe sava priye ! ! - mithenutastram | vAmanAsA kahevAya che. hRsya, dIrgha ane kuta, te | 28 . (8+viva) bhairava, danuja, -nanvatra ! dareka udAtta, anudAtta ane svarita bheda thatAM nava, pramathelasa -3maTa: | (ja.) chAtI, hRdaya. temaja te badhA sAnunAsika ane niranunAsika e be (strI.) devonI mAtA, dAnavonI mAtA, smRti, gati, bhedothI kula maLIne aDhAra bheda thAya-te paikI yAdadAsta. (vya.) nindA, rakSA, bhaya, ane vAkyanA OM kAra. enuM uccAraNa madha sthAnathI thAya che. | AraMbhamAM paNa vaparAya che. -RAra paramezani ! svayaM paramatram | | tra (vrayA para0 0 seTa -Rti ) javuM. pItavidyullatAkAraM paJcadevamayaM sadA / / caturjJAnamayaM . - svaro paikI navamo hRsva svara, mAtRkAbhyAsamAM dakSaguMDamAM | paramadevatA / atra brahmAdayaH sarve tiSThanti satataM teno vAsa thAya che tethI 'sTrAra' vaDe dakSagaMDa priye ! | pazvadevamaye vaLa tathA guNatrayatmikkam | kahevAya che. hRsva, dIrgha, plata te dareka udAtta, anudAtta | fITayAtmazuM patavastRta tathaT || ane svarita bheda thatAM nava temaja te badhA sAnunAsika -Amadhenutastram | ane niranunAsika e be bhedothI kula maLIne aDhAra | strI. (tra7) devonI mAtA. bheda thAya - paikI 7 kAra. enuM uccAraNa datya | pRthvI parvata. sthAnathI thAya che -sUAra vaSyastrApA istrI huM svaro paikI dazamo svara mAtRkAvAsamAM vAma gaMDamAM | huM (ma.) devonI strI. devI, daitya strI, daityanI teno vAsa thAya che tethI hU zabda vaDe te kahevAya | mAtA. strI. kAmadhenunI mAtA. (6) mahAdeva. phuvAra che. hrasva, dIrgha, plata - te dareka udAtta, anudAtta | paramezAni ! pUrNacandrasamaprabham / paJcadevAtmakaM ane svarita bheda thatAM nava, tema ja te badhA varNaM paJcaprANAtmakaM sadA / / guNatrayAtmakaM varNa sAnunAsika ane niranunAsika e be bhedothI kula tathA bindutrayAtmakam / caturvagapradaM devi ! svayaM maLIne aDhAra bheda thAya. e paikI huM kAra enuM paramakuNDalI / / -kAmadhenutantram / uccAraNa datya sthAnathI thAya che. che svaravaNe paikI agiyAramo svara, mAtRkA nyAsamAM | prA|tmijaM vaLa tathA vintrayAtman | tuvaka teno oSThasthAnane viSe vAsa thAya che tethI "' | tevi ! svayaM paramavI || -Amadhenutatram | zabdathI oSTha paNa kahevAya che. dIrgha, plata te baMne | vya. (kuMvi-na dUrvAda) smRtimAM, asUyAmAM, udAtta, anudAtta ane svarita bheda thatAM cha prakAra | anukaMpAmAM, saMbodhanamAM ane bolAvavAmAM vaparAya temaja te badhA sAnunAsika ane niranunAsika e | che. (5) viSNu -sarva viSNumavuM nati | bhedothI kula maLIne bAra bheda thAya - e paikI | tri. (pha+na) ekanI saMkhyAvALuM, eka patipatra tvam-raghu0 2 / 47, -mamAtra bhAvaikarasaM rAgninI sumadhya pazvadevamaya savA || pUchyuM- | mana: sthira-10 dha 82, kevaLa, phakta, mukhya, bIjuM, Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 shbdrtnmhoddhiH| [ekaka-ekajaTA satya, advitIya, samAna, alpa, thoDaM. (puM.) sahA | ekaguru puM. (eko'bhinno gururyasya) meM guru pAse ekasvarUpa sajAtIya vijAtIya ane svagata e bhaNanAra, sahAdhyAyI. mehatraya zUnya 52mezva2 -eko'nekaH sarvaH kaH kim- ekagrAma puM. (ekazcAsau grAmazca) . ma. (tri. eko viSNu0 saM0 -paramArthataH sajAtIya-vijAtIya- grAmaH yasya) mama 23nA2.. svagatabhedarahityAdeka:- vi. saM. bhASyam / prApati- ekagrAmINa tri. (ekagrAme bhavaH kha) me ||mnu. eka iti ca prajApaterabhidhAnam-mai0 saM0 10 / 3 / 13; ekagrAmIya tri. (ekagrAme bhavaH cha) 52no artha mana -eka vininye sa jugopa sapta-buddhava0 2 / 41; ekacakra na. (ekaM zreSThaM cakraM yatra) rigaDa, me. ekaka tri. (eka asahAyArthe kan) me.{, sa.sAya, nagarnu, nAma.. (puM. ekaM cakraM yasya) sUryanA. 25 -mahAnapyekako vRkSaH sarvataH supratiSThitaH -paJca0 ekacakro ratho yasya-sUryastutau; -sapta yuJjanti 3 / 52, sahAya, vasanu -vidhirekakacakradhAriNam- rathamekacakrameko'zvo vahati saptanAmA-RgvedaH naiSadha0 2 / 36 1 / 164 / 2 (tri. ekameva cakraM sainyasaMgho yatra) me. ekakapAla tri. (ekakapAle saMskRtaH aN tasya lup) | rAjAnA citavALuM, eka paiDAvALuM. me. la. bhATI10 81.525 352. saM.2712yuta 438 / ekacatvAriMzat srI. (ekAdhikA catvAriMzat) puroDAza. setAjIza. ekakara tri. (ekaM karoti eka+kR+Ta) mAtra meM ekacara tri. (ekaH san carati car+ac) tapasvI, karanAra, ekanI saMkhyAvALuM, eka hAthavALuM. saMnyAsI, bheDaso, viy2||2 -ayamekacaro'bhivartate (puM. ekaH karaH) me. DAya. mAm-kirA0 13 // 3, -ekacaro yUthAdapetaH-taTTIkA / ; ekakArya tri. (ekaM samAnaM kAryaM yasya) samAna. . / nArAjake janapade caratyekacaro vazI-rAmA0 2 / 67 / 23 7282, 4 ma. 72nA2. (na.) . Da..ekacaraNa puM. (ekazcaraNo yasya) me 5gavA meDa ekakAryatva na. (ekaM kAryaM yayoH tayorbhAvaH) samAna / jAtanA manuSya, eka pagavALA manuSyano deza. | ekacar2yA strI. (ekasya caU) me. viyaravaM. 32vaM. kArya karavArUpa-tulyakArya karavArUpa saMgatino bheda. ekacArin tri. (ekaH san carati car+Nini) me, ekakAla puM. (ekaH kAla:) 2.5 501 -ekakAlaM cared viyanA2-32nAra. (puM.) suddhano me sahaya.2. bhaikSaM na prasajyeta vistare-manu0 ekacitta na. (ekaM cittam) me'yita. (tri. ekaM cittaM ekakAlika tri. (ekakAle bhavaH Than) 5 mi. yasya) meyittavAj. th||2 -tebhyo labdhena bhaikSyeNa varttayennaikakAlikam ekacchatra na. (ekaM chatraM yasya saH) 4 va me. smRti0 chatrathI zAsita hoya che, jyAM eka ja rAjAnuM rAjya ekakAlIna tri. (aikakAle bhavaH khaJ) me mei loya te. thanA2. ekacchAya tri. (ekava chAyA AcchAdanarUpaM yatra) meM ekakuNDala puM. (ekaM kuNDalamasya) basama, dukha2. | chAyAvANu, 7-samAna chAyAvANu- ekacchAyaM ekakuSTha na. (ekamasAdhyatvAt pradhAnaM kuSTham) meDa cakratustAvAkAzaM zaravRSTibhiH- bhA0 vi0 187. jAtano koDhano roga. ekacchAyA strI. (ekasya RNazodhane'nyA-sahAyasyAekagamya tri. (ekatvena gamyaH) 25 sva.35. prApta | dhamarNasyacchAyA- sAdRzyam) 15682-0. samAnatA. 528. yo.25, ni.se5 samAdhigamya 2. | ekaja tri. (ekasmAt jAyate jan+Da) methI 64 vihAtmA-52mAtmA -nRNAmeko gamyastvamasi | yayeda bhAI-bana vagere, asa.1459uthI. thayesa. payasAmarNava ivazivamahimnastotre puSpadantaH / ekajaTA strI. (ekA jaTA yasyAH) te. nAmanI me (tri. ekena gamyaH) me.dAsa prApta 42vA yogya. va.. -eSaivaikajaTA khyAtA yasmAt tasyAjaTAdhikA / Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 455 ekajanman-ekadRSTi shbdrtnmhoddhiH| ekajanman puM. (ekaM pradhAnaM janma yasya) %0 -ekaM | ekatIrthin tri. (ekaM samAnaM tIrthamAzramamastyasya ini) na dvitIyaM janma yasyetyarthe / (puM strI. ekameva janma samAna mAzramavA, me. sAzramavA. satIthI. yasya) zUdra ti. -zUdraH tasyAdvijatvAt tathAtvam / ramAI - ekatIrthI ekAzramI-mitAkSarATIkA. ekajAta tri. (eka+jan+kta) methA. pahA thayesa.. | | ekatodat tri. (ekato dantAH asya dat AdezaH) ekajAti puM. (ekA jAtirasya) zUdra, me tanA eka bAju dAMtavALA pazu vagere. 51.32. ekA jAtirdvijAtistu vAcA dAruNayA kSipan ekatra avya. (eka+trala) mehu, me. sthaNe, sa.61 manu0 (tri. ekA jAtiryasya) samAnAtavANu, samAna bhavAna, 5 85o- ekA liGge gude tinastathaikatra dharmavAj. kare daza / ubhayoH sapta dAtavyA mRdaH zuddhimabhIpsatAekajIvavAda puM. (eka eva jIva iti vAdaH) (r). . - manu0 5 / 136 4 cha mevo vAI, 32.5. vAtmAno mata. ekatrika puM. (annAdyakAmakartavye ekAhasAdhye yAgabhede) annAdinI icchA sivAya karavA yogya eka divasano ekata puM. me 4.782no hevanA. meha, RSinI. a. meha. / te nAmano eka yajJa. ekatama tri. (eka+tamap) 59||withii. me. -astrANi ekatva na. (ekasya bhAvaH tva) .456i.. __vA zarIraM vA brahmannekatamaM vRNu-mahA0 Adi0 / / ekatvAdivivakSAnyAya pu minIya pUrvamImAMsA' ekataya tri. me. avayavANu. zAstramAM kahelo ekatvAdi saMkhyAnI vivakSAnI ekatara tri. (eka+tarac) mAthI . -yadi hyekataro avadhAraNA karAvanAro nyAya. hyeSAM strIdhanaM bhakSayed balAt-kAtyAyanaH / | ekadaMSTra puM. (ekA daMSTrA yasya saH) 25ti, 22, ekatas avya. (eka+tasil) methI, me.mai, . parazurAme jeno eka dAMta parazuthI toDI nAkhyo mAhuthI, sa. 25j, . sa 2ta - tAmekatastava Dato te. bibharmi gururbitantrI-raghu0 68 ekadanta pu. (ekaH dantaH yasya) 652no 206 mI. ekatA strI. (ekasya bhAvaH tal) 5j -bahvIrapi ekadaNDin puM. (ekaH kevalaH zikhAyajJopavItAdizUnyo matIrgatvA mantriNo mantranirNaye / punaryatraikatAM prAptA vA daNDo'syAstIti ini) va 17 ghaa29|| 42 nA2 sa mantro madhyamaH smRtaH / / - rAmA0 66 / 13 / / eka saMnyAsI, eka daMDadhArI saMnyAsIono samUha. ekatAna tri. (eka tAnayati cu. tan zraddhAyAm aN) ekadA avya. (eka+dAc) me samaye, sAthI sAtha, ekamAM ja cittavALuM, eka viSayamAM Asakta manavALuM sarvatA me.vA2- jihvA na vakti bhagavadagaNanAmadheyaM - brahmAdayaH suragaNA munayo'tha siddhAH / sattvaikatA cetazca na smarati tvaccaraNAravindam / kRSNAya no namatayo vacasA pravAhaH / -bhAga0 7 / 9 / 8, (ekaH namati yacchira ekadA'pi tAnAnayadhva-masato'tAnaH vistAro yasya) me 35. vistAravAj. (puM. kRtaviSNukRtyAn-bhAga0 6 / 3 / 29 ekaH tAnaH yasya) me.tAne pAmela cha sva2 -gAtA ekadiz tri. (ekA samAnA dik yasya) . hivAj, yaM yaM svaraM gAyete taM taM vaMzena tAnayet -iti samAna dizAmAM rahenAra. bharataH / tAno nAma svarAntarapravartako rAgAdi- sthiti ekadRz tri. (ekA dRz yasya) me. Hinduj, surg, (pa. ekaM sarvamabhinnaM pazyati dRka+ kvina) sarvana. pravRttyAdihetuH / sva.35. lonAra tatpazAnI; -ekameva sarvaM brahmatvena ekatAnaka tri. (eka+tan+Nvul) me. viSaya. 52. pazyati yaH / ziva, 32, - rAmabANamokSaNena manavALuM, eka ThekANe cittavALuM vagere. uparano artha kAkasyaikaM cakSuH naSTam / / huma.. ekadRSTi strI. (ekA abhinnA ananyaviSayatvAd dRSTiH) ekatAla puM. (ekaH samaH tAlo mAnamatra) me. saya. eka evI daSTi, abhadadarzana, kevaLa eka ja viSayanuM -ekatAla ivotpAtapavanaprerito giriH-raghu0 15 / 23, 46zana. (tri. ekA dRSTiryasya) me netravANu, vicchedarahita nRtya, vAdya, gIta vagere, eka jAtanuM kANuM eka viSayane ja jonAra, sarvane eka svarUpe vAhana. (tri. ekaH tAlaH yatra) me talavAj. nA2 (puM. ekA dRSTiryasya) 50.32. Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 ekadeva pu. (ekaH devaH) kheDa heva, mukhya deva, paramezvara - eko devaH sarvabhUteSu gUDhaH zrutiH ekadevata tri. (ekA devatA'sya) kheDa devatAvANI agnihotra vagere karma. zabdaratnamahodadhiH / ekadevatA strI. (ekA devatA) kheDa devatA, paramezvara. ekadevatya tri. (ekA zreSThA devatA tAmarhati yat ) zreSTha devavANuM, kheDa devatAvANuM. ekadaivataH, ekadaivatyam / ekadeza puM. (eka: dezaH) kheDa heza, avayava, lAga. (tri. ekaH dezo yasya) kheDa dezavANuM, kheDa hezanuM. ekadezavibhAvitanyAya puM. ( - ekadezo vibhAvitaH pramANAdinA saMsAdhito yena tamadhikRtya nyAyaHtarkavizeSaH) The vAhIkhe paramAzAhi vaDe kheDa aMza sAbita karyo hoya tene AzrayI tarka karavo te, eka prakArano tarka. ekadeha puM. (ekaH zreSThaH deho'sya) dudhagraha, vaMza3pa gotra, pati-patnI. (na.) se zarIra - bahUni vipra ! gotrANi munInAM bhAvitAtmanAm / ekadehAni tiSThanti vibhaktAni vinA prajAH / / hari0 46 a0 / (tri. ekaH zreSThaH deho'sya) ekadevata zabda o. eka puM. (ekena paramAtmanA dIvyati div + kvip UTh) ThevaNa kheDa paramAtmAmAM ramA DaranAra jJAnI. ekadhana tri. (ekaM samAnaM dhanaM yasya) devaNa dhanavANu, avibhakta bhisatavANuM DuMTuMja vagere. (aikamayugmaM dhIyamAnamudakaM yatra ) GI saMkhyAvANA pAzInA AdhArabhUta uNeza. (na. ekameva dhanam ) ThevaNa dhana, mukhya dhana. ekadharmintra. (ekastulyaH dharmo yasya anic) khe dharmavANuM, samAna dharmavANuM. (tri. eko dharmo'styasya ini) uparano artha dukhI- sarveSAmekadharmiNAmsmRtiH / ekadhA avya. (eka+dhAc) kheDa rIte, kheDa prahAre - sarvavit sarvabhUteSu vindatyAtmAnamAtmani / ekadhA bahudhA caiva vikurvANastatastataH / / mahA0 14 / 42/60, kheDa, tarata, se 4 samaye, bhajIne. ekadhura tri. ( ekA dhUH tAM vahati ityarthe aN) kheDa jhuMsarI vahana karanAra, eka bhAra vahenAra. ekadhurA strI. (ekA dhUH a0 samA0 ) bheDa suMsarI kheDa bhA.ra. ekadhurAvaha tri. ( ekAM dhuraM vahati vah + ac) kheDa jhuMsarI vahana karanAra baLada vagere. [ekadeva - - ekapada ekadhurINa tri. ( ekA dhurA yasya saH) kheDa 4 lA upAunAra - tatkaNThanAlaikadhurINavINa0 - naiSa0 6 / 65 ekanakSatra na. ( eka nakSatraM yatra) oorDa kheDa tArAtma nakSatra, khArdrA, citrA, svAti-khe kheDa tArAtma che. ekanaTa puM. (eko mukhyo naTaH) nATa vageremAM mukhya naTa, kheDa naTa. ekanayana tri. (ekaM nayanaM yasya saH) asurono guru zukrAcArya (ema kahevAya che ke vAmane zukrAcAryanI eka AMkhamAM saLI ghusADI dIdhI hatI tethI ekAkSI duhevAtA.) ekanAtha tri. (eka: nAthaH yasya) kheDa ghazIvANuM, kheDa svAmIvALuM. ekanipAtaH tri. (ekazcAsau nipAtazca) kheDa avyaya The ekalo ja zabda che. ekapakSa puM. (ekaH pakSo yasya) bha66gAra, sahAya, kheDapakSa - ityekapakSAzrayavikalavatvAt AsIt sa dolAcalacittavRttiH / / raghu0 14 / 34 ekapatika puM. (ekaH patiH yasya kap) kheDa svAbhIvANu. ekapati puM. (ekaH patiH) kheDa svAmI.. ekapatikA strI. (ekaH patiH yasyAH kap+TAp) kheDa svAbhIvANI strI, pativratA. ekapatnI strI. (ekaH samAnaH ananyo vA patiryasyAH) zo'ya, pativratA strI - sarvAsAmekapatnInAmekA cet putriNI bhavet / sarvAstAstena putreNa prAha putravatIrmanuH / / - manu0 9 / 185; - tAM cAvazyaM divasagaNanAtatparAmekapatnIm - megha0 10 ekapatrikA strI. (ekaM gandhayuktatayA zreSThaM patraM yasyAH kap TAp) sugaMdhI pAnavANuM Au, gaMdhapatrA vRkSa. ekapada na. ( ekaM padaM padoccAraNayogyakAlo yatra) tathANa, ekapadane uccAraNa yogya kALavALo samaya, eka sthAna, kheDa zabda, kheDa zreThAvAnuM sthAna. (pu. ekaM padaM yasya) bhe5 paNavAno bhanuSya - pAdairnyUnaM zocasi maikapAdamAtmAnaM vA vRSalairbhokSyamANam - bhAga0 1 / 16 / 20, te nAmano kheDa heza, kheDa devabhati, kheDa bhatano bhRga, kheDa prahArano ratibaMdha - pAdamekaM hRdi sthApya dvitIyaM skandhasaMsthitam / stanau dhRtvA ramet kAmI bandhastvekapadaH smRtaH / / ratimaJjarI / (tri.) kheDa pagavANu, kheDa pahavAyya. (avya. ekaM padaM yasmin) 46bha, tathANa Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekapadi-ekabhakti shbdrtnmhoddhiH| 457 ekapadi avya. (ekaH pAdaH sAdhanaM yasmin praharaNe) zata. -athAvalambya kSaNamekapAdikAm / tadA jemAM kevaLa paga sAdhana hoya che evuM yuddha. nidadrAvupapalvalaM khagaH-naiSa0 11121 ekapadI strI. (eka samAnaM padaM yatra) bhAga 2rato. ekapArthiva tri. (ekaH pArthivaH yasya saH) se mAtra pagavALI strI, eka padavALI RcA, eka jAtanI Usa. samrATa -na kevalaM tadgururekapArthivaH-raghu0 3 / 31 bhRgalI. ekapiGga puM. (ekaM piGgaM netraM yasya) suvara. -vatsa ! ekapari avya. (ekena akSeNa viparItam vRttam) me. te nirmalA bhaktirbhave bhavatu sarvadA / bhavaikapiGgo akSa-pAsAnA viparIta paDavAthI ghutamAM thayela parAjaya. netreNa vAmena sphuTitena ca / / devadattAstu ye tubhyaM ekaparNa tri. (ekaM parNaM yasya) me. 5isiauj. vRkSa. varAH santu tathaiva ca / kubero bhava nAmnA tvaM mama vagere. rUpejyA suta ! / / -kAzIkhaNDe / ekaparNA strI. (ekaM parNaM tapaHsAdhanatayA''hAro yasyAH) ekapiGgala puM. (eka piGgalaM netraM yasya) 652nI. artha himAlayanI traNa putrIomAMnI eka vacalI putrI. humo. ekapaNikA strI. (eka parNa svArtha kan+kap vA ata | ekapiNDa tri. (ekaH samAnaH piNDaH dehaH zrAddhadeyapiNDo itvam) 652nI. sArtha mo. -aparNAzA nirAhArA vA yasya) zrAddhamA ne. dezAne samAna piMDa bhAvAmai ekAzI ekaparNikA / pATalA pATalAhArA devI lokeSu Ave te sapiMDa, sagotrI. gIyate / / -devIpu0 45 a0 ekapuruSa puM. (ekaH zreSThaH puruSaH) puruSottama., 52me 12, ekaparvataka puM. te nAmanI se parvata. pradhAna, bhujya puruSa (tri. ekaH puruSaH yasmin) me ekapalAza paM. (ekaH palAzo yasya) me. paE31vANa puruSavALuM. 3. ekapuSkara puM. (ekaM puSkaraM mukhaM-yasya) : tanu ekapalAzIya tri. (ekaH palAzo tatra bhavaH cha) me a, 3j. -ekapuSkalaH / / pAMdaDAvALA jhADamAM thanAra, tevA jhADa saMbaMdhI. ekapuSpA srI. (ekaM puSpaM yasyAH) mAtra meM savANu ekapATalA strI. (ekaM pATalaM puSpaM tapaHsAdhanatayA AhAro yasyAH) uibhAsayanI putrImomAnI se eka jAtanuM vRkSa. chedI putrI... ekaprastha puM. (ekaH prasthaH) me zera, me. zija2. ekapAtin tri. (ekaH san patati pat+Nini) .814) __(puM. ekaH prasthaH yasya) me. ziravANI parvata. ekaphalA strI. (ekaM phalaM yasyA) bhAtra me vANI paDavAnA svabhAvavALuM. () atirAtra yAgamAM rahelo eka prakArano divasa vizeSa.. se auSadhi. (strI.) ekaphalI / / ekapAtinI strI. ma. pra.5t2no vehana meha, te / ekabhakta na. (ekaM bhaktaM bhojanaM yatra) bhai me. nAmanI eka RcA. vakhata bhojana karavAnuM hoya che evuM vrata. ekapAd tri. (ekaH pAdo yasya antyalopaH) mAtrA meM (tri. ekasmin bhaktaH) atyaMta mata, . 4 5vA -ajaikapAdahirbaghna: pinAkI ca paraMtapaH / / viSayamA msti2||2. (tri. ekatvaH bhaktaH) aura -mahA0 1 / 123 / 65. me 229vANu, mAtra se vakhata bhojana karanAra. pAnI. AdhAra senA2. (.) vi. ziva. -caturAtmA | ekabhaktavata na. (ekabhaktaM ca vratam) . ant catarbhAvazcatavedavidekapAta-viSNa0 sa0 bhavAna, vrata -dinArdhasamaye'tIte bhujyate niyamena ekapAda puM. (ekaH pAdaH) me 50, (ekaH pAdo'sya yat / ekabhaktamiti proktaM rAtrau tanna kadAcana / / samAsAntavidheranityatvA t) 52mezvara, ta nAmano -ska0 pu0 eka asura. ekabhakti strI. (ekA ananyaviSayA bhaktiH ) .5 deg4 ekapAdikA strI. (ekaH pAdaH avalambanatvenAstyasyAH) masti, satyaMta-sAnanya masti. (tri. ekasmin mAtra jemAM eka paga AdhArarUpe hoya che tevI sthiti, bhaktiryasya) ananya mata, atyaMta. mata, me.4 pakSIonuM eka prakAranuM UbhavuM, athavA UbhA rahevAnI ! viSayanI bhaktivALo. Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanina. 458 shbdrtnmhoddhiH| [ekabhaGgInaya-ekalavya ekabhaGgInaya puM. (ekA bhaGgI rItistatra tAmadhikRtya | svabhAj. (na. eko raso varNyatvenAtra) meM nayaH) me. sva35vANa gharAne vize unI ThevI. rasavALuM nATaka. (tri.) eka rasano viSaya, eka pravRtti hoya tevI bIjAnI paNa pravRtti hoya e rAgano viSaya. 49||vnaa2 . pra.82no nyAya. -sarveSAmekarUpANA- ekarAja puM. (eko rAjate rAj+kvip) yavatA 2% mekasyApi yaducyate / sarveSAmeva tatkuryAdakarUpA sArvabhauma, paramezva.2. hi te smRtA / / ekarAja puM. (eko rAjA Tac) zreSTha 2. ekabhArya puM. (ekA bhAryA yasya) meM strI puruSa. ekarAtra na. (ekA rAtriH) meM trihivasa. -ekarAtraM (tri. ekena bhAryAH) me'thI. bh.25|5|19| 42vA. yogya. ___ tu nivasannatithiAhmaNaH smRtaH / (srI. ekasyaiva bhAr2yA) meM.nI 4 strI, pativratA. ekarAtrika tri. (ekarAtrabhojane paryAptam Than) meM ekabhAva paM. (eko bhAvaH) ananyaviSaya 20, . havasanA bho4-nivaDa 52ta. svabhAva, Azaya, me. abhiprAya, sameha. -strINAM | ekarAzi paM. (ekaH rAziH) meM meSa ko3 zazi, meM zatroH kumitrasya paNyatrINAM vizeSataH / yo dhAnya vagairenI galo. bhavedekabhAvena na sa jIvati mAnavaH / / paJca0 / | ekarikthina tri. (ekasya pitaH rikthapmastyasya ini) (tri. eko bhAvo yasya) me. viSayana gavANu, me. eka pitAnuM dhana lenAra, vArasA nahi vaheMcela dhanavALuM, svabhAvanuM, eka AzayanuM, ane eka abhiprAyanuM, mizra dhanavAj. -yadyekarikthinau syAtAmaurasakSetrajau sutau- manu0 ekabhUta tri. (aneka eko bhUtaH vyarthe zreNyAHta0 ekarUpa tri. (eka samAnaM rUpaM yasya) samAna. 35vANu, sa0) me. na. Doya. te me thayesa, samaya thaye, s.25|| 35vANu, me. 35j. (na. eka rUpam) ekamAM Asakta. ekarUpa, samAnarUpa. ekabhUma puM. na. (ekA bhUmiyatra) me. bhAvo ma.udA., ekarUpatA strI. (ekarUpasya bhAvaH tal-tva) . 35., ghara vagere. samAna35vA5i. -ekarUpatvam / ekamati strI. (ekA matiH) me buddhi, ameha suddhi. ekarUpya tri. (ekasmAt ekasyAH vA AgataM rUpyam) ___ (tri. ekA matiryasya) me. viSayanI buddhivANu.. thI. mAveza 3 . (na. ekaM rUpyam) me 3'. ekamukha na. (ekaM mukhaM pradhAnaM yatra) me cha mukhya sebha me dhUta. ko3. (tri. ekaM mukhaM yasya) meM (tri. ekaM rUpyam yasmin) me 35vANu. (bhujya) bhujavANu, me. dAravANu vagaire. ekarca puM. na. (ekA Rk a. samA0 arddharcAdi) me. ekamUla tri. (ekaM mUlamasya) meM bhUgavAj. (na. ekaM RyA (na. ekA Rk yatra) me. yAvANuM sUta. mUlam) me. bhUja, .5 5025. (puM. ekA Rk yasya) me. yAthI stuti 2vA ekamalA strI. (eka malamasyAH ) sAsava. . yogya koI deva. mULiyAMvALI eka vanaspati. ekala tri. (iN+viTa ergatA kalA yasya) savayava. ekayaSTikA strI. (ekA yaSTiriva AvalI yasyAH rahita, ekaluM, sahAya vagaranuM, ekapaNAno Azraya. kapa) me sevANo Dara. -tasmin vAva kila sa ekala: pulahAzramopavane ekayoni tri. (ekA samA yonirjAtirasya) 9.5 tarnu, vividhakusumakisalayatulasikAmbubhiH kandamUlasamAnadaij, 5 6tpatti sthAnavApuM. (srI.) phalopahAraizca samIhamAno bhagavata ArAdhanaM vivikteka utpatti sthAna. uparataviSayAbhilASa upabhRtopazamaH parAM nirvRtimApaekaraja puM. (ekaM zreSThatayA rajyate kezo'nena raJja bhAga0 57 / 10 ghArthe karaNe ka) bhAMgarI. ekalavya paM. madada. 2.. (327yadhanuSano te. nAmanI ekarasa puM. (eko'nanyaviSayako rasaH rAgaH abhiprAyaH eka putra je droNAcAryano ziSya hato, gurubhaktinA eko'bhinno vA svabhAvo'sya) me 2sa., sa. mevo kAraNe teNe dhanurvidyAmAM praviNatA prApta karI hatI 200, sAmiprAya, sara 2savA, meka -ekalavyamiva janmAntargatam-kAda0 Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaliGga-ekavyAvahArika shbdrtnmhoddhiH| 459 ekaliGga na. (ekaM paJcakrozamadhye liGga yatra) siddhina / ekavAcaka tri. (eka samAnaM vAcakaM yasya saH) sAdhana . kSetra -paJcakrozAntare yatra na / paryAyavAyI. liGgAntaramIkSyate / tade kaliGgamAkhyAtaM tatra / ekavAda puM. (ekena hastena vAdyate vAd karmaNi ac) siddhiranuttamA / / -Agame / (puM. ekaM liGga puMstvAdi DiMDima nAmanuM eka vAdya, vedAnta matanuM pratipAdana, yasya) me. niyata. liMgavAjaza6. -ekaM liGgamindriyaM brahmAbhinnapaNA vaDe ekatva pratipAdana karanAro vAda. cakSuryasya- dukha2. ekavAsas tri. (ekaM vAsaH yasya saH) me vastrane ekalU puM. (ekaM lunAti lU+kvip) te nAmanI meM 52nAro. RSi. ekaviMzat strI. (ekAdhikA viMzatiH pRSo0) me.vIsa., ekavaktra puM. (ekaM vaktraM yasya) me. bhumo ta. mevIsanI. saMdhyAvA. (tri.) ekaviMzakaH / nAmanI meM asu2 (na.) 9. bhujavANu drAkSa 35. ekaviMzati strI. (ekAdhikA viMzatiH pRSo0) 752no ekavacana na. (ekamekatvamucyate anena vac karaNe lyuTa) ma. dumo -niyuktastu yathAnyAyaM yo mAMsaM vyAkaraNazAstra-prasiddha ekatvabodhaka eka vacana. nAttyalolupaH / sa pretya pazutAM yAti sambhavAneekavat avya. (ekasyeva vati) me se, me. karvizatim / / -manu0 5 / 35 vacananA jevuM, ekanA jevI kriyAvALuM. ekaviMzastobha puM. (ekaviMzatirmantrA. parimANamasya ekavadbhAva puM. (ekena tulyo bhAvaH bhavanam) mechn| stobhasya Da) sImahi yazabhA me.vI.sa. maMtranI. me. se thaj, vayanAnta. stuti. ekavarNa tri. (eko varNo rUpaM yasya) me. [quj, ekavidha tri. (ekA vidhA prakAro'sya) 9.5 4.2k.. ekavilocana tri. (ekaM vilocanaM yasya) .5 imaj. zreSTha vAj, me tinaM, me. sva.35vA, bheTa A. (puM.) te nA mAno me 12, dukha2, gaDa.. zukla vagere rUpavALuM rmadhAeka varNa-zreSTha varNa ekavIra puM. (eka: vIraH) zreSTha vI2, maDAvIra, te -ekavarNastadA loko bhaviSyati yugakSaye-bhA0 nAmanuM eka vRkSa, skaMdanA nava vIro paikI eka. va0 a019 -yastvekavIro'tiratho vijigye-bhAga0 3 / 9 / 40 ekavarNasamIkaraNa na. (ekavarNI tulyarUpI samIkriye ekavIrAkalpa puM. (ekaH pradhAnaH vIra: kulAcAro yasyAH te'nena karaNe lyuTa) 40.4 di Desa. bI04 tAdRzyAH tArAdividyAyAH kalpa upAsanAjJApakaH catuTyanI aMdara raheluM eka prakAranuM bIja. zAstram) tAhi vidhAna pAsanA 42 te ekavarNI strI. (ekamasahAyaM yathA tathA varNyate-zabdyate'nayA ' nAmanuM eka taMtrazAstra. varNa karaNe+ac+GIp) 2tAra-42tAsa. 43 ekavRkSa puM. (eko vRkSo yatra) yA2 zanI 2662 yo vagADavA jevuM vArdi. me. 4 vRkSa Doya. tevo praza - catuHkrozAntare ekavarSa tri. (eko varSaH vayaHkAlo yasya) me. varSanu. yatara na vRkSAntaramIkSyate eka vRkSaH sa vijJayaHekavarSika tri. (eko varSaH vayaHkAlo kap) 52na. Agame. (puM. ekaH vRkSaH karma0) me 4 vRkSa. artha juo. ekavRt strI. (ekadhaiva vaya'te antarbhUtaNyarthe vRt bhAva ekavarSikA strI. (eko yasyAH kap ata itvam) me kvip) 5 mata sAj, . mata. mAvRtti, ___varSana. 4L723(gAya). eka prakAre vartatuM, svargaloka. ekavastra tri. (ekaM vasraM yasya) 6ttarIya va2tra. varnu, / ekavRnda puM. te. nAmanI meM rogano meha, 3800ta. me. eka jAtanA vastravALuM, eka prakAranA vastravALuM. mu roganA me6. (na. ekaM vRndam) 2.5 samudAya, (na. ekaM vastram) me. vastra.. me 2.zi. ekavAkya na. (ekaM ekArthaM vAkyam) 2. athavA | ekavRSa puM. (ekaH vRSaH) meM maha. vAkya, avisaMvAdIpaNA vaDe samAna rUpavALuM vAkya. ekavyAvahArika tri. (eko vyavahAraH yeSAM te) bauddhamatanA -ekamavisaMvAdi vAkyamekavAkyam-malli0 eka zAkhA. Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 shbdrtnmhoddhiH| [ekaveNI-ekA ekaveNI strI. (ekIbhUtA jaTAvat saMskArAbhAvena saMhatiM __ AdhAre ghaJ) vyA4252 prasiddha pAya vRttimAMnI prAptA veNI) yodo nahI thavAthI. me. 4835. me. -kRttaddhita-samAsaikazeSa- sanAdyanta-dhAtavaH vRttayaH thayesa.va -gaNDAbhogAt patanaviSayAmekaveNI kareNa paJca-si. kau. -megha0 / srI. -ekaveNi ekazruti tri.. (ekA zrutiryasya) lenA 3 sva2rnu ekazata na. (ekAdhikam zatam) sothI. ma. me.., saMbhaLAvuM te, jemAM eka svara saMbhaLAya che te - meso. nI. saMdhyA - vizvAmitrasya caivAsan putrA dUrAt saMbuddhau vAkyamekazruti syAt . (srI. ekA ekazataM nRpa ! | - bhAga-0 9/16/17 __ zrutiH karNo yatra) bhAM svarasaMbhAta - ekazapha puM. (ekaM zarpha khuro yasya) me. parIvANu pazu me. vAya. ubhayorekazrutimUlakatvAt iti / --- kharo'zvataro gauraH zarabhazcamarI tathA / - ete ekaSaSTa tri. (ekaSaSTyAH pUraNe DaTa) me.sa.8-1. saMjyAne. caikazaphAH kSattaH zRNu paJca nakhAn pazUn - bhA0 3/ pUrA 42nAra, me.sa.bhu. 10/22 ekaSaSTi strI. (ekA ca SaSTi ca) mesa6. -sutA danorekaekazas avya. (eka+zas) .seo, . . OMzane. SaSTisteSAM prAdhAnikAn zRNu / - bhAga0 6/6/30. ekazyam tri. satarA sA 5 rIna. (tri. ekA avayave kan) me.sa.nI. saMdhyAvANu... ekazAkha tri. (ekA zAkhA yasya) nanj ekasabha tri. (ekA sabhA goSThI samudAyo yatra) jhADa vagere, vedanI sarakhI zAkhAvALo vipra. samAvANu, me. samudAyauj.. ekazAkhaka tri. (ekA zAkhA yasya) me umlaij ekasarga puM. (ekaH ekaviSayaH sargaH cittavRttiH yatra) vRkSa vagere, uparano artha juo. ekAgra, ekatAna, mAtra ekamAM Asakta manavALuM, ekazAkhIya tri. (tataH bhavAdau cha:) me vuvi (ekaH sargaH vA) me. me.vI. suSTi, us.. thanA2, . manu. ekasUtra puM. (ekasUtraM vAdanasAdhanaM yatra) ubha nAmarnu ekazAlA strI. (ekA zAlA) me. 2.. vAhiMtra, 33. ekastha tri. (aikasmin tiSThati sthA+ka) me 200 ekazAlika tri. (ekA Thak) me zaNale. ekazitipAd puM. (ekaH zitiH kRSNaH pAdo'sya) me rahenAra, ekamAM rahenAra, ekatra rahenAra, ekaThuM rahenAra - hantaikasthaM kvacidapi na te caNDi ! sAdRzyamasti - kALA pagavALo eka jAtano ghoDo. meva0 ekazuGga tri. (eka zuGga maJjaryagraM yasya) me. ratana. ekasthita tri. (eka+sthA+kta) 652no artha. tuma.. auSaya. (puM. ekaM zRGgaM pradhAnaM yatra) viSNu, tanAmanA ekahayana tri. (ekaM hayanaM vayomAnaM yasya) 3 varSa meM pitR -pitRNAM ca gaNAn viddhi sapta vai puruSa jene thayuM che evuM jhADa vagere. rSabha ! mUrlimanto hi catvArastrayazcApyazarIriNaH / / - ekahaMsa na. (eka: zreSTho haMso yatra) te. nAmarnu meM mahA0 2/11/41. (puM. eka zRGga yasya) me. sarova2. (ekahaMse naraH snAtvA gosahasraphalaM labhet / zivANI parvata, svAyaMbhuvastadA matsyaM hari sasmAra (puM. hanti gacchati jAgradAdyavasthA Ihaloka-paraloko vai tadA / tato jalAnAmuparI sazRGga iva parvataH / / vA haMsaH ekazcAsau haMsazca) me 4 DIne. gatauddIptazcaikazRGgeNa viSNurmatsya-svarUpadhRk / Agatastatra svapnAdi avasthA ane Aloka paralokane pAme che cirAd yatrAste samanurhariH ||-kaa0 pu0 32 a0 / me. vA haNe che te. zIMgaDAvALuM pazu. ekahAyana tri. (ekaH hAyanaH vayomAnaM yasya) me. varSabha ekazRGgA strI. (ekaM zRGgaM yasyAH striyAM TAp) utpanna, thayesa meM varSamuM. strI. ekahAyanA me varSanI zIMgaDAvALI pazu jAti, zukadeva rAjAnI rANI - in strI. ekahAyanI meM varSa na. 2||y vagaire. -vAso tavaiva vaMze yA dattA zakasya mahiSI priyaa| ekazaGgeti / dadyAddhayaM hatvA paJca nIlAna vRSAn gajam / ajavikhyAtA sAdhvInAM kIrtivarddhinI / / - harivaM0 / meSAvanaDvAhaM kharaM hatvaikahAyanam - manu0 11/136 / ekazeSa puM. (ekaH zeSaH mUlaM yasya) meM bhUNiyAvANu me | ekA strI. (eka+TAp) huhavI. -eka guNArthA trailokye tarnu vRkSa. (puM. ekaH ziSyate'nyo lupyate'tra ziS | tasmAdekA sa ucyate devI sA paramArtheti vadante Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAkina-ekAdazarAzika] shbdrtnmhoddhiH| 461 bhinnadarzinaH / / -de0 pu0 45 a0 me sevI | ekANDa puM. (ekaM aNDaM yasya) me. vRSavANo me strI. prAsoSTa zatrughnamudAraceSTam / ekA sumitrA | tano gho.. saha lakSmaNena / / - bhaTTiH 1/14 / / | ekAtman puM. (eka AtmA) 4 vo bhAtmA. ekAkin tri. (eka asahAye pakSe Akini) asahAya, (tri. eka AtmA svarUpaM svabhAvo vA yasya) me. mo. 9, vaNa., .tIya. sa.Daya2 2Dita - ekAkI sva.35uj. - nArthanyUnairnAvavigaNairekAtmabhirasAdhanaiHhayamAruhya jagAma gahanaM vanam-de0 bhA0; -ekAkI bhAva0 a0 82 cintayennityaM vivikte hitamAtmanaH / ekAkI cintayAno ekAtmya na. (ekAtmanaH bhAvaH SyaJ) bheDAtma[.. - hi paraM zreyo'dhigacchati-manu0 4/258 ___avabodharasaikAtmyamAnandamanusaMtatam-bhA0 4 / 13 / 8 ekAkSa tri. (ekaH akSi yasya) 2.5 Himanj, suj. ekAdaza tri. (ekAtmanaH bhAvaH saMkhyApUraNe DaT) ___ (pu.) 32. agiyAranI saMkhyA pUranAra, agiyAramuM. ekAkSara na. (ekamadvitIyamakSaram) me. akSara, prava, | ekadazaka puM. (ekAdaza parimANamasya kan) bhagiyAnI. me sv2||o. o.2 OM mityekAkSara-mudgIthamupAsIta saMjyAno samuhAya. (na. ekAdazAnAmavayavaH kan) -chA.u. (tri. ekam akSaram yatra) bheAkSaravANu - | bhagiyAra. ziro me kAlikA pAtu krIGkAraikAkSarI parA-zyAmA | ekAdazan tri. (ekenAdhikA daza) bhagiyAra, agiyAranI ka0 saMkhyAvALuM. ekAgAra na. (ekamasahAyamagAram) me. sAya me ekAdazama tri. (ekAdaza kvacit muTa) agiyAra .. ghara, jemAM bIjo na vasato hoya evuM ghara. ekAdazadvAra na. (ekAdaza dvArANi chidrANi yasya) ekAgArIya tri. (ekAgAra+vRddhatvAccha) muni. 3. bhagiyAra chidravANu zarI2 - saptazIrSANyAni ekAgni tri. (eko'gniryatra) va . 04 bhanine nAbhisahitAnyadhaH-sthAne trINi zirasyekaM brahmarandhram rANe. che. ityekAdazachidratvam / ekAgra tri. (ekamagraM viSayapravaNatA yasya) me. viSayamA ekAdazAha puM. (ekAdazAnAmahnAM samAhAraH Tac) giyAra cittavRttivALuM, vikSepa rahita jJAnavALuM - | divasano samudAya. (na.) maraNa pachI. agiyAra divase manumekAgramAsInamabhigamya maharSayaH- manu0 1/1; / karAtuM zrAddha. -tatraikAgraM manaH kRtvA yatacittendriyakriyaH / / ekAdazAhIna tri. (ekAdazAha+kha) bhagiyAra. hivase. upavizyAsane yujyAd yogamAtma vizuddhaye / / -bhaga0 | thayeda. 6/12 ekAdazin tri. (ekAdaza saMkhyA parimANamasya Dini) ekAgratA strI. (ekAgrasya bhAvaH tal-tva) meN..| agiyAranI saMkhyAnA mApavALuM. -ekAgratvam ekAdazI strI. (ekAdazAnAM pUraNI) yA2sa.. - ekagryaM tri. (ekamagryaM yasya) metAna, se navANu, udayAt prAk yadA vipra ! muhUrtadvayasaMyutA / ekano ja Azraya karanAra. saMpUrNaikAdazI jJeyA tatraivopavased gRhI / / -gAruDe ekAGga pu. (ekaM pradhAnaM sundaratvenAGgamasya) honA pu0 / madhyama budha graha, me. 2i.sauj l2s, (na. ekaM / ekAdazaguru pu. (ekAdazamitA guravaH) maniyAra gurumA aGgam) me. aMgA, masta (na. ekaM sundaraM aGgaM -AyA, pitA, bhoTo. bhA5, 25%81, bhAbhI, sa.sa.2, yasmAt) yaMhana, supara -mAnavAnAmahamicchAmi bhavatyAH | rakSaNa karanAra, mAtAmaha, pitAmaha, ucca varNavALo satataM zubhAH / apyekAGge'pyadhovastumicchAmi ca | ane. 53. zahathI. agiyAra sevAya che. sukutsite / / - mahA0 13/82/21 / (puM. ekaM | ekAdazarAzika na. (ekAdaza rAzInadhikRtya pravRttaM aGgaM yasya) strInI. sAthe. me maMgavo pati. gaNanam kan) sAvatI' nAmanAta thamai ekAGgI strI. (ekamaGgaM yasyAH) patinA. sAthe bheTa | kahela agiyAra rAzione uddezIne karelI eka gavAjI strI, sapUra, adhUra. gaerAtI .. Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 ekAdi tri. (eka Adiryasya) kheDa che sAhiyAM lene evI ekathI laI parAddha paryantanI saMkhyA. ekAdeza puM. (eka: AdezaH ) vyArAzAstraprasiddha je sthAne thanAra eka Adeza, eka evo Adeza, hukama, ekAnaviMzati, ekAnnaviMzati strI. (ekena na viMzatiH eka+na Aduk dasya vA na ) yogAzIsa, yogasIsanI saMkhyAvANu - naJo viMzatyA samAse kRte ekazabdena saha tRtIyeti yogavibhAgAt samAsaH / ekAnaMzA strI. ( ekona aMzo yasyAH ) hugaddivI, yoga anyA - ekAnaMzA kAryA devI baladeva- kRSNayormadhyebRha0 mUrtila0 / devakyajanayad viSNuM yazodA tAM tu kanyakAm / viddhi cainAmathotpannAmaMzAd devIM prajApateH / / ekAnaMzAM yogakalAM rakSArthaM kezavasya tu / / ekAnudiSTa tri. ( ekamanudiSTam) bheDoddezathI ApesuM zrAddha. zabdaratnamahodadhiH / ekAnta tri. (eka antaH nizcayaH sImA vA) atyaMta, atizaya, atyaMta evuM dravya, atizaya evuM dravya, ekAMta, nirjana, eka svabhAvavALuM, ekarUpatAne pAmela - ekAntavidhvaMsiSu madvidhAnAm - raghu0; - nAgendrahastAstvaci karkazatvAdekAntazaityAt kadalIvizeSAH / / ku0 1 / 36 ekAntatas avya. (ekAnta+tasila) kheDAMta, nirdhana, kheDAMte, ThevaNa, mAtra, avazya, nitAMta, sadaiva vayamapyekAntato niHspRhAH - bhartR0 3 / 24 -duHkhamekAntato vA megha 109 ekAntatyAgavAda-vastunI kheDAMtatA-kheDasva3patA che evA saMbaMdhavALA vAdano tyAga pratipAdana karanAro vAda, syAdvAda-jainoe svIkArelo anekAMtavAda. ekAntaduHSamA strI. (ekAntA duHSamA) kheDa prahArano kALa-jainadarzanamAM batAvela utsarpiNInA cha ArA ane avasarpiNInA cha ArAvALo dvAdazAra kAlacakramAMno eka kALa. ekAntara tri. ( ekamantaraM vyavadhAnam yasya) kheDa aMtaravALuM, eka vyavadhAnavALuM, jemAM kevaLa ekanuM ja vyavadhAna rahe. (1.) eka divasane aMtare bhojanavALuM vrata. (puM.) eka divasane aMtare Avato tAva, kheDAMtarIkha tAva. ekAntasuSamA strI. vainamata prabhA dvAdRzAra asayamAMnI kheDa DAja [ekAdi - ekArthIbhAva ekAntin tri. (ekAntamastyasya ini) atizayavANuM, (ekAnta ekasvarUpa upAsyatvenAstyasya) bhagavAnano ananya laData, ghAsuM 4 - ekAntenAmamo viSNuryasmAdeSAM parAyaNaH / tasmAdekAntinaH proktAstadbhAgavatacetasaH / / -gAruDe 131 a0 ekAtra tri. (ekakAlamevAnnaM bhakSyaM yatra ) bhemA kheDa vakhata bhojana ka2vAmAM AvyuM hoya che tevuM vrata - Urje yavAnnamaznIyAdekAnnamathavA punaH / vRntAkaM zUraNaM caiva zUkazimbIM ca varjayet / / kAzIkhaNDe / (na. ekamAtra bhakSyamannam ) kheDa mAtra lakSa 42vA yogya anna, eka sthAne raMdhAtA annane khAnArA avibhakta bhAIo. ekApacaya tri. ( eko'pacayo yasmin) mAM khe avayava ocho hoya te ekApAyaH / ekAbda tri. (eka: abdaH vayomAnaM yasya) 5 varSanuM. (strI.) ekAbdAH vayo mAnam kheDa varSanI gAya. ekAyana tri. ( ekamayanam viSayo'valambanaM vA yasya ) bIjA viSayathI pAchA pharela manavALuM, ekAgra, eka AdhAravALuM, eka AzrayavALuM, mAtra ekathI gamana ka2vA yogya, jene eka ja Azraya hoya te. tAni hatAni saMkalpaikAyanAni saMkalpAtmakAni saMkalpe pratiSThitAniupaniSad | ( tri. ekasyAyanaM gatiryatra) mAtra khe'thI 4 gamana 42vA yogya - anenaiva pathA mA vai gacchediti vicArya saH / Asta ekAyane mArge kadalISaNDamaNDite / / - mahA0 3 / 146 / 66 / (na. ekamayanam) kheDa sthAna - yaH syAdekAyane lInastUSNIM kiJcidacintayan - bhA0 anu0 5 / 32 / ekAyanagata tri. ( ekAyane gatam) kheDa sthAnamA rahesa, kheDA - ekasminnayane gataM jJAnaM yasya, ekAgraH / ekArtha puM. (ekaH arthaH prayojanamabhidheyam padArtho vA ) eka prayojana, eka artha, eka padArtha varNAH padaM prayogArhAnanvitaikArthabodhakAH - sA0 da0 / (tri eka: arthaH yasya) kheDa prayo4navANuM, kheDa arthavANuM, kheDa padArthavALuM. -- ekArthIbhAva puM. (abhUtatadbhAve cvi bhU+ghaJ) ne arthonI kheDa arthatAnI prApti - bahUnAM vRttidharmANAM vacanaireva sAdhane / syAnmahad gauravaM tasmAdekArthIbhAva AzritaH- bhartR0 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekArthIbhUta-ekokti shbdrtnmhoddhiH| 463 ekArthIbhUta puM. (abhUtatadbhAve kartari kta) 52252 | ekAhAra puM. (ekasmin dine eka AhAraH) me. hivase. samanvayavANu meM viziSTa athavAzya - ekArthamaneka- me mata. mona - ekAhArastayA (vidhavayA) zabdaM vAkyam-niru0 kAyo na dvitIyaH kathaJcana -za0 ta0 paM0 -ekAhAraH ekAvalI strI. (ekA-advitIyA AvalI-mAlA maNiH sadA kAryoM na dvitIyaH kadAcana / paryaGkazAyinI zreNI) me. serendrana 2, te. nAmanI meM sAMsa2. nArI vidhavA pAtayet patim / / -zuddhitattvadhRtasmRtiH / - pUrvaM pUrva prati vizeSaNatvena paraM param / (tri. eka AhAro yasya) se hivase. me 4 jata. sthApyate'pohyate vA cet syAt tadekAvalI dvidhA- manAra - prauSThapadaM tu yo mAsamekAhAro bhavennaraHsA0da 10. pari0 101, yathA -na tajjalaM yanna bhA0 anu0 a0 16 sucArupaGkajaM / na paGkajaM tadyadalInaSaTpadam / na ekAhArya tri. (eka AhAryaH yasya saH) me.sa2 SaTpado'sau na juguJja yaH kalaM na guJjitaM tanna bhojana karanAra. jahAra yanmanaH / / - bhaTTiH 2 / 19 ekIkaraNa na. (eka+abhUtatad bhAve vi0 kR anuprayogaH ekAzItipada na. (ekAzItiH padAni yatra) vAstupU. lyuTa) me. 2- anekadhAnyAdeH rAzikaraNena mATe karavAmAM Avato eka prakArano ekAzI koThAvALo ekatApAdane / bhaM.75. - prAsAde ca catuSaSTirekAzItipadaM gRhe-devIpu0 ekIkRta tri. (eka+abhUtatadbhAve kta) . 428. ekAzraya tri. (eka AzrayaH AdhAro avalambanaM vA ekIkRtya avya. (eka+abhUtatadbhAve lyap) 9.5 rIna. yasya) me ||shryvaannu, me, mAdhAravANu, bhI ekIbhAva puM. (eka+cvi+bhU+ghaJ) me thaj, sAya, sAmAnya svabhAva agara guNa. gati vagaranuM. ekAzraya puM. (ekaH AzrayaH) me. sAzraya, me. AdhAra ekIbhUta tri. (eka+cci+karmaNi kta) me. thayela. __ - hetorekAzraye yeSAM svasAdhyavyabhicAritA-bhASA0 ekIbhUya avya. (eka+bhU+lyap) me 25. ekAzritaguNa puM. (ekasmin Azrito guNaH) meM ekIya tri. (eka bhavArthe tasyedamityarthe vA cha) me 54AthamA 28. dharma, guesa. - ekavRttidharmaH / / pakSanu, . saMdhI. (.) sarI, me. ta23rnu, ekASTakA strI. (ekA aSTakA) drAe, mAgha. vaha me 5kSana. mAmane hivase. rAtuM zrAddha - ekASTakA nAma ekekSaNa puM. (ekamIkSaNaM yasya) 03, zuyAya. mAghasya kRSNASTamI -karkaH bhA. vaha mAma.. (tri.) meM. Hiuanj, stej.. ekASTI strI. (ekA aSTakA) upAsana, 40.04. - ekaasstthii| ekaika tri. (subantasyaikasya vIpsArthe dvitvam) me meDa. ekASThIla pu. (ekamasthIva kANDaM tadvat kaThinatvAt ekaikA srI. (subantasyaikasya TAp) me. se. (Ahuti.). lAti lA+ka pRSo0 SatvaM dIrghazca) vRkSa, me. ekaikazas avya. (ekaika+kArakArthe zas) me . tanu vRkSa. pratye. - ekaikazazcaret kRcchre dvijaH pApApanuttayeekASThIlA strI. (ekamasthIva kaNDaM TAp) vanaspati, pA0 ta0 vizvA0 pAula- ambaSThAmbaSThakI pAThA kucelA pApacelikA / ekASThIlA varA tiktA prAcInaukA zibAmbukA / / ekaikazya na. (ekaika+svArthe yat) . ., pratye. (ekaikazo bhAvaH yat) me 5j- ekaikazyaM - vaidyakaratnamAlA tadA yodhA dhArtarASTasya bhArata / / paryavartanta ekAha puM. (ekamahaH Tac) se hiva.sa., a.5 deg4, - gandharvairdazabhiH dazabhiH saha-bhA0 a0 24 arvAk saJcayanAdasthnAM vyahamakAhameva ca-manu0 5 / 59 ekaiSikA strI. (ekA mukhyA eSikA) me. tana, bhAu eka divasa sadhAto agniSToma vagere yajJa. (-AkanAdI). ekAhagama puM. (ekAhena gam+yate gam karmaNi ghaJ) | ekokti strI. (ekA uktiH-abhidhAzaktiH) le pArthanA eka divase javA yogya deza. viSayavANI meM. 6ti-jIsI, zati. Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gheTo 464 shbdrtnmhoddhiH| [ekottara-eNAjina ekottara tri. (ekaikamuttaraM yatra vRttau) me. me mayi | eDa puM. strI. (ila svapne+ac lasya DaH) dheTo. - ekAdhika vagere. (tri. AD+ID+ac) 4-yj- eDamUkaH / ekodaka puM. strI. (eka samAnaM udakaM yasya) sAtamI / eDaka puM. (il+Nvula Dasya laH) OMnel. .52, moTA peDhIthI bhAMDIna. yauha bhI paDhIna gotra4- janmanye zIMgaDAvALo gheTo, gheTAnA jevuM eka pazu, harakoI kodakAnAM tu trirAtrAcchuddhiriSyate-manu0 / ekodakA strI. (ekamudakaM yasyAH) 652nA. sa.vI. eDakA srI. (srItve ajAditvAt TAp) . strI. eDagaja puM. (eDo meSa eva iva bhakSakatvAdasya) 662no ekodara puM. (eka samAnamudaraM garbhasthAnaM yasya) so naa| 422 puMvAuiyAnuM vRkSa. - cakramardaH prapunnATo Hus. (na. ekamudaram) me 642-42- ekodaraprasUtA dadrughno meSalocanaH / padmATaH syAdeDagajazcakrI punnATa ityapi ||-bhaavprkaashH / nAm-smRtiH / eDamUka tri. (zrutirahita eDo badhirazcAsau mUkaH) 52 ekodarA strI. (ekamudaram) sa. pa.una.. ane mUMgo. ekoddiSTa na. (ekaH preta: uddiSTo yatra) ta nAmarnu me. eDuka na. (ID+uka ulUka. ni. guNa) 262 sthAyada zrAddha. - pUrvANe mAtRkaM zrAddhamaparANe tu paitrikm| &siaaj- madhyasaMsthApitAsthyAdi kuDyameDukamucyate ekoddiSTaM tu madhyAhne prAtarvRddhinimittakam / / -gAruDe -iti mAdhava. / 62 naide.569. dravya, yuta. ekonacatvAriMzat strI. (ekena UnA catvAriMzat) (sizrAvAjI) bhAta. ogaNacAlIsa, ogaNacAlIsanI saMkhyAvALuM. eDUka na. (ID+Uka) 652no artha humo. - eDUkAn ekaugha puM. (ekaH avicchinnaH ogha: pravAhaH) me __ pUjayiSyanti parjayiSyanti devatAH-bhA0 va0 a0 samudAya. bhAvarichana pravADa- ekaughena svarNapuGa- 190-aiDUkacihnA pRthivI na devagRhabhUSitA- mahA0 dviSantaH / 3 / 190 / 63 / / ej (bhvA0 A0 a0 seT -ejate, ejitaH) 5j, . eDoka na. (ID+uka+ulUkA ni. guNa) eDUka 26 yamaj, -laj. apa+ej-apajate 5sa, mo. 62 42, sist staj. ud + ej -62. 4... | eNa puM. (iN+Na) saml vArasI bhRzya. - aSTAveNasya pra+ej -atyaMta. yAsa. sam+ej -saMgatinA mAMsena rauraveNa navaiva tu, -eNaH kRSNaH prakIrtitaHniyamava3 yAla. (bhvA0 para0 a0 seT) 5j, bhAvapra. pu0 2. bhAge. -0 sAbha ane. pr.2n| pra.za. bhRgAnI d5. cha. humI- "anRco mANavo jJeya ejaka tri. (ej Nvula) si5], DAlatuM. eNa: kRSNamRgaH smRtaH / rurugauramukhaH proktaH zambaraH zauNa ucyate / / eNakaH / ejat tri. (eja zatR) ipatuM, satuM. ejatka tri. (ejat ka-zIrSaM yasya) hernu mAthu upatuM eNakuNaka na. (eNasya kuNaka:) sal &25||nu, acyu. Doya. ta- valIpalitaejatka:-bhAgavatam / - eNakuNakaM mRgazAvaka-zrIdharaH, -tvaM tveNakuNakaM ejathu puM. (ejbhAve athu) 34, 5401, 4, siuj. kRpaNaM srotasAnuhyamAnam-bhAga0 5 / 8 / eNatilaka puM. (estilakamiva cihnamasya) yaMdra. ejana na. (ej+lyuT) 652no artha zubha.. | eNahaka tri. (eNasya dRzamiva dRka yasya saH) riza ejaya tri. (ej+Nic+khaz) paavn|2, dhruvanA2 jevI AMkhovALo. __ janamejayaH, anaGgamejayaH, arimejayaH, vizvamejayaH / eNabhRt puM. (eNaM bibharti bhR+kvip) yaMdra. eji tri. (ej+in) vAyunA rogathI. ghe2||ye... eNazAva puM. (eNasya zAvaH) bhUgarnu, mayu.- eNazAvakaH, ejya tri. (A+yaj+karmaNi kyap) sArI rIte. yogya, sArI rIte pUjavA yogya. eNAGka (eNasyAGkamivAvaM yasya saH) yaMdramA. eTha (bhvA0+A0+a0+seTa+eThate) sht| 52vI., 40. eNAGgacUDa puM. maDAva.. 72vI, cha, [, virodha 42vI. ta.. | eNAjina na. (eNasyAjinam) bhRgayA. eNazizuH / Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eNI - enasvin ] eNI strI. (eNa + striyAM GIS) jhaNI bhRgalI. eNIpacana na. ( eNI pacyate'tra pac AdhAre lyuT ) jyAM kALI mRgalIne paNa rAMdhIne khAvAmAM Ave che te deza. shbdrtnmhoddhiH| eNIpacanIya tri. (tatra bhavaH pakve cha) 352 bhAvesA dezamAM thanAra. eNIpada tri. ( eNyAH pAdAviva pAdAvasya ac) ANI mRgalInA paga jevA pagavALuM. eta puM. (iN+tan) ajara bhItarI varga, dudha duhA raMganuM. (tri. iN+tan+ tadvati) ajarathItaraM, ajaraM. (tri. A + iN + kta) khAveta. etagva puM. ( etavarNo azvaH ) raMgameraMgI ghoDI, te4svI ghoDo, haraDoI ghoDo. etad tri. (iN adi tuk ca - puM. eSaH, strI. eSA. napuM. etad) khA, khahIM, pAse rahe, sAme rahe. enonivRttendriyavRttirenam-raghu0 5 / 23; - ete vayamamI dArAH kanyeyaM kulajIvitam - ku0 6 / 63 - samIpataravarti caitado rUpam - 2 // arthabhAM etad zabda DeMTalIye vAra purUSavAcaka sarvanAma upara mukhyataH DhaLe che eSo'haM kAryavazAdAyodhyikastastadAnIntanazca saMvRttaHuttara0 1 etadanantaram avya. ( etasyAnantaram) tarata khenI pachI. etadantaH ( etasyAntaH ) khA. rIte samApta DaratAM. etadIya tri. ( tasyedamityarthe cha) A saMbaMdhI, khAnu, khAnI. etadvitIya tri. ( etasya dvitIyaH) ke apae kArya be vAra kare te. etatpara tri. te DArthamAM tatpara, sIna. etatprathama tri. ( etasya prathamaH ) bheo arthane pahelI vAra kare te. etatra avya. (iN adi tuk ca ) khA, sAthI, khA pAse rahesa. etana puM. (A+iN +tana) niHzvAsa, nisAso, kheDa prakAranI mAchalI. etanmaya tri. ( etadAtmakaH mayaT ) 235, khA. sva35. etanmAtra tri. ( etat parimANe mAtrac) ATalA bhAyanuM, khATasuM. etarhi avya. (idam kAle hila) khANe, kha samaye.. - sa eSa etarhyadhyAsta AsanaM pArthivocitam -bhAga0 1 / 17 / 42 etaza puM. ( iN + tazan) brAhmaNa, ghoDo. etazas tri. ( iN + tazas) uparano zabda dukhI. etAdRkSa tri. ( iN + sak) khavaM, khevu. etAdRz tri. (iNi+kvip) khAvu, khetuM. etAdRza tri. (etadiva dRzyate etad + dRz + kaJ) khAvuM, jevuM patatAmatIva mahatAmetAdRzI syAd gatiH udbhaTaH / etAvat tri. ( etat parimANe astyarthe matup ) khATasuM.etAvaduktA virate mRgendre pratisvanenAsya guhAgatenaraghu0 2 / 51 etAvanmAtra tri. ( etad matup mAtrac) A sthAna sudhI, khA aMza sudhI, khevuM, khA bhApanuM. edidhiSuH pati puM. ( iN + vic karma0 pRSo0 madhye suT ) moTI bahena kuMvArI hoya chatAM paraNanArI nAnI bahenano pati. 465 edh (bhvA0 A0 seT + edhate) vadhaj. yathA nahi sAhasakarttAraH sukhamedhate bhArata bhA0 va0 a0 245; -hiMsAratazca yo nityaM nehAsausukhamedhate - manu0 4 / 170, kvacit para0 edha puM. ( idhyate'gniranena indh karaNe ghaJ) jagatapurA, edhAn hutAzanavat sa muniryayAce - raghu0 lAkaDuM 981 1 etu puM. ( edh +karttari + atu) puruSa, agni, (strI.) vRddhiyukta, vAvu (tri.) vRddhivANuM. edhas na. ( idhyate'gniranena indh + asi) sADaDu, janatAyathaidhAMsi samiddho'gnirbhasmasAt kurute'rjuna ! bhagavadgItA0 4 / 37 edhA strI. ( edhU bhAve a TAp) samRddhi. edhita tri. (e + karttari kta, Nic karmaNi kta) vRddhi pAbhela, vaghela, vadhArela - madhusamRddhisamedhitamedhayAzizu0 enas na. ( eti gacchati prAyazcittena kSamApaNena vA Agasi arthe iN asun nuT ca ) aparAdha, duyeSTA, jitratA, niMdhA, akhaMDa, pApa - "enasAM sthUlasUkSmANAM cikIrSannapanodanam"-manu0 enasya tri. (enasA kRtam yat ) aparAdhathI resa, pApathI karela. enasvat tri. (eno'styasya matup ) aparAdhI, pAyI, duSTa. enasvin tri. (eno'styasya matup vini) (52no artha kha. - enasvibhiraniNiktenArthaM kiJcit samAcaret-manu0 Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 ema tri. ( eN +karmaNi ma) prApya prApta 42vA yogya. eman na. ( etyanena mArgeNa iN karaNe manin ) 4vAnI zabdaratnamahodadhiH / mArga, galA rahevAnuM sthAna, gamana- vaM. eraka puM. aravyavaMzamAM utpanna thayesa kheDa sarpa - (eraka: kumbalo veNI veNIskandaH kumArakaH- bhA. A. a. 57. erakA strI. ( iN + bA0 2 tataH saMjJAyAM kan+TAp) gAMTha vinAnuM kheDa bhatanuM ghAsa thIyo - erakArUpibhirvani-jaghnuritaretaram - bhA. A. a0 2 - erakA zizirA vRSyA cakSuSyA vAtakopinI / mUtrakRcchrAzmarIdAhapitta- zoNitanAzinI - vaidyake / eraGga puM. (A+ Ir + aGga c) kheDa bhatanuM bhAchasuM. -eraGgo madhuraH snigdho viSTambhI zItalo guruH- rAjani. eraNDa puM. ( Irayati vAyuM malaM vA'dhaH Ir + aNuc) raMDI - satiktoSaNameraNDatailaM svAdu saraM guru / braghnagulmAnilakaphAnudaraM viSamajvaram / / rukzophau ca kaTIguhyakuSThapRSThAzrayAn jayet / tIkSNoSNaM picchilaM visraM raktairaNDodbhavantviti / / suzrute 45 a0 nirastapAdape deze eraNDo'pi drumAyate / (na. eraNDasya phalam ) kheraMDAnuM ij. eraNDapatrikA strI. ( eraNDasya patramiva patramasyAH kap saMjJAyAM vA kan ata itvam) kheDa bhatanuM vRkSa, chatIvRkSa. eraNDaphalA strI. ( eraNDasya phalamiva phalamasyAH) te. nAmanuM kheDa vRkSa, laghuhantI vRkSa. - laghudantI vizalyA ca syAdudumbaraparNyapi / tathairaNDaphalA zIghrA zyenaghaNTA ghupriyA / / vArAhAGgI ca kathitA nikumbhazca makUlakaH / / - bhAva0 1. kha0 1. bhAge / eraNDA strI. (eraNDa+TAp) pI52. strI. (eraNDa + GIS ) eraNDI / eru tri. ( A-Ir + un) 42. ervAru puM. (A ir + kvip eraM vArayati vR + Nic+uN) cibhaDuM, kAkaDI evarubIjaM toyena pibed vA lavaNIkRtam-suzrutaH / ervAruka puM. (ervAru+svArthe ka) uparano artha dukha.. ervArukaM svAdu zItaM sakSAraM kapha- vAtakRt / nAtipittakaraM rucyaM dIpanaM dAhanAzanam - hArIte 10. a. pra0 sthAne / elaka puM. (eDaka- Dasya laH) ghe.TI. elakA strI. (striyAM ajA0 TAp) gheTI. elaGga puM. (A+il+aGgac) kheDa bhatanuM bhAchasuM. elaGgaH snigdho madhuro guruviSTambhizItalaH / [ ema - elaGgI strI. ( A + striyAm GIS ) kheDa bhatanI bhAchasI. elavAlu na. ( eleva valate val+uN) kheDa bhatanuMM sugaMdhI dravya sailavAluparipelavamocAH / vAbhaTe 15. a0 tha vRkSanI sugaMdhIlarI chAsa. elavAluka na. ( hrasvaH svArthe kan ) uparano artha dukhI. - elavAlukamaileyaM sugandhi harivAlukam / ailavAlukamailAlukapitthaM patrabhIritam / / elavi puM. 2. elA (kaNDvAdi0 para0 a. seT + elAyati) vilAsa Davo. elA sthUlA ca elA strI. ( il + ac) khelI. bahulA pRthvIkA tripuTApi ca - bhAva0 pUrva kha. 1. bhAge - elAnAM phalareNavaH- raghu0 4 / 47 - eva elAka puM. (elAya + Nvul) te nAmano kheDa RSi elAdi tri. (elA''dau yasya saH ) hasAyacI vagere Ayurvedika davAono samUha. elAdiguTikA cakradatte raktapittAdhikAramAM kahyuM che ke guTikArUpa auSadhomAM goLInA AkAramAM banAvAtuM eka auSadha. elApatra puM. (elApatramivAkAro'styasya ac) te nAmano kheDa bhatano nAga - nAgastathA piJjaraka elApatro'tha vAmanaH / - mahA0 1 / 35 / 6 elAparNI strI. ( elAyAH parNamiva parNamasyAH) te nAmanI kheDa vanaspati, rAsnA, sAThavatI bhatino choDa. elApura na. te nAmanuM kheDa zahara. elAvAlUka na. elavAlu zab6 kha elAvAluka e ja arthamAM vaparAya che. elAsugandhi tri. sAyayInI sugaMdhIvANuM. elIkA strI. ( A + il + Ikan) jIezI khesathI, nAnI hasAyacI. eluka na. (A+il+uka) ardha kheDa sugaMdhI dravya. ellavAluka na. (elavAluka pRSo. luDAgamaH) uparano artha dukho.. eva avya. (iN+van) samAnatAmA, anizcayArthamAM, vAkya zobhAvavAmAM, dUtane preravAmAM, niyamana karavAmAM, tirasAramA, 'ye prabhAze' sevA arthamAM tathA 'thoDu' sevA arthamAM vaparAya che, irI, vaNI, punaH evazabdazca punarityarthe bhaviSyati mI0 sU0 10 / 8 / 36 52 zArI bhA0 - arthoSmaNA virahitaH puruSaH sa eva - bhartR0 2 / 40 -tvameva cAtakAdhAra iti kasya na gocara: Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ evatha-ehIDa shbdrtnmhoddhiH| 467 udbhaTaH / (tri.) 4 // 2, 4Ana sva.mAaauj, (puM.) | eSaNa puM. (eSate zatruhRdayam lyuTa) sI.DImA, pra. ghoDI -evairazvaiH bhASye, zUro nAma patayadbhirevaiH- phoDavAnuM eka hathiyAra, vraNamAM vADhakApa karavI te, R0 1158 / 2 / (na.) vArnu sAdhana, mana. zodhavuM. (tri. evamastyasya ac avya Tilopa) me pramA eSaNA strI. (iSa icchAyAM Nic bhAve yuca+TApa) 72rAtuM, me. pra vAj. 627, putra, vitta vagairenI thAnA- kazcidanyaH saMsAraH evatha pu. (av bhAve atha pRSo. ata etvam) mana, uktAdasyaiSaNAtrayAt-vedA. -kAmAturaM harSa-zoka bhayaiSaNArtaM tasmai kathaM tava patiM vimRzAmi dInaH / / evam avya. (iN-vasu) me zata, se prabhArI -evaMvAdini -bhAga0 7 / 9 / 39 / devarSI pArzve pituradhomukhI-ku0 684, 52, -anyeSAM eSaNikA srI. (iS eSyate svArthe kan) sonImAno caivamAdInAM madyAnAmodanasya ca-manu0, samAnatA, tora. 42vAno siet.. -zrIsta eva me'stu - gaNa0 ni, nizcaya eSaNI strI. (eSyate jJAyate mAnamanayA karaNe lyuT -bhavitavyameva tena-uttara0 4, svI.2 evaM yadAttha GIp) sonImona tAsa. 2vAna yaMtra-sizo.. bhagavAn-ku0 2 / 31, sabhuyyayana arthamai, BvaNa, eSaNIya tri. (iS eSa vA karmaNi anIyara) 4276 mAtra, ekalo-arthamAM, samanvayamAM, prakRtimAM tathA yogya, 4vA yogya -jAyApatI laukikameSaNIyam / praznamAM vaparAya che, kevaLa pUrti mATe. eSA strI. (eS+a+TAp) 727, manA. evamastu me 4 thAmo. eSAvIra puM. (eSAyAM yatheSTaM dhanAdipratigrahecchAyAM vIraH) evamavastha tri. ma. pra.3 sthita, mevI paristhitimai. jyAM tyAMthI dAna lenAra nIca brAhmaNa. sAvato. eSAvIrI strI. (eSAyAM yatheSTaM dhanAdipratigrahecchAyAM vIraH) evamAdi tri. bhe bhane. 2. J.52j. -evamAdyaH / jyAM tyAMthI dAna lenArI. niMdita brAhmaNa jAti. evaMkAram avya. zata. eSikA (eS Nvula TAp) To5 2hita una tI2. evaMprAyaH tri. 2. eSiNI strI. (iS+Nini striyAM GIp) 62742nArI strI.. evaMbhUtaH tri. 4. pra.2nA zuranu, mA., bhA. tanu. evayA tri. (eva eva avanaM vA yAti yA+kvip eSin tri. (iS+Nini) 6278 42.2.. eSTavya tri. (iSu icchAyAm tavya) 27vA yogya, pRSo0) 21 22. evayAmarut puM. (evayA rakSako marudyasya) te nmn| vAMchanIya, jenA mATe prayatna karAya, jene lAlasA Doya te. eka RSi. evayAvan puM. (evasya evaMprakArasya yAvA yA-vanip) eSTi strI. (A+yaj A+iS vA ktin) 54na, __267, vi, tri. me. pramANe. 42. pUjana, IcchA eSya na. vaidha4222. prasiddha se zalya (tri. iS evarUpa tri. sAprA2na, mA zatanuM. evaMvidha tri. mapra.2nu, me. karmaNi Nyat) 6-71 yogya, meSa sAdhya, evAra puM. (eva evamRcchati R+aN) 15. soma. gamana karavA yogya, javA yogya. -evAro nAma kazcit somaH / eha tri. (A+Iha+ ac) sArI. yeSTAvAj. (puM. A evAvada puM. (eva evamAvarati A+vad+ac) te. nAmanI ___ ISadarthe + Ih + aJarthe karaNe ka) ogha pAmela. eka RSi. ehi tri. (A+ i + in) sArI yeSTAvA. eSa (bhvA. A. saka. seTa-eSate) 4j, pari + eSa-paryeSate | ehI strI. (A+ iha-striyAM GIp) 652no artha humo. zodha, monj-sa vai bata bhraSTamatistavaiSate yaH karmaNaH ehIDa na. (ehi IDe ityucyate yasmin karmaNi mayUra0 ni.) pAramapArakarmaNaH-bhAga 3 / 13 / 44 (bhvA0 ubha0) Me Ava huM stuti karuM ema kahevAmAM Ave te karma. -eSituM preSito yAtaH-bhaTTi: 5 / 82. evama- ehikaTA, ehivANijakA. ehidvitIyA. ehi eS strI. (eSa bhAve kvip) 4j, (tri. iS-vic) svAgatA, ehividhasA ityAdayo'pi tattatkriyAyAm / icchA karanAra. srI. ehiyavaM tu tatkarmaNi iti / Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 shbdrtnmhoddhiH| [ai-aikAntya ai sva.2 e[ pai.4I. 6zamA sva2, hAcha sAne, suta, tevana | aikazatika tri. (ekazatamasyAsti ThaJ) .so. dravyano 6Ltd, manuhAta ane. svarita mahathA cha 51 thAya svAmI, aika sAhasika bo3. Mudi - aivmaiksaahtemaja te badhAnA sAnunAsika ane niranunAsika __ nikAdayo'pi tattatsaMkhyadravyayukte / bhedothI bAra prakAro thAya - te paikI "aikAra' tenuM aikazrutya na. (ekA zruti yaMtra tasya bhAvaH SyaJ) uccAraNa sthAna kaMTha-tAlu che. AzvalAyana zrautasUtramAM kahela eka svara. ai avya. (A+iN+vic) modaaaili, sma29mA aikasvarya na. 52no artha humA. bhane. maMtramai. 152 // 5. cha. (puM.) mahezva2, 522.12. | aikAgArika tri. (ekamasahAyamagAraM prayojanamasya ThaJ) (tri. eka+svArthe aN) meM.. thora -aikAgArikavad bhUmau dUrAjjagmuradarzanam-zizu0 aikakarmya na. (ekakarma SyaJ) Ayarnu utpa.. 19 / 111 aikaguNya na. (ekaguNa SyaJ) me. sarnu, bhUlya. aikAGga tri. (ekAGga aN) zarI226 me sipAhI. aikadyam avya. ta2d. aikAgra tri. (ekAgra svArthe aN) me.. vittavANu. aikadhya na. (aikadhya+svArthe Da) me. prA.DAre, samaya bhane aikAgrya na. (ekAgrasya bhAvaH) yittanI. 2.Adi, manana ghaTanAnuM ekapaNuM. bIjAmAM AsaktapaNuM, eka padArtha upara lAgI javuM aikadhyama avya. (eka+dhyamatra) meM re. aikapatya na. (ekapaterbhAvaH karma vA SyaJ) sarvopari | | aikAtmya na. (eka AtmA svarUpaM yasya tasya bhAvaH SyaJ) zati, utkRSTa prabhutA, yavata5j- apratidvandva aikya, ekasvarUpa, ekatA, abheda AtmAnuM ekapaNuM. tAmaikapatyaM ca sarvadehinAm-bhA0 7 / 3240. - aikAtmyagamanAt sadyaH kaluSAd vipramucyate-bhA0 (tri. ekapatau bhavaH patyuttarapadatvAd dhya) me. patimA ____ anu0 376. . thanA2. aikAtmyavAda puM. (AtmanaH aikatve aikAtmyavAdaH) ALL aikapadika tri. (ekasmin pade sthAne vibhaktyante vA eka che evI mAnyatA. bhavaH ThaJ) . pAda, me. sthAnamai, . 54thI. aikAtmavAdin tri. (AtmanaH ekatve Nini) AtmA saMbaMdhita, athavA eka vibhakatyanta padamAM thanAra. che ema mAnanAra. (na.) samAsa35. vAya. aikapadya na. (ekapadasya ekArthakaikavibhaktyantasya bhAvaH aikAdazina tri. (ekAdazAnAM saMgha ini aikAdazinI, sA SyaJ) mane pahonI me.vA. samAsa vagaire sAdhanatayA'styasya) agiyArasanA samuhayathI. sAdhya isa.. rUpe thavuM, eka zabda banAvavo te. aikabhAvya na. (eko bhAvo yasya tasya bhAvaH SyaJ) / aikAdhikaraNya tri. (ekAdhikaraNasya bhAvaH pyaJ) eka svabhAvavALuM. ekAdhikaraNa vRttirUpa sAmAnAdhikaraNya, samAna aikamatya na. (eka mataM yeSAM teSAM bhAvaH Syaja) vibhaktivALA pado vaDe upasthita thayelA arthanI mata. samAnasammati -kvaikamatyaM mahAdhiyAma -niitiH|| abheda bodhakatA, sAdhya ane hetunuM samAna aikarAjya na. (ekarAjo bhAvaH SyaJ) yavatapayu. bhabi.7255, me viSayanI vyApti- sAdhyena aikalava puM. va. (ekalavyasya chAtrAH kaNvA. aN / hetorekAdhikaraNyaM vyAptirucyate-bhASA0 69 / yalopaH) me.sa.cyA vidyArthImo. aikAntika tri. (ekAntamavazyaM bhAvi ThaJ) avazya aikalavI strI. (yalopaH striyAM GIp) meMdU, RSinI. thanA2. svasattA 43 vyA5 -aikAntikI harebhaktigotra4 strI.. rutpAtAyaiva kalpate-varA0 pu0 / aikalavya puM. (ekalvaH apatyaM gargAdi0 SyaJ) me.sU aikAntya na. (ekAnta SyaJ) mesiddl, mitratA, Asia. nAmanA RSinuM gotraja saMtAna. vAsa. Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aikAnyiMka - aitikAyana] zabdaratnamahodadhiH / 469 aikAnyika tri. ( ekamanyat viparItaM vRttamadhyayane'sya | aikSvAka puM. (ikSvAkoH gotrApatyam aN) sUryavaMzI Thak) adhyayanamAM pravRtti 42nAra, nI parIkSA samaye viparIta uccAraNarUpa eka bhUla paDI hoya te kupAThaka vidyArthI. rAbha, IkSvAGku bheno rAbha hoya te dveza - satyamaikSvAkaH khalvasi - uttara0 5 / 2 aikAyana puM. (ekasya tannAmno muneH gotrApatyaM naDAdi0 phak) kheDa nAmanA RSinuM gotra saMtAna-putra. aikAyanA strI. ( ekasya striyAM TAp) kheDa nAmanA RSinuM saMtAna-putrI. aikArthya na. ( ekArthasya bhAvaH SyaJ) bheDArthIlAva, kheDa prayozana. aikAhika tri. (ekAha+ThaJ) kheDa hivasabhAM- haini5 sAdhya yajJa vagere, eka divasamAM vyApI janAra tAva vagere, eka divasa mATe rAkhela dAsa, eka divasa mATe rAkhela adhyApaka, eka divasamAM thanAra utsava vagere. aikAhikajvara puM. ( karma0) kheDa hivasamAM vyApesa tAva, -samudrasyottare tIre dvipado nAma vAnaraH / aikAhikajvaraM hanti tasya nAmAnukIrttanAt / / -auSadhaM yathA -pItaM vRzcikamUlaM tu payuSitajalena vai / sArddhaM vinAzayed dAhaM jvaraM ca paramezvara ! / / zikhAyAM caiva tad baddhaM bhavedai kAhikAdinut / etat sakAJjikaM pItaM raktakuSThajvarAdinut / / vAsyodakena pItaM tad bRhad viSaharaM bhavet / / -gAruDe 193 a0 aikAhI strI. (ekAhasya dakSiNA ThaJ + GIp ) bheDa hivasabhAM sAdhya yajJanI dakSiNA. aikIya tri. (ekasyedam) se saMbaMdhI, kheDamAM thanAra. aikya na. (ekasya bhAvaH SyaJ ) kheDatA, khameha, sama3yatA ekArthIbhAva, vizvanI paramAtmA sAthenI ekarUpatA - teSAM dvayordvayoraikyaM vibhedena kathaJcana - raghu0 aikyAropa tri. (aikyasyAropaH ) sabhI429. aikSava tri. (ikSorvikAraH bilvA0 aN ) zeraDInA vihAra goja, sAra, mAha dravya vagaire. (na.) zeraDIno 68.3. aikSavI strI. (ikSaM kAzamUlaM tasyedam aN striyAM GIp ) kAsaDAnAM mULiyAM saMbaMdhI. aikSuka tri. ( ikSau sAdhu guDA0 ThaJa) zeraDI bhATe yogya khevuM khetara vagere, lAra 3pe zeraDIne vaDenAra, zeraDIne upADIne laI janAra, zeraDInI jamInamAM thanAra. - aikSubhArika tri. (ikSubhAraM vahati Avahati vA ThaJ ) zeraDInA bhArAne vahenA2, zeraDIno bhAra laI janAra. aiguda na. ( iGgudyAH phalam phale aN tasya plakSA0 naluk) goriyAnuM ija, gaMgoriyuM - snigdhoSNaM tiktamadhuraM vAta - zleSmaghnamaigudam- suzrute 46 a0 aicchika tri. (icchayA nirvRttaH ThaJ ) 42chAthI rela, icchApUrvaka karela, manamAnyuM kArya. aiDa puM. ( iDAzabdo'styatrAnuvAke'dhyAye vA vimuktA0 a) jemAM 'IMDA'evo zabda vaparAto hoya ke Avato hoya tevo adhyAya athavA anuvAka. (kuM.) IMDAno putra, te nAmano eka purU2vasa rAjA. ( tri. eDasyedam eDa + aN) gheTa saMbaMdhI. aiDakaH (tri.) gheTuM, gheTAnI bhati - aiDakI strI. gheTI, peTIkhono samUha. aiDaviDa puM. ( iDaviDAyAH apatyam) uviDAno putra 2. pakSe Da-layoraikyam - iDavilAsthAne ailavilaprayogo'pi bhavati - (puM.) sUryavaMzI kheDa kSatriya. aiDUka na eDuka, eDUka- zabda dukha. aiNa tri. ( eNasya kRSNamRgasyedam aN) jArasiMgo kALo mRga--te saMbaMdhI kRSNamRgacarma, Una vagere. aiNika tri. (eNaM hanti ThaJ ) bhRgane uganAra. aiNIpacana tri. ( eNIpacanadeze bhavaH chAbhAvapakSe aN ) eNIpacana dezamAM thanAra. aiNeya tri. (aiNyA idam Dhak) aNIbhRgI saMbaMdhI. (puM.) eka prakArano ratibaMdha. aitara tri. (itarasya adUrabhavAdau saGkalAdi caturaryyAm aN) tara nAmanA RSinI pAse thanAra. aitareya puM. (itarasya tannAmnaH RSerapatyaM zubhrA0 Dhak) itara nAmanA RSinuM saMtAna. (na.) 'Rgveda'no eka aitareyin tri. (aitareyamadhIyate ini) 'autareya brAhmaNa' brAhmaNa, te nAmanuM eka upaniSad, vedanI eka zAkhA. veda zAkhAnuM adhyayana karanAra. aitareyI strI. ( itarasya RSerapatyaM strI. GIp) ta2 nAmanA RiSanI putrI. aitikAyana puM. strI. (itikasya RSergotrApatyaM naDAdi0 phak) iti RSinuM gotra saMtAna. Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 shbdrtnmhoddhiH| [aitizAyana-aindhana aitizAyana puM. strI. (itizasya RSergotrApatyaM naDAdi0 -aindre gurU: zazI caiva prAjApatye ravistathA-prA. sta phak) itiza RSinu ra saMtAna. purA; - kAcidaindrI samAmnAtA-jai0 nyA0 aitihAsika tri. (itihAsAdAgataH itihAsaM vettyadhIte aindrajAlika tri. (indrajAlena carati Thak) drA ThakolAsamAthI AveTalisithI prApta thayesa.. | vidyA nA2. bhAyAvI. 62. itihAsa jANanAra, itihAsa bhaNanAra. aindradyumna na. (indradyumnamadhikRtya kRtamAkhyAnam aN) aitihya na. (iti hi pAramparyopadezaH anirdiSTa- Idradyumna nAmanA rAjAne uddezIne kareluM AkhyAna. pravaktRkopadeza iti yAvat svArthe SyaJ) 5252|thii aindramahika (indramahaH prayojanaM kAraNaM phalaM vA'sya ThaJ) prApta thayela upadeza, upAkhyAnonuM varNana, iMdrano utsava jenuM kAraNa athavA phaLa hoya te. (pratyakSa, anumAna Adi, pramANonI jema aitihya aindraluptika tri. masta sanA rogAyo. paNa pramANano eka prakAra manAya che, jema ke-) | aindravAyava tri. (indrazca vAyuzca indravAyU te devate'sya) -aitihyamanumAnaM ca pratyakSamapi cAgamam / ye hi jenA deva Idra tathA vAyu hoya tevuM haviSa vagere. samyak parIkSante kutasteSAmabuddhitA / / -rAmA0, aindrazarmi puM. srI. (indrazarmaNo'patyaM bAhvA0 iJ --aitihyaM nAma Aptopadezo vedAdiH-carake / ___ Tilopazca) drazama nAmanA 2i saMtAna. aidaMparya tri. (idaMpara jya) kSetrAzaya saMbaMdha aindrazira tri. (indrazir aN) thAmInI .ti. (ida para thavAnI avasthA eTale Azaya, kSetra rAkhavuM.) aindrahava tri. (indrahU+yaJ-endrahavyaH; endrahavyasya chAtraH aidaMyugIna tri. (idaMyuge sAdhu pratiyugAdi kha) mA kaNvAdi0 aNa yA laka) andravyamA vidyAthA. yugamAM sAruM. aindrAgna tri. (indrAgnI devate'sya aN) lenA heva dra aina tri. (inaH sUryastasyedam-aN) sUryasaM.). -nirvarNya tathA agni hoya tevuM haviSa vagere. aindrApauSNa tri. (indrazca pUSA ca dvandve cAnaG indrApUSANau ___ varNena samAnamainam-rA0 ca0 6 / 25 ainasa na. (ena eva prajJA0 svArthe aN) 55. __ devate'sya aN) lenA heva ,dra tathA pUSA cha ta aindava na. (indurdevatA'sya) bhRgazAba nakSatra, yAndrAya viSa varga3- evam aindrAmArutaH, aindrAbArhaspatyaH vrata -azvinI revatI mUlamuttaratrayamaindavam / svAtiH aindrAyaNa puM. (indrasya apatyam vA. phak) drano putra.. hastAnurAdhA ca gRhArambhe prazasyate-mAtsye / aindrAyaNaka tri. (tena nivRttAdau vuJ) aundrAya 38 aindava puM. (indu+aN) yadi bhAsa, yaMdra saMbaMdhI. vagaire. -aindravastithibhistadvat saMkrAntyA saura ucyate-sU0 aindri puM. (indrasya apatyam iJ) ,drano putra. 4yaMta, si0. (tri.) yaMdranu, yaMdra lenI hevatA Doya. te viSa arjuna, vAda, AgI- aindriH kila nakhaistasyAH vagere, yaMdrano 60sa - saGkarApAtrakRtyAsu mAsaM vidadAra stanau dvijaH-raghu0 12 122 zodhanamaindavam-manu0 aindriya tri. (indriyeNa prakAzyate aN) nendriyathA aindavakizora (tri.) lIno yaMdra- endavakizorazekhara ! prakAza-pratyakSa karavA yogya, jJAnendriya saMbaMdhI. edaMparyaM cakAsti nigamAnAm-mukha0 aindriyaka tri. (indriyeNa prakAzyaH vuJ) 652nI atha aindavI strI. (indu+aN striyAM GIp) som2||7, jAvaya. tujhI, zAnendriya viSaya- yathA manorathaH svapnaH aindra tri. (indro devatA'sya aNa) ,dra saMbaMdhI, darnu, sarvamaindriyakaM mRSA-bhAga. 7 / 2 / 44 iMdra jeno devatA hoya te haviSa vagere. | aindrI strI. (indrasyeyam indro devatA'syA vA) styl, --mahItalasparzanamAtrabhinnamRddhaM hi rAjyaM padamaindramAhuH- jyeSThA nakSatra, pUrva hiza, alakSmI, 8-425250, raghu0 2 / 50. (puM. indrasyApatyam-aNa) drano putra- nAnI asayA -yaSTyAhvamaindrI nalinAni dUrvA-carake 4yaMta, maTuna, vAlI, lAra varSabhAnu me varSa.. 3. a0 (na. indraH devatA'sya) yeSThA nakSatra, saM.32, nAnI aindhana tri. (indhan aN) bhai dhana vidyamAna Doya. SuthI , hu . 64ulu, sI. sAhu, 21. bhA. (.) sUrya.. 3. Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aindhAyana - aizvaryya ] aindhAyana puM. strI. ( indhasya RSeH gotrApatyam naDA0 phak) ndha RSinuM gotrasaMtAna. ainya tri. (ine sUryye svAmini vA bhavaH Nya) sUryamAM zabdaratnamahodadhiH / thanAra. aibha tri. (ibhasyedam aN) hAthInuM, hAthI saMbaMdhI. aibhAvata puM. (ibhAvato'patyam aN ) te nAmano kheDa RSi. aibhI strI. (ibha ibhavAcakaH zabdaH astyasyAH prajJA. aN GIp ) hastighoSa nAmano velo. aiyatya na. ( iyat SyaJ ) paribhASa, saMkhyA. ai tri. (irAyAmanne pRthivyAM jale vA bhavaH aN) annamAM, pRthivImAM ke pANImAM thanAra. (7.) brahmalokamAM khAve kheDa sarovara, rAzi, Dhagalo. aikya tri. (erakA + bhavArthe kurvAdi0 Nya) merA nAmanA ghAsamAM thanAra. airAvaNa puM. ( irA-surA vanaM udakaM yatra tatra bhavaH aN pUrvapadAditi Natvam) iMdrano hAthI, bhairAvArAzvetairdantaizcaturbhistu mahAkAyastataH param / airAvaNo mahAnAgo'bhavat vajrabhRtA dhRtaH bhA0 A0 18. a0; pUrva dizAno diggaja, eka prakAranuM iMdradhanuSa, pAtAnivAsI nAgajAtino mukhiyo, eka prakArano sarpa yathA - - vAsukistakSakazcaiva nAgazcairAvaNastathA bhA0 sa0 a0 9 airAvata puM. ( irA jalAni bhUmnA santyasya irA matup masya vaH irAvAn samudrastatra bhavaH aN) drano hAthI bhairAvata, nAraMgInuM jhADa, bahuyanuM vRkSa airAvatAsphAlanakarkazena kumAra0 3 / 22; - prAvRSeNyaM payovAhaM vidyudairAvatAviva-raghu0 1136 / (tri.) samudramA thanAra. (na.) bAMdhuM ane sIdhu zatrunuM dhanuSya. (irAvatyA nadyAH sannikRSTo dezaH aNa) bhAravADa dezano khamuGa lAga. airAvataka tri. ( erAvate bhavaH vuJ ) bhAravADa he zamAM dhanAra. airAvatI strI. ( irAH santyasya bhUmnA matup masya vaH irAvAn meghaH tatra bhavA aN) vI4NI, bhairAvata hAthInI strI, vaTapatrI nAmanuM vRkSa, pAMcAla dezamAM AvelI eka nadI. airiNa na. ( iriNe - uSare bhavam aN) kheDa bhatanuM bhIhu. 471 aireya puM. ( irA bhUmistatra bhavaH Thak ) maMgaNa nAmano A. (na. irAyAmanne bhavaH Thak ) anAmAMdhI thanAra bhadya. -Rte'pyUdhmarvadhazcaivamaireyAmlasurAsavaiH- cakrapANisaMgrahe / (tri.) ana vagere. aimya tri. (irmAya hitam SyaJ ) vaidya prasiddha kheDa netrAMna. aila puM. (ilAyAH apatyam zivA0 aN) judhanI putra 3ravA zubha. (ilA pRthvI tasyAM bhavaH) bhaMgaNa A. (-purUravAstato vidvAnilAyAM samapadyata / sA vai tasyAbhavanmAtA pitA caiveti naH zrutam / / SaT sutA jajJire'thailAdAyuddhamAnamAnasuH / / -mahA0 1 / 75 / 17 / (na. ilAnAmannAnAM samUhaH aNa) anano samUha. aila tri. ( ilAyAH pRthivyAH idam aN) pRthvImAMthI thanA2 anna vagere. ailavAluka na. (elavAlukameva svArthe aN) kheDa bhatanuM sugaMdhI dravya. ailavila puM. te nAmano kheDa rAma, savidyAno putraDujera. ailAka puM. (ailAkyasya chAtraH aN yajo lopaH ) ailAkyano vidyArthI. ailika puM. (ilinyAM bhavaH Thak puMvat) te nAmano kheDa sabha, hasinIno putra. aileya puM. ( ilAyAH apatyaM Thak ) laubha-maMgala graha. (na.) te nAmanuM roDa sugaMdhI dravya. aiza tri. ( Izasyedam bhAve SyaJ ) mahAheva saMbaMdhI, za aizAnI strI. (pUrvottarayorantarAlA dik ) IzAna bhUo. saMbaMdhI - surasaridiva tejo vahniniSThayUtamaizam-raghu0 aizya na. ( Iza SyaJa) Izvara saMbaMdhI (strI IzAnasambandhinI) Izvara saMbaMdhI, za saMbaMdhI. aizI strI. (aiza + striyAM GIS) durgAddivI. aizvara tri. ( Izvara + aN) aiza zabda dukha. aizvarakAraNika puM. (Izvara aN karaNe Thak) naiyAyikanuM nAma. aizvarI strI. Izvara saMbaMdhI. eka aizvaryya na. ( Izvarasya bhAvaH SyaJ ) prabhutva, sarvazakti bhattA, haDurAI, Izvaradharma, aziyA vagere sATha mahAsiddhiyo, sarva vyAya zakti - aizvaryyasya samagrasya vIryyasya yazasaH zriyaH purA0, tasmai nizAcaraizvaryaM pratizuzrAva rAghavaH- raghu0 12/69 Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 aizvaryakarman tri. (aizvaryaM karma yasya ) 'zvarasaMbaMdhI durbhavAmuM. aiSamas avya. ( asmin vatsare ni0) yAsu varSe, khA varSamAM. aiSamastana tri. ( tatra bhavArthe Tyul tuT ca ) yAsu varSamAM thanAra. zabdaratnamahodadhiH / aiSamastya tri. (tatra bhavArthe tyap) uparano artha dukha.. aiSIka na. ( iSikameva svArthe aN ) iSIkA zabda dukhI. aiSukAri puM. (iSukArasya apatyam iJ ) 6SuDAra jaae| banAvanA2 chokaro. aiSukAribhakta puM. (tasya viSayo dezaH bhakta l) eSakArInA viSayano deza. aiSukAryAdi puM. pAzinIya vyArA prasiddha kheDa zabda samUha - yathA - aiSukAri, sArasyAyana, cAndrAyaNa, o o svarava[ paiDI terabho svara. hIrgha, pluta, te ne udAtta, anudAtta ane svarita bhedathI cha prakAre, temaja te badhA sAnunAsika ane niranunAsika bhedothI bAra prakAro thAya - te paikI 'okAra' tenuM uccAraNa sthAna iMTha-soSTya che. 377 372. (3+faq) ziola-Hi, Glauqqni, zHRYHI ane anuyAmAM vaparAya che. (puM.) brahmA. oka puM. (uc+gha casya kaH) pakSI, zUdra, Azraya, samudAya. okaja tri. (uc ka, (casya katvam) tasmin jAyate jan Da) ghera pANesAM (pazu vagere.) okaNa puM. (uc-vic + oH san kaNati kaN ac) DezanI DIDI, hU bhAIe.. okaNi (uc-vica in vA ) uparano artha dukha. okaNI strI. (o kaNa ac GIp ) sImAvartI bhaMgala okas na. (uc+asun) ghara, rasoI Azraya, nivAsa, vanaukasaH, tridivaukasaH, divaukasaH, jalaukasaH vagere. - saptarSINAM tu yat sthAnaM smRtaM tadvai vanaukasAmvi0 pu0 116 | 37 okivas tri. (uc+samavAye kvasu vede ni0) khetra thayesa. [aizvaryakarman - ogha dvayAkSAyaNa, . tryAkSAyaNa; auDAyana, jaulAyana, khADAyana, dAsamitri, dAsamitrAyaNa, zaudrAyaNa, drAkSAyaNa, zAyaNDAyana, tArkSyAyaNa, zaubhrAyaNa, sauvIra, sauvIrAyaNa, zayaNDa, zauNDa, zayANDa, vaizvamAnava vaizvava, naDa, tuNDadeva, vizvadeva, sApiNDi / aiSTika puM. (iSTervyAkhyAno granthaH Thak ) prema dRSTinuM vyAkhyAna hoya tevo graMtha, antarvedikAmAM thanAra koI urbha, haSTisAdhanamAM samartha. aihalaukika tri. ( ihaloke bhavaH ThaJ dvipadavRddhiH ) soGamAM thanAra, saiDiGa, hunyavI. aihika tri. (iha bhavaH kAlAT ThaJ) khA sobhAM dhanAra khA so'mAM bhagavesa, hunyavI. - kvacidrumavadaihikArtheSu raMsyan yathA vAnaraH sutadAravatsalo vyavAyakSaNaH - bhAga0 5 / 14 / 32. okula puM. (uc+ulak nyaGkvA0 ni0 ku) ghano poMDa, khaDaghA seDela gha - okulastu gururvRSyo madhuro balakArakaH / raktapittApahaH snigdho hRdyo madavivarddhanaH / / rAjani okodanI strI. (okaH AzrayaH mUrddharUpaM adanaM yasyAH GIp ) thu, dezano DIDI.. okkaNI strI. (uc+vic oka satI kaNati kaN+ac gau0 GIp ) uparano artha dukha.. okya tri. (okase hitaH yaH) khAzrayane mAre hitArI. okh (bhvA0 para0 sa0 seT Rdit-okhati vagere) zobhAva, khaTAva sa40, suDAvu, zoSaNuM, zaktivAjA thayuM, samartha tha; aka0 ogaNa tri. (avagaNyate ava + gaN+karmaNi ghaJarthe ka saMpra0) avagAnA 42vA yogya, usI tarIDe gAvA yogya. ogIyas tri. (ojIyas vede ni0 ) atyaMta tersvI. ogha puM. (uc+ghaJ pRSo0 ghaH) samUha, pAzInoM vega, utAvaLuM nRtya vagere, traNa vAghavidhiomAMthI eka, kheDa sAdhyAtmika tuSTi, paraMparA- bhaGgIbhaktyA viracitavapustambhitAntarjalaughaH megha0; - ravipItajalA tapAtyaye punaroghena hi yujyate nadI- ku0 4 / 44 / Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ogharatha - odanapAkI] zabdaratnamahodadhiH / 473 ogharatha puM. (oghavato nRpateH putraH) khodhavAna rAbhana | ojasvin tri. ( ojo'styasya matup vini) javAna, tersvI - ojasvivarNojjvalavRttazAlinam - zizu0 ojasvitara tri. ( atizAyane tarap, tamap vA ) atyaMta janavAna, atyaMta tersvI - ojasvitamaH ojasvitA strI. (ojasvino bhAvaH tal-tva) putra. oghavat tri. (oghaH jalavegAdirastyasya matup masya vaH) pAzInA vega vagerethI yukta (puM. oghaH jalavegAdirastyasya matup masya vaH) te nAmano kheDa rA. oghavatI strI. ( oghaH jalavegAdirastyasya striyAM GIS) khodhavAna rAmanI hunyA, usa vegAddivAjI nahI - eSA sarasvatI ramyA divyA caughavatI nadI - bhA0 va0 139 oGkAra puM. (om-svarUpe kArapratyayaH) oNkaarpraNavamaMtra, kAzImAM rahela eka zivaliMgano bheda. -oGkAraH pUrvamuccAryastato vedamadhIyate, -oGkArazcAthazabdazca dvAvetau brAhmaNaH purA / kaNThaM bhitvA viniryAtau tasmAnmAGgalikAvubhau / / - durgAdAsaH, - prANAyAmaistribhiH pUtastata oGkAramarhati manu0 275 oGkArA strI. juddhanI kheDa zaktihevI. oGkArezvara puM. azImAM Avedu kheDa zivasiMga. oj (curA0 ubha0 aka0 seT ojayati, ojayate) baLavALA thavuM, baLavAna thavuM. oja puM. (oj+ac) jAra rAzisabhAMnI viSabha kheDInI rAzi, kheDI, viSama saMkhyA. ojas na. ( ubj + asun balope guNaH) hIpti, aMti, prAza, jaNa, sAmarthya, viSabharAzi, zAstra vageremAM duzaNatA, dhAtute4, jJAnendriyonuM sAmarthya, jaaa, - teSAmidaM tu saptAnAM puruSANAM mahaujasAm / manu0 1 19, - eSa hyatibalaH sainye rathena pavanaujasA - rA0 7 / 29 / 12; 2, vega, gati, te nAmano avyano kheDa guza, gaurIrIti -ojaH samAsabhUyastvaM mAMsalaM padaDambaram / zarIramAM dhAtupoSaka kheDa vastu hRdi tiSThati yacchuddhaM raktamISat sapItakam / ojaH zarIre saMjAtaM tannAzAnnAzamRcchati / / -rudraujasA tu prahRtaM tvayA'syAm - raghu0 1 / 19 ojasAkRta tri. (tRtIyAyAH aluk ) aash-jjthiisAmarthyathI karela. ojasIna na. ( ojo'styatrAhani ityarthe kha) aMtimAna hivasa, zaktizAjI, masUta ojasya na. (matvarthe yat) uparano artha kho. ojasvat tri. (ojo'styasya matup masya vaH) jaNavAna, te svI.. aNavAnapazu, te4svIpaNuM. - ojasvitvam ojAyitam (nAmadhAtu, oja ya kta) sAhasamaya yarA, hiMmatamaryo vyavahAra. ojiSTha tri. (atizAyane iSThan Iyasun vA ) -ojIyas atyaMta baLavAna, atyaMta tejasvI. ojman tri. (A+vaj+Dvanip) 27 // 42nAra. (puM.) vega. oDava (puM.) pAMtha svaravAnI ho rAga, RSala ane paMyamaraDita jADInAM pAMya-niSAha, gAMdhAra, SaDUTha, madhyama ane dhaivata--svarUpavALA pAMca rAgavALo rAga, oDikA strI. (3+Da tasya nettvam GIp svArthe ka hrasvaH) nIvAra nAmanuM tRNadhAnya, sAbho - nIvAraH zItalo grAhI pittaghnaH kaphavAtakRt / / - bhAvapra0 (strI GIp ) - auDI / oDU na. ( A + ISat unatti und + rak-dasya DaH) bhasudhanuM sa - oDrapuSpapriye'mbike - harAnandaH / (puM.) utsa deza oDhiyA-orisA deza. pauNDrakAzcauDradraviDAH kAmbojA yavanA zakAH - manu0 10 / 44 oDrapuSpa puM. (oDraM puSpaM yasya) bhasuhanuM ADa. oDrAkhyA strI. bhasudhanuM vRkSa oNa (bhvA0 para0 sa0 seT-oNati) 62 42, jaseDabu - oNati dhanaM caura:- durgA0 oNi tri. (oN+in ) 62 42nAra, jase nAra. oNI strI. dvi. svarga jane pRthivI.. ota tri. ( A-veJ + kta) parovAyesa, tAo, vastrano lAMbo tAMtaNo, aMdara vyApta thayeluM. otaprota tri. saMjA ane pahopArdhanA AdhAre khArapAra sIveluM, badhI dizAomAM phelAyeluM. otu puM. strI. (av + tun UTh guNaH) jilAo, jisAThI. odatI strI. ( uSasi niru0 ) prabhAta paroDha. odana puM. ( und + yuc nalopo guNazca ) rAMdhelA yojA, bhAta, bhegha, haniyA sAthai dUdhamAM paDAvesuM ana odanapAkI strI. (odanasya pAka iva pAko yasyAH GIS ) nIla jhIMTI nAmanI eka vanaspati, eka jAtanI auSadhi.. Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 shbdrtnmhoddhiH| [odanAhvayA-oSTha odanAhvayA strI. (odanasya Ahvayo yasyAH) meM | olla puM. (ola pRSo0) sU25 me tano 6. tanI vanaspati. oSa puM. (uS+ghaJ) &, 43, MNata26. (na.) 27, odanikA strI. nAyano artha humo. 49.. odanI strI. (odana ivAcarati odana+AcAre kvip | oSaNa puM. (uS+lyu) 64 2sa., dlvii. 2sa.. tataH ac gaurA0 GISa) patA nAme, vanaspati. | oSaNA strI. (uS+lyu GISa) me tana, 2.5. (strI.) odanikA / oSadhi puM. (oSaH pAko dhIyate'tra oSa+dhA+ki) odanIya tri. (odanasya hitAdau cha) mAtanaM ut.||24. atra vagere auSadhi, phaLanA pAkavAthI jeno nAza odanya tri. (odanasya yat vA) 52na. sa. 4ii. thAya te auSadhi-DAMgara java vagere; somano choDa, opaza (veda) taDiyo, avajana. pU2- bhavanti yatrauSadhayo rajanyAmatailapUrAH surataodma puM. (und+man ni0) winj, mIna tha. pradIpA:-kumAra0 1 / 10. odman tri. (und+manin nalopaH) auSadhi. oSadhigarbha puM. (oSadhInAM garbhaH utpatti yasmAt) om avya. (ap+man) prava. maMtra -omityucyatA- ___ yaMdra, sUrya. mamAtyaH-mA0 6, - omityuktavato'tha zAGgiNa oSadhija tri. (oSadhibhyo jAyate jan+Da) auSadhimAthI iti -zizu0 1 / 75, - dvitIyazcedomiti brUmaH-sA0 tyana. thayesa, auSadha, bhani-(jvalayatauSadhijena da01, AraMbhamasvA2i, -akAro viSNuruddiSTa vahninA- zizu0 ukArastu mahezvaraH / makAreNocyate brahmA praNavena oSadhipati puM. (oSadhInAM patiH) yaMdra, 752, saumasatA. trayo matAH / / manumatimai, dUra 42vAmai, asvI2wi, oSadhiprastha puM. (oSadhiyuktaM prasthaM yatra) himAlayana bhaMgaNamA- vAGmayaM praNavaH sarvaM tasmAt praNavamabhyasetU AdhAnI- tat prayAtauSadhiprasthaM siddhaye himvtpurm| zubhama, zeya. bahAma -tat sat' iti nirdezo ku0 6 / 33, -Aseduropadhiprastham-ku0 636 brahmaNastrividhaH smRtaH / tathA 52me.va.2 me.vA sAthamA | oSadhI srI. (oSadhiyuktaM prasthaM GIS) haivAnI patnI, varAya cha - oGkArazcAtha zabdazca dvAvetau brahmaNaH -udbhijjAH sthAvarAH sarve bIjakANDaprarohiNaH / purA / kaNThaM bhittvA viniryAtau tena mAGgalikAvubhau / / oSadhyaH phalapAkAntAH bahupuSyaphalopagAH / / sanna oman puM. (av+manin UTa guNaH) 21 // 42, vagere auSadhi, phaLanA pAkavAthI jeno nAza thAya te 2kSae. mauSadhi- i // 2 4. kore -oSadhInAM parAM prApti omanvat tri. (omA vidyate'sya matupa masya vaH) kazcid veditumarhati / yogavinnAma-rUpajJastAsAM rakSaNa karanAra. tattvaviducyate / / omAtra tri. (omnA trAyate trai+ka nalopa-dIrgho) 2395 | oSadhIpati puM. (oSadhInAM patiH) yaMdra, 52, somasatA. 2nA2, jayAvanA2. oSadhIza puM. (oSadhInAM IzaH) 652no artha hune, omya tri. (omani hitaM yat TilopaH) 265bhATa ___ -oSadhIzaH kriyAyonirambhoyoniranuSNabhAk -harivaMze 468. omyAvat tri. (tato'styarthe matup pUrvasya dIrghaH) 26e. oSam avya. (uS+Namul) vAraMvA2 5.4vAna, vAraMvAra mATe hitavALuM. pANIne. ola puM. (onatti A+und+ka nalope pRSo0 dasya oSiSTha tri. (uS dAhe+Nini atizayena oSI+iSTan latvam / sU25, . tano 46. -zUraNaH kanda ___ TilopaH) atyaMta. ss.. olazca kandalo'zoghna ityapi / (tri.) mA.na. oSTrAvin tri. (uS karaNe STran tadastyasya vini) olaj (idit bhvA0 para0 seTa-olaJjati) ye jenA vaDe dAha thAya te vALuM, dAhanA sAdhana yukta. 34. oSTha puM. (uSyate uSNAhAreNa uS karmaNi thal) Doha olaNDa (idit bhvA0 para0 sa0 seTa-olaNDayati- __ -tAmrauSThaparyastarucaH smitasya-kumA0, -umAmukhe __ olaNDayate, olaNDati)-34, nin6 42vI.. bimbaphalAdharoSThe vyApArayAmAsa vilocanAni / olaj (bhvA0 para0) 34ii. he, 6mj. -kumA0 3 / 67 tirnu. Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ oSThaka-aunasika shbdrtnmhoddhiH| 475 oSThaka tri. (oSThe prasitaH kan) bInA saM.2782ma | oSThopamaphalA strI. (oSTha upamIyate'nena oSThopamaM bhAsata. phalaM yasyAH) gAlona 3, liMbasa nAma. vRkSa.. oSThakoSa pu. (oSThasya kopo yatra) 'suzruta' namana | oSNa puM. (ISaduSNaH A+ uSNa) 8 // 2 ||2m. vaidyaka graMthamAM kahela te nAmano eka mukharoga. oSThya tri. (oSThe bhavaH tatra bhavAdau yat) DobhA moSThamAha meM. (oSThasya mUlam jAha) 8.6rnu bhUga. thanAra, uvarNa ane pavarga vagere, je hoTha upara rahe che. ochapAka tri. rahIma 60241. oSNa tri. (ISad uSNaH) thoDaM ||2m.. oSThapuSpaM ma. (oSThopamAna puSpaM yasya) DI. u | oSThyayoni strI. DI6 nithI. 64na thana2. savANu, dhu vRkSa, pIriyAna Au. . oSThyasthAna na. 4 DothA. ayyAzaya te. oSTharoga pu. (oSThasya rogaH) DIna. 22 -karkazI oha puM. (A+vaha ghaJarthe ka saMpra0) sArI rAta 43, paruSau stabdhau saMprAptAnilavedanau / dAlyete paripAcyete ya, 4.5 deg4. (tri. A+kartari mUlavibhujA0 ka) oSThau mArutakopataH / / -nidAne / vanAra, 252, saI nAra. oSThAvalopya tri. DI. MUSLtd. | ohabrahman puM. (Uha eSAM brahma iti vA niruktokteH oSThI strI. (oSTha ivAcarati oSTha+kSip tataH ac pRSo0 Uhabrahmayukta) hAthI. yuta.. gaurA0 GIS) sonu vRkSa, Cine nAma vRkSa.. | ohas tri. (A+Uha+asun) vaDananu sAdhana stotra vagere. ( au au 252 // l 4.4. yauhamA 252. hAdha, pyuta-ta. jana | aukhya tri. (ukhAyAM saMskRtaM yat tataH svArthe SyaJ) udAtta, anudAtta ane svarita bhedathI cha prakAre, hAMDalI athavA tapelImAM rAMdhela anna vagere. tama4 te. adhA sAnunAsi mana.ni.2.nuFuA. AalthI. aukhyA strI. te. nAma.nI. ma. na... mA2 2. thAya-ta. pai.51. 'mau||2' tenu thyA25 aukhyeyaka tri. (ukhyA jAtAdi kAdi DhakaJ) yA sthAna 38-sIya che. nagarImAM utpanna thayela vagere. au avya. (A+av+kvip+UTa) mo.sAvaalvi, | augrasena puM. (ugrasena aN) asenano putra sa.. saMbodhanamaivirodhamA bhane niyama vapa2rAya che. Agrya na. (ugra SyaJ) dRDhatA, bhISatA, dU2tA. (puM.) mananta, zeSanAra. (strI.) pRthvI.. augha puM. (vahati puMsi saMjJAyAM ghaH tataH svArthe aN) auktha puM. (uktha gargAdi0 apatye yaJ aukthyaH | pAno samudAya, pAena 12. tasya chAtraH) au.4thyano vidyArthI, pATha 42vAnI | | aucathya puM. (ucathyasya apatyaM aN pRSo0) hI viziSTa rIta. tamasa nAmano RSi. (6) utathyano putra dIrghatamasa. aukthika tri. (ukthaM sAmAvayavabhedam vettyadhIte vA Thak) aucitI strI. (ucitasya bhAvaH SyaJ SittvasAmarthyAt ultha nAmanA 'sAmavedanA bhAgane jANanAra tathA strItvamapi tatra DIN yalopazca) yogyatA bhaNanAra. -sAmarthyamaucitI dezaH kAlo vyaktiH svarAdayaHaukthikya na. (ukth Thak SyaJ) 65thanI 418, 'sAmave.' sA0 da0 2. aukthya na. (teSAM dharmaH AmnAyo vA tataH jya) aucitya na. (ucitasya bhAvaH SyaJ) yutapa, yogyatA aukithakono dharma athavA AmnAya. -etA api yathaucityAduttamAdhamamadhyamAH -sA0 da0 3 aukSa na. (ukSNAM-vRSANAM samUhaH aN TilopaH) mahIno auccaiHzravasa . (uccaiH zravas aN) iMdranI. ghoDa.. samUDa. (tri. tasyedam aNa) 56 saMdhI. auccya na. (ucca SyaJ) dezAta2, nu, naMtara.. aukSaka na. (ukSNAM samUhaH vuJ) honI samUDa. aukhIya tri. (ukhena proktamadhIyate chaN) 64. nAmanA aujasika tri. (ojasA varttate Thak) zUravIra, jasavAna, tasvI .. RSie kahela brAhmaNa graMthane bhaNanAra. Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 shbdrtnmhoddhiH| [aujasya-autpAtika aujasya na. (ojas+svArthe SyaJ) bhI, ta04, 5, | auttama tri. (uttamena nirvRttAdi saGkalA0 aN) uttama ____vanazati, l, sphUrti. vaDe karela-banAvela, uttamanI pAseno pradeza vagere. aujjayanaka tri. (ujjayinyAM jAtAdi dhUmA0 vuJ) auttamarNika na. (uttamarNa Thak) 42%, *... ujjayinI nagarImAM utpanna thayela vagere. auttami puM. (uttamasya apatyaM iJ) yau6 bhanumImAthI. aujjihAni puM. strI. (ujjihAnasya apatyamata iJ) te nAmano trIjo manu. 6DAnana apatya-cho. auttara tri. (uttarati asmAt ud+tR apAdAne ap aujjavalya na. (ujjvala SyaJ) siti, 3degdeg4m5j. tataH aN) 6taranAra, duHgarnu nivaa24|| 422. auDa tri. (und+ka na lopaH dasya Da svArthe aN) auttarapathika tri. (uttarapathena gacchati tenAhRtaM vA ThaJ) uttara mArge janAra, arcirAdinA mArge janAra eka auDava puM. (auDava svArthe aN) te. nAmanI meM ____640sa, te. 43 sAla.. rAganI meha-auDavaH paJcabhiH proktaH svaraiH SaDbhistu auttarapadika tri. (uttarapadaM gRhNAti Thak) uttara pahane. SADavaH / saMpUrNA saptabhiH proktA rAgajAtistridhA grahaNa karanAra, matA / / -saMgItaratnAkaraH / auttaravaidika tri. (uttaravedyAM bhavaH Tha) 6ttara swi auDavi tri. (auDavaM rogavizeSamanuzIlayati iJ) saurava thanA2. nAmanA rogano abhyAsa karanAra. auttarAdharmya na. (uttare ca aghare ca teSAM bhAvaH SyaJ) auDupa tri. (uDupena nirvRttAdi saGkalAdi aN) yaMdrathA __ ya-nIya bhAvanI sthiti. banela-taiyAra thayela, vahANathI banela-taiyAra thayela, | auttarAha tri. (uttarasmin kAlAdau bhavaH uttara+AhaJ) caMdra athavA vahANanI samIpano pradeza vagere. utta2. Mi nA2. auDupika tri. (uDupena plavati tarati Thak) 48thI | auttareya puM. (uttarAyAH apatyam Dhak) vi.248 20%ii . ta.282, 45thI . 4.5 482.. putrI uttarAno ne abhimanyuno putra, parIkSita rAjA. auDumbara tri. (uDumbarasya vikAraH) 52mAMthI. banAveda | auttAnapAda puM. (uttAnapAde nRpe bhavaH aN) 6dline pAtra. 42 -gRhItvauDumbaraM pAtraM vAripUrNamudaGamukhaH- 2%Ano putra-dhruva -auttAnapAde bhagavAMstave zAGgadhanvA, devalaH / narAno vi.2, tAmrapatra. (puM.) . devaH kSiNotvavanatAtiharo vipakSAn / - bhA0 tano tapasvI -vaikhAnasA vAlikhilyauDumbarA phenapA 4 / 10 / 30, -grahANAmuparisthitanizcalatArA, uttara vane-bhAga0 3 / 12 / 43, me.. tano bhaDAna DaoDha - hAbha sthita tA28, -dhruvasyottAnapAdasya brahmoSaNA rugdAharAgakaNDUbhiH parItaM romapiJjaram / uDumbara- tathaiva ca-bhA. anu. a. 3. / / phalAbhAsaM kuSThamauDumbaraM vadet / / -nidAne, te. nAmano. autthitAsanika tri. (utthitAsana Thak) asA bhATe me. yama. Asanono prabaMdha karanAra amaladAra. auDulomi puM. strI. (uDulomno'patyam bAhvAdi0 iJ) autpattika puM. (utpattyA bhAvena aviyuktaH Thak) domana saMtAna-cho. sa74, maMta, nitya saMbaMdha -autpattikastu auDU puM. (oDradezAnAM rAjA aN) mozano. zabdasyArthena sambandhaH / (paM. utpatterbhAvaH svakAla: ___(morisaurl.) 2% athavA te. zima 22 // 2... tatra bhavaH Thaka) sakSa, svabhAva -tannizamyAtha harmyasthA autathya puM. aucathya 206 mI. tathya.dura. saMdhI, autpttikmniissyaa-bhaag065|10, -autpattikenaiva utathya kuLamAM utpanna, utathyano putra dIrghatamas. saMhananabalotpetA:-bhAga0 5 / 2 / 21, abhaMgarI , autkaNThaya na. (utkaNThaiva cAturva, svArthe SyaJ) 636t, saMzzarj, sau.38. bhAturatA, CLAAL, 27. autpAta tri. (utpAtasya tajjJApakazAsrasya vyAkhyAno gautkarNya na. (utkarSa+svArthe SyaJ) 65, ti, granthaH tatra bhavo vA RgayanA0 aN) utpAtane ' yatA, zreSTha5. jaNAvanAra graMthanuM vyAkhyAna athavA temAM thanAra. aukSepa puM. strI. (utkSepasya urdhvakSepakasyApatyaM zivA0 | autpAtika tri. (utpAte daivAriSTe bhavaH Thak) 64udi ANa) 6tuk, saMtAna-cho. th||2 -autpAtikaM megha ivAzmavarSam -raghu0 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ autpAda-audArya] shbdrtnmhoddhiH| 477 autpAda tri. (utpAdaM tadAvedakaM granthaM vA vettyadhIte vA | audaJcavi puM. strI. (udaJcorapatyaM bAhyA0 iJ / ) tatra bhavo vA RgayanA0 aNa) bhAvo.nI.6tpattine, udaMca nAmanA RSinuM saMtAna. ena2. 6tpatti vanAra thane, bhAnA2, te | audaJci puM. strI. (udaJcasyApatyaM iJ) 6dhyano apatya graMthamAM thanAra. -saMtAna. autpuTa tri. (utpuTena nirvRttAdi caturarthyAm aNa) 6.5Te- | audanika tri. (odanAya prabhavati saMtApA. ThaJ) 2soI khullAe banAvela, utpaTanI samIpano pradeza vagere. 282, 2sodhyo. autpuTika tri. (utpuTena harati utsaGgA0 Thak) 6Y2 audanya puM. (udanyAyukte RSau bhavaH aN) te. nAmanA mukhI rIta. nAra. autputika tri. (utputena harati utsaGgAdi0 Thak) 64vana audapAna tri. (udapAnAdAgataH zuNDikA0 aN) 20%. levA yogya kara vagere, udapAna nAmanA gAmamAM thanAra, nAmanA vaidika saMskArathI yukta karavA vaDe laI janAra. autsa tri. (utse bhavaH aJ) parvatamA 7258mA thanA2. pANInA havADAmAM thanAra. autsaGgika tri. (utsaGgena harati Thak) pomaias audabhRjji puM. srI. (uddhRjjasya apatyaM iJ) bhRSThano putra. 4nA2. audamedhi puM. strI. (udamedhasya apatyaM iJ) meghanI autsargika tri. (utsarge sAmAnyadhiM harati ThaJ) sAmAnya putra-saMtAna.. vidhine yogya. audamedhIya tri. (ume'dheridaM raivatakAdi0 cha) 6 . autsAyana puM. srI. (utsa-RSibhedastasya gotrApatyam saMbaMdhI.. ___ azvA. phaJ) utsa. RSirnu saMtAna. audayika tri. (udaye lagnakAle bhavaH ThaJ) nANe. autsukya na. (utsukasya bhAvaH SyaJ) 6381, 6tsADa / thanA2. -ityautsukyAdaparigaNayan guhyakastAM yayAce-pU0 | audarika tri. (udare prasitaH Thak) peTamara, me.. megha0 5, -iSTAnavApterautsukyaM kAlakSepAsahiSNutA / / paDha- sarvamevaudarikasyAbhyavahAryyAya kalpate -nATa0, cittatApatvarA-sveda- dIrghaniHzvasitAdikRt / / -sA0 - svodarapUraNAzaktinimittakanindAtyAgecchAvijigISA da0 3 / 156, -autsukyena kRtatvarA sahabhuvA / tayA rahitaH -ramAnAthaH / vyAvartamAnA hviyA-ratnA0 1 / 2 audaryya tri. (udare bhavaH yat udaryaH tataH svArthe aN) audaka tri. (udakena pUrNaM gRhNAti udakasyedaM vA aN) peTamAM thanAra, aMdara dAkhala thayela, peTano agni pANIthI bharelo ghaDo laI janAra, pANI saMbaMdhI, . laI janAra pANI saMbaMdhI | vagere, garbhamAM rahela. 5||iim thanAra - audakenaiva vidhinA nirvapet | audala puM. te nAmAnA . Si. dakSiNAmukhaH -manu0 / (tri. udake bhavaH aN) audavApi puM. strI. (udavApasya apatyaM iJ) 6404no pAemA 2 - -sthalajaudakazAkAni puSpamUla putra-saMtAna. phalAni ca-manu0 audavAhi puM. strI. (udavAhasya apatyaM iJ) 6vAnI audaki puM. strI. (udaka+apatyArthe iJ) 63 nAmanA putra-saMtAna. audazvita tri. (udazciti takrabhede saMskRtaH aNa) me RSituM saMtAna. (puM. tataH svArthe dAmanyAdi cha) prakAranI chAzamAM (maThAmAM) saMskAra yukta karela bhakSya -audakIyaH / audaGki paM. strI. (udaGka+apatyArthe iJ) 65 binu / dravya, 4si vagere. (tri. udazviti takrabhede pakSe Thak) -audazvitkam / saMtAna. (puM. udaGka svArthe cha, - audakIyaH / / audasthAna tri. (udasthAnaM zIlamasya chatrAdi Na) 4901 audajJAyani puM. strI. (udajJasya RSerapatyaM tikA. phiJ) | sthAnamAM rahevAnA svabhAvavALuM. 6. RSituM saMtAna-cho.. audArya na. (udArasya bhAvaH guNavacanatvAt SyaJ) audaJcana tri. (udacyate-utkSipya dhriyate'smin udaJcano udAratA, vAkyanA 'arthanI saMpatti, vANIno eka jalAdhAramaNikastasyedam aN) 42 pAtra. saMdhA.. guNa audArya, sAhityamAM nAyakano ayatnasiddha Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 shbdrtnmhoddhiH| [audAsInya-aupakaNika sAvi.saM.12. -sa sauSThavaudAryavizeSazAlinI / audAlaki puM. strI. (uhAlakasyaSairapatyaM can) 6045 vinizcitArthAmiti vAcamAdade-kirA. 13, -audArya ____RSinI putra. gautama RSi, arthasaMpattiH -mallinAthaH, -zobhA kAntizca dIptizca auddhatya na. (uddhatasya bhAvaH) Gaus, vinaya, mAdhuryaM ca pragalbhatA / audAryaM dhairyamityete saptaiva 3351, sasA - auddhatyamAyojitakAmasUtramsyurayatnajAH / / -sA0 da0 mA0 1 / 4, - asuuyaa'nygunniinaamauddhtyaadshissnnutaa| audAsInya na. (udAsInasya bhAvaH SyaJ) 60sInatA, bhrUbhaGgadoSasaMghoSaraktAkSiyakRtAdikRt / / -sA0 da. madhyasthatA, taTasthapaNuM, rahitapaNuM, roganivRtti- 3. pari0 paryAptosi prajAM pAtumaudAsInyena vartitum-raghu0 auddhArika tri. (uddhArAya uddhRtya dAnAya prabhavati ThaJ) 10 / 25 vibhAga kALa uddhAra mATe apAtuM eka dravya - audAsya na. (udAste ud+As+ ac) vai2025, 20- ___ 'viprasyauddhArikaM deyamekAMzazca pradhAnataH / " zUnyatA, manoyogano vi24, ma.sApa - idAnI- audbhAri puM. (udArasyarSerapatyaM iJ) 66m||2. RSina), maudAsyaM yadi bhajasi bhAgIrathi ! -gaGgA0 4, - audAsyasaMvidavalambitazUnyamudrAmasmin dRzornipatitA- audbhijja na. (udbhidya jAyate jan+Da svArthe aN) mavagamya bhaimyAH / / -naiSa0 eka jAtanuM mIThuM. jamIna phADI potAnI meLe nIkaLanAra audumbara tri. (udumbara aJ) 52nA vRkSathI banera jharaNAnuM pANI. agara tenAthI prApta. (I.) jyAM uMbarAnA jhADa audbhida na. (udbhinatti ud+bhid+ka syArthe aN) vizeSa hoya evo pradeza. 652nI. 2. humI -audbhidaM pAMzulavaNaM yajjAtaM audIcya tri. (udIcI yat) uttara hisAthe. saMjaya bhUmitaH svayam / / -bhA0 pra0 pUrvakha0 rAmanAra. audbhidya na. (udbhido bhAvaH SyaJ) vRkSa. vagairenI audumbaraka puM. (udumbarasya viSayo dezaH rAjanyA0 vuJ) utpatti. (4sana viSayanoheza. (na. udambarANAM samahaH) audyAva tri. (udyAvasya vyAkhyAno granthaH tatra bhavo vA uMbarAno samUha. RgayanA0 aN) 62vanA vyANyAna. 35. tha, te. audumbarAyaNa puM. strI. (udumbarasyagotrApatyam naDA. phak) graMthamAM thanAra. udbara RSino putra-saMtAna, e nAmano vaiyAkaraNa. audraGki tri. (udraGga ThaJ) 42no saMgrA. audgAtra na. (udgAturdharmyam RdantatvAt aJ) udl audvAhika tri. (udvAhakAle labdhaM dIyate vA ThaJ) RtvijanA dharmanuM, UMce gAvArUpa karma, UMcethI vivAs stNe. meNaveDaM athavA apAtuM strIdhana -vidyAdhanaM gAvApaNuM. ta yada yasya tata tasyaiva dhanaM bhaveta / maitramaudavAhika audgAhamAni puM. sI. (udgAhamAnasyApatyaM iJ) caiva mAdhuparkikameva ca / / -manu0 9 / 206 62||maann saMtAna-putra, putrI.. audvepa tri. (udvepa caturAM saGkalA0 aN) 5.ne.sI. audgrabhaNa tri. (udgrahaNAya sAdhu aN vede hasya bhaH) thayela, tenI najIkano deza vagere. ye. a 42vAna sAdhana.. (na. udgrahaNAya sAdhu audhasa tri. (Udhas+idam aN) bhAMya. saMbadhI aN vede hasya bhaH) -audagrahaNam / ___416 saMdhI . auddaNDaka tri. (uddaNDasya sannikRSTadezAdi arohaNA0 vaja) audhasya na. (udhara uddaNDanI pAseno pradeza vagere. aunatya na. (unnata SyaJ) yAs, 2. 4 te. auddAlaka na. (uddAlena uddalanena nirvRttaH aN saMjJAyAM aunnetra na. (unnetuH karma bhAvo vA udgAtrAdi0 aJ) kan) |nA hImo hu reDaM madha -prAyo utA nAmanA RtvijanuM karma, UMce laI janArAnuM valmIkamadhyasthAH kapilA svalpakITakAH / kurvanti , netApi. kapilaM svalpaM tat syAdauddAlakaM madhu / / , -auddAlakaM / aupakarNika tri. (upakarNaM prAyabhavaH Thak) jAnanA rucikaraM svayaM kuSThaviSApaham-vaidyake (bhA0 pra0) pAse. rAma thanA2 -aupakarNikalocanaH-bhaTTiH / Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aupakalApya-aupapattika shbdrtnmhoddhiH| 479 aupakalApya tri. (upakalApe bhavaH parimukhA0 jya) | aupadravika puM. (upadravamadhikRtya kRto granthaH) 6padravane. kalApanI pAse thanAra. uddezIne karelo graMtha, "suzruta'no eka adhyAya. aupakAyana puM. strI. (upakasya gotrApatyaM naDA0 phak) | aupadraSTya puM. (upadraSTra svArthe Syab) puruSamedha yajJanI upakanuM saMtAna gotrApatya. heta. aupakAryA strI. (upakasya nivAsArtham) 759, bha75, aupadharmya puM. (upadharma+svArthe cAturva0 SyaJ) so tabu, 23411. dharma, nIya dharma, dharmadoDa, mithyAdha -lokAn ghnatA aupakurvANaka tri. (upakurvANa phak) amu smyno| mativimohamatipralobhaM vezaM vidhAya bahu bhASyata ___ yArI, 65.vA.nI. saMdhI. aupadharmyam -bhAga0 -2 / 7 / 78 aupagava puM. strI. (upagato gaurasya upagurgopaH tasyApatyaM / aupadhika tri. (upAdhi ThaJ) 601, 61400. aNa) govAmana cho72-saMtAna.govAmana gorano aupadhenava puM. (upagatA dhenurasya tasyApatyam aNa) putra, govALanuM lakSaNa cihna agara samUha. 'suzruta'mAM batAvela dhanvantari pratye prazna karanAra te aupagavaka tri. (aupagavasyedam gotracaraNAd vuJ) nAmanA eka RSi. au5va. saMbaMdhI tathA. mAveta. (na.) (tri.) aupadheya na. (upadhIyate ityupadhiH rathAGga tataH svArthe ThaJ) aupagavonI bhaktivALuM. 2thanu paiDu, 2thAMga. aupagavi puM. strI. (upagato gAM giraM patitvena upagavo aupanayanika tri. (upanayanaM prayojanamasya Thak) 64nayana gISpatiH tasyApatyam chAtro vA ib) pRspatino saMskAra, janoIno vidhi, upanayana saMskAranuM sAdhana putra, 1.spatimA vidyArthI uddhava - aupagaviruddhavaH- -eSa prokto dvijAtInAmaupanayaniko vidhiH -manu0 / zrIdharaH / -aupanAyanikam / aupagrastika puM. (upagrastaM grAsakAlaM bhUtaH svasattayA aupanAsika tri. (upanAsaM bhavaH Thaka) 13. pAse. vyAptaH ThaJ) aDanA samayamai aDathI. vyApta thanA2. thayela sUrya ke caMdra. aupanidhika na. (upanidhireva svArthe Thak) thA55 aupacandhani puM. (upacandhanasya apatyam iJ) tanAmanA tarIke mUkeluM dravya. ma. RSi.. aupaniSatka tri. (upaniSadA taduktopadezena jIvati aupacArika puM. (upacAra+svArthe vinayAdi Thak) 64yAra vetanA0 Thak) 64niSabha De pazithI. vanA2. 2. sakSauthI. samavag, mAro5. (tri. upacAraH aupaniSada puM. (upaniSatsvevAbhivyajyate zaiSiko'N) prayojanamasya Thak) 65yAra prayo4. vernu cha te. "64niSa' mAtrathI. va yogya 52mAtmA. aupacchandasika tri. (upacchandasA nirvRttaM vA. Thak) (puM. na.) 'upaniSat' pratipAya 525., pratipAina anukULapaNAthI karela. (3.) te nAmano eka chaMda 7282 paniSata, tho ko2. (tri. upaniSada idaM puSpitA-puSpitAgrAbhidhaM kazcidaupacchandasikaM viduH / aNa) upaniSad, upaniSada saMbaMdhI -aupaniSadaM aupajandhani puM. (upajandhanasya apatyam iJ) te nmn| darzanam -vahAMta. zananabITuM nAma. 2.5 *Si. aupanIvika tri. (upanIvi nIvisamIpe prAyabhavaH Thak) aupajAnuka tri. (upajAnu-jAnusamIpe prAyabhavaH Thak) nIvI. samIpe thanAra -baddho durbalarakSArthamasirye AIHOL DhIyA sudhA thanAra -pANI yasyopajAnukam naupanIvika:- bhaTTiH0 4 / 26, -aupanIvikamarunddha : -bhaTTiH / kila strI-zi. 10 / 60 aupatasvini puM. (upatasvinasyApatyam iJ) 65tasvinano | aupapakSya tri. (upapakSaM bAhumUlaM tasyedam SyaJ) bhUda putra, rAma nAmano eka tapasvI. saMbaMdhI, rAsasaMbaMdhI.. aupadezika tri. (upadezena jIvati vetanA0 Thak) 6512. aupapattika tri. (upapattyA kalpitam Thak) yustithA sa0pI. vanA2, 5heza vRtti 42nAra. (tri. upadezena utpesa, taiyAra, na(r)5, samuyita, yogya- aupapattikaprAptaH vA Thak) 64hezathI. meNavela.. mAhAraM prayacchasveti bhArata-bhA0 anu0 a0 92 / Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 shbdrtnmhoddhiH| [aupapatyam-aupasargika aupapatyam (upapati SyaJ) 655ti, 27 // 2 042 sAthe / aupavasathika tri. (upavasathe bhavaH Thak) 644satha. saMbaMdhathI utpanna thato harSa. eTale gAmamAM athavA yAganA pUrva divase karavA aupapAtika tri. (upapAtena upapAtakena govadhAdinA yogya karma vagere. saMsRSTaH Thak) govadha vagai3 644020. mizra | aupavasta na. (upavastaM karma aJ) 64vAsa.. -pitRdviT patitaH SaNDo yazca syAdaupapAtikaH-nAra0 aupavastra na. (upavastameva prajJA. aJ) 64vastra.. (na. prA0 ko0 ovavAiya) nI. latpatti thAya cha aupavAsa tri. (upavAse dIyate vyuSTAdi aJ) 64vAsa. te go saMsArI prANI, deva ane naragatino jIva. tabhA saMpAtuM dravya. na0 chainArAma 'aupati sUtra.' aupavAsika tri. (upavAse sAdhu guDA0 ThaJ) 64vAsa aupabAhavi puM. (upabAhorapatyaM bAhvA iN) 64ADuno 2vAmA sArI, upavAsa. 2vAma samartha. putra. aupavAsya na. (upavAsa cAturva0 SyaJ) 64vAsa. aupavindavi puM. strI. (upavindoH apatyaM bAhvA0 aupavAhya puM. (upavAhya eva svArthe aN) 25. vagaire - iJ) 64biMdunu saMtAna, putra putrI. 64vAuna, 204Iya savArI. aupabhRta tri. (upabhRtA pAtreNa saJcitaH zaiSiko'N) | aupavezika tri. (upavezena jIvati vetanaH. Thak) 64veshpAtrathI ekaThuM karela haviSe vagere. sthiti athavA kRtrima vezathI jIvanAra, pUrI lAgaNIthI aupamanyava puM. strI. (upamanyorapatyaM vidA. aJ) kAma karIne AjIvikA meLavanAra. upamanyunuM saMtAna, upamanyuno putra koI RSi. | aupazleSika tri. (upazleSaNa nirvRtaH Thak) me dezamA aupamika tri. (upamayA nirdiSTaH Thak) 64uthI maude. saMbaMdha pAmela koI AdhAra. aupamya na. (upamA cAturva. svArthe SyaJ) 64ma., aupasaMkramaNa tri. (upasaMkramaNe dIyate vyuSTA. aN) sAdRzya -Atmaupamyena sarvatra dayAM kurvanti sAdhavaH- upasaMkramaNamAM ApavA yogya. hitopa0 173 aupasaGkhyAnika na. (upasaGkhyAna Thak) paziziSTa, aupayaja tri. (upayaja idam aN) 6448 nAmanA / jenuM varNana pariziSTamAM karyuM hoya te. yAga saMbaMdhI. aupasada puM. (upasacchabdo'sminnasti vimuktaH. aN) aupayika tri. (upa+ay+ghaJ upAyastena labdhaH Thak) 65sat za6 bhA. va. tevo. svAdhyAya athavA upAyathI bhegaveva, yuData, nyAyatha. bhAveda vastu, anuvADa. (upasat-samIpasthAnaM tadastyasya prajJA0 aN -yadatraupayikaM kAryaM taccintayita si-bhA0 u0 dvandva.) / 177a., -na vaizya- zUdropadhikIH kathAstA, na ca aupasanthya tri. (upasandhyA aN) saMdhyAna samaya dvijAnAM kathayanni vIrAH - mahA0 1194 11 / pahelAMnA samayathI saMbaddha. eva vinayA0 svArthe Thaka) upAya.yati- | aupasargika tri. (upasargAya prabhavati santApA0 Thaja) zivamaupayikaM garIyasIm-kirA0 35 64sa[ 42vAmA samartha, sannipAta roga -kapho'nuaupayogika tri. (upayogaH prayojanamasya Thak) 6payoganA lomavAtena yadi pittAnugo bhavet / svazaityAdi29vANu, upayogI. bhirjuSTastadA bhavati mAnavaH / / pratilomaH punastena aupariSTa tri. (upariSTAt bhavaH aJ) 652 thanAra. svAsthyamAyAti tatkSaNAt aupasargika evAnyaH sannipAta auparodhika tri. (uparodhaH prayojanamasya Thak) 64rodhanA udAhRtaH / / -vaidyakam / haivanA aniSTasUya pahanI kAraNavALuM, anugraha saMbaMdhI, kRpAnuM phaLa. (6) pIluno 52 sthiti ko3, 64sa saMbaMdhI - prasaGgAd 6. gAtrasaMsparzAniHzvAsAt sahabhojanAt / sahazayyAaupala tri. (upalAdAgataH zuNDikA0 aJ) mA. sanAccApi vastramAlyAnulepanAt / / kuSThaM jvarazca sthAnathA. bhAva.sa., 5thya2 saMjI. -'yathA plavenaupalena zoSazca netrAbhiSyanda eva ca / aupasargikarogAzca nimajjatyudake taran' -manu0 saMkrAmanti narAnnaram / / -suzrute 5. a0 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aupasthAna-aurNika shbdrtnmhoddhiH| 481 aupasthAna tri. (upasthAnaM zIlamasya chatrA0 Na) pAse | auraga na. (urago devatA'sya aN) AzleSA nakSatra rahIne upAsanA karanAra upAsaka. (na. uragasyedam aNa) sapanu, sarpa saMdhI.. aupasthAnika tri. (upasthAnena sevanena jIvati vetanA. aurabhra na. (urabhrasya meSasyedam aN) ghezirl auno Thaka) sevA visayamAvanA2. bhayo, dheTa saMdhI -dvau mAsau matsyamAMsena trIn aupasthika tri. (upastha Thak) vyatbhiyArathI. potaanii| mAsAn hAriNena tu / aurabhreNAtha caturaH zAkunenAtha AjIvikA calAvanAra. paJca vai / / -manu0 3 / 268. ghethI. utpana, gheTana aupasthitika tri. (upasthiti Thak) seva -eSa | mAMsa. (pu.) te. nAmanI meM RSi.. __ bhartRpAdamUlAdaupasthitiko haMsaH-pratijJA0 1. . aurabhraka na. (urabhrANAM samUhaH vuJ) zinasamUDa. aupasthya na, (upasthasya bhAvaH karma vA SyaJ) strI. aurabhrika tri. (urabhraH paNyamasya Thak) ghe vayAne ke puruSanA liMganA vyApArathI prApta thanAruM vaiSayika vanA2. suma -aupasthyajairhavyaM bahu manyamAnaH kathaM virajyeta aurala puM. na. (urala+ThaJ) aurabhra (na.) za6 bho. durantamohaH / -bhAga0 7 / 6 / 13 auralaka puM. na. aurabhraka za6 mI. aupahArika tri. (upahArAya sAdhu Thak) 64602ne bhATa aurasa puM. (urasA nirmitaH aN) potAnA. sa.%AtIya dravya, bheTa bhUvAne bhATe 5 vastu, - paramAnena yo strImA potAthI. utpana. thayeta. putra - sve kSetre dadyAt pitRNAmopahArikam-bhA0 anu0 6030 zlokaH / saMskRtAyAM tu svayamutpAdayeddhiyam / tamaurasaM aupAdhika tri. (upAdhinA nirvRttaH Thak) 6pithI. vijAnIyAt putraM prathamakalpitam / / -manu0 1166, karela, phalita kArya, upAdhi agara viziSTa guNothI -auraso dharmapatnIjaH-yAjJa0 2 / 131, 22 -na saMbaMdhita (paM. upAdhireva vinayA. svArtha Thaka) 6ulo hyastyaurasaM balam-mahA0 3 / 11 / 31; naisa i-yadupAdhyavacchinnazaktimannAma tadaupAdhikam-za. pra. aupAdhyAyaka tri. (upAdhyAyAdAgataH vuJ) 6pAdhyAyathI zikSaurasakRtaM balam -mahA0 7 / 37 / 20. (tri. urasa meLavela, adhyApakathI prApta. idam aNa) aurasa- urasA nAma purIbhedaH tatra bhavaH opAnahya puM. (upAnahe ayam) ho.30 425vAya. muM4 sindhvA. aNa) 2sA naminA nagaramA thanA2. tRe. (na.) 1 52vA ya: yAmaDaM. aurasika na. (ura eva aGgulyA sarvArthe Thak) chAtI, aupAvi puM. strI. (upAvasya apatyam iJ) 6.va. hatya, vakSaHsthala. RSinI putra. aurasya na. (urasi bhavaH zarIrAvayavatvAt yat svArthe aN) aupAsana tri. (upAsyate pratidinamityupAsano gRhyo'- | chAtImA. thanA2. -hakAraM paJcamairyuktamantaHsthAbhizca gnistatra bhavaH aJ) gRhya magnima 42vArnu sAyaMst | ___ saMyutam / aurasyaM taM vijAnIt kaNThya mAhurasaMyutam / / tathA prAtaHkALe homakarma, gRhyAgni-vivAhano agni. zikSAyAm-16 aupoditi puM. strI. (upoditasya apatyaM iJ) 64hita. aurNa tri. (urNAyAH vikAraH aJ pakSe vuJ) nano ___SinI putra. vikAra kAmaLo vagere, Una saMbaMdhI. aum tri. (umA aN) mA saMbaMdhI.. aurNaka tri. (urNAyAH vuJ) 652nI. ma. mI. auma avya. zUdAne. bhATe pavitra ni. (3.3 om na | aurNAsthAnika tri. (urNAsthAna Thak) 1. vimAno 6thyaa29|| zUdIna, bhATe niSiddha cha.) (tri. umAyAH madhilA. vikAraH aNa vuJ vA) bhasIna vi.t2. (tri.) | aurNAvata tri. (urNAvato'yam aN) te. nAmanI meM aumAkam / RSi. aumAyana tri. (umAyAH nimittaM saMyoga utpAto vA aurNAvatya tri. (urNAvato'yam svArthe SyaJ vA) 652nI azvA0 phaJ) bhasInu nimitta saMyogavA tyAta. artha . aumIna na. (umAnAM bhavanaM kSetram khaJ) ma saNasI. auNika tri. (UrNAyA nimittaM saMyoga utpAto vA ThaJ) pedA thAya tevuM kSetra. Una nimitte saMyoga athavA utpAta. Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 aurdhvakAlika tri. (UrdhvakAle bhavaH kAzyAH SThaJ JiThac vA) ardhvaaNe-uparanA aNe thanAra, pAchaNanA kALathI saMbaMdhita. aurdhvadamika tri. (Urdhvadame bhavaH Thak) ardhvahamane vize thanAra. aurdhvadeha tri. (Urdhvadehasyedam aN) pArasauDie saMbaMdhI - aurdhvadehanimittArthamavatIryyodakaM nadIm zabdaratnamahodadhiH rAmA0 aurdhvadehika tri. (UrdhvadehAya sAdhu ThaJ ) paraso'stha dehane prApta thanArI zAstrokta kriyA vagere -vRttyAnAmuparodhena yat karotyaurdhvadehikam / tad bhavatyasukhodarka jIvatazca mRtasya ca / / manu0 11 10 ardhyasrotasika tri. (Urdhvasrotasi Urdhvaretasi prasaktaH Urdhvasrotas + Thak) zaiva, zivabhakta. aurva puM. ( urdhasya apatyam RSyaN) d RSino putra, bhRguvezano se RSi, vaDavAgni tvayi jvalatyaurvamivAmburAzau - zi0 3 / 3, - tatazca krodhajaM tAta ! aurvo'gni varuNAlaye / utsasarja sa caivApa upayuGkte mahAdadhau || (tri. UrvyA bhavaH aN) pRthvIbhAM thanAra, pRthvIthI saMbaMdhita jAMgathI utpanna. (na.) eka jAtanuM lavaNa. aurvaza puM. ( urvazI tacchabdo'styatra vimuktA0 aNU) urvazI - khevo zabda premI khAve che tevI svAdhyAya } anuvAi (tri. urvvazyA idam aN) (cll saMbaMdhI. aurvazeya puM. ( urvazyAH apatyam Thak) agastyamuni, - tayorAdityayoH satre dRSTvApsarasamurvazIm / retazcaskanda tatkumbhe nyapatad vAzatIvare / / tenaiva tu muhUrtena vIryavantau tapasvinau / agastyazca vaziSThazca dvAvRSI saMbabhUvatuH / / urvazIthI utpanna thayela pu3ravA rAmanA cha (sAta) putrI - urvazIgarbhajAtAH purUravasaH sapta putrAH / hari0 25. a0 aulapi puM. (ulapasya apatyam iJ) sapano putra. aulapin puM. (ulapena proktam chando'dhIyate kalApyante vAsitvAt Nini) usame DelA bedhanuM adhyayana DaranArA. aulapIya puM. ( tataH svArthe dAmanyA0 cha) sapanI putra. [ aurdhvakAlika - auSadazvi aulAna na. ( avalambanaM vede pRSo0) javasamjana lUka na. ( ulUkAnAM samUhaH khaNDikA0 aJ) dhuvaDono samUha. (tri tasya chAtraH kaNDavAdi0 aN tato yatro luk) 4e||6 matAnusArI zAhanA vidyArthI vagere. aulUkya puM. (ulUkarSerapatyam gargAdi0 yaJ) usUDa RSino putra kaNAda, vaizeSika darzana (aulUkyadarzana)nA sUtrakAra kaNAda muni. (na.) kaNAda muninuM darzanazAstravaizeSikadarzana.. aulUkhala tri. (ulUkhale kSuNNaM zaiziko aN ) khAMDaNiyAmAM khAMDela, khAMDaNiyAmAM thanAra zabda vagere. aulvaNya na. ( ulvaNa SyaJ ) adhiDatA, puSTuNa, prabalapaNuM. veNaka na. bheDa bhatanuM gAna - auveNakaM sarobindumuttaraM gItakAni ca yA0 auzanasa na. ( uzanasA zukreNa proktam aN) zuDAyArthe raceluM eka upapurANa, zukrAcArye raceluM daMDanIti zAstra' ane 'dharmazAstra', zuDAyAyeM bheyelo, zuDAyArya pAse lola 'sAmavedR'no kheDa bhAga -lokamauzanasaM divyaM zukralokaM ca gacchati bhA0 anu. a0 107 auzija puM. ( uzigeva prajJA0 aN) 2chAvA, te nAmano eka RSi. auzInara puM. ( uzInarasya apatyaM utsA0 aJ) (uzInarano putra zibi vagere. auzInarI strI. ( uzInarasyApatyaM strI, utsA0 aJ) purUravA rAjAnI patnI, auzIra na. ( vaz + Iran kicca tataH svArthe prajJA0 aN ) zayyA, Asana, yAbhara, yAbharano hAtho, sugaMdhIvANI jasa - abhyavahAryya paramAnnamauzare'dya kAmacAraH kRto'bhUt-dazakumA0; -chatraM veSTanamauzIramupAnadvyajanAni ca / yAtayAmAni deyAni zUdrAya paricAriNe / / mahA0 12 / 60 / 31. (puM. auzIraM cAmaramastyasya aN) yAbharano chAMDI. auSaNa na. ( USaNa + aN) tIjo rasa, bhariyAM. auSaNazauNDI strI. ( uSaNa eva svArthe aN, auSaNe kaTurase zauNDI) sUMTha. auSadazva puM. (oSadazvasya nRpasyApatyam iJ ) khoSadRzva rAjAno putra. Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ auSadha-] shbdrtnmhoddhiH| 483 auSadha na. (oSadheridam aN) bhosa3, 64 -bastivireko | auSTrika tri. (uSTra bhavaH Thak) Gizvi N2, it vamanaM tathA tailaM ghRtaM madhu / dhIdhairyAtmAdi vijJAnaM saMdhA, 624bhagatuM (dUdha 473.) manodoSauSadhaM param / / -vAbhaTe 1. a0, auSadhiyI auSTha tri. (oSTha oSThAkAro'styasya prajJA0 aN) 6. nAra 4. 43, rA.DA. he, sA. 5j. -atikruddhaM oSThAkAra lAkaDAnA avayavavALuM eka prakAranuM pAtra. niSadhamanauSadhaM janam-zi0 177 auSThya tri. (oSThe bhavaH yat svArthe aN) bI. auSadhi strI. (A+oSadhi prA0 sa0) sArI auSadhi thanAra, oSTha sthAnI uva ane pavarga varNa ane va. -viramanti na jvalitumauSadhayaH-kirA0 5 / 24, . auSNa na. (uSNa aNa) garabhI, tA5. maNi -mantrauSadhInAM prabhAvaH / (strI.) auSadhI auSNija na. (uSNij+prajJA0 svArthe aN) uSNijauSadhipratinidhi puM. 5 auSadhana sthAnamA mamA za6 mA. levAtI jaDIbUTI. auSNiha tri. (uSNihi bhavaH utsA0 aJ-aNa vA) auSadhIya tri. (auSadha cha) auSadhi saMdhI, N2., uNiha chandamAM thanAra, uNiha chaMda saMbaMdhI. (6) jaDIbUTIovALuM. 6 74thI. stuti. 25yogya. sUrya.. auSara na. (uSare bhavaH aN) .3 tarnu, 441-hu, auSNIka tri. (uSNISe zobhate aN) pAca.DI. dhaa24|| pahADI lavaNa. karanAra. (5) pAghaDI paheranAra koI deza athavA te auSaraka na. (auSaramiva kat) 2.5 tanuM bhI.hu- Tezano 25%t. AL. auSNya na. ||2bhii, 2. sparza. auSasa na. (uSasi bhavaH aN) prabhAtamA thana2. auSya na. (uSmaNorbhAva: uSmaiva vA SyaJ) 2ma (tri. uSasa idam aNa) parADhiyA-pratmAta saMbaMdhI.. spa28, 6tA, sabhI -pUrvarAjaviyogoSSyaM kRtsnasya auSasika tri. (uSasA carati Thak TilopaH) auSasa jagato hRtam-raghu0 17 / 33 / zabda juo, jeNe prabhAtakALamAM janma lIdho hoya te. / aM ) auSasya tri. (uSas vA0 yat svArthe aN) 52rIDhiyA | aM (aMkAraH) manusvAra, tantramA mate. 542mo. 212 prabhAta saMbaMdhI. che ane pANinI ityAdinA mate ayogavAha che auSasya tri. (uSasteridam aNa Syatra vA) stinAM. jeno varNasamApnAyamAM yoga nathI chatAM tva-hatva caritrarUpa 'chAMdogya upaniSada'no brAhmaNakAMDavizeSa. kAryano nivAha kare che mATe ayogavAha kahevAya che auSika tri. (uSA uSasi bhavaH Thak) 5DhiyAmA te anusvAra, visarga jiddAmUlIya ane upappAnIya thanAra, che, te bindumAtra ane anunAsika varNa che, akAra auSTra na, (uSTrasyedam aN) Tarnu, dUdha, kore. ubhyaa25||2. mATe cha. -nuvIpUrveNa saMbaddhau mUnyau tu auSTraka na. (uSTrANAM samUhaH vuJ) Gialno samudAya, paragAminau / catvAro'yogavAhAkhyA NatvakarmaNyaco Glzna vi.2, Biz saMEl, Sizno. avayava. - matAH / / na. 52brahA. ISadrUkSoSNalavaNamauSTrakaM dIpanaM laghu / zastaM vAtakaphAnAha kRmizophodarArzasAm / / -vAbhaTe / oSTaratha na. (uSTarathasyedama aJa) 2-1 2thasaMbadhI.. aH (aH kAraH) visa, te. ne bindumAtra cha, te oSTrAyaNa puM. strI. (uSTrasya apatyam vA0 phak) tatranA mate soLamo svara varNa che ane pANinI 6STra , saMtAna.. vagerenA mata bhayogavA che. akAraM paramezAni ! auSTrAyaNaka tri. (caturarthyAm arIhaNAdi vuJ) visargasahitaM sadA / aHkAraM paramezAni ! oNAyaNanI samIpano pradeza vagere. raktavidyutprabhAmayam / / -kAma0 (puM.) mahAva.. Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 zabdaratnamahodadhiH / ka vyaMjana varNa paikI prathamAkSara. ka puM. ( kai zabde kac dIpto vA Da) brahmA, viSNu, amaheva, agni, vAyu, yama, sUrya, AtmA, kSa prabhApati, rAma, amagraMthI, bhora, pakSI, vitta, zarIra, dvAja, megha, pradvAza, zabda, dhvani, bhAdhAnA vAja, harSa, khAnaMha, prasannatA. (na.) masta, 45 pAegI, satyena mAbhirakSa tvaM varuNeti ? (tya) bhizApya kam-yAjJa0 2/108, sukha, maMgala, utyAga, vANavANuM bhasta. (tri. sarvanAma ) Doe ? -tamRte paramAtmAnaM tAta ! kaH kena zAsyate ? - viSNu puM. 1 / 17 / 20 kaMvya tri. (kamityavyayam sukhArthakaM tadastyasya ya) sukhavANuM, sukhI. kaMyu tri. (kamityavyayam kam + yu) uparano zabda dukha. kaMva tri. (kamityavyayam kam+va) kaMyya - zab6 dukha.. kaMvala na. nIsa nAmanA bhyotiSanA khAyAyeM helo varSa lagna ane kAlika grahayogano eka bheda. kaMza puM. (kaM jalaM zete'tra) pAzI pIvAnuM vAsA, paMcapAtra-pyAlo vagere. kaMsa puM. (kaM+saH) sisu, syadhAtu, sonu khane 3yuM vagerethI banAvela eka pANI pIvAnuM pAtra. ADhaka nAmanuM eka jAtanuM mApa catuHSaSTipalAtmakADhakarUpam / goNAra yajJanuM kheDa pAtra, kRSNano zatru kaMsa, ugrasena rAjAno putra ane te nAmano mathurAno eka rAjA. kaMsaka na. (kaMsameva svArthe kan ) sisu, sisyadhAtu, hIrADasI, khAMjanuM auSadha. kaMsakAra puM. (kaMsaM tanmayapAtraM karoti kR + aN ) sArI, DAMsAnA vAsA janAvanAra - tato babhUvuH putrAzca SaDete zilpakAriNaH / mAlAkAraH karmakAraH zaGkhakAra: kuvindakaH / / kumbhakAraH kaMsakAraH SaDete zilpino narAH - brahmavaivartapu0 - kaMsakAra- zaGkhakArI brAhmaNAt babhUvatuH zabda0 kaMsakRS puM. (kaMsaM kRSTavAn kRS kvip) vAsudeva, zrIkRSNa - niSedivAn kaMsakRSaH sa viSTarezizu0 1 / 16 / kaMsaja na. ( kaMsa + jan+Da) DAMsu, asyadhAtu. kaMsajit puM. (kaMsaM jitavAn ji+kvip) vAsudeva, zrIkRSNa. [ka-kATikA kaMsadhvaMsin puM. zrIkRSNa vAsudeva. kaMsanotpATana na. ( kaMsanamutpATayati ) kheDa bhatanI vanaspati, kharaDuso. kaMsavatI strI. ugrasena rAbhanI te nAmanI putrI, DaMsanI jana - kaMsavatyAM devazravasaH suvIra iSumAMstathA bhA0 9134 | 3 kaMsaha puM. (kaMsaM hanti han + Da) zrI kRSNa vAsudeva. kaMsahan puM. (kaMsaM hatavAn han + kvip) vAsudeva, zrIkRSNa. kaMsA strI. (kaMsa+TAp) ugrasena rAbhanI te nAmanI putrI, kaMsanI bahena je vasudevanA nAnA bhAInI patnI hatI. - kaMsA kaMsavatI kaGkA zUrabhU rASTrapAlikA / ugrasenaduhita vasudevAnujastriyaH / / bhAga0 9 / 24 / 25. kaMsAra na. (kaMsaM tadAkAramRcchati R + aN upa0 sa0 ) hADaDu kaMsArAti puM. (kaMsasya arAtiH) zrIddhRSNa, 4TAmAMsI, sAMbhA, surabhI. kaMsAri puM. (kaMsasya ariH) uparano zabda dukha. - sAhAyakArthamAhUto jarAsandhena bandhunA / samaM rurodha kaMsArermathurAM pRthubhirbalaiH / / - rAjata0 1/59, svayaM saMdhikAriNA kaMsAriNA dUtena veNI0 1 kaMsAsthi na ( kaMsamasthIva kaThinatvAt) DAMsu. syadhAtu, kaMsika tri. (kaMsena catuHSaSTipalamAnena krItaH TiThan ) cosaTha bhAranA mApathI kharIda karela. kaMsodbhavA strI. (kaMsa iva zubhratvAt udbhavati ud+bhU+ac TAp) soraha TezanI sugaMdhI bhATI. kak (bhvA0 A0 seT-kakate) sa0 62cha, thAhavuH a0 garva haravo, yapaNatA 42vI. kakanda puM. (kak + andac) sonuM suvarza, rAma. kakara puM. (kak + arac) kheDa bhatanuM pakSI.. kakarahATa puM. ( kakaraghATa) (kaM viSaM karahATe'sya, hasya pRSo0 vA ghaH) lenA bhUNabhAM viSa che khevuM kheDa jAtanuM vRkSa, jherI mULiyAvALuM vRkSa. kakardu puM. (kasya karddanaM hiMsanam kad bhAve un) sukhano nAza karavo. kakATikA strI. (kRkATikA pRSo0) gajAno aDDI, lalATanuM eka hADakuM. Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kakuJjala-kakkola shbdrtnmhoddhiH| 485 kakuJjala puM. strI. (kaM-jalaM kUjayati kUj+alac | kakubh strI. (kaM prakAzaM skubhnAti skumbha+kvip) pRSo0 num) yAta pakSI.. (striyAM GIS) -kakuJjalI. Eu, -viyuktAH kAntena striya iva na rAjante kakutstha puM. (vRSarUpadharasya zakrasya kakudi tiSThati kakubhaH- mRccha0 5 / 26, zAma, yaMpAnA puSpanI sthA+ka) 6vAna putra zayano putra, te nAmanA bhA, te. nAmanA. .5 rAgie, -pItaM vasAnA vasanaM se. 28%81, ayodhyAti. -ikSvAkuvaMzyaM kakudaM nRpANAM sukezI vane rudantI pikanAdadUnA / vilokayantI kakutstha itvAhita lakSaNo'bhUt-raghu0 671 kakubho'tibhItA mUrtiH pradiSTA. kakubhastatheyam / / kakutsthala na. (kakutsthalaM vede pRSo0) hanI pUMgha, saMgItadAmo0, stra, , te. nAmanI meM vaihi khAMdharUpa sthaLa. cha. kakud strI. (kaM sukhaM kauti ku zabde kvip tuk ca kakubha puM. (kaM vAtaM skubhnAte skumbha+kaM) pI.nI. pRSo0 tasya daH) mahanI jUdha, manI . pI.6 352 je mAMsapiMDa thAya che te, dhoLuM chatra vagere rAjAnAM nIcenuM tuMbaDAnuM pAtra, svaranA gAMbhIrya mATe viNAnI yila, pradhAna, patino aya bhAga. nIye. 43j, 18pAtra, tanAmanI meM raa|| - kAlakSepa kakada paM. na. (kasya dehasya sakhasya vA kaM bhami kakubhasurabhau parvate parvate te-meghadU0 22, (puM. kasya dadAti dA+ka) 2.nu, yi -nRpatikakudaM dattvA vAtasya kuH bhUmiH bhAtyasmAt ) arjuna vRkSa, sAunu yUne sitAtapavAraNam- raghu0 3 / 70, pradhAna, 3 -madhyesamudrakakubhaH pizaGgI, kakubhasurabhiH zaila:-ikSyAkuvaMzyaH kakudaM nRpANAm-raghu0 6 / 71, bhujya, uttara0 1 / 33. (tri. kakubha ivAcarati kakubha+kvip -kakudaM vedavidAM tapodhanazca -mRcchA0 1 / 5, parvatana ac) bhAda, -kakubhaM rUpaM vRSabhasya rocate-yaju. 8149 / agrabhAga, parvatanI Toca vagere, uparano artha juo. | kakubhA strI. (kakubha TAp) te. nAma.nI. 201., me. kakudAkSa tri. (kakudaM-rAjacihnamakSNoti dhArakatvena dizA, daza saMkhyAnI eka saMjJA. vyApnoti akS+aN) yAma2, chatra vagaire 2.4yi kakubhAdanI strI. (kakubha ivAdyate tulyarasatvAt dhAraNa karanAra. ad+lyuTa+GIS) te. nAmanu, me.tanu, sugaMdhI kakudAvarta puM. (kakudi Avarta) 652 238. dravya. rUMvATAnuM duSTa cakra. kukammatI strI. te. nAmano me ve chaha. kakudmad puM. (kakudastyasya matup) baha -mahodagrAH kakuha tri. (kasya sUryasya kuM bhUmiM jihIte ucchritatvAt kakudmantaH-raghu0 4 / 22, - tuSArasaMghAtazilAkhurApraiH __ gacchati hA+ka) dhu, moTuM. samullikhan darpakala: kakudmAn kumA0 156, aduhanA kakeruka puM. peTamA 23.so. 94.30, 1.. jevuM puSkaLa pANInA samudAyavALuM, parvata, RSabha kakk (bhvA. para. a. seTa-kakkati) sa. nAmanI eka auSadhi. kakudmatI strI. (kakudiva mAMsapiNDo'styasyAH matupa kakkaTa puM. (kakk+aTan) me. tano mR. yavA0 na masya vaH GIS) 33, 2ii, ma2. kakkaTI strI. (kakka+striyAM GIS) 2.5 katanI bhRgI.. kakudmikanyA strI. aNarAmanI patnI. revatI. -kkudmisutaa| kakkula puM. (kakk+ulac) basa vRkSa. kakudmin puM. (kakud astyarthe mini) saNa, parvata, kakkola puM. (kakate gacchati kvip kak kolati revata nAmano eka rAjA. saMstyAyati kula+ ac kola: kak cAsau kolazca kakundara na. (kasya zarIrasya pRSThadezasya kuM bhUmi karma0) osa nAmanu vRkSa, gaMdha dravyarnu sAdhana me dRNAti dR0 bA0 khac) zarIramA pRSThavaMzanI. nIyano. vRkSa, vana, pUranu, -vanAni ca suramyANi khADo, keDanI nIcenA be sIdhA kulAnA khADA kakkolAnAM tvacasya ca- rAmA0 -3 kANDe / -sakRdvibhaktazcaturasraH kakundaravibhAgazobhI rathAGgAkAra (striyAM GIS) kakkolI savANu vRkSa- kakkolI saMsthitazca nitambabhAgaH-dazaku0 / phalajagdhi-mA0 619 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 shbdrtnmhoddhiH| [kakkolaka-kakha to pu. (rUmathuM ) vanakapUra, kola vRkSamAMthI | kSattara na. (H+ antara) khAnagI oraDo nIkaLatuM sugaMdhI dravya, moTuM marI -o va -gRhakalahaMsakAnanusaran kakSAntarapraMdhAvitaH-kA0 ca tiktaM kaTukaphApaham / laghutRSNApahaM vaktrakleda- dura 282, janAnakhAnAno cheka aMdarano oraDo. ra tryanAzanam || -suzruta: zakSApada . (kSAra: paTa:) laMgoTI. vana (pyA. para. , pati) hasavuM. rakSApa (kSa-papa virSati va-krAyate) pApa varAja tri. (vara+na) kaThaNa, hasatuM, hAsyavALuM. karavAnI icchA karavI. varSada tri. (vahU+gara) kaThaNa, majabUta, hAsyavALuM. vAvat te nAmano eka RSi. kakkhaTapatraka puM. (kakkhaTaM prakAzAnvitaM patramasya) kakSAvekSaka puM. (kakSaM-vanamupavanaM sAmyaM srIbAhumUlaM vA eka jAtanuM vRkSa. kakSAM rAjazuddhAntaHpurI vA'vekSate kakSa+ava+ ka rI strI. (navuM+maTan no. ) khaDI, cAka, {+vuM) rAjAnA aMtApurano rakSaka, bagIcAnuM coka. rakSaNa karanAra mALI, vyabhicArI puraSa, dvArapALa, vala . (6 hiMsA sa) uttarIya vastranA pAchaLanA | citAro, raMgathI AjIvikA karanAra, raMgAro, kavi. bhAgano cheDo, kaccha deza, velo, sUkuM ghAsa -vatatu di tri. (kakSa pApamawjI ni) pApI, pApavALo. kSati va va:-250 7Ipa, sUkuM vana, pAchaLano | jIvana g. (ssA acU4 ta5) te nAmanA eka bhAga, rAjAnuM aMtaHpura-janAnakhAnuM, hAthIne bAMdhavAnuM | RSi, phoTAyana nAmanA eka RSi. doraDuM, jaMgala, rAna, gharanI bhIMta, jalaprAya pradeza, kSegu chuM raudrAzva rAjAno vRtAcI nAmanI apsarAthI bAMbalAI, kAMkha -varNarUpAna tagRhya 1zvanAnakSAnuM utpanna thayelo eka putra. sa kakSe parirabhya vAsasA-mahAbhA0 4 / 6 / 1. (na. ) kakSotthA strI. (kakSAjjalaprAyapradezAduttiSThiti sthA+ka) pApa, ghAsa. - thoddhati nirdhAtA dhArca 2 motha, nAgaramotha. rakSati-manu0 7 / 110 kAkSokhavA strI. (kSe uddhavo vasyA:) uparano artha rAkSa . (+nuM) vAsuki nAganA kuLamAM janmelo te nAmano sarpa. vaphTa tri, (se mava: va) eka jAtanI latAmAM, rakSatu . (aa phuva tanyate viSe ta+vA. ) te kAkhamAM, jalaprAya pradezamAM, zuSka vanamAM ane tRNa ' nAmanuM eka vRkSa. vageremAM thanAra, madhyamAM thanAra, kakSAne pUrNa karanAra. kSayara . (kSAM dhArata pR+ma) chAtI ane bagalanI vaccenuM eka marmasthAna. (pu.) rudrano eka bheda, rudradeva. (1) pAseno bhAga, valapa !. (kSe nA pita pA. 3) kAcabo, AjubAjuno bhAga, trAjavuM, kAMTA vagerenuM palluM. #aa zrI. (kSe ma: TApu) uttarIya vastra, havelI rakSA zrI. (kSe najhAve rohati +9) nAgaramotha, vagerenuM AMgaNuM, darabAragaDha vagerene vIMTAI vaLelo pradeza, rAjamaMdira vagereno zarUAtano koTho - pravazya motha. takSazIya S. (kSe 7Le zete zI+T) kUtaro. | prathamAM kakSyAM dvitIyAyAM dadarza saH-rAmA0 2 / 20 / 11, (strI.) kSazAyI | samAnatA, kaTimekhalA -jhAntAna pUrva machAsanena lAkSAgu chuM. (zujne te zI+3) kUtaro. *syAntarArthopaveza- 7 70, kaMdoro, vAkSasena chuM. te nAmano parIkSita rAjAno putra. vastrano cheDo, hAthIne bAMdhavAnI dorI, caNoThI, rakSA zrI. (+++Ta) uttarIya vastra, kAMcI, AMgaLI para besyAnAM tAdazAM saMbhava kaTi-mekhalA, kaMdoro, hAthIne bAMdhavAnuM doraDuM, madhya, ta: purI. saMzayakoTI, samAnatA, bagala, kAMDuM, gharanI bhIMta vasthAvat chuM. (kSArcastha manu+matha 4:) hAthI. -kSAntato vAyunImUta va carnati- rAmA, antaHpura, vacavitI strI. (kSArcastha triya ThI) hAthaNI. kachoTo, spardhAnuM sthAna, vahANanuM eka aMga, bagalamAM rasyavekSavI chuM. kSAvela zabda juo. thato eka jAtano roga, bobalAI. s (svI para. ma. seTa) hasavuM. Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kakhyA-kaGkazAya shbdrtnmhoddhiH| 487 kakhyA strI. (kakh+yat) kakSA za6 mI.. | kaGkatroTa puM. (kaGkasya troTiriva caJcurasya) me. kam (bhvA. para. saka. aka. seTa-kagati) 326 mA {. (puM.) kaGkanoTiH, strI. kaGkAtroTI / kriyA karavI, kAma bajAvavuM. | kaGkapatra puM. (kaGkasya patramiva patra pakSI yasya) bAe kaGka puM. (kaki+ac) 1.5 tarnu, pakSI, T.5 tano ta ra, 45kSIna. 5i, 45kSIna pI7iauj un. bhoTo. mago, kSatriya, yama, chathI. brAhanA veSane / -vivyadhaH ghorarUpAste kaGkapatrairajihnagaiH-rAmA0 . dhA25 42nAra te nAbhano se kSatriya -kaGko nAma 6 / 28 / 4, -nakhaprabhAbhUSitakaGkapatre-raghu0 2 / 31 dvijo bhUtvA matAkSaH priyadevanaH-bhA. va. a. 2, | kaGkapatrin puM. (kaGkasya patramiva tadastyasya ini) yudhiSThira 20%1- zRNvantu me jAnapadAH samAgatAH, 45uj 4 -vivyAdha vividhairbANaistvaritaH kaGko yathAhaM viSaye prabhustathA-mahAbhA. 4 / 6 / 14; / kaGkapatribhiH-bhA0 va0 a0 57 sanI maI, asenano putra- kaMsaH sunAmA nyagrodhaH kaGkaparvan puM. (kaGkaH kaGkamukhamiva parvAsya) me. sAtanI kaGkaH zaGkuH suhastathA- bhAga0 9 / 24 / 24. sapa. kaGkaTa puM. (kaM-dehaM kaTati ka+kaTa+mum ca) vaya, kaDaparI strI. (kaM sakhaM tena kAyati prakAzate kai+ka tara- sarvAyudhaiH kaGkaTabhedibhizca-raghu0 715. - | karma0) 4||29sii, banArasa.-zAnI .. kaGkaTakaH / kaGkamAlA strI. (kaki cApale ghaJ, kaGka karacAJcalyaM kaGkaTika tri. (tena nirvRttAdau kumudA. caturarthyAM Thak) malate dhArayati, mala dhRtau aN upa0 sa0) me taratha. taiyA2. 428. (tri.) prekSA0 kaGkaTI, jAtanuM vAjiMtra, hAthanI tAlIvaDe bajAvavA yogya kngkttilH| vAhinI. kaGkaTerI strI. ma. nI. vanaspati, 162. kaGkaNa na. (kaM zubhaM kaNati kam+kaN+ac) DAyanu kaGkamukha puM. (kaGkasya mukhamiva mukhamasya) sAsa., ghare, mu. 72305 ghare, mukuTa, 42tasUtra. - utkSiptaM thapiyo -vyAghra-siMhamukhAn bANAn kAkakaGkamukhAnapikarakaGkaNadvayamidaM baddhA dRDhaM mekhala:-sA0 da0, - rAmA0 679 / 69. (na.) vAgedo sizo. vagaire zalya mugAlagauraM sitivAsasaM spharatakirITa-keyara-kaTitra yA pAna, me. yaMtra. -yantreSvataH kaGkamukhaM pradhAnaM kaGkaNam- bhAga0 6 / 16 / 30. (puM. kamityavyayam sthAneSu sarveSvavikAri caiva-suzrutaH / / jalArthakam tasya kaNaH) pAna 49- nitambe patrAlI kaGkara tri. (kaM sukhaM kirati kSipati ku+ac) nihita, nayanayugalaM kaGkaNabharam:udbhaTaH / / niMgha, 2. (na. kaM. jalaM kIryate'tra kam kR kaGkaNin tri. (kaGkaNa+ini) DAyaghare lenI pAse. AdhAre ap ) chaza, puSTha 5 . na.sa. 728, Doya te, gharesiaaj, bhuTANu. sis. kaGakaNI strI. (kaGkaNa+ac kaGkaNAdezazca gaurA0 GIS) kaGkarola puM. (kaGka iva lola: lasya raH) isIvRkSA, nAnI ghaMTI, dhUdharI. AMkola, pIstAnuM jhADa. kaGkaNIkA srI. (punaH punaH kaNati kaN+yaG+luk kaGkaloDya na. (kaGka iva loDyate loD Nyat) Ikan "caGakaNaH kaGkaNaH" uNA0 kaGkaNAdezaH 52na.. thiyoubhUma, . tanI tAnI. artha (mo. kaGkavAja puM. (kaGkasya vAja eva vAjaH pakSo yasya) kaGkata puM. (kaki+atac) nAgamatAvRkSa, bhe. tano ___ kaGkapazca za6 mI-a . thoDo jherI sarpa, mAthuM oLavAnI kAMsakI. kaGkavAjita (kaGkasya vAjaH jAto'sya tArakA0 itac) kaGkatikA strI. (kaki+svArthe kan) za sAI 42vArnu 33 56.na. 5ijayuta pAe-ato'yamevAtmA navabhiH sAdhana, sisa.DI., hatiyo. (strI. kak+ atac+DIp) kaGkavAjitaiH-bhA. bhI. a. 117 kaGkatI / kaGkazatru puM. (kaGkasya zatruH) zrI57, eueyelli kaGkatIya puM. zana. sN.27||2. 42vAma tat52 . tanA vRkSa. RSi gRhastha. kaGkazAya puM. (kaGka iva zete zI+Na) dUta. Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 shbdrtnmhoddhiH| [kaGkA-kacAku kaGkA strI. (kaki+kac) yana. -gozIrSa candanaM | kaGgunI strI. (kaoNzabdena nIyate jJAyate nI+Da+DIp) kRSNa tAmramutpalagandhikam, kaGkA- asena.nI. me. 652nI. za6 mI.... putrInuM nAma. kaGgunIpatrA strI. (kagunyAH patramiva patramasyAH) kaGkAla puM. (kaM sukhaM ziro vA kAlayati kSipati, kal eka jAtanuM ghAsa. ac) piM042, yAma.. Hisa vinAnu, piM42 - kagula puM. (kape lAti gRhNAtyanena lA vA, ghajarthe kaGkAlakrIDanotkaH kalitakalakalaH kAlakAlIkalatraH- karaNe ka) DAtha, 72, 42ta. udbhaTaH; - asthikaGkAlasaMkIrNA bhUrbabhUva sundopa- | kaguSTha na. kaGkuSTha 206 humo. sundopA0 2 / 24 kac (bhvA0 para0 a0 seTa-kacati) 206 42vI, nAha kaGkAlapAlin puM. (kam kal Nic ac in) ziva. 42vI, yAsa. pAuvA, ro. (seTa idit- kaJcati) kaGkAlamAlin puM. (kaGkAlAnAM mAlA'styasya ini) Gig (sa0), prazaj (aka0). (bhvA0 A0 seTamahAva. kacate) is (sa0), prazaQ (aka0). kaGkAlaya puM. (kaGkAlaM yAti yA+ka) zarI2. kaca puM. (kac+ac) bhAthAnA vANa -kaceSu ca nigRhyetAn kaGkAlazeSa tri. ni. 35k 4 8 5. 2hyu vinihatya balAd balI / -mahAbhA0 1 / 128 / 19 te. Doya. te, nAmano bRhaspatino putra, sukAyeluM vraNa, megha, baMdhana, kaGku puM. (kaki+un) me. tanu dhAnya, ne. hI zomA. kahe che ke, ugrasena rAjAno te nAmano putra kaMsa kacagraha puM. (kacAnAM graho yatra) zanu 5.47j, yozel 2%no ma5. -kaMsaH sunAmA nyagrodhaH kaGkaH kakuH 5.4Ine. apamAna 2j -alinIjiSNuH kacAnAM cayaH suhastathA / -bhAga0 9 / 24 / 24 -bhartR0 115 kakuSTha na. (kakuH tRNabhedaH tatra tatsamIpe tiSThati | kacaGgana na. (kac+dIptau ac karma. zakandhvA0) 42 sthA ka Satvam) patanI se. tAnA. sIna.. yA vagaranuM, bajAra-vero nathI nAMkhelo jenA upara evuM rUperI raMganI mATI ke je auSadhamAM upayogI che - 4%2. himavat pAdazikhare kaGkuSThamupajAyate / tatraikaM | kacaGgala puM. (kac+aGgalac) samudra, hariyo. nAlikAkhyaM syAt tadanyadreNukaM smRtam / / kaGkuSThaM | kacapa na. (kac-kapan) tR, pAMDu, 254Ana. recanaM tiktaM kaTUSNaM varNakArakam / kRmizothoda- kacapakSa puM. (kacAnAM samUhaH kaca+pakSa) Bzana. samUha, rAdhmAnagulmAnAha kathApaham / / zanI 4thyo, puSTa vANa, yoza. kaGkSa puM. (kaki USan) mAnyata2 zarI2. kacapAza puM. (kacAnAM samUhaH kaca+pAzap) 652no kaGkaru puM. (kaki+eka) se tano 5013. za6 mI. kaGkeli puM. (kaM sukhaM tadarthaM keliratra) azo'vRkSa, | kacamAla puM. (kacAnAM kAnti malate, mal dhRtau aN) AsopAlavanuM jhADa. dhumAuTa, dhUma. kakella puM. (kaki vA ella) tak us, kacaripuphalA strI. (kacasya ripuH phalamasyAH) 104nu vAstU. ___mAra, zabhIvRkSa. kaGkalli (kaGka bA. eli pRSo0) mAsosavarnu, kacahasta puM. (kacAnAM samUhaH kaca+hasta) kacapakSaOMu, sazo vRkSa. za069o . kalana. (kaM khalatyanena khala vA+Da) pApana bhogava, | kacA strI. (kaca+TAp) &, zobhA. lucin -kaM tadeva khaM yadeva khaM tadeva kamiti kacAkaci avya. (kaceSu kaceSu gRhItvA pravRttaM yuddham prANazca hAsmai tadAkAzaM cocuH-chAndogya0 4 / 10 / 5 karmavyatihAre sa0 ic samA0 pUrvadIrghazca) kagu strI. (kaM sukhamaGgati mRgayvA0 ku) . tarnu keza pakaDI thayeluM yuddha. 57 dhAnya, 3ion -striyAM kaGgu-priyaGgu dve kRSNa- | kacAku tri. (kaca iva akati vakraM gacchati, ak+uN) raktasitAstathA / pItA caturvidhA kagustAsAM pItA 2, dhAtaDI, du:20.8, huzayArI, du: zana lenI varA smRtA / / 52rAmava. 25 : ta. (pu. ) sa. Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kacAgra shbdrtnmhoddhiH| 489 kacAgra na. (kacasya agram) bhAthAna na sa | kacchaka puM. (kaccha+ saMjJAyAM kan) . tanu jAu, bhAga, tenA ja pramANavALo trasareNuno AThamo bhAga. tuna vRkSa. kacAcita tri. (kacairAlulAyitaiH AcitaH) chUTA zavANu, | kacchaTikA strI. (kaccha: kacchapradezamaTati aTa+ ac) vIkharAyelA kezavALuM. (zakandhvAdi saMjJAyAM kan) 51931, 427au, vastranA kacATura puM. (kaca iva aTati aT+urac) me cha.. ___tanu, pakSI, dAtyUha za6 mI. kacchapa puM. (kacchamAtmano mukhasaMpuTaM pAti pA+Da) kacATurI srI. (kaca iva aTati striyAM GIS) 652 yo, -kezavadhRtakacchaparUpa ! jaya jaya jagadIza ! jaNAvela pakSInI mAdA. hare ! -gItago0 1, dukharanI me. mA2, bhasmayuddhanI kacAmoda puM. (kacamAmodayati A+mud+Nic+ac) eka bheda, mallono eka baMdha, arka kADhavAnuM eka vALane sugaMdhI karanAruM eka dravya, sugaMdhI vALo, khasa. pAtra, navizeSa -kacchapazcAtha kuNDazca takSakazca kacika tri. (kaca caturarthyAM kumudA0 Thak) zanI mahoragaH-mahAbhA0 1 / 123 / 68, 4275aavt||2 - samIpano pradeza vagere. bibhrattadAvartanamAdikacchapo mene'GgakaNDUyanamaprameyaH - kaca strI. (kaca+una) meM tano bhabhi -kadalI bhAga0 87 / 10 / dADimI dhAnyaM haridrA mANakaM kacuH-tithyAditattvam / | kacchapikA strI. (kacchapI+kan+TAp) jasano roga, kacusthA strI. kAlikA 6 mI. -sadAhA kUrmasaMsthAnA jJeyA kacchapikA budhaiH- suzrutaH, kacela na. (kacyate badhyate'nena kaca vA. elac) | kALI nagoDanuM jhADa. lekhapatra bAMdhavAnuM sUtra vagere. kacchapI strI. (kacchapa+GIS) AyI, me. tanA kaccaTa na. (kutsitaM caTati caT+ac koH kat) vI, meM tano kSudraroga, ma.sa.na. 2N - kacchapI nihita, niMgha, 12, pippalI. auSadha. svedayat pUrva tata ebhiH pralapayat / kalkIkRtInazA kaccara tri. (kutsitaM carati car+ac) 652no artha | kuSThasitAtAlakadArubhiH -bhAvaprakAzaH / ___o . (na. ) 72.... kacchabhU strI. (kacchA bhUH) 40. 4.na., 45prAya kaccit avya. (kAmyate kam+vic+kan cIyate bhUmi. nizcIyate yasmAt kam+ci+kvip pRSo0 masya | kaccharuhA srI. (kacche jalaprAye rohati ruh +ka) al, daH) praznArthamA, varSamA tathA bhaMgaNama va52ya cha - ___ 3, bhotha-nAgaramotha. kaccid bhartuH smarasi rasike tvaM hi cAsya priyeti- kacchA strI. (kaccha+TAp) 52vAna vastrano cha, meghadU0, - Apadyate na vyayamantarAyaiH kaccinma- dhotiyAnI kAchaDI, vArAhI nAmanI vanaspati, corikA harSestrividhaM tapastat- raghu0 5 / 5, -ayi tvadIye nAmanI vanaspati. kuzalaM zarIre kaccit tvadIyaM hRdayaM prasannam / / kacchATikA strI. kacchaTikA za6 o. pravartate te'dhyayanaM ca kaccit gacchanti kaccit | kacchAdi puM. pANinIya vyA4255 prasiddha se zasukhavAsarAste -saMdeze-nyAyavijayaH / samUDa- yathA-kaccha, sindhu. vargu, gandhAra, madhumat, kaccidadhyAya puM. mahAbhAratAntati samApana pAyo ___kamboja, kazmIra, zalva, kuru, anuSaNDa, dvIpa, adhyAya. anUpa, ajavAha, niSadha, kalUtara, raGku, ete ca kaccha tri. (kena jalena chRNAti dIpyate cha+Da) 4thI. dezavizeSavAcakAH / vyApta praza, 48prAya heza. (puM.) te nAmanI se kacchu srI. (kaS hiMsAyAM kaSazchazceti uNAdi0 U chazca heza, 427 deza -kacchAnte surasarito nidhAya pRSo0 vA husvaH) 524, prasano roga -saiva senAmanvItaH sa katipayaiH kirAtavaryaiH-kirA0 1254, sphoTestIvradAhairupetA jJeyA pANyoH kacchurugrAsphi12, sist, - yamunAkacchamavatIrNaH-paJca0 1, naunu / cozcanidAnam / -kacchU / aMkA, me.tanu vRkSa, bhujana saMpuTa, rAzana | kacchughnI strI. (kacchaM hanti han+Tak++GIp hasvazca) AcchAdana, kAcabAnI DhAla. paTola nAmanI vanaspati, hapuSA nAmanI vanaspati. Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 shbdrtnmhoddhiH| [kacchura-kaJjaja kacchura tri. (kacchurastyasya) 524vAnA rogavANU, jasana | kaJcaDa puM. (kaci bA. aDan) ghumAuiyA namana meM rogavANaM, pAma2, nIya. (paM.) vyatbhiyArI 525. vRkSa. kacchurA strI. (kacchurastyasya) avayana sI, ghamAso, kaJcAra puM. (kaci bhAve ghaJ, kaccaM prakAzaM Rcchati kacUro nAmanI vanaspati, vyabhicAriNI strI. R+aN) sUrya, 4053lk 13. kacchurAkSasa na. vaidyazAstra prasiddha 2.5 1.5t2rnu tesa.. kaJcikA strI. (kaci+Nvula) disanI. ul, vaizastra kacchumatI strI. zazijI nAma.nA. vanaspati, vaya. - prasiddha kSudra-nAnI zelso, uk zubha. kacchUmatI / kaJcuka puM. (kaci prItibandhayoH vA0 ukan) siyaNI kacchoTikA strI. (kacchasya uTastRNAdikamiva ivArthe kan) -sakhyaH kiM karavANi yAnti zatadhA yat kaJcuke vastrAno che32, 5191, 42choTo. sandhayaH -amaruzatakam-81, -nindati kuJcukakAraM kacchora puM. (kena cchuryate chur-lepe karmaNi ghaJ) 27. prAyaH zaSkastanI nArI -uktiH, vArA, yoddhA nAmanI vanaspati, yU. vagerenuM bakhtara, loDhAnuM bakhtara, sapanI kAMcaLI, kaccI strI. (kacu vA. GIp) tano bhUmi.. harakoI vastra, putra vagerenA janmotsava vakhate sevaka -kacvI sarA guruH samavAtakRt kaTupittalA- vageree svAmInA aMga uparathI baLAtkAra grahaNa vaidyakadravyaguNaH / resa. vastra. kaj (sautra0 pa. a. seTa-kaJjati) ng, 4ma thavo. kaJcukAlu puM. (kaJcuko'styasya Aluc) sapa.. kaja tri. (ke jAyate jan+Da) Awi pani thanAra, kaJcukita tri. (kaJcuko jAtaH tArakA0 itac) yu mahA thanAra. (na. ) bhaNa. jene thayela hoya te, kAMcaLI, bakhtara dhAraNa karanAra. kajjala na. (kutsitaM jalamasmAt koH kad) 51deg4, kaJcukin puM. (kaJcuka astyarthe ini) 25%nA -tataH sAkArayad bhUri ceTIbhiH kuNDakasthitam / janAnakhAnAno adhikArI, jeNe kaMcuka dhAraNa karyuM kastUrikAdisaMyuktaM kajjalaM tailamizritam-kathA- Doya.te. -antaHpuracaro vRddho vipro guNagaNAnvitaH / saritsAgaraH 4 / 47, netrana -adyApi tAM vidhRta- sarvakAryArthakazalaH kaJcakItyabhidhIyate / / - kajjalalolanetrAm- caura0 15, samavAnI DI. nATyazAstram, dvArapANa, sarpa, vyabhiyArI puruSa, 45, (puM.) bhegha, me.. tanu bhAcho.. ya . kajjaladhvaja puM. (kajjalaM dhvaja ivAsya) TIvo. kAJcukI strI. (kaJcuka+GIS) me. tanI auSaya. kajjalarocaka puM. na. (kajjalaM rocayati ruc+Nici+ kaJculikA strI. (kaci+ulac gau0 DIS svArthe kan ___ ac) hIvAno mAdhAra hAvI. husve TAp) strI.mo.nI. yajI, posaI, yo.jI. vagaire kajjalikA strI. (kajjalamivAcarati kvipa+aca gorA0 __-tvaM mugdhAkSi ! vinaiva kaJculikayA dhatse manohAriNI GIp kan+ TAp) hema pA. mi. 42dI. DIya lakSmIm-amaru0 27. (strI. kaci+ulac gau0 GIS tevo.sis -gandhakena rasaM prAjJaH sudRDhaM mardayed bhiSak / svArthe kan hrasve TAp) - kaJculI / kajjalAbho yathA sUto vihAya ghanacApalam / / kaJcUla na. (kaci dIptau ulac) -strImAno me. kajjalita tri. (kajjala jAtamasya itac) 6mauj. jourist2. thaye. kaJja puM. (kaM jale jale jAyate) .L, bhAthAnA vANa. kajjalI strI. (kajjala+kvip+ca+GIS) kajjalikA- (na.) maNa, -viriJco bhagavAn dRSTvA saha zarveNa tAM zabda juo, eka jAtanI mAchalI. tanum / svacchAM marakatazyAmAM kajagarbhAruNekSaNAm / / kaJc (bhvA0 A0) Mirg, yama. -bhAga0 8 / 6 / 3, amRta. kaJcaTa na. (kaci+aTac) 5i yA 2.5 tanuM kaJjaka puM. (kaji sautradhAtu-Nvul) .tarnu, pakSI, zA. bhena (sI.) -kaJjakI / kaJcaTAdi na. saM . vyApine n||2|| 12 // 2 se. | kajaja puM. (kajAt viSNunAbhipadmAt jAyate jan+Da) prakAranuM cakradatte batAveluM auSadha. R. . Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaJjana - kaTanagarIya ] napuM. (kaM sukhaM janayati jan+ Nic + aN) abhaheva, kheDa bhatanuM pakSI, menA. kaJjanAma pu. ( ka padmaM nAmAvasya saMjJAyAM ac samA.) viSNu. zabdaratnamahodadhiH / kajara pu. ( kaji + aran kaM jalaM nRNAti vA ju+ac) sUrya, khaDaDAnu jAu, brahmA, sAthI, u62-peMTa, Do bhuni. kaJjala pu. ( kaji + alagh) bhenA pakSI.. kaJjAra puM. (kaji+Aran kaM jalaM jArayati vA + Nigh + aN) sUrya, khaDaDAnu Au, brahmA, hAthI, 42-peTa, DoI bhuni, agastya muni, kajikA strI. (kaji + Aran kaM jalaM jArayati jU + Nic + aN) brahmayaSTi nAmanI auSadhi, kaT (bhvA0 para0 sa0 seT-kaTati) bhavu, bAsavu, yAsavu, varSa, DhAMDa, 5 (idit) kaNTati, pra+kaT + Nic pragaTa karavuM, spaSTa karavuM - aujjvalyaM paramAgataH prakaTayatyAbhogabhImaM tamaH- mA0 5 / 11, suhRdiva prakaTayya sukhapradAM prathamamekarasAmanukUlatAm uttara0 4 / 15. kaTa puM. (kaT+gha+ac vA) bAdhInu gaMDasthala kaNDUyamAnena kaTaM kadAcid vanyadvipenonmathitA tvagasya raghu0 2 / 37, sabhA, na nAmanuM ghAsa, sAhaDI - caturdazaM nArasiMhaM vibhraddaityendramUrjitam / dadAra karajairvRkSasyerakAM kaTakRd yathA / / bhAga0 1 / 3 / 18. atizaya, ut5Ta, jAeA, samaya, khAyAra, sugaMdhIvAnI khasa vagere ghAsa, maDaduM-zaba, maDadAMne laI javAnI gADI, kheDa bhatanI auSadhi, zmasAna, dugAra jesavAnuM sAdhana DoI dravya, pAsA, zrozI-DusA tAM niSThitAM baddhakaTAM dRSTvA rAmaH sudarzanAm / - rAmA0 2 / 56 / 21, khe nAmanI kheDa rAkSasa - zukanAsasya vakrasya karasya vikaTasya ca / rakSaso lomaharSasya daMSTrAlahUsvakarNayoH / / - rAmA0 15 / 2 / 13. (tri.) DhAMDA, DhAMDanAra, harakoI kriyA karanAra. kaTaMvarA strI. (kaTaM vRNoti kaTa + vR + aN khac mumac) kaDu nAmanI auSidha. kaTaka na. puM. (kaTa kRJAdi vun ardharcAdi) hAthanuM ghare, 'Du -AbaddhahemakaTakAM rahasi smarAmi caura0 15, parvatano madhyabhAga, bhejatA - mArgeSiNI sA kaTakAntareSu vaindhyeSu senA bahudhA vibhinnA - raghu0 491 16 / 21, tharDa, paihu~, hAthIno hAMta, samudranuM bhIhu, rA4dhAnI, nagarI, sainyano samuhAya, parvatanuM sapATa jamInavALuM zikhara girikUTeSu durgeSu nAnAjanapadeSu ca / janAkIrNeSu dezeSu kaTakeSu pareSu ca / / mahAbhA0 4 / 24 / 12 kaTakaTa tri. ( kaTaprakAra: prakAre dvitvam) atyaMta, atizayavANuM, sarvotkRSTa. (puM.) mahAdeva. kaTakaTA avya. 52 52 sevI anurA zabda. kaTakAra tri. (kaTaM karoti kR + aN) sAhaDI janAvanAra, kaTakRt kheDa bhatanI vaesiDara bhati zUdrAyAM vaizyatazcAryAt kaTakAra iti smRtaH uzanA / kaTakin puM. ( kaTako'styasya ini) parvata (tri.) vA. kaTakIya tri. (kaTakAya hitaH apUpA0 cha) hAthInI alaMkAra, kaDAM vagerene hitakAraka sonuM vagere. kaTakRt tri. (kaTaM karoti kR + kvip) sAhaDI janAvanAra. kaTakola puM. (kaTati varSati sravati kaT + ac kaTasya niSThIvanarUpajalasya kolaH ghanIbhAvo yatra kul saMstyAne AdhAre ghaJ vA) pIDachAnI, thaMDavA bhATenuM kheDa pAtra - syAdAcamanakaH proNThaH kaTakolaH patadgrahaH / / kaTakya tri. (kaTakAya pakSe yat) artha bhATe dukho kaTakIya zabda. kaTakhAdaka tri. (kaTamapi khAdati khAd + Nvul) sarvalakSa, bhauchAne para jAI 4nAra ziyANa. (puM.) kAcanI banAvelI zIzI. kaTaghoSa puM. ( kaTapradhAno ghoSaH) pUrva dezamA rahebuM kheDa gAma. kaTaMkaTa puM. (kaTaM zavaM kaTati jvAlayA AvRNoti) agni, sonuM, citrA nAmanI auSadhinuM vRkSa, gaNapati kaGkaTAya bhImAya namaH paJcapalAya ca - agnipurA. kaTaMkaTerI strI. (kaTaGkaTaM vahnijaM suvarNaM tatkAntibhiH rayanti rgata aN upa0 sa0 aNantatvAd GIp ) jahara, hA3hajahara, jAhajahara. kaTadAna na. ( kaTa dehAvartanaM dIyate'tra dA+ lyuT) viSNu saMbaMdhI pArzvavarta nAmanuM bhAdaravA zudI agiyArasane divase karavAnuM eka karma. kaTana na. gharanuM chAya. kaTanagarI strI. pUrvahizAmAM Ave kaTanagarIya tri. (tatra bhavaH cha) utpanna thayela. bheDa gAma. 2nagarI gAmamAM Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 shbdrtnmhoddhiH| [kaTapalvala-kaTizUla kaTapalvala na. pUrva zima AveDaM meM ma. madhukarazreNayaste kaTAkSAn-megha0 37, -gADhaM nikhAta kaTapalvalIya tri. (kaTapalvale bhavaH) 3258vala mamai iva me hRdaye kaTAkSaH-mA0 129 utpanna yayeda vagere. kaTAgni puM. (kaTena vIraNAdiveSTanena jAto'gniH) vI.29. kaTapallI strI. pUrvazima bhAva.j, me ma.. mULa vagere ghAsa vIMTavAthI thayelo agni. kaTapallIya tri. (tatra bhavaH cha) 48588 mama | kaTAyana na. (kaTasya tannAmAsanasyAyanamutpattisAdhanam) utpanna thayela vagere. vIraNa mULa, sugaMdhIvALuM khuzabodAra taNa. kaTapUtana puM. (kaTasya zavasya pUtaM pavitratAM tanoti / kaTAra puM. (kaTaM-kandarpamadamRcchati kaTa+R+aN) tan+ac) me tano preta -amedhyakuNapAzI ca nAsara, nagaravAsI, bhI. kSatriyaH kaTapUtanaH-manu0 12 / 71. (striyAm) kaTapUtanA- kaTAla tri. (duSTaH kaTaH astyasya sidhmAdi0 ac) uttAlAH kaTapUtanAprabhRtayaH sAMrAviNaM kurvate-mA0 5 / 12 duSTa-2rAna sabhayiauj. kaTaprU puM. (kaTe zmazAne pravate puG gatau kvip ni0 kaTAha puM. (kaTamAhanti A+han+Da) tagavAna, sAdhana dIrghazca) mAheva, rAkSasa, vidyAdhara, me.tanI kaDhAI vagere, kAcabAnI pITha DhAla, te nAmano eka 8132. (tri. kaTena devanasAdhanadravyeNa pravate) ||rii, seTa, nAmanu, me. na24, jo52rI, sUpaDu, stUpa, pAsA khelanAra, icchA pramANe vartanAra, svecchAcArI, pagalAM, kUvo, kaccha, jene zIMgaDAM thoDAM ja bahAra AcArabhraSTa, nIkaLyAM hoya tevuM pADuM. kaTaprotha puM. na. (kaTasya kaTyAH kaTervA protho mAMsapiNDaH) kaTi strI. (kaT + in) 33 -kaTiste harate manaH-sA0 unI bhAsapi, muso. da0 pR0 574 bha2, zrImA , musa. kaTabhaGga puM. (kaTasya sainyasaMghasya bhaGgo yasmAt) sainyamai. | kaTikara puM. bharanI pAnI bhAjura. Durk, 5 // 25 // 20% , mRtyu vagere, yathI | kaTikA strI. 652no kaTi zanI martha humo. auSadhimA 5vIta. kaTitaTa na. kaTi zanno artha hu.. -yeSAM kaTabhI strI. (kaTa iva bhAti bhA+ka gaurA0 GIS) | bRhatkaTitarAH smitazobhimukhyaH / -bhAga0 3 / 15 / 20 eka jAtano velo, mAlakAMkaNI, viSNakAntA nAmanI kaTitra na. (kaTi trAyate trai+ka) bhijalahoza. auSadhi, 125.. keDa uparanuM vastra, keDa dhAraNa karavAnuM bakhtara - kaTamAlinI srI. (kaTAnAM kiNvAdyauSadhInAM mAlA | sphurakirITakeyUrakaTitrakaGkaNam-bhAga. 6 / 16 / 27 sAdhanatvenAstyasyAH ini DIpa) mahirA, 83, 72 kaTin puM. (kaTo'styasya prAzastyena ini) zreSTha koI kephI Asava. usthalavANo hAthI. (tri. kaTa+nirvRtAdau ini ) kaTamba puM. (kaT + ambac) lA, vAhiMtra, vA. sAdaDI vagerethI banAvela-karela. kaTambhara puM. (kaTaM guNAtizayaM bibharti bhR+khac mum) , kaTipa tri. (kaTiM pAti pA+ka) mArane 2658 42.2. 32ii, me. tanuM 3, 2'so. nA. vanaspati.. kaTimAlikA strI. (kaTau mAleva kan) 33rnu bhUSAkaTAmbharA strI. (kaTaM guNAtizayaM bibharti bhR+khac TAp) ho. DAthI, saTo.. nAmAnI. vanaspati, bhorave namAnI kaTirohaka puM. (kaTyA hastikaTyA taM rohati ruha+Nvula) auSadhi nAgabalA, kaDu. hAthInI keDa uparathI hAthI upara caDanAra, kaTavaNa puM. (kaTa-utkaTo vraNo-yuddhakaNDurasya) bhImasena, kaTilla puM. (kaTa vA. illa) re, sAno vedo pAMca pAMDavamAMno bIjo pAMDava. -kaTillakaH, strI. kaTillakA / kaTazarkarA strI. (kaTaH nala: zarkarA iva yasyAH ) oultre kaTizIrSaka puM. (kaTiH zIrSamiva saMjJAyAM kan) no ___ namI . vanaspati... mA. kaTAku puM. (kaTa-kRcchra jIvane kAku) 5kSa.. kaTizUla puM. (kaTisthaM zUlam) 33. nItuM zUja, kaTAkSa . (kaTaM gaNDaM akSati vyApnoti akS+ac) bharamA mAtuM zUNa -uSNodakena saMpItvA aparASTi, bhajane pUNethA. ne. -AmokSyante tvayi kaTizUlavinAzanam-gAruDe 188 adhyAyaH / Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaTizRGkhalA-kaTutumbI] shbdrtnmhoddhiH| 493 kaTizRGkhalA (kaTyAM dhAryA zRGkhalA) 33 dhA295 / bhyabhASatAm / iti sarvamidaM rAjannAkulaM pratibhAti karavAyogya nAnI ghUgharIvALo kaMdoro, keDamAM paheravAnI me / / -mahAbhA0 277 / 16. (tri.) dj, Gl, nAnI ghUgharIvALI sAMkaLI. 58o2. kaTisUtra na. (kaTidhArya sUtram) ubhaya paa24|| 42vA kaTukatA strI. (kaTuka+tA) asabhya vyavahAra, yogya sUtaranuM athavA dhAtunuM banAvela sUtra, strIno akkaDapaNuM. ubha25To - sphuTakiraNapravaramaNimayamukuTakuNDalakaTa- kaTukatraya na. (kaTukAnAM kaTurasAnAM trayam) jhUTha, bhI, kaTisUtrahArakeyUranUpurAdyaGgabhUSaNavibhUSitamRtvik- pI52 -kaTukatrikam / sadasyagRhapatayo'dhanAiva-bhAga0 5 / 3 / 4 . kaTukanda (kaTuH kando mUlamasya) s.20||vaanu, 3, kaTI strI. (kaTa+in+GIp) OM -kaTAkSa-vakSoja- Ahe, sa.9L. gabhIranAbhi-kaTItaTIyA sudRzAM vilAsAH -ratnAkara0, kaTukaphala puM. (kaTukaM phalamasya) kakkola 206 zubha.. -kaTItaTanivezitam -mRccha0 1 / 27 dukhA, pI52, | kaTukA strI. anAmanI auSadhi -kaTukA kaTukA pAke jhaMDu nAmanI auSadhi. tiktA rukSA himA laghuH- naa|2vel, 26, 53vI kaTItala puM. (kaTyAM talamAspadaM yasya) 33. pA25. ___ tuMbaDI, 782savAjI 6 strI. 72vA yogya disii. tasavAra. (na.) tisa, nitaMba, | kaTukAlAbu strI. (vipAke kaTukA alAbuH) 53 hudA. tuMbaI, 53vI. dudhI. (srI.) kaTukAlAbU / kaTIra puM. (kaTa+Iran) zuI, guDa, 33, ni.in | kaTukI strI. (kaTuka+GIp) dunAmanI vanaspati - suddhA madhye.na. podo pradeza. (na.) 33. (puM.) kttiirkH|| kaTukI tu sarA rUkSA kapha-pitta- jvarApahAkaTu na. (kaTati sadAcAramAvRNoti rasanAmAvRNoti vaidyakadravyaguNe / kaTa+un) 20. 30ma, 504, priya, duSTa - | kaTukITa puM. (kaTuH daMzena duHkhadatvAt kITaH) isa., zravaNakaTu nRpANAmekavAkyaM vivatuH-raghu0 6185, | ___ bha72. (puM.) kaTukITakaH / chAma, 95.1, 412sa., 3j (2sa. 7 52 cha / kaTukvANa pu. (kaTuH tIkSNaH kvANo yasya) tetara 53vI, tuzl, Clvl, pAya, madhu2. mane mArI.) 12IToDI pakSa.. luj., 64.. (puM. kaTa+un ) vanaspati, dlvil | kaTugranthi puM. na. (kaTuGgranthirasya) Au6, 55..bhUga, 2sa, paTola, sugaMdhI. ghAsa, du2% vRkSa, mArnu 3, 2004 sarasava -64vana, 3. (tri. kaTa+un | kaTuGkatA strI. (kaTu dUSitaM karoti kR+Da pRSo0 mum ) lj - kaSAyo madhurastiktaH kaTavamla iti tasya bhAvaH tal) nitya nA AyAma niSThuratA. naikadhA-bhAga0 3 / 26 / 42, tAzavAj, 8ora, tIkSaI, | kaTucAturjAtaka na. (catubhyo jAtakaM tataH svArthe aN) bhatsa.2vANu, sugaMdhavANu- saptacchadakSIrakaTu- | yayI, 14, tamAlapatra ane. bha.. pravAhamasahyamAdhrAya madaM tadIyam-raghu0 5 / 48, | kaTucchada puM. (kaTucchadaH putramasya) tagarnu u. hudhavANu, 25 -iti samaguNayogaprItayastatra paurAH, kaTutva na. (kaTorbhAvaH tva tal) tA , tI , zravaNakaTu nRpANAmekavAkyaM vivaNeH-raghu0 685, ____dleryj, svA65j, svA2ti5j. -kaTutA. bhayAna.., vi.27, aj, garama. (trI.) 205, priyaMgu, kaTutikta puM. (kaTuzcAsau tiktazca) zayAtuM, 350 kaDu auSadhi. nAmanI auSadhi, zaNanuM jhADa, bhoMya lIMbaDo - kaTuka puM. (kaTu-svArthe kan) ll 2sa., du, __ kaTutiktakaH / tIkhApaNuM, kaMkola nAmanI vanaspati, paToLa nAmanI | kaTutiktA strI. (vipAke kaTuH svAde tiktA) 53vI. vanaspati, 204 sarasava -kaTU rukSaH stanyamedaH / hudhAno vaso, 47vI. tuMmI. (srI.) kaTutiktikA / zleSmakaNDUviSApahaH / vAta-pittadAgneyaH zoSI | kaTutuNDikA srI. (kaTu svArthe kan ata itvam) me. pAcanarovakRt / / -bhAvaprakAzaH / (na.) ., bharI ____ tano vakSo. (strI. kaTu tuNDamasyAH) -kaTutuNDI / ane. pI52, priya. -duryodhanazca karNazca kaTukAnya- kaTutumbI strI. (vipAke kaTutumbI) 53vI. tuMmI.. Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 kaTutraya na. ( kaToH trayam) sUMha, bharI ane pIpara. (na. kaTokhikam) -kaTutrikam / kaTudalA strI. ( kaTudalaM yasyAH) DADaDInI velo.. kaTuniSpAva puM. ( kaTuH niSpAvaH) uDavI vAsa, nahInI pAse thanA2 vAla, eka jAtanuM dhAnya. kaTuniSplAva puM. (kaTuH niSplAvaH) ke anA4 nahInA pUranI asara rahita hoya te. kaTupatra puM. ( kaTu patramasya ) tagara vRkSa, pIta pApaDI.. (puM.) kaTupatrakaH / kaTupatrikA strI. (kaTu patramasyAH) bhorIMgazI nAmanI vanaspati, ITArivRkSa. kaTupAka tri. (kaTuH pAko'sya) mAM pAyana DAje kaDavAza Ave che tevuM dravya, kaDavA rasavALo pAka. kaTupAkin tri. (kaTu pAko'styasya ini) bheno pA kaDavo hoya te. zabdaratnamahodadhiH / kaTuphala puM. (kaTu phalamasya) DAresIno veso, paTosa vRkSa, zrIvallI vRkSa. (strI.) -kaTuphalA kaTubIjA strI. (kaTu bIjaM yasyAH) pIpara. kaTubhaGga puM. (kaTu bhaGga ekadezo yasya) sUMha. kaTubhadra puM. (kaTurapi bhadraH hitakArI sevanena ) sUMha, khA. kaTumaJjarikA strI. (kaTustIkSNA maJjarI astyasyAH ac + GIS + kan+TAp hrasvazca) aghADI nAmanI vanaspati, apAmArga. kaTumoda na. ( kaTurmodo'sya ) 4vasA vagere sugaMdhI dravya. kaTura na. ( kati varSati rasAntaram manthanena kaTa + uran) chAza, ta kaTurava puM. (kaTuH ravo yasya) heDaDI. ka0 sa0 582 zabda (tri. ) 42 zabdavANuM. kaTurohiNI strI. (kaTuH satI rohati ruh + Nini) 53 nAmanI auSadhi. kaTuvarga puM. (kaTUnAM varga:) vaidyazAstra prasiddha pIpara vagere tIkhA rasavALA dravyono varga. kaTuvArtAkI strI. ghoNI lorIMgazI kaTuzRGgAla na. ( kaTUnAM zRGgAya prAdhAnyAyAlati paryApnoti al + aN) suvaezA nAmanI vanaspati. kaTusneha puM. ( kaTuH sneho'sya) ghoNA sarasava. kaTUtkaTa na. ( kaTuSu utkaTam ) Achu, sUMha -kaTUtkakam / [kaTutraya -kaTha kaTodaka na. ( kaTAya pretAya deyamudakam ) pretane uddezAne tarpaNa mATe ApavAnuM jaLa. kaTora na. ( kaTyate vRSyate bhakSyadravyamatra kaT + AdhAre olac lasya raH) 4Toro, yapaziyuM, DoDiyuM -mRtkarpaTe saMyutakAcakUpyAM dattvA mukhaM lohapaloha sUtraiH / niSkAsito dhUmarasastu tasya saugandhikaiH kAcakaTorake yaH / / - merutantram-5 prakAza:- kaTorakam / kaTorA strI. (kaTyate - vRSyate bhakSyadravyamatra kaT + AdhAre olac lasya TAp) dhAzuM 4 nAnuM DoDiyuM. kaTola puM. (kaTati AvRNoti anyarasam kaT + olac) aTurasa, tIjo rasa, thAMDAla (tri.) adurasavANu, (puM.) -kaTolakaH 'durasa. kaTolavINA strI. (kaTolasya vINA) yAMDAsanI vIzA, cAMDAlanuM eka jAtanuM vArjiMtra, rAvaNahaththo, kinnarI kaTphala puM. (kaTati AvRNotyanyarasaM kaT + kvip kaT phalamasya) AyaijanuM Au - kaTphalastuvarastiktaH kaTurvAtakaphajvarAn / hanti zvAsa- pramehArzaH kAsakaNThA-mayArucIH / / - bhAvapra0 kaTphalA strI. (kaTati AvRNotyanyarasaM kaT + kvip kaT phalamasyAH) gAmbhArI zab6 dukhI. alI lorIMgazI, abhAthI-pIsuDI, DuDuDavela, DA.uDI. kaTphalAdicUrNa na. vaidya mAM DAsaroganA adhikAramA kahela eka auSadharUpa cUrNa. kaTvaGga puM. (kaTu aGgamasya) bodhavRkSa, sUryavaMzamAM pechA banAra hisIya rAma (na.) zyonArDa vRkSa. kaTvara na. ( kaT + Svarac) chahIMno mahI, chAza. daghnaH sasArakasyAtra takraM kaTvaramucyate-cakrapANikRtasaM0 kaTvI strI. (kaTu striyAM GIp ) uTurasavANI strI, tIkhI, kaDavAzavALI kaTu vanaspati. kaTh (vA cu. ubha., bhvA para. sa. seT kaNThayati, kaNThayate; kaNThati) pUrva saMbhAga utkaMThApUrva we quag, als seal. (2011. R. 37. #2) aSTapUrva va. (A0 sa0 seTa) (DaMThApUrvaka smara 2. -revArodhasi vetasItarutale cetaH samutkaNThatedurgAdAsaH / kaTha puM. (kaTh + ac) te nAmanA kheDa bhuni - uddAlakaH kaTazcaiva zvetazcaiva mahAyazAH mahA0 1 / 8 / 24, uhaota zAkhAnuM adhyayana 42nAra -kaTho munau tadAkhyAtavedAdhyetRjJayoH svare-hemacandraH, yadurvedhanI zAkhA, svarameha, R, Apatti khAita. Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -kA0 7 kaThamaI-kaDAra shbdrtnmhoddhiH| 495 kaThamaI puM. (kaLaM kaSTajIvanaM mRdgAti) maDAva, zaMbhu. | kaTheraNi puM. te. namana meM. RSi. kaThara tri. (kaTh+aran) hina., 569... kaTheru puM. (kaTh+eru) yAbharano vAyu. kaThazAkhA strI. yadurvemA ane. hama te. nAmanI. kaThora tri. (kaTh+oran) 5691, pUsa, laya -avi .5 AM cha ta, tena. 4 've' 53 cha. ___ kaThorayazaH kila te priyam-uttara0 3 / 27, dU2 - kaThazATha puM. te nAmanI meM Si. kaThoradaMzairmazakairupadrutaH-bhAga0 5 / 13 / 3, duSTa, ghAtI, kaThazrotriya pu. (kazcAsau zrotriyaH) 4425 manAra 525.54, pariSkRta -kalAkalApAlocanakaThoramatibhiH zrotriya brAhmaNa, yajurvedanI kaThazAkhAmAM pAraMgata mAjhae. kaThoratA strI. (kaThorasya bhAvaH tal-tva) 25. kaThAdhyApaka puM. (kaThazcasau adhyApakaH) 56no (na.) kaThoratvam / abhyAsa karelo adhyApaka. kaThola tri. (kaTh+olac) 581, 58o2-5691, 58 kaThAhaka puM. (kaThaM kaThinamAhanti A+han+Da) hAtyUDa nAme me tanuM 5kSA. kaD (tudA0 para0 seTa-kaDati) sa0 aka0 pAj, maha kaThikA srI. (kaTh+kan+TAp) 131, yo.. 32al. (tri. kaD+ac ) bhU, bevaI, ASL-, kaThijara puM. (kaTha+in kaThi kaThinaM jarayati you. (puM. kaD+ghaJarthe ka ) mAvA yogya 05 __ ju+Nic+khac mum) tusasAnu u. 54Artha. kaThina tri. (kaTh+inan) 569t - unmUlayaMzca kaThinAn kaDaka na. (kaD+ac+kan) ||2bhiithii. utpana thayena nRpAn vAyuriva drumAn-kathAsa0 19189, santa, 5802, eka jAtanuM mIThuM. -na vidIyeM kaThinAH khalu striyaH- kumA0 4 / 5, tIkSNa, stabdha, goLano sarako, kaSTathI sAdhya hoya kar3aja puM. .5 tano 63. ta. niSThu2, 6. (pI.31.) -nitAntakaThinAM rujaM mama na kaDaGgara na. (kaDaM bhakSaNIyaM zasyAdi girati abhyantare veda sA mAnasIm -vikrama0 2 / 11, -gaNDAbhogAt nivezayati gR+ac) sanA zeta2i, bhAvage3 kaThinaviSamAmekaveNI kareNa-megha0 92 / (na.) thANI, dhAnyanA phaLanI zIMga, phUla vinAnuM tRNa, kaDaba. tapelI. kaDaGgarIya tri. (kaDaGgaramarhati) 33. 443144 anus, kaThinatva na. (kaThinasya bhAvaHtva-tval) 56914, anAjanAM photarAMne yogya baLada vagere - santapa, Tho25, muz48. (srI.) kaThinatA. nIvArapAkAdikaDaGgarIyairAmRzyate jAnapadairna kazcitkaThinapRSTha puM. (kaThinaM pRSThaM yasya) Ayalo. raghu0 59 (puM. svArthe kan) kaThinapRSThakam / kaDana na. (gaD secane gaDyate sicyate jalAdikmatra kaThinA strI. thANI, tapeTI, gon, A.42, sAI 438 gaD+atran Adezca kaH) pAtra, zrI duraTa, mAyA sAkarathI banAvelI mIThAI. kaThinikA strI. (kaThina svArthe kapa) 11.31, yo.. | kaDamba puM. (kaDa+ambac) chat, it, ident, __ (strI. GIpa) kaThinI zAka vagerenuM DIMTuM. kaThilA strI. rAtI sauzosa -raktapunarnavA. kaDambI strI. (kaDamba+GIp) me. tak us. kaThilla puM. revAnI. veto. -kaThillaM kembukaM zItaM sa kaDavaka puM. a5. ni.ladhono adhyAya, virAma, sUya koSAtakaH kakezam / tiktaM pAke kaTugrAhi vAtalaM / sa[. kaphapittajit / / -vAbhaTaH / sATo50, tulasI- kaDAra puM. (gaD secane Aran gasya kAdezaH) bhA042] kaThillakaH 4.78, seva., yA72 (tri. ) wi42.g[auj, paMgaNA kaThI strI. 8 sa. va marAnA2 Leel. aslauj -sa vivyurambaravikAzi camUsamutthaM pRthvIrajaH kaThera tri. (kaTha kRcchrajIvane erak) aSTapU 04nA2, karabhakaNThakaDAramAzAH / / -zizu0 5 / 3, ma.6412 bhuzIthI. vanA2 -kRcchrajIvI / pAmelu, garviSTha, mArI. strI . Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 shbdrtnmhoddhiH| [kaDitula-kaNTa kaDitula puM. (kaTyAM tulA'sya Tasya DaH) ma1- | kaNAda puM. (kaNamatti ad+aN) vaizeSi.5 sUtra.82, talavAra. | kazyapagotramAM utpanna thayela eka kaNAda nAmanA RSi. kaDD (bhvA0 para0 aka0 seTa-kaDuti) 3881 thaj, sonI... santa thaj, st2 // 42vI, 44zata 42vI. -kaDuti kaNika puM. (kaNo vidyate'sya kan) ghano doTa, . padmamRNAlaM karkazaM syAt-durgAdAsaH / nAbherabhUt svakaNikAd vaTavanmahAbjam-bhAga0 kaN (bhvA0 para0 seT a0 kati) bhAta. za6 7 / 9 / 33, anAno aun., meMho, vairI, zatru, mati. 42vI, ro, humAna 36na, nA6 425o. (curA0 para0 sUkSma aMza, ghaNo bArIka bhAga, aNIArInuM jhADa, seTa a0 kaNayati, bhvA0 para0 a0 seTa-kaNati ) dhRtarASTranA maMtrIna nAma. -tata AhUya mantrajJa bhIya. kaH kANayati cakSuH pakSmabhirAvRtaM syAt rAjazAsrArthavittamam / kaNikaM mantriNAM zreSTha durgAdAsaH / dhRtarASTro'bravId vacaH / / -mahA0 1 / 141 / 2 / / kaNa paM. (kaNa-aca) anA4 vagairenI mArI aMza, | kaNikA sI (kaNa+ | kaNikA strI. (kaNa+kan+ic TAp) sazu, nAnI TI' -kaNavAhI mAlinItaraGgANAm-za0 3 / 5, mati kaNa, tAMdaLajAnI bhAjIno eka bheda, ati alpa sUkSma. (ma-21, 04 sUkSma bhAga -udyAnAnAM bhAga, , enaTIpu -tAmutthApya svajalanavajalakaNairvRthikA jAlakAni-megha0, -AnandAzrukaNAn kaNikAzItalenAnilena-megha0 99, setanA yogA. pibanti zakunA nizzaGkamadhezayAH- zAntizatakam / kaNita na. (kaNa Artasvare bhAve kta) pa... pAmelAno. (na. ) me tano meM so gugala. za6, mAta 212, vInI 5.42. (tri. kartari kta) kaNaguggula puM. me tano gugala. pIDA pAmelAno zabda karanAra. kaNajIra puM. (kaNazcAsau jIrazca) I , kaNiza na. (kaNo vidyate'sya ini kaNI taM zyati cha, pArI , dhoj. 09. - kaNajIrakaH / zo+ka) dhAnya vagairenu 49.sa.eM, manA4 vaga3nI. kaNapa puM. (kaNAn lohagulikAH pibati pA+ka) me. mAMjara, anAja vagerenuM kUMDuM. tanu do.DhArnu, yaMtra. -lohastambhastu kaNapaH-vaija0 hu, kaNI strI. (kaNA+GIp) vana, 8.5t.. pistIsa. -cApacakrakaNapakarSaNama -daza0 / kaNIka tri. (kaNa+Ikan) 5, thAI, 426, bArI. kaNabha puM. (kaNa iva bhAti bhA+ka) 3 dil kaNIci strI. (kaNa+Ici) Au81, puSpavANI satA, 83. 303 I. (puM.) nivAsa, 236191, 58... kaNabhakSa puM. (kaNa+bhakS+aN) me tanuM 5kSI, kaNIcI strI. kaNIci 106 hu.. vaizeSi. sUtra.2 u6 muni. -kaNabhakSakaH / / kaNIyas tri. (kaN+ Iyas) atyaMta. 185, mAti. sUkSma, kaNalAbha puM. (kaNAnAM lAbho yasmAt) pAsavAna, sAdhana gha, thoDu -kaNIyasi bhavet sveda: kampo bhavati yaMtra, ghaMTI, pANInuM cakrAkAra-Avarta-goLa cakkara pharavuM. madhyame -yogadI0 2 / 12 / kaNazas avya. (kaNa vIpsArthe zas) 30. 3 -tadidaM kaNazo vikIryate-kumA0 4 / 27 kaNe avya. (kaN+e) 627 saMtRptivAthI. savyaya, kaNA strI. (kaN+TAp) 10.01.30, pI52, -drAkSAM zraddhAnI nA 42vI. kaNAM paJcamUlaM tRNAkhyaM ca pacejjale, , nel. kaNera puM. (kaNa+era) 32rnu, vRkSa. cha, kSudra saMza-bhAra - kadalIphalamadhyasthaM kaNAmAtra kaNerA strI. vezyA, 1280.. kaNeru puM. (kaNa+eru) 422d, 3, 501512 vRkSa mapakkakam / kaNATIna puM. (kaNAya aTati aTa+Inan) hivANI, (srI. ) vezyA , DAya.... ghoDI, na. pakSI.. -kaNATInakaH / / kaNehatya avya. zraddhAno nAza zana. -kaNehatya payaH kaNATIra puM. (kaNAyATati Irak) hivANI, gho32, 4 pibati-siddhA0 56.. -kaNATIrakaH / | kaNTa tri. (kaTi+ac) sial. Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaNTaka-kaNTakoddhara shbdrtnmhoddhiH| 497 kaNTaka puM. na. (kaThi+Nvul) soyano abhAga, kaNTakArIghRta na. vaizastra prasiddha me 2 sizo. upakAragRhItena zatruNA zatrumuddharet / pAdalagnaM gaNonu ghRta. ane. moyagae.. karasthena kaNTakeneva kaNTakam / / cANakyazatakam 22, kaNTakAryAdipAcana na. vaidha zastra prasiddha the. pAyana kSudra zatru -utkhAtalIkatrayakaNTake'pi -raghu0 14 / 73, auSadha. romAMca, mAchalAM vagerenuM hADakuM, jyotiSazAstra prasiddha | kANTAla puM. (kaNTaM kaNTakAkAraM phale kAlayati cu0 indrasthAna, hama tanoSa -lagnAmbudhUtakarmANi kal+aN) isanu vRkSa. kendramuktaM ca kaNTakam / kaNTaluka puM. (kaNTakAyAlati paryApnoti ala+ukaJ) kaNTakadruma puM. (kaNTakapradhAno drumaH) siranj, vRkSa vAsAnuM vRkSa. andu 3. -kiM kulenopadiSTena zIlamevAtra kaNTakAzana puM. (kaNTakamaznAti az+yuc) 62. kAraNam / bhavanti nitarAM sphItAH sukSetre kaNTa kaNTakASThIla puM. (kaNTakamaSThIlamivAsya) me. ratana kadrumAH / / -mRccha0 140 / 4, sImAna, chAu, upcl. ___ bhA . vRkSa -daiteyacandanavane jAto'yaM kaNTakadrumaH-bhAga0 kaNTakita tri. (kaNTako romAJco jAto'sya itac) 7 / 5 / 17 kAMTAdAra. jene romAMca UbhAM thayA hoya che te - kaNTakaparNA strI. (kaNTakAni parNe'syAH) 3432 prItikaNTakitatvacaH -kumAra0 6 / 15. kaNTakadalA / kaNTakin tri. (kaNTako'styasya ini) 32yuta, kaNTakaprAvRtA strI. (kaNTakaiH prAvRtA-vyAptA) duvA2. silanj. (kaNTakino vanAntAH-vikramAGka- 1116). kaNTakaphala puM. (kaNTakAcitaM phalamasya) 35sa.nu OMAu, (puM. ) bhA7j, jeranu, , bhIank, , , gokharunuM vRkSa. gisa, pI27. -nApuSpaH pAdapaH kazcinnAphalo nApi kaNTakaphalA strI. (kaNTakAcitaM phalamasyAH) TodAnI kaNTakI / / -mahA. zAku0 11707 so. kaNTakinI strI. (kaNTakin+GIp) bhogiena jAu, kaNTakabhakSaka puM. (kaNTakasya bhakSakaH) Biz. _____dust, bhI... 5.... kaNTakabhuj puM. (kaNTakAni bhuGkte bhuja+kvip) | kaNTakiphala puM. (kaNDaki-kaNTakayuktaM phalamasya) uparano artha juo. kaNTakamardana na. (kaNTakasya mardanam) tyAta. ita. phaNasanuM jhADa, gokharuMnuM jhADa, khajUrInuM jhADa, morIe.. vo te. kaNTakavRntAkI strI. (kaNTakAcitA vRntAkI) 3 . kaNTakila puM. (kaNTako'styasya+ ilac) meM tano cho.3.0000. sinalni aisa. (tri. ) sinij. kaNTaka zreNI srI. (kaNTakAnAM zreNiratra) 52310. vRkSa, kaNTakilatA strI. (kaNTakinI latA) 30.5311. act, bhoMyarIMgaNI nAmanI vanaspati. kAMTAvALApaNuM. kaNTakasthala puM. te nAmano me 22. kaNTakI srI. (kaNTaka+aditvAdac gaurA0 GIp) kaNTakAgAra puM. (kaNTakamAgirati A+gR+aN) sego, eka jAtanI rIMgaNI. uel, 51.51... kaNTakIdruma puM. (kaNTakI drumaH pRSo0 dIrghazca) preranu, kaNTakADhya puM. (kaNTakairADhyaH) inauj. 3, vaNana Au.. kaNTakAra puM. (kaNTakamRcchati R+aN) sAmAna M n | kaNTakIvRkSa puM. kaNTakadrumaH za6 mI. vRkSa. kaNTakuraNTa puM. (kaNTapradhAnaH kuraNTaH) jI.TI. me. kaNTakArI strI. (kaNTakAra+GIS) bhoyarI jAtanI vanaspati. vanaspati. -kaNTakArI kaNTakinI tathA svAduzca kaNTakoddhara na. (kaNTakasyoddharaNam) sial staal, zukalA / cakSuSyA kSatazothaghnI grAhiNI jvaradAhanut / / mANasone satAvanAra cora vagere utpAtakArIone - zAGgadharaH / -kaNTakArikA -mastAmRtAmalakyazca 62 4218 -kaNTakoddharaNe nityamAtiSThed yatnamuttamam nAgaraM kaNTakArikA-rAjanighaNTaH / -manu0 9 / 252 Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 shbdrtnmhoddhiH| [kaNTatanu-kaNThamAdhurya kaNTatanu strI. (kaNTA kaNTakAnvitA tanuryasyAH) pR.DatI. puMskokilAnAM rutam-zA0 63, ghaial, 6 - nAmanI eka jAtanI vanaspati. kaNThAzleSapraNayinIjane kiM punardUrasaMsthe-megha0 3 / 97, kaNTadalA strI. (kaNTaM kaNTakAnvitaM dalaM yasyAH) mIMDhaLanuM jhADa, samIpa, pAse, homanA kuMDanI bahAranuM 34k 3, 34.32, 3.DI... meM AMgajI , sthAna, gajAno bhavA4 -sA kaNTapatra puM. (kaNTaM kaNTakAnvitaM patraM yasya) vita. muktakaNThaM cakranda-raghu0 14 / 65, -Aryaputro'pi vRkSa. muktakaNThaM roditi -uttara0 3, 426 mavA. kaNTapatraphalA strI. (kaNTaM kaNTakacitaM patraM phalaM ca | kaNThakUNikA strI. (kaNTha iva tad dhvaniriva kUNayati yasyAH) nAhI. nAmanI vanaspati. kUN+Nvula ) vI. nAbhana vAhina, bhAratIya vIu. kaNTapAda puM. (kaNTaH kaNTakAcitaH pAdo mUlaM yasya) kaNThaga tri. (kaNTha+gam+Da) sudhI 42, on kaNTapatra- za6 mo. sudhI janAra. kaNTaphala puM. (kaNTaM kaNTakAcitaM phalaM yasya) goma, | kaNThagata na. (kaNTha gam+kta) OM sudhI bharAine, 394sa., dhatUrI, me. tano 231, vitAu. on sudhI. nA2 -na vaded yAvanI bhASAM prANaiH kaNTaphalA strI. (kaNTaM kaNTakAcitaM phalaM yasyAH) kaNThagatairapi-subhA0 -dhatte jano ya iha kaNThagatAvahI , me tano desa.. majanam- bhaktA0 44 / / kaNTala puM. (kaNTa+matvarthIyo lac) jA. | kaNThatalAsikA strI. (kaNThatale azvAnAM kaNThadeze kaNTavallI strI. (kaNTA kaNTAkAcitA vallI) zrIvalI. | Aste As+Nvul) yAmaDu athavA horI ghoDAne vRkSa. gaLe vIMTAya che te. kaNTavRkSa puM. (kaNTapradhAno vRkSaH) te4:35. vRkSa.. kaNThadana tri. (kaNThaH parimANamasya dadhnac) gaTa kaNTAphala puM. (kaTi bhAve ap kaNTA-kaNTakamayaveSTanam sudhIna bhAyarnu.. ___ tadupalakSitaM phalamasya) 35||s.. kaNThadhAna puM. te namana. meheza. kaNTArtagalA strI. (kaNTA tadyuktA ArtagalA karma0) kaNThanIDaka puM. (kaNThe nikaTasthe nIDe kAyati zabdAyate nIlajhIMTI nAmanI vanaspati. ___ kai+ka) me tanuM 5kSA, sabhaNI.. kaNTAlu strI. (kaNTAya kaNTakAya alati paryApnoti kaNThanIlaka puM. (kaNThaM nIlayati dhArakasya svazikhAal+uN) 10., Guank OM3, Glam, vAsa, kajjalena nIla+Nic+ Nvul) Hul, moTo hIvo, DatI. - tRNa vagereno bhaDako. kaNTAha na. (kaNTaM kaNTakamAhvayate sparddhate A+he+ka) kaNThapAzaka puM. (kaNThe pAza iva kAyati kai+ka) kaTukanda za6 huA, 56. thAna gaNe. jAMdhavAnI hoza. (kaNThapAza eva kan vA) kaNTin tri. (kaNTa +astyarthe ini) 2, aghADI, gaI, mANa. (tri. ) sizlalj, 2yuta. gaLe bAMdhavAnI dorI. kaNTinI strI. (kaNTin+striyAM GIp) morIgae... kaNThabandha puM. (kaNThe bandhaH) gaNe. so, mui kaNTh (bhvA0 curA0 ubha0 kaSThati-te, kaNThayati-te) dhana, gaNe. Hiug. (na. kaNThe bandhanam kaNThavisA5 72vI. zovo , sAta2banata. DI.vaM bandhanam / dAyita mana, hapUrva sm25|| 42. (ud 65 kaNThabhUSA strI. (kaNThe bhUSA) mA 542vArnu, AbhUSaNa, sAthe) - pariSvaGgasya vAtsalyAdayamutkaNThate janaH . 8ma 52vArnu ghare - viduSAM kaNThabhUSAtvametuuttara0 6 / 21, - suratavyApAralIlAvidhau cetaH vikramAGka0 18 / 102. samutkaNThate -kAvya0 1 kaNThamaNi puM. (kaNThe dhAryo maNiH) 494i dhaa29|| kaNTha puM. (kaNa+Tha Thasya nettvam kaThi+ac vA) 2vA yogya bhali. gaj -vikacasarasijAyAH stokanirmuktakaNTham - kaNThamAdhurya na. (kaNThasya mAdhuryam) gAnA bhavAnI. zAku0 1. aGke, -kaNTheSu skhalitaM gate'pi zizire | bhii||21, 40 nI. madhuratA. Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaNThalagna-kaNDa shbdrtnmhoddhiH| 499 kaNThalagna tri. (kaNThe lagnam) gaNe. vaNage, gaNe, kaNThekAla puM. (kaNThe kAlaH kaNThe kAlo'sya vA) bAMdhej, meTe, mAliMgadu. bhaDAvA. kaNThalatA strI. (kaNThe lateva) kaNThabhUSA 276 mI.. kaNThya tri. (kaNThe bhavaH yat) gAma thanAra, 38i kaNThazAlUka na. gaNamai. thayeto. bhupano me.5 4.12no pedA thanAra, kaThasthAnIya varNa vagere - roga akuhavisarjanIyAnAM kaNThyaH / (tri. kaNThasvarAya kaNThazuNThI strI. 'suzruta' namana vaidha thamamatAveta. hitaH yat ) gAnA savA4 mATe ti||24, 881 tALavAmAM gayelo eka prakArano mukharoga. dhvani sAru phAyadAkAraka kaNThasUtra na. 2tizrama, pAbhela. vinaya.. po.tAnA | kaND (bhvA0 u0 seT-kaNDati+te) ga. 72vI, masa2. priyatamane stanAbhighAta kare evuM AliMgana, evo mAvA, zetai. 5DhI naindi, wisd. -kaNDate meM tila -yat kurvate vakSasi vallabhasya | taNDulaM lokaH -durgAdAsaH / (curA0 ubha0 sa0 seTastanAbhighAtaM nibiDopagRhAt / parizramArthaM zanakairvi kaNDayati+te ) 269 42, visj, te. dagdhAstatkaNThasUtraM pravadanti santaH / / - ratimaJjarI, kaNDana na. (kaDi+lyuTa) yogA vagairene tathA -tasya nirdayaratizramAlasAH kaNThasUtramapadizya yoSitaH judA karavA mATe mUzaLa-sAMbelA vagere vaDe khAMDavA raghu0 19 / 22 te, dhAnya. vagaire 3j, dravya. kaNThastha tri. (kaNThe tiSThati sthA+ka) gaNAma23nAra, kaNDanI strI. (kaNDyate'nena kaDi karaNe lyuTa) bhUzaNa, kaMThe thanAra, jeno uccAra kaMThathI thAya che te. sAbej, Missil., Miss0. -'kaNDanI codakumbhazca kaNThAgata tri. (kaNTha+A+gam+kta) 86 sudhI bhAve, badhyate yAstu vAhayan' -manu0 3 / 68 gaLAmAM raheluM. kaNThAgni puM. (kaNThe'gniH pAkAgniryasya) pakSI.. kaNDarA strI. (kaDi+aran TAp) zarIra. 238. moTI nADI, mahAsnAyu -mahatyaH snAyavaH proktAH kaNDarA kaNThAbharaNa na. (kaNThasya AbharaNam) kaNThabhUSA 106 tAstu SoDaza-bhAvapra0 .. -parIkSita kAvyasavarNamaMtallokasya kaNThAbharaNatvametuvikramAGka0 1 / 24, sarasvatI 81.24 // 4di kaNDarIka puM. te. nAmanI meM kAma.. (prA0 kaNDarIya) nAbhI. mULadevanI sahAyathI koI strIne laI janAra lucco kaNThAla puM. (kaThi+Alac) sU255, yuddha, Gi2, 4. . bhAsa, te. nAmanA. muni. me. aMsa, jI.. kaNDikA strI. (kaDi+Nvula) vahana athavA aMthano kaNThAlA strI. (kaNThAla+TAp) 66 vagere dovAna eka deza-bhAga, nAnAmAM nAno bhAga. vAsa, gue. kaNDu strI. (kaNDate mAdyati zarIraM asmAt kaDi+ kaNThAvasakta tri. (kaNThe avasaktaH) 8 vo, __ mRgavyAdi ku) zarIrane uj, zarIrane ving, gaLe bAMdheluM, AliMgeluM. Thema yama. 17. 42||y mevo. za. (puM. kaNDayati kaNThikA strI. (kaNTho bhUSyate'nayA) ma 532vA. zarIram-kaDi kuH ) . nAmanA 2.5 RSi. -kaNDurnAma yogya eka seranI kaMThI. muniH pUrvamAsId vedavidAM varaH / suramye gomatItIre kaNThI strI. (kaNTha+GIp) ghoDAne. je. MiuvAno. sa tepe paramaM tapaH / / -viSNupu0 1 / 15 / 11 yAmAno 5zo, ga, 6. kaNDughna puM. (kaNDu hanti) vanaspati garAyo, dhAgo kaNThIrava puM. (kaNThyAM ravo yasya) siMha, mahonmatta. sa.2sava. hAthI.. ita2 -kaNThIravo mahAgraheNa nyapatat- kaNDura puM. (kaNDU rAti rA+ka pRSo0 hasvaH) revAno. dazakumA0 7. / vedo, zuzIlI. kaNThIravI strI. (kaNThIrava+GIp) vAsa vRkSa, marasAnu / kaNDU (nAmadhAtu ubhaya0 seTa-kaDUyati, kaNDUyate) zarIrane. , siMDa. Hug, zarI2 vid. (srI. kaNDUya+kvip ) kaNThIla puM. (kaNTha Ilac) 62. zarIrane khaNavuM, -khaMjoLavuM, jemAM kAyama khayA karAya Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 khevo roga -kapolakaNDUM karibhirvinetum - kumA0 19 -SaSThena kacchapavapurvidadhAra gAtraM nidrAkSaNo'driparivartakaSANakaNDUH - bhAga 0 2 / 7 / 13 kaNDUkarI satrI. ( kaNDUM karoti kR+Ta) aresIno vilo, vaya. kaNDUna puM. ( kaNDUM hanti han+Tak) vanaspati garabhAjI, dhoLo sarasava. kaNDUti strI. ( kaNDUya bhAve ktin) jAvu, jaMbhejaka jAvu thAya tevI roga - subhaga ! tvatkathArambhe karNe kaNDUtilAlasA - sA0 da0 kaNDUmakA strI. 'suzruta'mAM uheba kheDa prahArano DIDI. kaNDUyana na. ( kaNDUya + bhAve lyuT ) jAvu, jaMbheja - kaNDUyanairdaMzanivAraNaizca-raghu0 25 zabdaratnamahodadhiH / kaNDUyati - te (nAmadhAtuH ubha0 ) jaMbheja, jarA jAve te - kaNDUyamAnena kaTaM kadAcit - raghu0 2 / 37; mRgImakaNDUyat kRSNasAraH - kumA0 2 / 36, zRGge kRSNamRgasya vAmanayanaM kaNDUyamAnAM mRgIm -za0 6 / 16, -yanmaithunAdi gRhamedhisukhaM hi tucchaM, kaNDUyanena karayoriva duHkhaduHkham - bhAga0 719 / 45 kaNDUyanaka puM. ( kaNDUyana kan) javAna utpanna DaranAra, caLa pedA karanAra. kaNDUyA strI. ( kaNDUya + a strItvAt TAp) uparano artha dukha.. kaNDUrA strI. (kaNDUM rAti rAka) picchU-vaya nAmanI vanaspati. kaNDUla puM. ( kaNDU + astyarthe lac) sUrae (tri.) kharajavALuM, caLavALuM, khasanA rogavALuM kaNDUdvipagaNDapiNDakaNotkampena saMpAtibhiH uttara0 2 / 9 kaNDola puM. ( kaDi + olac) vAMsaDA athavA ghAsa vagerethI banAvela dhAnya vagere rAkhavAnuM pAtra-TopalI, TopalA, uiMDiyA vagere, aMTa. kaNDolakaH / kaNDolavINA strI. ( kaNDola iva vINA) yAMDAsanI vIzA, rAvasahatthI.. kaNDolI strI. ( kaNDolastadAkAro'styasyA ac gau0 GIS) uparano artha-aMTaDI.. kaNDvogha puM. (kaNDUnAmogho yasmAt ) zuDuDITa, nA sparzathI zarIramAM khaMjavALa pedA thAya te. kaNva tri. (kaN+kvan) buddhizAlI, stuti 42nAra. (puM.) te nAmanA kheDa muni, zakuMtalAno dharmapitA, [kaNDUka eva brAhmaeAvaMzana pravartayAmasya kaNvo'duhat prapInAm - yaju0 17 / 74, puravaMzI kheDa rAbha sumatidhruvo'pratirathaH kaNvo'pratirathAtmajaH - bhAga 0 9 / 20 6. (na. kaNyate apodyate iti kaN + kvan) pApa.. kaNvatama tri. atizaya stuti 42nAra (tri.) kaNvataram / kaNvarathantara na. ( kaNvena gItaM rathantaram) bheDa prahAranuM sAmagAna. kaNvasutA strI. (kaNvasya RSeH pratipAlitA sutA) evanI pAlita putrI - zaGkuntalA.. kaNvAya ( nAmadhAtu kaNva tatkaraNe kyaG Atma0 aka0 seT pApa 42. kaNvAzrama puM. (kaNvasyAzramaH) eva RSinI tIrtha35 Azrama - kaNvAzramaM tato gacchet zrIjuSTaM lokapUjitam / mahA0 3 / 82 / 44 kata puM. (kaM jalaM zuddhaM tanoti tan + Da) nirmaNInuM jhADa, te nAmano vizvAmitranA putro paikI eka RSiputra. kataka puM. (kasya jalasya tako hAsaH prakAzo yasmAt) nirmaNInu Au vimalasvAmino vAcaH katakakSodasodarAH - sakalArhat 15. (na.) nirmANInuM ija -katakasya phalaM naitryaM jalanirmalatAkaram / vAtazleSmaharaM zItaM madhuraM tuvaraM gurum / / bhAvapra0, phalaM katakavRkSasya yadyapyambu prasAdanam / na nAmagrahaNAdeva tasya vAri prasIdati / / manu0 6 / 67 kataphala puM. (kaM tanoti prasannaM karoti tan +Da tAdRzaM phalamasya) nirbhaNInuM vRkSa. katama tri. (kiM +Datam) puSDaNamAMthI 'yaM, khane'mAMthI Doeza se prazraviSayaka roDa pahArtha api jJAyate katamena digbhAgena gataH sa jAlma iti vikrama0 1, atha katama punarRtumadhikRtya gAsyAmi - 1. / katamAla puM. (kasya jalasya tamAya zoSaNAyAlati paryApnoti al + ac) agni aber fa. (fan+3HR) Aniell sy, Aniell s prazna viSaya se pachArtha- kataranno garIyo yadvA jayema yadi vA no jayeyuH bhaga0 2 / 6 kati tri. (kiM parimANameSAM kim+iti) DeTalA prabhAzavANu, DeTalI saMkhyAvANuM -kati devAH katame ca Asan ?, katyagnayaH kati sUryAsaH - Rk 0 10/88 / 18, thoDu, astha Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabdaratnamahodadhiH / katikRtvaH - katham ] 2. katikRtvaH avya. ( kati kRtvasuc) DeTalI katicit avya. ( kati+cit) DeTalI rIte, haraDoI prakAre, thoDA vakhatane mATe koI eka tasminnadrau katicidabalAviprayuktaH sa kAmI- megha0 2; -tanvI sthitA katicideva padAni gatvA za0 2 / 12 kati tri. ( kati+thak) DeTalAnI saMkhyAne pUrA 42nAra, DeTasuM, zuM. katidhA avya. ( kati + dhAc) DeTalI rIte, DeTA prahAre. katipaya tri. ( kati + ayac + puk ca ) DeTasuM, bhApela, parimita, kati zabda dukho vaNaiH katipayaireva grathitasya svarairiva - zizu0 2 / 72 ; - saMpatsyante katipayadinasthAyihaMsA dazArNA :- megha0 25 katipayatha tri. ( katipaya pUraNe thuk) DeTavAnI saMkhyAne pUrA DaranAra, DeTa, zuM. katividha tri. ( kati vidhA yasya) DeTalA prAranuM, keTalI rItanuM, puSkaLa prakAranuM, kevI rItanuM, eTalA prahAranu. katizas avya. ( kati+zas) DeTalI vAra, bheDa vAramAM ulA ? kattRNa na. ( kutsitaM tRNam koH kadAdezaH) jarAja ghAsa, ghAsa, pRzri, miDA. kattoya na. ( kutsitaM toyaM iSadvA toyamatra) bhadya, 63. katth (bhvA0 A0 a0 seT- katthate) vajAe, yotAnA gae pragaTa ravA, joTI jaDAI bhAravI -kA khalvanena prArthyamAnA vikatthate vikrama0 2 tArII 42vI, DIMmata ghaTAuvI, upekSA 5vI -sadA bhavAn phAlgunasya guNairasmAn vikatthate - mahA0 katthana tri. ( katth+yuc) vajAzanAra, jaDAI bhAranAra. katpaya na. ( kaM sukhamivAcarati ka + kvip zatR kat sukhakaraM payo'sya) sukha upabhavanAra pAegI - (4) katr (curA0 ubha0 aka0 seT katrayati - te) zithilatA ravI, DhIluM 2, poyuM kuM, monuM kuM. katri tri. ba. va. ( kutsitAH trayaH prA. sa. ko: kad) jarAjatrA. katryAdi puM. pAzinIya vyA2zAstra prasiddha jAtAdyarthe ThakaJ pratyayanimitta Da zabda samUha, yathA- katri, umbhi, puSkara, puSkala, modana, kumbhI, kuNDina, nagarI, mAhiSmatI, varmatI, ukhyA grAma / 501 katsaMvara na. ( kad vaikalye + sa katsaH vihvalatA tayA vriyate, vriyate zira evAntaHkaraNasthAnaM skandhasya zirontarvarttitvAt tathAtvaM vR + ap) 256, jAMgha (na. katsa vR ap) aMsa.DI. kath (curA0 ubhaya0 seT saka0 kathayati - te) duhevuM, josa, vAyazyanA ravI -hanta te kathayiSyAmi setihAsaM purAtanam - bhAga0, anu + kath anuvA6 42voanukathayati. kathaka tri. (kath+Nvul) sthA uDenAra, uDenAra, vyAkhyAna ka2nA2; purANa itihAsa vagerethI kathA ka2nA2 - kathakAzcApare rAjan ! zramaNAzca vanaukasaH - mahA0 1 / 215 / 3, bhijJAsu, pUchanAra kathaGkathika tri. ( kathaM kathamiti praSTRtvenA'styasya Than TilopaH) bha-bha khebha pUchanAra, zI zete-zI rIte e pUchanAra. kathaMkathikatA strI. (kathaM kathikasya bhAvaH tal) prazna, pUcha527. kathaGkAram avya. (kathaM + kR + Namul ) devI rIte, prema, zI rIte, zI rIte 'rIne kathaGkAramanAlambA kIrtirdyAmadhirohati - zizu0 2 / 52; -kathaMkAraM bhuGktasiddhA0 / kathaJcana avya. (kathaM + cana) Debha, DIDa rIte, asaMpUrNa kheDa bhAgerIne - anatikramaNIyo hi vidhI rAjan kathaJcana bhA0 strI. a0 8; na lokavRttaM varteta vRttihetoH kathaJcana - manu0 4 / 11 / kathaJcit avya. ( kathaM + cit) bho rAte, mahA'STathI, bhuDesIthI - adhaH kathaJciddhRtabhUmibhAgaHzizu0, kathaJcidIzAM manasAM babhUvuH - manu0 3 / 34 kathana na. ( kath + lyuT ) hevu, vAtayIta, athA. kathanIya tri. ( kath + anIyar ) ahevA yogya, sthA ravA yogya. kathantA strI. ( kathaM + tal) devA prArapazu, pUchatAcha, yo'sAI, zA prahArano bhAva ? katham avya. (kiM prakArArthe thamu kAdezazca) prema, devI rIte, zA prakAre, devA prAre zI rIte sAnubandhAH kathaM na syuH saMpado'pi nirApadaH - raghuH 0 kathaM mRtyu prabhavati vedazAstravidAM prabho ! manu0 5 / 2 - Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 shbdrtnmhoddhiH| [kathamapi-kad kathamapi avya. (kathaM ca api ca) mati: zana, | kathAbhAsa puM. (kathAyAH AbhAsaH) Thema vahI bhane bhAubhAu, bhuzlIthI, matimAnathI -kathamapi guruzokA prativAdI vaDe paraspara khoTAM dUSaNo ApavAmAM Ave mArudan mAGgalikyaH-bhaTTi; -kathamapyunnamitaM na cumbitaM te kathAbhAga. tu-za0 3 / 25 / kathAmukha na. (kathAyAH Amukham) prathAnA prastAva35, kathambhAva puM. (kathamityasya bhAvaH) 14.51255, graMthano zarUAtano bhAga. koI paNa prakAranI prApti, kema evI apekSA. kathAyoga puM. (kathAyAH yogaH) 3tha, vAta, saMbhASae, kathambhUta tri. (kathaM ki prakAraM bhUtaH prAptaH bhU prAptI kathaM) mAdhyAna. kevuM, kevA prakArane prApta thayela, zI rItanuM, zI rIte kathArambha puM. (kathAyAH ArambhaH) thAno. prAma, thaye. vAtanI zarUAta. kathA strI. (katha+a TAp) , 5.35 vAya, | kathAzeSa tri. (kathA-kathanamAnaM zeSo'sya) bhUta, bh29|| anal, ANyAyi * prabandhakalpanAM stokasatyAM 5.8 -kathAzeSatAM gataH-mRtaH ityarthaH, (pu.) yAnI. prAjJAH kathAM viduH / paramparAzrayA yA syAt sA samApti, vAtanI samApti. matA''khyAyikA kvacit kolAhalAcAryaH, . ta tri. (kath+karmaNi kta) u, pola, DIs abhitaptamayo'pi mArdavaM bhajate kaiva kathA zarIriNAm sva.35 pratipAina re - pUrvavRttakathitaiH purAvidaH -raghu0 8 / 43, -nAnAvaktRkaH pUrvottarapakSapratipAdako sAnujaH pitRsakhasya rAghavaH -raghu0 11 / 10 / (puM) vAksaMdarbha:-ta. bhA. paramezvara-te sarvathI para kahevAyelo hovAthI "kathita kathAdi puM. pAnIya vyA 25 prasiddha . za0samUha, 4vAya. cha. na. (bhAve kta) 3, sosag. yathA-kathA, vikathA, vizvakathA, saGkathA, vitaNDA, kathitapada na. (kathitaM padam) vAraMvAra , punarUsti, kuSThavid, janavAda, janovAda, vRtti, saMgraha, guNa, anuvAha. gaNa, Ayurvedana / kathitapadatA strI. (kathitaM pUrvamuktaM padaM yatra vAkye kathAnaka (kathayatyatra kath+Anak) 3800, , tasya bhAvaH tal) m.t2||str prasiddha-punarUlita. joDI kahADelI vArtA, nAnI vAta, 'vetAla paMcaviMzati' rUpa eka prakArano doSa. vagaire. kathIkRta tri. (akathA kathA sampadyamAnA kriyate kathAnurAga puM. (kathAyAH anurAgaH) thAnA prema-sanu22, kathA+cci+kR+kta) va bhAtra nAhI. rANA, kathAmAM prema, kathA kahevAmAM Asakti. kathA mAtrathI avazeSa rahela. kathAntara na. (kathAyAH antarama anyA kathA vA) kathodghAta puM. (kathAyAH udghAtaH) 123 vorenI kathAno avasara, kathAno avakAza. bIjI kathA- 5thA DevAnI prAraMbha 42vo te. - AkumArakathodghAtaM smarttavyo'smi kathAntareSu bhavatA-mRcchaka0 zAligopyo jaguryazaH-raghu0 4 / 20 / kathApITha strI. (kathAyAH pIThamiva) thAnA prastAvasUya | kathopakathana (kathAyAH upakathanam upa kath lyuTa) graMtha vA kathAnA prastAvasUcaka graMthanuM mukha. thA DevI, bhaassaae| 2j, anal, vAta. kathAprabandha puM. (kathAyAH prabandhaH) kathA- 206 zu.. | kathopAkhyAna na. (kathAyAH upAkhyAnam) 652no artha kathAprasaGga puM. (kathAyAH prasaGgaH) jathAbha sasti , mA. vAtayAtano prasaMga -mithaH kathAprasaGgena vivAda kila kathya tri. (katha+Nyat) 34. yogya, 3thA 425. yogya. cakratuH-kathAsa0 22 / 181, pAtA 652. prA.li.. kad (bhvA0 para0 seT + kandati) , suj, yIsa. (tri. kathAyAM prasaGgo'sya) u331, vAhI - kathAprasaGgena 43va., marAj, praDA2. 42vo. a0; yodaya, sa0 janairudAhRtAt -ki0 1 / 24 / (divA0 A0 a0 seT + kadyate) viat. j, jI. kathAprANa puM. (kathayA prANiti jIvati+pra+an+ac) thA. (avya. kaTa+kvip) kiM zahanA arthamai, y. kathA karIne jIvanAra, nATakAcArya haradAsa, vAta karI puM. (kaM dadAti dA+ka) bhegha, nAgaramotha. (tri. kaM jIvana calAvanAra. jalaM sukhaM vA) uml. apanA2, supa. maapn||2. Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kadaka-kadalI] kadaka na. ( kadaH megha iva kAryAta prakAzate kai+ka) yaMharavI, useya, chata, yAMnI. kadakSara na. ( kutsitamakSaram) jarAja akSara, jarAja zabdaratnamahodadhiH / va. kadagni puM. ( kutsito'gniH koH kadAdezaH ) bhaMha agni, maMdhAgni. (tri.) thoDuM agnivANuM. kadadhvan puM. (kutsito'dhvA koH kad na samA0 ) jarAja bhArga, huSTa mArga. kadana na. ( kad + Nic + lyuT ) hAra bhAravu, nAza vo, bhana 2, pApa saMsAracakrakadanAt grasatA praNIta:bhAga0 7 / 9 / 16, yuddha - tathA prajAnAM kadanaM vidadhuH kadanapriyaH bhAga0 7 / 2 / 13, vizvatA. kadanna na. ( kutsitamannam ) jarAja khatra, dupathya abha abhakSya anna. kadapatya na. (kutsitamapatyaM koH kad) rAja saMtAna, jarAja chor3aruM - kadapatyaM varaM manye stradapatyAcchucAM pradAt bhA0 4 / 12 / 42 kadamba na. ( kad+karaNe ambac) ToNuM, samudAya, saMgha. (puM. kadyate darzanAt virahiNAM cittavaiklavyaM jAyate'nena) u6januM jhADa, sarasavanuM Au, jaharanu 3 -tvatsaMparkAt pulakitamiva prauDhapuSpaiH kadambaiHmegha0, -kadambo madhuraH zIto kaSAyo lavaNo guruHbhAvapra0, -kadambakaH / (na. saMjJAyAm) samUha chAyAbaddhakadambakaM mRgakulaM romanthamabhyasyatu-zAku0 2. aGke devatA nAmanuM tRSA-ghAsa, duhaMjanuM puSpateno samUha - pRthukadambakadambakarAjitam - ki0 59 kadambakorakanyAya puM prema duIjanA puSyanAM sarva avayavomAM ekI sAthe kaLIonI utpatti thAya che tema eka ja samaye thatI utpattimAM apAto daSTAMtarUpa nyAya. kadambada puM. ( kadambaH taduparisthaH sUkSmAMzaH iva dIyatekhaNDya, do khaNDane karmaNi ghaJarthe ka) sarasavanuM jhADa. kadambapuSpA strI. ( kadambasyeva puSpamasyA asti arzA0 ac TAp) muMDerI nAmanI vanaspati, gorakhamuMDI . (strI.) kadambapuSpikA, kadambapuSpI / kadambabhramAvRtta na. (kadambavat bhramasya kSetraM golakSetram) eka prakAranuM goLa vRttakSetra. kadambavAdin puM. (kadamba iti vAdaH saMjJA'styasya ini) nImavRkSa. 503 kadambAnila puM. ( kadambasyAnilaH) 'haMjano sugaMdhita vAyu -te conmIlitamAlatIsurabhayaH prauDhAH kadambAnilAH -kAvyapra0 / kadambI strI. ( kada-karaNe ambac gaurA0 GIS ) devahAlI nAmano velI-latA, DuDavela. kadara puM. (kaM jalaM dRNAti dR+ac) ghoNA jeranu ADa, kheDa bhatanuM dhAnya, kheDa bhatano vyAdhi, aravatakadaraH zvetakhadire krakacavyAdhibhedayoH medinI / (na.) eka prakAranI dUdhanI khIra, jamAveluM dUdha. kadartha puM. (kutsito'rthaH ko: kad) niMdha artha, nindhita padArtha, padano kharAba artha. kadarthana na. ( kutsitamarthaM karoti kadarthayatIti kadarth+ lyuT ) jarAja artha 42vo te. (strI. kadarth+yuc) kadarthanA kadarthayati ( nAmadhAtuH para0) tirasDAra 42vo, ghRegA 2vI, iSTa khapavu kadarthita tri. ( kadartha + kta) jarAja arthavANu urAyesa, niSNa 'rAyesa -kadarthitasyApi hi dhairyavRttenaM zakyate dhairyaguNaH pramATum bhartR0 2 / 106 kadarthIkRta tri. ( akadarthaM kadarthaM karoti vi kadarthIkR + kta) jarAja arthavAnuM Daresa, niMgha urela. kadaryya tri. (kutsito'ryyaH svAmI) ahAtA, kSudra, bolI, vaibhava hovA chatAM koIne nahIM ApanAra, kaMjUsa, vyartha dhana saMgraha DaranAra - AtmAnaM dharmakRtyaM ca putradArAMzca pIDayan / yo lobhAt saMcinotyarthAn sa kadarya iti smRtaH - chAndogya0 5 / 11 / 5 kadaryyatA strI. ( kadaryyasya bhAvaH tal + tva) bolIpazu. (na.) kadaryatvam / kadala puM. ( kada vRSA0 kalac) januM jhADa, UrudvayaM mRgadRzaH kadalasya kANDau - amaru0 95, zIbhajAnuM ADa. (na.) DejuM. kadalA strI. ( kada vRSA0 TAp) januM ADa, zImajAnuM jhADa. kadalikA strI. ( kadalI+kan+TAp + hrasvaH) januM Au kadalita tri. ( kadalI + kan+TAp + hrasvaH) khaMDura pAbhela, vamana karela. kadalI strI. (kAya jalAya dalyate tvagAdau jalabAhulyAt gorA0 GIp ) januM Au -kadalI zuNDasadRzaH sarvalakSaNasaMyutam - mahA0 2 / 66 12, 6- patA, hastipatAkA, eka jAtano mRga. Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 shbdrtnmhoddhiH| [kadalIkanda-kanaka kadalIkanda puM. (kadalyAH kandaH) januM bhUla. kadratha puM. (kutsito rathaH koH kad) jarA. 25, kadalIkusuma na. (kadalyAH kusumam) garnu sa 9. 25 -yudhi kadrathavad bhImaM babhaJja dhvajazAlinam kadalIkSatA strI. se. tanI 51551, suM62 stra.. -bhaTTiH 5 / 103 / kadalIdaNDa puM. (kadalIstambhamadhyasthe padArtha) upana kaTTha puM. (kad+ru) pAni asl, win al, 5vayitrI stamanA vayye no 56tha. (na.) apano samUDa, garnu asl. (tri.) pAj, wi%, jAmayi. (strI.) nAgamAtA vana. - rohiNyAM jajJire gAvo gandhA vAjinastathA / kadalInAla na. (kadalyAH nAlam) panI naNa, no surasA'janayannAgAn rAma ! kadruzca pannagAn / / - gAlI. rAmA0 3 / 20 / 29, sonI. bhAtA, kSanI putrI, kadalIpuSpa na. (kadalyAH puSpam) garnu sa.. kazyapanI patnI. kadalIphala na. (kadalyAH phalam) 3j, garnu, 35. | kadruNa tri. (kadrurastyasya pAmA. na) pANu, bhai. kadazva puM. (kutsito'zvaH) 2. ghou. kadruputra puM. (kadroH putraH) sapa, nAn -kadrusutaH / kadA avya. (kasmin kAle kiM+dA) syAre, dhye. kadrayaJca tri. (kasminaJciti kim+ aJcu kvip samaye -matprabhutvaphalaM brUhi kadA kiM tad bhaviSyati- adryAdezaH kimaH kaH) jyAMnA2, bhanizcita. zimai hito0 1122 nA2. kadAkAra tri. (kRtsitaH AkAraH yasya) 2. kad strI. (kad+rU) sonI bhAtA, mAtA, 66. NALPvANu, Doma, 2. 35vAj. (puM.) 2. prajApatinI te nAmanI kanyA, kazyapa RSinI patnI. mA2, 35. kadrUputra puM. (kadrvAH putraH) sa-2 -kadrUsutaH kadAkhya puM. (kutsitA''khyA asya koH kad) muSTa | kadvat tri. (kaH zabdo'styasya matup masya vaH) tumai nAmanI vanaspati. (tri.) jarA saMza-mavAj. kaza Doya tevo maMtra. kadAcana avya. (kadA+cana) 05 , 05 samaye. kadvada tri. (kutsitaM vadati vad+ac koH kadAdezaH) -yazcaivaM kurute rakSAM parameSThipadaiH sadA / tasya na | nindita vAkya bolanAra, duHkhathI sAMbhaLI zakAya, syAd bhayaM vyAdhirAdhizcApi kadAcana / / . mevA 16uj -yena jAtaM priyApAye kadvadaM AtmarakSAstotram, -AnandaM brahmaNo vidvAn na bibheti / haMsakokilam-bhaTTiH 6 / 75; - vAgvidAM varamakadvado kadAcana-manu0 254 / nRpaH-zi0 141 / kadAcAra puM. (kutsita AcAraH) 527 mAya29. kadvara tri. (kaM jalamivAcarati ka+kvip zatR kat (tri.) 2. mAya29vANu, duzayArI, rAma katA viyate vR karmaNi ap) . 5.82nI. 7.. AcaraNa karanAra. kadhapriya puM. (skandhaM prINAti prI+ka vede pRSo.) kadAcit avya. (kadA+cit) 5 vAra, 3153 samaye, dhane tRpta 282. BhApi, oTha ANe -nAkSaiH krIDet kadAcit tu svayaM kadhaprI puM. (skandhaM prINAti prI+kvip) 65.2no artha nopAhanau haret / zayanastho na bhuJjIta na pANisthaM mo. na cAsane / / -manu0 4 / 74, -kadAcit kAnanaM kan (bhvA0 para0 sa0 seT + kanati) 4, pAse. 4. jagAhe kadAcit kamalavaneSu reme-kA0 58 (a0) HzavaM, yAu, prasana. 2.. kadAtana tri. (kadA+Nvula tuTa) dhye. Ne. thanA2. kanaka na. (kanati dIpyate iti kan+vuJ) suvA, kadApi avya. (kadA+api) 4.55, 805vAra, syAre4. | sona. -nItvA mAsAn kanakavalayabhraMzariktaprakoSThaH kadAmatta muM. (kadAcinmattaH) te namana. 2. RSi. -megha0 2, -kapAlaM mAnuSaM gRhya kanakasya phalAni kaduSNa na. (ISaduSNam ISadarthakakoH kad) 5 // 2 ||2m. ca- indrajAlatantram / (puM. kan yaH vuJ) yaMpAna sparza, tho.. 6 , thoDaM garama. -sasItayo jhADa, lAkha jemAMthI utpanna thAya che te jhADa, nAgakesara, rAghavayoradhIyan zvasan kaduSNaM puramAviveza-bhaTTiH 1||shuruu, pAmarAna 13, dhaturAna chAu / 3 / 18 / (tri.) // 2 12bhIvANu, thoDaM uk -zvasat kanakacadhakametadrocanAlohitena - zizu0, yaduvaMzIya kaduSNaM puramAviveza-bhaTTiH / duIbhano putra -durdamasya suto dhImAn kanako nAmataH Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kanakakSAra-kaniSTha shbdrtnmhoddhiH| 505 -harivaMze 33 / 6, ziva -upakArapriyaH sarvaH kanakaH | kanakasthalI strI. (kanakanirmitA sthalI) sonAnI bhUmi, kAJcanacchaviH-mahA0 13 / 17 / 92 suvAsabhUmi. kanakakSAra puM. (kanakasya drAvaNAya kSAraH) pThenAtha. | kanAGgada na. (kanakamayamaGgadam) sonAnI mA . sonuM gaLI jAya tevo kSAra-TaMkaNakhAra. (sohAgo) kanakAGgadin puM. (kanakAGgadamastyasya ini) viSNu - kanakacchatra na. (kanakanirmitam chatram) 28472.. (na. mahAvarAho govindaH suSeNaH kanakAGgadI-viSNu0 sa0 / __kanakasya daNDo yatra) kanakadaNDam, -knkdnnddkm| (tri.) sonAnA pAyavANI. kanakadhvaja dhRtarASTrano te. nAmanI me. putra. kanakAcala puM. (kanakamayo'cala:) sumeru parvata, yadi kanakaparAga puM. (kanakasya parAgaH) sonAnI. jI. -atha pApaharaM vakSye suvarNAcalamuttamam-smRtiH, . mUDI, sonAnI mArI. 24.. vaibhAraH kanakAcalo'rbudagiriH zrIcitrakUTAdayaHkanakapala puM. strI. (kanakamiva palaM mAMsamasya) me. sakalArhat, -adhunA kucau te spardhete kila kanakAcalena tanu bhA7j. (na. kanakasya palam) sonAnu sArdham-bhA0 2 / 9 / cArakarSanA pramANavALuM eka mApa. kanakAdhyakSa puM. (kanakarakSaNAya adhyakSaH) suvAna kanakapatra na. (kanakanirmitaM patram patrAkAraM bhUSaNam) rakSaNa karavA mATe nImelo adhikArI. kevaLa sonAnuM banAveluM kAnamAM paheravAnuM eka prakAranuM kanakAyu puM. dhRtarASTrano te. nAmano me putra.. mAbhUSA -jIveti maGgalavacaH parihatya kopAt kanakAra puM. (kanaka+R+ac) vihA2nu, vRkSa. karNakRtaM kanakapatramanAlapantyA-caurapaJcAzikA. 10, kanakAlukA strI. (kanakanirmitA AluH saMjJAyAM kan TAp) sa.2. sonAnI jhArI, sonAnuM banAveluM eka jAtanuM pAtra, kanakaprabhA strI. (kanakasya prabhA iva prabhA yasyAH) sonAno kalaza. pILI jUInuM jhADa, mAlakAMkaNI vanaspati - kanakAvatImAdhava pu. te. nAmarnu me. nA23. raktAtisAragrahaNAjvarAgnimAndyAdi hanyAt kanaka- kanakAha tri. (kanakasya AhvA iva AhvA yasya) prabheyam-vaidyakarasendrasaMgrahaH / sonAnA nAma va nAmavANu. (na.) nAgasa2. (pu.) kanakaprasavA strI. (kanakamiva prasavaH puSpaM yasyAH) dhaMtUrI, nAsarana vRkSa. (puM.) kanakAhvayaH / / pILA kevaDAnuM vRkSa, suvarNa ketakI. kanakhala puM te. nAmarnu me tIrtha, vAra, tanI kanakabhaGga puM. (kanakasya bhaGgaH) sonAnI du:32... AsapAsanA 54o -tIrthaM kanakhalaM nAma gaGgAdvAre'sti kanakamaya tri. (kanakasya vikAraH mayaTa) sonArnu pAvanama, senAmano Azrama - tasmAda gaccheranakanakhalaM banAvela, sonAno vikAra-alaMkAra vagere. zailarAjAvatIrNAM jahroH kanyAma-megha0 pa0 / / kanakarambhA strI. (kanakavarNaphalikA rambhA) Thene pApA kanana tri. (kan+yuc) , me mAjavANu, me. raMganAM keLAM thAya che evI keLa, suvarNakadalI. netravANu. kanakarasa puM. (kanakasya rasaH) sonAnI. 21., dhaMtUrAno kanala tri. (kan+ alac) hAta, hehIpyamAna, mahIpata. 2sa. (puM. kanakavarNo rasaH uparasaH) 2tAsa. . kanavaka puM. yaduvaMzama utpana thayeda zUrasena 2501no katamo'yaM pUrvAparasamudrAvagADhaH kanakarasaniHSyando putra vasudevano nAno bhAI. sAndhya iva meghaparighaH sAnumAnAlokyate-zAku0 kanA strI. (kani nAmadhAtu ac) niSThA-nAnI. 7. angke| kani (nAmadhAtu yuvAnaM alpaM vA karoti Nic kanAdezaH kanakalodbhava puM. (kanatIti kanA dIptA kalA avayavaH ubha0 saka0 seT+kanayati-te) vAna 42, nAna tayA udbhavati ud bhU+ac) sAsavRkSana 22, 2j, thoDaM 2 -kIrtiM naH kanayanti-bhaTTiH 18 / 25 / sAsanI guM62, rA. kanikrada tri. (krand+yaGluk ac cutvAbhAvaH kanakasUtra na. (kanakanirmitaM sUtram) sonAno ho, | nigAgamazca) atyaMta. mAn6 52nAra sonAnI 2 -kAkyA kanakasUtreNa kRSNasarpo kaniSTha tri. (atizayena yuvA alpo vA iSThan kanAdezaH) vinAzitaH -paJca0 1 / 207, sonAnovANI, sonAnI atyaMta nAnuM, ati taruNa, atialpa, atyaMta juvAna - jyeSThazcaiva kaniSThazca saMharetAM yathoditam / ye'nye tAra. Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 shbdrtnmhoddhiH| [kaniSThaka-kandagaDucI jyeSTha-kaniSThAbhyAM teSAM syAnmadhyamaM dhanam -manu0 / me-raghu0, -mAtuH pituH kanIyAMsaM na named 9 / 113 / (puM.) mAvi, nAno bhAI -namo jyeSThAya vysaa'dhikH| praNamecca guroH patnI jyeSThabhAyA~ kaniSThAya ca- yaju0, -pavitraM trikakunmantraH kaniSThaH vimAtaram-smRtiH) / kRSNapiGgalaH - mahA0 13 / 17 / 131 / kanIyasa na. (kan dIptau ac kanaH sUryastasyedaM cha kaniSThaka na. (kaniSThamiva kAyati kai+ka) me. kanIyaM tathAbhUtatayA sIyate avasIyate so ghArthe ___ tanuM tR-ghAsa.. (tri.) kaniSTha 206 mA karmaNi ka) diy. (tri. kanIyas eva svArthe ac) kaniSThapada na. 40.timA. 43. 4yeSThanI apekSA kanIyas za06 zubhA. nyUna saMkhyAvALA padanuM vargamUla. kanerA srI. vezyA, asama, DAya. kaniSThA strI. (kaniSTha TAp) nAnI paDena, nAnI bhajI, kanta tri. (kamityavyayaM kaM sukhamastyasya kam+ta) -kaniSThAyAmapyaGgulyAM bhrAturmama sa rAkSasaH / duHkhaM sujavANu, sujI. (tri. kam+ti) kantiH / kartumaparyApto devi ! kasmAd viSIdasi ? / / - | kantu puM. na. (kam+tun) maheva, bha6na., haya, viyA2. rAmA0 3517, hu. inii, nAnA mAinI. | mane bhAvanAnu, sthAna, saMta:427 (tri.) sujI, strI, nAnI uMmaranI strI, sAhityazAstra prasiddha eka sukhavALuM 9.5t2. nayi -dhIrAditisRNAM dvidhAbhedAntarga kanthaka puM. te nAmano . pi. tanAyikAvizeSaH pariNItatve sati bhartunyU~nasnehA . kantharI strI. (kam+aran pRSo0 thuk ca gaurA0 GIS) rasamaJjarI / tIkSNa kAMTAvALuM eka vRkSa-jhADa kaMthera. kaniSThikA strI. (kaniSThA eva svArthe kan) nAnI. kanthA strI. (kamthan) 843111 4othI banAvesa mAgaNI, 240. inii- purAkavInAM gaNanAprasaMge godaDI, ghaNA vastranA kaTakA sIvI eka vastra karavuM te, -kanthAM vahasi durbuddhe ! gardabhenApi durvahAm-zaGkakaniSThikAdhiSThitakAlidAsaH / -subhA0 radigvi0, mATIna. mIta -kanthAmiva zrImapi kutsayantaH kanI strI. (kan+ac gau0 GIS) anyA, humAri., (litA. kaupInavantaH khalu bhAgyavantaH-yatipaJcakam 2, . kanIka tri. (kan+ac gau0 GIS) bhatisUkSma, pazu jIrNA kanthA tataH kim ? -bhartR0 3174 / mArI.. kanthAdhAraNa na. (kanthAyAH dhAraNam) thA dhaa29|| kanIci strI. (kan+ici+pRSo0+dIrghaH) yahI, 42vI. savANI. vesa, 51, huM. kanyAdhArin puM. (kanthAM dhArayati in) thA ghA258 kanIna tri. (kan+prIto+inan) sun62- kanInaH 72nAra yoga -kvacit kanthAdhArI kvacidapi kamanIyaH-bhASye / divyAmbaradhara:-bhartRhariH / kanInaka puM. (kaninakaH kanyAkAma: bhASye) unyAnI kanthArI strI. kantharI za6 humo. 21vaNa.. (na. kanIna iva kAyati kai+ka) bhajanI kanda puM. (kandati kandayati kandyate jihvAyA vaiklavyaM kIkI janayati rodayati vA bhakSayantaM janaM kadi+ac kanInakA srI. unyA, sun62 pUtaNI. Nic + ac ghaJ vA) // 42, bhegha, pUra, kanInikA strI. (kana+kani vA Inana saMjJAyAM kana+TApa yonivizeSa -utpadyate yathA yonau nAmnA kandastu ata itvam) netramA 278. t||28-51.51, nAnI. 25inii .. yonijaH-nidAnalakSaNam / (na.) sU25, dhAnya. mAtra, kanInI strI. (kani-nAmadhAtu inan GIS) nAnI Hinii, bhUNa, vanaspati. mAtra bhU-bhU -vane nivasatAM 2yadI inii, HimanI pUtalI. teSAM kandamUlaphalAzinAm-bhA0 anu0 41 a0; - kanIyas trI. (ayamanayoratizayena yuvA alpo vA zItaM nirjharavAripAnamazanaM kandaH sahAyA mRgAHiyasun kanAdezaH) amAthI nAnI-tarU, umma3 nAnu, zAntizatakam / bhati. satya -kanIyAn bhrAtA, -kanIyasI bhaginI. kandagaDucI strI. (kandod+bhavA gaDUcI zAka0 sa0) (puM.) nAnI mAI -kalatravAnahaM bAle kanIyAMsaM bhajasva / 2. tana gayo, me tana 36-piMDA. Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kandaTa-kandazUraNa shbdrtnmhoddhiH| 507 kandaTa na. (kadi+aTan) dhoNu bhaNa. kandarpajvara puM. (kandarpAt jvaraH) amapI31. AvedI kandaphalA strI. (kandAt phalaM yasyAH) nAnA rekhaino tava, pramaNa 7, mAveza. to, me.. tanI // 38.. kandarpamathana puM. (kandarpa mathnAti math+ lyuTa) ati . kandabahulA strI. (kandairbahulA) tripArnu, vRkSa. ___tAI.52, maDAva, zaMbhu. kandamUla na. (kandarUpaM mUlamasya) hunu, j bhUja kandarpamUla puM. (kandarpasya mUla iva) puruSayila, 652.. hoya che te mULo. (puM. kandarpasya mUSala iva) kandarpamUSalaH, (puM. kandarpasya kandara na. (kena jalena dIryate kaM jalaM dRNAti vA dR | ___ zatruH) kandarpazatruH (maDAva.). karmaNi apa) asura, bhA, sUha. (pu.) gu nihAdI | kandarpazaGkhalA srI. : 4.5t2no tibaMdha -nArI padadvayaM cen muraja iva te kandareSu dhvaniH syAt-megha0 58. __ sthApya kAntasyorudvayopari / kaTiM ced dolayedAzu -kiM kandAH kandarebhyaH pralayamupagatAH-bhartR0 3 / 69, __bandhaH kandarpazRGkhalA / / -ratimaJjarI udail. (puM. kaM mAtaGgaziro dIryate'nena) thAna kandala na. (kadi+alac) 5, samUha, 65280, vaza rAkhavAnuM aMkuza. navA .2, suM62 2006, apavA6, 8, aparAuna, kandarA strI. (mAtaGgaziro dIryate'nena TApa) patanI 75, 64.50, dUSa, 31 -prArambhe nipatanti gur3A. kandaladalollAsAH payobindavaH-amaru0 48, 66sarnu kandarAkara puM. (kandarANAmAkaraH) 2, parvata, 5DA. puSpa - vidalakandalakampanalAlitaH-zizu0 6 / 30. kandarAla puM. (kandarAya aGakurAya alati al+ac) (puM.) vAna yuddha, 75-140, sonu viDambamAnA pArasa pIpaLAnuM jhADa, jaMgalI akharoTanuM jhADa, navakandalaiste-raghu0 / jemAM lAkha pedA thAya che. evuM pIpaLAnuM vRkSa kandalatA strI. (kandapradhAnA latA) un6 pradhAnalatA, (puM. kandarAla+kan) kandarAlakaH / kandarI strI. pavatanI gu. nAnA kArelAno velo. kandarUla puM. 53 sU25.. kandalikA strI. (kandalI+kan+TAp) 3garnu u. kandarodbhava tri. (kandare ud+ bhavati ud+bhU+ac) | kandalita tri. (kandala+itac) 2 pAbheda, sarita. guphAmAM utpanna thanAra. kandalin tri. (kandala+ ini) Thene puSTa navA 2i.2 kandarodbhavA strI. (kandare ud + bhavati ud+bhU+ac) hoya che te, aMkuravALuM. eka jAtanI gaLo, pASANabhedI vRkSa. kandalI strI. (kadi+alac+GIp) me. tanu 425, kandarohiNI strI. (kandAt rohati ruNini) me L4%8, 5884, Anu, OM3- AraktArAjibhiriyaM jAtanI gaLo. kusumairnavakandalI salilagabhaiH / kopAdantarbASpe smarayati kandarpa puM. (kaM sukhaM tena tatra vA dRpyati kam+dRp mAM locane tasyAH / / -vikrama0 45; gulma - ac kam - kutsito darpo'smAt vA) maheva, - AvirbhUtaprathamamukulA kandalIzcAnukaccham-megha0 21. / tatra nizcitya kandarpamagamat pAkazAsanaH-kumAra0, mahana, kandalIkusuma na. (kandalyA iva kusumaM yasya) yomAsamai -dRSTvaiva puruSavyAghraM kandarpaNAtimUrchitA, saMtastra. jamInamAMthI phUTatI kAgaDAnI TopI-chatrI, bhUmikadalInuM prasiddha te. nAmanu me. dhruva56. trayoviMzativarNArbhuivaH puSpa, bilADInA Topa. kandarpasaMjJaka:- saGgItadAmodaraH / kandavarddhana puM. (kandena+varddhate+vRdh+lyuTa) sU27.. kandarpakUpa puM. (kandarpasya kUpa iva) strInu yila- kandavallI strI. (kandAkArA vallI) : tanI yoni. kAkaDIno velo, vAMjhaNI kAkaDIno velo. kandarpakeli puM. (kandarpaNa keliH) 504.51.31. 6dezAne kandazAka na. puM. (kandapradhAnaH zAkaH) 42.30 vagere 2. graMtha, samajhI.. hernu // 4, suu25|k u -sarveSAM kandazAkAnAM zUraNa: kandarpajIva puM. (kandarpa+jIvayati+varddhayati+jIv+ zreSTha ucyate-bhA0 pra0. Nic+aN) isanu vRkSa. kandazUraNa puM. (kandeSu zUraNaH zreSThaH) sU241. Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 kandasaMjJa na. ( kanda iti saMjJA'sya) strInI yonino vihAra, yonibhAM thato rasa, yonimAMnI arza kandasAra puM. (kandAnAM sAro'tra ) naM6navana, IMdranI vADI. (tri kandaH sAro'sya) sUrae vagere.. kandADhya puM. (kandenADhyaH) bhI naha, bhUmiha kandAmRtA strI. (kandapradhAnA'mRtA) kheDa bhatanI gaNo. kandA puM. (kandeSu arhaH pUjyaH) sUrae .. kandAlu pu. ( kandena Aluriva) sUrA, bhIna cha, lUmi jADA vagere, tripArziI, asAsu. kandin tri. (kando'styasya ini) havA, aMdhAvANuM, puM. sUrA.. kandirI strI. (kand + Irac + GIS ) sabhbhasupa vRkSa, risAmaNI nAmanI vanaspati, lajjAmala nAmanI vanaspati. kandI strI. (kando'styasya ac gaurA0 GIS ) mAMsa nhI nAmanI vanaspati. zabdaratnamahodadhiH / kandu puM. strI. (skanda + u + salopazca ) soDhAnuM vAsA, tavI kaDhAI vagere, cokhA vagere zekavAnuM harakoI pAtra. kanduka puM. (kaM sukhaM dadAti dA+Du + kan) 6, rabhavA bhATe vastrano janAveso chaDI - sA kandukaiH kRtrimaputrakaizca -kumAra0 1 / 29; pAtito'pi karAghAtairutpatatyeva kandukaH bhartR0 2 / 85. (na.) te2 akSaranA tharAvAnI kheDa chaM6. - kandukezvara na. azInagarImAM AveluM kheDa zivasiMga. kandupakva tri. (jalopasekaM vinA kandupAtre pakvam) pANI nAMkhyA sivAya loDhAnA pAtramAM pakva karela bhamarA vagere - kandupakvAni tailena pAyasaM dadhisaktavaH / dvijairetAni bhojyAni zUdragehakRtAnyapi / / kUrmapu0 kanduzAlA strI. (kandupAkArthA zAlA) chupA bhoTenI zAlA. kandoTa puM. ( kadi + oTan) ghoNuM bhaNa. (na.) nIlotpala * mohamukulAyamAnanetrakandoTayugalaH-mAlatImAdhava-sA / kandota puM. (kande mUle UtaH veJ + kta) Dubhu, poyasuM rAtrivikAsI kamaLa. kandodbhavA strI. (kandAdud + bhavo'syAH) Ga bhatanI go. kandha puM. (kaM jalaM dadhAti dhA+ka) bhedha, bhotha, nAgaramotha. kandhara puM. (kaM jalaM dhArayati dhR + ac) bhedha, nAgaramotha, zAinI kheDa bhati-tAMhaNabhe. (puM. kaM-ziro dhArayati / dhR+ac) DoDa, grIvA.. [kandasaMjJa-kanyA kandharA strI. (kaM+dhR+ac+TAp) DoDa, grIvA kandharAM / samapahAya ka dharAM prApya saMyati jahAsa kasyacit - rAjJa0 2 / 320, bheDa bhatanuM zA. kandhi strI. (kaM ziro dhIyate'tra kaM + dhR + ki) zrIvA 35 puM. (kaM jalaM dhIyate'tra kaM + dhR + ki ) samudra, kanna na. ( kanyate prApyate duHkhamanena kan gatau vA karaNe kta) pApa, bhUycha. kanyakA strI. ( ajJAtA kanyA kanyA + kan+TAp) hunyA, 6za varasanI chorI, putrI - sNbddhvaikhaansknykaaniraghu. sAhityazAstra prasiddha parakIya eka nAyikA aprakaTa parapuruSAnurAgA parakIyA / sA ca dvividhA - paroDhA kanyakA ca / kanyAyAH pitrAdyadhInatayA parakIyatvam / asyAH guptaiva sakalA ceSTArasamaJjarI / kanyakAchala puM. (kanyakAyai chalaH) chan urIne DuMvArI anyAne logavavI te - paizAcaH kanyakAchalAt yAjJa0 1161 kanyakAjana puM. (kanyakA eva jana) DumArikAmI vizuddhamugdhaH kulakanyakAjanaH - mA0 7 / 1 / kanyakAjAta puM. ( kanyakAyAM jAtaH) hu~vArI unyAnA peTe utpanna thayela putra, jevA ke kAnIna-vyAsa, kAnInaH kanyakAjAto mAtAmahasuto mataH yAjJa0 12 / 132, 458. kanyakApati puM. ( kanyakAyAH patiH) 4mA - jAmAtA / kanyakubja puM. (kanyAH kubjA yatra ) 5no prAMta kanyanA strI. ( kanyAmAcaSTe kanyA Nic bhAve yuc) kanyAne kahevuM, kanyAne bolAvavI. kanyalA strI. ( kanayaterbhAve yatkanyaM kamanIyatA - lAti gRhNAti lA+ka) nyA. kanyasa puM. (kanyA kanyasvena kAmyatvena sIyate avasIyate kanya + so+ghaJarthe ka) nAnI lAI -rAmasya kanyaso bhrAtA-rAmA0 5 / 33 / 10. (tri.) adhama, nIya, laDu, nAnu. kanyasI strI. ( kanyaH kanyatvena kAmyatvena sIyate avasIyate kanya+so + GIp ) nAnI jahena. kanyA strI. (kan+ yat+TAp) durgA havI, unyA naha paragAvesI chorI - AcAralAjairiva paurakanyAH - raghu0 / vAcharaDI, bheSa vagere rAzikhomAMnI chaThThI rAzi, hIrI, eka jAtanI kuMvAra, moTI elacI, vandhyA kAkaDI, vArAhIkaMda, cAra akSaranA caraNavALo eka chaMda. Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kanyA ATa-kapaTa shbdrtnmhoddhiH| 509 kanyA ATa tri. (kanyAyAM aTati yaH sa) yuvatI | kanyAvedin puM. (kanyAM duhitaramAvindati A+vid 74bhI -0. 5 // 71, 5702. +Nini) mAI -kanyAM kanyAvedimazca pazUn mukhyAn kanyAkA strI. (kanyaiva kana) bhArI nyA. sutAmavi -raa.| kanyAkAla pu. (kanyAtvopalakSitaH kAlaH) 525yA kanyAzulka na. (kanyAyAH zulkam) junyA vayAna, paiso pahelAM jyAM sudhI chokarIne kanyA mAnavAmAM Ave che | vo ta. te ANa. kanyAzrama na. te. namana se. tAtha.. kanyAkubja puM. (kanyAH kubjA yatra deze saH) kanyAsaMvedya na. 52no. artha. mo. dezamAM kuzanAbha rAjAnI so putrIo pavana vaDe kanyAsamudbhava puM. (kanyAyAH samudabhavati) kanyAkAjAta kubaDI thaI hatI te kAnyakubdha deza-kanoja prAMta. ' zabda juo. kumArI kanyAne peTe utpanna thayela putra. kanyAharaNa na. (kanyAyAH haraNam) anyAne tena mAya kanyAkUpa puM. te. nAmarnu me. tItha bhaMga mATe corI laI javI, kanyAne phosalAvI. kanyAgrahaNa na. (kanyAyAH grahaNam) // vipUrva chAnImAnI upADI javI. kanyAnuM pANigrahaNa. kanyAhnada puM. te nAmarnu me tIrtha. kanyATa puM. (kanyA aTati atra kanyA+aTa AdhAre kAnyakA strI. (kanyaiva kan ap ataH itvam) nyA ___ ghaJ) vAsAmavana, 23vAna gha2. tarUNa chokarI, apariNIta kanyA. kanyAtIrtha na. kurukSetramA mAvaj .5 tIrtha.. -tato kanyuSa na. (kani+uS+ka) DAyano nAyako bhAga, gaccheta dharmajJa ! kanyAtIrthamanuttamam / kanyAtIrthe paDoyo- hastapuccham / naraH snAtvA gosahasraphalaM labhet / / -mahA0 | kapa (bhvA0 Atma0 seT aka0 kampate) 5, 4, 3683 / 104 -cakampe tIrNalauhitye tasmin prAgjyotiSezvaraH-raghu0 kanyAdAtR pu. (kanyAyAH dAtA) unyA mApanA28 pitA va. 4 / 81; anu sAthe. kap 6yA 42vI, anugraDa 42vo kanyAdAna na. (kanyAyAH dAnam) vivAma nyAna -anukampyatAmayaM janaH punadarzanena- zaku0; A sapathe. hAna, varane unyA 5vIta. -kanyAdAnaM tu sarveSAM- kapa 2042. DAva, thoDaM anokahAkampitadAnAnAmuttamaM smRtam-vahnipu0 puSpagandhiH -ragha0 213, uta sAthe kapa 652-d: kanyAdUSaNa na. (kanyAyAM dUSaNam) hubhArI 652 mAropa pAva, sAva, hutvordhvamutkampayati- zata0 vA0; mUkavo te, kanyA upara julama karavo te. prati sAthe kap potAnI bhajIne DAva -gatena kanyAdhana na. (kanyAkAle labdhaM dhanam) . 28 bhUmi pratikampayaMstaTam-bhA0 vi0 20; vi sAthe strI dhananA maha. kap vizeSa. yAvag, suaj. -sva-dharmamapi cAvekSya kanyAntaHpura na. (kanyAnAmantaHpuram) nyAmAna aMta:pura na vikampitumarhasi-gItA0 sam sAthe. kap sArI rAta surakSite'pi kanyAntaHpure kazcit pravizati uJca0 1 / yAsa, pAvaj, -yasya jyAtalanirghoSAt samakampanta kanyApati puM. (kanyAyAH patiH) mA. zatravaH-bhA0 vi0 a0 19. (sautra0 pa0 a0 kanyApAla tri. (kanyAM pAlayati) dubhArIna. 6. seda-kamati) yAraj sing, J4. kapa puM. (kAti jalAni pAti pA rakSaNe+ka) varUheva bhoTI 42nA2. pitA vagaire. (puM.) pAsa namAnI. te namanA asurI, (tri. kAni pibati jalAni) vayAnI ti. pANI pInAra, kanyAputra pu. (kanyAyAH putraH) vyAsa. 458 vagere kAnIna kapaTa na. (kap + aTan kaM brahmANamapi paTatikanyAbhartR puM. (kanyAbhiH prArthanIyo bhartA) tiya, AcchAdayati, paTa+ac) 71, 40, 458 -nizcandrazca ti. svAmI. (puM. kanyAyA bhartA) mA. nikumbhazca, kupaTa:-kapaTastathA / -mahA0 164 / 25, kanyAmaya na. (kanyA+prAcurye mayaTa) Thebha. pa. nyAno -narendrasiMha ! kapaTaM na voDhuM tvamihArhasi-mahA0 cha me nAnapAna, aMta:pu2. 174 / 101, -kapaTazatamaya kSetramapratyayAnAma-paJca0 kanyArAma puM. meM zuddha 1 / 191, -kapaTAnusArakuzalAmRccha0 95 / Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 kapaTatA strI. (kapaTasya bhAvaH tala tva) upaTapa, chas, hagArDa - kapaTatvam / kapaTadhArin tri. ( kapaTaM dhArayati dhR + Nini) paTI. kapaTapaTu tri. ( kapaTe paTuH) 542 IravAmAM duzaNa, indrajALa vage2e vidyAmAM kuzaLa chalayan prajAstvamanRtena kapaTapaTuraindrajAlika:- zizu0 15135 | kapaTaprabandha puM. (kapaTasya prabandhaH ) 42 5, gA karavI te, kapaTa bharelI cAla, kapaTalekhya na. ( kapaTasya lekhyam) duThThI hastAve4. kapaTaveza puM. (kapaTaprayukto vezaH) 542 bharelI janAvaTI veza. kapaTika tri. ( kapaTa + matvarthena Than) paTI, hagAjA, prapaMthI, ga, paravANuM. kapaTin tri. ( kapaTamastyasya ini) 5paTI, paTavANuM. kapaTinI strI. (kapaTin + GIS) te nAmanuM kheDa gaMdhadravya. (ciDA) / kapaTezvarI strI. ( kamiva zubhraH paTaH tattulyaM phalamISTe Iz - kvarac GIS) dhojI bhoyarIMgazI vanaspati. kapana puM. (sautra0 kap-lyu) dhueM nAmanI DIDI, sArDAbhAM thato kIDo. kapardda puM. (kasya gaGgAjalasya parA pUrtyA dAyati zudhyati ka + par+dai+ka) mahAdevanI 421, kheDa bhatano uparasa, DoDI.. kapardaka puM. (kena sukhena parA pUrtyA dIyate dA+ghaJarthe ka alpArthe kan ) DI.DI. - yadyahamimaM zaktuzarAvaM vikrIya daza kapardakAn prApnomi - hito0 kaparddikA strI. (strItve TAp ata itvam) DI.DI. kamanIyajalA kamrA karpArdasukapardagA / - kAzIkhaNDe 29 / 44 zabdaratnamahodadhiH / kaparddin puM. ( kapardo jaTAjUTo astyasya ini) mahAdeva, ziva - kapardI kailAsaM karivaramatho'yaM kulizabhRt kAlidAsaH / (tri . ) 4TAvANu -haro. kaparddaza puM. azIbhAM rahesa kheDa zivasiMga. kapATa puM. (kaM vAtaM pATayati tad + gatiM ruNaddhi paT + Nic + aN) dvAra baMdha khAnuM sAdhana ubhAu, dvAra - dvArANi samupAvRNvan kapATAnyavaghaTTayan- rAmA0, parazuM - mokSadvArakapATapATanakarI mAtA'nnapUrNezvarI annapU0 [kapaTatA- kapAlaziras kapATana tri. ( kapATaM hanti zakto han+Tak) jArazuM toDI nAMkhanAra cora vagere. kapATasandhi puM. (kapATaM sandhIyate'tra sam + thA + AdhAre + ki) bhAumA raheso sAMdhI, haravAbhano sAMdhI. kapATasandhika puM. vaidyazAstra prasiddha kheDa bhatanI roga. kapATikA strI. (kapATa + alpArthe kan ) nAnuM kumAu, jAraeNuM, nAnI jArI, kapATodghATana na. ( kapATasya ud+ghATanam ) pArazAnuM udhAuvu. kapAla puM. na. (kaM jalaM ziro vA pAlayati pAl + aN, kap sau0 Alan vA ) ghaDA vagereno amu lAga - ghaTAdInAM kapAlAdau dravyeSu guNa- karmayoH / - bhASApa0 11, samUha, bhastanuM DAuDu - candrApIDakapAlasaGkulagalanmandAkinIvArayaH - mA0 12, joparI, yati vagerenuM bhikSApAtra -kapAlaM vRkSamUlAni kucelamasahAyatA / samatA caiva sarvasminnetanmuktasya lakSaNam -manu0 6 / 44, DA vagereno bhAga, bhavAnuM ke zekavAnuM eka pAtra, yajJanA puroDAza vagerenA saMskAra bhATe AdhAra35 bhATInuM pAtra -kapAlAni copadadhAti puroDAzaM cAdhizrayati-zata0 brA0 tAvaDI - ThIkurI, jappara, vaidyazAstra, prasiddha DuSTa roganI kheDa bheTa - kRSNAruNakapAlAbhaM yadrUkSaM paruSaM tanu / kapAlaM todabahulaM tata kuSTaM viSamaM smRtam / / mAdhavAkaraH / kapAlanAlikA strI. (kapAlasya sUtrasamUhasya nAlikA) sUtara kADhavAnI tAka. kapAlapANi puM. (kapAlaM pANI yasya) ziva, mahAdeva. kapAlabhRt puM. (kapAlaM brahmaNaH ziro'sthimayaM pAtraM bibharti bhR + kvip) ziva, mahAdeva (tri kapAla bibhartti ) bhikSApAtra dhAraNa 2nAra bhikSu. kapAlamAlin puM. (kapAlAnAM mAlA'styasya ini) mahAdeva, ziva. (tri0) joparInI bhAjAvAjI kapAlamAline nityaM suvarNamukuTAya ca bhA0 Azva0 a0 8. / (striyAM GIp ) kapAlamAlinI- huga havI. kapAlamocana na. ( kapAlaM mucyate'tra muc AdhAre lyuT ) azIbhAM AveluM te nAmanuM kheDa tIrtha. kapAlaziras puM. ( kapAlaM zirasi asya) mahAdeva, ziva. Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kapAlasandhi-kapidhvaja] shbdrtnmhoddhiH| 511 kapAlasandhi 25%8.2ImA 52252 se.ma.ta. 25 da. | kapikoli puM. (kapInAM priyaH koliH) bhe.. nI. karAra thayo hoya te. sa, morIna, jAra, mI27. kapAlasphoTa paM. bhAthATa: bhAthA. kapicUDA strI. (kapInAM cUDeva) LALta. vRkSa, 2ially, kapAlAdhikaraNa puM'minIyasUtra'mai j, . __ 3, lI. wil. adhikaraNa. kapicUta puM. (kapInAM cUta iva priyatvAt) 652no kapAli puM. (kaM brahmaziraH pAlayati pAl+i) mAva. artha mI. -kapAli tripurAntakam-bhA0 sa0 a0 45; -karaM kapija puM. (kapeH zilAyA jAyate j+nDa) zilArasa, karNe kurvatyapi kapAliprabhRtayaH-gaGgA0 zivAti. kapAlika tri. (kapAlAdhAre bhojini jAtibhede) pAsamA kapijanikA strI. (kaperjadhaiva jaGghA yasyAH saMjJAyAM kan) bhojana karanAra. meM tana 131, ghAme. kapAlikA strI. (kapAla alpArthe kan ata itvam) | kapiJjala paM. (kapiriva javate, ISat piGgalo vA mAgelA bhATIna vAsarAnI 8080, 814 -mahIghaTatvaM ___ kamanIyaM zabdaM piJjayati iti vA) yAta 5kSI, ghaTataH kapAlikA kapAlikAcUrNarajatato'NuH / dhotIta2 -kapijala iti prAjaiH kathito gauratittira:vaidyazAstra prasiddha meM 4.512no itaroga -kapAleSviva | bhAvapra0, tetara, ayo. dIryatsu dantAnAM saiva zarkarA / / kapijalanyAya puM. bhImasAstra' prasiddha mahatpanI kapAlin puM. (kapAlamastyasya ini) mahAvi, ziva. - tritva saMkhyApakatA siddha karanAro eka prakArano kapAlI bindunAthazca kAkacaNDIzvarAhvayaH- haThayoga nyAya. dIpikA 17 / (tri.) 1852 5 / 2542 // 2- kapAli kapitaila na. (kapibhiH zilAyAH dAraNena niSpAditaM tailam) vA syAdathavenduzekharaM na vizvamUrteravadhAryate vapuH - zilArasa. -sihvAkastu turuskaH syAd yato yavanadezaga: kumA0 5 / 78 / (striyAM GIp) kapAlinI huhavI, / kapitailaM ca saMkhyAtaM tathA na kapinAmakaH / / . bhavAnI. bhAvapra0 kapi puM. (kampate yaH sadA kapi calane kapi+i | kapittha puM. (kapistiSThatyatra tatphalapriyatvAt sthA+ka nalopazca) vAna2. -kaperatrAsiSanarnAdAta-bhaTTiH 111, puSo0) DAnaM. 3. (na. kapitthasya phalaM aNa) zilArasa, naaraay| -sanAt sanAtanatamaH kapila: kapiravyayaH-mahA0 13 149 / 109, 12rADa, bhAmaNAnu ___ohAna1 jAunu, 31, AI -trirAtrAnte trirAtrAnte vRkSa, vAda. yaMhana, piMgaast, 72mahAna 13. kapitthavadarAzanaH-bhAga0 4 / 8 / 64. -kapitthakaH / kapikacchU strI. (kapInAmapi kacchuH yasyAH, kapikacchuH kapitthatvaka puM. (kapitthasya tvagiva tvak valkalaM yasya) saMjJAyAM vA dIrghaH) zuzAlIna vRkSata, vaya, vaya elavAluka nAmanuM vRkSa. nAmanI vanaspati. kapitthaparNI strI. (kapitthasya parNamiva parNamasyAH) kapikacchUphalopamA strI. (kapikacchUphalasya upamA yatra eka jAtanI vanaspati. tulyaphalatvAt) 4tusatA. kapitthapatrA srI. (kapitthasyeva patrANyasyAH) me tanu kapikacchUrA strI. (kapibhyaH kacchU rAti dadAti rA+ka) 2 // , vanaspati. (srI. kapitthapatrauva kan) zu420-342 -eraNDazArikA parNI gaDUcI __ kpitthptrikaa| kapikacchUrA - gAruDe 197 a0 kapitthASTaka na. yahatte. 48 vaidhAstra prasiddha kapikanduka na. (kapi+kadi+uka ato lopaH kasya ___. tanuM yU, auSadha. _ zirasaH kapikandukamasthi vA) thArnu, , .. kapitthAsya puM. (kapitthamivAsyaM yasya) 9.5 4.2 kapikA srI. (kapirvarAha iva kAyati prakAzate iER. kRSNatvAt+kai+ka) stNa nagAunu, vRkSa. kapidhvaja puM. (kapirhanumAn dhvaje yasya) marchana., madhyama kapiketana puM. (kapirhanumAn ketane yasya) marchana, uisq. -atha vyavasthitAn dRSTvA dhArtarASTrAn madhyama pAMDava. kapidhvajaH -bhaga0 1120 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 shbdrtnmhoddhiH| [kapinAmana-kapiloman kapinAman puM. (kape maiva nAma yasya) zilArasa za6 | kapiladhArA strI. (kapileva zuddhA dhArA yasyAH saMjJAtvAt zubhI -kapitailam / hasvaH) oil nahI, 2010. na sAveDaM kapipippalI strI. (kapivarNA raktA pippalIva) rAto kapiladhArA nAmanuM eka tIrtha, kapilA vagere gAyonI aghADo, sUvartavRkSa. dUdhanI dhAra. kapiprabhA srI. (kapAvapi prabhA svaguNaprasAro'syAH) | kapilaphalA strI. (kapilaM phalaM yasyAH) me.tanI __.3 .52nI vanaspati, kya. drAkSa, jI. drAkSanA veta... kapiprabhu puM. (kapInAM prabhuH) rAmAyaMda, suzrIva, anal. kapilaziMzapA srI. pasA. ziMza5-2ma. kapipriya puM. (kapInAM priyaH) hArnu A3, mAmAta kapilasmRti strI. (kapilapraNItA smRtiH) apila muni vRkSa, pArnu bha3, *gadI it. karelI eka smRti-smRtizAstra." kapiratha puM. (kapihanumAn ratha iva vAhanamasya) 2ghunAtha, kapilA strI. (kapilo varNo astyasyAH arzAdyac __ zrIrAmacaMdra. (puM. kapihanumAn rathe yasya) arjuna.. TAp) apila (Hi42) 4 -vAtAya kapilA vidyutkapirasa puM. (kapeH rasaH) pI52nu 3. si0 he0 za0 kAraka pra0, 21.6 namarnu an dravya kapirAkhya puM. (kapiH AkhyA yasya saH) dhUpa, dolAna. 6kSa nyA, tanAmanI pisAnAya. -kapilA sahavatsA kapiromaphalA strI. a. tanI vanaspati. vai parvate vicaratyuta / -mahA0 3184182, te. nAmanI kapila puM. (kavR vaNe Ilac vasya pazca, kapi+sidhmA0 nahI.. -tatpUrvasyAM mahAdevI nadI kapilasaMjJitA / lac vA) AivyAstramA pravata muni -gandharvANAM tasyAM snAtvA naro gaGgAsnAnajaM phalamApnu-yAt kAlikApu0 81 a0, pAMgA isakAjI ziMzapA, citrarathaH siddhAnAM kapilo muniH -bhaga0 10 / 26; - rAjanIti, puMDarIka nAmanI hAthaNI. sagara rAjasantatidhvaMsakArI rasAtalasthaH kapilo muniH, kapilAkSI strI. (kapilamakSi tadvat puSpamasyAH) pAnal keSAMJcinmate sAMkhyayogapracAra kartA na, ayaM tvaparaH puSpavALI ziMzapA. kazcit svanAmakhyAto muniH etadathe pramANaM yathA kapilAcArya puM. (kapilanAmAcAryaH) viSNa, apila nAmanA ato'yamazcaH kapilAnakAriNA pitastvadIyasya mAyArya, sanyAyA, pilamuni - siddhAnAM kapilo mayA'pahAritaH -raghu0 3150, 46ma ane haivadutiyA. muniH -smRti0 bhaga0 10126 / utpanna. thayeda bhAvavatAra, mani. -agniH saH kapilAtIrtha na. durukSetramA sAve. te namarnu me. kapilo nAma sAMkhyazAstrapavartakaH -smRtiH vi0, tIrtha. - kapilAtIrthamAsAdya bahmacArI samAhitaHdUtarI, zilArasa, solAna, dhUpa, pIgaNo 20, mAM4. ___ mahA0 3183 / 45 19l, tano 42, meM tanI tA, yitrI, kapiladAna na. (kapilAyAH dAnam) pidA Ayarnu te nAmano eka deza, pILA varNavALuM. hAna. kapilaka tri. (sautra0 kap+iran svArthe ka rasya la:) kapilAvaTa puM. (kapilayA golokasthayA kRto'vaTaH) pAyamAna, 4tuM. gaMgAdvAranI pAse AveluM eka tIrtha. kapilakAdi puM. pAlinIya vyA525ma usa 2' 28 kapilAzva puM. (kapilA azvA yasya) dra. sthAnamAM lakArAdeza nimittavALo eka zabda samUha- kapilAhrada puM. (kapilAbhiH kRto hRdaH) 20.na. 12 15. sa ca yathA-kapilaka, nivaulaka, lomAni, | sa276 52 bhAveda atItha.. pAMzula, kAla, zukla, kapilikA, tarpilikA, tapili / | kapilikA strI. (kapilA+saMjJAyAM kan ata itvam) kapiladyuti puM. (kapilA dyutirasya) sUrya, 20530k zatapadIno eka bheda. 3. (strI. kapilA dyutiH) pANI siln. kapileza na. (kapilena pratiSThApitamIzaliGgam) 10. kapiladrAkSA strI. (kapilA drAkSA) . tanI. drAkSa.. kSetramAM AveluM eka zivaliMga. kapiladruma puM. (kapilo drumaH) . tanu sugaMdhI dravya kapiloman strI. (kaperlomeva lomamaJjarI asyAH (kAkSI) / manantatvAt vA TAp) 21.68 namana, sugaMdhI dravya. Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kapilomaphalA-kapotapAka shbdrtnmhoddhiH| 513 kapilomaphalA strI. (kapilomAnyapi phalati kaNDUdAnAya | kapIjya puM. (kapibhirijyate yaj+kyap) rAmacaMdra, suzIva, prabhavati phala ac) zuzAlI, vaya. sIrikA vRkSa. kapilomA strI. kapiloman za6 humo. kapIta puM. (kaM jalaM tattulyazvetavarNaM api-itaH aperatokapiloha na. (kapivarNatulyaM piGgalaM lohaM dhAtuH) pittana... | lopaH) zvetabunDA vRkSa. kapilikA strI. (kapiH kapivarNA vallikA pRSo0) kapItana puM. (kapInAM I lakSmI tanoti tan+ac) ___ pI52. aMbADAnuM jhADa, sopArInuM jhADa, zirISavRkSa, jAsudanuM kapivakA puM. (kapivaktramiva vaktramasya) 26bhuni. | 3, pIpaNAnaM 13, bIdInu, . (na. kapeH vaktram) vAnaranu, bhupa.. kapIndra puM. (kapirindra iva) hanumAna, mAruti -nazyanti kapivadAnya puM. (kapiSu vadAnyaH bahuphalatvena tatpradAnAt) dadarza vRndrAni kaSIndraH- bhaTTi 10 / 12, (puM.; lAnu jaDa, dI. wint. kapInAmindraH niyoktA vA) suzrIva. vAnara, vAlI, kapivallikA strI. (kapivarNA vallikA) pI52, yaMdra, raghunAtha viSNu -zarIrabhUtabhRdbhoktA kapIndro moTI lAMbI tIkhI pIpara. bhUridakSiNaH-viSNusa0 149 / 66 kapivallI strI. (kapiriva tallomatulyAM vA vallI) kapIvat puM. vasiSTha vino. te nAmanI me putra.. uparano artha juo. kapIvaha na. te. nAmarnu me sava2.. kapivAta puM. 52sapIpAna Au. kapISTha puM. (kapInAmiSThaH) 3050k vRkSa, 2 / 5 / - 33. kapiza puM. (kapinAmAstyasya lobhA0 za) zilArasa., kapucchala na. (kasya zirasaH pucchamiva lAti lA+ka) stuo-jo mizra 20, 6ue-to mizra 22 -toye yo20, yoTo, moya sudhI. 425th A. kAJcanapadmareNukapize-za0 7 / 12. (tri.) uj-pANu kapuSTikA strI. (kasya zirasaH puSTyai poSaNAya kAyati mizra, sAsa-tj mizra -nIpaM dRSTvA haritakapizaM kai+ka) mastanA zanI saM272, zayU78 namAnI kezarairarddharUDhaiH -megha0, -sandhyApayodapizAH kapi- saM2782, muMDana sN.27|2 -kapucchalAkhyA kezacUDA tasyAH zitAzanAnAma -za0 3 / 27. (na.) meM tano saMskAraH kapaSTikA. 3. kapUya tri. (kutsita pUyate) adhama, nihavA, dAya, kapizA strI. (kapiza+TAp) mAdhavIyatA, 63. na.mI., nIya, saI -atha ya iha kapUyacaraNA abhyA(marisA) heza pAsanI.. nAmanI meM nahI. soha te kapUyayonimApadyeran-chA0 u0 kapizAJjana na. (kapizamaJjanaM yatra) ziva, maDAva.. | kapRth tri. (kutsitaM prathayati prathi+kvip vede ni. saMpra0) kapizAputra puM. (kapizAyAH putraH) pi.2||y. kharAba prasiddha karanAra. kapizAyana tri. heva, gogano. 63. kapota na. (kapota iva kAyati kai+ka) nAnu ubUtara, kapizita tri. (kapiza itac) (bhU20 garnu. sovA24na, surabhI, dAsa surabhI, sAmA2. kapizI strI. (kapizavarNavAcitvAt GIS) mAdhavI. sAtA, kapotaka puM. (kavR vaNe ota vasya paJca, ko vAyuH 63. pota iva yasya vA) DosA, bhUta2, 8. DosA, kapizikA strI. (kapizaiva svArthe vA Ikan TAp ca) na 38 vayitro cha a. bhUta2 -zrUyate hi bhahirA, su2. kapotena zatruH zaraNamAgataH / arcitazca yathAnyAyaM kapizIrSa na. (kapInAM priyaM zIrSamagram) (sAno svaizca mAsairnimantritaH / / rAmA0 5 / 91 / 4 agrabhAga, bhIMta ke koTa vagereno upalo bhAga, kAMgarA. kapotacaraNa puM. (kapotasya caraNaH) sUtaranI 50. kapizIrSaka na. (kapeH zIrSavarNavat kAyati ke+ka) kapotacaraNA strI. (kapotasya caraNaH caraNAkAro'styasyAH) hiMgo.. nalI nAmanA gaMdhadravyanuM sAdhana-vRkSa, nalI nAmanuM kapiSThala puM. te nAmAnA gotrapravata. me. Si.. gaMdha dravya. kapiskandha puM. te nAmano me hAnava. kapotapAka puM. (kapotasya pAko DimbhaH) utarane kapisthala na. pAnasamAna sthAna. ayyu. Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 shbdrtnmhoddhiH| [kapotapAda-kaphaNi kapotapAda tri. (kapotasya padAviva pAdAvasya) bhUtana | kapotAri puM. (kapotasya ariH) sIyad. 5kSI, zyana sevA gavANu, (striyAM GIp vA) kapotapAdI / pakSI, mA4 56.. kapotapAlikA strI. (kapotaM pAlayati pAl+Nvul) kapotikA strI. (kapotA+kan) sUtarana mAha sUtarI, ghara vagerenA chevaTanA bhAgamAM lAkaDAnuM banAvela DodI, DodAnI mAhA.. pakSIo rahI zake tevuM chajuM, jharUkho, athavA pakSIo ! kapotI strI. (kapotA+jAtiH strI. GIS) sUta2mAhA, pALavA mATe kASTha vagerenuM anya prakArathI banAvela ____odI, me.5 4.5||2nii yazastama.. gRDa, sabUto.. kapola puM. (kampate kap+olac) Que. -kSAmakSAmakapotapAlI strI. (kapotaM pAlayati ac gaura0 GISa) kapolamAnanam+za0 3 / 10, -kapolapATalAdezi babhUva uparano artha juo. ciDiyAghara, paMkhI mATenuM pAMjaruM. | raghuceSTitam -raghu0 4 / 68 / - kapotapAlISu niketanAnAm-zizu0 351 kapolakASa puM. hAthInu usthasa, nAthI ra masalA kapotarAja puM. (kapotAnAM rAjA) 'bhUtarono %80. zAya te. -lInAliH surakariNAM kapolakASaHkapotaroman puM. 60na2 20%no putra, te. nAmanI meM kiraa05|26 rAjA, yaduvaMzI eka rAjA. kapolaphalaka puM. (kapola eva phalakaH) 5DI due, kapotalubdhakIya na. (kapotaM lubdhakaM cAdhikRtya kRto paDoj 3. granthaH dvandvAccha:) gRhastha, prA apae rIne 57 // kapyAkhya puM. (kapiH iti AkhyA yasya) zilArasa., atithisatkAra avazya karavo joIe evuM sucavanArI zelArasa. mahAmA2tanI 2.5 yAyi.-tatkathA bhA0 zA0 kapyAsa na. (Asyate'nena As+karaNe ghaJ kapaH a0 146. Asam) i62nI pAno chavaTano mA -tasya yathA kapotavaGkA strI. (kapoto vaJcyate pratAryate'nayA vaJca kapyAsaM puNDarIkamevamakSiNI chA0 u0 / / +karaNe ghaJ kutvaM TAp ca) nAmanI. vanaspati. kapha puM. (kena jalena phalati phala+Da) zarI2ma 238ii. -kapotavaGkAmUlaM hi pibedamlasurAdibhiH-suzrute / / kapotavarNI strI. (kapotasya varNa iva varNo'syAH gaurA0 56 nAmanI me. dhAtu-22.ma- prANaprayANasamaye kaphavAtapittaiH kaNThAvarodhanavidhau smaraNaM kutasteGIS) jIe0. mesiyA, nAnI. mesI... kapotavANA strI. (kapotapAda iva yo vANastattulyA udbhaTaH; kaphApacayAdArogyaikamUlamAzayAgnidIptiH daza0160 kAro'syAH) nadI nAmarnu sugaMdhI. gaMdhadravya. kaphakara tri. (karpha tadvikAraM karoti kR+ac) no potAnAmiva sadyoharaNenAkRtasaJcayena / vRttiH) sUta24 saMyaya 2lita (r)vAna. (tri. kapotAnAM vikAra karanAra koI padArtha, kaphakAraka vastu. vRttiriva vRttirasya) bhUtanA vA vanavANu. | kaphakUrcikA strI. (karpha kUrcati vikaroti kUrca vikAre+ kapotavegA strI. (kapotasya vego yasyAH) prAsAvakSa. __Nvula+TAp) dANa, bhoDhAmA thanArI dANa, ys. kaphaghna tri. (karpha tadvikAraM hanti hana+Taka) iin| kapotasAra na. (kapotaH tadvarNa iva sAro'tra kRSNatvAt) se tanana-jA surabhI, sotAMna. vikArane haNanAra, kaphano nAza karanAra koI vastu. kapotahasta puM. (kapota iva hastau yasya saH) anunaya kaphaghnI tri. (karpha tadvikAraM hanti han+TAk GIS) | vinaya mATe hAtha joDavAnI rIta. puSAno me meha- plIhazatrurviSaghnI ca kaphaghnI kapotAghri strI. kapotacaraNA 206 mI. (tri.) cAparAjitA -rAjanighaNTaH / kabUtaranA jevA pagavALuM. kaphajvara pa. (kaphAda jvaraH) 76 gaI thavAthI. bhAvato. kapotAjana na. (kapotavarNa iva varNo yasya aJjanasya 642-tAva. tat) sU2bho. kaphaNi strI. (kena sukhena phaNati AnAyAsena kapotAbha puM. (kapotasyAbhevAbhA'sya) no. bhuutn| saGkocavikocanatvaM prApnoti sphurati vA phaN sphur 22 ThevA. 2||ddiiy. te, tana 62 - mRSikazca vA dhAtoH in pRSo0 sAdhuH in) dU52, tel.. kapotAbhastathaivASTAdaza smRtaH -suzrute (DIe) kaphaNI / Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaphanAzana-kamaNDalu shbdrtnmhoddhiH| 515 kaphanAzana tri. (kapha+naz+Nic+lyuTa) ino nAza / mArkaNDeya0 82 / 63, -tAdRk+koTikabandhanartanavidhau karanAra, kaphane maTADanAra. khelaccalat khe zirasteSAM koTinipAtane raghupateH kapharuhA strI. (kaph+ruh +a+TAp) bhoy-naa||2bhoy. kodaNDaghaNTAravaH-prAcInAH / / kaphala tri. (kaphaH sAdhyatvenAstyasya laca) hAya, kabandhatA strI. (kabandhasya bhAvaH tala) mastaDIna5i. 56726, 46 prativANI. -yasya neSyati vapuH kabandhatAm-zizu0 kaphavarddhaka tri. (kapha+vRdhaNvul) ne vadhAranA2, unI. kabandhin tri. bhAthA vinAnA zarI2vANu (puM.) te. nAmanA vRddhi 2nA2. ma. li. (tri. kabandho'styasya in) ilaaj, - kaphavarddhana puM. (karpha tadvikAraM vardhayati vRdh+Nic+lyu) kandhinaH udakavantaH-bhA0 pIta vRkSa. (tri.) 43 vdhaarn||2. kam avya. (kamu kAntau NiGabhAvapakSe vic) 5., kaphavirodhin puM. (karpha viruNaddhi vi+rudh+Nini) bhasta, suma, bhaMgaNa, 5|6puurti, niMha, suma 42nAra marI, tIkha (tri.) kaphano nAza karanAra harakoI evA arthamAM vaparAya che. vastu, Ino vi.2 bhaTAuna2. kam (bhvA0 A0 sa0 seTa-kamate) 27, 27 // kaphAntaka (kaphasya antakaH) lAvaNarnu kAu. (tri.) 72vI. -niSkraSTumarthaM cakame kuberAt-raghu0 5 / 26, kaphano nAza karanAra harakoI vastu. anu sAthe kam- manAne yogya mAnA 72vI, kaphApahA strI. (kaphamapahanti) uj 0. abhi sAthe kam sAme, 6278 42vI, ni sAthe kamkaphAri puM. (kaphasyAriH) sAhu, sUha. (tri.) ino saMpUra 2742vI, prasAthai kam- satyaMta 62ch| nAza. 2nA2. 42vI. (curA0 A0 sa0 seT) yA- 7, 27 / kaphin tri. (kaphaH pradhAno'styatra kapha+ini) 435dhAna 72vI.- kAmayate- prema. 42vI, anu26ta tha, -kanye ! prativANu, zleSmavANu, ina rogathI. pAuta.. kAmayamAnaM mAM na tvaM kAmayase katham ? - kAvyA0 kaphinI strI. (striyAM GIS) pradhAna prativANI strI. 1 / 63, -kalahaMsako mandArikAM kAmayate-mA0 1, - kaphitA strI. (kaphino bhAvaH tal+tva) pradhAna na vIrasU zabdamakAmayetAm -raghu0 14 / 4 prativaus. -kaphitvam / kamaka tri. (NiGabhAve ac svArthe ka) 27 // 12 // 2 kaphelu tri. (karpha lAti la+ku) 43vANu, 22mavANu, mu. (puM.) te namanA se RSi. 43pradhAna prativA. (puM.) 22mAta vRkSa. -kapheluH- kamaTha puM. (kam+aThan) yalo -kamaThapRSThakaThoramidaM (lU:) zleSmAtakarau puMsIti rUpamaJjarI-ujjvala- dhanurmadhuramUrtirasau raghunandanaH mahAnATake, -saMprAptaH dattaH 1 / 95 kamaThaH sa cApi niyataM naSTastavAdezataH- paJca0 kaphelU puM. (karpha lAti lA+kU) 652no artha hu. 2 / 184, viSno bhAgayA2moDUmAvatAra, disa, te. kaphoDa puM. (kaphoNi vede pRSo0) mo. nI.ye kaphoNi nAmano eka daitya, sallakI vRkSa (.) munionuM za6. 4pAtra. kaphoNi puM. (kena sukhena phaNati) tii, pAhuna / kamaThI strI. (kamaThajAtivAt striyAM GIS) yI. - madhyamAM rahelI granthi. idAnImasmAkaM jaTharakamaThIpRSThakaThinA manovRttistat kab (bhvA0 para0 sa0 seTa+kabati) 30. 42j, kiM vyasanivimukhaiva kSapayasi-zAntizatakam 4 / 13 -kabate pratimAM citrakAraH-durgAdAsaH / j, stuti kamaNDalu puM. na. (maNDanaM maNDaH kasya jalasya maNDaM 72vI, quluj. lAti lA+ku) saMnyAsI 3 yati vagerenu bhRbhayakabandha puM. (kaM jalaM baghnAti bandh aNa, kena vAyunA 506bhaya pAtra, usu, pIpaNAnu, chAu -vaiSNavIM dhArayed badhyate bandh karmaNi ghaJ) peTa, 42, dhUma.tu, rAI, yaSTiM sodakaM ca kamaNDalama-mana0, -mekhalAmajinaM 'rAmAyaNamAM varNavelo balavAnuM, te nAmano eka daNDamupavItaM kamaNDalum -manu0 2 / 64, -kamaNDarAkSasa, 550. (puM. na.) bhAthA vinAnu, satuM yAsatuM lUpamo'mAtyastanutyAgo bahugrahaH-hito0 2 / 91. zarI2-57 -nRtyat kabandhaM samare dadarza-raghu0 7 / 51, (puM. strI.) yAra pAnI pazu ti- kamaNDaluzabdazca * kabandhAzchinnazirasaH khaDgazaktyaSTipANayaH - catuSpAdajAtibhedaH-si0 kau0 / Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 shbdrtnmhoddhiH| [kamaNDalutaru-kamalAsana kamaNDalutaru puM. (kamaNDalvAkRtistaruH) pI5kAnuM 3, | kamalakIraka puM. (kamalavarNaH kIra iva kAyati kai+ka) jemAMthI kamaMDala bane che te jhADa. eka jAtano kIDo. kamaNDaludhara puM. (kamaNDaluM dhArayate yaH saH) ziva. | kamalakhaNDa na. (kamalAnAM khaNDam) bhagAnI samUDa. kamana tri. (kam+NiGabhAve tAcchIlye yuc) 27 | kamalacchada puM. (kamalamiva cchado yasya) chauMyapakSI, karavI, yogya, suMdara kAmanAvALuM, kAmuka, viSayI 5kSI.. saM.42. (puM. kAmyate'nena kam+karaNe yuc) maheva. kamalaja puM. (kamalAt jAyate jan+Da) AL, DI . - tribhuvanakamanaM tamAlavarNaM ravikaragauravarAmbaraM dadhAne ___nakSatra (tri.) bhaNamAthI pahA thanA2 madha vagaire. -bhAga0 1 / 9 / 33, prAma, AsopAsava, . kamalabIja na. (kamalasya bIjam) ma.sa.30531, padmAkSa. kamanacchada puM. (kamanaH sundaraH cchado'sya) 45kSA, kamalabhidA strI. (kamalAnAM bhidA) bhajanu, mehAvaM. yapakSI.. kamanacchadI strI. (kamanaH sundaraH striyAM GIS) 45kSiI kamalayoni puM. (kamalaM viSNunAbhikamalaM yonirutpattisthAnaM yasya) yaturAnanA hA. (srI. kamalAnAM yonirutptikauMca pakSiNI. kamanIya tri. (kam NiGabhAve karmaNi anIyara) suM62, sthAnam) ubhagonu utpatti sthAna. yA yogya, 27vA yogya -ramaNIkamanIyakapolatale kamalA strI. (kAmyate'sau kameH vRSAditvAt kalac paripItapaTIrarasairalasaH-sA0 da0 TI0. -AropitaM TApa) samAhavA. (strI.) kamalAlayA / -kamalA yagirizena pazcAt ananyanArI kamanIyamaGkam -kumA0 zrIharipriyA- amaraH 1 / 128, suMdara strI, te. nAmanA 1137, . zAkhAvasaktakamanIyaparicchadAnAm meM nahI, te nAmanI meM chaha -dviguNanagaNasahitaH ki07|40 sa gaNa iha hi vihitaH / phaNipatimativimalA kamanIyatA strI. (kamanIyasya bhAvaH tal-tva) 6271 / - kSitipa ! bhavati kamaleti / / me. satarnu, dAna - yogya5, suMdaratA, saun6, pUsUrata... - rambhAphalaM tintiDIkaM kamalA nAgaraGgakam -tantrasAre / kamanIyatvam / natI - nartakI kamalA nAma kAntimantaM dadarza kamantaka puM. te. nAmanA gotrapravata Si. tam / -rAjatara0 4 / 424, ma nagara -rAjA kamandha na. (kam ziraH andhaM zUnyaM yasya yadvA kama mahANapurakRt cakre vipulakezavam / kamalA sA kAntiM jIvanaM dadhAti kama+dhA+Da pRSo0) ghara, svanAmnApi kamalAkhyaM paraM vyadhAta-rAjatara0 4 / 483 pAe. kamalAkara puM. (kamalAnAM AkaraH) 5mothI. ma.reDaM, kamara tri. (kam+NiGabhAve arac) bhura, manA taLAva, kamaLono samudAya, kamalAkara bhaTTano banAvela 2nAra, I . smRtinidharma graMtha -haridazcaH kamalAkarAniva-raghu0 kamala na. (kama+vaSAdi0 kalaca. kama jalaM alati kamalakAnta puM. (kamalAyAH kAntaH) viSNa, naa2|. alaMkaroti vA) ubhaya -navAvatAraM kamalAdivotpalam -kamalApatiH, kamalAsakhaH / raghu0 3 / 36, 5ull, sisu, dij, havA, asiu - kamalAkSI strI. (kamale ivAkSiNI yasyAH sA) bha kamalamanambhasi kamale ca kuvalaye tAni kanakalati jevI AMkhovALI strI. kAyAmkAvya0 10, -kamalaM zItalaM vayaM madhuraM kaphapittajit / tRSNAdAhAsavisphoTa-viSavIsa kamalAdi puM. vyaa525||shaastrprsiddh meM za0samUDa yathA rpanAzanam / / - bhAvapra0, (puM.) me. tano bhRga, -kamala, ambhoja, padminI, nalinI, kumuda, saroja, sArasa56., saMgItazAstra prasiddha me dhruva -ukto padma, nalina, kairaviNI- AkRtigaNaH, tena kadalImalayatAlena laghumadhye sphurad + guruH / sapta khaNDamityAdi siddhiH / dazAkSarairyuktaH kamalo'yaM bhayAnake / / -saGgItadA kamalAsana puM. (kamalaM viSNornAbhikamalarUpamAsanaM yasya) modaraH / GL, yaturAnana, vi. -krAntAni pUrvaM kamalAsanena kamalakITa puM. (kamalavarNaH kITaH) masanA ganI -kumA0 7 / 70. (puM. kamalAsane tiSThati sthA+ka) meM 81.32. -kamalAsanasthaH / Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kamalinI-kambala shbdrtnmhoddhiH| 517 kamalinI strI. (kamalAnAM dezaH ini) ubhaya | kampalakSman puM. (kampaH lakSma yasya) vAyu, 5vana. puSkaLa hoya che tevo deza athavA sthaLa, taLAva - kampA strI. (kapi+bhAve a) 5j, DAsa. kumudatI kamalinI kAntiH kalpitadAyinI-kAzI- kampAka puM. (kampayA calanena kAyati kai+ka) vAyu, khaNDe 29 / 40. (srI. kamalAnAM samUhaH, samUhaH yatra 5vana. vA ini) ubhayAno samudAya, 5bhanI 4thyo, mAno. kampAnvita tri. (kampayA anvitaH) dhruzavANu, 5202 / 8 dai. -sAbhre'hrIva sthalakamalinI na prabuddhAM na suptAm- _auj, &AyamAna, kSudha. megha0 90, -ramyAntaraH kamalinIharitaiH sarobhiH-za0 kampita na. (kapi+bhAve kta) 5, 5, 64. 4 / 10, -puSpitAH kamalinIriva dvipaH- raghu0 (tri.) 5yuti. (na. kapi+ Nic+ bhAve kta) kamalottara na. (kamalamivottaramutkRSTaM) susuMma puSpa, DAvesa50vela, upayukta. (prera0) A sAthe kampita asU.. -ve- anokahAkampitapuSpagandhi -raghu0 2 / 13. kamalodbhava puM. (kamalAdudbhavati ac) , vidhAtA, (tri. kapi+Nic+kta) sAveta. caturAnana-viraMcI. kampin tri. (kamp+Nini) 54nAra, nA2, kamA srI. (kam+NibhAve bAhulakAt striyAM bhAve a ___ (kamp+Nic+Nini) pAvanA2, 50vanA2. -gItA TAp) suM6256,zAmA, pUjasUratA, sAhaya, manA2tA. zIghrI zira:kampI tathA likhitapAThakaH / kamitR tri. (kam+tRc) 275 42nAra, mu... anarthajJo'lpakaNThazca SaDete pAThakAdhamAH -zikSA / kamiSTha tri. (kam+ iSThan) atyaMta 6278 72082. | kampila puM. (kamp + ilac) rAyana, zayanavRkSa, royanI.. kamIyas tri. (kam+Iyasun) 352nI. artha. mo. kampilla puM. (kamp+illa) zayanavRkSa, goroyanA, te kampa (bhvA0 A0 -kampate, kampitaH) 5j, 4, nAmanu meTa nagara. -kampillakaH / Dasa-yAsa- cakampe tIrNalauhitye tasmin kampIla puM. kampilla za huA. prAgjyotiSezvaraH-raghu0 4 / 81, anu sAthai kamp 425 // kampya tri. (kapi+Nic karmaNi yat) suaan yogya, 42vI. -nIyamAnA bhujiSyAtvaM kampase nAnukampase dAvA yogya -satya dharma ivAkampyaH-rAmA0 mRccha0 48, kiM varAkI nAnukampase ? -mA0 10, kampra tri. (kapi+ra) 5vAnA svabhAvavANu, 4tuM, prasA2. kamp ag, sing -prAkampata bhujaH satyaH satuM -vidhAya kamprANi mukhAni ke prati-naiSa0 rAmA0, prAkampata mahAzailaH mahA0; vi sAthe. kampa 1 / 142, kamprA zAkhA-siddhA0 ko0 / DosA, paj -kiM yAsi bAlakadalIva vikampamAnA kamba (bhvA0 para0 saka0 seTa+kambati, akambIta) mRccha0 1 / 20, skurati nayanaM vAmo bAhurmuhuzca vikampate j, yAla, 32. mRccha0 9 / 30 kampa puM. (kapi calane+ghaJ) , 4, 5j - kambara puM. (kamb+aran) rayitrI 2. (tri.) muJcati na tAvadasyA bhayakampaH kusumakomalaM hRdayam ___ vayitru, sava2yitrA [k. -vikramorvazyAm / -kampena kiJcit pratigRhya mUna: kambala puM. (kamb+kalac) mo, . vagaire jAnana raghu0 13 / 44, DAsa, dhruvArI. vastra. -kambalavantaM na bAdhate zItam me tano kampana tri. (kamp+yuc) tuM, 5vANu, dhU4]. - sarpa, gAya vagerenI gaLe laTakatI godaDI, kRmihirnnykshipuryo'bhuud dAnavo merukampanaH-mahA0 yarama, me. itanAhI.o.. ghAmo -na tathA 13 / 14 / 72 / (na. kampa+lyuTa) pana, 54j, sukhayatyagnirna prAvArA na kambalAH / zItavatAditaM 4nAra, me. prA2nu, mastra. (tri. kamp Nic+yuc) lokaM yathA tava marIcayaH / / mahA0 3 / 3 / 51, me. dhruvana.2, pAvanA2, sAvanA2. (puM. kampayatIti tano mRga-25, nAga, -kambalAzvatarau nAgau +yuc) zizira Rtu, (nave.-3se.) me tano dhRtarASTrabalAhakau-mahA0 2 / 9 / 1, utta2saMga-a.sa., saMniyAta. 52, nRpavizeSa -kAmbojarAjaH kamaThaH 5cha, tathAvizeSa. -prayAgaM sapratiSThAnaM kambalAzvatarau kampanazca mahAbala:-mahA0 2 / 4 / 22 / tathA / tIrtha bhogavatI caiva vaudareSA prajApataH / / kampamAna tri. (kamp+Anaz) DAlatuM, 4, 5.. -mahA0 2 / 9 / 9. (na.) 5e. bha.ndriya. Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 kambalakAraka puM. (kambalaM karoti kR + Nvul ) ghAjaNI, kAmaLI vagere UnanAM vastra banAvanAra. kambalavarhiS puM. saMgha rAmanI putra. kambalavAhaka na. ananA vastrathI DhAMDesI gADI De The baLadathI joDAyelI hoya te, vahela. kambalahAra tri. ( kambalaM harati ha + aN) amajI harI 4nA2. (puM.) te nAmanA kheDa RSi kambalahAri puM. (tasya gotrApatyam iJ ) dujasahAra zabdaratnamahodadhiH / RSino putra. kambalAyin puM. kheDa bhatanI samajI. kambalArNa na. ( kambalarUpaM RNam vRddhiH ) amajAnuM 424. (tri. astyasya) amaNAnAM 424vA. kambalikA strI. (kSudraH kambalaH I svArthe kan hrasvaH) kSudra abhaNa, nAnI abhaNI, kheDa prahAranI bhRgalI. kambalin tri. (kambalaH galakambalaH prazasto'styasya kambala + prAzatye ini) jagaha, gAya. kambalivAhyaka na. ( kambalinA vRSeNa vAhyAm vah + karmaNi yat saMjJAyAM kan) jaNahano ratha, jajahanuM gADu. kambalI strI. (kambala + GIS) kheDa bhatanI bhRgalI. kambalIya tri. ( kambalAya hitaM cha) amajAnuM sAdhana Una vagere. kambi strI. (kambati annAdyanayA kambU gatau karaNe in) acchI, tAvetho, yATavo. (strI.) kambI / kambu puM. na. (kam+un vuk c) zaMkha gaNuM -mahAtmA cArusarvAGgo kambugrIvo mahAbhujaH- bhA0 va0 6 | a0 | zaMju, ziyANa, uDu, 498 - zataM dAsIsahasrANi kaunteyasya mahAtmanaH / kambu - keyUradhAriNyo niSkakaNTyaH svalaMkRtAH / / - mahA0 3 / 232 / 44, kambvabjacakrazaracApagadAsicarmavyagrairhiraNmayabhujairiva karNikAraH / / - bhAga0 4 / 7 / 20. (puM.) jaracitro varga (tri.) ajara citrA raMgavAnuM smarasya kambuH kimayaM cakAsti divi trilokI jayavAdanIyaHnai0 22 / 22. (strI.) grIvA, DoDa, nalaDa. kambuka tri. (kam + un vuk c) nItha, adhama, ulahu~. kambukaNTha tri. (kamburiva kaNTho yasya) zaMja ThevI DoDavANuM. kambukaNThikA strI. (kamburiva svArthe kan TAp ) zaM ThevI DoDavANI. -kambukaNThI / (zaMjanI prema rekhAvALuM A cihna saubhAgyasUcaka hoya che.) [kambalakAraka- kamra kambukA strI. (kambureva kan TAp) grIvA (strI. kamburiva kaSTena kAyati kai+ka) azvagandhA nAmanI vanaspati, Asana. kambukASThA strI. (kambu citravarNaM kASThaM yasyAH ) Asana, azvagandhA. kambukusumA strI. (kamburiva kusumaM yasyAH) zaMjapuSpI nAmanI vanaspati. kambugrIva tri. (kamburiva grIvA yasya ) zaMjanA ThevI DoDavANuM - kambugrIvaH puSkarAkSo bhartA yukto bhavenmama / / -mahA0 1 / 153 / 18, -mahAtmA kambugrIvo mahAbhujaH bhA. va. 06. a0 kambugrIvA strI. (kamburiva rekhAtrayayutA grIvA yasyAH) zaMkhanA jevI traNa rekhAyukta DokavALI. kambugrIvAdi puM. (kambugrIvA Adiryasya) ghaTatva jAtiyaMjaka eka prakAranI AkRti. kambupuSpI strI. (kambuH zaGkha iva puSpamasyAH) zaMjapuSpI nAmanI vanaspati. kambumAlinI strI. (kambUnAM tatsamapuSpANAM mAlA'styasyAH) uparano artha dukhI.. kambU tri. (kambU gatau kU) pAraDuM dravya 2 42nAra, thora. (strI. kambu + UG) grIvA. DoDa - kambu zabda dukho kamboja puM. (kambU + oja ) kheDa bhatano hAthI, bheDa bhatano zaMkha, te nAmano kheDa deza - paJcanadaM samArabhya mlecchAd dakSiNapUrvataH / kambojadezo devezi ! vAjirAziparAyaNaH / / - tantrazAstram / bhjo04 dezano rahevAsI - kambojAH samare soDhuM tasya vIryamanIzvarAHraghu0 4 / 69 kambojAdi puM. vyAraeAzAstraprasiddha te nAmano kheDa zabdasamUha - kamboja, cola, kerala, zaka, yavana / kambvAtAyin puM. (kamburivAtAyI) zaMjayilsa. kambha tri. (kam + matvarthe bha) 4Nayukta, sujayukta. kambhArI strI. (kam jalaM bibharti kam + bhR aN GIS ) eka jAtanI gaMbhArI nAmanI vanaspati. kambhu na. (kam jalaM tacchetyaM bibharti bhR+Du) sugaMdhI vANI. kamra tri. (kAmayatIti kam+ra) maithunanI chAvANuM, abhuGa, suMdara -lolAM dRSTimitastato vitanute sabhrUlatAvibhramAmAbhugnena vivartitA balimitA madhyena kamrastanI / - zAku0 1. aGke manohara - kamrA kamanA yuvati:- si. kau0 / Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaya-karagharSaNa] shbdrtnmhoddhiH| 519 kaya tri. (kim pRSo0 vede kayAdezaH) kiM 2068 | karakalaza puM. (karaH kalaza iva) 5. navA mATe samai, zu. hAthano khobo karyo hoya te hAtharUpa kaLaza. kayasthA strI. (kaM jalaM tasya srota iva yAti ka+yA+Da karakA srI. (kRNoti hinasti AmrAdiphalaM kRJ+vun) tathA satI tiSThati sthA+ka TAp) DodI nAmanI va2sAma 4.30 -tAn kurvIthAstumulakarakA vanaspati. vRSTihAsAvakIrNAn-megha0 56; me pakSI. kayAdhU strI. bhAsu2 namAnA haityanA unyA, The | karakAja tri. (karakAto jAyate) 12sAhana 42mAthI hiraNyakazipunI patnI hatI. thanAra pANI, karAthI utpanna thanAra. kara puM. (kIryate vikSipyate'nena kR karaNe ap) DAtha, karakAmbhas puM. na. (karakAyAH iva zItalamambho yasya) -karaM vyAdhunvatyAH pibasi ratisarvasvamadharam-za0 nAjAya2rnu, jAu, nAjAya2rnu pa.. 1124, pAthI.nI. Va -sekaH sIkariNA kareNa vihitaH karakAyu puM. dhRtarASTrano te. nAmanI me putra -ugrAyudho uttara0 3 / 16, 3258 -tIkSNaH paTurdinakaraH karaistApayate balAkI ca karakAyurvirocanaH-bhA0 A0 a0 39 jagat / -rAmA0 6 / 11 / 44, -yamuddhartuM pUSA vyavasita karakAsAra puM. (karakAyA AsAraH) rAnI vRSTi, ivAlambitakaraH- vikrama0 4 / 34, 20%42 - rAnI. 12.6, zilAvRSTi. yathAlpAlpamadantyAdya vAyokovatsaSaTpadAH / tathA karakisalaya puM. na. (karaH kisalayamiva) oma &tha, lpAlpo grahItavyo rASTrAd rAjJA'bdikaH karaH / / - dUM55 sevA ll -karakisalayatAlairmugdhayA naya'mAnammanu0 7 / 128, usta nakSatra. (tri. karoti kR+kartari uttara0 3 / 19 Ta) 4282 -divAkara, nizAkara. (puM. dvi.) benI karakuDmala na. (karaH kuDmalamiva) thanI. 24inii, saMkhyAnI saMjJA. karaka puM. na. (kirati vikSipati jalamasmAt karoti saMkocelI AMgaLIovALo hAtha. jalamatra vA kR vA kR+vuJ) saMnyAsI., yati 3nu, karakRSNA strI. ANu 72. karakoSa puM. (karayoH koSa iva) icii, momo. jalapAtra, dADamanuM jhADa, eka jAtanuM pakSI, meghano 7. -tAn kurvIthAstumulakarakAvRSTipAtAvakIrNAn karagraha puM. (karo gRhyate'tra graha AdhAre ap) vivAha, megha0 54, 42mahAna jAu, rAno 42 -hiraNmayaizca -sA guNamayI svabhAvasvacchA sutanuH karagrahAyattAkarakairbhAjanaiH sphATikairapi -rAmA0 5 / 14 / 48; &Atha, AryAsaptazatI -603; -sakaragrahaM saruditaM sAkSepa khAkharAnuM jhADa, kovidAra vRkSa, borasalInuM jhADa, sanakhamuSTisajigISam-AryAsaptazatI 629; &AthathI 327||nu, A3, 3bhaedu, . 'upavItamalaGkAraM srajaM ghA21, 2, pro . pAsethI 42 vA. -karagrahaNa. karakameva ca"-manu0 4 / 66 / karagrahArambha puM. (karagrahasya prajAbhyaH karAdAnasyArambhaH) karakaGkaNanyAya puM thama 29dA ne bhArasI. 10. pAsethI 12 vAnI Ama -kuryAdanuktAni batAvavAnI na hoya' e sUcavanAro daSTAMtarUpa nyAya. samIhitAni karagrahArambhamapi prajAbhyaH jyotiSam, karakaca puM. yotiSazAstra prasiddha meM yoga -yathA - - vivAhano AraMbha. zanibhArgavajIvajJakujasomArkavAsare / SaSThAditithayaH / karagrAha puM. (karasya grAhaH) mata2, pati. (tri.) &Atha sapta kramAt karakacAH smRtA0-jyo0 grahaNa karanAra, rAjAno kara vasUla karanAra. karakacchapikA strI. (kare sthitA kacchApikA kacchapa- karagrAhin tri. (karaM gRhNAti kara+graha+Nini) &Atha stadAkAro'styasyAH) taMtrazAstra prasiddha mudrA. pakaDanAra, hAtha grahaNa karanAra, rAjAno kara lenAra. karakaNTaka puM. na. (karasya kaNTaka iva) nama. __ (puM.) bhatAra, pati. karakapAtrikA strI. (karakaH kamaNDalurUpA pAtrikA) karagharSaNa puM. (karAbhyAM ghRSyate asau ghRS+karmaNi kamaMDaLarUpa pAtra, kamaMDalu jevuM pAtra. lyuTa) 6. vayovavAna DAyaravaiyo, 6. dovAna karakamala na. (kara iva kamalam) tabha - sAdhana. (na. karAbhyAM gharSaNam) DAyane yasavAre karakamalavitIrNairambunIvArazaSpaiH -uttara0 3 / 25 / DAya 43 yoNa. Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 shbdrtnmhoddhiH| [karagharSina-karaNavyApAra karagharSin puM. (karAbhyAM gharSo'styasya karagharSaM+ ini) | karaTaka puM. (karaTa eva kan) 0132, nAsti, yozanu 6 valavAna sAdhana, tha ravai.yo. (na. 2||str pravatAvanAra suta, dhanu nAma.. ___ kara+ghRSa+Nini) hAtha ghasanA2. hAtha yoganA2. karaTA strI. (karaTa+TApa) gha 4 bha24sAthI hoDavA karaGka puM. (kasya mastakasya raGka iva yadvA kIryate he tevI. ya. jalamatra) bhastara, bhaMsa, 42vo, nAjAyeranI AyasI, | karaTin puM. (karaTa+ini) hAthI, 4 -digante zrUyante bhAthAnI joparI, me. tanI ze27, zarIranu, I, madamalinagaNDAH karaTinaH-rasagaM0, -kaTItaTapaTAbhavat pAtra-vizeSa - tAmbUlakaraGkavAhinI-kAdambarI / / karaTicarmaNi bahmaNi-laGkezvararacitazivastutiH 4. / karazAli paM. (karaGka iti nAmnA zAlate zAla+ina) | karaTu puM. (kR+aTu) tana pakSI. (72.4TiyA). 2. tanI zevaDI, me. tanI. 2satma.38. ze2... karaNa na. (kriyate'nena kR+lyuTa) vyaa529||2||svprsiddh karacchada puM. (kara iva AvArakazchado'sya) moTa sAdhakatama-karaNa, kAryanI siddhimAM utkRSTa upakAraka, vRkSa, sindurapuSpI vRkSa. -karacchadA. -na tasya kArya karaNaM ca vidyate-zrutiH / indriya. karaja puM. (kare jAyate jan+Da) na-tIkSNakarajakSuNNAt -AtmanyAtmAnameva vyapagatakaraNaM pazyatastattvadRSTyA -veNI0 4 / 1, vAghana nAmarnu ca dravya, 42mahAna veNI0 -vapuSA karaNojjhitena sA nipatantI patimapyaOMu -karaJjakaH syAt karajaH patrasUcI palAzanaH / pAtayat-raghu0 8 / 38, zarIra -upamAnamabhUd vilasinAM medinI; -na chindyAt karajaistRNam-manu0 4 / 70. karaNaM yat tava kAntimattayA-kumA0 4 / 5; BAL, (tri. karAjjAyate jan+Da) DAyama thayela, 72thI. anuSThAna, 1205 vyApAra -adhiSThAnaM tathA kartA utpanna thanAra, kiraNa thakI pedA thanAra. karaNaM ca pRthagvidham -bhaga0 18 / 14; yotiSazAstra karajAkhya na. (karajasya vyAghranakhasyAkhyA iva AkhyA prasiddha baLa vagere karaNa, saMgItazAstra prasiddha tAlanI yasya) namato nAmarnu me. sugaMdhI dravya. vyavasthA 42nAre me 2rnu tAuna. -saMsthAnaM tADanaM karajAla na. (karANAM jAlam) 24no. samUDa-4thyo. rodhaH karaNAni pracakSate-rAjakandarpa; 52mezva2, tara, karajoDi puM. te namarnu me vRkSa. aMta:425, dhAnyana 45, bhaithuna, 4stAve4 . karaja pUM. (kaM ziraH jalaM vA raJjayati aNa) 24 arthe'pavyayamAnaM tu karaNena vibhAvitam-manu0 8 / 41; vRkSa, bhAMzanu, -yastu saMvatsaraM pUrNaM dadyAd | zarIranA avayavo, viSaya -karaNaM kAraNaM kA vikattA dIpaM karajake -mahA0 13112818, 2mahAna jAu ca mato guruH-viSNusa0. (paM. ka+lyaTa) DAyastha- pAdapAnAM ca yA mAtA karaJjanilayA hi sA - vaizya thakI zUdra strIne peTe pedA thayela putra - mahA0 2 / 239 / 35, - karaJjakaH kAyasthe sAdhane klIbaM puMsi zUdrAvizoH sutekaraJjaphala puM. (karaJjasya phalamivAmlaM phalamasya) brahmavaivartaH kha0 10; zAti. mahA2. DaDhela. kSatriya dona , pitya. vRkSa. (na0 Sa0 ta0) 7204nuM strInA peTe pedA thayela putra, varNasaMkara jAtino 31 - karaJjaphalakaH / se meha. karaTa puM. tri. (kirati madam kR+aTan ke kutsitaM | karaNatrANa na. (karaNaiH hastAdibhitrAyate trai+lyuTa) raTati vA raT+ac) thAna, gaMDasthala -kathaM hi ___ mAthu, masta.. bhinnakaraTaM padminaM vanagocaram - mahA0 3 / 277 / 38, - karaNatva na. (karaNasya bhAvaH tva-tal) 4255, AgADI -varamiha gaGgAtIre saraTaH karaTaH - gaGgAstotre; sAdhana5j, 42vA5. -karaNatA / suMmArnu bhayavAsa, 1.56 vagere zrAddha, karaNaniyama puM. (karaNasya niyamaH) chandriyano niyaDa, niMdavA yogya dhaMdho karI gujarAna calAvanAra puruSa, | indriyane vazamAM rAkhavI te, indriyone vazamAM karavAno nAstika, patita brAhmaNa, pAkhaMDa matAnusArI, eka niyama. jAtanuM vAdya, keraDAnuM jhADa, kAkIDo, corI karavAnuM | karaNavyApAra puM. (karaNajanyavyApAraH) vyA425siddha zAstra banAvanAra karmIsuta. karaNajanya vyApAra, te te indriyono vyApAra Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mo. karaNAdhipa-karapAlikA shbdrtnmhoddhiH| 521 karaNAdhipa puM. (karaNAnAmadhipaH) (r)4, vAtmA, | karatoyA strI. te nAmanI meM nahI -sadAnIrA. - indriyano adhiSThAtA deva. | karatoyAM samAsAdya trirAtropoSito naraH-mahA0 3 / 853 karaNAdhipAdhipa puM. (karaNAdhipAnAM sarveSAM adhipaH) | karatoyinI strI. (tataH astyarthe ini) 64so zabda 52mezva2 -karaNAdhipAdhipaH paramezvaraH / karaNi strI. 42. karada tri. (karaM dadAti dA+ka) 52. mApana.2, 4Ata. karaNI sro. (kriyate kriyAvizeSo'syAm AdhAra lyuT / mApanA2, 2kss| mATe bhI hAtha nA2, 3290 GIS) jIta prasiddha 4290-bhU taj te. ApanAra. karaNIya tri. (kR+anIyara) 42 // yogya -mayA kiM | karadakSa tri. hAM, yatura.. karaNIyaM ca ityukte dvijasaMnidhau- rAmA0 3 / 14 / 10 karadIkRta tri. (karada+cci kR+kta) 72 // 5 // 2, karaNIsutA strI. (kR+anIyar) 13 dIdI nyA. karela kola ApI kara ApavA aMgIkAra kareluM. karaNDa puM. (kR+karmaNi aNDan) bhadhapU. (puM. | karadrama paM. (kirati samantAta zAkhAH yaH ka+aca sa kR+aNDan) tasavAra, .405 pekSal, aise. 473. / cAsau drumazceti) 2242. nAmanu vRkSa. banAvako uiyo -evameva gRhAzramaH karmakSetraM yasmin / karadviSa puM. te nAmarnu mAtra, tanAmanA. vo na hi karmaNyutsIdanti yadayaM kAmakaraNDa eva sa. vaha. AvasathaH- bhAga0 514 / 4, -karaNDapIDitatanoH karandhama puM. (karaM dhamati dhmA+khaz mum ca) vAI bhoginaH-bhartR0 2184; zarIramA 2 suM, yakRt-dIva2, ___zano me 20%l. (tri.) &tha. 43 ghamanA2. hu~-kAcid bAlA ramaNavasatiM preSayantI karaNDam karandhaya tri. (karaM dhayati dhe+khaz+mum ca) udbhaTaH / yAni82. karaNDA strI. (karaNDa+TAp) dUsa. 2javAna isa. vagerernu karanyAsa puM. (kare karAvayave nyAsaH) taMtrazAstraprasiddha tra, 51234. pakSie. - karaNDakA / DAyanA avayavono nyAsa.. karaNDikA strI. (karaNDa GIS, TApa, hrasvazca) nAnI. karapatra na. (karAtpatati pata+STrana) 12vata. 42vatI.. karaMDiyo. (na. karAveva patraM vAhanaM nauriva yatra) 80813t. karaNDin tri. (karaNDastadAkAro'styasya ini) bhA7j, karapatravat puM. (karapatraM tadAkArapatramastyasya matup masya matsya . vaH) tAunu OM3. karatala na. (karasya talam) uthejI -karatalAmalakaphalavadakhilaM jagadAlokayatAma-kA 43, -tataH karapatrikA strI. (karau patramiva vAhanamasyAH kap ata itvam) 8831. karatalIkRtya vyApi hAlAhalaM viSam-bhAga0 8 / 7 / 42, DAyanA. sapATI, -karatalagatamapi nazyati yasya tu karapadma na. (karaH padmamiva) vo suM62. DAya. bhavitavyatA nAsti-paJca0 / karaparNa puM. (karaH hastaH iva parNe yasya) mArnu, , karatAla na. (kareNa tAlo yatra) 42tara namarnu, me. lAla eraMDAnuM jhADa. vAtri-zivAgAre jhallakaM ca sUryAgAre ca zaGkhakam karapallava puM. (karasya pallava iva) Hinii , Hinu, tithyAditattvam / vAgha, DAyama jI ApakI ta. DAtha.35. bha. -karapallavasaGgIni tairasmAn rakSa -sa jahAsa dattakaratAlamuccakaiH-zizu0 15 / 39 / sarvataH-mArkaNDeyapu0 84 / 26. karatAlikA strI. (kareNa svArthe kan ata itvam) | karapAtra na. (karaH pAtramiva yatra) me. prA2nI. 408.31, karatAla 206 mo. DAyanI tAjI. -uccATanIyaH (kara eva pAtram) 5.35. pAtra. karatAlikAnAM dAnAdidAnI bhavatIbhireSaH-30 317 / karapAla puM. (karaM pAlayati pAl+aN) talavAra, mA. karatAlI (srI. kareNa dIyamAnastAlo yatra GIS) - karapAlikA strI. (kara+pAl+Nvul+TAp ata itvam) karatAla zano artha humo. -yathA na syAdAlI- eka tarapha dhAravALuM koI hathiyAra, soTo, hAthamAM kapaTakaratAlIpaTuravaH-udbhaTaH / (srI. karasya tAlI) 2javAnI.euz3t, tasavAra. (strI. karapAla+GIp) DAthanI tAnI.. karapAlI. 27vAna. 6u53. kore, 652no artha tujhI. Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 karapIDana na. ( karasya vadhUkarasya pIDanaM grahaNaM yatra ) vivAha, lagna. karapuTa na. ( kara eva puTam ) DAtha3yI pariyo, je hAtha bheDavA te. zabdaratnamahodadhiH / karapuSkara na. ( kara eva puSkaram) hastambhaNa, urasaMpuTa. karapuSTa tri. (kareNa puSTaH) hAtha vaDe poSaeA rela hAtha vaDe ucherela. karapraceya tri. (kare praceyaH ) hAthamAM dhArA 42vA yogya, DAthamAM bevA yogya. (puM. karaM balati saMvRNoti bal+aN) jaDga, talavAra mlecchanivahanidhane kalayasi karavAlam-gItagovindaH 1 / 10 / karabha puM. (kRNAti kIryate vA anena kR + abhac yadvA kR + abhac, kare bhAti bhA+ka vA) hAthInuM jayyuM, - ghAtrI karAbhyAM karabhopamoru: - raghu0 6 / 83 - sadharmataptaH karibhiH kareNubhirvRto madacyutkarabhairanudrutaH / / bhAga0 8 / 2 / 22, UMTanuM baccuM, kAMDAthI mAMDIne TacalI AMgaLI sudhIno hAthano bAhya pradeza, nakhalo nAmanuM gaMdha dravya, aMTa, haraDoI 4nAvaranaM jarayuM. karabhakaH / karabhakANDikA strI. ( karabhapriyaM kANDaM yasyAH kap ata itvam) uSTra eDI vRkSa. karabhaJjikA strI. ( kara+bhaJj + Nvul ) DoI kheDa aDAre hAtha bharhana, harabhAnuM Au. karabhapriyA strI. ( karabhasya priyA) vanaspati, dhamAsI, jIezo dhamAsI, aM2 DI. karabhavallabha puM. ( karabhasya vallabhaH) pIsunuM jhADa, Dohanu jhADa. (tri.) aMTane priya haraDoI vastu. karabhAdanikA strI. (karabhairadyate aT + lyuT) dhabhAsI nAmanI vanaspati. (strI. karabhairadyate aT + lyuT GIS) karabhikA strI. (karabhi + svArthe kan ) aMDI . karabhin puM. ( karabha + ini) hAthI... karabhinI strI. (karabhin + GIS ) hAthI. karabhI strI. ( karabhasya strI GIS) aMDI, sAMDhazI karabhIra puM. (karabhiNaM gajamIrayati palAyanAya prerayati Ir + aN) siMha. karabhUSaNa na. ( karo bhUSyate'nena ) hAthanuM gharezuM, DAMDA, kaMkaNa, kaDuM vagere hAthanuM bhUSaNa. [karapIDana - karambha karabhorU strI. ( karabha iva UrU yasyAH UG ) 338 3vAjI, uttama strI -ayaM sa yasmAt praNayAvadhIraNAM vizaGkanIyAM karabhorU ! manyase - zAku0; - aGke nidhAya karabhoru ! yathAsukhaM te za0 3 / 21 karamaTTa puM. (karaM hastizuNDamaTTati tucchIkaroti aTTa anAdare+kha tum) sopArInuM Au, guvAI vRkSa. karamathita na. ( kareNa mathitam) hAthe urIne velAveluM chahIM, maho karamarin puM. (kare bandhanAgAre mriyate mR+ini) hI, jaMhIvAna. karamarda puM. (karaM mRgA ti mRd + aN ) 42madhAnuM Au - laghu- dIrghaphalAbhyAM tu karamardadvayaM matam bhAvapra0 karamardaka na. ( karamardasya phalaM aN) 42mahAnuM ija bha - guruSNavIryaM vAtaghnaM saraM ca karamardakam - vAbhaTaH - karamardakaH / karamarddin puM. (karaM mRdgAti Nini) uparano zabda dukhI. karamAla puM. (kara: hastizuNDaH tadAkRtirmAlA'sya) ghumAuro. karamAlA strI. (karaH karAGguliparva mAleva japasaMkhyA hetutvAt) hAthanI mAMgaNIsonI veDhA35 bhASA. ArabhyAnAmikAmadhyaM dakSiNAvartta yogataH 1 tarjanImUlaparyantaM karamAlA prakIrtitA / / karamukta na. ( kare sthApayitvA mucyate zatruM prati kSipyate muc + kta) lAluM jarachI vagere stravizeSa. (karAnmuktaH ) tri. hAthathI chUTesuM, hAthathI bhUDesuM hAthathI choDeluM. karamba tri. ( kR + karmaNi ambac) mizrita mizra thayela, (puM.) mizrA.. karambita tri. ( karambo mizraNaM jAto'sya karamba + itac ) mizrita mizrA henuM thayuM che te, mizra thayesa. 'madhukara - nikarakarambiteti' gItagovinde 1/2 prakAmamAdityamavApya kaNTakaiH karambitA modabharaM vivRNvatI nai0 1 / 115; sphuTataraphenakadambakarambitamiva yamunAjalapUram - gItago0 11: sAulu, bhasuM. karambha puM. (kena jalena rabhyate sidhyate rabhU +ghaJ mum ca) 6hIMthI bhejavelo sAthavo, udyamantha, zeDesA 4va, mizragaMdha, priyaMgu vRkSa, zatAvarI vRkSa, kIcaDa Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karambhA-karAmardda] karambhavAlukAtApAn kumbhIpAkAMzca dAruNAn manu0 karambhakaH / 12 / 76, karambhA strI. (karambha +TAp) zatAvarI, priyaMgu-rAyaza, te nAmanI kaliMga dezamAM utpanna thayelI strI. svanAmakhyAtA kaliGgadezotpannA ramaNI, sA tu puruvaMzIyasyAkrodhanasya patnI / zabdaratnamahodadhiH / bha karambha puM. yahuvaMzI kheDa kararuddha tri. (kareNa ruddhaH ) hAtha vaDe roDela - TAvela. kararuha puM. (kare rohati ruh +ka) naja, talavAra asyAH kararuhakhaNDitakANDapaTaprakaTanirgatA dRSTiH AryAsapta0 37; - anAghrAtaM puSpaM kisalayamalUnaM kararuhaiH- za0 2 / 20; -vAmazcAsyAH kararuhapadairmucyamAno madIyaiH - megha0 96 kararddhi strI. (kareNa Rddhiryatra karasyardhirvA) hAthamA tAsI ApavI te uratAtI, hAthanI saMpatti. karala puM. (kara+lA+ka) DeraDAnuM jhADa, DohInuM kAu karavAla puM. ( kara+val + ac) talavAra, naja vagere. karapAla zabda dukho. karavAlikA strI. (kareNa vAlyate NijantAdaca iH tataH kan+TAp ca) karapAlikA zabda mo. karavI strI. (kasya vAyoH ravo'tra gau0 GIS) DIMgu patra-DIMganA AunuM pAna (strI. kareNa vIyate vI+ faraq) vialsl. karavIra puM. (karaM vIrayati vIr + aN) talavAra, jaga, ghoNA sanuM DarezanuM Au - dADimAn karavIrAMzca azokAMstilakAMstathA -rAmA0 3 / 17 10, haitya vizeSa, zmazAna, te nAmanuM kheDa tIrtha, parvata vizeSa. karavIraka puM. (karaM vIrayati vIra + Nvul ) jaDga, talavAra. uparano artha dukha. (puM. karavIra eva kAyati kai+ka) arjuna sAhau nAmanuM vRkSa. (na. karavIre bhava kan) kaNeranA jhADanAM mULamAM pedA thatuM eka jAtanuM viSa. karavIrakandasaMjJa puM. ( karavIrakandasya saMjJA asya) tailaincha. karavIrabhujA strI. (karavIrasya bhuja iva bhujaH zAkhA'syAH ) ADhakIvRkSa zabda kha. (arahara) karavIrabhUSA strI. (karavIrasya bhUSeva bhUSA yasyAH) uparano artha dukho karavIrAdya na. ( karavIramAdyaM yatra) vaidyazAstra prasiddha kheDa tesa. 523 karavIrI strI. (karAyAsurAdInAM vikSepAya vIrAH putrAH yasyAH) devabhAtA sahiti, uttama gAya. (strI. kaM sukhaM rAtIti kara:- sukhapradaH vIraH putro'syAH) putravANI harakoI strI. karavIrya puM. ( karavIre pure bhavaH yat) te nAmanI kheDa RSi. karazAkhA strI. ( karasya zAkheva) sAMgalI aSTabhistairbhaved jyeSThaM madhyamaM saptabhiryaivaiH / kanyasaM SaDbhiruddiSTamaGgulaM munisattama ! / / karazIkara puM. ( karasya hastihastasya zIkaraH ) hAthInI sUDhamAMthI nIDajatA bhajana - udyantamagni yAMbabhUvurgajAH vivignAH karazIkareNa - raghu0 7 / 48 karazuddhi strI. ( karasya zuddhiH ) hAthanI zuddhi. karazUka puM. ( karasya zUkaH sUcyagra iva) naja. karas na. (kR + asun) urbha, abha. - karasUtra na. ( karavaraM sUtram) vivAha vageremAM maMgaNa mATe hAthe bAMdhavAmAM AvatuM sUtra. karasthAlin puM. (karaH sthAlIvAstyasya ini) mahAdeva, zaMbhu. karasra puM. ( karaNaM karaH kR+ap taM srAti karoti nAka) abha 42nAra jADu, lubha. karahATa puM. (karaiH sUryakiraNaiH hATyate dIpyate haT dIptau Nic karmaNi ghaJ) umaja vagereno samUha. (puM. karaM hATayati haT + Nic + aN) bhIMDhajanuM ADa, kheDa henuM nAma - karahATapateH putrI trijaganetrakArmaNamvikramAGka0 8 / 2, pieDIta vRkSa. karahATaka puM. ( karasya hATakaH) bhIMDhajanuM vRkSa, hAthanA alaMkAranuM sonuM. karAgra na. ( karasyAgram) hAthano agrabhAga. karAgrapallava na. (karAgra pallava iva) karapallava zabda dukho karAghAta puM. (kareNa AghAtaH) hAtha vaDe bhAravu, thappaDa bhAravI, hAthano prahAra. karAGgaNa na. ( karasya rAjasvAdAnasya aG Nam) rAbhanuM ka2 levAnuM sthAna. karATa tri. (karAya vikSepAya aTati aTac) vi. karAma puM. (kara AmRdnAti AmRd + aN) 42mahAnu Au hAtha jAvanAra. Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 shbdrtnmhoddhiH| karAmbuka-karipa karAmbuka puM. (kIryate kR+karmaNi apa karamambu yataH | karAlI strI. stUrI mRgalI, bhaninA. ma. ma. - kap) 42mahAnu, u. kAlI karAlI ca manojavA ca sulohitA yA ca karAmlaka puM. (karaM kIryamANamamlaM yataH kap) 42mahArnu sudhUmravarNA / sphuliGginI vizvarUpI ca devI lelAyamAnA u. iti saptajihvA-muNDakopa0 1 / 2 / 4 karAyikA srI. (kara ivAcarati kara AdhAre+kayaG | karAsphoTa puM. (kareNa AsphoTa: zabdo yatra) chAtI ___Nvula TAp ca) mAgI ... upara hAtha Thokavo, hAtha thAbaDavo, bAhu ThokavoH - karAroTa puM. (kare AroTate ruTa dIptau ac) vI2I; karAghAta / aMgUThI. karika puM. (karo vikSepo'styasya) dudhA. 2. karAla puM. (karAya vikSepAya alati paryApnoti-karaM karikaNavallI strI. (karikaNa: gajapippalyavayava iva lAti lA+ka vA) rANanA 2savANu tada, stral vallI) marIna. vedI, pThene. 243 5 cha ta, 243 tulasI, eka jAtano dAMtano roga, kasturI mRga, te vanaspati. nAmanA. sa. daitya -tad vyomni zatadhA bhinnaM dadRze | karikA strI. (karo vilekhanamastyasyAm arza0 ac dIptimatmukham / vapurmahoragasyeva karAlaphaNa ___ ata itvam) namAnI. 25, namathA. thayeto. ghA. maNDalam / / -raghu0 12 / 18; (tri.) bhayAna, mayaM.42, karikumbha puM. (kariNaH kumbhaH) thArnu ustha. unnata, thu, bhoTa idaaj, vi5201 -ghoradaMSTrAm / karikusumbha na. (karI nAgakesarastasya kusumbha iva) karAlAsyAm-zyAmAdhyAnam -karAlavadanAM ghorAM mukta nAgakesaranuM cUrNa. kezI caturbhujAm -cAmuNDAdhyAnam / (na.) zAstra karikRSNA strI. mo20. aial. u0052, 24pI52. prasiddha vesavA2, -taptasnehe pacet pUrvaM vesavAraka karigarjita na. (kariNo garjitaM-garjanA) tthI.nu , saMjJakama / pAkaprApitasaurabhyaM karAlaM sadakairgatama / / karAlaka puM. (svArthe kan) jo tusazI, bhayAna, stinI. 200 -bRMhitaM karigarjitam- amara0 bhayaM.72, unnata, , moTara 6idvANu, vi.sa.. karija puM. strI. (karito jAyate jan+Da) DAthAna, jayyuM. karAlakara tri. (karAlaH karo yasya) lenIsaMda moTI kariNI strI. (karin+GIp) 20. -kathametya hoya che te, jenI sUMDha kaThora hoya che te. mativiparyayaM kariNI paGkamivAvasIdati-ki0 2 / 6, - karAlatA strI. (karAlasya bhAvaH tal tva) visatA Aropya kariNIM haSTaH stUyamAno'vizat puram-bhAga0 bhayaM'254. -karAlatvam / 4 / 9 / 53 me. 4.52no vitAno meha. karAlatripuTA strI. (karAlAni trINi puTAni asyAH) | karidanta puM. (kariNo dantaH) &thAna.Eidslel.sit. laMkAdhAnya, trikAriDakA. karidantAbha na. (karidantavadAbhA yasya) vanaspati bhUgo. karAlabhairava na. ma. pra.2no taMtrazAstrAno meha. karidAraka puM. (kariNaM dRNAti hinasti +Nvul) karAlA strI. (karAla+TAp) anantabhaNanAme vanaspati, ___ siMDa. G58sarI, vAvagarnu u, pArvatI, pUtanA. . | karidAraNa puM. (karin+1+lyuT) 652no za06 . Ayatanam, na karAlopahArAcca phalamanyad vibhAvyate | karinAsikA strI. (kariNo nAsevAkAro'syAH) meM mA 04 / 33 jAtanuM yaMtra, eka jAtanuM vAgha, raNazIMgaDuM. karAlAGka na. (karAla: aGko yasya) vanaspati, 65salarI, | karin puM. (karaH zuNDaH prAzastyenAstyasya ini) thI, vAvaDIMganuM jhADa. -AyAmavadbhiH kariNAM ghaTAzataiH -zizu0; -sadAdAnaH karAlika puM. (karANAM karatulyazAkhAnAmAliyaMtra) vRkSa, ___ parikSINaH zasta eva karIzvaraH -paJca0 270, - OMAu, tasavAra. dUrIkRtAH karivareNa madAndhabuddhyA-nIti0 2, mAha karAlikA strI. agninI 91-9ma.. evI saMkhyAmAM paNa vaparAya che, nAgakesara. karAlita tri. (karAla+itac) bhaya. pAmela, mayaM72 | karipa puM. (kariNaM pAti pA+ka) mAvata, pAthIna. karela, vikarALa karela. pALanAra. Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 525 karipatra-karuNavipralambha] shbdrtnmhoddhiH| karipatra na. (karI tatkarNamiva patramasya) duvi.sa.5 | karIra puM. (kR+Iran) isa.no. saM.92 -ratnaiH punaryatra vRkSa. rucA rucaM svAmAninyire vaMzakarIranIlaiH / / -zizu0 karipatha puM. (karin+pathin+ac) hAthIna. sAvakA 4 / 14; -patraM naiva yadA karIraviTape doSo vasantasya javA yogya rasto, karIpatha nAmano eka deza. kim -bhartR0 2 / 93, -kiM puSpaiH kiM phalaistasyA karipippalI strI. (karipUrvapadayuktA pippalI) 204552. karIrasya durAtmanaH / yena vRddhi samAsAdya na kRtaH karipota puM. (kariNaH potaH) thArnu bhayyuM. patrasaMgrahaH / / -subhA0 32Arnu 3, thA.2. nAmanI karibandha puM. (kariNaM baghnAtyatra bandh+AdhAre ghaJ) vanaspati, ghaDI, 1205 12- karIrakaH / DAthAna sadhavAnI thAmaso. (kariNaM baghnAtyatra bhAve / karIrakuNa na. (karIrasya kuNa: pAkaH) 3278no 5us. karIrikA strI. (karIramivAkAro'styasya Than) DAthInA ghaJ) hAthIna bAMdhavo. hata- bhUga. karibha na. (karIva bhAti bhA+ka) meM 452no 4 karIrI strI. (kR +Iran+GIp) 652no artha. zubha.. -satAbhae75. cIrikA vanaspati. karimAcala puM. (mac zAThyadambhayoH bhAve ghaJ kariNi karISa puM. na. (kR + ISan) suyej 75, Ayu, hastivadhaviSaye mAcaM zAThyaM lAti lA+ka) siMDa. cha -mRgANAM mahiSINAM ca karISaiH zItakAraNAt - karimukha puM. (kariNo mukhamiva mukhamasya) pati, rAmA0 2 / 100 / 7, Dho2752nu cha5- ucchuSkamRga__Neza. (na. kariNo mukham) hAthInu bhuja, hAthInu, bho. __ karISapAMsulA -vAda0 kariyas tri. (kartR+iyas) atyaMta. 72nA2. karISagandhi puM. (karISasya gandha iva gandho'sya it) kariyAdas na. (karIva yAdaH) 5.no. hAthI.. chANanA jevA gaMdhavALo. karira puM. (kR +iran) 327||rnu, jAu. karISaGkazA strI. (karISaM kaSati hinasti kaS+ac karirata na. (kariNo ratamiva) . tano ni . mum ca) vAyu, maDAvAyu, TIjI.. (na. kariNo ratam) sAthIna 81.31, 2mata. karISAgni puM. (karISANAmagniH) sUyelai uirl kariva tri. (kariNaM vAti vA+kaH) pAthIbha Aye, bhAga, sAyAMnI agni. hAthImA 29sa. karISin tri. (karISasya dezaH in) chAyo / karizAvaka puM. (kariNaH zAvakaH) thArnu parayu, . pradeza vagere. yAvat paJcAbdametasmin karabhaH kalabho'pi ca / karISiNI strI. (kariSin +GIpa) sakSama hevI -gandhadvArAM vikka-dhikko tathA strI tu karabhI kalabhItyapi / - durAdharSAM nityapuSTAM karISiNIm / / -zrIsUktam zabdaratnAvalI karuNa tri. (karoti mana AnukUlyAya kR+unan) kariSTha tri. (atizayena kartA iSThan) atyaMta 42nAra, dhyAvA, yApu -viphalakaruNairAryacaritaiH -uttara0 ghaNuM karanAra. 1 / 28. (puM.) 2942sa. -puTapAkapratIkAzo rAmasya kariSyat tri. (kR+zatR+syaTa) bhaviSya.tNe. 42 // 2, karuNo rasaH - uttara0 3 / 1, maTiyAna jAu, saMnyAsI., bhaviSyamAM karanAra. 52mezvara, ta namanI 5s aauddha -iSTanAzAdaniSTApteH karuNAkhyo raso bhavet-sA0 da0 3.19. (tri. kariSyamANa tri. (kR+zAnac+ syaTa) bhaviSyamA 42vA karuNA+ac) vyApAtra, hIna, garIba -anuroditIva yogya, tavya, 42vAnu. karuNena patriNAM virutena -ziza0 - karisundarikA srI. (karIva sundarI saMjJAyAM kan) vilapan...karuNArthagrathitAM priyAM prati-raghu0 8 / 70 vastra sUkavavA mATe AMgaNAmAM rAkhelI vaLagaNI. karuNamallI strI. (karuNA-karuNAviSayaH mallI) navI kariskandha na. (karINAM samUhaH skandhac) &thAno bhAratInI. satAbhaugarI. samuhAya, hAthIno . karuNavipralambha puM. V||22snii me. .782no mehakarIndra puM. (kariNAmindraH) zreSTha hAthI. yUnorekatarasmin gatavati lokAntaraM punarlabhye / Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 shbdrtnmhoddhiH| [karuNA-karka dhyA bhI. mahAbhA. vimanAyate yadaika stadA bhavet karuNavipralambhAkhyaH / / | karUSAdhipa puM. (karUSANAmadhipaH) 652nI sArtha. mI. -sA0 d03|193 ___ -karUSAdhipatiH / karuNA srI. (kR+unan+TAp) yA, 5.2. manu / | kareTa puM. (kare aTati aT+ac aluk) nama.. 725 // 72vAnI. 627 -karuNAvimukhena mRtyunA haratA | kareTavyA strI. (kare aTanaM vyayati-vye+Da TApa) meM vada kiM na me hRtaM tvayA-raghu0 8 / 67, -kUTasthA ___ tarnu pakSI. karuNA kAntA kUrmayAnA kalAvatI-kAzIkhaNDe kareTu puM. (kena mastakena reTati-reTa+ku) 3 Ldk 29143; -prAyaH sarvo bhavati karuNAvRttirArdrAntarAtmA pakSI.. -megha0 13 kareNu puM. (ke mastake reNurasya vA) hAthI. kareNurArohayate karuNAtmaka tri. (karuNa AtmA yasya kap) yAvANu, niSAdinam-zi0 12 / 5; 734nu, jA3, 500Lt2 vRkSa. ruyuta, yApu. -trastaH samastajanahAsakaraH kareNoH-zizu0 / (strI. ke karuNAnidhAna tri. (karuNAyAH nidhAnaH) hayAnA mAra, mastake reNurasyAH ) 4250. -yathA nAdaH kareNUnAM baddhe mahati kuJjare -rAmA0 2 / 40 / 29, -dadau rasAt karuNAnidhi puM. (karuNA nidhIyate'tra) 652no artha paGkajareNugandhi gajAya gaNDUSajalaM kareNuH-kumA0 3 / 37, tanI sIpachi. karuNApara tri. (karuNAyAM paraH) atyaMta dhyA. kareNukA strI. 652no. . humo. karuNAmaya tri. (karuNA+prAcuryArthe mayaTa) yAuj. - kareNubhU puM. (kareNau bhavati bhU+kvip) sti... kAkutsthaM karuNAmayaM guNanidhiM viprapriyaM dhArmikam pravattavanAra pAlakApya muni. (tri.) hastIthI utpanna thayeDaM. karuNAmayI strI. (karuNA DIpa) atyaMta dhyANu avI. kareNumatI srI. pAya. 5isomainA . na.sinI strInu, nAma. oI strI.. kareNusuta puM. thImAna vinana. 1912 pApya karuNAI tri. (karuNayA''rdraH) 300 43 bhAnu, thaye, ___ muni. -kareNubhU yANu, dhyAyuta.. kareNuvarya puM. (kareNuSu varyaH) &thAmA mATo thI, karuNAvipralambha puM. (karuNArasayukto vipralambhaH) zreSTha hAthI.. yuta viprAMma zRMgAra.. kareNU puM. thI (strI.) Clil. karuNAveditA strI. (karuNAvedino bhAvaH tal-tva) karenara puM. (turuSkanAmagandhadravye) 5 1.52k turU 6yANuj, 36.uyuta5j. -karuNAveditvam / ___ nAmarnu sugaMdhI dravya, sevArasa.. karuNin tri. (karuNA'styasya ini) hyANu, iAyuta. karenduka puM. (kareNa kiraNenenduriva kAyati kai+ka) karuNI strI. 1 dezamA prasiddha thesaU3. eka jAtanuM ghAsa. karutthAma puM tanAmano me 20% -duSyantasya tu | karoTa na. (ke zirasi roTate ruTa dhuto ac) bhAthAnI dAyAdaH karutthAmaH prajezvaraH-harivaMze0 ___oparI, vA, pAtra.. karundhama puM. tu susamA pahA thayeTata nAmanI me. karoTaka puM. me tana nagano meha. 11. karoTi strI. (karoTa +in) bhAthAnI 1052 -vapuSi karuma pU. me tano pi.zAya. bhaTakaroTinyastakIlAlasindhuH- dhanaMjayavi0, 41350, karU strI. (kR hiMsAyAm+U) tuj, peTa, tara, pAtra. DAta.re. karoTI strI. (karoTa vA GIS) 652no. sa. ema. karUSa puM. (kR+USan) te mano me zi. karotkara paM. hukSma 421. 42 vo te, 426stIthI 42 karUSaja puM. (karUSadeze jAyate jan+Da) rUpa dezano savAta. 25% itava.. karka (sautra0 bhvA0 para0 seTa-karkati) saj. Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karka-karkarAndhuka shbdrtnmhoddhiH| karka puM. (kRNoti karoti kriyate vA kR+ka tasya | karkaTinI strI. (karkaTastadAkAro'styasyAH ini) 6.3 netvam, karka+ac vA) bhani, ghogo ghoDa2, , 62. 6555, sArasa., ghaTa, nA2 rAzimAthI yothI. 22, karkaTI strI. (karkaTastadAkAro'styasyA GIp vA) karacalo, bIlInuM jhADa, kAMTo, kAkaDAzagInuM jhADa, manIvRkSa, 1331200 -tvagbIjarahitA prauDhA kAtyAyana "zrautasUtra'nA bhASyakAra eka AcArya. gulikAkArakhaNDitA / talitA sughRte tapte karkaTI karkakhaNDa puM. (karkaH zvetAzvayuktaH khaNDaH bhUmikhaNDo yatra) vA'valehitA / / -bhAvapra0 te nAmano eka deza jyAM kevaLa ghoDA pedA thAya che. karkaTu puM. (karkaTa+ku) meM tarnu pakSI, 42yatA. karkacirbhaTI strI. (karkavarNA cirbhaTI) me tanI | karkandha paM. strI. (karkaM kaNTakaM dadhAti dhA+ka nama ca) ghojI. 3153. -cirbhaTikA / porInu, . (puM. strI. karkandhoH phalaM aN) karkaTa puM. (karka+aTan) kSudra vANu me tanu 40.270nu, 30, pora -puMsi striyAM ca karkandhurbaharI vRkSa, . tanuM 4||tu-42ysii, me. tanu 56l, kolamityapi / -bhAvapra0 1. khaNDe / bagalo, tuMbaDAnuM jhADa, kamaLano kaMda, meSa vagere karkandhukuNa na. (karkandhUnAM pAkaH kuNac) moranI zazimomAnI yothI rAzi -karkalagne samutpanno bhogI ___53, poranu , moranu 548. thaj. sarvajanapriyaH / miSTAnnapAnabhogI ca jAyate karkandhU puM. strI. (karkandhUnAM kU) l251, zrI27auna svajanapriyaH / / - jAtakaphalama, tAvAmA vayye. 3, -kalanaM tvekarAtreNa paJcarAtreNa bubudam / javAnI DhAno jasal, sizl, navizeSa -ananto dazAhena tu karkandhUH pezyaNDaM vA tataH param / / - vAsukI padmo mahApadmastu takSakaH / kulIraH karkaTa: bhAga0 3 / 31 / 2, striin| 642bha purUSavAyano 6za zaGkhazcASTau nAgAH prakIrtitAH - koSThIpradIpaH / / rAtri pachInA vikAranI AkRti. karkaTaka puM. (karkaTa iva kAyati ke+ka) me. satarnu karkandhUkuNa na. porIno .... yaMtra, pAsa-yaMtra, tanI 22... karkandhUphala na. (ta0 sa0) pora -karkandhUphalapAkakarkaTavallI strI. (karkaTapriyA vallI) 18452, mo.TI. mizrapacanAmodaH paristIryate-uttara0 41, -krkndhuuphllAMbI tIkhI pIpara. muccinoti zabarI muktAphalAzaGkayA-sAhi0 karkaTazRGgikA strI. (karkaTa svArthe kan) 652no artha karkaphala na. (karka hAse ac karka-prakAzAnvitaM sat mo. -nIlotpalaM mRNAlaM ca yaSTI karkaTazRGgikA / phalati phal+ ac) jI. bhAmaNu, nAnu mAmaj. gokSIraizca dvitIye ca pItvA zAmyati vedanA / / - karkara puM. (karSaM hAse karka-hAsaM pratibimbaprakAzaM rAti rA+ka) 69L, bhArasI, mu||2, navizeSa. (na.) indrajAle garbhasrAvacikitsA / yUnAnI. siz2) 642 -kiM no barkarakarkaraiH priyazatairAkarkaTazRGgI strI. (karkaTa iva zRGgaM yasyAH ) 5153t2||5[0.k. kramya vikrIyate ? -amaru0 7. (tri. ka+aran) 3, 31331zA vanaspati. mapUta, 449. karkaTAkSa puM. (karkaTa iva akSi granthibhedo'sya) 8053.. karkarAGga puM. (karkara iva aGgaM yasya) vidiuall, karkaTAkhyA srI. (karkaTasya AkhyA iva AkhyA yasyAH) havAjI ghoTa. kAkaDAzIMgI. karkarATu puM. (karkaM kaThinaM raTati raTa+ku) netranA .5 karkaTAGgA srI. (karkaTasyAGga zRGgamiva zRGgamagramasyAH yuthI. ho.j, 521kSa. ajA0 TAp) 652no za6 huma. karkarATuka puM. (karka kaThinaM raTati+raT ukaJ) me. karkaTAhna puM. (karkamAyate kaNTakAkAratvAt A+hva+ka) tarnu pakSI, 42yadA.. bIlInuM jhADa. karkarAndhuka puM. (karkaraH kaThoraH atizayitAndhakAravattvAt karkaTi strI. (karkakaNTakamaTati ini) mArnu A3, ___ andhuH kUpaH saMjJAyAM kan) satyaMta. saMghaPano 515312000, 51551no aal, 51551. - karkaTikA / / Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 karkarAla puM. (karkaraH san alati al+ac) gUMthanA vAja, yUrNahunta karkarika strI. ( karkara + ikan) zarIra, he. karkarikA strI. (karkara iva astyasyAH ac saMjJAyAM kan ata itvam ) netramAM AvatI ja24no roga. karkarI strI. ( karka hAsaM rAti rA+ka gaurA0 GIS ) pAzI bharavAnuM nAlavALuM pAtra, jhArI vagere, ghI vagere pakva dravyane bahAra kADhavAnuM sAdhana, nALacAvALuM pAtra. karkarIka:- karkarIkA / karkareTa puM. ( karka karkati zabdaM reTatyasmAt reT apAdAne ghaJ) gaje hAtha bhUDI ghaDDI bhAravI te ardha yandra, koI paNa padArtharUpa paMjo nAkhatAM je AkAra thAya che te (galATUyo) kheDa karkareTu puM. (karketi zabdaM reTati reT + un) bhatanuM pakSI (25TiyA). karkaza puM. (kRJ hiMsAyAM vic kaH san kazati karkaH ac, kark + lomAdi, za, kare kazati kaz zabde ac) pilAnuM vRkSa, tabhnuM Au, zeraDI, talavAra, khaga, cikitsAmAM upayogI vIsa guNomAMno eka guza, asama (tri.) 162 - airAvatAsphAlanakarkazena hastena pasparza tadaGgamindraH kumA0 3 / 22, -hare: kumAro'pi kumAravikramaH suradvipAsphAlanakarkazAGgulau - raghu0 3 / 45, sAhasiddha, prakhaMDa -tasya karkazavihArasaMbhavam-raghu0 9, 445 sparzavANuM, I2, nirdvaya tasya tadvacanaM zrutvA rAkSasAH kopakarkazAH / -rAmA0 5 / 49 / 5; atyaMta duryodha - tarke vA mRzakarkaze mama samaM lolAyate bhAratI - prasanna0 4 karkazacchada puM. (karkazaH chadaH parNamasya ) (zAo2) - vRkSa, paTola vRkSa, ghoSAtaDInuM vRkSa- karkazacchadA / karkazatA strI. (karkazasya bhAvaH tal + tva) ghAtaDIpazu, zabdaratnamahodadhiH / nirdayapaNuM, uThoratA, sAhasiGatA. -karkazatvam karkazadala puM. karkazacchada zabda dukha.. karkazadalA strI. karkazacchadA dukha.. karkazavAkya na. ( karkazaM vAkyam) 442 vA'ya, dUra vAya, niSThura vayana. karkazA strI. ( karkaza +TAp) bhRMgalI joranuM jAu, laghu maraDAzIMgInuM jhADa. karkazikA strI. (karkaza saMjJAyAM kan + ata itvam ) jaMgalI bo2nuM vRkSa. karkaziman puM. karkazatA - zab6 dukha.. [karkarAla - karcUra karkasAra na. ( karka: kaThinaH sAro yasya) 6hIMthI bhejaveso sAthavI -karambham. karkAru puM. (karka hAsaM zvetatAM Rcchati R + uN) nAnuM Doju, aNagaDAno velo -kuSmADaH, -ervArukaM sakarkAru saMpakvakaphavAtakRt / sakSAraM madhuraM rucyaM dIpakaM nAtipittalam / / suzrute 46 a0 karkAruka puM. (karka hAsaM karka + + R + ukaJa) veso, trapuServArukarkArukazIrNavRntaprabhRtIni / kakiM puM. ( karka ikan ) 4IrAzi-yothI rAzi. karkI strI. (karka + GIp ) kuSmANDI- vanaspati, jAnI velo. jAnI karketana puM. kheDa bhatanuM ratna vAyurnakhAn daityapatergRhItvA cikSepa saMpadya vaneSu dRSTaH / tataH prasUtaM pavanopapannaM karketanaM pUjyatamaM pRthivyAm / / - gAruDe 46 a0 karkoTa puM. ( karka + oTa) khA nAga nAyamAthI kheDa nAga nAyakano bheda, bIlInuM jhADa, phUlavALo eka bhatano veso, DoDAM.. karkoTaka puM. (karkoTa+kan) uparano artha, iMDoDA vanaspati, zeraDI, bIlInuM jhADa kaTTuputra nAgarAja vizeSa - airAvatastakSakazca karkoTaka-dhanaJjayau / - mahA0 113515 karkoTakI strI. (karkoTaka + GIpa) DouAno velo. karkoTakI phalaM kuSThahallAsArucinAzanam / vaidyake / karkoTakIphala na. ( karkoTakyAH phalam ) DaMDoDu. karkoTavApI strI. (karkoTanAgavAsena kRtA vApI) azI bhAM AveluM eka tIrtha. karkoTikA strI. (karkoTa : svArthe kan ata itvam ) pItaghoSA vRkSa, DoDAnuM Au. kartyAdi puM pAzinIya vyADaraza prasiddha kheDa zabda samUha - yathA - karkI, madhnI, makarI, karkandhU, karIra, kanduka, karaNa, badarI, karkaprastha / karS (bhvA0 para0 seda-kardhati) 4, gamana khu. karcarikA khI. ( karccarI + kan TAp) kheDa bhatanI purI, jyorI. - karcarI strI. (kaM jalaM curyate'tra cur pRSo ka gaurI GIS ) pAzcAtya bhASA prasiddha bheDa dravya, jyorI. karcUra na. (kajj + Ur pRSo0) sonuM, suvarNa, ajarayitro varSA, rarAja karcUrapizaGgavAsasaH- zizu0, haDatAla. (puM.) vanaspati- myUro, zahI. (tri.) ajaracitrA raMgavAmuM. Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karaka-karNanAda shbdrtnmhoddhiH| 529 kaNejapaH / karnUraka puM. (karnUra+svArthe kan, sa iva kAyati | karNagUtha na. (karNasya gUtham) Anano bhedara, meM tano kai+ka vA) 162, 42tAsa, mayitrI, sonu, | kAnano roga, jemAM kAnano mela pAtaLo thaI nAka 452.ya. tathA bhIma Ave che te. -karNagUthakam-pittoSmazoSitaH karja (bhvA para0 seTa-kajati) pIu, dupa. hej, zleSmA jAyate karNagUthakaH / mAdhavAkaraH / pI3.2vI.. karNagocara puM. (karNasya-vyApArajanyabodhasya gocaraH) karNa (curA. u. sa0 seTa-karNayati, karNayate) meha, zravA yogya viSaya. pAu, vAgha. A sAthe- karNa saicenj - karNagrAha puM. (karNaM naukSepaNIM gRhNAti graha+aN) vi.s, AkarNayannutsukahaMsanAdAn bhaTTiH 11 / 7; -sarve khalAsI, vahANanuM sukAna pakaDanAra sukAnI. savismaya-mAkarNayanti-za0 1. / karNa puM. (karNyate AkarNyate'nena karNa+ ap+ ac) karNagrAhavat tri. (karNagrAha+matup) ne sunI. Doya. cha te. chAna. aho ! khalabhujaGgasya viparItavadhakramaH / karNe lagati cAnyasya prANairanyo viyujyate / / - karNacchidra na. (karNasya chidram) nanu, chidra, namai paJca0 1 / 300. (kIryante zabdA vAyunA'tra kR+Nan / 26 saMbhAvanA chidra - karNarandhram / vA) Anana, gona. - tadguNaiH karNamAgatya cApalAya / | karNajapa puM. (karNe japati jap+ac vA saptamyA: aluk) pracoditaH-raghu0, me. tanuM 3, Ldutra prasiddha kAnamAM kahenAra, cADiyuM, cADI-cUgalI karanAra2.5 350, kuntInI putra. 31, -prAGnAma tasya kathitaM vasuSeNa iti kSitau / karNo vaikartaNazcaiva karmaNA tena / karNajalUkA strI. (karNe jalUveva) namI . (strI.) so'bhavat / / -mahA0 1111 / 31; na 1 / 31; narnui nau - karNajalaukA / / yadAkvAna, sAdhana, saritra-sa.sana, -senA bhavati / karNajalaukas strI. 52na.. artha. saGgrAme hatakaNeva naurjale-rAmA0. (tri.) duTiya, | karNajAha na. (karNasya mUlam karNa+jAhac) Anana, kapaTI, lAMbA kAnavALuM. ___bhUga. -api karNajAhavinivezitAnanaH-mA0 5 / 8 karNaka puM. (karNayati vibhidya jAyate karNa+Nvul) karNajit puM. (karNaM jitavAn ji+bhUte kvip) arjuna, jhADa vagerenAM DALAM pAMdaDAM vagere, jhADano eka jAtano madhyama 5iuva. roga. karNatADa pu. (karNasya tADaH) DAthInA nanA 32vAthI karNakaNDU strI. (karNe kaNDUH) sanama utpanna thayeTate. athaDAvavuM te, kAna upara prahAra karavo. nAmanI me. pra.82no roga -kaphena kaNDUH pracitena / | karNatAla puM. (karNasya tAla:) 652no. 2006 mI. - karNayobhRzaM bhavet srotasi karNasaMjJite- suzrute 20. a0. dAnArthino madhukarA yadi karNatAlaiH udbhaTaH-vistAritaH karNakita tri. (karNaka+itac) ne 40-4. thayeda kuJjarakarNatAlaiH-raghu0 7 / 39 cha me vRkSa. karNadarpaNa puM. (karNaH darpaNa iva) Ananu ghare, me. karNakITI strI. (karNayati bhinatti ac svalpaH kITaH __ alpArthe GIS) AmadUro. tanuM jAnana bhUSa... karNakubja puM. (karNo kubjaH) 5o4 . karNadundubhi puM. (karNe dundubhiriva) AlU, lenA karNakRmi puM. (karNe kRmiyasmin) Anano me tano kAnamAM pesavAthI dundubhi jevo zabda thAya che. roga, karNagata rogano eka bheda. karNadhAra puM. (karNamaritraM dhArayati dhR+aN) vi., karNakSveDa puM. 'suzruta'bhai Desa. me. pra.82no. Anano navAsI, nu, suDAna 5.4nAra, suDAnI. - 2 // -vAyuH pittAdibhiryukto veNughoSopamaM svanam / akarNadhArA jaladhauM viplavetaha nauriv-hito03|4 karoti karNayoH kSveDaM karNakSveDaH sa ucyate / / - -avinayanadIkarNadhArakarNa0 veNI0 4. / mAdhavAkaraH / karNanAda puM. (karNe nAdaH) mAgaNI vagere sanama karNagataroga puM. (karNe gato rogaH) Anamai. 24so. nAMkhavAthI je avAja saMbhaLAya che te, madhyamA zabda ro. svarUpa dhvanino bheda, kAnamAM avAja. Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 shbdrtnmhoddhiH| [karNapatraka-karNaveSTana karNapatraka puM. (patramiva kAyati kai+ka karNe patraka iva) | karNaphala puM. (karNaH phalamiva asya) meM tana, m||7j. kAnanuM rakSaNa karanAra kAnano eka bhAga. karNabhUSaNa na. (karNaM bhUSayati bhUS+lyuTa) Ananu gha25, karNapatha puM. (karNa eva panthA ac samA.) namai bhi25. rahelo chidrarUpa mArga. karNamala na. (karNasya malam) nama .. thaa| mela. karNaparamparA strI. (karNasya paraMparA) meM AnethI. uttarottara karNamukura puM. (karNasya mukura iva) chAnanI sara.12.. mIThe ne. 57 te. -tenaiva ca krameNaiSaH gataH karNapara -tADaGkaH / mparAm-kathAsarit, -iti karNaparamparayA zrutam-ratna01 karNamoTi strI. (karNaM moTayati in) te. nAmanI meM karNaparAkrama (puM.) te nAmarnu me. DAvya. havI. (srI. vA GIp) karNamoTi zanI sartha humI. karNaparvan na. bhAbhArata' - antAta. mAmuM. 5va. karNayoni tri. (karNaH yoniH sthAnamasya) nathI graha karNapAka puM. (karNasya pAkaH) [ta. roganA 2 karavA yogya viSaya. mAMno eka prakArano te nAmano roga. jemAM kAnanI nALa sUjhI jAya che, kAnanuM pAkavuM. karNaroga puM. (karNasya rogaH) Anano ro.. karNapAli strI. (karNa+pAl+ in) karNapatra 106 mI. karNala tri. (karNa karNazaktirastyasya lac) chAnanI. karNapAlI strI. (karNa+pAlayati pAla+aN GIS) zreSTha tivauj. Ananu, AbhUSaNa, anano praza. karNalatA strI. (karNasya lateva) karNapAlI za6 mI. karNapAlyAmaya puM. [pAlImA thanA. 2. 5.82no karNalatikA strI. (karNalatA kan+itvam) 652no ro. martha humo. karNapizAcI strI. te. nAmanI me. hevI. karNavaMza puM. (karNaH karNAkAro vaMzo yatra) disa.AnI karNapura na. 47[ 25%Arnu na2, 5 nArI. (strI.) - | manAvado yo. bhaMya. karNapur karNavat tri. (karNa+matup) navANu. (puM.) alula.s, karNapuSpa puM. (karNaM iva puSpaM yasya) bhii28|| nama.na. sI., su.jAnI.. latA, eka jAtanuM jhADa. karNavarjita tri. (karNena varjitaH) na. vinAnu, 5. karNapUra puM. (karNe pUrayati pUr+aN) Ananu ghare - (puM.) sApa. idaM ca karatalaM kimiti karNapUratAmAropitam -kA0 / | karNavidradhi meM tano Anano roka, bhAna. 52 60, tNu bha7, zirISana vRkSa, 36 3, 3. thAya cha te. ||2paasvrnu, vRkSa- yasyAzcaurazcikuranikuraH karNapUro karNaviSa strI. (karNasya viTa) Anano bheta. mayUraH -prasannarA0 karNavedha puM. (karNayorvedhaH) ananu vAdhaj. karNapUraka puM. (karNaM pUrayati pUr+Nvul) 14parnu, 13, karNavedhanikA strI. (karNo vidhyate'nayA) Ana vAdhavAnI kAnanuM ghareNuM, kALuM kamaLa, AsopAlavanuM vRkSa, zirISanuM soya, zA1 43. strI. (vidhU+lyuTa GIS) U13. karNavedhanI ! 652no za6 mI. karNapUraNa na. vaidhanA niyamAnusAra banane taka vagairethA. karNaveSTa puM. (karNo veSTyate'nena) meM tanuM ma25, bharavo. 38, te. nAmano me 20% - karNaveSTakaH / / karNapraNAda puM. (karNa+pranad+ghaJ) 4ta. roganA prakAramAMno te nAmano eka prakAra. karNaveSTakIya tri. (karNaveSTakAya hitam cha vA) aann| karNapratinAha puM. (karNa+prati+na+ghaJ) . tano ghareNA mATenuM sonuM. Anano vyAdhi -sakarNagUtho dravatAM yathA gato vilAyito karNaveSTakya tri. (karNaveSTakAya hitaM yat) 652 ghrANamukhaM prapadyate / tadA sa karNapratinAhasaMjJito ma. mI. bhaved vikAraH ziraso'rdhabhedakRt / / -mAdhavAkaraH / karNaveSTana na. (karNaveSTakAya bhAve lyuT) Ananu karNaprAya puM. te. nAmano me. zi. ___ghare. Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRthA. karNavyadhavidhi-karNikA shbdrtnmhoddhiH| 531 karNavyadhavidhi puM. (karNavyadhasya karNavedhasya vidhiH) | karNATI strI. (karNATAnAM strI GIp) 45.2 zinI strI kAna vIMdhavAno vidhi. __- karNATIcInapInastanavasanadazAndolanaspandamandaH - karNazaSkulI strI. (karNasya zaSkulIva) 48.4, | udbhaTaH, - karNATI cikurANAM tANDavakaraH-viddhazA0 kAnamAM rahela polANa. 1 / 29; -sA tu mAlavarAgasya patnI-saMgItadAmodaraH / karNazUla na. (kaNe zUlam) me tano Anano 22 / karNATTa na. (karNa: tiryagrekhAkAravAn ivATTam) meM -bAdhiryaM karNazUlaM ca pUyasrAvazca karNayoH / kRmayazca | taMnA 2nu gha2. vinazyanti tailasyAsya prapUraNAt / / - gAruDe 118 a0 karNAdi puM. pANinIya vyA5256 prasiddha jAha ca pratyayana karNazobhana tri. (karNaM zobhayati zubha+Nic+lyuTa) Ananu nimitta, me. za0samUDa -sa ca gaNaH-karNaM, akSi, ghare. nakha, mukha, keza, pAda, gulpha, bhU, zRGga, danta, karNazrava tri. (zrUyate zravaH-zravaNayogyaH karNena zravaH yatra) oSTha, pRSTha, karNajAham, akSijAham-ityAdi-caturarthyAM jeno zabda kAnathI sAMbhaLavAne yogya hoya te. - phimpratyayanimitte pANinIyavyAkaraNe zabdagaNe-yathA karNazrave'nile rAtrau divA pAMzusamUhane-manu0 4 / 102 karNavasiSTha, arka, arkalaSa. drapada. AnaDahya karNasaMsrAva puM. (karNasya karNayorvA saMsrAvaH yatra) [gata pAJcajanya, sphij, kumbhI, kuntI, jitvan, jIvanta, rogano eka bheda, jemAM kAnanI sara pAkI temAMthI kuliza, ANDIvat, java, jaitra, Anaka, karNasya paru vahe te. sannikRSTadezAdi kArNAyani-tri0 ityAdi / karNasU strI. (karNe sUte sU+kvip) kuMtI, 39[nI mAtA | . (karNasya anujaH) yaviTi2. karNAntika tri. (karNasya antikaH) chAnanI senu, karNasphoTA strI. (karNe sphoTo vidAraNaM yasyAH) me chAnanI nanu. __tana vasal, tila vanaspati. karNAndu puM. (karNasya anduriva) karNapAlI 206 2 karNasrotas na. (karNasya srota iva) chAnanI bhela. karNAnda, 3g[nu, bhUSa.. (srI.) - karNAndU / karNasrotobhava puM. (karNasrotaso viSNukarNamalAd bhavati karNAbharaNaka puM. (karNAbharaNamiva kAyati puSpadvArA bhU+ac) vizuna Anana me.vamAthI. utpanna yeta. kaika) ||2maan, vRkSa. madhu ane kaiTabha nAmanA asuro. karNArA puM. (karNa+R+ghaJ+TAp) hAthInA na karNahIna tri. (karNena hInaH) Ana. vinAnu ma.. (puM.) vIdhavAnI. sajI -karNavedhanikA za6 humo. sa, sApa. karNAri puM. (karNasya ariH) arjuna, sA6nu vRkSa. karNAkarNi puM. (kaNe karNe gRhItvA pravRttaM kathanam) | karNAsphAla puM. (karNa+A+sphura+Nic sphAlAdezaH) eka kAnethI bIje kAne sAMbhaLIne phelAyelI vAta, hAthIonA kAnanuM cAlavuM, hAthInA kAnanuM pharavuM. kAne kAne sAMbhaLavA yogya, eka bIjAne kahevuM - karNi puM. (karNa+in) chAna vA 512nA vANu karNAkarNi ca kapayaH kathayanti ca tatkathAm-rAmA0 me tanu ma, meha, thIrI naing. karNATa puM. te namAno kSima 29o. . deza, - karNika tri. (karNa+ThaJ) vasA anavANu, cial arvaJco yadi gadya- padyanipuNAzcetazcamatkurvate / teSAM navAj. (puM.) nAvi., dAsI, suDAnI.. mUni dadAni vAmacaraNaM kaNoTarAjapriyA / / , - karNikA strI. (karNa+ikac+TAp) bh.24||nii meM meha, karNATendorjagati vidaSAM kaNThabhaSAtvameta-vikamAGka0 hAthInI sUMDhanA agrabhAgamAM rahela AMgaLI jevA 18 / 102, te. nAma.nA. sa. vanaspati. (sapahAyatA). sa.2na. 5680 -tasyAM sa cAmbhoruhakarNikA (puM. karNATe bhavaH) 45zs zima 2282 . yAmavasthito lokamapazyamAnaH / -bhAga0 3 / 8 / 16; karNATaka puM. (karNATa eva kan) te. nAmano meDa kamaLanAM bIja-kamaLa-kAkaDI jemAM hoya che te DoDo, dakSiNa bhAratamAM Avelo deza, gotrapravartaka te nAmanA lekhaNa-kalama, agnimaMtha vRkSa, ajazRMgI nAmanuM vRkSa, a. vi. ghoNIhU, oe|igrnuhod, aps|vishess. - menakA Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 shbdrtnmhoddhiH| [karNikAcala-karttavya sahajanyA ca kaNikA pugnikasthalA-mahA0 1 / 123 / 61 | karNecuracurA strI. (pAtresami0 samAsaH) namai. chAnI. yonino me 20 karNikAM janayed yonau zleSmaraktena / vAta kahevI te, kAnamAM gupacupa vAta karavI, cADImuuchitH- carake 30 a0 yUgalI. karNikAcala paM. (karNikAyAM sthito'cala:) sumerU parvata. karNejapa puM. (karNe japati karNa+ ac) nama302, -yasya nAbhyAmavasthitaH sarvataH sauvarNaH kulagirirAjo sa, yAuiyo -karNejapAdidvayaM paropakAravAdini, merurdIpAyAmasamunnAhaH kaNikAbhUtaH kuvalayakamalasya / / pizunAditrayaM parasparabhedanazIle, karNejapAdipaJcaka -bhAga- 5167 sUcake / karNikAparvata puM. (karNikAyAM sthitaH parvataH) subhe karNaTiraTirA strI. yAI-yUgI. karNecuracurA 206 .. parvata. karNendu puM. (karNe induriva) ma yaMdra002-51namA karNikAra puM. (karNibhedanaM karoti kR+aN) 434 // paheravAno eka jAtano dAgIno. 3. 2mANo -varNaprakarSe sati karNikAraM dunoti | karNopakarNikA strI. (karNAdapakarNo'styasyA Thana) meM nirgandhatayA sma cetaH prAyeNa sAmagryavidhau guNAnAM kAnathI bIje kAne pahoMcelI vAta aphavA. lokapravAda parAGmukhI vizvasRjaH pravRttiH / / kumA0 3 / 28; . - prAgeva karNopakarNikayA zrutApavAdakSubhitahRdayaHnirbhidyopari karNikAramukulAnyAlIyate SaTpadaH- paJca0 vikrama0 2 / 23 karNorNa puM. (karNe UrNAdhikaM loma yasya) me tano karNikin puM. (karNikA hastAgrAGgulirastyasya ini) bhRga. hAthI, meM parvata. karNya tri. (karNe bhavaH zarIratvAt yat) namai 2-2, karNin tri. (karNa astyarthe tundA0 vRdvau vA ini) kAnano mela, bhedavA yogya, cIravA yogya. vadhelA kAnavALuM, lAMbA kAnavALuM, eka jAtanuM bANa, kartta (curA0 ubha0 sa0 seTa-karttayati+te) zithila sAta varSa pavato .hIno me parvata -himavAn hemakUTazca 42, poyuM 2, bhoj 52. niSadho merureva ca / caitraH karNI ca zRGgI ca saptaite kartta puM. (karttayati-zithilIkaroti karta+ac) vo, varSaparvatAH / / - hArAvalI -karoti karNino yasta (kRt+bhAve ghaJ) yI2j, #3, -saghyaG niyamya yastu khaGgAdi kRnnaraH / - viSNu pu0 2 / 6 / 16 yatayo yamakartahetim / jahyuH svarADiva nipAnakarNinI strI. (karNin+GIS) yoni.nI. se. tAna khanitramindraH / / -bhAga0 2 / 7 / 48; (tri. kRt+ac) roga, yonya. chenAra, thI.2nA2. karNila tri. (karNa+ilac) eidu snavANu, vRddhA 498. karttana na. (kRt+bhAve lyuTa) cha, yI2j, zithila karNI strI. (karNa+ina+GIp) bAno me meha, yaurya 12.DhADaM, 72. (tri.) 85nA2, thAranA2, su5.vAnuzAstrAno netA, bhUlavanI. bhAtA. cIravAnuM-kAtaravAnuM sAdhana. karNImat puM. (karNiH bANavizeSAkAraH phale'styasya karttanikA srI. (karttanI+kan+TAp) Ata2, . tanu matup dIrghaH saMjJAyAm) 12mANAnu, 13. hathiyAra, nAnI charI, kaTArI, jyotiSazAstra prasiddha karNIratha puM. (karNaH samIpyena upacArAt skandhaH sa se yoga vAhakatvenAstyasya karNI, karNI cAsau ratho rathatulyaM katanI strI. (ka+lyud+GIp) tara, chahavAna sAdhana vAhanam) Hip. 64131. 4.6 41. yogya. 5vI , vagere, 652no artha. o. - krUramadhyagatazcandro lagnaM miyAnA vagaire. vADana- kIrathasthAM raghuvIrapatnIm vA krUramadhyagam / kartarI nAma yogo'yaM raghu0 14 / 13 kanyAnidhanakArakaH -jyotiSazAstre / karNIsuta puM. (kAH sutaH) yoranu, 2ustra. 2yn|2 bhUtva. -karNIsutaH karaTakaH steyazAstrapravartakaH / kartarI strI. (kRt+ghabar kartaM rAti rA+ka gaura0 kAda0 TIkA, -karNIsuto mUladevo mUlabhadraH kalAkuraH GIS) ta2, 5vA-chehavAna sAdhana, ... -hArA0 32; -karNIsutakatheva saMnihitavipulAcalA karttavya tri. (kR+avazyArthe tavya) avazya 42vAne yogya, 2. sAya: -hInasevA na karttavyA karttavyo kA 019 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kartavyatva-karpaTa] shbdrtnmhoddhiH| 533 mahadAzrayaH -cANakyaH / (kRt+karmaNi tavya) cha4u | karjabhiprAya tri. (karimabhipreti saMbaghnAti abhi+pra+ yogya, sapanA yogya- putraH sakhA vA bhrAtA pitA vA / iNa+aNa) uttAna. sAthe saMbaMdhaaj suna sAthe yadi vA gurUH / ripusthAneSu vartantaH karttavyA saM. 204nAra, yAina. (puM. karturabhiprAyaH) stula bhUtimicchatA / / bhA- A0 a0 140. (na.) avazya mabhiprAya. 42, avazya cha -hInasevA na karttavyA karttavyo katrikA strI. (kartR+ik+TAp) ta2, 72rI, 5212. mahadAzrayaH / - hito0 kI strI. (kartR+DIpa) 42nArI strI, tara, 72, kartavyatva na. (karttavyasya bhAvaH tva-tala) avazya nAnI 3212. 12vA yogya, 432 425j. -karttavyatA / / | karda (bhvA0 para0 a0 seT + kardati) 525 26 kartita tri. (kRt+kta) aj, chayu, tare. karavo, peTanI aMdara guDaguDa zabda thavo. kartiSyat tri. (kRt SyatR) 14vA vi. viyA2 42 / 2, kaI puM. (ka+ac) 5.4, 64, 13. kApavAne icchanAra, bhaviSyamAM kApanAra. kaITa puM. (kar3a kaddemaM kAraNatvenATati prApnoti aT+ kartiSTha tri. (kartR+iSTha) atyaMta 4282. ac) 5-6, bhajanI 36, 5064, , paM.5, kIyas tri. (kartR+iyasu) 652nI. ma. mo. | ma 6 thanA2 7205 tRL. (tri.) 6qhi kartR tri. (kR+tRn tRc vA) svataMtra5 liyA 42nAra, nA2. vyAkaraNano nimAtA, RNakartA- devuM karanAra, suvarNakAra kardana na. (karda+bhAve lyuTa) paTanI. 206, 52i -sonI, sal -kriyAmukhyo bhavet kartA hetukartA AMtaraDAno gaDabaDATa. prayojakaH / anumantA grahItA ca kartA paJcavidhaH kardama puM. (ka+ama) 160, hIya.3 -rathyAkardamatoyAni smRtaH / / -gopIcandraTIkA / slil prayo047 - spRSTAnyantyavAyasaiH / -yAjJavalkyaH 1197, 5.3, tridhaiva jJAyate kartA vizeSeNa pratikriyAm yogyatva pApa pAtaka, te nAmano eka prajApati, brahmadevano pratiSiddhatvavizeSaNapadAnvayaiH / / 6ghogA, -kRt+tRc putra, pilamunino pita, , chAyA -babhUva apanA2.chehanA2. kirati-vikSipati kAyama ka+vikSepe kardamAd bAlaH kardamastena kIrtitaH / / - brahmavaivarte 22. a0; mAMsa. nAgavizeSa -kardamazca mahAnAge nAgazca tRc tava vagairena. . thana2. hA kore. (puM.) 52bhezvara , bAva, suSTinI 42nA2; -saMgraho nigrahaH bahumUlakaH -mahA0 1 / 35 / 13. (tri. kardama+matvarthe kartA sarpacIranivAsanaH / / -mahA0 13 / 17 / 64; - ac) aaj. kardamaka puM. (kardame kAyati prakAzate ke-ka) meM krodhahA krodhakRt kartA vizvabAhurmahIdharaH / -mahA0 tanI in2, bhAta, yojA. (tri.) 36vanI pAsenI 13 / 149 / 47. (na. kRt+tRc) nAnI talavAra. praza. kartRka tri. (kartA eva kan) 522, ma. 42 // 2, -kaImATaka puM. (kardame iva ATo gatiratra kap) viSTa Gion. (puM. kartR+kan) nAnu 32, 5210. nAMkhavAnuM sthAna, malamArga, malapAtra. kartRkara puM. (kartR+kRJ+Ta) salno prayo4. kardamita tri. (kardamo jAto'sya itac) havANu kartRkA srI. (kartRka+TAp) nAnI tathA2 -hAsyayuktAM thayela, jemAM kAdava thaI gayo che te. trinetrAM ca kRpAlakartRkAkarAm-tantrasAre / kaImin tri. (kardama+matvarthe ini) vANu.. (puM.) kartRtva na. (karturbhAvaH tva) ma. 72nA25j, Salysi, maga, U3. -na kartRtvaM na karmANi lokasya sRjati prabhuH / - | kardaminI srI. (kardamAnAM dezaH ini) 40 deg4 seatml bhaga0 5 / 13, chenA25j, 5254i, 20259j.. pradeza vagere. kartRmat tri. (kartR+matup) Buluj. karpaTa puM. na. (kR+vic+paTa) yItha, bheDU dugaDu, kartRvAcya puM. (kartA vAcyo yasya) BlTheno vAyya jUnA kapaDAMno TukaDo, geruthI raMgeluM lUgaDuM, te nAmano Doya tevo pratyaya. parvatano me maha -pUrvasyAM karpaTo nAma parvato ka (curA0 ubhaya0 seTa-karjayati-te) zithilatA 42vI.. yamarUpadhRk / -kAlikA pu0 81 a0 / -kapaTakaH Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 shbdrtnmhoddhiH| [karpaTadhArin-karburaphala karpaTadhArin (karpaTaM dhArayati dhR+Nini) thApAna | karpUratilakA (trI.) pAvatAnI sI (4deg45. vastra dhAraNa karanAra bhikSuka, yati, saMnyAsI. karpUrataila na. (karpUrasya tailimiva snehaH) meM tarnu karpaTika tri. (karpaTa+astyarthe Than) 758nA du:30 tesa. (himatailaH) / vagere paheranAra bhikSuka. karpUranAlikA strI. (karpUrasya tailamiva snehaH) bhauSa 535. karpaTin tri. (karpaTa+ini) karpaTadhArin za6 zubha.. me. bhakSya. 5.7, se. tanuM 5.7vAna -pacedAjyena karpaNa puM. (kRp+lyuTa) . tanu, sonA thiyAra siddheSA jJeyA karpUranAlikA / -bhAvapra0 -cApacakrakaNapakarpaNaprAsapaTTiza0 daza0 35, mauj, karpUramaNi puM. (karpUravarNo maNiH) 2. tanu, ratna, bhAlo. mauSadhamA ma. mA.cha -karpUramaNinAmA'yaM yuktyA kapera puM. (kRp+aran) ghAno samuha bhAga -jIyeta vAtAdidoSanut-rAjani0 / / yena kavinA yamakaiH pareNa tasmai vaheyamudakaM ghaTakarpareNa karpUrarasa puM. (karpUra iva kRto rasa: pAradaH) zodhAna ghaTa0 22, 81321, 814, bhAthA 652nI joparI, meDa kapUra jevo karelo pAro, rasakapUra. jAtanuM hathiyAra, moTuM kaDhAyuM, kaDhAI, uMbarAnuM jhADa. -karpUrastava puM. (karpUrazabdaghaTitastavaH) taMtrazAstraprasiddha karparAla puM. (karpara iva alati al+ac) hugarI, zyAmA nAmanI devInuM eka stotra, stava, jainonuM akharoTanuM jhADa, pahADI pIluno bheda. 2stava' nAmarnu, stotra. karparAMza puM. (karparasyAMzaH) jAlanA (mA, ghanA karpUrA strI. (kRp Ur latvAbhAvaH) meM tanA. 162. eka bhAgano paNa bhAga-ThIkarI, khoparIno bhAga, karpUrAzman tano bhali. ThIbano bhAga. karpUrin tri. (karpUro'styasya ini) 52vANu. karparAza puM. (karpara iva alati ala+ac) 25 bhIna, 3tI... karpUrila tri. (karpUra+caturarthyAM ila) :52nI. samA5nI. -karparAzin puM. (kapare'zrAti az bhojane Nini) heza vagaire. karphara puM. (kIryate vic phalyate phala:-pratibimbaH kaH .bhairava -zmazAnavAsI mAMsAzI karparAzI makhAntakRt- baTukastavaH / kIryamANaH phalaH pratibimbaH yatra lasya raH) 65gu, karparikAtuttha na. (karparikai vatuttham) bhorathuthu.. bhArasI, Aya. (tutthAJjanam bhApariyu.) karba (bhvA. para0 sa0 seTa-karvati) 4g, gamana. 42. karparI srI. (kRp+aran+GIp) 6834562kSArathI karbara puM. (kaba rAti) rAkSasa, pizAya, vAgha. thanAra khApariyuM, dArUhaLadarathI thatuM nutyAMjana. karbu puM. (karba+u) 2yitro , yitra. (tri.) karpAsa puM. na. (kR+pAsa) pAsak 3, upAsiyAna mayitrA [auj, jayitru. ___ 3, varnu A3. karbudAra puM. (karbuH san dArayati dR+Nic+ac) vihAnu kasaphala na. (karpAsasya phalam) BAsiyo. 3, nIlagiri 13, zveta.iyana vRkSa -zaNasya karpAsikA strI. (karpAsasya phalam) 4Asana Au. karbudArasya zAlmaleH / -carake 27. a0 karpAsI strI. (karpAsa+GIS) 45siyAna jAu, varnu | karbudAraka puM. (karbuH san karbu+6+Nic+Nvul) .5ma OM3. ___ vRkSa. karpUra puM. na. (kRpa+khajUM0 Ura latvAbhAvaH) pUra. - | karbura puM. (kabU+urac) 2yitrI 22 -tadidaM kaNazo karpUro nUtanastiktaH snigdhazcoSNAsradAhadaH / cirastho vikIryate pavanairbhasma kapotakarburam / -kumA0 4 / 27; dAhazoSaghnaH sa dhautaH zubhakRt paraH / / -rAjanighaNTaH / - kvacillasadghananikarambakarburaH-zi. 17156; nahI karpUraka puM. (karpUra iva kAyati ke+ka) yUro nAmanI 52 thanA meM tanu, dhAnya, dhaMtUro, jyUrI, rAkSasa, vanaspati, sadhyUro. 7524AyI, mAlADa62, pApa. (na.) 550, sonu, -karpUratilaka puM. te nAmanI meM thA; -asti brahmAraNye 8 (tri.) jayitra ag[vANu yitra. karpUratilako nAma hastI -hito 0 / 1 / 346 | karburaphala puM. (karburaM phalamasya) sA'253 me. vRkSa. Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karburA-karmaja] shbdrtnmhoddhiH| 535 karburA strI. (karbura+TAp) kRSNapakkA nAma.nI. vanaspati, | karmakAraka tri. (karma+kR+Nvul) 42.305 tanu ma me tanI pherI 4 -varmimatsyavadAyatA chinnonna- 2nAra. takukSiH karburA / -suzrute-13 a0 karmakArin tri. (karma+kR+Nini) 652na. 276 mI. karburI strI. (karbura + GIS) duhavI.. | -tAn viditvA sucaritaigUDhastatkarmakAribhiH- manu0 / karbura puM. (karba+Urac) rAkSasa, dhyUro, 65, | karmakArmuka na. (karmaNi kArmukam) yuddhamA no. saMpUra ___ 2yitrI 20n. (na.) sonu, 50. (tri.) bA2thi, upayoga paDe che evuM dhanuSya. jayitrA vAj. - kabUrakaH / karmakIlaka puM. (karmaNA kIlaka iva) 244, polI.. ka--rita tri. (ka--ra+itac) ane: ag[auj 72, karmakRt tri. (karma karoti kR+kvip) mA 4282, kAbaracinuM kareluM. bha722. karma (n) puM. na. (kR+manin) : -sve sve karmaNyabhirataH karmakSama tri. (karmaNi kSamaH) ma 42ali samartha, - saMsiddhiM labhate naraH-bhaga0 18 / 42; liyA, iti, AtmakarmakSama dehaM kSAtro dharma ivaashritH-rgh01|13 mithyAtva, avirati, kaSAya ane yogathI je baMdhAya karmakSetra na. (karmaNAM kriyAnuSThAnAnAM kSetram) bhAratavarSa, te . -calanAtmakaM karma -saMyoga-vibhAga ne anusa bhArata; -karmabhUmirapyatra-uttaraM yatsamudrasya himAdrezcaiva ThiyA -kriyate phalArthibhiriti karma- dharmAdharmAtmakam dakSiNam / varSaM tad bhArataM nAma bhAratI yatra bIjAGkuravat pravAharUpeNAnAdikarmaNaiva hi saMsiddhi santatiH / / 1. / / ityupakramya-karmabhUbhiriyaM svargamapavargaM mAsthitA janakAdayaH, -karturIpsitatamaM karma 1 / 4 / 61 ca yacchati / / pANinIyamate siddhahemacandramate'pi ca / karmagRhIta tri. (karmaNyeva gRhItaH) Arya 42tI. al karmakara tri. (karma karoti kR+Ta) potAnI. manata. 5.sA. (Thebha-yo2.) GE. vatana. .42nA2, -karmakarAH sthapatyAdayaH karmagranthi puM. (karmaNAM granthibandhanamasmAt) baMdhanano paJca0 1; 68sa, sevara, 5 // 2 16 ma. 422, (puM. kR hiMsAyAM man karma hisAM karoti hetvAdau TaH) hetu, ajJAnajanya vAsanArUpa doSa. karmacaNDAla puM. (karmaNA caNDAla iva) thA-mathA. yama, 50. karmakarI strI. (karmakara striyAM DIpa) yA42, 6sI. yaM.sa. ThevI -asUyakaH pizunazca kRtaghno dIrgharoSakaH / -vayaM karmakaryastubhyaM zAdhi naH karavAma kim- bhAga catvAraH karma caNDAlAH janmatazcApi paJcamaH / / 3 / 23 / 27, bhUsitA. rADuDa. karmakartR puM. (karmava kartA) vyaa4252||str prasiddha | | karmacit tri. (karma citavAn ci bhUte kvip) ) 3 karmane kartutva vivakSAmAM prApta thayela kartutvabhAvavALuM Doya. ta, bhathA saMthita tuM. bha sAthIsAtha - pacyate | karmacita tri. (karmaNA cita: ci+kta) bhathI. prApta odanaH-kriyamANaM t yat karma svayameva prsiddhyti|| 2vA yAjya -tadyathaha kamAcatA lAkaH kSAyata evamamutra sukaraiH svairguNaiH kartuH karmakarteti tadviduH / / / / puSyacitaH-zrutiH / karmakANDa na. (karmaNAM karttavyapratipAdakaM kANDama) karmaceSTA strI. (karmaNi kriyAyai ceSTA) yA bhATe yajJAMga karmakAMDa, jemAM karmonuM pratipAdana hoya che tevuM yeSTA -karma ceSTAsvahaH kRSNaH zuklaH svapnAya ___||str, vehano pUrvabhAga vagaire. zarvarI-manu0 / karmakAra tri. (karma karoti aN upa0 sa0) 50 // 2. karmacodanA srI. (karmaNi karmAvabodhane codanAvidhiH) lIdhA vinA kAma karanAra, kArIgarI vagerenuM kAma jJAna, zeya ane jJAtArUpa ane vize pravRttinA 52 // 2. (puM.) supara -sa tu zUdrAyAM vizvakarmaNo hetubhUta karma, preraNArUpa vidhi, karmamAM preraNA. jAtaH - brahmavai0 pu0, -hariNAkSi ! kaTAkSeNa / karmaja tri. (karmaNo karmajanyAdRSTAt jAyate jan+Da) AtmAnamavalokaya / na hi khaDgo vijAnAti karmakAraM zubha ratu roga-bahubhirupacAraistu yena yAnti samantataH / svakAraNam / / udbhaTaH, jagahiyo. te karmajA samuddiSTA vyAdhayo dAruNAH punaH / / - Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 hArIte vivitsAsthAne 2. 40, karmathI thanAra, kAyika, vAcika ane mAnasika karmathI prApta thanAra sthAvara vagereno janma, karmathI thayela harakoI pApa vagere doSa - tathA dahati vedajJaH karmajaM doSamAtmanaH / manu0 201; kriyAjanya saMyoga-vibhAga, vega, dharma adharma rUpa eka guNa athavA adaSTa nasIba, vedAMtamate karmanI sUkSma avasthAne pAmela koI saMskAra, svarga, naka. (puM.) kaliyuga, vaDanuM jhADa. rmananuLa pu. (rmana: guLa: jarma) kriyAjanya guNasNyogshc vibhAgazca vegazcaite tu karmajAH / bhASApari0 97 / nit puM. jarAsaMghanA vaMzano magadha dezano rAjA. dharmata tri. (Li ghaTate {+av) snAna-saMdhyA Adika Anika karmamAM kuzaLa, AraMbheluM kArya pUrNa karanAra -sarma: rmasutAnundhi-maTTi|z rmaLi sro. (rma naryAta samAptim)karmanI samApti samaye karavA yogya prAyazcitta-iSTi. zabdaratnamahodadhiH / rmakhya tri. (varmA saMpavi yat karmathI saMpAdana kareluM, karma saMpanna thayeluM. (7. tri. rmaLi sAdhu yat) zaurya, parAkrama, karmakuzaLa, catura. (strI. jarmana yat TAv) vetana, pagAra, mUlya, majUrI. karmaNyabhuj puM. (karmaNyAM vetanaM bhukto bhuj + kvip) bhADuM laI nokarI karanAra, pagAra laI kAma karanAra. rmatat avya. (jarma+tasih) karmathI, karma thakI. rmatva na. (jarmano bhAva: tva) kriyA, saMsAra viSayaka je kartavya karma te, athavA dravya ane guNa bhinna padArtha vibhAjaka jAtivizeSa. varmadeva puM. (jarmanA prApta: devamAva:) karma vaDe devapaNAne pAmelA evA tetrIza deva. jema -aSTo vasavaH zi rudrA: pranApatizruti-za-i| rmavevatA zrI. (jarmanA prApta: devamAva:) u52no zabda juo. karmadoSa puM. ( karmaiva doSaH karmaNi doSaH karmahetuko roSo vA) duSTa ane pApajanaka hiMsA vagere karma, karmathI thanAra pApa vagere doSa, karma saMbaMdhI doSa, samagra karmanuM kAraNa vAsanArUpa doSa. varmadhAraya huM vyAkaraNazAstra prasiddha samAnAdhikaraNa pada ghaTita. te nAmano eka samAsa, samAnAdhikaraNa tatpuruSa -cenArda tyAM vahuvrIhi:-maTa: / [jarmanazuLa--rma jarman puM. na. (dga+ nir) yajJa vagere karma, kartari prayogamAM dvitIyAMta, ane karmaNiprayogamAM prathamAMta je kAraka Ave te, zubhAzubha addaSTa, pUrve karelA karmanuM pariNAma, kAma, kriyA, hareka padArthano svAbhAvika guNa (kRSi ane vaidyaka karma) -tAjeha mavito hoH zIyate -zrutiH / ahIM karma zabda banne arthamAM vaparAyo che-laukika tathA vaidika (jaina da.) AtmAne dabAvanAra jJAnAvaraNAdi ATha karma athavA jIva dvArA grahaNa karatAM kArmaNavargaNAnAM atyaMta sUkSma pudgalo. rmanAza puM. (rmo nAza:) karmano nAza. rmanAzA strI. (jarmano nAza) kIkaTa dezamAM AvelI te nAmanI nadI, kAzI ane bihAranI vacamAM AvelI te nAmanI eka nadI -rmanAzAnasvargAvinA nAzyatvasau mataH- bhASApa. rmaniSTha tri. (rmaNi niSThA yasya) yajJayAgAdi karma karavAmAM Asakta, harakoI kAmamAM Asakta. rmaniSThA zrI. (vRi niSThA yasya) karmamAM niSThA, kAmamAM Asakti. varmana vuM. (rma+va+5) bhikSusUtrakAra, te nAmanA eka RSi. varmanvit tri. (rmavena provatamadhIyate ni) karmanda RRSie prokta bhikSusUtrano abhyAsa karanAra. karmanyAsa puM. (karmaNAM vihitakarmaNAM vidhinA nyAsaH tyAH) IzvarArpaNa buddhithI karelA karmanA phaLano vidhithI tyAga. rmasaMnyAsa- karmaphaLano tyAga, zAstrokta karmano vidhipUrvaka tyAga. karmapatha puM. (karmaNAM kAyikAdInAM panthAH ac samA0) kAyika, vAcika, mAnasika karmano mArga. karmapravacanIya puM. (karma kriyAM proktavAn ini rmapravacanIyaH) pANinIya vyAkaraNa prasiddha 'karma pravacanIya' saMjJAvALo zabda anu vagere. nayamanu prAvarSam / -Amukte: saMsAraH / / karmaphala na. ( karmaNAM zAstravihitAnAM niSiddhAnAM vA ham) zAstravihita athavA niSiddha karmanuM phaLa - tvameva viSNo ! sarvANi sarvakarmaphalaM ca ytviSNupu. 6 / 1 / 72, zubhAzubha karmanuM phaLa sukhaduHkha, -a sagvinya manasA pretya rmodyam / -manu0 z|rarUo, eka jAtanA jhADanuM phaLa. Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karmabandha-karmasAdhana shbdrtnmhoddhiH| 537 karmabandha na. (karmaNA bandhaH zarIrasambandhaH) ubhayo / karmavipAka puM. (karmaNo vipAkaH) bharnu zubhAzuma prApta. yayeda zarI28 saMbandha.35. saMsAra; -karmabandhaM / sAti, mAyuSya bhane, bhA35. 31. prahAsyAsa-bhaga0, (tri. kamebandhana bandhasAdhanaM yasya) | karmavyatihAra puM. (karmaNA vyatihAraH) 52252. 4 ubha35. dhananA sAdhanavAj -loko'yaM karmabandhanaH- | jAtanI kriyA karavArUpa kriyAno adalAbadalo, paraspara bhaga0 eka jAtanI kriyA karavI. karmabhU strI. (karmaNaH kRSikarmaNaH bhUH) iSi. 438. karmazAlA strI. (karmazaH zAlA) zilpavidyA saMdhI 4mIna, udA. bhoya, hindustAna, bhAratavarSa. rIgarI vagere. 42vAnI umu.. karmabhUmi strI. (karmaNo bhUmiH) bhArata, hindustAna, | karmazIla tri. (karma zIlayati zIla+aNa) ma42vAnA bhAratavarSa -uttaraM yat samudrasya himAdrezcaiva dakSiNam / / svabhAvavAj, umeza le yazayA vagaire mAlika varSaM tad bhArataM nAma bhAratI yatra santatiH / / | karmamAM athavA sAdhAraNa kAmamAM pravRtta rahe che te. navayojanasAhasro vistAro'sya mahAmune ! / karmazUra puM. (karmaNi zUraH) ma. 12vAma zUravAra, karmabhUmiriyaM svargamapavargaM ca gacchatAm / / -rAmA0 AraMbheluM kAma samApta karanAra, jyAM sudhI phaLa maLe 2 / 109 / 28 tyAM sudhI kAma karanAra. karmabhoga puM. (karmaNaH sukhaduHkhAdibhogaH) zubhAzuma karmazreSTha tri. (karmaNA zreSThaH) HthA zreSTha, ma 42vAmA karmonuM phaLa sukha-duHkha vagere, karmajanya sukha-duHkha zreSTha. (puM.) purADa pino putra. vagereno sAkSAtkAra. karmasaMnyAsa paM. (karmaNAM svarUpato phalato vA saMnyAsaH karmamImAMsA strI. (karmAvedakavAkyamAlambya -saMzayapUrva tyAgaH) sva35thI. va iNathI bhanI tyArA. pakSasiddhAntanirNayAtmake karmaviSayake vicArazAstrabhede; karmasaMnyAsika puM. (karmaNAM saMnyAso'styasya Than) sA ca athAtodharmajijJAsA ityAdikA jaiminipraNItA) hakSita, bhikSu, saMnyAsI. haimini namana muni. prata. athAto dharmajijJAsAthI. karmasaMnyAsina puM. (karmasaMnyAso'styasya ini) vilads mAMDIne AraMbheluM 'pUrvamImAMsAzAstra'. karmano tyAga karanAra, bhikSuka, saMnyAsI, karmanA phaLano karmamUla na. (karmaNo mUlamiva mUlamasya) gol, Ama.. tyAga karanAra, karmayuga na. (karmasu yugam) iliyuga -karma hiMsApradhAnaM karmasaGga puM. (karmaNi saGgaH Asakti sajja+ghaJa) yugam / karmayoga puM. (karmaNo yogaH kauzalam) olldu||2tr' karmamAM Asakti, 'A huM karuM chuM ane tenuM phaLa huM bhogavIza' e pramANe irAdAvALo abhiniveza. prasiddha bhayo -ayameva kriyAyogo jJAnayogasya karmasaciva puM. (karmasu sacivaH) 28%Ine mAna sAdhakaH / karmayogaM vinA jJAnaM kasyacinaiva dRzyate / / -malamAsatattvam, bha 42vAnI duzaNatA, nathI. isanA | vicAra sivAyanA potAnA kAmamAM sahAya karanAra. - akSapaTalAdhyakSAdi-amara0 2 / 8 / 4 sAdhanabhUta karmane aphaLa sAdhanatva banAvavArUpa kuzalatA, athavA phalanI siddhi athavA asiddhimAM karmasAkSin puM. (karma sAkSAt pazyati ini) sUrya, samAna55panI bhAvanA... soma, yama, 500, pRthvI, 41, 4, vAyu bhane mAza karmaraGga puM. na. (karmaNe hiMsAyai rajyate ra+ghaJ) me. nava. sAkSI. 3Aya cha -sUryaH somo yamaH meM tana, vRkSa. (na.) . tana vRkSanu, 35; - kAlo mahAbhUtAni paJca ca / ete zubhAzubhasyeha karmaraGgaM himaM grAhi svAdvamlaM kaphavAtakRt-bhAvapra0 karmaNo nava sAkSiNaH / / - vaidikAkriyApaddhatiH / pUrvakha. 1 (tri.) 8.35 mama sAkSI. bhAyanA2, 3805, - kamarI strI. (karma bhaiSajyopayogakriyAM rAti rA+ka yo yastatkarmasAkSI svabhujabalayuto yazca yazca pratIpaHgaurA0 GISa) vaMzaroyanA, vaMzalAyana. veNI0; -hadi sthitaH karmasAkSI kSetrajJo yasya tuSyati / karmavajra puM. (karma zrautakarma vajramiva yasya) zUdra. -mahA0 1147 / 29 karmavATI srI. (karmaNAM vihitakarmaNAM candrakalAkriyANAM karmasAdhana na. (karmaNaH sAdhanam) 4. 420 siddha vA vATIva) Caltha. thAya che te, karmanuM sAdhana. Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 karmasiddhi strI. (karmaNaH siddhaH ) sArA narasA IsanI prApti, amanI siddhi - svakarmasiddhiM punarAzazaMsekumA0 karmasthAna na. ( karmaNaH vyApAracintanasya sthAnam ) jyotiSazAstramAM batAveluM lagnathI dazamuM sthAna, sArvajanika kAryAlaya, kAma karavAnuM sthAna. karmahetu puM. (karmaNo hetuH) arbhanuM arA, amano samaja. karmAGga na. ( karmaNo'Ggam) vihita sevA yAgAhi durmanu aMga, jemake darzAda yAganuM prayAjAdika aMga che. pUrvamImAMsAbhAM - phalavatsannidhAvaphalaM tadaGgamiti 2 pramANe nyAyathI phaLavALA prakaraNamAM je aphala hoya te badhAnuM aMgapaNuM hoya che ema jANavuM. karmAjIva puM. (karmaNA ajIvaH jIvanam ) zilpAhi kAma vaDe potAnuM gujarAna karavuM, ziSya vagerene vidyA vaDe potAnuM bhavana yasAva. (tri.) DAma jharI bhavanAra. karmAtman puM. ( karmaNi AtmA AtmabhAvo yasya) potAnAM zabdaratnamahodadhiH / adRSTa vaDe baMdhAyelA zarIrayukta saMsArI jIva, tasmin svapati tu svasthe karmAtmAnaH zarIriNaHmanu0 / (tri. karmaNi AtmA mano yasya) abha ka2vAmAM Asakta manavALuM, kAmamAM jeno jIva che te. karmAdhyakSa puM. ( karmaNi adhyakSaH) DiyAnI sAkSI, abha karyuM che ke nahIM te tapAsanAra. karmAbandha puM. (karmaNaH karmaNi vA anubandhaH ) mano saMbaMdha, DAma para khAdhAra. karmAnubandhin tri. (karmaNaH anubandhI) arbha sAthai bheDAyesa, durbhathI baMdhAyeta. karmAnurUpa tri. (karmaNaH anurUpam) zubha prabhAze, arbha pramANe, durbhane yogya. karmAnurUpatas avya. (karmaNaH anurUpataH-tasil) |bh prabhArI, arbha pramANe, i24 pramANe. karmAnusAratas avya. (karman + anusAra+tasil) (52) artha dukha.. karmAnusArin tri. (karmaNo anusArI) abhane anusaranAra, karmane anusaranAra. karmAnusthAyin tri. ( karmaNo anusthAyI) Ama DaranAra, yajJAdi karma ka2nA2, pharaja bajAvanAra. karmAnta puM. (karmaNaH kRSikarmaNo'nto yatra) taiyAra thayela khetInA kAmavALI kheDelI jamIna, dhAnya vagerenuM saMgrahasthAna - karmAntaH ikSudhAnyAdisaMgrahasthAnam [karmasiddhi-kaTa (kUllu.), bhanI samApti - ahanyahanyavekSeta karmAntAn vAhanAni ca manu0 8 / 419 -karmAnte dakSiNAM dadyAt-smRti. karmAntara na. (anyat karma karmAntaram) jIbhuM ama. karmAntika tri. ( karmAnte bhavaH ikaH ) durbhanA saMte thanAra. (puM.) seva, nohara, yAra. karmAbhidhAyaka tri. (karma+abhidhA + Nvul) kheDa abha bhogavanAra, ama jatAvanAra. karmAra puM. ( karma Rcchati R + aN) arIgara, zilpa vidyA bhAnAra - karmArasya niSAdasya raGgAvatArakasya ca - manu0 4 / 215, kheDa bhatano vAMsa, kheDa bhatanuM ADa. kheDa bhatanI bhati- karmArakaH karmArha puM. ( karma arhati arha + aN) puruSa. (tri.) DAbha karavA samartha, kAma karavA yogya. karmAzaya puM. ( Azerate'smin A + zI+ac AzayaH karmaNAmAzayaH) 'rbha4nya dharmAdharma 35 gueA -klezamUlaH karmAzayo dRSTAdRSTajanmavedanIyaH - pAta0 sU. karmin tri. ( karmAstyasya ini) arbha 42nAra, vyApAra yukta, ijanI rachA rAjI abha DaranAra RtvikkarSakakarmiNAm - yAjJa0; -tantraM sAtvatamAcaSTe naiSkarmyaM karmiNAM yataH - bhAga 0 1 3 18; -karmibhyazcAdhiko yogo tasmAd yogI bhavArjuna ! bhaga0 6 146. (puM. karman + ini) rAnuM Au karmiSTha tri. (atizayena karmI iSThan inerluk) (DiyAdRkSa manuSya, DAmaravAmAM duzaNa, durbhazUra. karmendriya na. ( karmaNAM vacanAdInAM nimittamindriyam) vAzI, paga, hAtha, guhA, viMga se pAMtha amendriya karmendriyANi paJcaiSAM pAyvAdIni pracakSate - manu0 2 / 91; - vAkpANi-pAda-pAyUpasthAni - manu0 11 / 91 karmodAra na. uttama DArya, utsRSTa DArya. karmodyukta tri. ( karmaNi udyuktaH) sAgeso, 2ta, sahiya, vyasta, sotsAha. karv (bhvA para. aka seT karvati) garva 42vo. karva puM. (kirati viSayeSu cittam kR+va) abha viSayavAsanA. karvaTa puM. na. ( karv + aTa ) zahara, jaso gAbhabhAM suMdhara -dhanuHzataM parINAho grAmakSetrAntaraM bhavet / dve zate karvaTasya syAt nagarasya catuHzatam / / yAjJa0 2 / 167, jaso gAmavANA paragaNAnI rAbhdhAnI athavA - - Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRkSa. karvarI-kal] shbdrtnmhoddhiH| 539 zreSTha ma. 3 yA sAsana sarva bhanuSyo / karSaphalA strI. (karSamAtraM phalamasyAH GIp) sAmAna sAvirI 23, 5 sizuarju. -tAmraliptaM A3. sAmasahI vakSa. ca rAjAnaM karvaTAdhipatiM tathA / suhAnAmadhipaM caiva karSayat tri. (kRS+Ni+zatR) yAM, auuj, DerAna ye ca sAgaravAsinaH / -mahA0 2 / 30 / 22. (puM. na.) | 2tuM, 24ta. 42tuM, dRza 42. so manA madhyama se moTu ma.. (puM. kR+varac) karSApaNa puM. (karSaNApaNyate krIyate) azI jIna ubha, ma. (puM. kR vikSepe Svarac) vAgha, 2rAkSasa... eka paNa, ane soLa paNano eka kASapaNa, eka karvarI strI. (kR+Svarac GIS) tri, hu, pAvatI, tarnu bhA5-yA ziyANa, vanaspati DiMgupatrI, 62, vyAdhI, rAkSasI.. karSArddha na. (karSasya arddham) meM tocal -karSa karSArddhamatho kavUdAra puM. (ka+uN+6+aN) vihAra- vRkSa.. _ palaM paladvayamathAkarSazca- vaidyaka-cakrapANisaM0 kara puM. karbura 206 mo. -karburo vyAghra-rakSasoH - karSAta puM. (karSa iti AhvA yasya) me. ya.8. uNAdiTIkA-si0 kau0 / mArana me 81, bhA5. kara puM. karbura za6 humo. rAkSasa, vAgha. karSiNI strI. (kRSa+Nini+GIp) dhAna moDhamai karpA puM. (kRza+yat) yUro nAmanI vanaspati.. 24Ata, koDhAna, yo. - ghrANakAntamadhugandhakarSiNIH karSa puM. (kRS+ghaJ) soca bhAsA a.bhA. me. bhA5, __pAnabhUmiracanAH priyAsakhaH / -raghu0 19 / 11; 6.250 sIpa bhAsamAra sona, azI. 2tAmA2nu bhA5. koladvayaM ca karSaH syAt sa proktA pANimAnikAH / akSaH / karSita tri. (kRS+kta) yej, j, tuj. picuH pANitalaM kiJcipANizca tindukam / / zArGgadhare | karSin tri. (kRS+Nini) yanAra, 05/9 4282, pUrvakhaNDe 1. a0 / (puM.) 983tk, jAu, jeya, -stambaramAmukharazRGkhalakarSiNaste -raghu0, uU2, 55 kheDavuM, nitya kheDavAne lAyaka koI khetara. 72nA2. karSaka tri. (karSati bhUmim kRS+Nvul) ta, un||2, karpU puM. (kRS+U) sAyai-uuno manipurUSanA yn|2 -sukhamApatitaM sevet duHkhamApatitaM sahet / / yA inn2co. bhInama Sevud., mA(strI.) kAlaprAptamupAsIta zasyAnAmiva karSakaH / / -mahA0 nAnA pravAha, nAnI nahI, 1150, na.2, magnira, 3 / 258 / 15, mA . 42582.. tI, metAma, pAu, gu042|n. karSaNa na. (kRS+bhAve lyuTa) yAM, uj, durg, | karhi avya0 (kasmin kAle kim+hil kAdezaH) -bhajyamAnamatimAtrakarSaNAt -raghu0 11 / 46, .3, yAre, 35 gAbhe, dhye. samaye. yatA -mRtaM tu yAcitaM bhakSyaM pramitaM karSaNaM karhicit avya0 (karhi+cit) syAre, jo samaye, smRtam-manu0, -zarIrakarSaNAt prANAH kSIyante prANinAM 5 duo -yattIrthabuddhi salile na karhicit yathA-manu0 7 / 112 janeSvabhijJeSu sa eva gokharaH-bhAga0 10184 / 13 karSaNi strI. (kRS+ani) vyatmiyA2i48. strI., asata. kala (curA. ubha. sa. seTa-kalayati-te, kalita) 4, strI. 52ntu, 'dharSaNi' a. 54 maza2. cha. gamana 42, saMdhya. vI. -kAlaH kalayatAmaham bhaga0 karSaNI strI. (kRS+lyuTa+GIp) uj 3, 10130. (-divasaM vRddhaH gaNayati) -vAcAmAkalayad vaja nAmanI vanaspati, ghoDAnI lagAmano eka bhAga, rahasyamakhilaM yazcAkSapAdasphurAm-malli0 dhA25 42, je lohamaya hoya che ane je tenA mukhamAM rahe che. 532 - karAlakarakandalIkalitazastrajAlairbalai:-uttara0 karSaNIya tri. (kRS+anIyara) yavA yogya, duelal 5 / 5; - mlecchanivahanidhane kalayasi karavAlam gItago0 yogya, kheDavA yogya, kRza karavA yogya. 1; sahana 72j, -dhanyaH ko'pi na vikriyAM kalayati karSaphala na. (karSaH tanmAnaM phalamasya) 58nu, OMAu, prApte nave yauvane-bhartR0 1 / 72; -A sauthe. kallilItarnu 3 -bibhItakatriliGgaH syAllAkSaH Girg, teej -khinamasUyayA hRdayaM tavAkalayAmikarSaphalastu saH-bhAvapra0 1. bhAge / gItago0, ava. sAthe. kal- tuj. -yadi vyakte Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 shbdrtnmhoddhiH| [kala-kalatrin yuktivyavakalanamArge'si kuzalA-lIlA0, prati+A / svasvabhAvena saiva-mRccha0 10 // 34; dicu dhAtunI sAthai -kal , pratibodha bhavo - pratyAkalita- 52, dil vagere. dhAtuma 205 saMbaMdhathI. thatI svadurnayaH-dazaku0, ut sAthe kala IDI aDa vi.12. 42. sam sAthe. kala se saMnyAnA 35ma mA.. | kalaGkaSa puM. (kareNa kaSati khac mum ca rasya la:) (curA. ubha. seT sa.) pre25|| 42vI, bhosa. (bhvA. siMha. A. seTa kalate) saMdhyA 42vI, Aj, za6 42vI, | kalaGkaSA strI. (kareNa kaSati) 42tAla, me. 5.2k nA6 2vo. ____ vAdyavizeSa. kala puM. (kal zabde ghaJ) madhura bhavyata vani, sAla kalaGkaSI strI. (kalaGkaSa+GIS) siMDae. vRkSa, pArana, 3 -jagau kalaM vAmadRzAM manoharam / | kalaGkita tri. (kalaGko jAto'sya itac) Thene AdhI bhAga0 10 / 13, -nizAsu bhAsvatkalanUpurANAm- raghu0 / lAgela che te, kalaMkavALuM thayela, jene cihna thayela che te. -sArasaiH kalanihAdaiH kvacidunnamitAnau-raghu0 1 / 41. (tri.) [ nali 5ye vo mArA. (na.). kalaGkin tri. (kalaGko'styasya ini) ghauj, meraj, zarIramAMnA chedI dhAtu-vIya, zu. lokApavAdavALuM, cihnavALuM, kalaMkavALuM. kalaka puM. (kal+curA Nvula) .5 tarnu bhA7j, kalaGkura puM. (kaM jalaM laGkayati laki Nic+urac) zakula matsya. pANImAM paDatI ghUmarI, pANInuM potAnI meLe cakrAkAra kalakaNTha puM. (kala: kalapradhAnaH kaNTho yasya) oNyala, mama, 4Avata. -sotkaNThaM kalakaNThakaNThakuharodbhUte'pi mA bhUnmanaH kalaja puM. (keti zabdaM laJjati bhASate ka iti rAjendrakarNapUre-3 / sa56, sUta2, (tri.) madhura avyaktAnukaraNam laji+aN) viSamukta astra. 43 zabdavALA kaMThavALuM. mAreluM janAvara, jhera pAyela bANathI mArela koI kalakaNThI strI. (kalakaNTha+striyAM GIp) yasa, mAhA bhR|| athavA 56, samA-kalaJasaMveSTanadhUmapAnAt syAd dantazuddhirmukharogahAniH / sa tanu bhA5. iMsadI, pAreva.. kalajAdhikaraNa na. (na kalazaM bhakSayedityAdivAkyakalakala puM. (kalaprakAraH guNavAcitvAt prakAre dvitvam) madhikRtya paJcAvayavanthAyabhede) 'pUrvamImAMsa'maito lADala zabda -calitayA vidadhe kalamekhalA te nAmano eka nyAya. kalakale'lakaloladRzA'nyayA -zizu0 6 / 14, - kalaTa na. (kaM jalaM laTati AvRNoti laT+aN) 52 krIDat kokilakAkalIkalakalairudgIrNakarNajvarAH / DhAMkavA mATeno tRNAdimaya padArtha. gItago0 1138 / , sAganI 2sa-[62. kalatUlikA strI. (kalaM sukhaviSayaM tUlayati pUrayati) kalakI strI. (kalaka+GIS) meM tanA. bhA780.. viSayecchAvALI strI, kAmecchAvALI strI. kalakITa puM. (kalapradhAnaH kITaH) me tano 81.32. | kalatra na. (kalaM trAyate tra+ka) mAyA -nItvA rAtriM kalakUjikA strI. mavAsanAvAjI strI.. ciravilasanAt khinnavidyutkalatraH / / -megha0 40; kalakUTa puM. te. nAmanu me. za2. potAnI strI, nitama, suto -kalatrabhAreNa vilolanIkalaghoSa puM. (kalo ghoSo'sya) oyasa. vinA-kirA0 husthAna, Balk sthAna, 5STa sanathI kalaghoSI strI. (klo striyAM jAtitvAt GIS) Ayara sAta sthAna, indu mUrtimitoddAmamanmathabhAhA. vilAsagRhItagurukalatrAm-kAda0 189 / kalaGka puM. (kalayati kvip kal cAsau aGkazceti) | kalatravat tri. (kalatra+matup) lene mAyA cha me, si.s, (kaM brahmANamapi laGkayati gacchati, laki gatau strIvALuM, jene potAnI strI hayAta che te - aN vA) yila, Agha -zazikRpANakavaceSu kalaGkAH- kalatravantamAtmAnamavarodhe mahatyapi-raghu0 / kAdambarI, a5vAha -uttamasya vizeSeNa kalaGkotpAdako | kalatrin tri. (kalatra+ini) 652no za6 ma.. - janaH-kathAsarit 24 / 204, -vyapanayatu kalaGka | vasumatyA hi nRpAH kalatriNaH- raghu0 883 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaladhUta-kalalaja shbdrtnmhoddhiH| 541 35. kaladhUta na. (kalena avayavena dhautaH zuddhatvAt pRSo.) | mathu -mahokSatAM vatsataraH spRzanniva dvipendrabhAvaM kalabhaH zrayanniva- raghu0 3 / 32, - nanu kalabhena yUthapateranukaladhauta na. (kalenAvayavena dhautaH zuddhatvAt pRSo.) sonu- kRtam-mAlavi0 5. / / suvA -yasyAM kapolaiH kaladhautadhAmastambheSu bheje | kalabhavallabha puM. (kalabhasya vallabhaH) pAsuvRkSa, pAunu maNidarpaNazrIH zizu0; -vibhrAjate tava vapuH kaladhauta 3. kAntam-bhaktA0 30; -sImAntAt kaladhautAgrA upAsaGge | kalabhI strI. (kaM jalaM labhate Azrayatvena labha+ac gorA0 hirnnmye-mhaa04|40|6, 3, madhura, aspaSTa dhvani. ___ GIS) trI28 varSanI thI, me. tanuM 3. kaladhvani puM. (kalazcAsau dhvanizca) bha72 savA4 | kalama puM. (kalate akSarANi kal+kamac) , -apsarogaNasaGgItakaladhvanininAdite- mahAnirvANatantre kalama, kamI DAMgara, ukheDIne pAchuM vAvela eka 13, asphuTa savA. (puM. kalo dhvanirasya) sUtara tarnu, dhAnya-in2 -ApAdapraNatAH kalamA iva te 5kSI, bhora, jIyara pakSI.. raghum-raghu0 4 / 37; - sutena pANDoH kalamasya kalana na. (kalayatyanena kala gatau gatyarthasya jJAnArthatvAt gopikAm-ki0 4 / 9. (puM. kalayati pare svam kal+amac) yo2, yo2au, duSTa. jJAne karaNe lyuTa) yila, niza-l, vAtapitta vagaire. kalamottama (puM.) uttama. pra.51ranI. sugaMdhI. // 2. hoSa, 2056 -kalanAta sarvabhUtAnAM sa kalamba puM. (kal+kSepe ambac kaD made ambac+'sya kAla: parikIrtitaH-viSNudha0 pu. (puM.) neta2, 3tasarnu lo vA) 2usi. 29, zeta, 5, 44bAnu vRkSa. grAsa, jANavuM, jJAna, strInA udaramAM dAkhala ___-kalambanAlikA mArSakuTijjarakutumbakam- pAyanI thayeda purUSanA vIyana. thato me. vi.2 -kalanaM saMnyA, hoTu. tvekarAtreNa paJcarAtreNa bubudam- 3 / 31 / 2 / / kalambikA strI. (kalambIva kAyati kai+kaH saMjJAyAM kalanA strI. (kal+bhAve yuc) dhana, uj, 72j, isvaH) 33576 mama 294ii. se. nI. -karAraM yat kSveDaM kavalitavataH kAlakalanA - kalambI strI. (ke jale lambate labi avisraMsane ac Anandala0 29, 2, -picchAvacUDAkalanAmivora:- gaurA0 GIS) me. tak us. zizu0, bhU, chou. -kalalA mevo. pA8 55. maNe. cha. | kalambu strI. (ke jale lambate labi+uNa) . tanu kalanAda puM. (kalo nAdo'sya) 24sa.. (tri.) madhura zA. aspaSTa niauj. (puM. kalazcAsau nAdazca) madhura kalambuTa na. (ke jale lambate labi vA. uTa) bha . aspaSTa dhvani. kalambU tri. (ke jale lambate labi UG) . tanu kalanAdI strI. (kalanAdo jAtitvAt GIp) 2|4sii. zA. kalandara puM. (kala+6+kham+mum) . pra.52nI. kalayat tri. (kal+Ni+zata) tuM, gutt 42tuM, saM.42 ti. utuM, patuM. kalandikA strI. (kaM sukhaM viSayatayA lAti lA+ka kalarava puM. (kalo ravo'sya) madhu2 208, aspaSTa kalaM kAmaM dadAti dA+ka pRSo0 mama TApa ata za6, bhUta2 -zIrNaprAsAdopari jigISuriva kalaravaH itvam) sarva vidyA, na, zA. kvaNati-AryAsa0 597; yata, bhora. (tri. kalo ravo'sya) madhu2 saspaSTa zabdavANa - navavisakikalandhu puM. (kalAyAH mAtrAyAH andhuriva zaka0) colI salayakavalanakaSAyakalahaMsakalaravo ytr-klaanAme eka jAtanuM zAka. vilAse 16. kalabha puM. (kal abhaca kareNa zuNDena bhAti bhA+ka kalala puM. (kal+vRSA. kalac) 652 vItI rasya latvam) trIza varSanI thI. -gatvA sadyaH cAmaDI, ora, strInA udaramAM dAkhala thayelA puruSanA kalabhatanutAM zIghrasampAtahetoH-megha0 (kaM vAtaM labhate vIryano eka rAtrimAM thato vikAra. sAdhanatvena labh+ac) dhatUra, pAya. vaSanu thAnu | kalalaja puM. (kalalamiva jAyate jan Da) 2, rA. Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 kalalajodbhava puM. (kalalaja udbhavatyasmAt ud + bhU | apAdAne ap) sAsavRkSa, rAjanuM Au. kalaviGka puM. (kalaM vaGkate vaki ac itvam) yaso (pakSI) - kalaviGkaM plavaM haMsaM cakrAGgaM grAmakukkuTam / manu0 5 / 12, siMgavRkSa, dhoNI yamarI, dravanuM . (puM. kalaviGkakaH) kalivaGga puM. "kalaviGka" zab6 dukha. kalaza puM. (kalaM madhurAvyaktadhvaniM zavati zu gatau vA. Da) Dula, ghaTa, jaza -stanau mAMsagranthI kanakakalazAvityupamitau - bhartR0 3 / 20 - prabalo vidArayiSyati jalakalazaM nIralekheva - AryAsa0 610, kheDa bhatanuM bhApa -paJcAzadaGgulavyAma utsedhaH SoDazAGgulaH / kalazAnAM pramANaM tu mukhamaSTAGgulaM smRtam / SaTtriMzadaGgulaM kumbhaM vistAronna- tizAlinam / SoDazaM dvAdazaM vA'pi tato nyUnaM na kArayet / / - tantrasAraH, kuMbharAzi, batrIza ze2nuM eka mApa. kalazadir strI. (kalazasya dIra-dIraNam dda bhAve kvip) yajJasaMbaMdhI kalazanuM phUTavuM. kalazapotaka puM. kheDa bhatano sarpa, kalazi strI. (kaM- jalaM lAti tathA satI zIryate vA zR+Di) ghaDo, gAgara, Dula, yAzA, parapoTInuM jAu, pRzciparNI vanaspati, kheDa bhatanuM bhApa -kalazimudadhigurvI vallavA loDayanti - zizu0 11 / 8 kalazI strI. ( kalaza vA GIp ) uparano zabda dukho kalazIkaNTha puM. (kalazyAH kaNTha iva kaNTho'sya) te nAmanA eka RSi. kalazIpadI strI. ( kalazIva pAdAvasyAH) DulanA ThevA AkAranA pagavALI strI. zabdaratnamahodadhiH / kalazIsuta puM. (kalazyAH suta iva) agastya muni - kumbhodbhavaH, kalazIsutaH / kalazodara puM. ( kalaza iva udaraM yasya) te nAmanI kheDa chAnava-rAkSasa. (tri. kalaza iva udaramasya ) gAgara jevA peTavALuM, kaLazanA jevA peTavALuM. kalasa puM. (kena jalena lasati las ac) ghaDI, jhuMla, kuMbharAzi, batrIza zeranuM eka mApa, cAra ADhakano dusarA, soja droezano kheDa saza. - caturbhirADhakaidraNaH kalaso nalvaNormaNaH - zArGgadhare pU. kha. 1. a0; - sa eva kalasaH khyAtaH ghaTastUnmAnameva cacarake 12. a0 / [kalalajodbhava-kalahAya kalasi strI. (kena jalena las-in) ghaDo, gAgara, Dula vagere. kalazi zabda dukho.. kalasI strI. (kena jalena vA GIp ) uparano zabda mo. - kalasI bRhatI drAkSetyAdiSvasyA vyavahAraH, alambitakarNazaSkulIkalasIkaM racayannivonnataH - naiSadhe 28 kalasodadhi puM. (kalasa iva udadhiH ) sAgara. kalasvara puM. (kalazcAsau svarazca ) khavyasta madhura svara. kalahaMsa puM. (kalapradhAno haMsaH) rAIsa pakSI -vadhUdukUlaM kalahaMsalakSaNam-kumA0, - kundAvadAtAH kalahaMsamAlAH pratIyire zrotrasukhairninAdaiH- bhaTTiH 2 18, nRpa, zreSTha, paramAtmA, te nAmano eka atijagatI chaMdano bheda. kalahaMsI strI. ( kalahaMsa + GIp ) rAIsI kalahaMsISu madAlasaM gatam - raghu0 kalaha puM. na. (kalaM kAmaM hantyatra han + Da) vivAha, vAgvivAha, sleza, DAsa, UghaDo, baDAI, yuddha na vivAde na kalahe na senAyAM na saGgare manu0 4 / 121; - alakSmIH kalahAdhArA na teSvAste kadAcanaviSNupu0 1 / 9 / 145 kalahakAra tri. ( kalahaM karoti kR + aN) abhiyo karanAra, jhaghaDo karanAra, laDAI karanAra, yuddha karanAra -hantuM kalahakAro'sau zabdakAraH papAta kham bhaTTiH / kalahanAzana puM. (kalahaM nAzayati naz + Nic+lyu) pUtikaraMjanuM vRkSa, kAMkacAnuM jhADa. kalahapriya tri. ( kalahaH priyo'sya) 4ne ubhiyo vivAha priya che te. (puM.) nAra6 bhuni.. kalahapriyA strI. ( kalahaH priyo yasyAH ) sArikA pakSizI -menA, uThiyo DaranArI strI- durmukhIH kapilAH kRSNAH krodhanAH kalahapriyAH- rAmA0 5 / 17 / 27 kalahAntaritA strI. (kalahAdantaritA) avasthAMtara pAmelI nAyikAno eka bheda, potAnA premI sAthe kalaha thavAnA kAraNe tenAthI viyukta, je kruddha paNa hoya ne sAthosAtha potAnA artha para jeha pe| DaratI hoya -cATukAramapi prANanAthaM doSAdapAsya yA / - pazcAttApamavApnoti kalahAntaritA tu sA / / sA0 da0 3 / 86. kalahAya ( nAmadhAtu Atma0 seT kalahaM karoti kalaha+kyaG-kalahAyate) useza 42vo, aDiyo rakho. Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kalA-kalApin] kalA strI. ( kalayati, kalate vA kal+ac+TAp) caMdramaMDajano soNamo bhAga -sA'laMkAratayA tvayA mama kathaM nendoH kalA dRzyate / pazyAmIndukalAM sphuTaM punaridaM laGkAratA nAsmi yat / / vakroktipaJcAzikA / bhAga, aMza, je paNano bheDa samayavibhAga, rAzinA trIzamA vibhAgano sAThamo aMza, bhaMDoja upara vyA4 - dhanavIthivIthimavatIrNavato nidhirambhasAmupacayAya kalA:- zizu0 9 / 324l - gIta-vAditrakuzalA nRtyeSu kuzalAstathA / upAyajJAH kalAjJAzca vaizike pariniSThatAH - rAmA0 1 / 9 / 8; hunara, strI24, nauDA, 42, saMgIta vagere yosaha lAkho zabdaratnamahodadhiH / catuHSaSTikalAvidyA IzvarIprItivarddhanam - gAyatrIkavacam, zarIramAM raDela sAta dhAtumAMnI kheDa dhAtu kaledano bheda. kalAkula na. ( kalayA mAtrayApi Akulayati) hAlAhala viSa, bhayaM42 2. kalAkeli tri. ( kaleva kelirasya) vilAsI, dusAnI DIDA DaranAra. (puM.) amaheva. kalAGkura puM. (kalasyAGkuro yatra ) sArasapakSI (kalAnAmaGkuro yatra) thorInuM zAstra janAvanAra putra-bhUsaheva, sa, asura . kalAGkurI strI. ( kalaGkura + GIS ) sArasa pakSInI strI bhati. kalAcikA strI. (kalAcI + phan+TAp) GozIthI bhAMDIne kAMDA sudhIno hAthano bhAga, pIkadAnI. kalAcI strI. (kalamacati gacchati ac + aN + GIp ) upa2no artha juo. kalAjAjI strI. (kalAyai jAyate jan+Da tathA satI AjAyate jan+Da gaurA0 GIp ) (kalauJjI) DAjuM kalATIna puM. (kalena aTanaM ATaH kalATaH tatra sAdhu kha) khaMjarITa nAme eka jAtanuM pakSI. kaloda puM. (kalAmaMzamAdatte A + dA+Da) sonI, sonAra. (puM. kalAmatti ad + Nvul ) kalAdakaH / kalAdhara puM. (kalAH dharati dhR + ac) yandra (tri.) cosaTha prakAranI kaLAono jANanAra. kalAnidhi puM. (kalA nidhIyante yatra ) yaMdra - yathA'sya madhye patito'pi rAhoH kalAnidhiH puNyacayaM dadAti / / -udbhaTa:, yU. 543 kalAnunAdin puM. (kalamanunadati anu + nad + Nini) labharo yaDalo, yAta, japaiyo, apiMsa pakSI. kalAntara puM. ( anyA kalA aMza:) vyA04, (na.) caMdranI jIjA - jyotsnAntarANIva kalAntarANi ku -kumAra0 1 / 25 - mAse zatasya yadi paJca kalAntaraM syAt -lIlA0 kalAnyAsa puM. (kalAnAM nyAsaH) taMtrazAstra prasiddha ziSyanA zarIrane vize eka prakArano nyAsa. kalApa puM. ( kalAM mAtrAmApnoti kalA + ap + aN) samUha, kriyAkalApairidameva yoginaH - bhAga0 4 / 24 / 62 / 4thyo, bhorapiccha saMdIptakalApAgrA viprakIrNAzca barhiNaH - rAmA0 5 / 52 / 13, ghareNuM muktAkalApasya ca nistalasya - kumA0 1 / 43; chorI, caMdra, jAza rAjavAnuM bhAyuM - tataH kalApAn sannahya khaDgo baddhvA ca dhanvinau - rAmA0 2 / 52 / 11; jAe, dhanuSa, ardha caMdrAkAra kheDa bhatanuM astra -khaDgAMzca dIptAn dIrghAzca kalApAMzca mahAdhanAn -mahA0 4 / 5 / 28, - devApiryo gamAsthAya te nAmanuM eka gAma kalApagrAmamAzritaH - bhAga0 9 / 12 / 6; bhotI vagerenI muktAkalApIkRtasindhuvAram-kumA0, (tri.) vidvAna, paMDita. tadvAhana kalApasya kalApaka puM. (kalApa + kan) uparano puM. kalApa zabda juo, eka prakAranuM vyAkaraNa nAmnA kAlApakaM tathA / / - bRhatkathAsAraH; adhunAsvalpatantratvAt kAtantrAkhyaM bhaviSyati, hAthIne gaLe bAMdhavAnuM baMdhana, eka kriyApada sAthe saMbaMdha gharAvanAra yAra zloko -kalApakaM caturbhizca paJcabhiH kulakaM smRtam - sA0 da0 6 / 247, (na kalApino mayUrA yasmin kAle so'pi kAla upacArAt kalApI tasmin kAle deyamRNam kalA pin+kuJ) The DAje mora kaLA kare che te kALe ApavA yogya RNa vagere. kalApadvIpa puM. (kalApo grAmo dvIpa ida bRhattvAt) te nAmanuM eka grAma. kalApavat tri. (kalApa + matup ) nI pAse Ae rAjavAnuM bhAthuM hoya che te. kalApazas avya. (kalApa + zas) samUr3e samUr3e. kalApin puM. (kalApo barho'syAsti ini) bhora kalApinAmuddhatanRtyahetau raghu0 6 / 9; - kalA-vilApikalApikadambakam zi0 6 | 31, dhvanihRSTakUjitakalAH kalApina:- zizu0, caMdra. - Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 zabdaratnamahodadhiH / [kalApinI - kalikArI kalApinI strI. (kalApazcandro'styasyAm ini GIp ) | kalAvikala puM. ( kalayA vikalaH) yaso pakSI. rAtri, nAgaramotha, mayUrI, caMdra. kalAvikalI strI. (kalayA jAtitvAt GIp ) yaDalI. kalApUrNa tri. (kalAbhiH pUrNaH ) yosaha lAkhothI pUrNa, sarva kalAvikI strI. ( kalena vikAyati striyAM GIp ) jhuMjhuMDI, prahAranI upAkhovANuM na cArjunaH kalApUrNaH mama bharadhI.. duryodhanasya vA - mahA0 4 / 37 / 13; (puM.) caMdra, DyUra. kalAbhRt puM. (kalAM bibharti bhR + kivap) caMdra, DyUra, (tri.) sarva prAranI duNAso dhAraNa DaranAra -kalA ca sA kAntimatI kalAbhRtaH - kumAra0 kalAmaka puM. sabhI DAMgara. kalAmbikA strI. (kalAH arthaH vikAyate prayujyate'syAm kalA + vi+kai+ka+TAp pRSo0 mum) RchAna. kalAya puM. ( kalAmayate ay + aN) bhatanuM dhAnya, augu -vikasatkalApakusumAsitadyute-zizu0, -kalAyo vartulaH proktaH satilazca hareNukaH kalAyo madhuraH svAduH pAke rUkSakazca vAtalaH / / bhAvapra0 kalAyaka puM. (kalAya svArthe kan ) uparano zabda dukho. kalAyakhaJja tri. (kalAye khaJjaH) zAsatAM yAsatAM bhe dhrUjatuM hoya te. kalAyana puM. (kalAnAmayanaM yatra) 2DI nRtya jharanAra naTa, talavAranI dhA2 52 nAcanAra. kalAyA strI. (kalA+ay+TAp) kheDa bhatanI durvA, gaMDadurvA vanaspati. kalAlApa puM. (kalamAlapati A + lap + aN) labharI, aspaSTa zabdanuM madhura uccAraNa karanAra. (kalasya vA AlApaH ) kalAvat tri. (kalAH amRtAdikAH santyatra matup masya vaH) lAvANuM, aMzavANuM. (puM.) caMdra, DyUra. kalAvatI strI. (kalAvat + GIp ) gohujanI govAlA, rAdhAnI mA, eka prakAranI taMtrazAstrokta dIkSA, - kUTasthA karuNA kAntA kUrmayAnA kalAvatI - brahmavaivarte - kAzIkhaNDe 29 / 47, te nAmanI kheDa vIeA, vizvAvasostu bRhatI tumburostu kalAvatI - zizu0 1 10 tasya TIkAyAm, te nAmanI kheDa svarganI vezyA, hubhiTAnI patnI - kAnyakubjazca deze drumilo nAma rAjaka: / kalAvatI tasya patnI vandhyA cApi pativratA / / -brahmavaivarte 20 / 12. kalAvika puM. ( kalena vikAyati A+vi+kai+ka) DUDI, bharagho kalAhaka puM. (kalamAhanti A + n + kvip saMjJAyAM kan) DAusa nAmanuM vAtri. kali puM. (kala zabdAdau + in) yAra yugamAMnI yotho yuga (A yuganuM AyuSya 432000 mAnavavarSa che ane IsvI. pUrva 3102 varSanA 13 phebruArInA divasathI tenI zarUAta thaI hatI.) kaLIyuga, ityeva mukto devena brahmaNA kalikhyayaH / dInAn dRSTvA ca zakrAdIn bibhItakavanaM yayau / / vAmane 27. a0 jAnu Au, ubhiyo, useza, sArdha, zUravIra, dugArabhAM kheDanA khaMDavAno pAso (strI.) IsanI jI. kalika pu. ( kala +Than) kheDa bhatano jagato, DauMya pakSI.. - kalikA strI. (kalireva svArthe kan ) IsanI jI, cUtAnAM ciranirgatA'pi kalikA na svaM rajaH za0 6, - mugdhAmajAtarajasaM kalikAmakAle / vyarthaM kadarthayasi kiM navamAlikAyAH / / -sA0 da0 3 | 168, vIzAno bhUja lAga, kalA zabda dukho, te nAmano kheDa chaMha, prathamamaparacaraNasamutthaM zrayati sa yadi lakSma itaraditaragaditamapi yadi ca tUryam, caraNayugalakamavikRtamaparamiti kalikA sA / / vRttaratnA0 4. a0, pahanI paraMparAvANI kheDa rathanA. kalikApUrva na. ( kalikayA aMzena janyamapUrvam) paramApUrvano janaka aMgajanya apUrvano bheda, vaidika kriyAnA aMzathI utpanna thanAruM apUrva. kalikAra pu. ( kaliM kalahaM karoti + kR + aN kalikAM Rcchati R + aN vA) pInA bhAthAvANuM kheDa bhatanuM pakSI, pUti:24, viSayAMgalI, nAraha RSi. (tri.) kajiyo ka2nA2, kaline pAmanAra. kalikAraka puM. (kaliM kArayati kR + Nic + Nvul ) nAradRbhuni - kalahaM kArayatIti nAradaH / pUti 204 nAmanI vanaspati. (tri.) uvezaara, uThiyo 42nAra. kalikArI strI. ( kalikAra + GIp ) 4sapIpara, viSayAMgalI vanaspati. Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaliGga-kalUtara shbdrtnmhoddhiH| 545 kaliGga puM. (ke mUrdhni liGgamasya) utti nAmanu | kalimAlya puM. (kalInAM kalikAnAM mAlyaM yatra) pUti 56, anu, A3, pI52nu, vRkSa, pUrti:24 - in.51 424 nAmanu vRkSa... nAmanu, vRkSa, te nAmanI meM. kSatriya, zirISa, pIpaNA, | kaliyuga puM. (kalirUpo yugaH) isiyu, yA2 yugamana (na.) 4241. (pu.) te. nAmano me. he / yotho yu - anye kaliyuge dharmAstretAyAM dvApare utkalAdarzitapathaH kaliGgAbhimukho yayau-raghu0 4 / 38, / pare / anye kaliyuge nRNAM yugahAsAnurUpataH / / - - jagannAthAta samArabhya kRSNAtArAntagaH priye / / manu0 185, ma yuga 432000ii. cha. sAno kaliGgadezaH saMproktovAmamArgaparAyaNaH / / . nAma.no. AraMbha IsvI. pU. 3102 varSanI phebruArInI 13mI 20%1. -aGgo baGgaH kaliGgazca puNDraH sudmazca te sutAH / tA. thI. thayo. Dato. teSAM dezAH samAkhyAtAH svanAmaprathitA bhuvi / - | kaliyugAdyA strI. bhAgha malinAnI. pUnama, pUmA - mahA0 1 / 104 / 49 / mAdhasya pUrNimAyAM tu ghoraM kaliyugaM smRtam-bAhyoktiH / kaliGgaka puM. (kaliGga+kan) (24vRkSa- 4, 66245. | kalila tri. (kal+ilac) mana, mizra, duHNe. pesAya kaliGgA strI. (kaM sukhaM liGgaM yasyAH) nasotara, te, hu2virAma, hurmedha yadA-te mohakalilaM ____350. buddhirvyatitariSyati bhaga0 2 / 52; -na yat punaH kaliGgAdyaguTikA strI. (kaM sukhaM liDgaM yasyAH) 246tte karmasu sajjate mano rajastamobhyAM kalilaM tato'nyathA / kaheluM eka prakAranuM auSadha-davA. -bhAga0 6 / 2 / 46, -vizasi hRdayaklezakalitamkaliJja puM. (kaM vAtaM laJjati rodhanena laji bhartsane aN) bhartR. 3 / 34 ____AE31, 2215. kalivRkSa puM. (kalevRkSaH) pArnu u. kalita tri. (kal+karmaNi kta) 1.., prApta. 428, kalihArI strI. (kaliM harati ha+aN gaurA0 DIp) vizikha iva kalitakarNaH pravizati hRdaM na niHsarati viSalAMgalI nAme eka jAtanI vanaspati. - AryAsa0 355; - kalitalalitavanamAla: halaM kalI strI. (kali+GIp) dUsanI 3jI, masyUTita. puSpa. kalayate - ta0; kutUhalAkalitahRdayA-kA0 49, mehera, kalluka puM. me tanu vAya, tri, OMix. saMdhyA 43sa, resa, aDa 428, 4sa, viyAre, kallukA strI. tArA, 683-0. huAna, bAuiyu. baMdhAyera (na. kala bhAve kta) zAna, sAma, mehana, kaluSa puM. (kasya jalasya luSo ghAtakaH) pAul, maliSa. Da, thana, viyAra, baMdhana. (na. kasya sukhasya luSo ghAtakaH) 55, pAta - kalitaru puM. (kalerAzrayastaruH) 4330d 03, (kalidrumaH) kalinda puM. (kaliM dadAti dyati vA khac bhum) te. ajJAna kaluSaM jIvaM jJAnAbhyAsAd vinirmalam / nAmanI meM parvata, sUrya, 31, 3, -kalinda kRtvA snAnaM svayaM nazyejjalaM katakareNuvat / / - girinandinI taTasuradrumAlambinI-rasagaGgA0 zaGkarAcAryakRtAtmabodhe-5; (tri. kal+uSac) asva27, kalindakanyA strI. (kalindasya kanyA) yamunA nahI, bhedyu, duSTa, ghAtI, nihita, asamartha, pApI . manA -kalindakanyA matharAM gatA'pi gaGgormi vItadoSakaluSaH sa ced bhavAn eka eva bhagavan ! saMsaktajaleva bhAti-raghu0 6 / 48; -kalindajAnIra0 namo'stu te / / - hemacandrakRtAyoga-vyadvAtriM0 / - bhAmi0 2 / 120 / bhAvAvabodhakaluSAM dayiteva rAtrau-raghu0 5 / 64 kalindagirijA srI. (kalindagiri+jan+Damu+TAp) kaluSayoni tri. (kluSA yoniryasya) lenI 6tpatti yamunA nahI -kalindasya nandinI / azuddha ane asvaccha che te, azuddha utpattivALuM. - kalipriya puM. (kaliH priyaH yasya) nA2muni. - varNApetamavijJAtaM naraM kaluSayonijam-manu0 157 kalipriyasya priyaziSyavargaH -raghu0 (tri.) yo | kaluSita tri. (kaluSa+itac) bhedu, 429, huSTa, dU2. jene priya hoya che. kaluSin tri. (kaluSa+ini) uii, bhej, apavitra. kalamAraka puM. (kalInAM kalikAnAM mAlA'tra lasya 2: kaluSI strI. (kaluSa+GIp) meMsa. vA kap saMjJAyAM kan vA) pUti:304 nAmarnu vRkSa - | kalUtara puM. te nAmano meM deza. (tri. tatra bhavAdau aN) kalimAlakaH / kalUtara dezamAM rahenAra. Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 546 shbdrtnmhoddhiH| [kalevara-kalpataru kalevara na. (kale zukre varaM zreSTham tadutpanne'pi zuci) | kalpa puM. (kalpate samartho bhavati svakriyAyai zarI2 -yaM yaM bhAvaM smaran dehI tyajante ca kalevaram- viruddhalakSaNayA asamartho bhavati vA atra-kalpa sAmarthya bhaga0 86 viruddhalakSaNayA asAmarthya vA AdhAre ghaJ, kalyayati kalottAra tri. (kalaH uttAraH uttAlo vA yasya) tiikss| sRSTiM vinAzaM'vAtra klRp+Nic ac vA) hAnI zavANu, tIkSaA nAvANu, -kalottAla: / rAtrirUpa ane jagatanuM ceSTA rahitapaNuM karanAra pralaya, kalka puM. na. (kala: uttAla: yasya kala+ka tasya netvam) athavA brahmAnA divasarUpa kALa ane jagatanI ceSTAno ghI, tela vagereno eka prakArano pAkasaMskAra - saMpa6 me -kalpAn kalpavikalpAMzca gaurasarSapakalkena sAjyenotsAditasya ca-yAjJa0 11277; caturyugavikalpitAn / kalpAntasya svarUpaM ca yugadharmAMzca hama -tapo na kalko'dhyayanaM na kalkaH svAbhAviko kRtsnazaH / / sya, visya, vidhAna, vidhi, 42.35 vedavidhirna kalkaH / prasahya vittAharaNaM na kalkaH AyAaMtha. -kalpavit kalpayAmAsa vanyAmevAsya tAnyeva bhAvopahatAni kalkaH / / mahA0 1 / 1 / 271 saMvidhAm-raghu0 194; 604, 55vRkSa, hama, gur3a, u, AuviSTa, 5.5, aya, mela - avAja, nIrogIpaNuM, veza, zrAddhakalpAtmaka yajurvedano vidhUtakalko'tha harerudastAt / prayAti cakraM nRpa ! pariziSTa bhAga -paJca kalpA bhavanti-nakSatrakalpo zaizumAram / / - bhAga0 2 / 2 / 24, 2un, Anano vaitAnaH saMhitAvidhirAGgirasaH zAntikalpazcAtharvaNaH iti bheda. 2200 vovATeto. pahA -tAM lodhrakalkena / (tri. kalpa+Nic+ac) yogya, sara, tulya, hatAGgatailAm - ku0 7 / 9, dravyamAnaM zilApiSTaM lagabhaga barAbara, vyAkaraNano pratyaya-vizeSa, te zuSkaM vA jalamizritam / tadeva sUribhiH pUrvaiH kalka syAdyata ane tyAdhaMta pratyayonI sAthe kAMIka UNA ityabhidhIyate / / 8. (tri. kal+ka) 55zaya, arthabhava52rAya cha - Thebha. - vidvatkalpa:-kumArakalpaM 5.pI. suSuve kumAram-raghu0 5 / 36, -prabhAtakalpA zazineva kalkana (kalka zAThyaM karoti Nic bhAve lyuTa) zarvarI-raghu0 312, dAmoziyAra, gaDana. zaThatAyukta AcaraNa, daMbha DhoMgIpaNuM karavuM. kalpaka tri. (kalpayati racayati Aropayati vA kalkaphala puM. (kalkasya bibhItakasya phalamiva phalamasya) kRpa+Nic+Nvul) 2yanAra, syanA 4282, bhArI5.7, anya tA. (kalpayati kSaurakarmAdinA kezAdika ___umana, vRkSa. kalki puM. (kalko'styasya hAryyatayA in) vizuno racayati) puM. ma., jyU2. (puM. kalpa svArtha kan) kalpa 206 mo. 6zamA avatAra, thavAno cha . sambhalagrAma kalpakAra puM. (kalpaM kalpasUtraM karoti+kR+Nvul) mukhyasya brAhmaNasya mahAtmanaH / bhavane viSNuyazasaH '485-sUtra' manAvanA2, 'bhAva.sAyana' vagere kalkiH prAdurbhaviSyati / / , mlecchanivahanidhane kalayasi AyA thAnA banAvanAra, vAha. bha. (tri. kalpaM karavAlam / kezava ! dhRtakalkizarIra ! jaya vezaM karoti kalpa+kR+ aNa) veza 42nAra, vAMga jagadIza ! hare ! - gIta0 110. dhAraNa karanAra. kalkin tri. (kalko'styasya kalka+ini) umalj,, kalpakAraka puM. (puM. kalpakAra) za06 mI.. 4yasavANu, bhesavANu, dusayArI, hamI. (puM. kalkaH kalpakSaya puM. (kalpasya sRSTeH racanAvizeSasya kSayo yatra) pApaM nAzyatayA'styasya ini) seii. sava2, vino sRSTino kSaya, pralaya - purA kalpakSaye vRtte jAtaM 6zamo. ya2. savatA24 4 thanAra cha. -mastyaH jalamayaM jagat-bRhatkathA 2 / 10 / / kUrmo varAhazca narasiMho'tha vAmanaH / rAmo rAmazca kalpataru (kalpazcAsau taruzca) 627Anu35. 35 henA2, rAmazca buddhaH kalkI ca te daza / / - purANe / kalpavRkSa, smRtibaMdhanano eka bheda, "zArIrika sUtra kalkipurANa na. (kalkinaH purANam) te. nAma, me. (a.hAsUtra.)nA bhASyanI. TI. bhAmatI' tenA upapurANa. vyAkhyAnarUpa graMtha. Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kalpadru-kalpaSa shbdrtnmhoddhiH| 547 kalpadru puM. (kalpazcAsau druzca) yavRkSa., dilchata. iNa | kalpavRkSa puM. (kalpazcAsau vRkSazca) kalpataru za6 ApanAra vRkSa -kalpadru-cintAmaNiSu spRhAtiH mA. namaste kalpavRkSAya cintitAnapradAya ca / ratnAkaraJca0 kalpadrumaH / -nAbaddhaM kalpadrumatAM vihAya vizvaMbharAya devAya namaste vizvamUrtaye / / - dAnasAgare jAtaM tamAtmanyasipatravRkSam-raghu0 14 / 48; - kalpasUtra na. (kalpasya vaidikakarmAnuSThAnasya pratipAdakaM sakalArthisArtha-kalpadrumaH paJca0 1 sUtram) mAdAyana' 'mAstama' ko banAvasa. kalpana na. (kalap+ lyuTa) cha, tuj, tara.. vaidika karmanA anuSThAnanuM pratipAdana karanAra sUtragraMtha. (na. klRp+Nic+lyuTa) 2yanA, vidhAna, 25, | kalpAnta puM. (kalpasya anto yatra) pralaya - nizcaya, 12501, 15, zilpa vagaire jiyAna 42. kalpAntakrUrakeli: RtukradanakaraH kRndakarpUrakrAntiHkalpanA strI. (klRp+Nic+bhAve+yuc) 2yanA, vidhAna, / udbhaTaH, -upavAsaratAzcaiva jale kalpAntavAsinaH / - rAmA0 3 / 10 / 4 viyA2, (kalpanAyA apoDhaH), ya.34 bhATe thAne. kalpAntasthAyin tri. (kalpAnte tiSThati) praya51. taiyAra karavo, naiyAyika mate vyatirekavyApti jJAnane sudhI rahenAra. AdhIna eka anumAna, mImAMsaka ane vedAntimate kalpita tri. (klapa+Nic+kta) rathita, sele - athapattirUpa pramANa, tarka, bhUSaNa, aTakaLa, vedAnta brahmAditRNaparyantaM mAyayA kalpitaM jagat / - siddhAMtamAM prapaMcano brahmamAM kalpanArUpa Aropa karavo, mahAnirvANoktAtmajJAnakalpe, bhAnumAna 42, siddha bhAva, sthi2 42 - anekapitRRNAM tu pitRto kareluM, Aropita kareluM, vyaMjita, kRtrima saMjJAthI kahela bhAgakalpanA-yAjJa0 2 / 120 - adhiSThAnAvazeSo hi kalpitavastunaH-sUtasaM0 / kalpanAkAla tri. (kalpanAyAH kAla iva kAlo yasya) (6) yuddha mATe athavA besavA mATe taiyAra karelo asthira, tatkALa nAza pAmanAra, asthira harakoI hAtha.. padArtha, athavA saMkalpa-vikalpanI peThe ekadama jaldI | | kalpitArdha tri. (kalpito'rtho yasya) ne a pavAno nAza pAme tevuM. vicAra karyo che te. kalpanI strI. (kRp chedane karaNe lyuT+GIp) ta2 | kalpin tri. (kalpayati kRpa+Nic+Nini) 2yanAra, kAtaravAnuM sAdhana. lpanA 42 / 2, veSa. 12 // 2, (puM.) 31.ma., nApita. kalpapAdapa puM. (kalpazcAsau pAdapazca) suvRkSaH, -mRSA kalpya tri. (kRp+Nic+yat) 2thavA yogya, pn| na cakre'lpitakalpapAdapaH-naiSadha0 1 / 15; mahAna 2vA yogya, sAyaravA yogya - kaaloptarIke ApavAnuM sonAnuM vRkSAkAra koI dravya - pannAtithikalpyabhAgam-raghu0 / / kalpadrumaH - kalpadrumo'dya phalito lebhe cintAmaNirmayA- kalman na. (karman rasya la:) , ma, yA, iti. saMgrahaH / 2. kalpapAla puM. (kalpaM surAvidhAnakalpaM pAlayati) madha. kalmali puM. (kalayati apagamayati malam pRSo0) te4, pra.za. vecavAno dhaMdho karI gujarAna calAvanAra, zauDika, kalmalIka na. (kalayati apagamayati malam pRSo0) dA. jvalaMta teja kalpalatA strI. (kRp+Nic, karmaNi ac+latA) vius kalmaSa tri. (karma-zubhakarma syati so+ka SatvaM rasya la:) vato, richata 30 // 5 // satA -nAnAphalaiH phalati bhalina -na hi kaJcena pazyAmo rAghavasyAguNaM vayam / kalpalateva bhUmiH bhartR0 2 / 46; mAhAna. tarI3 durlabho hyasya nirayaH zazAGkasyeva kalmaSam / / - ApavAmAM AvatI eka suvarNanI banAvelI latA, - rAmA0 2 / 36 / 27, thano cheuTa, bheDaM, pApI - kalpalatikA / vyapetakalmaSo nityaM brahmaloke mahIyate-manu0 / (na.) kalpalatAdAna na. (kalpalatAyAH dAnam) te. nAmarnu 55, bhelA, -sa hi gaganavihArI klmmssdhvNskaariieka mahAdAna. hito0 1 / 29. (puM.) te. nAmarnu ma. na.2.7, yotiSakalpavarSa puM. te nAmanI meM. yA65. zAstra prasiddha eka mahino. Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 shbdrtnmhoddhiH| [kalmASa-kalyANavAcana kalmASa tri. (kala+ma+ac) 52yitru, | kalyA strI. (kalya+TAp) .strI, 3, madha, AvayitrAvANu, ghogAsane vAj. (puM. zubhavI , 723, aminahana, zubha samAyA2. kalayati kala+kvip kal, mASayati hinasti kalyANa na. (kalye prAMtaH aNyate zabdyate aN+ghaJ) anyavarNam svabhAsA ac) 2yitro val, stuo. tyA -kalyANaM vaH kriyAsu kisalayarucayaste karA raMga, bhUkharo raMga, rAkSasa, sugaMdhI DAMgara, eka jAtano bhAskarasya-sUryazatakam: bhagada -tvameva kalyANi ! magni, . tano sA5 - nIlAnIlau tathA nAgau tayostRtIyA-raghu0 6|29sonu, suvA, suva-saupya. kalmASa-zabalau tathA -mahA0 1135 / 7 / / sthAnabhraMzaM na cApnoti divi yA yadi vA bhuvi / kalmASakaNTha puM. (kalmASaH kaNTho yasya) mahAvi, sarvakalyANasaMyukto dIrghakAlazcajIvati / / - viSNupu0 zaM2. 1 / 12 / 102. (tri.) bhaMgavANu, pratyAyusta, zubha6, kalmASapAda puM. (kalmASau pAdau yasya) sUryavaMzama pahA bhadra -kalyANaM kurute janasya bhagavAMzcandrArdhacUDAmaNi: thayela sudAsa rAjAno te nAmano putra, RtuparNa rAjAno * hito0 1 / 185; tad rakSa kalyANaparamparANAM pautra -kalmASapAda ityevaM loke rAjA babhUva ha / bhoktAramUrjasvalamAtmadeham-raghu0 2 / 50; sujI - ikSvAkuvaMzajaH pArtha ! tejasA sadRzo bhuvi / / - kalyANAnAM tvamasi mahasAM bhAjanaM vizvamUrte-mAlatImA0 mahA0 11771 / 1185, zubhayukta, saMtoSI. (puM. kalya+aN+ghaJ kalmASI strI. (kalmASa+GIp) yamunA nahI, yitra- rALanuM jhADa. kAbara-citrA varNavALI koI strI. gaMgA-yamunAnA kalyANaka pu. (kalyANa iva kAyati kai+ka) vanaspati saMgama upara bhRguRSinA Azrama pAsethI nIkaLatI | pittapApaDo, (je. da.) tIrthakaronI cyavana, janma, yamunA nadIne kalyANI kahe che. dIkSA, kaivalya ane nivaNi e pAMca viziSTa ghaTanAo. kalyaM na. (kalayati ceSTAmatra yak vA kalyate kal | kalyANakaguDa puM. (kalyANakayuktaH guDaH) vaidya zAstrI gatau karmaNi yat, kalAsu sAdhu yat) 52Dhayu, vidhithI pIparImUla, jIruM vagere auSadhothI meLavela savAranA pahora, gaI kAlano divasa, AvatI kAla ane pakAvela goLa. -idaM yaH kalya utthAya prAJjali: zraddhayA'nvitaH kalyANakadhRta na. 'suzrutama tAvyA pramANe auSadha zRNuyAcchrAvayenmayo mucyate karmabandhanaiH / / bhAga0 35. banAve, pI. 4 / 24 / 78, madha. (tri.) nIzA , sa%8deg4, samartha kalyANakalavaNa na. vaidha vipithI. auSadha. 43 yu'ta. 6dhokI, taiyAra thayo, paDhAvej, mavej, j, nAvej, bhA. bobaDe-yAvadeva bhavet kalya tAvat zreyaH samAcaret- kalyANakRt tri. (kalyANaM zubhaM zAstravihitaM karoti mahA bhA0 sa0 76 adhyAyaH; taiyAra, tat52 . kR+kvip) zAstrota. 12nA2, 42 khyA kathayasya kathAmetAM kalyAH sma zravaNe tava / / - | 2nAra -nahi kalyANakRt kazcit durgati tAta ! mahA0 1.3 gacchati-bhaga0 6140 kalyajagdhi strI. (kalye prAtaH jagdhiH) savArana mona, kalyANacAra tri. (kalyANaMH cAro yasya) akhyA mArga nastI, prAtaHNe. jAvA yogya 54Artha. mAyaratuM, bhAgyazajI. kalyatA strI. (kalyasya bhAvaH tal-tva) taMdurastI, kalyANabIja puM. (kalyANaM bIjaM yasya) me. ta nI00056i, Arogya -kalyatvam / dhAnya, bhasU2. kalyapAla puM. (kalyaM pAlayati pAla+aN) 3 vayanA2. / kalyANayoga puM. (kalyANanAmakaH yogaH) jyotiSains. zAstramAM eka prakArano yAtrAnA aMgamAM rahelo yoga. kalyavarta puM. (kalye prAtaH vRtyate vRt+Nic+ac) | kalyANavat tri. (kalyANa+astyarthe matup masya vaH) prAta:5garnu, bho.4., nAstA, kSudra, tu27 vastu, -nanu tyAyavANu, bhaMgayuta. kalyavartametat - mRccha02; -strIkalpavartasya kAraNena- | kalyANavAcana na. (kalyANa+vaca+Ni maccha0 4, -sa idAnImarthakalyavartasya kAraNAdida- zAstravita 42va yogya umA dvArA makAryaMkaroti - mRcchA0 9 kahevAtuM kalyANayukta maMtronuM bolavuM, svastivAMcana. Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kalyANikA-kavara] shbdrtnmhoddhiH| 549 kalyANikA strI. (kalyANaM saMjJAyAM kan ata itvam) | bhavavyAlAvalIDhAtmanaH-gaGgAla0 50, - vipulapulinAH bhAsI.ladhAtu. - kallolinyaH / kalyANin tri. (kalyANa+astyarthe ini) syAvA, kalhaNa puM. 'tI ' thano sdl. kalyANakAraka, maMgaLayukta, saubhAgyazALI, kav (bhvA0 A0 sa0 seTa-kavate, kavita) quuuj, AnaMdadAyaka. vya 72j, yAtaraj, alaj, stuti 42vI. kalyANinI strI. (kalyANin+GIp) ME nAmanI. kavaka puM. (ku+ac+ saMjJAyAM kan) sa, jiyo. vanaspati, balA nAmanI auSadhi. (1) comAsAmAM UgatI chatrAkAra kAgaDAnI TopI kalyANI strI. (kalyANa+DIpa) ||y. -upasthiteyaM - (bhU2903 vanaspati - devatArthaM haviH zigru lohitAn kalyANI nAmni kIrtita eva yat-raghu0 / / 187, vrazcanAMstathA / anupAkRtamAMsAni viDjAni kavakAni mulyA 42vAvANI -damayantyapi kalyANI prAsAdasthA ca / / . yAjJa0 1171 / hyupekSata / - mahA0 3174 15 rANa, zani, 6. kavaca puM. (kaM dehaM vAtaM vA vaJcati ka+vaJc+ac kalyANyAdi puM. sinIya vyA 295 prasiddha i. 106 vA) jasta2 -zarAzca divyA nabhasaH kavacaM ca papAta samUDa -sa ca gaNaH yathA- kalyANI, subhagA, durbhagA, ha / / - viSNupu0 1 / 13 / 40, Dhosa, mi, vanaspati. bandhakI, anudRSTi, anusRSTi, jagatI, valI, vadI pItapApaDo, taja, bhojapatranuM jhADa, lAMbI pIparanuM jyeSThA, kaniSThA, madhyamA, parastrI0 Dhakpratyaye 53, tNtr||strm maMtra sAdhanAna -mantreNa mriyate naDAdezavAn - yathA kAlyANineyaH / yogI rakSyate kavacairyataH / tantra0 kalyApAla puM. (kalyAM surAM pAlayati pAla+aNa) | kavacapatra paM. (kavacaM tallekhanasAdhanaM patramiva valkalaM 683 vayanAra. (puM kalyANa+pA+Nic+Nvul) - yasya) bhopatranu kAu -bhUrje vilikhitaM caitat kalyApAlakaH / (kavacapatraM) svarNasthaM dhArayedyadi / / kalyuSa na. bhA. kavacahara puM. (kavacaM harati yena vayasA ha+ac) jantara kall (bhvA0 AtmA0 a0 seTa) 206 42vI, aspaSTa dhA25. zaza: tavI. bharavAjo kumAra -kavacaharaH bolavuM, kharAba zabda karavo, mUMgA baherA thavuM - kumAraH -pA.) 3 / 2 / 10, 752 (siddhA0 ko0) vallate / kavacin tri. (kavaca+ini) antara ghaa25|| 43khaM kalla tri. (kall+ac) , AicemalnI. zAnti 2Dita. kavaTI strI. (kauti zabdAyate ku+aTan+GIp) bhAu, kallatA strI. (kallasya bhAvaH tal-tva) svara- mehana, 26. sva2 laal, DerA5j, parAza. kallatvam / kavatI strI. (kazabdaH astyasyAH matup-striyAM GIp) kalli avya. sAvatA. sud.. bhai ":" mevo za6 sAve. che mevI yA. kallola puM. (kalla+olac) bhoTo ta, moTuM mohu~ / kavayi srI. (kAt jalAt vayate gacchati vay+in) -kAlindIjalakallolakolAhalakutUhalI - udbhaTaH, tana, bhAj. (strI. ka+vaya+in+GIp) mAnaMha, bhaMga, AyaH kallolalolama-bharta0 382. _kavayI / - kallolamAlAkulam - bhAmi0 1159, 4.. (tri.) | kavara puM. (kauti ku zabde-aran) 183, adhyA57, AjayitrI 2 -dRSTvaiva nirjitakalApabharAmadhastAd kallolita tri. (kallolAH saMjAtA asya kallola+ vyAkIrNamAlyakavarAM kabarI taruNyAH - zizu0 5 / 19. itac) bhora taraMgovANu thaye.da. (puM.) (kaM jalaM vRNoti vR+ac) , bhADapATuM. kallolin (kallolo'styatra ini) bhauTA taraMgovAj tri. ke mUrdhni varam varaNIyam) zano. mI.12. - (puM.) ta. nAmano meM deza. valguspandanastanakalazakavarAM bhArarazanAM devIm -bhAga0 kallolinI strI. (kallola+ini+GIpa) nI - 5 / 2 / 7, yi, 48, saMbaMdha mesa, mizra svarlokakallolini ! tvaM pApaM tirayAdhunA mama | thayeda.. vairI, zatru. Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 kavaraka puM. ( kavaraM kirati kSipati kR+Da) jaMhIvAna, uhI. (strI.) kavarakI, - kArAvAsaduHkhena kezAdipAripATyarAhityAt tathAtvam / kava (ba) rI strI. ( kavara + GIp ) dezano saMjoDI, -ghaTaya jaghane kAJcImaJca srajA kabarIbharam gIta - 12, thoTavAnI laTa, -amarI kabarIbhAramramarImukharIkRtA - kuvalayAnande, gupatra jarI - gopImarturvirahavidhurA kAttidindIvarAkSI / unmatteva skhalitakabarI niHzvasantI vizAlam - padAGkadUte 1. / kavarga puM. (kaghaTito vargaH ) hasthAnathI pechA thayela , Ja, ga, gha, Ga, je. pAya varzanI samUha. kavargIya tri. ( kavarge bhavaH) '4' vargamAM thanAra, '5' vargamAM rahelA varzI. zabdaratnamahodadhiH / kavala puM. (kena jalena valate valU calane ac ) grAsa, oNiyo - AsvAdavadbhiH kavalaistRNAnAm - raghu0 25, kavalacchedeSu sampAditAH uttara0 3 | 16, kheDa jAtanuM mAchaluM, vaighakazAstramAM kahelI roganA nAza mATenI koI dravyanI amuka kriyA. kavalagraha puM. ( kavalasya grahaH) Dojiyo devo te. kavalaprastha puM. ( kavalasya prasthaH) DogiyAnA bheTalA parimANano eka bheda. kavalikA strI. (kavala iva svArthe kan ) zubhA vagere upara bAMdhavAmAM AvatI poTIsa. kavalita tri. (kavalaM karoti kavala + Nic + karmaNi kta) bheno Dojiyo Daresa che te zazvat kavalitA-nekajIvamkathAsaritsAgaraH, mRtyunA kavalitaH subhA0 / jAdhenuM, lakSaNa resuM vyApta. kavaS tri. (kauti ku-zabde vA. aSac) chidravANuM bAraNuM vagere. kavaSa tri. ( ku + asun vede Satvam) uparano artha dukha. kavas puM. (ku+as) akhtara, kheDa bhatano DAMTo. kavATa na. ( ku+bhAve ap kavaM zabdaM aTati kaM vAtaM vati vaT veSTane vA aN) ubhAu, jArazuM -mokSadvArakavATapATanakarI kAzIpurAdhIzvarI - annapUrNAsto0; asaMyata-kavATAni sarvazaH- rAmA0 2 / 71 / 37 / kavATana tri. ( kavATaM hanti zaktyA) jArazuM toDI zakanA2 cora vagere. [kavaraka - kavijyeSTha kavATavakra naM. ( kavATaM vakraM yasmAt) kheDa bhatanuM vRkSa. kavATI strI. ( kavATa alpArthe GIp ) nAnuM ubhAu, nAnuM jAra kavAra na. ( kaM jalaM vRNoti Azrayatvena aN) bhaja, padma kavAri tri. ( kutsito'riH koH kavAdezaH ) jarAja zatru. kavAsakha tri. ( kutsitasya sakhA+Tac) rAja sahAya, kutsita purUSanI sahAya. kavi puM. (kav varNane gatau kuzabde vA in) sarvajJa, brahma -kavirmaniSI paribhUH svayambhUH Izo0, kavInAmuzanAH kaviH - bhaga0 10, bArAvA sAya, stuti 42vA yogya, vAlmIhi bhuni - eko'bhUnnalinAt tatastu pulinAt valmIkatazcAparaH / ta eva prathitAH kavIndraguravastebhyo namaskurmahe / / udbhaTaH / avitA janAvanAra -mandaH kaviyaza: prepsuH (prArthI) - raghu0 1 3, bhRguRSino putra, kheDa RSi, zuddhAyArya brahmaNo hRdayaM bhittvA niHsRto bhagavAn bhRguH / bhRgoH putraH kavirvidvAn zukraH kavisuto grahaH // mahA0 1/66 / 42; sUrya, hevano bhoTo lAI, thora yoddho, cAkSuSa manuthI vairAja prajApatinI kanyAmAM utpanna thayesa putra, dhuvara pakSI, khAUanuM ADa. (tri. kav+in) bhedhAvI, aMtadRza, jJAtA, stuti DaranAra, sarvajJa, buddhimAna - adhyApayAmAsa pitRRn zizurAGgirasaH kaviH - manu0 2 / 151, (strI. ku+ac i) lagAma. kavika puM. (kavi + svArthe kan ) sagAma. kavikalpadruma puM jopadeva paMDite ratheso te nAmano pANinIya dhAtupAThagraMtha, e ja rIte e nAmano 'siddhahemazabdAnuzAsana'nA dhAtupAThano saMgraha- harSakulaNie saM. 1577 mAM padyabaddha racyo che. kavikalpalatA strI. DAvya rathanAnI zikSAno hevezvara kavie racelo eka graMtha. - kavikA strI. (kavi svArthe kan +TAp) lagAma, bheDa bhatanuM bhAchasuM, viDA puSpa kavikA madhurA snigdhA kaphaghnA rucikAriNI / kvacit pittakarI vAtanAzinI vahnivarddhinI - bhAvapra0 kavijyeSTha puM. (kaviSu jyeSThaH) vAsmIti bhuni, sAhi avi. Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kavitara--kazakRtsna] kavitara tri. (kavi+tarap) mahAna vi. kavitama tri. ( kavi + tamap) uparano artha dukho kavitA strI. (kavervarNayiturbhAvaH tal) avinuM arbha, avitA, - sukavitA yadyasti rAjyena kim- bhartR0 2 / 210 - vipaj - keSAM naiSA bhavati kavitAkAminI kautukAyaprasannarA0; - kavitA vanitA vApi AyAtA sukhadAyinI udbhaTaH / kavitAvedin tri. (kavitAM vetti) vi. anfara 7. (andruta: a) *slai sl, slausi, DAvyavidyA -kavitvaM durlabhaM loke zaktistatra sudurlabhA zabdaratnamahodadhiH / sA0 da0 / kavittha puM. (kapayastiSThantyatra tatphalapriyatvAt sthA+ka pRSo0 pasya vaH) DohAnuM u. kaviputra puM. ( kaveH bhRgusutasya putraH ) bhArgava, zuDAyArya, haityaguru. kaviya na. (kaM sukhaM ajati aj ka vIbhAvaH svArthe chaH ) sagAma. kavirahasya na. te nAmano udAyudhanI janAvelo grantha kavirAja puM. ( kavInAM rAjA kaviH rAjeva vA Tac) avizreSTha, avibhAM uttama, avi te 4 rAma, zrIvizvanAthakavirAjakRtipraNItaM sAhityadarpaNamamuM sthagitaprameyam -sA0 da0 kavirAmAyaNa puM. (kavinA kavitvena rAmaH ayanaM yasya Natvam) vAlmI bhuni.. kavila puM. (kavR varNe ilac) bhAM4ro varNa, piMgala ag[ (tri. ku-kav varNane ilac ) stuti 42nAra, zabda ka2nA2, mAMjarA varNavALuM, pIMgaLA varNavALuM, pIMgamuM. kavilAsikA strI. kheDa bhatanI vI.zA. kavivAlmIki puM vAlmIdi muni bhAge 'rAmAyA mahAkAvyanI' racanA karI che. kavivedin tri. (kaviM kavitvaM vetti vid + Nini) DAvya bhAnAra, avi. kaviyaM na. ( kavi svArthe cha) (strI. kavi vA GIS) kavI lagAma kavIyat tri. (kavirivAcarati kavi stotAraM vA icchati nAma0 zatR) avinA Thevu, potAnI stuti ravA harachanAra kavIyas tri. (atizayena kaviH Iyasu) mahAna avi. 551 kavIyasI strI. (kavIyas + GIp ) I mahAn strI vi. kavUla na. jyotiSazAstra prasiddha 'nIlaDaMDI tAbhibhA kahelo eka yoga. kavela na. (kaM jalaM vilati stRNAti vilstRtau aN) dulabha, padma. kavoSNa na. ( kutsitamuSNam koH kavAdezaH ) thoDuM anuM, thoDo garama sparza - matparaM durlabhaM matvA nUnamAvarjitaM mayA / payaH pUvaiH svaniHzvAsaiH kavoSNamupabhujyate / / raghu0 1/67 / (tri. kutsitamuSNam tadvati) thoDA nA sparzavANuM. kavya na. ( kavayaH krAntadarzinaH pitaraH tasyedaM yat) pitRsone uddezAne apAtuM na vagere - eSa vai prathamaH kalpaH pradAne havyakavyayoH manu0 3 | 147, - yasyAsyena sadAznanti havyAni tridivaukasaH / kavyAni caiva pitaraH kiM bhUtamadhikaM tataH / / manu0 1 / 95. (tri. ku zabde karmaNi yat) stuti 42vA yogya, stuti karanAra. kavyavADa puM. (kavyaM valate lasya vA DaH) kavyavAla zabda dukho kavyavAla puM. (kavyaM valate dadAti atra val dAne AdhAre ghaJ) agni (kAvyaM valyate asmai dIyate sampradAne ghaJ) te nAmano kheDa pitRdeva kavyavAlo'nalaH somaH yamazcAryamA tathA / agnisvAttA bArhaSadaH somapAH pitRdevatAH / / -vAyupu0 kavyavAha puM. (kavyaM vahati vah + Nvi) pitRkhone vya pahoMcADanAra agni. kavyavAha puM. (kavyaM vahati prApayati pitRRn vaha + aN) agni kavyavAhana puM. (kavyaM vahati vaha + lyuT ) pitRkhone uvya pahIMyAunAra agni trayo vA agnayo havyavAhano devAnAM kavyavAhanaH pitRRNAM saharakSA asurANAm taitti0 24 1618 kaz (bhyA. pa. seT-kazati) zab6 42vo, (a0) 4 zAsana karavuM. kaza puM. (kazati zabdAyate zAsti tADayati vA ) yAjUDa, oraDI (idAnIM sukumAre'smin niHzaGkaM karkazAH kazAH / patiSyanti sahAsmAkaM manorathaiHmRccha0 9 / 45 / kazakRtsna puM. te nAmano kheDa RSi. Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 shbdrtnmhoddhiH| [kazasa-kaSa kazas na. (kazati nIcaM kaz gatau asun) 5ul, | kazcana avya. (kaH vibhaktyantAt cana iti mugdha. 47. pANinyamaramate pRthakpadamiti bhedaH) , 353, kazA strI. (kaz+ac+TAp) yA, au232, 12thI / 5 -damaghoSasutena kazcana pratiziSTaH prati bhAra. -jaghAna kazayA mohAttadA rAkSasavanmunim- bhAvAnatha-zizu0 16 / 1 / mahA0 11177 / 10 kazcit avya. (ka: cit) 652na. 106 zubha.. - kazAtraya na. (kazAH kazAghAtAH tAsAM trayam) ghosa | kazcit kAntAvirahaguruNA svAdhikArAt prmttHvagerene koraDAthI mAravAnI traNa rIta che te. - megh01| samyakkazAtrayavicAravatA niyuktaH -zizu0 / / kazmala na. (kaz+kal+ muTa) bhUchan, bhoDa, pAta, 55 kazAha tri. (kazAmarhati arha aN) yA bhaav| -kutastvAM kazmalamidaM viSame samupasthitam bhagavadgItA yogya duSTa azva vagere. 2 / 2; (tri.) masina, bheDaM - kazmalaM mahadAvizat - kazika puM. (kazati hinasti sarpam kaz+ikan) nogiyo, mahA0, -matsaMbandhAt kazmalA kiMvadantI syAccedasmin naesa. kazikapAda tri. (kazikasya nakulasya pAdAviva | kazmaza paM. (vede lasya zaH) kazmala za06 mA. hanta ! dhiG mAmadhanyam-uttara0 1 / 42, 55... pAdAvasya) nogiyAnA ThevA vAj.. kazmIra puM. (kaz Iran muT ca) bhA2 12 - kazipu puM. na. (kazati duHkham kazyate vA) mana, zAradAmaThamArabhya kuGkumAdritaTAntikaH / tAvat mAchAhana, lachArnu, zayyA, pAya29, -satyAM kSitau kazmIradezaH syAt paJcAzadyojanAtmakaH / - kiM kazipoH prayAsaiH-bhAga0 2 / 2 / 4; displ, me. saGgamatantre 7. paTale / tarnu bhAsana, 4215, unmasuriyuM, mozI.e. (pu.) kazmIraja na. (kazmIre jAyate jana+Da) sa.2 mona, vastra, mAna-vastra-vizva.za. kazmIrajasya kaTutA'pi nitAntaramyA-bhAmi0 171 kazipU puM. dvi. (kazati duHkham kazyate vA) mana kazmIrajanman na. (kazmIradeze janma yasya) 482bhIra vastra. kazIkA strI. (kaza-vA Ikan+TAp) yA 49i. hezarnu usa2. hoya tevI noLiyaNa. kazya na. (kazatyanena kaz zabde karaNe yat) mahi, kazu puM. yehino putra . 20%t. bhadha. (tri. kazAmarhati yat) yAmunA prADArane. yogya kazeraka puM. te nAmanI meM yaza -maNibhadro'tha dhanadaH ghoDAno madhya bhAga, koraDo mAravA yogya. zvetabhadrazca guhyakaH / kazerako gaNDakaNDu ete cAnye kazyapa puM. (kazyaM pibati pA+ka) te. nAmanA / ca bahavo yakSAH zatasahasrazaH-iti bhA. ma0 a. 10 RSi, je brahmadevanA mAnasaputra maricino putra - kazeru na. (kaM jalaM vAtaM zRNAti kazR+u+eraG) brahmaNastanayo yo'bhUd marIciriti vizrutaH / tR. 36no me me -kazeru dvividhaM tat tu kazyapastasya putro'bhUt kazyapAnAt sa kazyapaH / / mahadrAjakazerurukam / -vaidyakam / tvaSTAnI. yIbhI. __-mArkaNDeyapa0 104 / 3, sahiti bhane hAtanA pati. kanyA. (.) bharatanA nava khaMDamAMno eka khaMDa, eraMga kazyape sRSTi kAryamAM mahattvano yoga Apyo hato. heza. (puM. na.) pArnu me DAu, pRSTha 6. (strI.) mRgano eka bheda, kAcabo. kazerU / kazyapanandana puM. (kazyapasya nandanaH) 2. kazyapasutaH / kazerukam na. (kazeru+kan) tRn 56no me meha, kaS (bhvA. para. seda-kaSati) nAyAbavU, kSI.9. 72, sial, 5il, 63. sa, 612 bhA2. kazerukA strI. (kazeru+kan+TAp) pArnu DA. kaSa puM. (kaS+aTa) 5sI.TI., sI.nAnA aSa. 72vAnI kazerumat puM. te. nAmanI. se. yavAna. 28%81. 5852 -bhUSaNatAM bhajataH sakhi ! kaSaNavizuddhasya kazerusa na. me tanu tu. jAtarUpasya - AryAsa0 418; -chadahe ma kazoka tri. (kaz tADane oka) AS rAkSasa. vagaire. kaSanivAlasatkaSapASANanibhe nabhastale-nai0 2 / 69 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaSaNa-kaSTakAra shbdrtnmhoddhiH| 553 kaSaNa tri. (kaSyate kaS karmaNi lyuTa) a5.75. (na.) | kaSAyAnvita tri. (kaSAyeNAnvitaH) turaM, tuu2|| svAhavANu, ghasavuM, coLavuM, nizAna karavuM, kasoTI vaDe ghasIne ! kaTANuM, rAgadveSayukta. sonU 52 // g, elaj, - kaSaNakampanirasta- kaSAyita tri. (kaSAyo-raktapItavarNAdi jAto'sya tArakA0 mahAhibhiH-kirA0 5 / 47, (ihAdrau kaSaNena kaNDUyanena | ___ iyac) tU thayej, SALS yeDaM - amunaiva yaH kampastena nirastA mahAhayo yebhyastaiH) - kaNDU- kaSAyitastanI subhagena priyagAtrabhasmanA -kumA0 4 / 34, ladvipagaNDapiNDakaSaNotkampena saMpAtibhiH-uttara0 2 / 9 / / lAlapILuM thayeluM, lAlapILuM karela. kaSaNapASANa na. (kaSaNasya pASANaH) soTI. kaSAyin puM. (kaSAyo niryAso'styasya ini) sAgarnu kaSA strI. (kaSyate tADyate'nayA kaS+ac) yApura, jara, maTUrInu A3, sAyana vRkSa. (tri. kaSAya+ au27. -kRcchreNa pRSThe kaSayA ca tADitaH -zizu0; / ini) tU, tU2svAhavANu, tA te.vAyA garnu, - uSTrAn hayAn kharAn nAgAn jaghnurdaNDakaSAGkuzaiH viSayamAM Asakta, bhagavA raMgavALuM. -rAmA0 6 / 37 / 49 kaSi tri. (kaS hiMsAyAM in) hiMsA824, DiMsA 42 // 2. kaSAku puM. (kaS+Aku) agni, sUrya, mitrAnu, . kaSita tri. (kaSa+kta) ne duH5 hI Doya te, heno kaSAya puM. na. (kati kaNTham kaS+Aya arddharcAdi) apakAra karyo hoya te. turI. svAda, tu. 2sa. -zuktAni ca kaSAyAMzca pItvA | kaSikA strI. (kaS+Ikan+TAp) hAjI.. medhyAnyapi dvijaH -manu0 11153, visya. samAbina, kaSIkA strI. (kaS+ Ikan+TAp) pakSIti -kaSIkA a. vi.na, 200 -parityaktabAhyaviSayasya akhaNDa- __ pakSijAtau syAd dUSikA netrayormale-uNAdikoze / vastugrahaNasyobuddharAgAdisaMskAraiH stabdhIbhAvAdakhaNDa- | kaSerukA strI. (kaSeru+kan) pInusaij hu~, vastvagrahaNaM kaSAyaH / -vedAntasare samAdhikalpe 81. tuNakandanI jAti. me..tano svAtha, niya[sa-2sa., vilepana, aMgA , kaSkaSa puM. (kaSityavyaktaM zabdamuccArya kati kaS aliyuga, dAlamo mizraraMga -karNArpito lodhra- ___ hiMsane ac) me tana, 2bhiyu, zatru, roga vagere. kaSAyarUkSo-kumA0 7 / 17, vo 1. kaSTa na. (kaSa+kta) pITa -kaSTaM khalvanapatyatA-za0 (puM. kaS+ AyaH) zyonA vRkSa. dhAvana mau3, nu, 6, -dhigarthAH kaSTasaMzrayAH- paJca0 1166; vyathA, jhADa, rALanuM jhADa, Asakti, manano tApa, rAgadveSAdi huH -kurvANaH satataM karma kRtvA kaSTazatAnyapi / hoSa -AhArazuddhau sattvazuddhi, sattvazuddhau dhruvA smRtiH, tAvanna labhate mokSaM yAvajjJAnaM na jAyate / / - mahAsmRtilambhe sarvagranthInAM vipramokSastasmai mRditakaSAyAya nirvANoktAtmajJAnanirNaye. (tri.) du:, 32vANu, tamasaH pAraM darzayati- chAndogyopaniSadi / (tri.) pIDAvALuM. kaSTathI meLavavA yogya, gahana, kaThaNa - (kaS+AyaH) tUra, sAsa gavANu -cUtAGkurasvAda- stroSu kaSTo'dhikAra:-vikrama0 31, pA315128 - kaSAyakaNThaH-ka0 3 / 32,62 ThevA gavANa.. bandhanAni ca kaSTAni parapreSyatvameva ca / / mana0 suti . - sphuTitakamalAmodamaitrIkaSAyaH-megha0 31 12 / 78; -kaSTaM yuddhe dazazeSAH zrutA me, trayo'smAkaM kaSAyakRt puM. rAtuMsodha2. pANDavAnAM ca sapta-mahA0 1 / 1 / 215; . kaSAyapAka puM. vaidy.42||str prasiddha me. 5.2navAya. rAmahastamanuprApya kaSTAt kaSTataraM gatA-raghu0 15 / 43, kaSAyapANI strI. te nAmanI me. he. -mohAdabhUt kaSTataraH prabodha: -raghu0 14156: kaSAyapAna na. (kaSAyasya pAnam) stuo pIvo ta. thitAmAthI mare -kaSTA vRttiH parAdhInA kaSTo kaSAyayAvanAla puM. tuve2 dhAnya. vAso nirAzrayaH / nirdhano vyavasAyazca sarvakaSTA kaSAyavAsika puM. 'suzruta bhai uveta. te nAmano me daridratA / / -cANakya0 59 / (avya0) 253, DAya. -hA dhik kaSTaM, hA kaSTaM jarayA'bhibhUtapuruSaH kaSAyA strI. durAsamA vanaspati, ghamAso vanaspati - putrairavajJAyate-paJca0 4 / 68 gAndhArI kacchurAnantA kaSAyA haravigrahA-bhAva0 | kaSTakAra puM. (kaSTaM karoti kR+aN) saMsAra, duniyA. pU0 kha0 / (tri.) pI.31 52nAra, du: hena82. hI. Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 shbdrtnmhoddhiH| [kaSTakAraka-kalAra kaSTakAraka puM. (kaSTaM karoti kaSTa+kR+Nvula) saMsAra, kaskAdi puM. pAzinI.me. do visa.sana satva. vizva, duniyA (tri.) pI38 42nAra, huna. henA2. nimittAgo zahae. -yathA- kaskaH, kautaskutaH, kaSTaripu puM. (kaSTasAdhyo ripuH) gha 4 duHuthI. / bhrAtuSputraH, zunaskarNaH, sadyaskAlaH, svaskaH, kAMskAn, sAdhI levAya tevo zatru. sarpiSkuNDikA, dhanuSkapAlaM, barhiSpalam, yajuSpAtram, kaSTasthAna na. (kaSTasya sthAnam) huma6 sthAna, 12thi.42 ayaskAnta, tamaskANDa, ayaskANDa, medaspiNDaH, sthAna. bhAskaraH, ahaskaraH, AkRtigaNaH / kaSTi strI. (kaS+ktin) parIkSau, parIkSA, huma, . kastambhI strI. (kaM ziro'grabhAgaM stabhnAti stambha+aNa pI.31, sI.TI. bhU.vI.. GIS) una mAgaNanA bhAgamA raheko 623.. kas (bhvA0 saka0 para0 seTa-kasati) 4, Daba, kastIra na. (ISattIramatra koH kAdezaH) te. namana . yAta. ud sAthe. kas -athe. 4. nis nir sAthai za2, uthI2. 2 42j, &ist staj -nirakAsayad ravimapetavasuM kasturikA strI. (kastUrI eva+kan) sturI.. viyadAlayAdaparadiggaNikA-ziza0 910; -yenAhaM / (strI. kastarikA) - kastarikAmagavimardasagandhireti / / jIvalokAnniSkAsayiSye- mudrA0 6; vi sauthe. kas | -kastUrikAtilakamAli vidhAya sAyam- bhAmi0 2 / 4 5. -kSaNadRSTipAtavikasadvadanAm -zizu0; . | kastUrI strI. (kasati gandho'syAH dUrataH kas+Ura+tuTa vikasati hi pataGgasyodayepuNDarIkam mA0 1128; - __ca) bhRganI nAmimA thanArI me. sugandhI 56Artha, - nijahadi vikasantaH santi -bhartR0 2 / 78; anu+vi | kastUrItilakaM lalATapaTale-viSNumUrttivarNane0; -kapila sAthe kas yogya rIta. vi.sa. pAma, -ghana- __piGgalA kRSNA kastUrI trividhA smRtA-rAjanighaNTaH / muktAmbulavaprakAzitaiH-ghaTa0 19, prAthe kas matyaMta. | kastUrImallikA strI. (kastUrIgandhayuktA mallikA) prazata sam sAthe kasa sArIrIta. 4d. (adA0 kastUrInA gaMdha jevI gaMdhavALI eka jAtanI latA. Atma0 saka0 seT-kaste) nAza 72vI, 4. kastUrImRga puM. (kastUrIhetuko mRgaH) nI. duTImA kasa puM. (kasati-vikasati svarNAdiratra kas+ac) , stUrI. thAyacha te. tano bhU. - kastUrikAmRgaH / usoTIna. 5802 -kasapASANanibhe nabhastale-naiSadhe0 | kastUrIvallikA srI. (stUrIna uddl ofuari. 2 / 69, vi pUrva-prasita bhAva, - praphullotphullasaM- eka jAtanI velaDI. phullavyAkoSavikacasphuTAH, phullazcaite vikasite-amaraH kasmala na. (kazmalavat) 55, pAta, bhIDa, bhUcchA. 2147-8, -vikasitapaGkajakalikA-dargAdAsaH / (tri.) melaM pApI. kasana puM. na. (kasati hinasti lyuT) 642sano ro, kasmAt avya. (kiM zabdasya paJcamIvibhaktyA Ino roga ekavacanam) zAthI, bhATe, bha. kasanA strI. . .31ranI. sUta.. kasvara tri. (kas+varac) deg4 // 2, mana. 42nA2, DiMsa.5. kasanotpATana puM. (kasanaM kAsaroga utpATayati utpATi+ kahaya puM. (kasya sUryasya hayaH) sUryano ghoDa2. lyuTa) sarasI nAmanI vanaspati. kahika puM. yAtra ze. kasIra puM. meM tano sapa. (puM. kasIla:) kahUya puM. (kyap hUyaH kaH sUryo huyo yasya) sUryane. kasA strI. (kasa+aca+TAp) yAna, 23. bolAvanAra me. pino me6. kasAmbu na. zrAddha pitRmIne. apAtuM 4. kahoDa puM te namana meM RSi, 64.3 bino kasipu puM. (kazati zAsti duHkham) mana, 204, ziSya, aSTAvanI pitA. ____NesA yogA. kazipu za6 mI. kahola puM. 52no artha humo. kaseru puM. (kas+u+erugAmaH) kazeru 206 (o. kahAra na. (ke jale halAdate hrAd+ac pRSo0 dasya raH)sa34 bhUMDane priya evo eka jAtano naLakaMda. umaNa, zveta. umaNa-AhlAdikahArasamIraNAhite-zizu0, kaserukA srI. (kaseru+kan) 2.5 Lak, 45, pArnu, -kumudotpalakahlArazatapatravanarddhibhiH-bhAga0 4 / 6 / 18, - aij DAI, kazerukA -206 mI. kahlArapadmakusumAni muhurvidhunvan-Rtu0 3 / 15 / Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kahva-kAkatiktA shbdrtnmhoddhiH| 555 kaha puM. (kaM jalaM hvayati sparddhate zuklarUpatvAt hve+ ka) | kAkakAyati puM. strI. garnu, saMtAna.. do pakSI.. kAkaghnI strI. (kAkaM hanti Tak TitvAt GIS) bha.4304 kAMzi puM. (kaMsa bhavArthe vA0 iJ vede pRSo0 sasya zaH) nAmarnu vRkSa. sAnu pAtra. kAkaciJcA strI. (kAkavarNA ciJcA prAntabhAgaH yasyAH kAMsa tri. (kaMso dezabhedo'bhijano'sya takSazilAdi aJ) pRSo0) 254ii. kAkacaJcA, kAkaciJci, kaMsathI adhiSThita bhojadezamAM rahenAra. kAkaciJcI, -raktA sA kAkaciJcI syAt kAkadantI kAMsIya na. (kaMsasya vikAraH cha) dhAtuna ni, isuM. ca raktikA-bhAvapra. kAMsya na. (kaMsAya pAnapAtrAya hitaM kaMsIyam tasya kAkacchada puM. strI. (kAkasya chadaH pakSa iva chado yasya) vikAraH yaJ chalopaH) diy bhane 05 mizrita viena. 5kSI, 1412, hivANI ghoDI. (puM.) gAnA dhAtunI. ti, suM. -anenaiva vidhAnena kAMsyaM vir, zanaigesi, (kAkacchadiH, kAkachardiH) viGgandhalepitam / -bhAvapra0; me tanuM vAdya, me. kAkajaGghA strI. (kAkasya jaGghava jaGghAvayavo yasyAH) tarnu paribhA -na pAdau dhAvayet kAMsye kadAcidapi te nAmanI se vanaspati, adheDI -kAkajaGghA himA bhAjane -manu0 5 / (puM. na.) pAvAnuM vAsa, pyAra, tiktA kaSAyA kaphapittajit-bhAvapra0 siyo. kAkajambu strI. (kAkavarNA jambuH) me tanI. vanaspati, kAMsyaka na. (kAMsya+kan) ghAtunI ti, suM... __ig, kAkajambU, bhUmijambU, bhUmijambukA / kAMsyakAra puM. (kAMsyapAtraM karoti kR+aN) Au.. kAkaNa na. (ku ISat kaNati nimIlati iti kaN+ac kAMsyatAla puM. (kAMsasya tAlaH) Bis, 42tAta. kAkaNaM gujAphalaM tadvadAkRtirasya) : tano kAMsyanIla paM. (kAMsyena kRtaH nIla:) tana koDha, kALA ane rAtA DAghavALo pata, koDha nAmano 04na, surabhI -kAMsyanIlo harinIlaH koTibhirdazabhirvRtaH meM tano roga -tridoSaliGgaM tat kuSThaM kAkaNaM -rAmA0 4 / 39 / 23 / kAMsyabhAjana na. (kAMsasya bhAjanam) sisAnuM vAsa.. naiva sidhyati -mAdhavAkaraH / -kAkaNakam / kAka puM. (kai zabde kan) gaDI -kAkaH kAkaNantikI strI. (ku ISat kaNanti nimIlanti ku+ kokilazUkastvatha kharoSTrAzvAdayo bhallukA- hArIte kaN+zatR+GIp) 28. -yat kAkaNantipra0 sthAne 11; -kAko'pi jIvati cirAya baliM ca kAvarNamapAkaM tIvravedanam -carake / bhuGkte-paJca0 1 / 24, susun nAmanI vanaspati, kAkaNantI strI. (ku ISat kaNantI nimIlanti kaNa te nAmano eka dvIpa jemAM kAkanI pradhAnatA hoya che, nimIlane zatR GIp koH kAdezaH) 652no za06 kALo uMbara, kAkanA paga jevo AkAra, tilakano humo. eka bheda, ativRSTa puruSa, bhAtanI eka jAta, koyala. kAkatA srI. (kAkasya bhAvaH tal-tva) 315j, (puM. kasya zirasaH Aka: sedhanam) uli bhA) kAkatvam / suuu. mAthu logaj, waaj. (tri. kasya zirasaH kAkatAlIya na. (kAkatAlamiva cha) garnu asatuM AkaH sevanam) sUryu, saMgaI, tho3. mauj. (na. ane tADanA phaLanuM paDavuM e prakAre Akasmika kAkAnAM saMghaH aNa) AgAmIno samuhAya, . prAptisUya: nyAya -phalanti kAkatAlIyaM tebhyaH prAjJA prakAranuM tilaka, eka prakArano suratabaMdha. na bibhyati -veNI0 2 / 14; -kAkatAlIyavat prAptaM kAkakaGgu puM. (kAkapriyaH kaGguH ISajjalayukto vA | | dRSTvA'pi nidhimagrataH-hi0 para0 35 kaGgaH) . tanu dhAnya, sin. kAkatAlukin tri. (kAkatAluka+ini) nIya, I, kAkakaNTaka puM. (kAke kaNka iva) me tana. tuccha mAnavA yogya. kAkatiktA strI. (kAkamAMsavat tiktA) ya5080, kAkakalA strI. (kAkasya kalA avayavo jaGghavAvayavo ghA vanaspati, madhe1- kAkajaGghA nadIkAntA yasyAH) kAkajaGghA 206 humo. kAkatiktA sulomazA-bhAvapra0 32. Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 556 3. shbdrtnmhoddhiH| [kAkatinduka-kAkamAcikA kAkatinduka puM. (kAkavarNo tindukaH) me. sAtak ( kAkapada puM. tano tija.. -pAdo dvau vRkSa, pAsunu, yUro. vanaspati. (na.) tindu skandhayugmasthau kSiptvA liGga bhage laghu / kAmayet vRkSanu, 35, pIlurnu, 30.... kAmukAM kAmI bandhaH kAkapado mataH / / -ratimaJjarI, kAkatuNDa puM. (kAkatuNDasyeva varNo'styasya ac) (na. kAkasya padaM padamAnam) 13Arnu, 5j, 300li. kALuM agara, kAlAga caMdana. pagalAM jevaDuM koI mApa, lekhakasaMpradAyaprasiddha eka kAkatuNDaphalA sro. (kAkatuNDamiva phalamasyAH) 251, AHMi 6bhe2vAna (1) yina. nAsA vanaspati. kAkaparNI strI. (kAka iva kRSNaM parNamasyAH) rAnI tuNDikA strI. (kAkatuNDasya varNaH arddhaphale'syAH bhagana Au... tana vanaspati. Than) ya4I. -kAkapAda puM. (kAka iva kRSNaM parNamasyAH) paDejAnu kAkatuNDI srI. (kAkavat kRSNatuNDamasyAH / kAkatuNDasyevAkRtividyate'syAH GIp) 281, | kAkapIla puM. (kAkapriyaH pIluH) ne priya aj nAsAnu vRkSa, 51131 -kAkatuNDikA / eka jAtanuM pIlu, dhoLI caNoThInuM vRkSa, rAtI caNoThInuM kAkadantagaveSaNa paM. (kAkasya dantAH santi na vA 3 -kAkAdanI kAkapIluH sA smRtA kAkavallarI iti gaveSaNamivAnarthakaH prayatno yatra) 3Ane6ita. -bhAvapra0 (puM. kAkapIlureva kan) kAkapIlukaH / che ke nahIM evI nirarthaka tapAsa karavI te, niSphaLa kAkapuccha puM. (kAkasyeva puc+cho yasya) oyala, prayAsa karavA jevuM che. 33 pakSI... kAkadantikA strI. (kAkadantI+kan) dhonI. 20.81, kAkapuSTa puM. (kAkena puSTaH) 336, Ayasa eka jAtanI vanaspati jene dAMtI kahe che. kAkapuSpa na. (kAkavarNaM puSpamasya) satanI vanaspati. kAkadhvaja puM. (kAkamISajjalaM bASpaM dhvaja ivAsya) gandhaparNa, granthIparNI / / samudranI nIce rahelo agni, vaDavAgni, vaDavAnala. | kAkapeya tri. (kAkairanatakandharaiH peyama) nAyI Do: kAkanAman puM. (kAkenApi nAmyate'sau nam+Nic karmaNi vALyA vinA kAgaDAthI pI zakAya tevo jaLathI bharapUra Dvanip) me tana, vRkSa, vRkSa. vo, chIcharI nahI -kAkapeyA nadI -siddhA0 ko0 kAkanAsa puM. (kAkasya nAsA tadvarNaH phale'sya) 0.5 kAkapeyA strI. (kAkena peyA) 4thI. bharapUra nAhI. ____ tanu vRkSa. kAkaphala puM. (kAkapriyaM phalamasya) dIna jAu. kAkanAsA srI. (kAkasya nAseva phalamasyAH) 53& kAkavali puM. (kAkebhyo deyo bali:) nAmanI vanaspati, nasota2 -kAkanAsA tu kAkAGgI ne mAyA yogya mAli. -bali: kAkazilAyAM ca kAkamokSaNamokSadaH kAkatuNDaphalA ca sA -bhAvapra0 / (kAkasya nAseva phalamasyA svArthe kan) -kAkanAsikA / -AhnikAcAratattvam / | kAkabhANDi strI. (kAkasya ISajjalasya mukhanisrAkAkanidrA strI. (kAkasya nidreva nidrA) unI nidrA jevI nidrA, AMkhamAM jhabakI AvavI, jhokuM __ vahetukasya bhANDI) mA524 vRkSa. kAkabhIru puM. (kAkAd bhIruH) dhuvau 5kSI.. kAkanIlA strI. (kAka iva nIlA) . tanu, mu. kAkamadgu puM. (kAka iva kRSNo madguH) me tana kAkandi strI. te namAno pUrvama bhAva meM . ____Naya2. 56l, dAtyUha -vRtaM hatvA tu dubuddhiH kAkamadguH (-kAkandI) prajAyate-mahA0 13 / 111 / 121 / kAkandIya tri. (kAkandI svArthe cha) 18 hemai. | kAkamarda puM. (kAkaM mRdgAti mRda+aNa upa0 sa0) me vasanAra AyudhajIvI saMgha. vRkSaH, bha... vRkSa. -kAkamardakaH / / kAkapakSa puM. (kAkasya pakSaH tadAkAro'styasya ac) kAkamAcikA strI. (kAkamAcI+kan) me tanA mastaka nIce TheTha kAna sudhI pahoMcelA keza, kAnazerI, vanaspati, eka jAtanI pIluDI, kAyaphaLano velo - husa.. -kAkapakSadharo yuvA-padmapurANaH, -kAkapakSadhara kAkamAcI / -kAkamAcI tridoSaghnI snigdhoSNA metya yAcitastejasAM hi na vayaH samIkSyate-raghu0 11 / 1 / / svarazukadA -bhAvapra0 / Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAkamAtR-kAkANDa shbdrtnmhoddhiH| 557 kAkamAtR strI. (kAkasya mAteva poSikA tasya | kAkavandhyA srI. (kAkIva vandhyA puMvat) AgInI ___ tatphalapriyatvAt) bhAyI nAmanI vanaspati. 4 . 04 vAra 326no 4nma mApanArI. kAkamudgA strI. (kAkena ISajjalena mudaM gacchati) | kAkavallabhA strI. (kAkasya vallabhA) mo.4%Nu, me. 30. bhA. mudgaparNA-kAkamudgA ca sA proktA tanI..buDI, 500030. tathA mArjAragandhikA-bhAvapra0 kAkavallarI strI. (kAkapriyA vallarI) meM tano kAkayava puM. (kAkamISajjalamatra tAdRzo yava Iva so- svarNavallI / nIrasatvAt) 30. vinAnu tReghAnya varga3, vAliyA kAkavallI strI. svarNavallI nAmano vedo. yava vagere. -yathA kAkayavA proktA tathA mArjAra kAkavairi puM. (kAko vairiryasya) dhuvau 56.. gandhikA-paJca0 2 / 95, -tathaiva pANDavAH sarve yathA kAkazabda puM. (kAkasya zabdaH) 50031no savA, kAkayavA iva-mahA0 / kAkaruta na. (kAkasya rutam) AgAnI 176, 50 gAno kAgaDAnuM bolavuM. kAkazAli puM. (kAkavarNaH zAli:) meM tanA yojA, savA4. kAkaruhA strI. (kAka iva rohati antarIkSe mUlazUnyatayA jI saNa. jAyate) me tana vRkSa, vanha vRkSa. kAkazimbI strI. (kAkapriyA zimbI) kAkatuNDI 206 kAkarUka puM. (kutsitaM karoti kR+Uka koH kAdezaH) mI. Au80, dhojI pAsu... 3254, Ayara, no , rAma, strIne 12 yeto, | kAkazIrSa puM. (kAkaH zIrSe'gre'syAH) 4.vRkSa. nAmarnu strInA kahevA pramANe karanAro koI puruSa, daMbha, vRkSa -bakapuSpaH kAkazIrSaH sthUlapuSpaH zivapriyaH / go, vis, dhuvau. (tri.) nidhana, bI.42, . vaidyakaratnamAlA / vinAnuM, digaMbara nAkhyuM. ' kAkastrI strI. (kAkasya trIva zAmyatvAt, kAkasya strI kAkala na. (ISatkalo yasmAt koH kAdezaH) zrIvAnI | vA) vRkSa, 51030.. unnata pra2, 4bhali. (puM. kA iti kalo yasya) | kAkasphUrja puM. (kAkaH sphUrjatyatra sphUrja AdhAre ghaJ) droNa kAka, eka jAtano kAgaDo, pahADI kAgaDo. __kAkatinduka za6 (bho. (na. ISat jalaM lAti lA+ka) mAtanI 2.5 d., kAkA strI. (ISat kaM jalamatra kAkaH kAkAkAro'styasya cokhAnI jAta. ac TAp) 13nasatA , ghojI pAsu., 5tstel kAkalaka puM. (kAkala svArthe kan) zrIvAna. unnata. he, vRkSa, 515ghA, vanaspati. -kAkajaGghA nadI kAntA eka jAtano kAgaDo, sATha divase thanAruM eka dhAnya. kAkatiktA sulomazA / pArAvatapadI dAsI kAkA kAkali strI. (kala+in kaliH, ku ISat kali: koH cApi prakIrtitA -bhAvapra0 / / ya980, masapU nAmanI. kAdezaH) madhu2 bhane sUkSma, mevo. sara 2 savA4, vanaspati, kAkamAcI -mo. corInA sAdhanarUpa padArtha khAtariyuM, caNoThI. kAkAkSigolakanyAya puM. (kAkasyAkSigolakamiva nyAyaH) kAkalImUlam-guJjAmUlam / kAkalI - krIDatkokila jema kAgaDAnuM eka netra banne tarapha pharIne jovAnuM kAkalIkalakalairudgIrNakarNajvarA:- gItagovinde kArya kare che tema banne tarapha saMbaMdha jaNAvanAro 1 / 4 / 19; -anubaddhamugdhakAkalIsahitam-uttara0 3 me. nyAya. prakAranuM maMda avAjanuM vAjuM jenAthI corane jaNAya 3 ghana doghI yA cha -phaNimukhakAkalI kAkAGgA strI. (kAkasya aGgaM javevAkAro yasyAH TAp) saMdaMzaka:-daza0 49 / 30 nAmanI vanaspati. -kakAGgI / (strI. kAkaM kAkalIdrAkSA strI. (kAkalIva sUkSmA drAkSA) 4 tajjaGghAkAramaJcati GIp) kAkAJcI / / vinAnI. drAkSa, simisa, jIe drAkSa.. kAkANDa puM. (kAkyA aNDa iva phalamasya) mahAniMga kAkalIrava puM. (kAkalI madhurAsphuTo ravo yasya) vRkSa -mASaiH samAnaphalamAtmaguptamuktaM ca kAkANDaphalaM oNyala, Disa. 5kSI, (karma0 sa0) sUkSma. ma.ne. madhu2. tathaivasuzrute / (puM. na. kAkyAH aNDam) AgIna evo avAja. Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [kAkANDA-kAkolI kAkANDA srI. (kAkANDa+TAp) ziMjI nAmanI / kAkutstha puM. (kakutsthasya nRpasyApatyaM pumAn aN) vanaspati, mahA jyotiSmatI nAmanI vanaspati, kakustha rAjAnA vaMzamAM pedA thanAra rAjAmAMno pratyeka, bhAvasizs0. -kAkANDI / kakustha vaMzamAM pedA thanAra, kakustha rAjAno putra - kAkANDolA strI. (kAkANDasya tulA upamA phale yatra asajjanena kAkutsthaH prayuktamatha dUSaNam / -raghu pRSo0 talopaH) kolaziMbI za6 mI. 12 / 46, rAmayaMdra -kAkutstha ISatsmayamAna Aste - kAkAdanI strI. (kAkairadyate'sau ad+karmaNi lyuTa DIp) bhaTTiH; - kAkutsthamAlokayatAM nRpANAM, mano 20.50. -kAkAdanItApasavRkSamUleH Alepayedenam- babhUvendumatI-nirAzam / / -raghu0 6 / 2 vaidyakacakrapANisaMgrahe; dhonI e18, duli vRkSa. kAkuda na. (kAkuM dadAti dA+ka) bhoMnI haranu kAkAyu puM. (kAkasyAyuryasmAt) svaviceI. vRkSa, ___ang. svarNavallarI- za6 mo. kAkubha tri. (kakubha idaM aJ) hiza. saMoil, EzAne kAkAra tri. (kaM jalamAkirati A+kR+aN) bhAMthI. lagatuM, kakubha chaMdano pragAtha vagere. jalano strAva thAya che te. kAkekSu puM. (kAkamISajjalamatra koH kAdezaH sa cAsau kAkAri puM. (kAko'rirasya) dhuvara 56l. -kAkazatruH / ___ikSuzca) me. satarnu, ghAsa, 2.5 satanI sa... kAkAla puM. (kA iti zabdaM kalate rauti kA+kala+aNa) kAkendu puM. (kAkasyendurivAlAdakatvAt) dusi vRkSa. ____. 51132, me tano mo. -droNakAkaH / kAkeSTa puM. (kAkasyeSTaH) bArnu . kAki puM. strI. (kAkasya apatyaM vA iJ) garnu kAkocika puM. (ISatkocI saMkocI kuc+Nini svArthe saMtAna, garnu bhayyuM. kan) 1. tanu bhA79. kAkiNikA srI. (tataH svArthe kan) bhI nIye. kAkocI strI. (kAkoca+GIS) . .tanI m||76. kAkiNI zahanI artha. kAkoDumbara puM. (kAkasya priyo uDumbaraH) 5 tarnu kAkiNI strI. (kak laulye kakate gaNanAkAle 42rnu, vRkSa. (strI.) kAkoDumbarikA / caJcalIbhavati kak+Nini+DIp pRSo0 nasya NaH) | kAkodara puM. strI. (ku kutsitaM kuTilamakati aka eka mAsAno cotho bhAga, eka paNano cotho bhAga vakragato ac koH kAdezaH kAkamudaraM yasya) sarpa -paNacaturthAMzaH / vI TInA me 80590. -varATakAnAM -kAkodaro yena vinItadarpaH rAghavapANDavIyam / dazakadvayaM yat sA kAkiNI -lIlAvatI; se yahI kAkodarI strI. (kAkodara+DIpa) sa55. jeTaluM vajana, calaNamAM vaparAtI koDI, tAjavAnI kAkodumbara puM. kAkoDumbara zahanA artha. bho. 6in, 3 5782na hI... kAkodumbarikA strI. (svArtha kan ata itvam) 652nI kAkinI strI. kAkiNI za6 mI. sartha, humI.. kAkoDumbara 206 mI. kAkila puM. (ku ISat kirati ku+ka+ka koH kAdezaH | kAkola na. (kak+Nic ol) 54130 310032, s||5, rasya la:) gajAno yo bhAra, mali sUvara, kuMbhAra, te. nAmanu, meM na24 - mahAnarakakAkolaM kAkI strI. (kAka+jAtitvAt striyAM GIp) 1130, saJjIvanamahAyasam-manu0 vAyasIlatA, kAkolI vanaspati. kAkola puM. (kaM jalamAkolati saMstyAyatIti kAku puM. (kak+uN) zo athavA bhaya vagaire 43 Akula+aN) te nAmano me tano Ago, zana yato pani vi.2 - bhinnakaNThadhvanidhIraiH dumA2, sarpa, 2. tanu, mUMDa, DoTI. vanaspati - kAkuritya-bhidhIyate-sA0 da0 2 / 23; - alIkakA- kAkolamugratejaH syAt kRSNacchavimahAviSam-vaidyakam / kukaraNa-kuzalatA -kA0 222, sAMsa2prasiddha viruddhArtha (na. kutsitaM tIvrataraM yathA syAt tathA kolati 543 nama vagaire zahomAM- yathA- 'guruparatantratayA pIDayati vihvalIkaroti vA'nena karaNe ghaJ) stml bata dUrataraM dezamudyato gantum / / alikula- raMganuM sthAvara viSa. kokilllitainessyti sakhi ! surabhisamaye'sau / / kAkolI strI. (kAkola jAtitvAt GIp) dumA25, -naiSyati tarhi aiSatyeveti kAkvA vyajyate'' -ityuktam- sApaNa, jaMgalI bhUMDaNa, te nAmanI eka vanaspati, sA0 da0 / DomakAgaDI. Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAkolUka - kAJcana] kAkolUka na. (kAkazca ulUkazca zAzvatikavirodhitvAt / samAhAradvandvaH) agaDI ane ghuvaDa. kAkolUkikA strI. (kAkolUkasamAhAre tato vaire vuJ ) kAgaDA ane ghuvaDanuM svabhAvasiddha vaira. kAkolUkIya tri. (kAkolUkamadhikRtya kRto granthaH dvandvAt chaH) jhagaDA khane dhuvaunuM yuddhavarzana DaranAra eka AkhyAna. kAkolyAdi puM vaidya zAstraprasiddha DADosI bagere vanaspatino samUha - kAkolyAdirayaM pittazoNitAnilanAzanaH - suzrute / kAkoSThaka puM. (kAkasya oSTha iva kAryAti kai+ka) 'suzruta' prasiddha kheDa ejaMghAdvRti kAGkSa (bhvA0 para0 aka0 seT kAGkSati) yAhavu, 62chvuM- na zocati na kAGkSati-bhagavadgItA-12 / 7; - na kAGkSe vijayaM kRSNa ! - bhaga0 1 32, kAGkSati ca dhanaM lokaH / yat kAGkSati tapobhiranyamunayastasmistapasyantyamI - za0 7 / 12, anu sAthai kAGkSa- anudayo 62ch ataH priyaM cedanukAGkSase tvam, abhi sAthai kAGkSa sanmujayAge 62chvuM -atyarthamamikAGkSAmi mRgayA sahayUvane- rAmA0, A sAthai kAGkSa- sArI rIte 62chvaM - AkAGkSeyaM tanugurutayA naiva gantuM samarthA-padAGkadUtam, prati + A sAthai kAGkSa- sAmethI 6chvu, sAmethI AzA rAjavI - tvAmeva pratyAkAGkSante parjanyameva karSakAH- rAmA0; pratyAzvasantaM ripurAcakAGkSa raghu0 7 / 47 kAkSa puM. ( kutsitamakSamatra) 5TAkSa, apAMgaddarzana AjJAlAbhonmukho dUrAt kAkSeNAnAdarekSitaH bhaTTi 8 / 24; (na. ISadakSamatra kAdezaH ) nAkhuzIthI athavA jhopathI DojA aDhI bhevu. (tri. kAkSa + ac) tiraskAra athavA nAkhuzIthI jovuM. kAkSI strI. ( kakSe bhavaH aN + GIp ) tuvara, saurASTra dezamAM utpanna thatI mATI. kAkSIva puM. ( ISat kSIvayati kSIv + Nic + ac keH kAdezaH ) gautamathI zUdra bhatimAM khauzInarIne peTe utpanna thayesa kheDa putra - auzInaryAmajanayat kAkSIvAdyAn sutAn muniH mahA0 2. parvaNi / zobhAMjana-saragavAnuM jhADa. kAkSIvaka puM. ( ISat kSIvayati Nvul ) saragavAnuM Au zabdaratnamahodadhiH / 559 kAkSIvat puM. ( kAkSI + matup ) hIrghatamasa RSithI aI zUdrAne peTe utpanna thayela putra. kAkSIvata puM. strI. (kakSIvato munerapatyam aN) akSIvat bhuninuM apatya. (tri. kakSIvata idam+aN ) 'kSIvata muninuM, kakSIvata muni saMbaMdhI, kakSIvat munine lagatuM. kAga puM. (keti zabdaM gAyati gai+ka) agaDI. kAgada na. (kAgaH kAkavarNaH masyAdidayate atra iti, kAga dA ghaJarthe AdhAre kaH, kasya cittasya Agado vistArita bhASaNaM yatra vA ) - DAgaNa bhUrje vA vasane rakte zrame vA tAlapatrake / kAgade cASTagandhena paJcagandhena vA punaH / / hanUmatkavacam / kAca puM. (kac dIptau Nic ghaJ) kheDa bhatanI bhATI, kSAra, bhazivizeSa Akare padmarAgANAM janma kAcamaNeH kutaH - udbhaTaH; - kAcamUlyena vikrIto hanta ! cintAmaNirmayA - zA0 1 / 12 kAcana na. ( kac bandhane svArthe Nic bhAve lyuT ) stana mATe pAMdaDAMnuM baMdhana - dorI. (je vaDe kAgaLonuM jaMusa jAMdhI zAya) - vyUDhA kAcana kanyakA khalu mayA tenAsmi jJAtAdhikaH - prabodhacandre daye, - kAcanakin (puM. kAcanaka in) stavijita aMtha agara se. kAcabhAjana na. ( kAcasya bhAjanam) ayanuM pAtra. kAcamaNi puM. (kAca iva maNiH) siTiGa, misorI DAya. kAcamala na. ( kAcasya malam ) aNuM savarA, ajuM bhIhu, agara soDA-sara. kAcalavaNam, kAcasaMbhavam kAcit strI. (padadvayametat kA cit pratyayaH) 6, DoI strI - gopIbharturvirahavidhurA kAcidindIvarAkSI / unmatteva skhalitakavarI niHzvasantI vizAlam padAGkadUte 1. / kAjala na. ( kutsitaM jalam ) jarAja pANI. kAJcana na. ( kAci dIptau + bhAve lyuT ) sonuM, suvarza, - amitrAdapi sadvRttamamedhyAdapi kAJcanam manu0 2 / 239, dravya, ghana, ubhasaDeMsara, hIpti - nirlepaM kAJcanaM bhANDamadbhireva vizuddhayati manu0 5 / 112, baMdhana, nAgaDesara. (puM.) aMdhAnuM ThAu, nAgaDesaranuM Au, jarAnuM Au, dhaMtUrAnuM vRkSa, ayana vRkSa. (tri. kAJcana + aN) sonAnuM, sonAnA banAvesa chAgInA vagere - ( grAhyam) amedhyAdapi kAJcanammanu0 2 / 239; (avya. kAm + can) ardha strIne. Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 shbdrtnmhoddhiH| [kAJcanaka-kAJjika kAJcanaka na. (kAJcanamiva kAyati ke+ka) 42tA. kAJcanAra puM. (kAJcanaM tadvarNamRcchati puSpeNa R+aNa) (na. kAJcana eva svArthe kan) sonu, suvA. (puM.) | vihA2 vRkSa. -kAJcanAratvacaH kvAthaH zuNThIcUrNena kovidAra vRkSa. nAzayet / gaNDamAlAM tathA kvAthaH kSaudreNa kAJcanakadalI strI. (kAJcanavarNA kadalI) sIna / varuNatvacaH / / - zAGgagharaH, .5 tanu, yanA2 vRkSa.. 35. (puM. kAJcanaM tadvarNamalati al+ aN) kAJcanAlaH / kAJcanakAriNI srI. (kAJcanaM bandhanaM karoti kAJcanAhvaya puM. (kAJcana iti Ahvayo yasya) kR+Nini+ GIp) zatabhUlI namana. vanaspati, nAgakezaranuM jhADa. zatAvarI. kAJcanI strI. (kAJcyate dIpyate'nayA kAci dIpto kAJcanakSIrI strI. (kAJcanamiva kSIraM yasyAH DIp) karaNe lyuTa) 162, yaMha, goroyana, me. satanA vanaspati. -svarNakSIrI, 68331. svakSiINI vRkSa, sonAnuM, sonAthI banAvela dAgInA kAJcanagiri paM. (kAJcanamayaH tatpradhAno vA giriH) vaga2-tanmadhye ca sphoTakaphalakA kAJcanI vAsayaSTi:sumeru parvata -jaTharadevakUTo meruM pUrveNASTA- megha0 76 / dazayojanasahasramudgAyatau dvisahasraM pRthutuGgo bhavataH / kAJcanIya tri. (kAJcanasyedaM cha) sonAna, sonA saMdhI. evamapareNa pavanapAriyAtrau dakSiNena kailAsakaravIrau kAJcanIyA strI. (kAJcanAya dIptaye hitA cha) goroyanA, prANAyato evamuttaratastrizRGgakakarau aSTAbhiretaH goyaMhana, sonAnI maNI -kAJcanIyApi mAlA yA paristRto'gniriva paritazcakAsti kAJcanagiriH - na sA duSyati karhicit-bhA0 anu0 104 a0 / bhAga0 5 / 16 / 28, hAna bhATe spa.to sonAno parvata. kAJci strI. (kAJca+in) bhisA, ho - kAJcanapuSpaka na. (kAJcanamiva pItaM puSpamasya kaS) hatakAJcivallikabandhottarajaghanAdaparabhogabhuktAyAH sonAnA sevA savAj . vRkSa.. AhulyavRkSaH / AryAsa0 693, bhIkSA saptarImAnI. me. pu, kAJcanapuSpI strI. (kAJcanamiva puSpamasya GIp) dakSiNa bhAratanI prAcIna nagarI je hinduonuM gaNIArInuM jhADa, pILI jAInuM jhADa. yAtrAdhAma bhanAya cha, -ayodhyA matharA mAyA kAzI kAJcanaprabha puM. (kAJcanamiva prabhA yasya) bhairavaMzamai kAJciravantikA / purI dvArAvatI caiva saptaitA pedA thayela te nAmano eka rAjA. mokSadAyikAH / / kAJcanabhU strI. (kAJcanasya bhUH) sonAnI mATI, | kAJcika na. (kAJci+in kan) kAJjika 21.06 suvA(204, sonAnI mIna -kAJcanabhUmiH) / mA. kAJcanamaya tri. (kAJcanaM vikArArthe mayaTa) sonAna | kAJcipada na. (kAJcyAH padam) 4ghana, ni.in, al2.ne. navela, sonAnu resa.. 2vAno zarI2no bhAga (na. kAJcIpadam) / kAJcanavapra paM. (kAJcanasya vapraH) sonAnI hissokAJcI strI. (kAJci+GIpa) kAJci zo .. . kAJcanavarman puM. (kAJcanasya varma yasya) te. nAbhano etAvatA nanvanumeyazobhiH kAJcIguNasthAnamaninditAyAHme 25%. kamA0 1137; - vIcikSobhastanitavihaga-zreNikAJcIkAJcanasaMdhi puM. 5612 vayye. sa2. zarate. saMdhi guNAyAH-megha0 30, - ekayaSTirbhavet kAJcI mekhalA thAya che te. tyaSTayaSTikA / rasanA SoDaza jJeyA kalApaH kAJcanakandara na. (kAJcanasya kandaram) sonAnI. paJcaviMzakaH / / jAe. kAjika na. (aGg dhAtvarthanirdeze Nvula-kutsitA kAJcanAkSa puM. te nAmano me hAnava.. AJjikA -vyaktiryasya) is, si(r)3, rAma, dhAnyAna kAJcanAGgI strI. (kAJcanamivAGgaM yasyAH sA) sonA ___ -kAJjikaM dadhi-tailaM tu valIpalitanAzanam / dAhakaM jevA jenA aMga che evI strI. gAtrazaithilyaM balyaM saMtarpaNaM param / / Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kADhijakavaTaka-kANDakANDaka] shbdrtnmhoddhiH|| 561 kAjijakavaTaka pu. si(r) vaDaM, me tana uzi | kANUka puM. (kaNa+UkaNa) go. 4i. -kAJikavaTako rucyo vAtaharaH zleSmakArakaH / kANUkI strI. (kANUka+GIp) 50. zItaH / dAhamajINe harate netrAmayeSvahitaH / / - kANeya puM. strI. (kANAyAH apatyaM Dhak) 70, me. bhAvapra0 AMkhavALI strIno putra ke putrI. kAJjikA strI. (ISadaJjikA aJ+Nvula ata itvam kANeyavidha (puM. kANeyAnAM viSayo dezaH vidhala) styll koH kAdezaH) vantI nAmanI satA, 5802. nAmanI. strInA putranA viSayabhUta deza. satA. kANera puM. kANeya za6 o. kAjI strI. (kaM jalamanakti aj+ aN+ DIp) kANelI strI. naDa 52vI. anyA, vyabhiyArie. strI. bhAdro vRkSa.. -tumbIvIjaM saudabhidastu kAjIpiSTaM kANelImAtR puM. (kANelI mAtA yasya) na. 52.dI. guDItrayam -vaidyakacakrapANisaMgrahe / unyAno putra -kANelImAtaH ! vAmatastasya sArthavAhasya kATa puM. (kaM jalamaTyate prApyate'tra aTa AdhAre ghaJ) gRham-gRccha0, asatI. strInI. putra, kSIvAnA me 112. vI, viSama bhA. kATuka na. (kaTukasya bhAvaH yuvA0 aN) 58722.. kANTakamardanika tri. (kaNTakamardanena nirvRtam Thak) kATaya tri. (kATe viSamamArge kUpe vA bhavaH yat) kaMTakamardana vaDe karela. vAma DonA2-thanA2, viSama bhAbhA yanA2. kANTheviddhi puM. strI. (kaNThe viddhaH saptamyA aluk kATha puM. (kaThyate kaTh+ghaJ) pASA, paththa2. (tri. tasyApatyam) 454viddha nAmanA RSinu, apatya-saMtAna. kaThasyedaM aNa) 86 Sirnu, 44aa saMbaMdhI, 36 kANDa puM. na. (kanI dIptau Da tasya netvam kicca Si saMbaMdhI. dIrghaH) I -pRSatA varaprAkANDenAhanti -kAtyAyanakAThaka na. (kaThAnAM dharmaH AmnAyaH samUho vA vuJ) zrautasUtre / / 8 / 7 / 27; sopa thanI , 8131, vedanI kaThazAkhAnuM adhyayana karanArAono dharma, athavA Guyn -viSaye kAzirAjasya grAmAnniSkramya lubdhakaH AmnAya ke samUha. / saviSa kANDamAdAya mRgayAmAsa vai mRgam / / mahA0 kAThina na. (kaThinasya phalaM aN) mAre5. 5.42. 13 / 5 / 3, 5, 0l, savasa.2, 45 - dUrvAkANDamiva (na.) (kaThinasya bhAvaH) kAThinya 1.06 ... zyAmA nyagrodhaparimaNDalA-bhaTTiH 5 / 18; nANa, hI, kAThinya na. (kAThinasya bhAvaH) 589159j, agh2|55j, vRkSay, j, guccho -nivRttAM kANDacitrANi kriyante huodha, niSThu25 -sIte mA kUru saMbhramaM ca dAzabandhubhiH -rAmA0 2189 / 18; ni:na, nAmono mRdunA kAThinyamaGgIkRtam-udbhaTaH; - kAThinya- samudAya, Dosa vRkSa, sAnu OM3, 2sAdhA, que, muktastanam-manu0 smR0 3 / 11, -iti pAThyatAM granthe varga pratipAdaka koI graMtha, koI graMthano bhAva - kAThinyaM kutra labhyate-udbhaTaH / / kriyAkANDeSu niSNAto yogeSu ca kurUdvahaH-bhAga0 kAThinyaphala na. (kAThinyaM phalaM yasya) - 33, I. 4 / 24 / 9; (na.) sAthI chUTu paDeguM, me. uvANu kATheraNi puM. te namanI me. Si. DAu -bhagnaM samAsAd dvividhaM hutAzakANDe ca sandhI kATheraNIya tri. (tasyedaM cha) 429. saMdhI. ca hi tatra sandhau -rogavinizcayaH; (tri.) unI kANa puM. (kaNa nimIlane saMjJAyAM katari ghaJ) 53. (tri.) suj, 3. me javANu -khajo vA yadi savayava athavA vi.4.2, jA- lIlotkhAtakANo dAtuH preSyo'pi vA bhavet- manu0 3 / 242, - mRNAlakANDakavalacchedeSu-uttara0 3 / 16 / dIpaharattA bhavedadhaH kANo nirvApako bhavet-manu0 kANDakaTuka puM. (kANDe stambe'pi kaTukastiktaH) 3 / 155 / kArelAno velo. kANabhUmi puM. te nAmano meM yakSa. kANDakaNTa puM. (kANDe kaNTo yasya) vanaspati. maghA, kANuka tri. (kaN dIpto vA0 ukaJ) pra.zamAna, dhoLo aghADo. pradIpta, sundara, vaza thayela, pUrNa karela, oLaMgI kANDakANDaka puM. (kANDasya zaravRkSasya kANDamiva gaye. kANDamasya kap) sa32. -kAzatRNa. Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 shbdrtnmhoddhiH| [kANDakAra-kANDerI kANDakAra puM. (kANDaM kIrati vistAreNa kR+Nvul) | kANDaruhA strI. (kANDAt rohati ruha+ka) 5, vanaspati, sopArInu, jAu, sopArI, pAnI manAvanA2. (tri. -kaTukI, kaTurohiNI / kANDaM karoti kR+Nvula) -kANDakaraH / kANDarSi puM. (kANDasya vedabhAgasya RSiH tadadhikAreNa kANDakIlaka puM. (kANDe kolamivAsya kap) ho, vicArakaH) vana vibhAga-ho. vi. vi.ya.2 4282 lodharanuM jhADa. jaimini vagere RSi. kANDagaNDa paM. (kANDena gaNDayati guDi veSTane aN) | kANDalAva (kANDaM lanAti la+aNa upa. sa.) vakSanI eka jAtanuM ghAsa. euvone sapanA2. (kANDaM lavitum aNa) 2 kANDagocara puM. (kANDasya bANasya gocara iva kApavAne mATe. gocaro'sya) nArAya nAmanu, sovi.30. , me. kANDavat puM. (kANDo'styasya matup) 364, 12 sastra. dhAraNa karanAra, bANane dhAraNa karanAra. kANDaNI strI. (kANDa+nI+kvip) meM tano cho3, kANDavallI strI. (3ve, kANDamadhyA za6 mo. OMne. rAmatI cha. -sUkSmaparNI. kANDavAriNI strI. (kANDAn ripubANAn vArayati smaraNena kANDatikta puM. (kANDe tiktaH) vanaspati, zamAtuM ___ tR+Nic +Nini) spa? hunu, me. nAma. hivA. -bhUnimbaH, kANDatiktakaH / __ -mahAgajaghaTATopasaMyuge naravAjinam / smaraNAd vArayet kANDadhAra puM. (kANDaM dhArayatyatra dhR+Nic AdhAre ac) ___ bANAn tena sA kANDavAriNI- devIpu0 45 a0 te namAnI se deza. (tri.) udhAra dezamA kANDavINA strI. (kANDa iva sthUlA vINA) yAMnI. bApadAdAothI rahenAra. kANDanI srI. (kANDa+nI+kvip) tana vI, bhoTI. vI., (kANDI cAsau vINA ca) 40vanaspati. bhyvii|| -zarakANDamayIvINAH kANDavINAH-karkaH / kANDanIla puM. (kANDe nIla: kITAkalanAt) vRkSa. kANDasandhi puM. (kANDasya sandhiH) anthi, 5, i8. kANDapaTa puM. (kANDa iva paTaH) taM vagairene. 32do. kANDaspRSTa tri. (spRSTaM gRhItaM kANDaM yena) dhnusslaae| vI2uman bhATenA. 57, nAta.- kANDapaeka: 25. 42nAra, dhnuss-paae|| 2jela che ta . (puM.) -utkSiptakANDapaTakAntaralIyamAnaH-zizu0 zastra upara jIvanAra. kANDapuGkhA strI. (kANDasya zarasya puko yasyAH) kANDahIna na. (kANDena hInam) meM tanI bhotha - zarapaMkhAvRkSa, sarapaMkho. __ bhadramustA / kANDapuSpa na. (kANDAtpuSpamasya) drovRkSana, puSpa. | kANDikA strI. (kANDo'styasya TaJ) 51. nAmarnu kANDapuSpA strI. (kANDAt+puSpamasyAH TAp) 2.5 tanu, eka jAtanuM dhAnya, eka jAtanI kAkaDI. OM3, dro vRkSa. kANDin tri. (kANDaH gulmo'styasya prAzastyena ini) kANDapRSTha na. (kANDaH vRkSaskandha iva pRSThamasya) zreSTha gucchAvALuM. bhoTI. pI.84lj dhanuSya vagaire. (tri. kANDaH pRSThe kANDIra puM. (kANDo bANo'styasya itvarthe irac) 1835 yasya) zastra 43 (r)vanA2 sipAhI yoddho ko3, sastrane dhA255 72nAra, tI4 -kANDIraH khAgikaH zastra vaDe laDanAra, zastra upara jIvanArI eka jAti. zAGgI-bhaTTiH 410 / / (puM.) vezyApati, hattaputra, pANeso putra. kANDIrI strI. (kANDira+GIp) bhASThaL. kANDabhaGga puM. (kANDasya bhaGgaH) 30k cial j, kANDekSu puM. (kANDe ikSuriva) 51. manu, ghAsa.. . asthibhaMga. kokilAkSastu kAkekSurikSuraH kSurakaH kSuraH / bhikSuH kANDamadhyA strI. siuvedanAmanI.va-sata, -kANDavallI kANDekSurapyukta ikSugandheSuvAlikA / / -bhAvapra0 za069o . kANDera puM. (kANDa+Irac) me tana 2 // 4. kANDaruha tri. (kANDAt rohati ruhaka) Muvial. kANDerI strI. (kANDaM bANAkAraM irte IraG gatau ganA2. aN+GIp) und. nAmarnu vRkSa... Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kANDeruhA-kAdambara shbdrtnmhoddhiH| kANDeruhA strI. (kANDe rohati ruh+ka) hunu A3, | kAtthakya (katth+zlAdhAyAM Nvula katthakaH svArthe SyaJ) eka jAtano agni. kANDola puM. (kaNDola prajJA0 svArthe aN) kaNDola | kAtya puM. (katasyarSeH gotrApatyam gargA0 yaJ) . zabdano artha juo. RSinI mAtra putra. kANva paM. (kaNvasya kaNvagotrApatyasya chAtraH kaNvAdi kAtyAyana puM. (katasya yuvagotrApatyam yajantatvAt aN yalopaH) 4. ni| gotramA 68 thayesa, yuni phak) vizvAmitrana vaMza pahA thAyada te. apatyano ziSya. (na. kaNvena dRSTama sAma) 5e. nAmano RSi, gobhila munino putra, katavaMzamAM pedA RSie joyela te nAmano eka sAmavedano bhAga. thayela, somadatta viprathI vasudattAnA peTe thayela vararuci, kAt avya. (kutsitamatatyantena at AdhAre kvip) pANinIya vArtikakAra kAtyAyana yuni. ti2272, Qi2, -yanmayaizvaryamattena guruH sadasi | kAtyAyanI strI. (katasya gotrApatyaM strI gargA0 yaJ) kAtpRtaH-bhAga. 679 kAtyAyana RSinI patnI, kata RSinI gotra putrI, kAtantra na. (ISattantramasya koH kAdezaH) sarvavamA. bhagavAM vagere vastra dhAraNa karanArI adhavRddhA koI kArtikeyasvAmInI kRpAthI banAveluM kAlApaka nAmanuM strI, koI kalpamAM kata gotramAM utpanna thayelI dugadivI, vyA429... -etat te vadanaM saumyaM locanatrayabhUSitam / pAtu naH kAtara tri. (ISattarati svakAryasamApti gacchati tR+ac sarvabhUtebhya: kAtyAyani ! namo'stu te / / - koH kAdezaH) madhI2, ayara -kAtaro'si yadi mArkaNDeyapu0 91 / 33; yAvaya. vinI. se. patnI vodgatArciSA, tarjitaH parazudhArayA mama-raghu0 13 / 27; -strIprajJaiva kAtyAyanI, maitreyI tu brahmavAdinI babhUva / -varjayanti ca kAtarAnpaJca0 4 / 42, mAthI. vyAsa, kAtyAyanItantra na. te. nAmanu, me. ziva. taMtrazAstra.. bhayabhIta, -madgehinyAH priya iti sakhe ! cetasA kAtyAyanIputra puM. tisvAmI, bhartiya. kAtareNa-megha0, 52vaza, yaMyaNa -kimeSA kAtarA'si kAthakya puM. strI. (kathakasya gotrApatyam gargA0 yaJ) -za0 4, (pu. ke jale Atarati) 489, nArnu kathaka RSinuM saMtAna, apatya. vahANa, naukA, eka jAtanuM mAchaluM, te nAmano eka kAthaJcitka na. (vinayAdi0 svArthe Dhak tAntatvAt Thasya kaH) kathaJcit 206 humo. kAtaratA strI. (kAtarasya bhAvaH tal+tva) Aya25, kAthika tri. (kathAyAM sAdhu Thak) 5thAnI 2yanA 42vAmA samartha, duzaNa thA2. 52vazayatA -kAtaratvam / kAdamba puM. (kadi+Nic-ambac) basasa., 2. tano kAtarAyaNa puM. (kAtara naDA0 phak) DAta2 nAmanA sa, -kvacit khagAnAM priyamAnasAnAM, kAdambasaMsargapino gotraputra. vatIva paGaktiH -raghu0 13 / 55, ze231, 41, marnu kAtarya na. (kAtarasya bhAvaH SyaJ) kAtaratA za6 3. (tri. kadambe samUhe bhavaH aNa) samUhamA mo. -kAtaryaM kevalA nItiH zauryaM zvApadaceSTitam thanAra, samuha saMbaMdhI, kadaMbanA jhADa saMbaMdhI. raghu0 17147 (puM. kadamba eva aN) 46parnu, u. (tri. kadambasyedaM kAtala puM. (kasya jalasya na talamasti spRzyatvenAsya aNa) sabhUsaMbaMdhI, TogAne sagatuM, hama vRkSay, ___ ac) te. nAmanu, me. bhA7j, te. nAmanI meM RSi. kadaMba vRkSane lagatuM, kadaMba vRkSa saMbaMdhI - kAti strI. (ka+ktin) stava, stotra, stuti, duul. kAdambamodgatakesaraM ca . raghu0 13 / 20 kAtIya tri. (kAtyAyanasya chAtraH tasyedaM vA vRddhAccha:) | kAdambaka puM. (kAdamba+kan) lA!, za2 kAtyAyananA ziSya saMbaMdhI, kAtyAyananA ziSyanuM. kAdambara na. (kAdambaM lAti prakRtitvena lA+ka lasya ra:) (puM.) tyAyanano ziSya, chAtra.. ze27-. vi.2, go. vagere, gagana, madha -niSez2a kAta paM. (kaM jalamatati sAtatyena gacchati yatra ata+una) madhumAdhavAH sarasamatra kAdambaram-zizu0; (puM. kadambodbhavaM rasaM rAti rA+ka) 680. tara, 16 kAtRNa na. . tanuM ghAsa.. bhahI. Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 kAdambarI strI. (kutsitaM malinamambaraM yasya tasya priyA) jayadevane priya hAi - kAdambarImadavighUrNitalocanasya yuktaM hi lAGgalabhRtaH patanaM pRthivyAm udbhaTa:, (strI kAdambaM rasaM rAti rA+ka gaurA0 GIp ) Doyala, sarasvatI, zAradA, bhenA pakSI, jAeAlaTe jadha rayesI ane tenA putre pUrI karelI te nAmanI eka kathA; kAdaMbarI haMsa nAmanA gaMdharva pitA ane apsarAnA kuLamAM thayelI gaurI nAmanI mAtAnI putrI hatI. bANabhaTe e kAdaMbarIne kathAnI nAyikA banAvelI che. kAdaMbarI kathA gadya sAhityamAM sarvotkRSTa racanA gAya che. kAdambarIbIja na. ( kAdambarIsAdhakaM bIjam ) 683 zabdaratnamahodadhiH / banAvavAnuM sAdhana, eka jAtanuM dravya. kAdambarya puM. ( kAdambaryAM hitaM yat ) 66mjavRkSa. kAdambA strI. ( kAdamba ivAcaratIti kAdamba + AcAre kvip ac) puSpI, muMDerI nAmano velo. kAdambinI strI. ( kAdambAH kalahaMsAH anudhAvakatvena santyasyAH) bheghamAlA, bhedhanI paMDita - madIyamaticumbinI bhavatu kApi kAdambinI - rasagaM0 bhAmi0 4 19 kAdaleya tri. ( kadalena nirvRttAdi kadala+saMkhyA0 caturthyAm DhaJa) uhale manAvesa. kAdAcitka tri. (kadAcit bhavaH kAlavAcitvAt uJ) saMyogavaza, uchAyit thanAra, prasaMge jananAra yadyapi rasAbhinnatayA carvaNasyApi na kAryatvaM tathApi tasya kAdAcitkatayA upacaritena na kAryatvena kAryatvamupacaryate sA0 da0 3 / 27 kAdraveya puM. ( kadravAH apatyaM pumAn Thak ) bhoTI Ie khane pUMchaDIvAjI nAganI kheDa leha zeSo'nanto vAsukizca takSakazca bhujaGgamaH / kUrmazca kulikazcaiva kAdraveyAH prakIrtitAH - mahA0 1/65 / 41; azyapa RSinI patnI kadruno putra, te nAmanI eka sarpa bhati. kAnaka tri. ( kanakasyedam aN ) sonAnuM, sonA saMbaMdhI, dhaMtUrAnuM, dhatUrA saMbaMdhI (ta. kanakaphalamivograM phalamasya) kheDa bhatanuM jI sahasraM kAnakaphalaM siddhe saMcUrNya nikSipet / - vaidyakacakrapANisaMgrahe / nepAjAnuM jI - jayapAlabIjam / kAnana na. ( kan + Nic + lyuT ) vana, jaraeya, bhaMgasaghara, - channopAntaH pariNataphalajyotibhiH kAnanAmraiH megha0 [kAdambarI - kAntalaka 18, - zIto vAyuH pariNamayitA kAnanodumbarANAm megha0 42; (na. kasya brahmaNaH Ananam ) yaturbhuja brahmAnuM mukha. kAnanAgni puM. ( kAnanotthito'gniH) chAvAnala, chAvAgni - zamIgarbhotthitAgninA sarvakAnanasya dahanAt tathAtvam / kAnanAri puM. ( kAnanasya aririva) jI4DAnuM u sabhIvRkSa. kanalaka tri. (kanalena nirvRttAdi kanala + arohaNAdi caturarthyAm-vuJ ) unase manAvela. kAniSThika na. ( kaniSThikA eva kaniSThika + svArthe aN) uniSThA TayatI sAMgaNI.. kAniSThineya puM. (kaniSThAyA apatyaM pumAn) niSThAnAnIno putra kRte kAniSThineyasya jyaiSThineyo vivAsitaH bhaTTiH / kAnIta puM. (kanItasya apatyaM zivA0 aN ) nIta nAmanA rAjAno putra pRthuzravA. kAnIna puM. ( kanyAyA anUDhAyA apatyaM aN kanInAdezazca ) DuMvArI unyAno putra-vyAsa, durga vagere - kAnInaH kanyakAjAto mAtAmahasuto mataH - yAjJa0; pitRvezmani kanyA tu yaM putraM janayed rahaH / taM kAnInaM vadennAmnA voDhuH kanyA -samudbhavam / / - manu0 9 / 172 kAntA puM. (kan dIpto kam vA kta) pati - kAntodantaH suhRhupanataH saGgamAt kiJcidUna: - megha0 101 yandra, yUra, vasaMta Rtu, maheva - kAmahA kAmakRt kAntaH kAmapradaH prabhuH- artisvAmI, vAsudeva, paramezvara, hinsa vRkSa, yaduvo pakSI, rAjanuM ADa. (tri.) suMdara, pAva, sAraM, priya pyAraM sarvaH kAntamAtmIyaM pazyati za0 2; sukhAra, harichata, abhISTa kAntAlakAntAH lalanAH surANAm- zizu0; -malinamapi mRgAkSyA valkalaM kAntarUpam / na manasi rucibhaGga svalpamapyAdadhAti / / - zAku0 1. aGke, (na.) Desara, DuDu, sujano aMta, kheDa prahAranuM soDhuM, soDa. kAntapakSin puM. (kAnto manoharo pakSo'styasya prAzastyena iti) bhora pakSI. kAntapuSpa puM. (kAntaM puSpamasya) vihAra vRkSa. kAntalaka puM. (kAntaM lakyate lak AsvAdane karmaNa ghaJarthe kaH ) tuna (tucha) vRkSa. Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAntaloha-kAndigbhUta shbdrtnmhoddhiH| 565 kAntaloha puM. (kAntaM priyaM lohamasya) soDayu.4, | kAntida tri. (kAnti dadAti dA+ka) tihAya, ayaskAntamaNi, kAntalohabhasma, __ zobhAya5 (na.) zarIramAMnI pitta, dhAtu, ghRta, ghI. kAntA strI. (kam+kta+TAp) vaDAlI. strI, patnI, | kAntidAyaka na. (kAnti dadAti dA+Nvula) te. nAmanu priyA, -jhaTiti praviza gehaM mA bahistiSTha kAnte ! gandha dravya, dhyU, vanasa62, 64to za6 mo. -zRGgAtilakam / -kAntAsakhasya zayanIzilAtalaM (tri.) Anti sApanA2, zobhA. sAyanA2. te-uttara0 3 / 21; priyaMgu vRkSa, moTI asAyI, | kAntinagarI strI. te nAmanI menagarI, sial. nI . nAgaramotha, reNukA vanaspati, eka chaMda. __-kAntipurI / kAntAdhidohada puM. (kAntAghriH tattADanaM dohadamasya kAntibhRt tri. (kAntiM bibharti bhR+kvip) iti. puSpodgame) azI vRkSa, AsopAsavarnu A3, (yuvatI ghA295 42nAra. (puM.) yaMdra, pU2. strInA paganI lAta vAgavAthI azoka vRkSa puSpita kAntimat tri. (kAntirastyasya matup) itimAn, ane. ilita thAya che bhATe) - pAdAghAtAdazoko sildarj -zeSaiH puNyehatamiva divaH kAntimatkhaNDavikasati / -(paM.) kAntAcaraNadohadaH / mekam -megha0 30, (puM.) yaMdra, pUra, bhava. kAntAyasa na. (kAntAyas+prac) ntalA, sADyumna. ! kAntimatI strI. (kAnti+matapa+DIpa) zomAvANIkAntAra puM. (kAntA'bhISTA arA iva granthayo'sya) - kAMtivALI te nAmanI eka apsarA. .3 tanI ze231, vi.2 vRkSa, vaisa. (puM. na. kAnthaka tri. (vargusamIpasthA kanthA tato jAtAdau varNI kasya sukhasyAntamRcchatyatra R+AdhAre ghaJ) huma. vuk) nahI pAse. mAvesa thA nAmanAmamA bhA, bhoH a27ya. -bahudoSaM hi kAntAraM vanamityabhi thanA2. dhIyate / / -rAmA0 2 / 28 / 5, -gRhaM tu gRhiNIhInaM kAnthakya puM. strI. (kanthakarSeotrApatyaM gargA0 yaJ) kAntArAdatiricyate-paJca0 481; sit-yo2. kathA royera bhA, chidra, che. .4 namana. RSirnu apatya putra putrI. striyAM tu kAnthakyAyanI / kAntAraka puM. (kAntAra+kan) me tanI ze27 rAtI zeraDI. kAnthika tri. (kanthAyAM jAtAdi Thak) thAmA thanA2. kAntAraga tri. (kAntAre gacchati gam-Da) sabhai nA2, kAnda tri. (kandasyedaM tatra bhavo vA aN) 46 saMbaMdhI, araNyamAM janAra. kaMdamAM thanAra jhera vagere. kAntArapathika tri. (kAntArapathena AhRtam ThaJ) sanA | kAndara tri. (kAndaM tataH azmAdi- caturarthyAm ra:) mArge ANela. thI. yesa, thI anesa vage3. kAntArI strI. (kAntAra gau0 GIS) rAtI ze24. | kAndarpa puM. strI. (kandarpasyApatyaM aJ) mahevanI. putra kAnti strI. (kam kAme kan dIptau vA bhAve ktin) | putrI. (tri. kandarpasyedaM aNa) maheva. saMbaMdhI, hApti. -kAntiravAtivistIrNA dIptirityAbhidhIyate / / / bhavana sA0 da0 130 1131, te4. ti. -stutiH siddhiriti | kAndarpika na. (kandarpastadvivRddhiH prayojana yasya Thak) khyAta zriyA saMzrayaNAcca yA / lakSmIlalanA vApi kAmadevanI vRddhi karanAra sAdhana. kramAt sA kAntidAyinI / / -devIpu0 zomA - | kAndava na. (kandau saMskRtam bhakSyam aN) - rUpayauvanalAlityaM bhogAdyairaGgabhUSaNam / zobhA proktA lokhaMDanA pAtramAM saMskAra pAmelo koI bhakSya padArtha. saiva kAntirmanmathApyApitA dyutiH / / 7278, strI.mAmA kAndavika tri. (kAndavaM paNyamasya Thak) aas, bhI.85 zRMgArathI utpanna thanAro eka saundarya guNa, caMdranI vecanAra, pakavAnna vecanAra. kaLAomAMnI eka kaLA, lakSmInI anucarI evI kAndigbhUta tri. (kAM dizaM yAmItyevamAkulIbhUtaH) 76 eka devI, caMdranI eka strI, dugadivI, kAmadevanI dizA tarapha have huM jAuM evA vicAramAM gabharAI eka zakti. gayeda - kAndigbhUtaM chinnagAtraM visaMjJaM duryodhano dRzyati kAntikara tri. (kAnti+kR+ac) sild.st27. sarvasainyam-bhA0 udyo0 a0 47 / Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 566 shbdrtnmhoddhiH| [kAndizIka-kApilika kAndizIka tri. (kAM dizaM yAmItyAha) mA 4tuM, | sI. janAvada. mAbhUSA 473, pAlane tuM nAsI jatuM, kaI dizAmAM huM jAuM ema kahenAra, ___ -trizUlamatraM ghoraM ca kApAlamatha kaGkaNam -vikramo0 / bhayabhIta-vyANa, mayI nAsIgaye.da. -mRgajanaH / kApAlika tri. (kapAlena nRkapAlena carati abhyAhArAdikaM kAndizIkaH saMvRttaH-paJca0 1 / 2 / / karoti Thak) zaiva saMprahAyamAna viziSTa (vAmamA0) kAnyakubja puM. (kanyakubja+aN) no4 he21, mA saMpradAyano anuyAyI, je mAnavakhoparInI mALA dhAraNa nagara kanoja nAmathI prasiddha gaMgA nadInA kinAre kare che, temaja manuSyanI khoparImAM AhAra vagere AveluM hatuM. kaniMgahAmanA jaNAvyA mujaba-Aje te 722. aghora, yogavizeSa. -atha tIrthakarAgraNI: kuzasthala nAmathI oLakhAya che. pratasthe bahukApAlikajAlakaM vijetum-zaGkaradigvi0 / kAnyajA strI. (kAt jalAdanyasmiJjAyate jan+Da) meM (puM.) te nAmanI meM atya ti , [saM.42 ti. jAtanuM sugaMdhI dravya, nala nAmanuM sugaMdhI dravya. (na. kapAlikaiva aNa) nAnu pAsa.. kApaTava puM. strI. (kApaTorgotrApatyam aN) 75Tu gotrano | kApAlin pu. (kApAlaM kapAlaM brahmakapAlaM brate putra putrI. (na. kutsita: paTuH kApaTuH tasya dhAryatvenAstyasya ini) ziva -ajaikapAcca kApAlI bhAvaH karma vA aNa) nhita. paTutA, parAla tanI. trizaGakarajitaH shivH-mhaabhaa013|17|102| paTutA, kharAba rItanI hoMziyArI. vAsudevano ka putra, ka prakArano varNasaMkara- aMtyaja. kApaTavaka tri. (kApaTavAdAgate vuJ) 45454uthI. prApta | kApAlinI strI. (kApAlin+GIp) meM tanI. [saM.52 thaye. aMtyaja strI, manuSyanI khoparI dhAraNa karanArI strI. kApaTika tri. (kapaTena carati Thaka) 942thI. sAyarasa kApAlI strI. (kApAla+GIp) vanaspati-414.Sou. karanAra, dagalabAjIthI vyavahAra calAvanAra, kapaTI, | kApika puM. (kapireva agulyAdi0 Thak) ial, duSTa, kapaTa karanAra. (5) rAjAonA pAMca prakAranA vAnara jevA caherAvALo, vAnara jevo vyavahAra karanAro. gUDhAcAromAMno vidyArthInA rUpane dhAraNa karanAro eka | kApijala puM. strI. (kapiJjalasyApatyaM zivA0 aN ) guptaya2 -tatra paramarmajJaH pragalbhachAtraH kapaTavyavahAri- piM048. RSina apatya, putra putrI. vayarthinamarthamAnAbhyAmapagA | kApijjalAdi paM. strI. (kapijalAna tanmAMsAnyatti rakSasi rAjA yAda yasya darvattaM pazyasi tat tadAnImeva ad+aN upa- sa0 kapiJjalAdaH tasya apatyaM ata mayi vaktavyam -manu0 7 / 154 iJ) piM048. pakSInu mAMsa bhakSA 22no putra hai kApaTya tri. (kapaTasya bhAvaH SyaJ) al, boll, putrI. kapaTapaNuM, nipramANikapaNuM. kApijalAdya puM. (tasya apatyaM Nya) piM04AhinI putra.. kApatha puM. (kutsitaH panthAH ac samA0 kAdezaH) kApittha na. (kapitthasya vikAraH anudAttAditvAt aJ) 52. bhA, niM. 2sto -AsthAtuM kApathaM duSTaM DohAnA.vi.2 -kApilaM mAnavaM caiva tathaivozanaseritam viSamaM bahukaNTakam-rAmA0 2 / 10817. (na. kutsitaH -kUrmapu. panthA yasya) sugaMdhIaunl; huSTa bhAge yAbanA ta | kApila tri. (kapilena proktaM zAstra vetyadhIte vA aN) nAmano eka dAnava, duSTa AcaraNavALuM. kapila RSie kahela zAstrane jANanAra, sAMkhyazAstranuM kApA strI. (kaM sukhamApyate'nayA Ap+karaNe ghaJ) adhyayana 22, sAMjyazananuyAyI (tri. kapilasyedaM prAtaHkALe jAgata karanAra bhATa cAraNanI vANI. aNa) apilamuninu, pilamuni saMdhI. (na. kapilena kApATika na. (kApATikaiva zarkarA0 svArthe aN proktamaNa) apilamuni prAta siv52||str. puM. (kapila svArthikasyApi kvacilliGgAtikramokteH klIbatA) nArnu, eva svArthe aN) piMgalavA, pIgo 1. (tri.) pAra, nAna 513, 48 ubhaau..| pIMgaLA raMgavALuM. kApAla na. (kAlameva tasyedaM vA aN) meM tano | kApilika puM. strI. (kapilikAyAH kapilavarNAyAH oDhanI roga -aSTAdazakuSThAntargatavAtikakuSTham / apatyam zivA0 aN) pAya vANI strIno (tri. kapAlasyedam+aNa) 3Alana, sue widhI, putra. Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kApileya-kAmakAma shbdrtnmhoddhiH| 567 kApileya puM. (kapilAyAH tannAmnyA brAhmaNyAH apatyam | kApotaka tri. (kapotAH santyasyAM naDA0 cha: kuk ca Thak) pilA namanI causano putra, apila muninA ___ kapotakIyaH tatra bhavaH aN bilvaka0 chasya luk) te nAmano ziSya. jemAM kabUtaro rahetAM hoya temAM thanAra kApilya tri. (kapilena nivRttAdi kapila+catura* NyaH) kApotapAkya na. (kapotAnAM pAkaH DimbhaH teSAM pUgaH NyaH) kapile banAvela vagere. pArevAnA baccAMnuM ToLuM, kabUtaranA baccAMono samUha. kApivana na. . nAmano meM.yAnI maha. kApotaJjana na. (kApotaM ca tadaJjanaM ca) se tano kApiza na. (kapizA mAdhavI tatpuSpaM sAdhanatvenAstyasya surabhI, saudI2i04. aNa) mAdhavIsatAnA samAMthA. yato 683. kApya puM. strI. (kapergotrApatyam) piyAno putra kApizAyana na. (kapizeva svArthe aN tatra jAtaM kak) (na. kutsitamApyam) 55. vagaire. 652no. artha. zubhA (puM.) devatA, heva.. kApyakara tri. (kApyaM pApaM karoti dhAtUnAmanekArthatvAt kApizAyinI strI. (kapiza+Skaph+GIp) drAkSa, drAkSau, kathayati kR+tAcchIlyAdau TaH) 55. . nI. gharANa. pAse. potA- 5 // 542. (tri. kApyaM pApaM kR+aN) kApizeya puM. (kapizAyAH apatyaM Dhak) (1.. kApyakAraH / kApiSThala puM. (kapiSThalasyedam aN) ta. nAmano meM kAphala puM. (kutsitaM phalamasya) Aya3Nana, . (na. madhya. __ kAphalasya phalaM aN) 14. kApiSThali puM. srI. (kapiSThalasya gotrApatyam iJ) kAbara puM. (kutsito bandhaH koH kAdezaH vede pRSo0) kapippalano gotraputra-apatya. __ i. kApuruSa paM. (kutsitaH puruSaH koH kAdeza) 525. kAma avya. (kam+ghaJ) anuzA, atyaMta5 matAvanA2 puruSa, Aya2. puruSa. -udyoginaM puruSasiMhamupaiti lakSmI- bhavyaya -kAmaM nRpAH santi sahasrazo'nye rAjanvatIdevena deyamiti kApuruSA vadanti / / -hito0; . mAhuranena pRthvIm-raghu0 (na. kAmAya hitam aN) susaMtuSTaH kApuruSaH svalpakenApi tuSyati paJca0 1 / 25 51ma.na. mATe hita.7824 vAya, zudha, 22 (puM. (tri kApuruSasyedaM aN) 8.31 bhAsad, rAna kAmyate'sau kam+ghaJ) bhava. -kAmastu bANAvasaraM puruSa saMbaMdhI. pratIkSya pataGgavadvahnimukhaM vivikSuH-kumA0 3 / 64, 627. kApuruSatA srI. (kApuruSasya bhAvaH tal-tva) 20 -sarvAn kAmAn samazrute- bhaga0 2 / 62; -gntukaamHpuruSapaNuM, kAyara puruSapaNuM, halakA mANasapaNuM- bhaga0 2 / 62; amitASa -na jAtu kAmaH kAmAnAkApuruSatvam / (na. kApuruSa bhAve karmaNi ca SyaJ) mupabhogena zAmyati -manu0 2 / 94, 52bhezvara, me. kApuruSyam / prA2no anurAga-prIti. -hRdi kAmo bhravoH kodho kAya na. (kaperbhAvaH karma vA Dhak) dinni lobhazcAdho radacchadAt / -bhAga0; ricuk 3, qink, um, di62 ThevA-hAvaya. (puM. kapigotrApatyaM manAnA viSaya -santAnakAmAya tatheti kAmaM rAjJe idantatvAt Dhak) zauna. vi. (tri. kaperidaM Dhak) pratizrutya payasvinI sA -raghu0 3 / 67; amino vAnaranu, vAna2 saMbaMdhA. putra, masarAma, 512 akSara. (tri. kam+aN) manA kApota na. (kapotAnAM samUhaH aNa) abhUtanI samUha | yuta, 27vANu, pratiauj.. pArevAna, TomuM, sauvIina, suramo. (tri. kapotasya kAmakalA srI. (kAmasya kalA priyA) mahevAnI. strI idaM aNa) utaranu, usUta2. saMdhI, vRtti vagaire, ti, manA // 2 // bhUta su. nUtana va raMgavANu, -stuvan vRttiM ca kApotI kAmakAti tri. (kai zabde ktin kAmaparA kAtiryasya) duhitrA sa yayau purAtbhAga0 9 / 18 / 25; kAmazabdavALuM, kAmazabdayukta. (puM. kApotavarNo'styasya ac) utaranA vo. 20, kAmakAma tri. (kAma kAmyaM kAmayate kam+Ni+aN) pArevA sarakho varNa, sAjIkhAra. kAmanAonI icchA rAkhanAra, iSTanI icchA karanAra. Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 kAmakAmin tri. ( kAmasya kAmI kAmaH kam NiG in) prema agara amano unmAda 42nAra. kAmakAra tri. (kAmaM kAmyaM karoti kR + aN ) DAbhya niSpA65, ISTate-icchitane utpanna 42nAra. (puM. kAmena karaNam) ijanI AzA rAjIne DoI abha 42 te - svataH sphUrta-karma-manu0 11 / 41 kAmakAratas avya. (kAmakara + tasila) potAnI IcchA anusAra yaH zAstravidhimutsRjya vartate kAmakArataHbhagavadgItA / kAmakUTa puM. ( kAma eva kUTaM pradhAnamasya) vezyAno pati, chInANavo, vezyAno vidyAsa, vezyAvRtti, amarA nAmano zrIvidyAnA maMtrano eka bheda. zabdaratnamahodadhiH / kAmakRt tri. ( kAmena karoti kR + kvip) 42chA prabhA DaranAra, potAnI prIti anusAra DAma uravAvANuM, (puM.) paramezvara. - kAmahA kAmakRt kAntaH kAmaH kAmapradaH prabhuH - viSNusa0 / kAmakeli puM. tri. ( kAme taddhetukaratau kelirasya ) 42, chInAnavo. (puM. kAmanimittA keliH) strIsaMga, maithuna, surata, abhAsata. kAmakIDA strI. (kAmena krIDA) amanA aza35 DIDA, saMbhoga, premanI raMgarelI, zRMgArI jela, paMdhara akSaranA caraNavALo te nAmano eka chaMda. kAmakhaDgadalA strI. (kAmoddIpakaM khaDgamiva dalamasyAH) sonerI kevaDo. kAmaga tri. ( kAmena bAhyasyecchayA yatheSTadezaM gacchati gam +Da) potAnI bharala pramANe 4nAra vAhana vagere potAnI bharala pramANe yAsanAra-yatAvanAra (puM. kAmena yatheSTaM gacchati gam + Da) potAnI 42chA pramANe strI pAse janAra kaMdarpano eka bheda. kAmagamin tri. ( kAmena yatheSTaM yonivicAramakRtvA gacchati gam NinI) yatheSTa vartana 42nAra, rachA pramANe gati karanAra, koIpaNa jAtanI yonino vicAra karyA vinA harakoI sAthe maithuna ka2nA2. kAmagA strI. ( kAmena yathecchaM gacchati ) asatI strI, kAmuka strI. kAmagiri puM. ( kAmapradhAno giriH) bhAratanA abha35 dezamAM rahelo te nAmano eka parvata. kAmaguNa puM. ( kAmakRto guNaH) anurAga, sneha, prema viSaya, Ayoga, viSayavAMcchanA, loga. [kAmakAmin- kAmatAla kAmacara tri. ( kAmena carati car+Ta) IcchAnusAra viyaranAra. potAnI bhara bhuja iranAra - tAM nAradaH kAmacaraH kadAcit-kumA0 1/50 kAmacAra puM. ( kAmena svecchayA cAraH car+ghaJ) potAnI marajI pramANe AcaraNa karavuM, potAnI icchA pramANe vartavuM, koInuM khetara bheLI daI Dhora vagerene potAnI bhara bhuja yazavaj. kAmacArAnujJA-siddhA0, na kAmacAro mayi zaGkanIyaH - raghu0 14 /62 ; ( tri.) kAmacara ( tri.) zab6 dukha.. kAmacArin tri. ( kAmena svecchayA carati car + Nini) potAnI icchAnusAra AcaraNa karanAra-vartanAra kAmI. puM. yalo, garuDa, prabhu - purandaraM ca jAnIte parastrI kAmacAriNam- mahA0 kAmacAriNI strI. ( kAmacArin + striyAM GIp ) vyabhiyAriNI-chInAma strI, yaDalI. kAmaja tri. ( kAmajyAyate jan+Da) amathI utpanna thayela vagere duHkha kAmanA unmAdathI utpanna (kuM.) madanaputra, pradyumnano putra aniruddha. kAmajani puM. (kAmaM janayati) oyala DoDisa pakSI. kAmajAniH ) / kAmajAna puM. (kAmaM janayati kuhadhvaninA kAma +jan+ Nic + ac) yasa pakSI, kAmajAnI / kAmajAla puM. ( kAmajaM AlAti A+lA+ka) yasa pakSI. kAmajit puM. (kAmaM jayati ji+kvipa) bhinacheva, kharDan, mahAdeva, DArtiDeyasvAmI, premathI katanA kAmaTha puM. (kamaTha eva aN) DAyajI (tri. kamaThasyedaM aN) DAyajAnuM, ayajA saMbaMdhI. kAmaThaka (puM.) dhRtarASTra nAmanA nAgaDusamAM utpanna thayela ane sarpa satramAM naSTa thayela te nAmano eka sarpano leha. kAmatas avya. (kama+tasil) kAmathI, potAnI IcchAthI, potAnI bharalathI, viSaya vAMchanAthI, manoviDArathI, khuzIthI -padA spRSTaM ca kAmataH yAjJa0 1 / 168 kAmatA strI. (kAmasya bhAvaH tat-tva) abhaya, abhIpazu, amupazu. - kAmatvam / kAmatAla puM. (kAmaM tAlayati tal+ Nic+ac) Doyala. (strI.) kAmatAlI / Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAmatithi-kAmaprastha] shbdrtnmhoddhiH| 569 kAmatithi puM. (strI. (kAmapUjArthA tatsvAmikA vA | kAmadhenutantra na. te. nAmanu zivanirmita . taMtrazastra.. tithiH) mahevanI. 5. mATe nidhArita.tithi. maheva kAmadhvaMsina paM. (kAma+dhvaMsa+Nini) maDAva leno svAmI. cha ava tithi, -pAde gulke tathorau ca kAmana tri. (kam+NiG+lyuTa) mu, manAvAj, bhage nAbhau kuce hRdi / kakSe kaNThe ca oSThe ca bhI. (na.) abhilASA, 27, prIti. gaNDe netre zrutAvapi / lalATe zIrSakezeSu kAmasthAnaM | kAmanA strI. (kam+yuc+TAp) mamilASa, 7, tithikramAta / / -kAlikApa0 19. a0 prIti, 27j. kAmada puM. (bhaktAnAM kAmamabhilASaM dadati dA+ka) | kAmanIDA strI. ustUrI. 52mezvara. puM. kAmaM madanaM dyati do+kA ti svAmI, kAmanIya na. (kamanIyasya bhAvaH vuJ) suMdaratA, 2bhya5j, ticya. -kAmAjit kAmadaH kAntaH satyavAga 2bhaeyatA. bhuvanezvaraH / mahA0 3 / 231 / 4; (tri. kAmaM dadAti / kAmandaki puM. te nAmano me nItizAstra.12. dA+ka) iSTane apanAra, amane ApanA2 aizvaryasya kAmandakIya na. (tasyedaM cha) mahAme. rathej, anAva.j rasajJaH san kAmAnAM caiva kAmadaH - rAmA0 2 / 33 / 7 nItizAstra.' kAmadA strI. (kAmaM dadAti dA+kA+TAp) yathecchita. kAmandhamin puM. (kAmaM yatheSTaM dhamati dhyA+Nini) vastu ApanArI kAmadhenu-kAmadudhA gAya, nAgaravelanA sA.. pAnano velo, nAgaravallI, haraDenuM jhADa. kAmapatnI strI. (kAmaH patiryasyAH, sapUrvatvAt nAntAdezaH kAmadudha tri. (kAmaM dondhi duha+ka) yathecchita vastu, GIp ca vA) AmahevanI strI, rati. (strI.) kAmapatiH / ApanA2, cheTu, henA2. kAmapAla puM. (kAmAn pAlayati pAla+aN upa. sa.) kAmadudhA strI. (kAmaM dogdhi duh+ka+TAp) madhenu, paNaheva., vAsuheva - kAmahA kAmapAlazca kAmI kAntaH Ou4 -avehi mAM kAmadudhAM prasannAm - raghu0; - kAmaM kRtAgamaH- viSNusa0 vavarSa parjanyaH sarvakAmadudhA mahI-bhAga0 1 / 10 / 4 kAmapUra tri. (kAmaM pUrayani pUr+Nic+aN) 5STa kAmaduha tri. (kAmaM dogdhi duha+kvip) abhISTa 54Atha. vastune mApanAra. (puM.) paramezvara, "kAmapUro'smyahaM henA2, 2cheDuM, mApanA2. (trI.) madhenu, tasyAtha nuNAma-bhAga0 7 / 2 / 25 kAmadhugdhenurvaziSThisya mahAtmanaH-bhA- A 175 / / kAmapra tri. (kAmaM piparti pR+ka) manA pUrI 4282, kAmadUtI strI. (kAmasya dUtIva uddIpakatvAt) oyasa icchita vastu ApanAra. pakSI, nAgahantIvRkSa, 4024 vRkSa. -nAgadUtikA / kAmaprada tri. (kAmaM pradadAti pra+dA+ka) icchita. kAmadeva puM. (kAma eva devaH) 45, maheva, vaidha2stra. vastu, ApanAra -kAmahA kAmakRt kAntaH kAmaH prasiddha me. dhRta. (puM. kAmyate mumukSumiH kAmyastathA- kAmaprado hi saH / - mahA0 13 / 149 / 45; (puM.) bhUtaH san dIvyati) paramezvara - kAmadevaH kAmapAla: 52bhezva.2, te. nAmano me tibaMdha. dvau pAdau kAmI kAntaH kRtAgamaH-viSNusa0 / / skandhasaMlagnau kSiptvA liGga bhage tathA / kAmayet kAmadhara puM. (kAmarUpasthamatsyadhvajaparvatasthite sarovare kAmukaH prItyA bandhaH kAmaprado hi saH / / kAmarUpa dezamAMnA matsyadhvaja parvatamAM rahela te nAmanuM smaradIpikA; -kAntaH kAmapradaH prabhuH viSNusaha0 se sarovara -saraH kAmadharo nAma tasmin zaile | kAmapravedena na. (kAmasyAbhilASasya pravedanam AvivyavasthitaH / zAzvatyAM vidhivat snAtvA pItvA SkaraNam) mamidASAnu mulyu42, 4 me Doya kAmadharAmbhasi / / * zrIkalikApu0 81 a0 / te 2ma bhUpI te. -kaJcit kAmapravedane - kAmadhenu strI. (kAmapratipAdikA dhenuH) samASTa 56Artha. amara0 / mApanArI svAmI rAya, roliena. unyA - tasyAM | kAmaprazna puM. (kAmaM yatheSTaM praznaH) chita prazra, bhuta. (rohiNyAM) jajJe zUrasenAd vasoratitopajjvalAt / prazna, cAhe te pUchavuM, icchA pramANe prazna karavo te. kAmadhenuriti khyAtA sarvalakSaNasaMyutA / / - kAmaprastha puM. na. (kAmasya kAmagireH prasthaH) SAR mahA0 53 / 1 / 101 nAmanA parvatanuM zikhara. Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 shbdrtnmhoddhiH| |kAmaphala-kAmavat vRkSa. kAmaphala puM. (kAmaM yatheSTaM phalamasya) ilAna, jAu, / kAmarUpAbhidho dezo gaNezo girimUrdhani- tantram / bhaDArA, sAmravRkSa. (tri. kAmena rUpamasya) potAnI 687prabhA 35 kAmaphalA strI. (kAmaM yatheSTaM phalamasyAH) 31, garnu anAra -jAnAmi tvAM prakatiparuSaM kAmarUpaM maghonaH -megha0 6, (tri. kAmaM kAmyaM sundaraM rUpamasya) kAmabaddha tri. (kAmena baddhaH) ma. 43 vAMdhe, prA.tithI suM62, pUbasUrata, atizaya zobhAyamAna, hepAvaDaM - Gij, (na.) vana, sa, 275. kAmarUpaH kAmagarbhaH kAmavIryo vihaGgamaH / - kAmabhakSa tri. (kAmaM yatheSTaM bhakSayati) pote se yAdu mahA0142316 hoya te khAnAra, icchA pramANe khAnAra. kAmarUpin (kAmaM kAmyarUpamastyasya prAzastyena ini) kAmam avya0 (kam+NiG+amu) satyaMta atizaya, zreSTha rUpavALuM, suMdara rUpavALuM, svecchAe yatheSTa rUpa anumati -mahAbhAgaH kAmaM narapatirabhinnasthitirasau / dhaa24|| 4282 -sarvaMmAzu nicetavyaM haribhiH kAmana kazcid varNAnAmapathamapakRSTo'pi bhajate ||-shaaku0 rUpibhiH-rAmA0 (puM. kAmaM yatheSTarUpaM yasya) vidyAdhara. 5. aGke, svI512, pU[ta, asUyA, 51ma. anumati, kAmarUpiNI strI. (kAmaM yatheSTarUpaM GIp) sAsaMgha svaccheda evA arthamAM vaparAya che. kAmanA, rUci vanaspati. azvagaMdhA. mujaba, icchAnusAra, saMmatipUrvaka cAhavuM, kAmarekhA strI. (kAmAnAM kAmavyApArANAM rekhA+ (svIkRtisUya avyaya) - manAganabhyAvRttyA vA kAmaM paGktiryatralasya raH) vezyA, Rst. kSAmyatu yaH kSamI-zizu0 2 / 43; ni:saMha -kAmaM na tiSThati madAnanasaMmukhI sA bhUyiSThamanyaviSayA na tu kAmala tri. (kam+kalac) 51mI, mu, manAvANu. dRSTirasyAH - mAthi 6278 - kAmamAmaraNAt tiSThet (puM. kam+AdhAre kalac) vasaMta, (puM. kasya gRhe kanyatmatyapi, na caivainAM prayacchet tu guNahInAya jalasya amalo asambandho yatra) sU.DI.- 40. vinaul karhicit / / -manu0 781 bhIna, bhruhesh-maa2||3, te. nAmanI me. roga - kAmamaha puM. (kAmasya mahaH yasmin) thaitra mAsamA taNDulIpaka gokSuramUlaM pItaM payo'nvitam / kaamlaakaravA yogya kAmadevano mahotsava, caitra mAsanI diharaM proktaM mukharogaharaM tathA / / - gAruDapu0 188 / paubhAsI.. kAmalatA strI. (kAmasya lateva tadguNabhUyiSThatvAt) kAmamAlin puM. (kAmasya mahaH yasmin) pati, puruSAyana, liMga. gae. kAmalA srI. te nAmano me ro, bhayo -kAmalA kAmamudrA strI. taMtrazastra prasiddha meM 52nI mudrA. ___ bahupittaiSA koSThazAkhAzrayA matA / kAlAntarAt kAmamUDha puM. (kAmena mUDhaH) premathI. bhAvita, premI chA syAt kumbhakAmalA / / - mAdhavAkaraH / mAiSTa -kAmamohitaH / kAmalAkSi strI. (kAmaM yatheSTaM lAti AkarSati lA+ka kAmabhUta tri. (kAmena bhUtaH mUcchitaH) 50ma.thI. bhUchA tAdRzamakSi yasyAH Saca samA0 SitvAt GIS) / pAmela. karanArI devInI eka mUrti. kAmayamAna tri. (kam+NiG+zAnac) mu, manAuj. | | kAmalAyana puM. (kamalasya apatyaM pumAn phak) 640 tu, yAtuM, bhAsata. nAmanA muni. kAmayA avya. bhAre bhATe, bhAre vAste. kAmAlikA strI. (kasya jalasyAmalo'sambandho'kAmayAna tri. (kam+Nic+zAnac) kAmayamAna za | styasyaThan) . tanu dhAnya, 3ion, mahirA. bhI -kAmayAnasamavasthayA tulAm-raghu0 19 / 50 kAmalin puM. (kamalena vaizampAyanAntevAsibhedena kAmayitR tri. (kam+Nic+tRc) tuM, yAtuM, proktamadhIyateNini) mada nAmanA vaizampAyananA ziSye prIti. rAmatuM, mu. banAvela zAstra bhaNanAra. kAmarUpa puM. te. nAmanA. ma. deza-5maheza, ciumnA | kAmavat tri. (kAmo'styasya matup masya vaH) manAvANu, pazcima bhAgamAM AsAma prAMtanuM eka gAma - | viSayabhoga karavAnI icchAvALuM. Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAmavatI-kAmAtman shbdrtnmhoddhiH| 571 kAmavatI tri. (kAmavat+ GIp) manAvAjI. strI, | kAmasUtra na. (kAmasya kAmavyApArasya pratipAdakaM sUtram) bhaithunanA. 27vAlI strI, tyAgaH kAmavatInAM vAtsyAyana vageree raceluM kAmavyApAra pratipAdaka hi strINAM sadbhirvigarhitaH-bhA0 A0 386, 4537562. zAstra. kAmavallabha puM. (kAmasya vallabhaH) bholAna, 13, | kAmastuti strI. (kAmasya stutirasmin) pratiyo vasaMta Rtu, s||22. 56.. doSa dUra karavA mATe pratigraha karanArAe bhaNavAne kAmavallabhA strI. (kAmasya vallabhA) yaMdranI. yotsnA, kAmanI stutirUpa eka maMtra. ___ yAMnI, ti. kAmahan tri. (kAmaM hatavAn han+kvip) 52mezvara, kAmavRkSa puM. (kAmaM bIjAGkuranirapekSatayA yathecchaM vRkSaH) mahAdeva vanhA-te. nAmarnu meM vRkSa... kAmahetuka tri. (kAmahetu+ka) 51mana 3ruj, aduil kAmavRtta tri. (kAmaM yatheSTa niraGkuzaM vRttamasya) bha207 IcchAnA tuvANu. prabhArI. yAsanA2. -yastu syAt kAmavRtto'pi pArtha kAmAkSI strI. (kAmaM zobhanamakSi yasyAH Saca GISa) te brahmapuraskRtaH-bhA- A0 170 a0 / nAmanI eka devI, taMtrazAstra prasiddha eka bIja. kAmavRtti srI. (kAmasya vRttiH vartanam) 5.ma.nI. yeSTA, kAmAkhyA strI. (bhaktaiH kAm+yate'sau kAmA sA AkhyA svachAyAra, jAmana hovaM. (kAmena svecchayA vRttiH) yasyAH) havI. vizeSa, pArvatIna yonipITha 35. sthAna, sva.27thI. vata -na kAmavRttirvacanIyamIkSate- te. sthAnanI. bhaviSThAtrI hevI - kAmArthamAgatA kumArasaM0 5 / 82 yasmAnmayA sArddha mahAgirau / kAmAkhyA procyate devI kAmavRddhi strI. (kAmasya vRddhiH) manu, uj, viSaya- nIlakUTe rahogatA / / - devItantram / vAsanAnu vaj, 62chAnI vRddhi. (puM. kAmasya | kAmAgni puM. (kAmasya agniH) bhavano ani, vRddhirasmAt) manI vRddhi 4282 me tanI ma.35 agni, -kAmAnala:) / vanaspati. kAmAgnisaMdIpana na. bhaiyaratnAvalI' mAherA kAmavRntA strI. (kAmaM kamanIyaM vRntaM yasyAH) 42 kAmAgnine pradIpta karanAra auSadharUpa modaka - vRkSa. kakamindoratha modakaM tat kAmAgnisaMdIpanametaduktamkAmazakti strI. (kAmasya zaktirnAyikAbhedaH) mahevanI / bhaiSajyaratnAvalI / zasti-51mI. satta, te. nAmanA. mahevanI meM patnI. | kAmAGkuza puM. (kAme-kAmoddIpane aGkuza iva) nAma, kAmazara puM. (kAmasya zara iva) mavarnu Gul, puruSa liMga, (tri. kAmasya aGkuza iva) bhane AMbAnuM jhADa. aTakAvanAra. kAmazAstra naM. (kAmasya kAmyasya svargAdeH, kAmasya | kAmAGga puM. (kAmaM kAmoddIpanaM aGga mukulamasya) Hink tacceSTitasya ca pratipAdakaM zAstram) svAbhya- | u. 6STa viSayonu prti6||str, vizAstra, manI | kAmAtura tri. (kAmena kAme vA AturaH) ma ceSTAnuM pratipAdaka vAtsyAyana sUtra' vagere kAmazAstra. | ___ mAtura, ma. 43 mAtura -kAmAturANAM na bhayaM na kAmasakha puM. (kAmasya sakhA Tac) vasaMta tu, pArnu lajjA- hito0; - artho lAghavamucchrito nipatanaM OM3. kAmAturo lAJchanam - dhanvantariH / / kAmasuta puM. (kAmasya sutaH) yAivaNama pe thayeda | kAmAtmaja puM. (kAmasya AtmajaH) aniruddha, pradhumnano pradhumnano putra-manira. kAmasU tri. (kAmamabhISTaM sUte sU+kvip) amISTa | kAmAtman tri. (kAmapradhAno rAgapradhAna AtmA mano 5. paM. 42nAra, yADaM, ApanA2 -kimatra citraM yasya, kAmaH tadAyatta AtmA svarUpaM yasya) pradhAna yadi kAmasUrbhUH-raghu0 (srI. kAmaM kAmavatAraM sUte) manavALuM, rAgapradhAna cittavALuM, kAmAdhIna svarUpavALuM, * rukmiNI. (puM. bhaktAnAM kAmaM sUte sU+kvip) vAsudeva, Amamaya, sva.35vAj -kAmAtmatA na prazastA na zrIkRS.. caivehAstyasya kAmatA-manu0 / Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572 kAmAdhikana puM. (kAmasyadhikAraH) mahevano amala kAmadevanI sattA, kAmadevano adhikAra. kAmAdhiSThAna na. (kAmasya adhiSThAnam) driya, mana, buddhi -indrayANi manobuddhirasyAdhiSThAnamucyate-bhagavadgItA / kAmAdhiSThita tri. ( kAmena adhiSThitaH) abhavyApta, kAmanI jemAM sattA vadhelI che te, kAme jemAM sthAna ayu hoya te.. kAmAnazana na. ( kAmam anazanam) potAnI IcchA pramANe jemAM bhojana na thAya tevuM tapa. kAmAndha puM. (kAmena kAmoddIpanena andhayati andh + Nic + ac) Doyala, DIDisa pakSI (tri. kAmena andhaH) abhathI AMdhaNuM, amanA vegathI urtavyazUnya janesa - smarAndhA gADhatAruNyA samastarato / bhAvonnatA darabrIDA pragalbhAkrAntanAyikA / / zabdaratnamahodadhiH / sA0da0 3 / 70 I kAmAndhA strI. ( kA yatheSTaM andhayati Nic + ac) ustUrI. kAmAyudha pu. ( kAmasya Ayudhamiva mukule AkAro' styasya ac) AMdhAnuM Au; (na. kAmasya Ayudham) amahevanuM hathiyAra, amAstra (puM. kAmasyAyudhamiva ) puruSanuM yihna, siMga. kAmAyusa puM. (kAmaM yatheSTamAyuryasya) garuDa pakSI, gIdha pakSI. kAmAraNya na. ( kAmaM zobhanamaraNyam) manohara vana, suM62 naMgala. (kAmasyAraNyamiti vigrahe ) 6( at. kAmAri puM. ( kAmasya ariH) mahAdeva, zaMbhu, bhAkSika nAmanI upadhAtu. kAmArtta tri. ( kAmena ArttaH) amathI pIDita - kAmArttA hi prakRticapala, (kRpaNA) zcetanAcetaneSu megha0 5, kAmadevathI vyApta. kAmAlikA strI. (kAmamalati bhUSayati al bhUSaNe vulU TApi ata itvam) mahirA, 63. kAmAlu puM. (kAmaM yatheSTaM alati al + uN) 2disInuM vRkSa. kAmAvatAra puM. ( kAmasyAvatAraH) dRSNano putra pradyumna kAmAvazAyitA strI. ( kAmAvazAyino bhAvaH tal-tva) satya saMkalpapaNArUpa yogIonuM eka aizvarya jemAM yogI potAnI IcchA pramANe sarva pahArthanuM potAnA vittamAM samAveza ure che. kAmAvazAyitvam / [kAmAdhikAna - kAmIla kAmAvasAya puM. ( kAmasya avasAyaH) amanI zAMti, khAtmavidyA, khAtmaniyamana. kAmAvasAyitA strI. ( kAmAvasAyino bhAvaH tala-tva) kAmAvazAyitA za76 kho; aNimA laghimA vyAptiH prAkAmyaM garimA tathA / IzitvaM vazitvaM ca tathA kAmAvasAyitA / / kAmAvasAyitvam / kAmAvasAyitR tri. ( kAma+ava+so+Nic+tRc) abha zAMti DaranAra, Atma saMyama 2nAra (tri. kAmasya avasAyo ) - kAmAvasAyin / kAmAsana na. ( kAmamardanArthamAsanam ) mahevanuM marchana ka2vA mATe yogIthI karAtuM te nAmanuM eka Asana. kAmi tri. (kam + Nic + iN) abhI, abhuGa. (strI.) kAmadevanI patnI rati. kAmika puM. ( kAmo'styasya un) kheDa bhatanuM jata pakSI. bhaMgalI jata (tri. kAmena nirvRttaM ThaJa) abha vaDe nIvaDeluM kAmya kAmitA strI. ( kAmino bhAvaH tal-tva) 2chA, thAnA. -kAmitvam / kAmin tri. (kam + NiG + Nini ) amanAvANu, DAbhItvayA candramasA cAtisandhIyate kAmijanasArthaH -za0 3, - tvAM kAmino madanadUtimudAharanti - vikrama0 4 / 11, - kAmadevaH kAmapAlaH kAmI kAntaH kRtAgamaH / mahA0 13 / 149 / 83; abhuGa, amanA vegavANuM, viSayI (puM. prazastaH kAmo'styasya ini) paramezvara, yahuvA pakSI, DAbhI puruSa - subhrubhaGga grahitanayanaiH kAmi- lakSyeSvamoghaiH megha0 74 ubUtara, yaso yaMdra, sArasa pakSI, RSabha nAmanI auSadhi.. kAminI strI. ( kAmin GIS) (246 strI - mRgayA jahAra caturaiva kAminI- raghu0 9 69, amanA atizaya vegavAnI strI, suMharI strI - udayati hi zazAGkaH kAminIgaNDapANDuH-mRccha0 1 / 57, karNazca kAminInAM na zobhate nirbharaH premA-AryAsaptazatI - 270, bhIru strI, vanchA, kAmI strI, dArUhaLadara, surA, kAmazaktino eka bheda * keSAM naiSA bhavati kavitAkAminI kautukAya prasannarA0 kAminIza puM. (kAminyA: kAminIpriyAjanasya IzaH tatsAdhakatvAt) saragavAnuM Au, zobhAMna vRkSa. kAmIna puM. ( kAmamanugacchati kha) bheDa bhatanI sopArInuM ADa. (tri.) amanAne anusarela, amane anusarela. kAmIla puM. ( kAmamanugacchati kha pRSo0) kheDa bhatanI sopArInuM vRkSa. (tri.) amane anusarela. Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .ol. kAmuka-kAmyatA shbdrtnmhoddhiH| 573 kAmuka puM. (kam+ukaJ) bhAsopAsavarnu, vRkSa, ya.30, | kAmpilyaka tri. (kampila+vuJ) sipisya dezamA utpanna 2018 5kSA, mAdhavAhatA, bUta2. (tri. kAmayata thaye. iti kam+ukaJ) IcchA 42vI- duSyantaH sa punarbheje | kAmpilla puM. te. nAmano meheza -kampillAnadIvizeSaH svavaMzaM rAjyakAmukaH -bhAga0 9 / 23 / 17; bhAsata, tasyAH adUre bhavaH kapilla:- gorayanA, kAmpillakA mAtura -kAmukaiH kumbhIlakaizca parihartavyA candrikA strI. / * mAlavi0 4, bhaithunanI 627tuj, 4246 kAmpIlaka puM. te nAmanI me. he. icchAvALuM. kAmbala puM. (kambalena parivRto rathaH) mAthI. ye.. kAmukakAntA strI. (kAmukasya kAntA) mAdhavI. satA. 2tha. kAmbalika puM. 4. yogAnupA vagere. kAmukatA strI. (kAmukasya bhAvaH tal-tva) ma5. kAmbavika puM. (kambu kambubhUSaNaM prayojanamasya) chI5, -kAmukatvam / zaMkha vagere vecavAno dhaMdho karanAra. kAmukA strI. (kAmuka TAp) dhana-dhAnyAne 27nArI kAmbakA strI. (katsitamamba yasya ko: kAdezaH kapa) strI, nagadI, manI bhAsAstivANI strI.. vanaspati, sAsaMgha, azvagandhA / kAmukAyana puM. strI. (kAmukasya apatyaM phak) bhAsata kAmboja tri. (kambojo'bhijano yasya aN) box puruSa vagerenuM saMtAna, kAmukanuM saMtAna. hezana.. 232, dezamA thana2. -adhU zakAnAM kAmukI strI. (kAmuka GIp) bhaithunanI 27vANI ziraso muNDayitvA vyasarjayat / yavanAnAM ziraH strI. -animabhavadatyAgAdenaM janaH khalu kAmukI- sarvaM kAmbojAnAM tathaiva ca -harivaMze / (puM. kambojadeze naiSadha0 19 / 24 bhavaH) putrAya vRkSa, dhoya 2k 3, 5o.4 zinI kAmezvara puM. (kAmAnAmIzvaraH) 52mezva.2. 28%. kAmezvarI strI. (kAmAnAmIzvarI) bhairavIvAno meha, kAmbojaka puM. (kamboje bhavaH manuSyaH tatstho vA) ma. vI. tripurA, kAmAkhyA, kAmezvarI, zivA, kamboja dezano manuSya. () kaMboja dezanA manuSyonuM sAradA mevA pAya 35mAna meM. 35. rUpaM tu cintayed / hAsya vagaire. devyAH kAmezvaryAH manoharam / prabhinnAJjanasaMkAzAM | kAmbojI srI. (kambojeSu bhavA aN+GIp) OMgadI nIlasnigdhaziroruhAm / / -kAlikApu0 63 a0 / / 36, bhASa59, 20801. vo, porana Au. kAmodaka na. (kAmena svecchayA pretoddezena dIyamAna- kAmya tri. (kAmyate iti kam+NiG karmaNi yat) manAno mudakam) svecchA se mRta ne 6dezAne pavAmAM AvatuM viSaya-yata kiJcita phalamaddizya yajJa-dAnajapAdikama / kriyate kAyikaM yacca tat kAmyaM parikIrtitam / / - 4. kAmodA strI. (kutsito modo yasyAH) 20no me sudhA viSThA ca kAmyAzanam-za028, -ante kAmyasya karmaNaH - raghu0 10 / 50, saM42 manovANa - meha. kAmpila puM. (kampila: nadIvizeSaH tasya adUre bhavaH viziSTaphaladAH kAbhyAH niSkAmANAM vimuktidAHaN) bhAratanI uttara zima bhAvako mpilya viSNupu0; (kAmAya hitaM) ma.na. 65na 42vAmai hita.t24. nAmanI 121. kAmyaka na. (kAmya+kan) te. nAmarnu, me. vana, te. kAmpilya puM. (kAmpila+SyaJ) te. nAmanI meM. 321, nAmanuM eka sarovara. te nAmarnu me nagara -mAkandImatha gaGgAyAstIre kAmyakarman na. (kAmyaM ca tat karma) sva0 vagaire janapadayutAm / so'dhyavAtsId dInamanA kAmpilyaM phalanI kAmanA vaDe karAtuM karma, jyotiSThoma vagere. ca purottamam / dakSiNAMzcApi pAJcAlAn yAvaccarma kAmyagir strI. (kAmyA cAsau gIzca) sun62. 4ull, vatInadI / / -mahA0 1 / 139 / 68; (na.) gaushyn| priyavayana, suzi. mu45nu bhASa. nAmanu, dha, dravya- cUrNaM kAmpillakaM vA'pi tatpItaM kAmyatA strI. (kAmyasya bhAvaH tal-tva) suMdaratA, guTikAkRtam-suzrute -45 a0 / mupa, satyaMta. 27. -kAmyatvam / Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 shbdrtnmhoddhiH| [kAmyadAna-kAyikA pAchuM khATuM. vAsthAna na. (AkhyuM che tenuM ) svarga vagerenA | vAvina ne. (Ayo te mAchIdyatainena venTsa phaLanI kAmanA vaDe apAtuM dAna-kartavya dAna - | stuto ne nyuTa) bakhtara, kavaca. apatyavijayaizvaryasvargArthaM yat pradIyate / dAnaM ca tat | vAyavya chuM. te nAmano corano eka nAyaka. kAmyamAkhyAtaM RSibhirdharmacintakaiH / / -garuDapu0 kAyavyUha puM. (kAye vAtAdInAM dhAtUnAM vyUho vyUhanam) vAyabranTa na. (AgI 7) kAmya kamanuM phaLa. zarIramAM rahela vAyu vagerenI tathA tvacA vagere vAra na. (ArUM maraNa) yatheSTa maraNa, saMkalpapUrvaka dhAtuonI yathAsthita sthiti, yogIo dvArA karmabhoga mRtyu, ApaghAta. mATe kalpelo-racelo kAya samudAya. rAjya strI. (pha+ga+mAve veca TA) kAmanA, 1 vAyaHdra strI. (Ayastha sampa) rUpa-lAvaNya vagere icchA -prArthanA grAhmaNomya-pRSTha0 rU. | zarIra saMpatti. TkhyAmapraya puM. (AkhyazcIsArvImA 8) svArtha prerita kAyastha puM. (kAyeSu sarvabhUtarUpadeheSu tiSThati abhiprAya. antaryAmatathA sthA) paramAtmA, te nAmanI eka vAna. (kRSa6mam) thoDo khATo rasa, jarAka khaTAza lekhaka jAti, chAyastha DUta hadavI mAtrA-mudrA6; (tri) thoDI khaTAzavALuM, thoDuM khATuM. kSatriyathI zUdra strImAM utpanna thayela putra, mutsadI, vAva tri. (#: pranAnDeivatADI spes 1) prajApati kAyastha -maccharIrAt samudramAstasmAt RAyasthasaMjJa: jeno devatA che evuM haviSa vagere. (3) prajApati skanda0, -brahmapAdAMzato janma cAtaH kAyasthanAmabhRt / che devatA jeno evo vivAha. (1) kaniSThikA kakAraM brAhmaNaM vidyAdAkAraM nityasaMjJakam / AyaM AMgaLInA mULa sthAnarUpa prajApati tIrtha, kaniSThikA tu nikaTaM jJeyaM tatra kAye tu tiSThati / , -kAyastho'taH ane anAmikA AMgaLIno vacalo mULa bhAga, tIrtha samAkhyAto masIzaM proktavAMzca yam / / - kuladIpikA / agaSThamalasya tale brAhma tIrthaM pracakSate / kAyasthA strI. (kAyastiSThati anayA kAya+sthA+ka+ kAyamagulimUle'gre daivaM pitryaM tato'dhikam-manu0 TApu) haraDe, kAyastha jAtinI strI, kAkolI nAmanI rAva; manuSya tIrtha. (uM. vIteDamin macchavAma- vanaspati, banne jAtanI elacI, tulasI, AmaLAnuM ti prAya: virUghan . chatvama) mULadhana, saMgha, | vRkSa, kAyasthanI strI. samudAya, zarIra, vimAti ya: parIkha vayasthAstrI strI. te nAmanI eka vanaspati, rAtI pADala. paropakArairna tu candanena-bhartR0 2 / 71; -kAyena manasA vasthivA strI. (thAna) vanaspati, kAkolI. vRddhI- ma0 , 83, svabhAva, lakSya, mUrti. vayasthI strI. (Ayatha+5) kAyasthanI strI. sAtha tri. (vacce) dehanuM, deha saMbaMdhI, dehane | vacce na. (sAyanAdrinA kAyaca theryama) rasAyana * lagatuM. vagere bhakSa karavA dvArA zarIranI sthiratA karavI te. vAyavaza chuM. (Ayasya sTeza:) zArIrika zrama, zarIrane | yazasakvanyasaMyama pu. pAtaMjalasUtra vageremAM kahelo lagatuM duHkha. eka prakAranA saMyamano bheda. rAvivi zrI. (vastha vinsa) zArIrika yAni . (ADanaH) zarIramAM rahelo jaTharAgni, cikitsA, zarIramAM thayelA roganI parIkSA, AyurvedanA jaTharAnala, pAcanazakti. ATha vibhAgomAMthI trIjo vibhAga. vizva tri. (ATuM na va) zarIrathI karela ja bandhana na(AvuM nati vardhI+Ta) paruSane puNya-pApa vagere karma- mattAnAmupAdAna hiMsA vIrya tathA strInA lohIno saMyoga, kAraNa ke tethI caivAvidhAnataH / paradAropasevA ca kAyikaM trividhaM ja zarIra baMdhAya che, zarIranuM baMdhAraNa. mRtam || -tithyAvitattvam | vayamAna na. (AyI mAnamiva manamaca) ghAsanI | vAya strI. (Ayena tayApArekha nivRttA 4) baLadajhUMpaDI, SaSThI tao {0 zarIranuM mApa. gAya vagerenA zarIranA parizramathI sAdhya je dhananI rUpasaMyama . 'pAtaMjalasUtra vageremAM kahela amuka vRddhi, gAya-baLada vagere upara rUpiyA ApI mULa prakAranA dhyAna rUpa eka saMyama. dhanane bAdha na Ave tevI rIte tenuM vyAja levuM te. Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAyikAvRddhi-kAraNazarIra] shbdrtnmhoddhiH| 575 -dohyavAhyakarmayutA kAyikA samudAhRtA / / -vyAsaH / / kAraNa na. (kArayati kriyAnivarttanAya pravarttayati kR+Nica -kAyAvirodhinI zazvat paNArdhAdyA tu kAyikA / - +lyu.) 48245- kAraNaM hi tad bhavati yasmin sati nAradaH / yad bhavati yasmizcAsati yanna bhavati-nyA. vA., uta, kAyikAvRddhi strI. (kAyikArUpA vRddhiH) 652no artha. sanama, nimitta -yataH pradhAnapuruSo yatazcaitat carAcaram / kAraNaM sakalasyAsya sa no viSNuH kAra puM. (kR kRtau+ghaJ) yA -karaNaM kAraH kriyA / prasIdatu / / viSNuSu0 1 / 17 / 30; uddezya, zarIra, yatna, sa, rati-maithuna, 5 ma., 15, nizcaya, chandriya kArya kAraNakartRtve hetuH prakRtirucyate / pUjAnA upahArarUpa bali, pati, saMnyAsI, himAcala, puruSaH sukha-duHkhAnAM bhoktRtve heturucyate / / bhaga0 akSarane aMte hoya to te akSarane kahenAra jema 13 / 20, yathA vauvAna mevAtri, vadha, sAdhana, 722 vagaire -akSarAnte tadakSaravAcakaH; tapazcaryA, karma, eka prakAranuM gIta, nyAyamate traNa prakAranAM 42-32. (na. karasyedam) 42rAnu pAe.. (tri. karoti kAraNamAMnuM koI paNa kAraNa, mULatattva, mULa, pramANa, kR+aN) 42nAra, syayitA, graMtha.12, nimAtA. -sambhogo dRzyate yatra na dRzyetAgamaH kvacit / kAraka na. (karoti kartRtvAdivyapadezAn kR+Nvula) AgamaH kAraNaM tatra na sambhoga iti sthitiH / / - vyAkaraNazAstramAM kriyA sAthe jeno saMbaMdha che evA manu0 81200, nimitta, tihAsamuM bhU, bhUtadaivata. stil, 3, 529, saMghahAna, sAhAna bhane. | kAraNakAraNa na. (kAraNasya kAraNam) bhuNya // 24, mAdhi.525535. 51230. - AdAnamapriyakaraM dAnaM ca nidAna, nyAyamane anyathAsiddha eka padArtha, prayojaka, priyakArakam / -manu0 7 / 204; - varNasaMkarakArakaiH pAMca mahAbhUtamAM je AdikAraNa hoya te paramezvara, -bhaga0 1 / 42. (tri. karotIti kR+Nvul) ma. | kAraNaguNa puM. (kAraNasya guNaH) tuno gu-64hAna 42 // 2. (puM.) .5 4.52nu, ghAsa.. 78296no gue- 'kAraNaguNAH kAryaguNAnArabhante' kArakadIpaka na. te. nAmanI meM a 2, . nyAyapa0 meM. 4 12.4 uttarotta2. ane. yAsothI. saMyu.ta. / kAraNaguNodbhava puM. (ukAraNaguNaH udbhavo'sya) hAna. Doya, sebha. -khidyati kUNati vellati vicalati nimiSati kAraNanA guNathI utpanna thanAra. vilokayati tiryak / antarnandati cumbitumicchati | kAraNaguNodbhavaguNa puM. (kAraNaguNaH udbhavo'sya sa navapariNIyA vadhUH zayane / / -kAvya0 10. / cAsau guNazca) 25guerApUrva utpanna thayeda 3pAha kArakavibhakti strI. vyaa729||str prasiddha mAhinI. gue. bodhaka vibhakti. kAraNatas avya. (kAraNa+tasil) sapanathI., 1254thI, kArakara tri. (kAraM karoti kR+Ta) 14. 42 // 2 hAsa.. hetuthI.. kArakahetu puM. (kArakasya hetuH) 42vAno tu, te'bhe | kAraNatA srI. (kAraNasya bhAvaH tal-tva) 1295, tenuM kAraNa, kriyAtmaka agara kriyAparaka kAraka. sAdhana5, tuta-kAraNatvam / kArakAdyaviparyAsa puM. te nAmanI vIuno me. gue. | kAraNamAlA strI. (kAraNasya mAlA) 24no bha, kArakukSIya puM. (kArakukSi+cha) mAratAnA tta2 mAmai kAraNonI zRMkhalA, pariNAmano krama, te nAmano eka 238. tanAmanI sva. rAno deza. (puM. kArakukSIye | ma.512 -yathottaraM cet pUrvasya pUrvasyArthasya hetutA / bhavAH) 12.mukSIya dezanA do-23vAsI.. tadA kAraNamAlA syAt-kAvya0 10. / kAraja tri. (karajasya nakhasyedaM aN) namAnu, namaH / kAraNavAdin puM. (kAraNaM vadati vad+Nini) iriyA saMEl., namama yanA2. (tri. kArAt kriyAto jAyate 2nAra, vAhI, pUrvapakSI... kAra+jan+Da) mathI. pahA thanA2, yiAtha. utpanna kAraNazarIra na. (kAraNarUpaM zarIram) siN| zarIra, thana2. (puM.) thI.nu paththu -gajazAvakaH / sUkSma zarI2- vyAvahArikadehasya layaH syAt kAraja tri. (karajasya tatphalasyedam aN) 24nA pratibhAsike / tallaye saccidAnandAH paryavasyanti phaLanuM tela vagere. sAkSiNi / / Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 shbdrtnmhoddhiH| kAraNA-kArikA kAraNA strI. (kR+Nic+yuc) pI3, dla vahanA, | kAravella puM. (kAreNa vAtagatyA vellati vella cAlane yAtanA, pre298, na2i nAma ta. ___ ac) AsAno veto. (na.) resuM. kAraNika tri. (kAraNena carati Thak) prabhAthI artha kAravellaka puM. resAno vaso -tadvat karkoTakaM proktaM nizcaya 4242 parIkSa.. (tri. kAraNasyedaM Thak) ___ kAravellakameva ca / -suzrute 46 a0 kAraNanuM, kAraNa saMbaMdhI, kAraNane lagatuM, naimittika. kAravellikA srI. nAnA Arekhaino vedo. kAraNottara na. (kAraNenottaram) vAhInI. iriyAhI sAme kAravellI strI. nAnA taina.. aal. -kAravellIphalaM prativAdIe 'hA' meM amuka vastu tArI pAsethI lIdhI takre zveditaM higumarditam / -pAkarAjezvare / hatI kharI paNa te ApI dIdhI che evo je uttara kAraskara puM. (kAraM vadhaM karoti kR+hetvAdau Ta) Apavo te. 3 vRkSa. -kAraskarA lohajaGghA yudhiSThiranivezane / kAraNDava puM. (kAraNDaM vAti karaNDa+aN) mata - mahA0 2 / 49 / 21 5kSI, sa. 5kSI- kAraNDavAnanavighaTTitavIcimAlAH, / kAraskarATika sI. (kAraskara ivATati aT Nvul) kAdambasArasakulAkulatIradezAH -RtusaMhAre 8. / namadU, me tano 13. kAraNDavyUha puM. ta nAmano meM prauddha, te. nAmanu me / kArA srI. (kIryate kSipyate'syAM kR vikSepe bhAve aG) mauddhazAstra.. hanu, 34Anu, pI.31, dhana, dUtI, praseva, kArandhama puM. (karandhamasyApatyam) dhama. 25%no putra, sonA24, za6. avikSata nAmano rAjA. (pu.) karaMdhama rAjAno pautra kArAgAra na. (kArAyAH agAraM gRham) bhAnu, 8, bhatta. 2%l. (na.) te. namana, 2.5 tAtha. -'ripuH kArAgAraM kalayati ca taM kelikalayAkArandhamin puM. (kAraM dhamati dhmA ini) sA, karpUrastavaH; -kArAgRhe nirjitavAsavena lngkeshvrennossitdhAtuvAdarata, khanija vidyAno jANakAra. mAprasAdAt -raghu0 6 / 40 kArapacava puM. te nAmanI me. he22. kArAgupta tri. (kArAyAM guptaH) BHULHinA hI, kArabha tri. (karabhasyedaM aN) hAthIna mayya. saMdhI hIvAna, 36 438, 36ma pUrekho. mUtra vagere, hAthInAM baccAMnuM. kArApatha puM. te nAmano me he. kArabhU srI. (kArasyabhUH) 2% vAtA 42 sevArnu kArAyikA strI. (kaM jalamArAti pracaraNasthAnatvena sthAna. ___ A+rA+Nvul) jAlI. kArambhA strI. (ISat rambhA) priyaMgu vRkSa.. kArAdhunI strI. (kArA zabdaH tasyA dhunI utpAdayitrI) kAramihikA strI. (kAraM jalasambandhaM mehati miha seke+ka, ' zabda utpanna karanAra zaMkha vagere. tataH svArthe ka ata itvam) 52. kArAvara puM. yabhAra, 0.3 tanI va[saM.42 li.. kArayat tri. (kR+Nic+zata) 42vatuM. kArAvezman na. (kArAyAH vezma) manu, pArnu, kArayitR tri. (kR+Nic+tRc) 428vanA2. kArayiSNu tri. (kR+Nic+iSNuc) rAbavAnA samAvaaj. | kAri strI. (kR bhAve praznAkhyAnaviSaye iJ) prazna ane. kArava puM. (keti ravo yasya) 83.. utta235. ThiyA -yathA-tvaM kAM kArimakArSIH, sarvAM kAravallI strI. (kArA itastato vikSiptA vallI yasyAH) kArimakArSam -si0 kau0, ma, ti. (tri. kR kArelIno velo. kartari zilpini iJ) rIgara, 5415t2, zilpI. kAravI strI. (kArava+striyAM DIp) 0131, 25473 kArikA strI. (kR+bhAve Nvul) yA, iti -kArikA vanaspati, jI01, methI, OMdI turasI, moha, tu svalpavRtau bahorarthasya sUcanI- hemacandraH, naTanI resIno vesa, DiMpanI. strI, nI, rIna. 2yanA -nATakA vividhAH kAvyA kAravIreya tri. (karavIreNa nirvRttAdi karavIra+caturarthyAM | kathAkhyAyikakArikAH -mahA0 2 / 11 / 33, me tanuM sakhyA. DhaJ) 12vI3 438. vagere. vyA4, hu, hunara, 50, mozae0, 3231, Aiall. Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArita-kArkaSi shbdrtnmhoddhiH| 577 kArita tri. (kR+Nic+kta) 4223.j, manAvarAve. - | kAruNikatA strI. (kAruNikasya bhAvaH tala-tva) dhyAzupa, kAritAste yato'tastvAM kaH stotuM zaktimAn bhavet / dhyAgutA -kAruNikatvam / -devImA0 81 / 65 kAruNDikA strI. (kAruNDI+svArthe ka) 4.. kAritavat tri. (kArita+matup) 42vanA2, nImanA2, | kAruNDI strI. (ISat ruNDI mUrddhahInA) 652no artha yojanAra, udyogamAM lAvanAra. kAritA srI. (kR+Nic + kta+TAp) vyA4. - nAti kAruNya na. (karuNAvato bhAvaH karuNaiva vA SyaJ) saMvatsarI vRd na cAddaSTAM punarharet / cakravRddhi kAlavRddhi dRA, 29 // , yA -muneH ziSyasahAyasya kAruNyaM kAritA kAyikA tu sA / / -manu0 8 / 153 / samajAyata - rAmA0 1 / 2 / 15, -kAruNyamAtanyatekArin tri. (kAra+ini) 52||bnaa2. gIta0 1, -kariNyaH kAruNyAspadam-bhAmi0 11 kAripa na. (kariSasya samUhaH aN) chano . Dhagato. kAruSa puM. (karuSasya rAjA aN) 25. namana zinI (tri. karISasyedam aN) charnu, 79 saMbaMdhI. kArI strI. (kR+iJ+GIp) bhogie. rAjA daMtavatra, nAta bahAra kADhelo vaizya putra, karuSa kArIra na. (karIrasya avayavaH kANDaM bhasma vA) heza. (puM. va0 karuSo'bhijana eSAm aN) 2Sa. vAMsanI lAkaDI, vAMsanI bhasma. dezamAM rahenAra loko. kArIrI strI. (kaM jalamacchati R+vica kAraM | kArUSa puM. 52na. ma. humo. -kArUSA mAlavAzcaiva sajalameghamIrayati Ir aN+ GIS) 12.6 mAre | ___ pAriyAtranivAsinaH - viSNupu0 2 / 3 / 16 / puM. rAto meSTi -yAsa.. kArUSakaH / kArISa na. (karISANAM samUhaH aN) sU.78 chana / | kArUhasta puM. (kArorhastaH) 50002- ya, zilpavidhA samUha -kArASaSu praklRpteSu dIpyamAneSu sarvazaH-harivaMze / | nA2nA hAtha. kArISagandhi tri. (kArISasyeva gandho'sya it samAsAnta kAreNava tri. (kareNoridam aN) 17.nu, e. ___ i) sU.51. 75LL and oilj saMbaMdhI dUdha vagere. kAru tri. (karotIti kR+uN) zilpa. ma. 2nAra, | kAreNupAli puM. strI. (kareNupAlasya apatyaM iJ) aarii||2 -rAghavasya tataH kAryaM kArurvAnarapuGgavaH / hAthaNInA pAlakano putra. -bhaTTiH 7 / 28, -kArayitvA tu karmANi kAruM pazcAnna / kArottama puM. (kAreNa surAgAlanenottamaH) 6.3 52k vaJcayet / -kUrmapu0, chunarI, zilpa 30. 4282, 5, 63no bha3. zilpA vagaire. (puM.) vizvamA, muzarapazilyavidhA, kArottara pUM. (kAreNa surAgAlanakripayA uttarati ud+ ma. ta+aca) 652no artha. (kAreNa ISada gatyA kAruka tri. (kAru+kan) 302, DumarI, zilpI - uttIryate'sau) vo, disanI yA24. kArukAnaM prajAM hanti balaM nirNejakasya ca / gaNAnnaM kArkaTaka puM. 5153lk 3. gaNikAnnaM ca lokebhyaH parikRntati / / -manu0 4 / 219 / kArucI strI. ma. nA. vanaspati.. kArkaNa tri. (kRkaNasyedaM aN) dI , DUDAne kArucora puM. (kAruNA zilpena corayati cur + ac) satuM. ghara phADI corI karanAra. kArkavAkava tri. (kRkavAkoridaM aN) pU4Arnu, dUsane kAruja puM. (kaM jalamArujati ISadrujati vA A+ruj+ka) sagatuM. DAthInu bhayyuM, 26.3, nApasa2, geru, zarIramA kArkazya na. (karkazasya bhAvaH SyaJ) 64j, 58o25j, potAnI. bhaNe. thn||2. da. va.yila.. (na. kAruto Raj -kArkazyaM gamite'pi cetasi tanU romAJcajAyate jan+Da) rIgarathI thanAra yitra mAha .. mAlambate-amaru0 24 kAruNika tri. (karuNA zIlamasya Thak) 6yANa, | kArkaSi puM. strI. (karkaM syati so+ka pRSo0 SatvaM 725unj -kaviH kAruNiko vane sItAyAH karkaSaH kAThinyanAzakaH tasyApatyaM iJ) hinatAno saMparigraham-raghu0 15 171 / nAza karanArAno putra ke putrI. Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 kArkika tri. (karka: zuklo'zvaH sa iva Ikak ) ghoNA ghoDA Thevu. zabdaratnamahodadhiH / kArNa puM. (karNasya apatyaM zivA0 aN) enI putra vRSaDetu. (tri. karNasyedaM aNa) ananuM, ana saMbaMdhI.. (na. karNasyedaM aNa) ananuM ghare, arzabhUSA.. kArNachidraka puM. (karNachidra + aN + kan) nAnA mujavAnI DUvo. kArNaveSTakika tri. usa vagere erzabhUSAthI zArAgAresuM. kArNAni tri. ( karNena nirvRttAdi karNa + caturarthyAM phiJ ) karNe banAvela vagere. kArNi tri. ( karNena pakSe iJ) uparano artha dukha.. kArtta tri. (kRtaH kRtpratyayasya vyAkhyAno granthaH aN ) kRtpratyayanA vyAkhyAnarUpa graMtha, kRtpratyaya saMbaMdhI. ( na kRtameva svArthe aN) satyayuga. kArttakaujapAdi puM pAziniya vyArA prasiddha bheDa zabdasamUha - tadyathA- kArttakaujapau, sAvarNimANDUkeyau, ayantyazmakAH, pailazyAparNeyAH, kapizyAparNeyAH, zaitikAkSapAJcAleyAH, kaTUkavAdhUleyAH, zAkalazUnakAH, zAkalazaNakAH, zaNakavAbhruvAH, ArcAbhimaudgalAH, kuntisurASTrAH cintisurASTrAH, taNDavataNDAH, avimattakAmaviddhAH, vAbhravazAlaGkAyanAH, vAbhravadAnacyutAH, kaThakAlApAH, kaThakauthumAH, kauthumalaukAkSAH, strIkumAram, maudapaippalAdAH, vatsajarantaH, sauzruta-pArthivAH, jarAmRtyU, yAjyAnuvAkye | - kArttayuga tri. ( kRtayugasyedam aN) hRtayuganuM, hRta saMbaMdhI, satyayuganuM, satyayuga saMbaMdhI. kArttavIrya puM. ( kRtavIryasya apatyam aN) sahasrArjuna rAjA jene parazurAme mArI nAkhyo hato, jainamatanA cakravartI rAjAmAMno subhUma nAmano eka rAjA na nUnaM kArtavIryasya gatiM yAsyanti pArthivAH / yajJadAnatapoyogazrutavIryajayAdibhiH / / - bhAga0 9 / 23 / 24 kArttavIryadIpa puM. ( kArttavIryArjunoddezena dIyamAno dIpaH ) sahasrArjunano uddezIne apAto dIvo. kArttavIryAri puM. (kArttavIryasya ariH) parazurAma. kArttasvara na. (kRtasvara + aN ) sonuM sa taptakArtasvarabhAsvarAn varaH -zizu0 1 / 20, dhaMtUrAnuM ija. kArttAntika tri. ( kRtAntaM vetti Thak ) bhyotiSI, bhezI. [kArkika - kArpAsa | kArtika puM. (kRttikAnakSatreNa yuktA paurNamAsI kRttikA + aN) DArtika mahino, artiDasvAmI. kArtikavrata na. ( kArtike karttavyaM vratam) arti mahinAmAM ravAnuM vrata. kArtikika puM. (kArtikI paurNamAsI asmin mAse Thak ) DArtika mahino.. kArtikeya puM. (kRttikA + Dhak ) artisvAmI, zivapArvatI putra kArtikeyaM mahAbhAgaM mayUroparisaMsthitam / taptakAJcanavarNAbhaM zaktihastaM varapradam / kArtikeyapUjApaddhatiH / kArtikeyaprasU strI. (kArtikeyaM prasUte pra+sU + kvip) pArvatI, hurgA. kArtikotsava puM. (kArtikasya utsavaH) arti' paurNamAsIkhe thato utsava, kArtika mahinAmAM ka2vAno utsava. kArna na. ( kRtsnasya bhAvaH) samagrapazu, jaghu. kArtsya na. (kRtsnasya bhAvaH SyaJ ) dhApa, saghaNAyazu adhuM tAn nibodhata kAtrtsnyena dvijAgryAn paGaktipAvanAn - manu0 3 / 183 / kArdama tri. ( kardamena vRttikAramate Thak ) para mujano artha dukha.. kArddamika tri. (kardamena vRttikAramate Thak ) (52 bhujano artha dukha.. kArpaTa puM. ( karpaTa eva svArthe aN ) UnA jhaTelAM sUgAno TuDaDI. (kArpaTa ivAkAro'styasya ac) jIrNa vastra jeNe paheryAM che evo koI kAryArthI, 24dhAra, umevAra, lAja. kArpaTaguptikA strI. (kArpaTena khaNDavastreNa guptaiva svArthe ka) loNI, vATavI. kArpATika tri. (karpaTena carati Thak) lagavAM vastra paherIne yAtrA 42nAra-yAtrAmA iranAra, sAyaM ca tatraiva bahiH kuTumbaM taros / samAvasat kArpaTikaiH so'nyadezAgataiH saha / / - kathAsaritsAgare, arbhaduzaNa, parAna bhakSa. kArpaNya na. (kRpaNasya bhAvaH SyaJ ) pApazu, bhusA, bolI hInatA, garIjArDa, dhyA- kArpaNyadoSopahataH - svabhAvaH- bhaga0 2 / 7 kArpAsa puM. na. ( karpAsyA vikAro'vayavo vA aN ) sutarA vastra vagere, upAsanuM vastra, jhApaDa - zlakSNaM vastramakArpAsamAvikaM mRdu vAjinam mahA0 2 / 50/24; (puM. na. karpAsa eva svArthe aN ) upAsanuM vRkSa, jyAziyA. Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArpAsaka-kAryakAla shbdrtnmhoddhiH| 579 kArpAsaka puM. (karpAsa svArthe ka) 652no artha. zu. | kArmikya tri. (kArmikasya bhAvaH yak) yAta35.. kArpAsadhenu strI. (karpAsaracitA dhenuH) hAna. mAvA kArmuka na. (karmaNe prabhavati ukaJ) dhanuSa -kArmukeNeva bhATe sUta27 vastra.nI. 45.sI ||y -AvAhayet tAM guNinA bANaH sandhAnameSyati-zizu0 2 / 97, tvayi kArpAsadhenuM mantrairdvijAtaye / / cAdhijyakArmuke-za0 1 / 6, 72 zimainA. dhanarAzi kArpAsanAsikA strI. (kArpAsasya tatpUraNArthA nAsikeva) -vihAya lakSmIpatilakSakArmukam-kirA0 / (tri. karmaNe trAka, kapAsamAMthI sUtara kADhavAnuM yaMtra. karman+ukaJ) 14. 12vama samartha.. (puM. kArmukaM kAryAsasautrika tri. (kArpAsasatreNa nirvattaH Thaka) pAsanA sAdhyatvenAstyasya ac) isa, yogA 2, 3%8deg4savRkSa, sUtarathI banAvela vastra vagere, rUnA sUtaranuM kareluM. bhanina vRkSa, (tri. kRmukasyedaM aN) sopArInu, kArpAsaparvata puM. hAna. ApakA bhATe alpadA 45sana. sopArI saMbaMdhI. parvata. kArmukAsana na. (kArmuka iva Asanam) me. ratana kAsika vi. (karpAsena nirvRtaH Thak) sut| upahuM / te nAmanuM eka Asana. va3 -aveSTayanta lAgRlaM jINaiH kArpAsikaiH paTaiH / kArmukin tri. (kArmuka+ini) dhanuSa dhaa25|| 4282. -rAmA0 5 / 49 / 5 kArya tri. (kR+karmaNi Nyat) 42 // yogya. -kArya kAryAsikA srI. (kArpAsa+TAp) upAsanu - tvayA naH pratipannakalpamku0 3 / 14, tavya, utpanna kArpAsI / 42vA yogya, kRti 43 sAdhya -kAryA saikatalInakArma tri. (karmazIlamasya aN) ma. 42vAnA haMsamithunA srotovahA mAlinI-za0 616; (na.) svabhAvavALuM, phalanI apekSA na rAkhatAM kAma karanAra. 50 - kAryaM tu tad yasyAbhinivRttirabhisandhAya pravartate kArmaNa na. (karma eva aN) Ama, yA, bha. (na. karmaNe kartA- carake 8. a0, -Arabheta tataH kAryaM saMcintya hitaM aNa) ma, mahA maMtra ane, auSadhi 43 4.29|-m||29|| 3 // 42 . - nikhilanayanAkarSaNe guru-lAghavam-manu0 9 / 299, tavya -AzAsate kuTumbibhyastebhyaH kAryaM vijAnatA-manu0 380, uta. kArmaNajJAH-bhAmi0 279, vidyA, maMtra vagaire yogavi, vA2vidyA. (tri. karma sAdhyatvenAsya) 6deza, prayo4na, -yasmAt kAryasamArambhazcirAttena ThiyAkSa, bhakuza, ma. saMpU[ 42nA2 (na.) me. vinizcitaH-kAtyA0 vyavahAratattve, -notpAdayet svayaM tano bhaNa. kAryaM rAjA nApyasya pUruSaH-manu0 8 / 43, -kiM kArmaNatA srI. (kArmaNasya bhAvaH tal-tva) ma95i.. kAryaM bhavato hRtena dayitAsnehasvahastena me -vikrama0 -kArmaNatvam-cATu cAkRtakasabhramamAsAM kArmaNatvamagaman 2 / 20, bhUga.327, nimitta, vyApAra, udyoga, na23i ramaNeSu / -zizu0 kAzIkhaNDe 45 / 9 / dhamakI ApavI te, janmalagnathI jyotiSazAstra prasiddha kArmaNI strI. (karma+aN+GIp) maMtrAhi yogavidyA, 6zabhuM sthAna, Fu25o 65sNdd||2 - kAryopakSepamAdau ___SH.9, vidyA. tanumapi racayan-mudrA0 / kArmAra puM. (karmAra eva svArthe aN) ma. 42nA2, kAryakara puM. (kAryaM karotIti) 5tha 42nA2, ayUDa, sukhA2, rii||2. guNakArI. kArmAraka tri. (kAreNa kRtaM vuJ) OM 42nAre | kAryakAraNa na. (kAryasya kAraNam) 2. viSayamA 4 banAveluM, kArIgare kareluM. naimittika heta utpanna thAya che te, kAryanuM kAraNa. kArmAryAyaNi puM. strI. (kArasya apatyaM phija) Ama kAryakAraNatas avya. (kAryakAraNa+tasila) Aryana karanArAno putra ke putrI, kArIgarano putra ke putrI. hetuthI prasaMgAnusAre, koI uddezya ke prayojananuM kAraNa. kArmika tri. (karmaNA citrakarmaNA nirvRtaH Thak) yAta38. | kAryakAraNabhAva puM. (kAryazca kAraNazca tayorbhAvaH) -kArmike romabaddhe ca triMzadbhAgakSayo mataH-yAjJa0 aary|24taa. 21183, DAyathI. manAva, vaya-bhUTAmothI. yuta, | kAryakAla puM. (kAryasya kAla:) 50. 42vAno samaya, 20Ina. h.2||ii thI. 4j, kAna-vasa-pU.21682. vastra.. .te. 504-1. tu-mosama, tane sAto samaya-sava.sa.2. Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 shbdrtnmhoddhiH| [kaarykushl-kaaye vArya zatru chuM. (Arthe uza:) kAryamAM hoMziyAra, | siddhi strI. (Arya siddhiH siktina) kAryanI kAryamAM catura, kriyAkSi. siddhi, kartavyakamanI niSpatti. vanta tri. (Artha vintari vinti-avu0) | #AryasthAna na. (Aryastha sthAna) kAma karavAnuM sthAna, kartavyaviSayamAM karyuM ke che nahi e saMbaMdhe vicAra kAryAlaya. karanAra, kartavyano vicAra, dUradarzI, kAryakArI adhikArI, #AryakraSna tri. (Arya dakti hetRSa) kAryamAM hAni prabaMdhaka. lAvanAra, kAma bagADI nAkhanAra, icchita kAmamAM vArthavyuta tri. (Aryodavuta:) kAryarahita, bekAra, koI viddha lAvanAra, padathI dUra thayela. varyA strI. (+ +TA5) eka prakAranuM vRkSa, kArI vAryatA strI. (Aryastha pAva: tatva) kartavyapaNuM, kRti- | vRkSa. sAdhyapaNuM -vAryatvam | kSama tri. (AryeSu akSama:) kAma karavAne nAlAyaka, vAryatana . (Aryastha karNana) koI kAmanuM nirIkSaNa, kAma karavAne ayogya, kAma karavAmAM asamartha. lokahita kAryamAM pUchaparacha. thai chuM. (Aryastha dhapa:) kAmano uparI, kAmanI. zArvanirdhAya . (Aryasya nirNaya:) kAryano nirNaya | dekharekha rAkhanAra, jyotiSazAstramAM kahela vyApArarUpa karavo te, kAmano pheMsalo. kAryasthAnano adhipati-lagnathI dazamAM sthAnano #AryapuTa . (Arce rattavya kaLa na puti put | adhipati. (tri. +ArthI adhIza:) -AryAdhIza: | ra+) kSapaNaka bauddha sAdhu. (tri.) unmatta-gAMDuM, | kAryAnvita tri. (Ana manvita:) kriyAyukta, kAryamukta, anartha karanAra, artha vinAnuM kAma karanAra, ALasu. kAryatAbodhaka pada pratipAgha athayukta. vAryapradepuM. (Aye praSyiteDana pra++) ALasa, | vArtha chuM. (AryArtha:) kAryano hetu, dhaMdhAnuM nimitta, kAma karavAmAM aruci. udyoga viSayamAM hetu. kAryavata vya. kharekhara, kharApaNe, (tri. kArya+mary) vArSika tri. (Arya+3) jene udyoga che te, jene kAmavALuM, udyogI, udyogamAM pravRtta thayeluM. dhaMdho che te, jeno udyogamAM prayatna che te. ryavattA strI. (AryavatI. mAva: ta7) kriyA, karma, ] >>Arthin tri. (Arya karyastha zarya+ni) kAryayukta, kRti. kAmavALuM. kAryArthIi vinItaveSaTUT: parata thAryAni vArthavastu na. (Aryae vastu) karavAnI vastu, abhiprAya, | ||m - anu8 2, umedavAra, vyAkaraNaprasiddha uddezya, aMta. AdezasthAnI. vipatti strI. (Arye vipatti:) kAryamAM vipatti, kAryamAM | ya 6. strI. (rAjasthaErapatye vI Dhaga) te viddha, asaphaLatA, pratikULatA, kamanasIbI. ' nAmano eka Si (strI.) rziyI | vAryazakti tri. (Arthe zabda: rUlyAda ) zabdanuM | nava tri. ( nori maUT) agninuM. agni anityapaNuM kahenAra naiyAyika, zabda e kArya che saMbaMdhI, agnine lagatuM, agnivALuM. ema kahenAra. kArzAzvIya tri. (kRzAzvena nirvRtAdi catura. chaN) vAryazapa ! (kAryastha zeSa:) kAmano zeSa bhAga, - kRzAzve banAvela vagere. kAmanI pUrti. kArmarI strI. (kRz+Nica+manin kAmaM tat rAti rA vAsada kuM. (Arye sarveda:) kAmamAM sandaha, kAmamAM +3) eka jAtanuM jhADa, gAMbhArI vRkSa. zake. vAgye na. (zasya mAva: Na) kuzapaNuM, dubaLApaNuM. vArthasAra pu. (ArthI saFIR:) kAryarUpa samudra bhAre -saumAryuM te suma ! varadAvasthA vyagnantI | kAma, muzkelI bhareluM kAma. kAyeM yena tyajati vidhinA sa tvayaidhopapAdya / . vAryasAdhaka tri. (Arya sakhoti sAdhu+ine ) kAma megha0 28, (6. jaiza+svArthe ) kRza, sAganuM sAdhanAra. jhADa, lakuca vRkSa, kacUro, kapUrakAcalI. Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArSa-kAlaka shbdrtnmhoddhiH| 581 kArSa tri. (kRSiH zIlamasya Na) tA. 4282, jeta. | kArNI strI. (kRSNa+aN+ GIp) satAvaNa, zatAvarI (puM. kArSa+kan) -kArSakaH / / vanaspati kArSApaNa puM. na. (karSasyedam svArthe aN tenApaNyate / kArya na. (kRSNasya bhAvaH SyaJ) 1, taj, A +paN +ghaJ) 20. ti. bhAnuM 5 44, kRSNapaNuM. soja 59 // prabhAe me. bhA5 - kArSApaNastu kArman na. (karSatyatra kRS svArthe Nic AdhAre manin) vijJeyastAmrikaH kArSikaH paNaH -manu0 8 / 136, loke yuddha, ya, u. tu tanmUlye SoDazapaNasamudAye kArSApaNasyopacAreNa kArI strI. (kRS+Nic+manin kAma karSaNaM rati dadAti pravRttiH, tathA hi zastrIyo rajatamASo dvikRSNala:, dve rA+ka gaurA0 GIS) zrI55 vRkSata, ibhArI vRkSa. kRSNale samadhute vijJeyo rUpyamAnakaH / -mana0, | kASye puM. (kRSyate'sau kRS+ghaJ svArtha SyaJ) sAgarnu soLa mAsA pramANa eka mApa. au -zAlastu sarjakArSyAzvakarNikAzasya sambaraHkArSApaNavara puM. me tanu bhA5. bhAvapra0 / kArSApaNika tri. (kArSApaNena krItaH) sabapiyA ApA | kAyevaNa na. (kArSavRkSANAM vanam) sAganAuna. kharIdeluM, eka kASapaNathI kharIdela. vana, sAganA jhADanI jhADI. kArSi tri. (karSatIti karSaH tataH svArthe ib) mevaan| kAla (curA0 ubhaya0 seTa-kAlayati, kAlayate) janI svabhAvavANu, hn| bhelane dUra 4282, (srI. rAtrI 12vI, vajata. vo. karSa+iJ) jeDa, yag, mA . kAla tri. (ISadalati ala+ac kAdezaH) uj, sonu kArSika tri. (karSa karSaNaM zIlamasya Thak) Duta, raMgavANu. (puM. kalayatyAyuH kal+ac+aNa) mRtyu unA2. (tri. karSa+Thak) jhe. varSAnu, bhA5 - niSkaH -kAla: kAlyA bhuvanaphalake krIDati prANizAraiH - suvarNAzcatvAraH kArSikastAmrikaH paNaH -yAjJa0 1 / 365; manu0 3 / 31, 81.51, ziva -gajahA daityahA kAlo eka rUpiyA bhAra, soLa mAsA pramANa eka vajana. lokadhAtA guNAkaraH / / -mahA0 13 / 17 / 47; tul 2, samaya, mata. - dilIpastatsutastadvadazaktaH (tri. karSaM karSaNamarhati) meza 3 42vAne sAyara, kAlameyivAn / vilambitaphalaiH kAlaM sa ninAya nitya karSaNa yogya, eka karSa ApI kharIda kareluM, manorathaiH -raghu0 1 / 36; -kAvyazAstravinodena kAlo 2 mRga sAthe saMbaMdha rAkhanAra. gacchati dhImatAm-hi0 1 / 1, -janyAnAM janakaH kAlo kA na. (kRSTasya bhAvaH ddaDhA0 SyaJ) 3uj. jagatAmAzrayo mataH / parAparatvadhIhetuH kSaNAdiH kArNa tri. (kRSNasyedaM aN) 1995 saMdhI, stu bhRga syAdupAdhitaH / / parasya brahmaNo rUpaM puruSaH prathama saMbaMdhI, kRSNa dvaipAyana saMbaMdhI, kRSNa jeno deva hoya dvijaH / vyaktAvyakte tathaivAnye rUpe kAlastathA tevuM haviSa vagere. param / / -viSNupu0 1 / 2 / 14; yada, 300032, samaI kArNAjini puM. (kRSNAjinasyarapatyaM iJ) vulgi vRkSa, zani, ym.2||4, 52mezva2 - kAlo hi bhagavAn . pino putra. devaH sa sAkSAt paramezvaraH / - tithyAditattvam, kArNAyana puM. (kRSNasya vyAsasya gotrApatyam phak) 20Na, rAto yitra.. (na. ISat kRSNatvaM lAti gRhNAti vyAsano gotra putra brAhmaNa athavA vasiSTha. lA+ka) voDhuM, 5300, me. 2- 25. dravya, kASrNAyasa tri. (kRSNasyAyaso vikAraH aN) 511 kRSNAguru caMdana. loDhAno vikAra, kALA loDhAnuM banAvela. kAlaka na. (kAla svArtha ka kalayati raktatAM kala (kRSNAyas+aN) suj sod. . nodane Nvula vA) me. tak us, zarIrabha 23j, kANi puM. (kRSNasya apatyaM iJ) 19 vyAsano putra yakRta-dIva.2. (puM. kAlayatIti kal+Nvula) 21, zarIra zuva, zrIkRSNAna putra pradhumna, maheva. -tAmApatantI upara kALuM cihna thAya che te, kALo pANIno sarpa, mAyAM ta kArSNiH kamalalocanaH -harivaMze 163 / 19. bIja gaNitamAM kahela avyakta rAzinI eka saMjJA. sivizeSa. -yugapastRNapaH kANirnandizcitrarathastathA / (tri. kAlavarNena raktaH kan) 5 ko raMgehu~, -mahA0 1 / 12353 stu i kANej.. (pu.) . hain|yaayn nAma.. ni Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 shbdrtnmhoddhiH| [kAlakacu-kAlakhaJjana kAlakacu puM. (kAlA cAso kacuzca) stu (no meDa | kAlakIla puM. (kAlaM tajjJAnaM kIlayati kIla+ aNa) tano 46. ghoMghATa, ghaNA manuSyono ekaTho avAja, kolAhala. kAlakaJja na. (kAlaM ca tat kaJja ca) j-nI.bha, (puM. kAlakIla+ kan) kAlakIlakaH / nIlapadma. (5) te nAmano eka dAnava. kAlakuNTha puM. (kAlena kuNThyate kuNTha karmaNi ghaJ) kAlakaTaGkaTa puM. (kAlarUpaH kaTaGkaTaH) ziva. bhAva.. | yamarA4. vaiNavIM paNavI tAlI khalI kAlakaTaGkaTa: mahA0 kAlakuSTa na. (kAlAt kRSNaparvatAt kuSyat kuS 13 / 17 / 57 karmaNi kta) parvatanI patanI bhATI. kakuSTa / kAlakaNTaka puM. (kAla: kRSNaH kaNTako'sya) me (na. kAlakuSTa+kan) - kAlakuSTakam / tanu stml sienaij 5kSa. (tri. kAlaH kaNTakaH kAlakUTa na. puM. (kAlasya mRtyoH kUTaH chadma dUta iva) me tana2, viSa -adyApi nojjJAti haraH kila yasya) Musiztuj. kAlakUTam- caurapa0 50, -na bhetavyaM kAlakUTAt kAlakaNTakI strI. (kAla: jAtitvAt GIS) me. tirnu, viSAjjaladhisaMbhavAt / -bhAga0 8 / 6 / 25, -aho vRkSa. (pItasAraH) svakIyaM stanakAlakUTaM jighAMsayA'pAyayadasAdhvI / / kAlakaNTha puM. (kAlaH kaNTho'sya) ziva, bhora, 4ixna -bhAga0 3 / 2 / 23; meM -kurubhyaH prasthitAste 5kSI, hAtyUDapakSI, 4... (puM. kAlaH kaNThe) tu madhyena kurujAGgalam / ramyaM padmasaro gat+vA tuo 38. (tri. kAlaH kaNThaH yasya) 5140 36vANu. kAlakUTamatItya ca / / - mahA0 2 / 20 / 26, (puM. kAla: svArthe ka) -kAlakaNThakaH / (puM. kAla+kUTa+aN) 3.. kAlakandaka puM. (kAlaM kRSNasarpa kandati sparddhate / kAlakUTaka puM. (kAlasya kUTamiva kAyati prakAzate kAla+kadi+ac +svArthe kan) 550na sA5. kai+ka) 12242. vRkSa -tato duryodhanaH pApastadbhakSye kAlakarNikA srI. (kAlasya karNikA iva) humAya, kAlakUTakam / viSaM prakSepayAmAsa bhImasenajighAMsayA / / huva, salyA , 8815, musIbata. (strI. kAla: -mahA0 1 / 128 / 44 karNo'syAH) GIpa) -kAlakarNI / kAlakUTakaNTha puM. (kAlakUTaM kaNThe yasya) ziva, mAvi, kAlakalAya puM. (kAlazcAsau kalAyazca) 5100 4209u.. kAlakUTi tri. (kAlakUTe bhavaH iJ) viSama yana.2. kAlakalpa tri. (kAla+kalpac) 18, mRtyu, samAna. kAlakRt puM. (kAlaM kAlamAnaM karoti svagatyA kAlakavRkSIya puM. vighA 2 te. nAmanAme kR+kvip) sUrya, 52bhezvara, 90331rnu, vRkSa, bho2. kAlakRta tri. (kAlena kRtam) ANe. 439, samaye 43suM, kAlakastUrI srI. (kAlA cAsau kastUrI ca) stml -sarvaM kAlakRtaM manye kAlo hi balavattaraH -purANe; ustUrI. (puM. kAlaH kRto'nena) sUrya mArnu jAu, samuDa samayanI avadhivALI mananI eka pIDA. kAlakA strI. (kAlaiva kan) 66 pratinI te namAnI unyA -vaizvAnarasutA yAzca catasrazcArudarzanA / upadAnavI kAlakeya puM. (kAlakAyAH apatyam Dhak) 54.5no putra, te. nAmanI meM. hanava... hayazirA pulomA kAlakA tathA / / - bhAga0 6 / 6 / 32 kAlakezI strI. (kAla: kezaH iva pAtrAdirvA yasyAH kAlakArita tri. (kAlena kAritam) Ne. 28ve. gaurA. GIS) me tanI nIda nAmanI auSadhi, kAlakAla puM. (kAlamapi kAlayati kal+aN) 52me zva2. kALA kezavALI koI strI. kAlakITa puM. (kAla: kITo'tra) te nAmano meM zi. kAlakSepa puM. (kAlasya kSepaH kSepaNam) samaya gumAvato, (tri. kAlakITe bhavaH aN) DA032 dezamA thn||2, ___quoundo -maraNe kAlakSepaM mA kuru-paJca0 1. / DonAra. kAlakhaJja puM. te. nAmano . hAnavano meha. kAlakIra puM. (kAlaH kIro yatra) te. nAmanI me. he21. kAlakhaJjana na. (kAlena khaJjati vikRtiM gacchati kAlakIrti puM. (kAlA kIrtirasya) bhArata prasiddha te. khaj+lyuTa) yakRta, hayamA 28doDIna sAdhA235 nAmano eka rAjA. sthAna, oil-yamunA nahI. Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAlakhaNDa-kAlaniyoga shbdrtnmhoddhiH| 583 kAlakhaNDa na. (kAlaM kRSNaM khaNDam) 4bhae0. dusama | bhairavameha, te. nAmanI me. heza, ziva, yogI yabhela.. 23so. mAMsa.nI. 14o, yat, diu-yamunA nahI. | (tri.) mRtyune 55. kSIra zAnti. 2nA2. kAlagaGgA strI. (kAlI gaGgA nadI) yamunA nahI. kAlaJjarI strI. (kAlaJjarasya patnI DIp) yaM, kAlagandha puM. (kAla: kRSNo gandhaH gandhavad dravyam) yI pAvatI. j. sara, AyuM yaMhana. (puM. kAlaH gandhaH asya) kAlatama tri. (atizayena kAla: tamap) paDu 4 uj, meM tano bhoTo. nA. -alagardaH / atyaMta kALuM. kAlagranthi puM. (kAlasya granthiriva) varSa, saMvatsa2. kAlatara tri. (atizayena kAlaH tarap) maI . kAlaghaTa puM. 4nme 4yAnA sapasamA ta nAmanI me. kAlatas avya. (kAla+tasil) mthI, samayathI, tviga nAhae. mRtyuthI. kAlaGkata tri. (ISadalaGkataH koH kAdezaH) thoDu sh4||28. kAlatA strI. (kAlasya bhAvaH tal-tva) stunj, samaya, __ (pu.) te. nAmanu meM vRkSa.. au, anl -kAlatvam / kAlacakra na. (kAlasya kAlagatezcakramiva) pAra | kAlatAla puM. (kAlatAyai alati paryApnoti al+ac) ArAvALuM vIza koDAkoDI sAgaropama pramANa kALanuM tamAsavRkSa. ya, saMvatsara 26, garnuya, sapichI-avasara | kAlatinduka puM. (kAlazcAsau tindukazca) 12, piyunu 357 7 2 // 2 // vANu me gaya -kAlo dvividho'va 3. sarpiNyutsarpiNISu bhedataH / sAgarakoTi-koTInAM viMzatyA | kAlatIrtha na. (kAlaM ca tat tIrthaM ca) ozala zima sa samApyate / / avasarpiNyAM SaDarA utsarpiNyAM ta AveluM te nAmanuM eka tIrtha. eva viparItAH / evaM dvAdazabhirarairvivartate kAlacakramidam- kAladaNDa puM. (kAlamApako daNDaH)yotiSazastra prasiddha, hemacandra:-abhidhAnaci0 / vArAdiyogano eka bheda, mRtyuno dakhta, mRtyune kAlacintaka puM. (kAlaM cintayati cint+Nvul) paDoyAunA2 63 -kAlasya yamasya daNDaH - yamanA yotiSI, hoza.. kAlacihna na. (kAlasya cihnam) garnu yi, mRtyusUya | kAladantaka puM. (kAlo danto'sya kap) vAsugama nizAna.. utpanna thayela ane sarpasatramAM nAza pAmela eka kAlajoSaka tri. (kAle yathAyogyakAle juSate bhojanAdi nAganI meha. (tri.) tavANu. juS+Nvula) yathAyogya Ale. mAt5282. vagairethA. kAladharma puM. (kAlasya dharmaH) mRtyu, no svabhAva, saMtoSa pAmanAra govALano eka bheda. kALano dharma, samayano dharma, kALa-Rtu vizeSano svabhAva kAlajJa tri. (kAlaM yogyakAlaM jyotiSoktakAlAvayavaM -kAladharmaparikSitaH pAzairiva mahAgajaH-rAmA0 vA jAnAti jJA+ka) yogya. samayane nA2, nI. 2072 / 37, -na punarjIvitaH kazcit kAladharmamupAgataH g unane gharAvanA2 ThayotiSI -tatrAtmabhUtaiH -mahA0 kAlajJairahAryaiH paricArakaiH / -manu0 7 / 217; - kAladharman puM. (kAlasyeva hiMsAzAlitayA dharmo'sya atyArUDho hi nArINAmakAlajJo manobhavaH -raghu0 anic) mRtyu, -parItAH kAladharmaNA / 12133. (puM. kAlaM jAnAti jJA+ka) jyotiSI, 532. kAlanara puM. tanAmanI meM 20%1. (paM. kAlaH kAlacakra kAlajJAna na. (kAlo jJAyate'nena jJA+karaNe lyaTa) rAzicakraM nara iva) bheSa. 53 5 // 2. zi.35. masta. jyotiSazAstra, mRtyu jJApaka eka cihna, e nAmano | vagere aMgavALo kalpelo puruSa. aMtha. (na. kAlasya jJAnam) yogya samayanu, zAna. | kAlanAtha puM. (kAlasya kAlabhairavasya nAthaH) mahAvi. kAlaJjara puM. (kAlena jIryati kAlaM jarayati jR Nic+ac) | kAlanAbha puM. (kAlaH kRSNaH nAbhirasya saMjJAyAM ac) jhuMDhevAMuma. mAvado te. nAmano me ga2. -atra u25yakSa. asurano me. putra, te nAmanI me hAnava.. kAlajaraM nAma parvataM lokavizrutam / tatra devahade | | kAlaniyoga puM. (kAlena kRto niyoga: kAlasya vA snAtvA gosahasraphalaM labhet / / -mahA0 3185156; / niyogaH) hai, haivAza, prA.205, ANe. (resA niyama.. 13. Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584 shbdrtnmhoddhiH| [kAlaniryAsa-kAlamayUkha kAlaniryAsa puM. (kAlazcAsau niryAsazca) vanaspati, | kAlapuruSa puM. (kAlaH kAlacakraM puruSa iva) 35. gugala. vyavahArane karanAra meSa Adi bAra rAzirUpa kAlanemi puM. (kAlasya mRtyoH nemiH stambha iva) te. gaganamaMDaLamAM rahela puruSAkAra eka vAyucakra - nAmano eka rAkSasa, laMkApati rAvaNano mAtula ane janmalagnAdidvAdazarAzikalpitapuruSAkAraH, yathA-zIrSauiraezipuno. te namanI putra. -kAlanemi durAgharSa mukha- bAhuhRdayodarANi kaTi-vasti-guhyasaMjJakAni / rakSaH paramadurjayam / caturAsyaM caturhastamaSTanetraM uru-jAnuka-jaGadhe caraNAviti ca rAzayo'jAdyAH / / bhayAvaham / / -rAmA0 682 / 64; -AtmAnamiha -dIpikA0; narANAM zubhAzubhajJAnArthaM janmalagnAdidrekkANasaMjAtaM jAnan prAg viSNunA hatam / mahAsuraM kAlanemi ghaTitapuruSAkAraH / - bRhajjAtakam- // 35 612. yadubhiH sa vyarudhyata / / - bhAga0 / -kAlanemin / ma bhUti, jyotiSazAstra, -kintvasya kAlapuruSAkhyakAlanemiripu puM. (kAlanemeH ripuH) vi. mahArNavasya, gacchet kadAcidanRSirmana-sA'pi pAram, -kAlapuruSaH sa cAkhyA yasyAsau tasya jyoti:kAlanemihan puM. (kAlanemi hatavAn han+kvip) viSNu zAstravistIrNasamudrasya -bhaTTotpala:, yamadUta, jo puruSa. -kAlanemihA vIrazca zauriH zUrajanezvaraH-mahA0 kAlapRSTha na. puM. (kAlaM pRSThamasya) (na.) 49[na dhanuSa, 13 / 194 / 82, -kAlanemyarim / 72 dhanuSa. (puM.) . tano bhRga, stuo bhU, kAlapakva na. (kAlena pakvam) samaya. thata pADaM jayapakSI.. arthAta -svataH sphUrtam-manu0 617 / kAlapeSikA strI. (kAlapeSI+kan+TAp) bha(r)6 kAlapatha puM. vizvAmitrano te. nAmano me putra.. vanaspati, ANu 79. -kAlapezikA / / kAlaparivAsa puM. (kAlaM yAvat parivAsaH) tho.. samaya kAlapeSI srI. (piSyate'sau piS+karmaNi ghaJ peSaH paDI rahenAro jethI vAsI thAya. kAlazcAsau peSazca GIp) 652no artha hu.., kAlaparNa puM. (kAlaM kRSNaM parNamasya) tArnu, OM3. zyAmavatA. -kAlapeSI mahAzyAmA subhadrotpalazArivA / -kAlaparNikA strI. (kAlaM kRSNaM parNamasyAH) vanaspati, kAlaprabhAta na. (kAlaM kRSNaM prabhAtaM yatra) za26 tu, ANu nasota2 -kAlaparNIm / / varSARtu pachInA be mAsa, je sarvottama gaNAya che. -kAlaparyAya puM. (kAlasya paryAyaH vaiparItyena gamanam) | kAlaprarUDha tri. (kAle prarUDhaH) atyaMta prasita, puSTa kALanuM viparItagamana eTale zubhadAyaka kALanuM azubha 57.. dAyakapaNuM ane azubhadAyaka kALanuM zubhadAyakapaNuM. kAlapravRtti strI. (kAlasya pravRttiH) samayanI pravRtti. kAlaparvata puM. (kAlazcAsau parvatazca) trikuTa parvata pAsena.. kAlabalana na. (kAla+bala+lyuTa)batara kAlabalanam / te nAmano eka DuMgara, parvata. kAlabIjaka puM. (kAlAni bIjakAnyasya) kAkatinduka kAlapAlaka na. (kAlaM kRSNavarNaM samayaM vA pAlayati zabda juo. pAl+Nvul) te. nAmanI meM lanAmanI pAnImA vi tanA bhATI. (tri.) | kAlabhakSa pu. (kAlasya bhakSaH) ziva, bhaDAvA. kAlabhANDikA strI. (kAlabhAyai kRSNaprabhAyai aNDati samayanI rAha jonAra. kAlapAza puM. (kAlasya pAzaH) no pAsato, mRtyu, ___ aDi udyame Nvula TAp itvaM ca) vanaspati bha98. -maMjiSThA / yamanI jALa, mRtyunI jALa. kAlabhairava puM. (kAlasya bhairavaM bhayaM yasmAt) (mai kAlapAzika puM. (kAlapAza+Thak) sI. henA2 puruSa, rahela zivanA aMzarUpa eka bhairavano bheda. da6. kAlamallikA strI. (kAlA cAsau mallikA ca) 5jI. kAlapIlu puM. (kAlazcAsau pIluzca) me tanuM parAla pI. kAlamayUkha puM. (kAlasya prakAzakatvena mayUkha iva) kAlapuccha puM. (kAlaH puccho'sya) 1.5 laal , kAlasvarUpa kamaga bhAva vagerene jaNAvanAra smRtiyaa pakSI.. nibandhanarUpa eka bheda. tulasI. Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAlamasI - kAlasaMrodha ] kAlamasI strI. (kAlI masIva puMvat) te nAmanI kheDa nahI. kAlamAdhavIya puM. mAdhavAyAyeM rayelo te nAmano kheDa graMtha.. kAlamAna puM. (kAlo manyate'sau man + karmaNi ghaJ ) ANI tulasI (na. kAlasya mAnam) ajanuM bhASa. kAlamAla puM. (kAlena kRSNavarNena mAlaH sambandho'tra) kALI tulasI. kAlamukha tri. ( kAlaM mukhamasya) ANA bhujavANuM. (puM.) ajA bhujavAjI vAnara (strI.) -kAmukhI / kAlamuSkaka puM. (kAlo muSka iva kAyati prakAzate kai+ka) te nAmanuM kheDa vRkSa - prazaste'hani nakSatre kRtamaGgalapUrvakam / kAlamuSkakamAhRtya dagdhvA bhasma samAharet / / - vaidyakacakrapANisaMgrahe / kAlamUla puM. ( kAlaM mUlamasya) rAtA citrAnuM Au kAlameSikA strI. ( kAlameSI + kan) vanaspati bha nasotara, khAjayI vanaspati -masUravidalA kolakrayikA kAlameSikA / - bhAvapra0 / -kAlamezI, kAlamezikA | kAlameSI strI. (kAlaM varNaM miSati sparddhate kANDena miS + aN + GIp ) zAhakara, uparano artha dukha.. kAlayavana puM. (kAlazcAsau yavanazca) te nAmano yavanonI kAlayApa rAjA, kRSNano zatru, yAdavo ane kRSNane mATe e aparAjeya hato tethI yuddhamAM kRSNe kapaTathI tene mucakuMdanI guphAmAM haDaselI daI bhasmasAt karI dIdho. (kAlasya yApaH ) qjata gAjavI. (na. kAlasya yApanam ativAhanam) - kAlayApanam / kAlayukta puM. ( kAla+ yuj + kta) prabhava vagere sATha saMvatsaramAM te nAmano bhavanamI saMvatsara. (tri. kAlena kAle dharmeNa mRtyunA yuktaH) Aja dharma - mRtyuthA yukta. kAlayoga puM. (kAlasya yogaH ) samayano-ajano yoga. - kAlayogin tri. (kAla eva yogo'styasya ini) zabdaratnamahodadhiH / samayanA yogavANu, ajanA saMbaMdhavANuM. (puM.) ziva. kAlarAtri strI. ( kAlo rAtririva) pralaya rAtri, pralaya aja, hugahivInI mUrtino kheDa bheTa - sA durgA zaktibhiH sArdhaM kAzIM rakSati sarvataH / tAH prayatnena saMpUjyAH kAlarAtrimukhAH naraiH / / - kAzIkhaNDam / (kAlI cAsau rAtrizca) DANI rAtri, DANI gauhasanI rAtri, chIpAvalI - hI paDovANI samAsa, hivAjI- dIpAvalI tu yA proktA kAlarAtrizca sA matA / sarva AzIkhono nAza karanArI yamarAjAnI bahena. 585 kAlarudra puM. (kAlarUpo rudraH) Aja3pe rudra -yeSu na kAlarudrasya nAnAstrIzatasaGkulaH / vicitraharmyavinyAsA kutaste merupRSThataH / sA eva kAlarudrasya tanurUpeNa saMsthitA / / - devIpurANe / kAlala tri. (kAlaH kAlakaM cihnabhedaH astyasya sidhmA0 lac) jhaNA milavANuM. kAla lavaNa na. ( kAlaM ca tallavaNaM ca ) jIulavA, saMyaNa. - na kAla lavaNe gandhaH sauvarcalaguNAzca te carake 27. a0 kAlalocana puM. te nAmanI kheDa chAnava. (tri. kAlaM locanamasya) aNI AMjavANuM. (na. kAlaM ca tallocanaM ca) ajI A. kAlaloha na. ( kAlaM ca tallohaM ca ) aNuM sokhaMDa, soDhuM. kAlavRddhi strI. (kAla + vRdh + ktin ) 42 mahine TharAveyuM vyA - manu0 8 / 153 kAlavRnta puM. (kAlaM vRntamasya) DulitthanuM Au, usathIkAlavRkSaH / kAlavRntI strI. ( kAlavRnta+ GIp) vanaspati rAtI pAusa pATalAvRkSaH / kAlavelA strI. (kAlasya zaneH velA kAlabhedaH) DiyAno ayogya kALa ravi vagere vAromAM zazinanI te te ardhA pahora pramANa veLA. jemake ravivAranA divase pAMcamA pahorano ardha bhAga ane rAtrimAM chaThThA pahorano ardha bhAga vagere sA tu khyAdivAre kAlasya zanestattadyAmArddhavelA / yathA ravau divA paJcama yAmArddha naktaM SaSThayAmArdham - dIpikA / kAlazAka strI. ( kAlaM ca tacchAkaM ca) te nAmanuM kheDa s - varSAbhvau kAlazAkaM ca sakSAraM kaTutiktakam / kAlazAli puM. ( kAlazcAsau zAlizca) ajI zAna, kALo cokho. kAlazeya tri. ( kalazyAM bhavaH Thak ) NazImAM dhanAra -maMthana pachI goNImAM ke utpanna thAya te. (na.) tarka, chAza. kAlazaila puM. (kAlazcAsau zailaH) te nAmanI kheDa parvata. kAlasaMrodha puM. (kAlasya saMrodhaH) samayano rodha, samayane sIdhe roe na cAdheH kAlasaMrodhAnnisargo'sti na vikrayaH-yAjJavalkyaH / sAMjA Aja sudhI rahevu. Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [kAlasaGkarSA-kAlAtman kAlasaGkarSA strI. (kAlena saGkaSyate'sau sam+kRSa+ghaJ) | kAlAkSarika tri. (kAle yathAyogyakAle'kSaraM vetti Thak) samayane lIdhe rokANa, samaya vaDe aTakAva, nava varSanI | akSara zIkheluM, yogya avasare akSaro jANanAra, dumArI. sAkSa2. kAlasaMpanna tri. (kAlena saMpannaH) DaNe saMpAdana surekha. | kAlAguru na. (kAlaM ca tadaguruM ca) M 2 . - kAlasarpa puM. (kAlazcAsau sarpazca) jo bhoTo. nA- yaH cakampe tIrNalauhitye tasmin prAgjyotiSezvaraH / daSTaH kAlasarpeNa sa daSTo mRtyunA sphuTam / sa tadgajAlAnatAM prAptaiH saha kAlAgurudrumaiH / / -raghu0 4181 muSTastatra divase vizvezo yatra nekSitaH / / - kAlAgni puM. (kAlaH sarvahiMsako'gniH) sayAno kAzIkhaNDe 100 a0 / agni- brahmadaNDaM mahAghoraM kAlAgnisamatejasam . kAlasAra puM. (kAla: kRSNavarNaH sAraH pradhAnamasya) mahA0 154 / 25, tano bhaviSThAya heva, drapriya jo bhRga, jIyAra bhRga, kRSNasAra bhR. strI. paMyamujI rudrAkSa. -paJcavaktraH svayaM rudraH kAlAgnirnAma kAlasArI. (na. kAlaH sAraH yasya) pAtayaMhananu nAmataH / -skande 13. kAlAgnirudra puM. (kAlAgniriva rudraH) prabayAgni samAna kAlasAhvaya na. (kAlena samAnaH Ahvayo yasya) bhUtraviSThA rudradeva, teno upAsaka koI RSi, kALarUpa agnino vagerethI bhareluM te nAmanuM eka naraka. bhaviSThAya vivizeSa -kAlAgnirudramaitreyI suvAlakSuri kAlasUtra na. (kAlasya yamasya sUtramiva) 52no artha mantrikA / -muktikopaniSat / / zubhI, te. nAmanu me na.24 -kAlasUtre tathAccha- kAlAGga na. (kAlaM ca tadaGgaM ca) aj L. (tri. damanekAzcaiva yAtanAH / prApya niSkRtimetasmAd na kAlamaGgaM yasya) ANu garnu cha , stu aMgavANu. vedmi kathameSyati ? / / -mArkaNDeya0 14 / 89 / _(na. kAlasya kAlapuruSasya aGgam) ANana aMgA, kAlaseya na. (kalasyAM bhavam) 72, chozanu ghoNa. puruSana aM kAlaskandha puM. (kAla: kRSNaH skandho'sya) tamAla | kAlAjina na. (kAlasya kRSNamRgasya ajinam) jIyAra vRkSa, tiMduka vRkSa, jIvaka vRkSa, eka jAtanA kharAba mRganuM cAmaDuM, kRSNasAra mRganuM carma. (.) te nAmano kheranuM jhADa, uMbarAnuM jhADa, samayano amuka avayava. maheza. kAlahara puM. (kAlaM mRtyuM harati ha+Tac) ziva, mRtyuM045, | kAlAjana na. (kAlamaJjanam) 745, sU.2mo. ma.35hezAntAta. te nAmarnu me zivaliMga. (tri.) kAlAJjanI strI. (ajyate'nayA aJ karaNe lyuT samayane. 2002. srI. kAlaharI / DIp kAlI aJjanI) te. nAmanI meM vanaspati. kAlahAni strI. (kAlasya hAniH) visaMba, 2 ||3vii. kAlANDaja puM. (kAlamaNDajaM yasya) zeyara, 56l. te, matabhA nusAna.. (srI. kAlANDaja+GIp) -kAlAjanI / kAlahIna puM. (kAlena kRSNavarNena hInaH) dovRkSa, | kAlAtireka puM. (kAlasyAtirekaH) yogya samaya lodaranuM jhADa. oLaMgavo, yogya veLAne vaTI javuM te, saMvatsarano kAlahorA srI. (kAle kAlabhede horA) rAtri mane. atikrama. hivasa 65 pAsa jA2 8.nanA mAI35. Do2. kAlAtIta na. (kAlasyAtItamatyayaH) samayano nAza, kAlA strI. (kAlo varNo'styasya ac TAp) nIdI. yogya samayanuM nIkaLI javuM, kharI mosamanuM cAlyA nAmanI vanaspati, kALuM nasotara, kALuM jIruM, majITha, 4, ne bhI0. 4 te- kAlAtIte vRthA AsaMdhanuM jhADa, te nAmanI dakSaprajApatinI kanyA, sandhyAvandhyAstrImaithanaM yathA / (tri. atItaH kAlo 58. vanaspati, zya5SinI patnI. -aditiditirdanuH yasya) mAtinamAno utpAmAsa, greno 54l kAlA danAyuH siMhikA tathA mahA0 165 / 12; gayo hoya te. dukhI: vRkSa. kAlAtman puM. (kAla AtmA yasya) 26.35. 52mezvara. kAlAMza puM. (kAlarUpoM'zaH) samayanI amu . (tri. kAlena tatkRta AtmA svarupaM yasya) 33ta kAlAkRSTa tri. (kAlena AkRSTaH) Ne-mRtyume the. sva3564 sthaav2-4||m vagaire. Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAlAtmaka-kAlika shbdrtnmhoddhiH| 58 vagere kAlAtmaka puM. (kAla AtmA yasya kap) sva.35, | kAlAntaka puM. (kAlasya antakaH) yama, kssiparamezvara. hizAno svAmI. kAlAtyaya puM. (kAlasya atyayaH) Agano nAza, samAyanI. kAlAntara na. (anyaH kAlaH) 1.4d 30, hAni, yogya samaya vItI javo te. 2. utpatti. 5chIno 51, 3. bhuta vAyo, kAlAtyayApadiSTa puM. nyaay.||strm tAve.so. 4. bI. samayamA thanAra. meM utpAmAsa- kAlAtyayApadiSTaH kAlAtItaH kAlAntaraviSa puM. (kAlAntare dazanakAlAt dIrghakAle (gau01|2|9) vikAri viSaM yasya) dRza thayA pachI ghau tical kAlAdarza puM. (kAla: Adarzyate'tra A+dRz+Nic AdhAre kALe jenuM viSa vikAra kare che evuM prANI-uMdara vagaire. ac) te. nAmanI smRti graMtha. kAlApa puM. (kAlo mRtyurApyate yasmAt Ap+ghaJ) sapanA kAlAdhyakSa puM. (kAlAnAM khaNDakAlAnAmadhyakSaH 35., rAkSasa, pizAya, aza, (tri. kalApaM vyAkaraNabhedaM svagatyApravarttanAt) sUrya, samayanI pravata, ALLk vettyadhIte vA aNa) 305 vyA 271no sabhyAsa. OMu, 52bhezva2. 42nAra, tane rAnA2 -kalApaM svanAmakhyAtaM vyAkaraNaM kAlAnala . (kAla: sarvasaMhArakaH anala:) prakSayAno vettIti kalApavyAkaraNavettA kAlApaH / agni, sarvano saMhAraka pralayAgni, te nAmano eka kAlApaka na. (kAlApasya kalApinA proktasya zAkhAbhedasya 28%t. dharma AmnAyo vA) dApI Desa. mAmehanata kAlAnalacakra na. (kAlAnala iva hiMsakaM cakram) dharma athavA sAmnAya- kukkuro veNujaGgho'tha kAlApaH 'narapati jayacaya' nAmanA pustakamAM kahela aniSTa kaTha eva ca / munayo dharmavidvAMso dhRtAtmAno vinAra eka cakra. jitendriyAH / / -mahA0 2 / 4 / 17 kAlAnunAdin na. (kala eva kAlaH avyaktamadhuradhvaniH kAlApakarSa puM. (kAlasyApakarSaH) - ni., nI. taM anunadati anu+nad +Nini) bhrama2, 2.5o, hInatA. pai.yo, yAta 56l, piM04656. strI. kAlA- kAlAbhra puM. (kAlazcAsau abhrazca) tj vA6, 4o nunAdinI / kALo abarakha. kAlAnuzArivA strI. (kAlena varNena anukRtA zArivA kAlAmra puM. (kAla: Amro yatra) te namana. me.Ta. anuzArivA) tagara, bhUgate. nAmanI meM vanaspati. kAlAyana tri. (kAlena nirvRtAdi pakSA. catura* phak) kAlAnusAraka na. (kAlaM kRSNavarNaM mRgamadamanusarati kALe karela vagere. gandhena anu+sR+ Nvul) tagarnu jAu, pIya yaMhananu, kAlAyasa na. (kAlaM ca tadAyasaM ca) 24vesa, vRkSa. (tri. kAlamanusarati anu+ sR+Nvula) samayane. hAdu-dadarza vIkSamANazca parighaM toraNAzrayam / tamAdAya mahAbAhaH kAlAyasamayaM dRDhama / / -rAmA0 5 / 49 / 32 anusaranAra, samaya vartIne cAlanAra. kAlAnusAri puM. (kAlaM kRSNavarNaM mRgamadaM anusarati kAlAzuddhi strI. (kAlasya karmayogyasamayasyAzuddhiH) karmayogya kALanI azuddhi. gandhena anu+sR+ iJ) zikSAd. kAlika puM. (kAle varSAkAle carati ThaJ, ke jale kAlAnusArin tri. (kAlamanusarati anu+sR+Nini) alati ala+ ikan) yakSI, jagato. (strI.) - samayane anusaranA2. (na. kAlaM kAlikI (tri. kAlena nirvRtaH ThaJ) AjathA. nI43j, kRSNavarNamRgamadamanusarati anu+sR+ Nini) zicud, kRta, ANe. 42 - daizikaM kAlikaM cApi mUrta zIzama, zIzamanuM jADa. eva tu daizikam / -bhASAparicchade 122. (tri. kAle kAlAnusArya na. (kAlo mRgamado gandhenAnusAryo yasya) bhavaH ThaJ) Ama thn||2 -vizeSaH kAlikAvasyAtasanu OM3, zIzamana 3 zivAta- kAlAnu- amara0 (na. kAlo varNo'styasya Than) guru sAryakatvam / (na. kAlo mRgamado gandhenAnusAryo yaMhana. (prakRSTo dIrghakAlo'sya ThaJ) vai2, zatruta, vA kap) -kAlAnusAryakam / huzmanAvaTa. Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [kAlika-kAlimmanyA kAlika (kAlo varNo'styasyAH Thaj) sua.stvI. - | kAliGgaka puM. (kAliMga+kan) siM0 zino 20% kAlikAkhyA'bhavat sA'pi himAcalakRtAzrayA / magara 23vAsI.. dugamUrtino eka bheda, vRzcikapatra nAmanuM eka vRkSa, | kAliGgI strI. (kAliGga+GIp) me. nI. 31.552, krama ApavA yogya vastunI kiMmata, jaTAmAMsI adi dezanA 2%80-0. 240 -akrodhanaH khalu kAliGgI vanaspati, kAgaDI, svarganI te nAmanI eka apsarA, karambhAM nAmopayeme / / -mahA0 1 / 95 / 22 / / paTolavRkSanI zAkhA, romAvalI, ruvAMTAnI paMkti, -kAliGgikA strI. (kAliGgI svArthe ka ata itvam) hRdayathI nAbhi sudhI AvanArI ruvAMTAnI kezanI paMkti, tarabUcano velo, kAliMgaDAno velo, nasotara. ziyANa, meghapasti, meghamAlA -tADakA calakapAla- kAliJjara puM. suhebAMDamAno te. nAma.no. me. parvata. kuNDalA kAlikeva nibiDA balAkinI -raghu) 11 / 15; kAlidAsa puM. 2ghuvaMza', 'kumArasaMbhava', 'meghadUta' Pule dudhamAMno kIDo. meza zAhI kAkolI nAmanI vanaspati. kAvyagranthono katA, te nAmano eka mahAkavi. zyAmA nAmanuM pakSI, himAlayamAM utpanna thanArI traNa vikramAdityanI sabhAnA nava vidvatno paikI eka - zirAvALI haraDe, cAra varSanI kumArI, kALA raMganI dhanvantari-kSapaNakAmarasiMha-zaku-vetAlabhaTTa- ghaTakharparastrI, navIna megha, 12 mahine mApavAna vyA4 - kAlidAsAH / khyAto varAhamihiro nRpateH sabhAyAM pratimAsaM saMvati yA vRddhiH sA kAlikA matA / - ratnAni vai vararucirnava vikramasya / / nAradaH-vivAdArNavasetuH / OMno 2011.30 21.4 a.vI. kAlin puM. (kAlaH kAlarUpaH khaDgo'styasya ini) ganI. sADI, yAu, gaurI, pArvatI vagere, 52mAna mata prasiddha 52mezva2. (tri. kAlayati kal vanaspati laghunIlI, zivA-bhIlaDI, kALI cakalI, nodane Nini) pre24, pre242nA2. udhAre lAvelI vastunI haptAvAra kiMmata ApavI te, kAlinI strI. (kAlaH zivaH adhiSThAtRtvenAstyasyAH sonAno doSa kALAza, surA-madirA. ini DIp) bhAdrA nakSatra... kAlikApurANa na. (kAlikAyAH mAhAtmyapratipAdaka kAlinda na. (kAliM jalarAziM dadAti dA+ka) vAI, purANam) shasthevIna mAhAtmyavANu te nAmarnu me. tarabUya- taya. -kAlindakam / purA. kAlindI strI. (kalinde parvate tatsannikRSTadeze vA kAlikAvata na. (kAlikAyAH prItyarthaM vratam) slel. bhavA aN+GIp) yamunA nahI -kAlindyAH pulineSu devIne prasanna karavA mATenuM amAvAsyAne divase kelikupitAmveNI0 1 / 2; -upakUlaM sa kAlindyAH purI 42vAmAM AvatuM se vrata -vidhAnaM brUhi me brahman ! pauruSabhUSaNaH / nirmame nirmamo'rtheSu mathurAM kAlikAyAH vratasya ca / / madhurAkRtiH / / -raghu0 15 / 28. vanaspati, tNu athavA kAlikAzAka na. (kAlikAyAH prItyarthaM zAkam) me. rAtuM nasotara, kAlI upalasarI. jAtanuM zAka. kAlindIkarSaNa puM. (kAlindI yamunAM karSati yaH kRS kAlikAzrama na. (kAlikAyA Azramam) 'mahAbhArata' lyu) dRSno bhoTo. mAI nasamada, rAma -rAmastu prasiddha vipAzA nadInA kAMThA upara AveluM te nAmanuM yamunAmAha snAtumicche mahAnadi / ehi mAmabhigacchasva eka tIrtha. rUpiNI sAgaraMgame ! -harivaMze 102 a0 / - kAliGga na. (kena jalenAliGganyate A+ligi+karmaNi kAlindIbhedanam / / ghaJ) tarasUya, siMgaI. (tri. kaliGge bhavaH aNa) | kAlindIsU puM. (kAlindI yamUnAM sUte sU+kvip) iliMga dezamA pahA thanA2. (srI. kAliGgI. (puM. kaM sUryanI patnI. jalamAliGgati A+ligi+aNa) siMheza, liMga kAlindIsodara puM. (kAlindyAH sodaraH) yama.va. Tezano. 23vAsI, hAthI, sa, me. tanuM soeM. (puM. | kAliman puM. (kAlasya bhAvaH imanic) , kaliMgAnAM rAjA) isiMga zanI 210 (-pratijagrAha | mugi. kAliGgaH tamaurgajasAdhanaH / pakSacchedodyataM zakraM | kAlimmanyA strI. (AtmAnaM kAlI manyate man+khaz+mum) zilAvarSIyaparvataH / / raghu0 4 / 40 / potAne kALI mAnanArI koI strI. Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAliya-kAlya shbdrtnmhoddhiH| 589 kAliya puM. (ke jale AlIyate A+lI+ka) ta / mahA0 1 / 65 / 34; (na. kalAyai hitaM Dhak) TuM. nAmano eka nAga jenuM zrIkRSNa damana karyuM hatuM. (na. kaM sukhaM AleyaM AdeyaM yasmAt) guru kAliyadamana puM. (kAliyaM damayati dam+Nic + lyu) | yahana. -tAM lodhrakalkena hatAGgatailAmAzyAna___vAsudeva, zrI . -kAliyamathanaH / kAleyakRtAGgarAgAm -kumA0 7 / 9. (tri. kalerida) kAliyamardana na. (kAliyasya mardanam) dIyanAgarnu asinu, li. saMdhI, sine. satuM. (na. kalinA maIna. dRSTaM sAma Dhak) bhAdhyanchina, savanama sAta . sUta. kAliyahvada puM. (kAliyanAgAdhiSThite vRndAvanastha laIne gAvA yogya sAma. yamunAntargate hvade) siya nAbhA 23to. to te. | kAleyaka puM. (kalaye vivAdAya sAdhu Dhak) dUta2.. dImAMno dharo. (puM. kAleya svArthe saMjJAyAM vA ka) guru yaMhana kAlI strI. (kAlasya zivasya patnI GIS) zivanI -kAleyakAnurutilaparNI kuSThaharidrA-iti suzrUte 39 patnI, (kala+ ac+GIp) ANI strI -kAlI a0, vanaspati 162, 63 162 (na. kAleya+ka) karAlavadanA viniSkrAntAsipAzinI -kAlikApurANe dArU haLadara. 60 a0, pArvatI, huvAna. me. bhUta, bhAtRmeha, kAleyaru puM. tarI, yaMhananA se prAra. (bhImasenanI meM patnI -bhImasenAt hIDimbAyAM kAlyAM kAleza puM. (kAlasya IzaH) sUrya, ziva, ma.78278, sarvagatastataH -bhAga0 9 / 22 / 31, tanu, 20%AnI. __Hulk, u. (puM. kAlasya IzvaraH) kAlezvaraH / strI satyavatI, bheza, usii, nasotara, tuve2, 2tri, kAlodaka na. (kAlamudakaM yasya) 'mahAbhArata' prasiddha kAlAMjanI vanaspati, mahAvidyAno eka bheda, kALI te nAmanuM eka tIrtha. yauhaza, 62. kAlIka puM. (ke jale alIka iva) 48.5o, ya. kAlopta tri. (kAle uptaH) yogya ANe vAvelu, .2 bhausamama pAva.. kAlIcI strI. (kAlyA yamabhaginyA cIyate'tra cI+AdhAre Da gaurA0 GIS) yamana InsAI 72vAnu, sthA, kAlpa puM. (kalpe bhavaH aN) jyUrI, me. tanI 6, yamana viyArabhUmi. . galI. 162, (tri. kalpe bhavaH aN) yamai kAlItanaya puM. (kAlI itaH prApto nayaH prApaNaM yasya) thanA2. (tri. kalpasyedaM aNa) slya saMbaMdhI, utpanu, bhaDipa, 5... -mahiSasya kAlIsaMnidhAne balidAnAya utpanevagatuM. (na. kalpa+aN) vyAdhana, vAcana. nIyamAnatayA tathAtvam / kAlpaka puM. (kAlpa+kap) cyUra... kAlItanayI strI. (kAlI itaH nayaH yasyAH striyAM kAlpanika tri. (kalpanAyAH AgataH Than) s85nAthI DIe) meMsa, bhaDilI. bhAvAM, ulpita, Aropita, spej. -yathA-rasaH svAdyate kAlIya na. (kAlasthAne bhavam vRddhAcchaH-cha) ANu | iti kAlpanikaM bhedamurIkRtya karmakartari vA prayogaH yaMhana, guM bhA2 -kAlIyotpalapadmakAyanizA __sA0 da0. janAvaTI. -kAlpanikI vyutpattiH / ityAdi / pAsa yaMhanana jhA3, zivAta. - | kAlpasUtra tri. (kalpasUtraM vettyadhIte vA aN) '485sUtra'no candanAgurukASThAnAM bhArAn kAlIyakasya ca / / abhyAsa karanAra, kalpasUtra'ne jANanAra. carmaratnasuvarNAnAM gandhAnAM caiva rAzayaH / / - kAlpika tri. (kalpasUtre uktaH ThaJ) '85sUtra'mai mahA0 2151 / 10 -kAlIyakam / (na. kAlIya+kan) | kahela vidhAna, "vedAMga-kalpasUtra'mAM kahela vidhi vagere. vanaspati. 6834 // 62 -madhukarakulakalaGkakAlIkRta kAlya na. (kalyameva svArthe aN) savAra, prAta: kAleyakakusumakuDmaleSu-kAdambarI / -tarpitaH sarvakAmaistvaM zvaH kAlye sAdhayiSyasi / kAluSya na. (kaluSasya bhAvaH SyaJ) bhasinatA, bhedAra rAmA0 2 / 34 // 34. (tri. prAptaH kAlo yasya tat) -kAluSyamupayAti buddhiH-kA0 103 / jeno yogya kALa AvI pahoMcyo hoya te, jenI kharI kAleya puM. (kalAyA apatyaM Dhak) vRtrAsuranI. bha66 bhosama mAvI. Doya. ta. (tri. kAle bhavaH yat) tnnelaI devanI sAme laDanAra te nAmano eka dAnava, samaye thanAra. daitya -kodhazatrustathaivAnyaH kAleyA iti vizrutAH . Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 590 shbdrtnmhoddhiH| [kAlyaka-kAz kAlyaka na. (kAle sAdhu+yat-ka) vanaspati. yUro, / kaveH idam yaJ) vi. saMdhI, (kav+Nyat) 42vA kAcI haLadara.. yogya, stuti 72vA yogya, (na. kaveH karma SyaJ) kAlyA strI. (kAla: garbhagrahaNayogyaH kAlaH prApto'syAH) vita. DAvya-vitA, gadya-padyAtmavAdhyayanA - jeno garbhagrahaNane yogya kALa prApta thayo hoya tevI ! vAkyaM rasAtmakaM kAvyaM doSAstatrApakarSakAH / tabhatI strI -upasaryA kAlyA prajane-pANiniH utkarSahetavaH proktA guNAlaGkArarItayaH / / sA0 da0, - 3 / 1 / 104 / / tadadASau zabdArtho saguNAvAnalaMkRtI punaH kvApi-kAvya0 kAlyANaka na. (kalyANasya bhAvaH vuJ) tyA bhAva, | 1, -ramaNIyArthapratipAdakaH zabdaH kAvyam-rasa0 / __ maMgala bhAva, uitauj, Hinlya, zubha. kAvyacandrikA strI. te. nAmanI meM mAM 12zAstrAno kAlyANineya tri. sI . strIcA thaye. graMtha. kAva na. (kavirdevatA'sya aN) vi. nI. 45. cha kAvyaprakAza puM. (kAvyasya svarUpAdi prakAzyate yatra) evuM sAmagAna. mammaTabhaTTa praNIta te nAmano eka alaMkArazAstrano kAvacika na. (kavacInAM samUhaH ThaJ) bAnta2 5938 graMtha puruSonuM ToLuM. kAvyapradIpa puM. (kAvyasvarUpaprakAzane pradIpa iva) govinda kAvaTa puM. (pRSo0) karvaTa za6 mI. bhaTTe banAvela "kAvyaprakAza' (TIkAkAra)nA arthano kAvaruka tri. bhayAna, siDAma, vi.42. (puM.) dhuva za me masaM.2aMthano meha. pakSI. kAvyacaura puM. (kAvyasya caura iva) 4000 5vyamAthI. kAvaSeya puM. 'ya ' zantargata. tu2||dhy nAmano me. yo rIpotAnA vya havI. henA2 -yadasya pino me.. daityA iva luNThanAya kAvyArthacaurA praguNIbhavantikAvAda puM. (kutsitaH ISadvA vAdaH koH kA) 2 vikrama0 111 / joaj, thoDaM bosa, huSTavAda, vAIDa kAvyarasika tri. (kAvyasya rasaM vetti Thak) vyanA kAvAra na. (kaM jalamAvRNoti A+vR+aN) zevANa.. rasane jANanAra, anubhavanAra. kAvArI strI. (kaM jalaM AvRNoti A+vR+ GIS) kAvyaliGga na. ta. nAma.nI. se. saat|2 -kAvyaliGga dAMDA vinAnI chatrI, ghAsa vagerenI chatrI, hAlatI | hetorvAkyapadArthatA -kAvya0 10. / kAvyazAstra na. (kAvyaM zAstramiva upadezakatvAt) vya35 kAvI srI. (kaveriyaM SyaJ GIp) avi. saMdhI. strI.. zastra -kAvyazAstravinodena kAlo gacchati dhImatAmkAvaka puM. (kutsitaH ISaddhA vRka iva) , hito0 / 434134kSI, pI. raMganA mastavANu au5 pakSI, | kAvyA strI. (kava varNane kac+Nyat+TAp) buddhi, sara, yaMda. 5kSI strI. kAvRkI. pUtanA-sa.nI. paDena. -pUtanAyA hi vAgvilAsakAvera na. (kasya sUryasyeva ISadveramaGgamasya) sara, / vinyAsAdinA zizUnAkRSya nAzakAritayA tathAtvaM bodhyam / kAverI strI. (kasya jalasya veraM zarIraM tasyedamityaNa+GIp) kAvyArthApatti strI. te nAmanI se asaM2. te nAmanI me nahI -kAverI saritAM patyuH zaGka- kAz (bhvA. Atma. aka. seT prakAzate) zaj, nIyAmivAkarot -raghu0 4 / 45, -tato gacchet kAverI ya , yama, hApta thaj, anu sAthe kAz manu35 vRtApsarasAM gaNaiH / -mahA0 385 / 22, kutsitaM pra.za. abhi sapathe. kAz thota23 tuj. ava veraM zarIraM yasyA- vezyA , 162.. sAthe chAza avakAza meLavavo, svasthAnanI yogyatA kAvya puM. (kaveH bhRgu putrasya apatyaM yaJ) zu.yAya. - prApta. 12vI, A sAthe. kAz yota26 sthiti. 42vI.. ud jigISayA tato devA vavire'GgirasaM munim / paurohityena sAthe. kAz 2. 6j, 2. pra.za. ni sAthe. kAz tyAjyatve kAvyaM tUzanasaM pare / / -mahA0 176 / 6; (tri. / samAnatA 42vI, sam+ni sAthe kAzmA2 taj. 5. Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAza-kAzInAtha] shbdrtnmhoddhiH| 591 nir sauthe. kAz 62. 42j, maseu, pra sAthe. kAz / kAzAdi puM pANiniya vyaa425|| prasiddha 2.5 76 satyaMta hI5j, pra.za... -eSu sarveSu bhUteSu gUDhAtmA AL -kAza, pAza, azvattha, palAza, pIyUkSA, caraNa na prakAzate-kaTha0, - avasaro'yamAtmAnaM prakAzayitum vAsa, naDa, vana, kardama, kacchUla, kaGkaTa, guhA -za0 1, -kadAcit kupitaM mitraM sarvadoSaM prakAzayet- visa, tRNa, karpUra, varkhara, madhura, graha, kapittha cANa0 20, -praNItaH) na tu prakAzitaH-uttara0 4, prati jatu, sipAla / sAthai kAz prati35. pra.za. vi s||the. kAz // 35 kAzAlmali strI. (kutsitA zAlmali: koH kA) HtA. sam sAthe kAz sArI zata. pra.za. (divA. jAtanA zImaLAnuM jhADa. A. aka. seTa-kAzyate hIpa- zaj. kAzi strI. (kAz+in) AzA kSetra, janArasa., AzA nagarI kAza puM. (kena jalena kaphAtmakena azyate vyApyate'tra -tathA kAzipati snigdhaM satataM priyavAdinam / saddhRttaM devasaGkAzaM svayamevAnayasva hi / / -rAmA0 1 / 13 / 23. az vyAptau AdhAre ghaJ) 642sano roga, (puM.) zA. zi, sUrya, mUhI. (tri. kAz+bhAve in) (kAza+aca) aso, ghAsa. -puNDarIkAtapatrastaM prakAzavALuM. vikasat kAzacAmaraH / RturviDambayAmAsa na punaH kAzika tri. (kAzeridaM ThaJ) 10. saMgadhA, zamai prApa tacchriyam / / -raghu0 4 / 17; (ISad anAti thanAra. az+ac koH kA) 9.5 tano 42, me. RSi.. kAzikA strI. (kAzi+kan+TApa) 2. nArI manonivRttiH kAzaka puM. (kAz+Nvul) .5 tarnu tR5-so. paramopazAnti sA tIrthavaryA maNikarNikA vai / jJAnapravAhA (tri.) zavANu, dIptivANu. vimalA hi gaGgA sA kAzikA'haM nijabodharUpA / / kAzakRtsna puM. te. nAmanA vy1525||2||str pravattAvanA2 -zaGkarAcAryaH, (strI kAz+Nvula+TAp) pANinIna sUtrI *Si-vaiyA525.. upara vAmanAcArye karelI vRtti. kAzakRtsnaka tri. (kAzakRtsnena nirvRtAdi arIhaNAdi | kAzikApriya puM. (kAzikA priyA yasya) dhanvaMtari. caturarthyAM vuJ) kRtsna, Sio. vaiyA427. 438. | kAzikI strI. kSetra, 24.. vaga3. kAzin tri. (kAzate kAz+Nini) 45mAna. jitakAzin kAzaja tri. (kAze jAyate jan+Da) samaya utpanna | (je kAzInA vijetAnI jema vyavahAra kare che) thayela. caLakATavALuM, udharasanA rogavALuM. kAzaparI strI. (kAzaH paro yasyAH gaurA. GIS) 50.3thI. kAzipa puM. (kAzIn dezAn tatsthapurI vA pAti pA+ka) gharAyasI nahI -kAzapharI / zIna20%1, maDAva, vizvezva2 -kAzipatiH / kAza(pa)phareya tri. (kAza(pa)pharI tatra bhavaH Dhak) kAzipurI strI. (kAzIdeze purI) 82. nagara. kAsaDAthI vIMTAyelI nadImAM thanAra. kAzirAja puM. (kAzInAM janapadAnAM rAjA) 10. dezano kAzapauNDra puM. (kAzapradhAnaH pauNDraH) te. nAmanI meM rAjA, aMbA, aMbikA ane aMbAlikAnA pitA. kAzila tri. (kAz+ila) sAthI. aisa-7vAye. kAzamaya tri. (kAzasya vikAraH mayaTa) sAnA kAziSNu tri. (kAz+ iSNuc) prazamAna, prazatuM, tejomaya. tRAnu, banAveda, sAnA tRnu, 438. (tri. kAzI strI. (kAz+ina+striyAM GIp) 2., janA2sa. kAza+prAcurye mayaTa) yA sArnu, 4 gha Doya. -vArANasyAM bhavet kAzI kSavathau nA tRNe sriyAm - che te sthala vagere. ___ amaraTIkAyAM bharataH / kAzamaI puM. (kAzaM mRdnAti mRd+aN) . tanI. kAzIkhaNDa na. (kAzImAhAtmyapratipAdakaM khaNDam) 246 ___vanaspati, sabha6 vRkSa... purANa" aMtargata kAzImAhAbhya pratipAdaka eka graMtha. kAzaya puM. 10. 20% nI ta nAmanI putra. kAzInAtha puM. (kAzyAH nAthaH) bhAva, 20. vizvezva.2 kAzA strI. (kAzate iti kAz+ac+TAp) sa. nAmarnu bhAvi., 2na20%0 -kAzInAthaM samAzritya kutaH ghAsa.. kAlabhayaM nRNAm / / heza.. Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 shbdrtnmhoddhiH| [kAzIyAtrA-kAzyapi kAzIyAtrA srI. (kAzItIrtheSu yAtrA) 10ti lona. | kAzmIraka tri. (kAzmIre bhavaH manuSya tatstho vA yAtrA. vuJ) ||2bhii2 dezamA thanA2 manuSya. kAzIrahasya na. (kAzyAH rahasyam) 81.. kAzmIraja na. (kAzmIre jAyate jan+Da) 36, 5942bhUNa rahenArAonA kartavyAcArano bheda. vanaspati, sa2. (tri.) 42mA2 dezamai G5na thA2kAzIrAja puM. (kAzInAM janapadAnAM rAjA Tac) 2. 23nAra. hezano. 25% -dhRSTaketuzcekitAnaH kAzIrAjazca kAzmIrajanman na. (kAzmIre janma yasya) sa2. (tri.) vIryavAn / -bhaga0 15 kAzmIra dezamAM jeno janma thayo hoya te. kAzIza puM. (kAzyAmIzaH) bhAva-vizvezvara (na. kAzmIrajA strI. (kAzmIre jAyate) mAsivanI. jI, (kutsitaM ISadvA zIzamiva koH kA) 27AN.. . pI . drAkSa. kAzIzaM dhAtukAzIzaM pAMzukAzIzamityapi -bhAvapra0 / kAzmIrajIraka na. (kAzmIraM jIrakam) 272, j kAzIsetu puM. zInA mahAtmyavANo te nAmano me. graMtha. kAzU strI. (kAz+UNic) zati35. atra, viseuel kAzmIrA srI. (kAzmIre bhavA kAzmIra+ac+TAp) bolI, buddhi, roga. -kAsU / pILI darAkha, ativikhanI kaLI. kAzUkAra puM. (kazU vikalavAcaM karoti kR+aNa) kAzmIrika tri. (kAzmIra+Thak) kAzmIraka 206 sopArInu u, zeNa- u. kAzUtarI strI. (kAzUH hrasvArthe STarac+ GIS) te. nAmarnu / STaraca GISa) te nAmana kAzmIrI strI. (kAzmIre bhavA aN GIp) dicuNma. sa.stra.. sIvaNa nAmanI vanaspati. kAzeya tri. (kAzyAM bhavaH Dhaka) zImA thn||2. | kAzmIrya na. (kAzmIra+Nya) usa2. (tri.) AzbhIra __ (puM. kAzInRpasyApatyaM Dhak) 2028%1.no. putra. dezanA rAjAe karela vagere. kAzeyI strI. (kAzInRpasyapatya strI Dhak) 120.28%AnI. zA.20... | kAzya na. (kaM jalaM AzyaM yatra, katsitaM vA AzyaM putrI. yatra, az+Nyat kazya svArthe'N) mahi28, 683. (puM. kAzmarI strI. (kAzate iti kAz+vanip vanorac iti kAzyAM bhavaH yat) zIna28%1- akSataH kSayitvArIn DIvrau pRSo. vA vasya maH) icmA namAnI vanaspati, saMkhye'saMkhyeyavikramaH / AnayAmAsa kAzyasya sutAH sIva nAmanA vanaspati -gambhArI bhadraparNA ca zrIparNI sAgaragAsutaH / / -mahA0 1102 / 49 -kAzyakaH / madhupaNikA / kAzmIrI kAzmarI hIrA kAzmayaH | kAzyapa na. (kAzyaM madyaM pibatyatra pA+ghaJartha ka) pItarohiNI / / -bhAvapra0 / bhAMsa.. -mAMsasya hi madyapAnAGgatvena prasiddhastathAtvam / kAzmarya na. (kAzmarI+svArthe SyaJ) 652no 26 (puM. kAzyaM rAjabhedaM pAti pA+ka) te. nAmanI meM zubhI, 1. puS42bhUga, 2. DAyaNarnu 3. RSi, kAzya rAjAno eka putra, kAzyapagotrIno putra, kAzmIra na. (kAzmIre bhavaH aN) puS72bhUNa, 452, sumuni, . tano mRga, sUryano sArathI. (tri. sa2 -kAzmaryAH kRtamAlamudgatadalaM ko kAzyapasyedaM aN) zya5ne. sAtuM, zya5RSi yaSTikaSTIkate-mA0 9 / 7, -kAzmIragandhamRganA saMbadhI.. -svAdhyAyavAna vRttasamAdhiyakto. vibhANDaka bhikRtAGgarAgAm caura0 8, -kAzmIragauravapuSAma kAzyapaH prAdurAsIm-mahA0 3 / 111 / 20. bhisArikANAm-gIta0 111, uduma.. -zAradAmaThamArabhya kuGkumAditaTAntakam / tAvat kAzmIradezaH syAt kAzyapanandana puM. (kAzyapasya nandanaH) 1. 107, 2. suurys||2thii, 5, 3. vi. paJcAzadyojanAtmakaH / / -zaktisaMgamatatre / (puM. kAzmIra eva) bhI2. zi. (puM. kAzmIradezAnAM kAzyapAyana puM. (kAzyapasya gotrApatyam naDA0 phak) rAjA aNa) 82bhI2 hezana20%t. (tri. kAzmIre kazyapagotramAM pedA thanAra, kazyapano gotraputra. bhavaH aN) 482bhI2 zima yanA2, 12bhI2 zinI / kAzyapi puM. (kAzyape bhavaH iJ) 1. sUryana. sArathI, 23vAsI. sa0482. // 23, 3. 7246 heva. Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 593 kAzyapin-kASThamalla shbdrtnmhoddhiH| kAzyapin puM. (kAzyapena proktamadhIyate Nini) zyape. / kASThaka tri. (kASThaM vidyate'sya naDAdi0 cha kuk ca) kahelI vedazAkhA bhaNanAra. ___cussiauj, vANu, Ayu'ta. na0 ( guru) kAzyapI strI. (kazyapasyeyaM+aN+GIp) pRthvI -tAnapi caMdana dadhAsi mAtaH kAzyapi ! yAtastavApi vivekaH - kASThakadalI strI. (kASThamiva kaThinA kadalI) me. bhAmi0 2 / 68, bhUmi, zya5nA strI. -pRthivI kAzyapI tanI 31. jajJe sutA tasya mahAtmanaH / -mahA0 13 / 154 / 7 / kASThakITa puM. (kASThe kITa:) dhu9|| nAma.na. 51.37, kAzyapeya puM. (kazyapasyeyam aN kAzyapI-kazyapabhAryA lAkaDAne korIne akSara jevI AkRti karanAra eka tatra bhavaH Dhak) uzya55tnIna. pa.2 pahA thayesa sura jAtano kIDo. bhane, asura, sUrya - javAkusumasaGkAzaM kAzyapeyaM kASThakuTTa puM. srI. (kASThaM kuTTati kuTTa+aN) 53.ne. mahAdyutim-zabdaratnAvalI, 103 56. kocI nAMkhanAruM eka pakSI, lakkaDakhoda pakSI. kAzyAdi puM. pANiniya vyA 25 prasiddha zasaDa sa ca gaNaH-kAzi, vedi (cedi iti vA), sAMyAti, kASThakuddAla puM. (kASThamayaH kaddAla:) lgithI. iyarI saMvAha, acyuta, modamAna, zakulAda, hastikardA, kADhI nAMkhavA mATenI lAkaDAnI kodALI. - kunAman, hiraNya, karaNa, govAsana, bhAraGgI, arindama, kASThakUddAlaH / aritra, devadatta, dazagrAma, zauvAvatAna, yuvarAja, kASThajambu puM. (kASThapradhAno jambuH, strI. kASThapradhAnAjambUH) uparAja, devarAja, modana, sindhu, mitra, dAsamitra, yuddhamitra, eka jAtanuM jhADa. somamitra, chAgamitra, saghamitra, Apad, Urdhva. tat / kASThata puM. (kASThaM takS+ti, takSa+kvip) suthA.2. kAzyAyana puM. strI. (kAzyasya kAzirAjasya gotrApatyam ___ (puM. takS+Nvul) kASThatakSakaH / phak) zI20%no putra. kASThatakSaNakartR puM. (kASThatakSaNaM karoti kR+Nvul) kASa puM. (kaSyate anena kaS karaNe ghaJ) sa.TI. 652na. ma. mI. (tri.) ulne choranAra. 52vAnI 5thya2, 23j, ghasaj -pathiSu viTapinAM kASThataTa puM. (kASThaM takSati, takSu tanUkaraNe kvip) skandhakAraiH sa dhUmaH- veNI0 2 / 18, -lInAliH suthAra, mistrI, 2072, vasaM.42. rAtivizeSa, surakAriNAM kapolakApaH -ki0 5 / 26, te nAmano vizvama. a. vi. kASThatantu puM. (kASThe tanturiva dIrghatvenAvasthitatvAt) kASAya tri. (kaSAyeNa raktaH aN) bhagavA raMgathI. lAkaDAmAM rahenAro eka jAtano kIDo, ghuNa. raMgela. vastra varga3 -kASAyavasanAdhavA -amara0, - kASThadAru puM. (kASThapradhAno dAruH) vihArnu kAu. ime kASAye gRhIte-mAlavi0 5 kASThadgu puM. (kASThapradhAno druH) marnu OM3. kASAyakantha tri. (kASAyI kanthA yasya) 3 vagaire kASThadhAtrIphala na. (kASThamitra zuSkaM dhAtrIphalam) 24 rAtA raMgathI raMgelI kaMthA che jenI evuM. sAma, mAmA. kASAyaNa puM. (kASasya gotrApatyaM phaJ) patrino kASThapATalA strI. (kASThamiva kaThinA pATalA) me. apatya-cho. tanI vanaspati, dhonI. pAusa. -aparA syAt pATalA kASAyavAsika puM. (kASAye vastre vAso'styasya Thak) eka jAtano kIDo. sitA, mukSako mokSako ghaNTA pATaliH kASThapATalA / / kASAyin puM. (kaSAyeNa proktamadhIyate Nini) pAya -bhAvapra0 / | RSie kahelI zAkhAno abhyAsa karanAra. kASThamaThI strI. (kSudro maThaH maThI kASThena nirmitA kASTha na. (kAzati anena kAz+kthan neTa zasya Sa) maThIva) yitA, yeDa. cus -yathA kASThaM ca kASThaM na sameyAtAM mahodadhau kASThamaya tri. (kASThAtmakaM mayaTa) Ltdj, ausi -hito0 4 / 69, Suj, suSTha -saMsAramatizuSkaM yat jevA kaThaNa hRdayavALuM, nirdaya, kaThaNa haiyAvALuM. muSTimadhye sameSyati / tat kASThaM kASThamityAhuH kASThamalla puM. (kASThaM malla iva yatra) preta vArnu khadirAdisamudbhavam / / sAdhana-81630. Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 shbdrtnmhoddhiH| [kASThamauna-kAsamaI kASThamauna na. (kASThamiva maunam) yeSTA dvA2. 5 | kASThIla puM. (kASThinA ilyate ila kSepaNe karmaNi potAnA abhiprAyane na pragaTa karavArUpa mauna. gha) me tanI uNa, rAnI garnu OM3, bheDa kASTharajanI strI. (kASThapradhAnA rajanI) vanaspati tana mAnu jAu. dArUhaLadara. kASThIlA strI. (kutsitA ISadvA aSThIleva) rAnI garnu kASThalekhaka puM. (kASThaM likhati likh+Nvul) kASThakITa . -kASThIlikA / / zabda juo. kASThekSu puM. (kASThamiva kaThinakANDamikSuH) bhe. tana kASThalohin puM. (kASThaM ca loha ca te sto'tra) ze2... lokhaMDathI jaDelAM lAkaDAno dhoko-mugara. kASThodumbarikA strI. (kASThapradhAnA udumbarikA) me. kASThavat tri. (kASTha+matup) Aulakj. (avya. jAtanA uMbarAnuM vRkSa. __ kASTha+vat) 13th, 18 sara. kAs (bhvA0 Atma0 aka0 seT-kAsate) rogarnu yiha kASThavATa puM. na. (kASThasya vATaH-vATam) 6ussial. batAve tevo kharAba avAja karavo te, udharasa khAvI. banesIbhIta. kAsa tri. (kas hiMsane kartari Na) DiMsa. (puM. kAsate'nena kASThavallikA strI. (kASThamiva zuSkA vallikA) kAs+karaNe ghaJ) HisIno za., HisI, 6521. vanaspati . -saMbhinnakAMsyasvanatulyaghoSaH, nireti vaktrAt sahasA kASThasArivA strI. (kASThamiva zuSkA sArivA) vanaspati sadoSo manISibhiH kAsa iti pradiSTaH / dhonI 65sasarI, anaMtabhUga. kAsakanda puM. (kAsahetuH kandaH) lenAthI. 52sa. thAya kASThA strI. (kAzate prakAzate kAz+kyan zasya SaH tevuM eka jAtanuM kaMdamULa. tataH TApa) 6-sphurati vizadameSA pUrvakASThAGganAyAH | kAsakuNTha tri. (kAsena kuNThaH) 352sathI. pI.31ye -zizu0 11 / 12, HimanA sA2. 58.5 // 2 // 42l | MisIthI. pI.yesa. (puM. kAsakuNTha+ ac) ym2||4. u -nimeSA daza cASTau ca kASThA triMzata ta tAH kAsaghna tri. (kAsaM hanti hana+hetvAdo Taka)dharasa.nA kalAH- sImA -svayaM vizIrNadrumaparNavRttitA parA hi 2. 42 te auSadha vagare. (puM.) 8. moriMga, kASThA tapasaH-kumA0 5 / 28, 46 -kASThAgata- kAsane haNanAra 'bhAvaprakAza'mAM kahela hareka pIpara, sneharasAnuviddham -kumA0 3 / 35, myaa| sthiti, sUMTha ane marIne samabhAva khAMDI madha nAkhI banAvelI 66rSa. -mahataH paramavyaktamavyaktAt puruSaH paraH / gojI. puruSAnna paraM kiJcit sA kASThA sA paraM gatiH / / | kAsaghnI strI. (kAsaM hanti han+Tak + GIp) vanaspati - kaThazrutau; zreSTha, 3762 vanaspati, zya5 | 8. morIgae, bhA. pinI patnI -aditiditirdanuH kASThA ariSTA kAsajit strI. (kAsaM jayati ji+kvip) mA sarasA ilA-bhAga0 6 / 6 / 25, 1kSya, nizAnI, avasthA, nAmanI vanaspati, hA moriMgA. (tri.) sarogane 10. 60 saMdhyAnI. saMza.. jItanAra, udharasano nAza karanAra koI paNa kASThAgAra na. (kASThanirmitamAgAram) 4053inu janAvadu, auSadhavizeSa. gha2. kAsanAzinI strI. (kAsaM nAzayati kaz+Nic+Nini kASThAmbuvAhinI srI. (kASThanirmitA'mbuvAhinI) GIp) vanaspati 518312000, sa. rogano nA vahANamAMthI pANI ulecavAnuM vAsaNa, Dola. 12vAvAjI kASThAluka na. (kASThamiva kaThinamAlukam) .tarnu kAsandIvaTikA strI. (kAsandI vaTati) meM tana bhUja, 42121. khATuM ane pravAhI evuM pINuM. kASThika tri. (kASThamastyasya Than) ghati aussiauj.. kAsamaI pu. (kAsaM mRdgAti mRd+aN) te. nAmanI meM kASThikA srI. (kASThI svArtha kap+TApa) u53ll alil. tanI vanaspati, (puM. kasya jalasya Asena kSepeNa mRdyate'sau mRd+ghaJ) me tano pIvAna Hual us. kASThin tri. (kASThamastyasya ini) puSTha 6ussialj. | du:32. 56Artha. Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAsamana-kiMzuka shbdrtnmhoddhiH| kAsamaIna puM. (kAsaM mRdnAti mRd + lyu) vanaspati paToa. ! aspRSTaH) sUI, satyaMta. bhauTuM, gha, sa, nIya, kAsara puM. (ke jale Asarati A+sR+ac) 5.. - ghAtaDI, apArI. vyAroSaM mAninyAstamodivaH kAsaraM kalamabhUmeHAryAsa0 kAhalA srI. (kutsitaM avyaktaM vA halati zabdaM karoti 529 hala+ac+TAp) 25zAj, yanu zAI, shaan| kAsarI strI. (kAsara+DIp) meMsa... AkAranuM eka vArdeitra, DaMko, nagAruM, nizAna, dhaMtUrAnA. kAsahan puM. (kAsaM hanti hat+kvip) 51. rogane- isa dal , me. vAhiMtra- (ISadapi na halaM udharasane haNanAro bhoriMgaNI mizrita eka jAtano kutsitamaGgamasyAH) apsarAno meM maha. Guo. (tri.) 6U2sane. nA2 I auSadha. | kAhalApuSpa puM. (kAhaleva puSpamasya) dhatUrAnu mA3, kAsAra paM. (kasya jalasya AsAro yatra) sarova2. | chato . talAva. -durAlokastokastavakanavakAzokalatikA kAhali puM. (kaM sukhamAhalati dadAti A+hal+in) vikAzaH kAsAropavanapavano'pi vyathayati / / - | ziva, mAheva. gItago0 2 / 20; 2.5 tano 5 cha. (na.) . | kAhalI strI. (kAhali+GIp) t29|| strI, 531, lisADI. jAtanuM pakavAnna. kAhAraka puM. (kutsitaM zibikAdikamAlambya jIvikAkAsAri puM. (kAsasya ariH) samaI nAmanI me. mAharati A+ha + Nvula) pArA 643nArI se jAtanI vanaspati. ti, moti -tathA gAruDikA vIrAH kSurakarmokAsAlu puM. (kAsakArI AluH) azimA prasiddha pajIvakAH / vyAdhAH kAhArakAH puSTAH kRSNaM eka jAtanuM Alu nAmanuM kaMdamULa. saMvAhayanti ye / / -jaiminibhArate / / kAsikA strI. go. bhagarnu vRkSa. kAhI strI. (kaM sukhamAhanti dadAti Ahan+Da+GIp) kAsin tri. (kAso'styasya Nini) 1. zagavANu, 424varnu u. khAMsIvALuM. ki (juho0 para0 saka0 aniTa-ciketi) uj, samaj. kAsIya na. . tanI dhAtu-sisu. kiMyu tri. (kimicchati ki+vede kyac tataH chandasi u) kAsIsa na. (kAsI kSudrakAsaM syati so+ka) ddii2||sii.. zuM8782. -kAsIsakaTurohiNyorjAtIkandaharidrayoH-suzrute / kiMrAjan puM. (kaH kutsito rAjA) 52. 2%. kAsU strI. (kAs+U) . tanu thiyAra, astra, (tri.) 52rAma rAvaNo deza vagere. 2chI, mAdI, hApti, bhASA, roga, buddhi. kiMvat tri. (kiM vidyate'sya matup mAntatvAt masya vaH) kAsUtarI strI. 652no za6 mI. Punj, 20 vastuvANu, 2 // pAyavAj, 3... kAsRti strI. (kutsitA sRtiH saraNam) 52 ti, | | kiMvadantI strI. (kiM+vad+jhic+GIp) sAyo ll sugati, 5gaI., guptama.. astuvAha, janara, nazruti:- kiMvadanti / asti kAsekSu puM. (kAsa+ikSuH) me.. tanu tR5, 50sa... / kilaiSA kiMvadantI asmAkaM kule kAlarAtrikalpA kAstIra na. (ISattIramasyAsti koH kA ni. suTa) te vidyA nAma rAkSasI samutpatsyate-prabodhacandrodayanATake / nAmanuM eka nagara, temAM utpanna thatI kalaI. kiMvA avya. (kiJca vA ca dvandvaH) vitabhai, saMbhAvanamai, kAsma> puM. (kAzma> pRSo0 zasya saH) ibhArI jI. 56 matAvako Doya. tyAM parAya che. sIvaNa nAmanI vanaspati. kiMzAru puM. (kutsitaM zRNAti kim+zR+buN) dhAnya, kAhakA strI. (kAhalA pRSo0 lasya kaH) Dayu, nAmarnu vagairenI manamAbhA, 456ii. vAhitra-29.zA. kiMzuka puM. (kiJcit zuka iva zukatuNDAbhapuSpatvAt) kAhala puM. (kutsitaM halati likhati hal+ac koH 5 // 52 // , A3, usUna, jha3 -rUpayauvanasaMpannA kA) 652no. artha, lisA., DU, avA4, za6, vizAlakulasaMbhavAH / vidyAhInA na zobhante nirgandhA nAha. (na. kutsitaM avyaktaM halaM vAkyadhvanirvA iva kiMzukAH -cANakye 7, -kiM kiMzukaiH yatra) aspaSTa vAya. (tri. kena jalena ahalaH / zukamukhacchavibhirna dgdhm-Rtu0-6|29, nanhIvRkSa. Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 shbdrtnmhoddhiH| [kiMzuluka-kiJja kiMzuluka puM. (kiMzuka+nipAtanAt sAdhuH) 652no | kikiGkiNIjhaNajhaNAyitasyandanaiH-uttara0 5 / 5, dhaM231 martha humo. vagere jemAM mUkela hoya evo dAgIno, bhUSaNa, khATI kiMzulukAdi puM liniya vy||4258 prasiddha .5 drAkSa, vanaspati veraphala, kaMTorIno velo, devInI eka za6019. sa ca gaNaH-kiMzuluka, zAva, naDa, aJjana, stuti. __ bhaJjana, lohita, kukkuTa / kiGkira puM. (kiJcit kirati kSipati cittaM viyogitAM rAgaMvA kiMsa tri. (kiM syati so+ka) 5 te chn|, kR+ka) mamarI, oyara, ghoDI, maheva, rAto - ApanA2. strI0kiMkarI. (tri.) zatAzavANa. (na. kiM katsitaM kiMsakhA puM. (kutsitaH sakhA) 527. mitra- sa kiMsakhA madavAri kirati vikSipati kR+ka) thArnu gaMDasthala.. sAdhu na zAsti yo'dhipam-ki0 15 kiGkirA strI. (kiGkira+TAp) alsii. kiMsvit avya. (kiM+svit) vitabhA rAto avyaya. kiGkirAta puM. (kiGkiraM raktavarNamatati at+aN) kiki puM. (kaka+in) nAjiye2, yA5kSA.. bhAsopAsavarnu A3, vRkSa -kiGkirAto haimagauraH kikidiva puM. (kikItyavyaktazabdena dIvyati diva+ka) pItakaH pItabhadraka:-bhAvapra0 / maheva, oyadA. pakSI, yASapakSI. (puM. kikidiv+in) kikidiviH, popaTa. kikidivi / (puM. kikIti zabdo'styasya vrIhyA0 ini) kiGkirAla puM. (kiMGkirAya raktatAyai alati al+ac) kikina / bAvaLanuM jhADa. kikira tri. (kR+ghaJarthe karmaNi ka vede pRSo0 Adau kiGkirin puM. (kiGkira+ini) 41. vRkSa, me. tirnu kyAgamaH) vIrAye, varAye.. . vRkSa. kikviTa tri. 52, kutsita. kiGkila avya. (kim+kila) tuvi tathA 25.zraddhA kikkiza puM. hema 6tpana thana meM tano imi ____52||y. che. pI.o. kiJca avya. (kim ca ca dvandvaH) mama, samudAyamai, kikvisAda puM. . tano sapa.. samagratAmAM, saMpUrNapaNAmAM, saMbhAvanAmAM, avAntaramAM, kikIdivi puM. (kikIdiv+in) yASa56.. tathA ane vaLI evA arthamAM vaparAya che. kikhi puM. (khadati hinasti khad hiMsAyAM nipAtanAt sAdhuH) kiJcana anya. (kiM+cana) is. asamaya, thoDaM nAnu ziyANa. kiGkaNI kiJcit kaNati kaN zabde in GIp) nAnI me sevA samaya 52rAya che. (puM. kam+cana+ ghaM21, dhUdharI. ac) 2.5 tana stie nAmanA pAsazarnu kiGkara tri. (kiJcit karoti ac) hasa, se, OM3. yA42, na.42. -viprasya kiGkaro bhUpo vaizyo bhUpasya | kiJcanatA strI. (kiJcana+tal) is, tho.315j, siss bhUmipa ! / sarveSAM kiGkarAH zUdrA brAhmaNasya __yj -strI0 kiJcanatvam / vizeSataH / / -purANe. kiMJcit avya. (kiM ca cit ca iti padadvayam) kiGkakarI srI. (kiGkarA+GIp) hAsI, nI42. strI.. siss, alpa, thoDaM, asamaya -cittasya zuddhaye karma kiGkala puM. sAtvatazamai pahA thayera ta nAmanI meM na tu vastUpalabdhaye / vastusiddhirvicAreNa na kiJcit 20%t. karmakoTibhiH / / -vivekacUDAmaNau 11. / kiMkAryatA strI. (kiMkaryasya bhAvaH) Y :2aj. | kiJcilIka puM. (kiJciJculumpati culumpa+DuH -kiGkiNikA strI. (kiMkiNa+ikan) nAnI. gha251, ___ saMjJAyAM kan) nIyana. ma. mI. ___nAnI ghUdharI, nana. TorI... kiJculuka puM. (kiJcicculumpati culumpa+DuH saMjJAyAM kiGkiNI strI. (kiMkiNa+in+GIp) nAnI TorI, | ___ kan) 2.5 Lal 8131, asAya. -kiJcilIka / ghaMTI, ghUdharI, nAnI. dhUdha - kiGkiNIsvaranirghoSo / kiJja na. (kiM jalaM la. lopaH) 56 vagerena2628 yuktastoraNakalpanaiH-mahA0 13 / 53 // 31, - kvaNatkana- 30. taMtu, 56 vagerenu usa2. Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiJjapya-kintu shbdrtnmhoddhiH| 597 kiJjapya na. (kiJcijjapyaM yatra) te. nAmanu, . tItha. | kiNavat tri. (kiNa+matup) sUjaye.uatij, mAMsa.nI. kiJjala na. (kiJjijjalamatra) 55 vagairenu, usa2, | gAMThavALuM, gharSaNathI thanArA cihnavALuM, DaMkhavALuM, paDA vagerenI aMdaranA raMgaberaMgI saMtu. ___ghAvAj. kiJjalka puM. (kiJcijjalati jal+ka) 55. 3nI / kiNi strI. (kiNAya tannivRttaye prabhavati in) saghAu aMdara vALa jevA raMgaberaMgI taMtu, padma vagerenuM kesara | nAmanI vanaspati. -AkarSadbhi padmakiJjalkagandhAn -uttara0 33, | kiNihI strI. (kiNa astyarthe ini kiNino vraNAn puSpa, nAgaDeza2, za2. -kiUlkaH kezaraH hanti han+Da gau. GIS) aghATa nAmanI vanaspati proktazcAmpeyazcApi sa smRtaH-bhAvapra0 / (na.) -markaTI durgrahA cApi kiNihI kharamaJjarI-bhAvapra0 / nArAzaranu, dUsa. -sa tadvaktraM himakliSTakijalkamiva | kiNva na. (kiN+kvan) surAjA, mAMthA bhaya bane paGkajam-ghu0 15 152, vanaspati. aSTa-58. cha mei 604 - sUtrakArpAsakiNvAnAM gomayasya guDasya kiJjalkin tri. (kijalka+Nini) OMne 48 Doya ca-manu0 8 / 326, 55. te, 4esauj. kiNvIya tri. (kiNvAya hitam) 883 mATenu athavA kiJjalkinI strI. (kiJalka striyAM GIp) sa2 ___ 5. bhATernu, sAdhana, AI dravya. tathA parAgavALI puSpanI mALA. kit (bhvA. para, seTa sa.) cikitsati- saMzaya 42vo, kiTa (bhvA. para. seT aka.) gamana. 42, 4y, ollaqg, roga maTADavA mATe vaidyakIya kriyAthI prayatna karavo, vAsa. Apako. roganI parIkSA 42vI, 23, 27j. (juho. para. kiTakiTAya nAmadhAtu (kiTakiTa avyaktazabdakaraNe seTa saka.-ciketi) uj, samaj. (curA. para. ___DAc+kyac) (3232 avo a25STa 206 42va.. | seTa a.) vAsa. 42vI, 23j. (curA. para. seTa sa.) kiTi puM. (kiTa gatau in kicca) Cy3, 2. 627, saMzaya 42vI. kiTibha puM. (kiTiriva bhAti kRSNatvAt bhA+ka) kita puM. (kit+ka) te. nAma.na. ma. vi. mAthA nI. . (na. kaTibhAka) sapanA 27vAthI | kitava tri. (ki bhAve kta kitena vAti vA+ka) thato eka prakArano upadrava. chataranA2, masa. -asthirarAgaH kitavo mAnIM capakaH kiTI strI. (kiTi striyAM GIp) (30, mUM34... vidUSakastvamasi -AryAsa0 33, 4u, 5420. - kiTTa na. (kiT+kta ni. iDabhAvaH) dhAtubhono bheda, arhati kila kitava upadravam mAlavi0 4, ghAtaDI, -dhyAyamAnasya lauhasya malaM maNDaramucyate / yallohaM , 601 -jaTilaM cAnadhIyAnaM durbalaM kitavaM tathAyad guNaM proktaM tat kiTTamapi tdgunnm-cintaamnniH| manu0 3 / 151. (puM.) dUrI, dhaMtUrAnu, 3, sugaMdhA tela-ghI vagereno bheTa, DI, viSThA, AnanI bheTa.. dravya, royanA. kiTTavarjita na. (kiTTena varjitam) zarIramAMnI chedI | kitavadhUrta tri. 754ii. ane, dhUtAI. ___ghAtu-vIya, zuI, 5.. kitavIya tri. dhUtArA 438. vagare. kiTTAla puM. (kiTTena malena alati paryApnoti al+ac) / kintanu puM. (kutsitA tanurasya) me tano 406 dono bheda, dicult 36.2. pagavALo kIDo, eka jAtano karoLiyo. kiNa puM. (kaN gatau ac pRSo0 ata itvam) zuSTha | kintamAm avya. (kiM+tamap+Amu) ghauomAMthA. vraNa, mAMsanI gAMTha, hAtha vageremAM kodALI-sUDI vagerethI atizaya eka. yA ghasArnu, vi.sa., . -tadetadAjAnu vilambinA kintarAm avya. (kiM+tarap+Amu) dithI. atizaya te, jyAghAtarekhAM kiNalAJchanena-raghu0 1684; - me.. jJAsyasi kiyadabhujo me rakSati maurvIkiNAGka iti- kintu avya. (kiJca tu ca) dul, 55, tA5., za0 1 / 13, ghI, me. dal us3111 81.31, sivAya -bhRtyAbhAve bhavati maraNaM kintu saMbhAvitAdhue, tada, maso. nAm-prAcInAH / Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 shbdrtnmhoddhiH| [kintughna-kimuta kintughna puM. yotiSa22tra prasiddha maniyAra , 4255 | nA arthamA - vinA sItA devyA kimiva hi -mitrAmitre naiva kiJcid vizeSo, dharmAdharme tulyatA na duHkhaM raghupateH-uttara0 6 / 30; -kimiva hi madhurANAM mAnavasya / stotre vAde sarvadA prItiyuktaH kintughnAkhye maNDanaM nAkRtInAm-zA0 1 / 20; praznArtha-nipAtayasya nUnaM janiH syAtkoSThIpradIpaH / jAtimAtreNa kiM kazciddhanyate pUjyate kvacit-hi0 kintada puM. bhArata. prasiddha vA35. tIrtha. 1 / 58; bha., zA bhATe mAma savyaya3pekindama puM. te nAmanA me. Si.. kimakAraNameva darzanaM vilapantyai rataye na dIyatekindarbha puM. te nAmano meSi . kamA0 47. atyaMta arthamA- kimapi kamanIyaM kindAna naM. (kiJcidapi dAnaM Avazyakamatra) bhArata vapuridam-za0 3. (ku. zabde Dimu) MA1, -sa ____prasiddha nAmarnu me tIrtha. kiMsakhA sAdhu na zAsti yo'dhipam kirA0 15, kindAsa puM. (kutsito dAsaH) 525seva., linhita // zuM ? vita.. viSaya -kimanurakto virakto vA sa, 525 no32. mayiM svAmIti jJAsyAmi tAvat-hito0, utsA, ninhA, kindhin puM. (kutsitA dhIrastyasya ini) ghoTa, prazna, sadazya batAvanAra arthamAM vaparAto zabda. (strI. kutsitA dhIrastyasya+GIpa) -kindhinI dhA.. (avya0) 42 sevA athabhAM, thoI sevA arthama kinnara puM. (kutsito naraH) me 2nI. haivAti. - bhane bhatizaya sevA arthamA 52||y cha -kimapyacintyaM rAkSasAH pulastyasya vAnarA kinnarAstathA / . tava rUpamasti tasmai namaste puruSottamAya-viSNu0 mahA0 1 / 66 / 7; -jayodAharaNaM bAhvorgopayAmAsa 1 / 19 / 75 / kinnarAn-raghu0 4 / 78; suaranI hUta, pusastyaSinI kimartham avya. // bhATe, 2sAI -prasIda kopaM kuruSe me. putra, te. nAmanu, me varSa. (strI. kinnara+GIp) kimartham-viSNupu0 1 / 17 / 24; -kimartho'yaM yatnaH / kinnarI niranI. strI... kimAkhya tri. yA namana -kimAkhyasya rAjarSeH sA kinareza paM. (kinnarasya IzaH) 12. uttara dizAnI | patnI-za0 7 / __ svAmI. (puM. kinnarANAmIzvaraH) kinnarezvaraH / / kimicchaka tri. (kimicchasi kimicchasi iti pRcchati kinu avya0 (kiM ca nu ca dvandvaH) praznama -kinnu pRSo0) tame yADo chau ? ama. pUchanAra sevA te'doSayad rAjA rAmo vA bhRzadhArmikaH- rAmA0 vagare. (puM. kimicchasi iti praznena dAnArthaM kAyati 2 / 74 / 3, vitabhai -kinnu khalu yathA vayamasyA- zabdAyate'tra pRSo0) 'bhAIeuyapu25'ma nirdiSTa mevamiyamasmAn prati syAt-zAkuM0 1. a0; Au6zyamai, "avAkSiyyarita' nAma adhyAya, 2.5 4.52rnu vRtta. ane sthAna batAvanAra tarIke vaparAya che. ' kimiti avya. ma, 2. bhATe arthamA -tat kimityudAsate kipya puM. viSThAmA pahA thanA2 me tano hI... bharatAH-mA0 1; kimityapAsyAbharaNAni yauvane dhRtaM kim sarva0 tri. (kartR. e. dvi. va.) t9, \, ayo? tvayA vArdhakazobhiH valkalam-ku0 5 / 44 / -prajAsu kaH kena pathA prayAtItyazeSato veditumasti kimIdin tri. (kimidAnImiti carati kim-idAnIM+ini zaktiHza0 626; -karuNA vimakhena mRtyunA haratA | pRSo.) yAyagI 42nAra, suthyo, jasa. tvaM vada kiM na me. hRtam-raghu0 8 / 67, kaH, ko'tra kimu avya. (kim ca u ca) prazramai, ninhAmai, bhoH 1; ke AvAM paritrAtuM duSyantamAkranda-za0 1; niSedhamA ane. vitabhai- nirvANadIpe kima 'zAma' meM arthamA -kiM svAmiceSTA nirUpaNena- tailadAnam-ziSThoktiH 152 // 5. cha. zaM, saMghaDa agara hito0 1; -kiM tayA dRSTyA -za0 3; anizcaya anizcayane prATa 42vAnA arthamA- kimu viSavisarpa arthamA- kiM nI sAthe cit, cana, cidapi, svid kimu madaH-uttara0 1135; -priyasuhRtsArthaH kimu sAya cha- viveza kazcit jaTilastapovanam-ku0 tyajyate; -yauvanaM dhanasaMpattiH prabhutvamavivekitA, 5 / 30; -kasmiMzcidapi mahAbhAgadheyajanmani manmatha- | ekaikamapyanarthAya kimu yatra catuSTayam -hi0 pra0 11 vikAramupalakSitavAnasmi-mA0 1; kiM nI. sauthe. iva | kimuta avya. (kiJca uta ca) praznamai, vi.seuvi, joDAya che, khUba samayapUrvaka bala ane sauMdaryane | vitakamAM ane atizayapaNuM evA arthamAM vaparAya che. Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kimpaca-kiri shbdrtnmhoddhiH| 599 kimpaca tri. (kiM pacati pac+ ac) 151, somI. | kiraNa puM. (kIryate kSipyate'sau ku+kyu) sUrya, yaMdra kimpaJcAna tri. (kiM kutsitaM kasmaicidapi na dattvA pornu, (325.- bhavati viralabhaktiAnapuSpopahAraH, kevalaM AtmArthaM pati kiM+pac+Anac) 652no svakiraNapariveSodabhedzUnyAH pradIpAH / / -raghu0 5 / 74; artha juo, potAne ja mAtra thAya teTaluM ja rAMdhanAra. -ravikiraNasahiSNu0 -za0 24, -eko hi doSo kimpAka puM. (kutsitaH pAko yasya) ma namAnI guNasannipAte nimajjatIndoH kiraNeSvivAGkaH-kumArasaM0. me - na lubdho budhyate doSAn kimpAkamiva (puM. kIryante vikSipyante razmayo'smAt kR+kyu) bhakSayana-rAmA0 sh66|6. (tri. kiM kathamapi pAkaH | sUrya, yandra. zikSAprakAro yasya) chau42mata, mAtA ne zikSA | kiraNamAlin puM. (kiraNAnAM mAlA'styasya ini) sUrya, ApyuM hoya te. yaMdra, pUra, mArnu 3. kimpunA strI. bhArata prasiddha te. nAmanI meM nahI. kirat tri. (kR+zatR) iMtuM, 3, prasa.2tuM, prazatuM. kimpuruSa puM. (kutsitaH puruSaH) meM 4.512nI viyona | kirat tri. prasUta, prazita. -puSpAsavAdhUrNitanetrazobhi priyAsukhaM kimpuruSazcucumve | kirATikA strI. (kire paryyantabhUmau aTati aT+Nvula) -kumA0 3 / 38, vyaMtara 4vonI yati , parAma bhenApakSI.. purUSa- kimpuruSaH / kirAta puM. (kiramavaskarAdeH nikSepasthAnamatati satataM kimpuruSezvara puM. (kimpuruSANAmIzvaraH) (2. aTatIti at+aN upa0 sa0) milsa vagaire kiMprabhu puM. (kutsitaH prabhuH) 52 svAmI, mutsita nIyali., -kacchAnte surasarito nidhAya senAmanvItaH 2%- hitAnna yaH saMzRNute sa kiMprabhuH kirA0 1 / 5 sa katipayaiH kirAtavaryai :-kirAte 12 / 55; - kimbharA strI. (kiMcid bibharti bhR+ac) nasinI vaiyAkaraNakirAtA-dapazabdamRgAH kva yAntu sNtrstaaH| nAmanuM eka jAtanuM sugaMdhI dravya. yadi naTa- gaNaka-cikitsakavaitAlikavadanakandarA na kimbhUta avya. (kimbhU+kta) 20. zata, 2 // are syuH -subhA0 / 2025yamAM. 2nArI ti, te. namAnI kiyat tri. (kim parimANe vatup kimaH kyAdezaH me. he21, 1.5 tanu, mAsu, ziva, maDAva, po.nI. vasya yaH) 32j- gantavyamasti kiyadasakRdadruvANAH- / 2vAya, me. tanavI4.30, riyAtuM (tri.) nAnA sA0 da0, -kiyAn kAlastavaivaMsthitasya saMjAtaH-paJca0 | zarIravALuM. 5; 20 mApana, vaDu-2j cij-TU-Doj vagaire | kirAtaka puM. (kirAta eva satataM svArtha ka) riyAtuM. (avya. kiM+ vatup) thoDaM, 426- devAnAmapi pUjyo'si | kirAtatikta puM. kirAto bhUnimba iva tiktaH) azyiAtuM kiyat te mama puurnnm-diinaa-krndnm| _ nAmanI vanaspati. kiyadetikA strI. (kiyat etadArabhyamANaM karoti Nici | kirAtArjunIya na. (kirAtaM cArjunaM cAdhikRtya kRto Didvattve Tilope Nvula) 6dyoga, utsaus, civil manata, granthaH dvandvAccha:) mAvi. namanavi. a. nAmarnu 32j bhoTu ma.. raceluM aDhAra sagatmika eka mahAkAvya. kiyaDram avya. (kiyad+daram) 32. 2- kiya9re | kirAtAzin puM. (kirAtAn anAti az+Nini) 13 sa jalAzayaH-paJca0 1, thou 2, 42 A. kSI.. kiyAmbu tri. (kiyadambu yatra vede pRSo0 to lopaH) | kirAti strI. (kireNa samantAt jalakSepeNa atati yacchati keTalA pANIvALuM. ata in) dju nahI.. kiyAha puM. (kiyAn raktavarNaH hayaH pRSo0) 6. dho.. | kirAtinI srI. (kirAtadeza utpattisthAnatvenAstyasyAH kiyedhAs avya0 28 // 5 // 3. ini DIpa) 4AmAMsI nAmanI vanaspati. kira puM. (kirati malopalakSitaM sthalaM kR+ka) y3, | kirAtI (kirAta+ GIS) pAvata, huga hevI, sutttte| 2, (tri.) vi. na , .2 namana.2. strI, oiu nahI, mi, tinI. strI, yAma2 vI ||rii kiraka puM. (svalpaH kiraH alpe kan) nAnu , | strI, hUtI. unu parayu. (tri. kirati likhatIti kR + Nvula) | kiri puM. (kirati samalabhUmiM kR+kRSyAdi0 i) 2, sama., Aslo, manA2, sipiveta. mUMDa, bhegha. Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34. 600 shbdrtnmhoddhiH| [kirika-kilAsa kirika puM. (kirimegha iva kAyati ke+ka) suml ag[ | kil (tudA0 para0 seT a0 -kilati) jela, 2ma, ___vo me. sudra. 3j, dhoj, tha, gaura. DI. (curA0 ubhaya0 sa0 kiriTi strI. (kiriNA zUkaraNa Talyate Tal+Di) saranu / seTa -kelayati, kelayate) 25 // 42vI, bhosaj, OMAu, 52. kirI srI. (kiri+GIpa) y31, y770.. kila avya. (kila+ka) saMbhAvanA nizcaya avazya kirITa puM. na. (kR +ITan kicca) bhu -kirITa -arhati kila kitava upadravam-mAlavi0 4; -idaM baddhAJjalayaH -kumA0 7 / 92, 4, ziroveSTana. - kilAvyAjamanoharaM vapuH-za0 1 / 18; audlvi -babhUva pAghaDI vagere. yogI kila kArtavIryaH-raghu0 6 / 38, -jaghAna kaMsaM kirITamAlin puM. (kirITa+mala saMbandhe+Nini) arjuna. kila vAsudevaH- mahA0, pazcAttA5i, siddha atharnu kirITin puM. (kirITa+ini) ma na. -purA zakreNa me prAzana. 42vAmai, 23yima -evaM kila kecit vadanti-gaNa0, asatya, ti2242 -prasahya siMhaH kila dattaM yudhyato dAnavarSabhaiH / kirITaM mUrdhni sUryAbhaM tAM cakarSa-raghu0 2 / 27, nI. mevA v52||y che. tenAhurmI kirITinam / / -mahA0 4 / 42 / 17, (tri. kilakiJcita na. (kila alIkena ISat citaM racitam) kirITo'styasya ini) mukuTa dhaa25|| 42-82, tux bhaM hAsya, dI. 27, saj, jodha, trAsa, zrama, ghaa25|| 4282, -kirITinaM gadinaM cakriNaM ca tejorAzi vagerethI mizra evo strIono eka prakArano bhAva, sarvato dIptimantam / pazyAmi tvAM durnirIkSyaM samantAd strI-puruSono eka prakAranI kAmavilAsa - dIptAnalArkadyutimaprameyam / / -bhaga0 11 / 17, garvAbhilASarudita smitAsUyA-bhaya-krudhAm / saGkarIkaraNaM zirISTana dhaa29|| 42 // 2, puM. sarTUna, sAunu OM3. ___yat syAducyate kilakiJcitam / / -alaGkArakaustubhe / kiroDATa (kaNDvAdi0 ya0 para0 seT a0 . | kilakila puM. maDAva, ziva.. kiroDATyati) dhUta, dhuutaa2|5 2. kilakilA strI. (kila prakAre dvitvaM TAp) upadhvani, kimi srI. (kR+ki+muTa) 52, 52, sonAnA pUtI, sAnahano. po2- AsIt kilakilAzabdastasmin suvarNapratimA, lohapratimA, khAkharAnuM jhADa. gacchati pArthivaH-mahA0 1 / 69 / 63, vIrapurUSanI kirmI strI. (kirmi+GIS) kirmi za6 mI.. siMhagarjanA. kirmIra tri. (kirmIra pRSo0 hasvaH) layIta, kilakilAyate pani 12vI, mAnahana. 5.2 42vI. raMgalA. (puM. kR+gambhIrA0 Iran) 10003, | vagaire. jAlonI meM meha, tanAmanI meM rAkSasa. kilATa puM. (kila+aT+ac) dUdhana vi.t2, dUdhanI rAkSasane bhImasena bhAyo to -pratyuvAca tadrakSo / bhAvo, dUdhanAjI athavA malAI 3 - kilATaka: dharmarAja yudhiSThiram / ahaM vakasya vai bhrAtA kirmIra / -naSTadugdhasya pakvasya piNDaH proktaH kilATakaH bhAvapra0 iti vizrutaH / / -mahA0 3 / 11 a0, uparathItarI kilATin puM. (kilati kil+ka aT+Nini kilazcAsau 19. (tri.) bhane raMgavANu, arathAta. glauj.. kirmIrajit puM. (kimfaraM rAkSasabhedaM jitavAn ji+bhUte ____ ATI ca) isana 13, disa. kilATI strI. (kilATa+GIp) dUdhano vi.5t2-Hus, kvip) bhAra nAmAna rAkSasane bhAranAra, pAMDuputra baLI vagere. bhImasena, bhIma. -kirmIrabhid, kirmIraniSUdanaH, kilAta puM. (kil zaukalye ka kilamatati at+aN) kirmIrasUdanaH, kirmIrahan / ___te. nAmano meSi ... kitairatvac puM. (kimimarA citrA tvagasya) nu, kilAsa na. (kil vaNe ka kilamasyatIti as+aN) jhADa, eka jAtanuM bIjorAnuM jhADa. eka jAtano koDhano roga, dhoLo koDha, sidhdharoga. kisarita tri. (kirmIra+itac) bhane garnu, 72j, / (tri.) DoDhana rogavANu -kuSThakasambhavaM zvitraM vilAsaM citravicitra raMganuM kareluM, kAbaracItaruM kareluM. dAruNaM ca tat-vAbhaTe 14. a0 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kilAsaghna-kiSku shbdrtnmhoddhiH| 601 kilAsaghna paM. (kilAsaM hanti hana+Taka) aura tnaa| zAkhino dhautamUlAH / bhinno rAgaH kizalayarucA vanaspati kAMkarola je koDhanA rogano nAza kare che te. mAjyadhUmodgamena / / -zakuM0 1. a0 / kilAsanAzana tri. (kilAsaM nAzayati naz+Nic lyu) kizalayatalpa na. (kiMzalayasya talpam) navayasavanI zudra koDhanA rogane nAza karanArI eka jAtanI janAvadI zayyA-michAnu. vanaspati. kizAru puM. 'esa.DI, , tIra, ya56l. kilAsin tri. (kilAsamastyasya ini) kSudra oDhanA | kiMzuluka puM. mApana 3. rogavALuM. kizora puM. (kaz zabde kizorA0 nipAtanAt sAdhuH) sUrya, kiliJca puM. na. (kilyate'nena kil+in kili holAna, ghounu bhayyu, 47, 4133k 3, cinoti ci+Da pRSo0 mum) disanI 5531, 2215, maniyArathI. 542 varSanI choro- kaumAraM paJcamAbdAntaM sAdaDI, sugaMdhI vALo, khajUrInAM pAMdaDAM tathA vAMsa paugaNDaM dazamAvadhi / kaizoramApaJcadazAt yauvanaM ca vagerenI banAvelI sAdaDI, nAno lAkaDAno TukaDo. tataH param / / - bhAga0 TIkA, svAmipAdaH; (tri. kiliJja puM. na. (kilito jAyate jan+Da mum ca) kizora+ac) 620 varSathI 542 varSamA avasthAvA. 652no artha humo. kizorI strI. (kizora+DoS) ghounu ayyu, 12, kilijaka puM. (kiliJja+svArthe ka) s||6.31, 2215. zathI ta. paM42. varSanI chorI- bhajAmastvAM gaurI kilima na. (kila+iman) vihAnu, vRkSa- saralaH kilimaM nagapatikizorImaviratam-saundaryalaharI / hiGaga+bhArgo tejovatItvacau. carake kiSk (curA, A. sa. seTa kiSkayate) bhA2j, 602 kilvan puM. (kila zauklye bhAve kvip tato'styarthe vini) 42. gho. kiSkindha puM. (kiM kiM dadhAti dhA+ka pAraskarA0 suT kilvinA strI. (kilvin+GIp) gho.. SatvaM malopaH) te. nAmanI me. he, te. dezamai. Avedo kilviSa na. (kil+Tipac+vuka c) 5 // 5- yajJaziSTAzinaH meM pati- auDradezasthaparvatavizeSaH / santo mucyante sarvakilviSaiH-bhaga0 3 / 13, a52||3, kiSkindhA strI. (kiSkindha+TApa) Bchan parvatama anyAya, .25, bhoTo 21525, vehana., pIu, tin| AvelI vAli nAmanA vAnaranI rAjadhAnI. zArIrika pApa. kiSkindhAkANDa na. 4.mI.3 PAHLAYL'mAnu, te. nAmanu kilviSin tri. (kilviSa+Nini) 5pI, a52||dhii, se 5193. 0, anyAya, du:0. kiSkindhAdhipa puM. (kiSkindhAyA adhipaH) dule. nAmanA. kizara puM. na. (kiM+zR+ac+pRSo0) me tanuM vAna2. sugaMdhI dravya. kiSkindhI strI. (kiSkindha+gaurA. GIpa) 5. kizarA strI. (kiJcicchRNoti zR+ac+TAp) sA72, parvatanI eka guphA. vis. kiSkindhya puM. (kiSkindha+svArthe yat) kiSkindha kizarAdi puM. zinAya, vyA429prasiddha meM.08 ____za6 mI. samUDa- sa ca-kizara, kisara, narada, nalada, sthAsaka, kiSkindhyA srI. (kiSkindhya+TAp) kiSkindhA 276 ___tagara, guggula, uzIra, haridrA, haridrupI / mo. kizarAvat puM. (caturarthyAM matup masya vaH) sa.42 yAM kiSkindhyAkANDa na. kiSkindhAkANDa 206 mI. thatI hoya te deza. kizarika tri. (kizaraH paNyamasya SThan) (32 namAnA kiSkindhyAdhipa puM. (kiSkindhyAyAH adhipaH) sugaMdhI dravyano vecanAra. kiSkindhAdhipa za6 42mI.. kizala puM. na. (kiJcit zalati zal-gato ac kiSku strI. puM. (kiSk+ un, kim+ke+bhu pRSo0 malopaH pRSo0 malopaH) navI DhUM55. pAraska0 suT SatvaM vA) veta, mAra garnu bhA5 - kizalaya puM. na. (kiJcit zalati zala calane kayan / sarvartuguNasaMpannAM divyarUpA manoharAm / dakiSkusahasrAM pRSo0) 35, navI ThU55- kulyAmbhobhiH pavanacapalaiH / tAM mApayAmAsa sarvataH / / -mahA0 2 / 1 / 19 / Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ga. 602 shbdrtnmhoddhiH| [kisala-kITAkhya kisala puM. na. (kimISat salati, sala gatau ac, | kIcakajit puM. (kIcakaM jitavAn ji bhUte kvip) pRSodarAditvAd malope nipAtanAt sAdhuH) 500, pAMDava bhImasena, virATa rAjAnA bhavanamAM duSTAtmA 54. kIcake saMrakvI rUpavALI draupadIne joI ane tene kisalaya puM. na. (kiJcid ISad vA salAta, sala kAma-lAlasA thaI. pachI to bhImasene kapaTaveza dhAraNa vAhulakAt kayan pRSodarAditvAt malope nipAtanAt karI kIcakane bAhupAzamAM jakaDI laI mArI nAMkhyo sAdhuH) 5i6, DUM55- taruNAdityasaGkAzAn raktaH -kIcakabhid, kIcakahan / kisalayavRtAn / jAtarUpamayazcApi caradbhirmatsya- kIcakA puM. (kocaka iti AhvA yasya) podo vai.sa., kacchapaH / / -rAmA0 450128 / pokaLa vAMsa. kIkaTa puM. (kI zanadrutaM vA kaTati dhAvati) ghoTa, the| kIja tri. (kimasya, kathaM jAta iti vA pRSA0) mahatta, nAmano deza. (vihAra)- caraNAdriM samArabhya gRdhrakUTAntakaM AzcaryakAraka. zive / tAvat kIkaTadazaH syAt tadantarmagadho kITa (curA0 ubhaya0 sa0 seTa-kITayati-te) , bhavet / / -zakti saMgamatantre / pu25 mA 42saMdhe A pradezanuM nAma magadha ApyuM, saMkaTa nAmanA rAjAnA kITa puM. (kITa+ ac) 81.30, imi. (tri.) 5691putre potAnA nAma kIkaTa uparathI tenuM kITaka nAma ___ kITo'pi sumanaHsaGgAdArohate satAM ziraH -pra0 45 thayu -kakubhaH saGkaTastasya kIkaTastanayo yathA / - kITaka puM. (kITa+ka) 8.32, mi, ta. nAmanI mAdha bhAga0 6 / 6 / 6 / / ma. suddha ane. ma. maDAvIranA dezamAMnI jAti, kSatriya puSathI vaizya strImAM utpanna caraNothI pavitra thayela A pradeza vihAra-bihAra 2ye putra, vRzci.zi. namA syAta. thayo. (puM. ko kutsitaM kaTati prakAzate, kITagardabhaka puM. me. tanI hI... kI kaTa ac) nidhana, 15.48, (puM. ko kutsitaM kITana puM. (kITaM hanti han+Tak) gandha.. kati varSati yeSu indraH, kI kaT ap) (0. 206 kITaja na. (kITebhyo jAyate jan+Da) rezama, 2. bahuvacanAta che) deza-vizeSa, te vihAra, A deza __(tri.) 831mAthI pahA thanA2. 426 pahA.. dusita sAyArAgA. uvAya cha. -tataH kalA saMpravRte kITajA strI. (koTebhyo jAyate TAp) Cus, curel - saMmohAya suradviSAm / buddho nAmnA'JjanasutaH kIkaTeSa bhaviSyAta / / -bhAga0 1 / 3 / 24; -sAdhavaH auNaM ca rAGkavazcaiva paTTajaM kITajastathA-mahA0 2 / 5 / 23 / samudAcArAste pUyantyapi kIkaTAH / -bhAga0 kITapAdikA strI. (kITAH pAde mUle'syAH kap ata 7 / 10 / 18 / kIkasa na. (ko kutsitaM raktAdinA utpadyate, kI kas ___ itvam) 1%Nu veda, sa54I. nAmanI vanaspati. aca) 3. (puM. ko kutsitaM yathA syAt tathA kITamaNi puM. (kITeSu maNiriva) 0l. 942, jadhota. kasati, kas ac) imi- monI ti. kIki puM. (kI zabdaM kAyati, ke bAhulakAd DiH) kITamAtR strI. (kITasya mAteva) kITapAdikA 206 83, yASa 5kSI. kIcaka puM. (cIkayati zabdAyate, cIka marSaNe uNAde: kITamArI strI. (kITAn mAraryAta sevanena mR+Nic+aN 5 / 36) sUtreNa vunapratyayena sAdhuH Adyantaviparyayazca, ____ gaurA GoS) sa54I vRkSa, sa , nAmanI vanaspati. 21. 23 vaMza- yaH pUrayan kocakarandhrabhAgAn kITameSa puM. (koTo meSa iva) nahAtI3 retImA 24 // darImukhAtthena samoraNena-kumA0 118, me 20.6.2., eka jAtano kIDo. kekaya rAjAno putra, virATa rAjAno sALo, ane | kITasaMjJa puM. (koTa: saMjJA -asya) 54 22, vRzcita senApati, jene bhImasene mArI nAkhyo hato razi, mIna rAzi ane makara rAzino chello ardha senApativirATasya dadarza drupadAtmajAm / tAM dRSTvA bhAra, temAnI 32 saMzA che. devagabhAbhAM carantoM devatAmiva / kIcakaH kAmayAmAsa | kITAkhya puM. (koTa: AkhyA yasya) 652no matha mabANAprapoDitaH / / -mahA0 4113 / 5 / mo. Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kIDera-kIrtimat shbdrtnmhoddhiH| 603 kIDera puM. (kila+eraca lasya DaH) died, 3 | kIreSTa puM. (kIrasyaSTaH) ily 3, (popaTane bhUna ___ tarnu 244. | pasaMda hoya che) akharoTanuM jhADa, kaDavA lIMbaDAnuM kotanikA strI. vanaspati 44Ima. A3, 4samadhU vRkSa. kIdRkSa tri. (kasyeva darzanamasya kim + dRza+kasa) kIrNa tri. (kR+kta) ||267568.n. 42.9, sthApa., DhaMyela. ___onA , zenA 4, 2 // pra.2k, 3. -zaSparAvalIDhaH zravivRtamukhabhraMzibhiH kIrNavAkIdRz tri. (kasyeva darzanamasya kim+daz kvip) zAkuM0 1. aM0; vAparAye.., 5sare, hiMsA 4288, 352no. artha mI- priyaM sa kIdRg bhavitA tava ___ bhU. sthApela. kSaNa: - naiSadhIyam 1137, -tad bhoH kIddagasau kINi strI. (kR +ktin) isg, bhU, sthA5g, vIra, vivekavibhavaH kIdRg pravodhodaye-prabodha0 1. / vistAra, vistRti, DiMsA 42vI, hiMsana. kIdRza tri. (kasyeva darzanamasya kim+dRz+Tak) kIdakSa kIrtana na. (cu0 kRt+kIrtAdezaH sautra-kIrta vA0 za6 humo- kIdRzAH sAdhavo viprAH kebhyo dattaM bhAve lyuTa) j, thana 42 -rakSAM karoti bhUtebhyo mahAphalam / -mahA0 janmanAM kItanaM varam-mArka0 92 / 22, prazaMsA 42vI, kInAza puM. (kutsitaM nAzayati) yama. -vidhehi kInAni- quij, ma4na. 42. ketanAtithim-zizu0 1173, vaha garIba, mAsa, | kIrtanA strI. (cu0 kRtkIrtAdezaH sautra-kIrtta vA0 bhAve zivanI 12182. rAkSasa. da. (tri. katsitaM nAzayati) | yaca) yaza, jyAti. nAnu, thoDaM, pazumAnI hatyA 4282, 5ALS, Isa, | kIrtanIya tri. (kRt+anIyara) 5thana. 42vA yogya, garIna, DUta- sa udyatamanAdRtya kInAzapi yAcate- | uvA yogya, prazaMsA 42vA yogya * apAMzulAnAM zrImad bhAgavatam / dhuri kIrtanIyA-raghu0 2 / 2; -kIrtanyam / kIra puM. (koti Irayati Ir+Nic+ac) po58 5kSI kIrttayat tri. (kRt+ zatR) tuM, 4. 42tu, tana -evaM kIravara manorathamayaM pIyaSamAsvAdayeta-bhAmi0 2 . 1 / 58, zbhIra deza, (ba. va.) 12bhI2 heshn| kIrti strI. (kRt+ktin) yaza, 42 -dAnAdiprabhavA 2vAsI. (na. kIlati badhnAti zarIram kIl+aca kIrtiH zAyaryAdiprabhavaM yazaH-mAdhavI, Apa3 -yasya lasya raH) mAMsa. kIrti zrutA loke dhanyaM tasya sujIvitam -nAtasAra, kIraka puM. (kIra alpArthe kan) popaTarnu acyuM, nAnI prasAda, prasannatA, 276, savA4, hApti, ci. -iha popaTa- khagavAgiryAmatyato'pi kiM na mudaM dhAyAta kIrtimavApnoti-manu0 2 / 9; -vaMzasya kartAramanantakorakagIriva-neSa0 2 / 15 / (puM. kAra+saMjJAyAM kan) kIrtim-raghu0 2 / 64; mAtRDAnI meM meha, jyAti, eka jAtanuM jhADa, bauddhamatane anusaranAra pA, a66, 72, vistA2. kSa5:18. kIrtita tri. (kRt+kta) 47.sa., mo, jyAti pAmela, kIratanuphalA strI. (kIratanuriva phalamasyAH) 3rnu .. ___ prazaMsA 28 -kuSmANDI tu bhRzaM ladhvI kAruriti kIranAsA strI. zudhanAsA namAnI vanaspati. kIrtitA-bhAvapra0 kIravarNaka puM. (kIrasyeva varNo yasya kap) . tanu kIrtibhAj tri. (auti bhajate bhaja+Nvi) hartimAna, sugaMdhI dravya. __53682, jyAti. pAmela -rAjyabhAk sa bhaved kIrazreNi strI. (kIrasya zreNiH) 552-0. 482, popaTanI brahman ! puNyabhAk kIrtibhAk tathA-mahA0 1 / 83 / 41; sti . (puM.) dro||yaay, no bhoTo (. kIri puM. (kIryate vikSipyate kR+ki) stotra, stuti. kIrtimat puM. (kIrti+matup) vizvavana 262no DoI (tri.) stutyAhima vikSipta. -kIriNA stutyAdiSu zrAddhaDevanI meM meha, suvino. moTo putra. -kIrtimantaM vikSiptena hRdA- stuti. 42nA2. suSeNaM ca bhadrasenamudAradhIH-bhAga0 9 / 24 153 / (tri.) kIrI strI. (kIra+GIpa) popaTa, popaTanI strI.ti. tivANu, bhA53682. Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 shbdrtnmhoddhiH| [kIrtizeSa-kukIla kIrtizeSa tri. (kIrti: zepo ya) nAmazeSa thayela, rAnendrapUra re, dATeluM, bUca mAreluM, jemAM chidra pADeluM maraNa pAmela. (pu.) mRtyu, maraNa. hoya te, zULIe caDhAvela, jaDI dIdhela - tena mama itri. (+) kahevA yogya, vakhANavA yogya, hRdayamidamasamazarakIlitam-gIta0 7; -sA nazcetasi tArIpha karavA lAyaka, kIrta+nIya zabda juo. kIrtiva- HTo dha 20, (.) bAMdhavuM, baMdha karavuM. mAM strI. ghAsanuM banAvela ghara, tRNanuM banAveluM ghara, kIyat tri. (kiyat pRSo0 vede dIrghaH) kiyat za6 jhUMpaDI. juo. vIryanA tri. (+zIna) DhaMkAtuM, AcchAdita, | za . (ca vAyo: aparce mata nuM, ji: hanumAna vakherAtuM, hiMsA karAtuM. phezo vacce, kutsita zete vI zI+3) vAnara - s (svA 20 0 sekanjhata) bAMdhavuM, baMdhana rAsabhaiH karabhaiH kIzaiH zyenairazcatarairbakaiH-kAzIkhaNDe karavuM, khIlavavuM. 42 rU, sUrya, pakSI, AkaDAnuM jhADa. vItra 6. ( + ga karavo vI yathArtha gha) | zIza na. (krIvitratam) nAguM, nagna, digambara. agninI zikhA -parivarzIpa kauravya ! jIdai: zapaf . (kroza: vanara: tomeva vamasya) sunavatA: tA:-ma0 rU , 25; khIlo, mekha, vanaspati, (6. zapa svArthe vana) - krIzAva: | loDhAno ke lAkaDAno khIlo -hotpATIva vAnara:- | (strI. kauzaTf+ ) -fzapaf | paDye zAre, khUTo vagere, roDuM, staMbha, koNI, koNIthI # (svAmAtra eka navo avAja karavo, nIceno bhAga, bhAlo, baI vagere, sAdhAraNa hathiyAra, dhvani karavo, zabda karavo, raMgavuM, raMga devo. (80 gAya vagerene bAMdhavAno khIlo. Ao H0 na vate) aspaSTa nAda karavo, Atta kIlaka puM. (kIlati baghnAtyanena karaNe ghaJ svArthe ka) zabda karavo, baDabaDAvavuM. ( - para0 0 gAya vagere bAMdhavAno khIlo, khUTo, taMtrazAstra prasiddha na-krAMti) zabda karavo, gUMjavuM, bhaNabhaNATa karavo, koI deva, sATha saMvatsarano eka saMvatsara. (.) (matra, ku+Du) pApa, nindA, kharAba, thoDuM, ochApaNuM, amuka koI maMtra, saptazatI, japAMgarUpe pATha karavA abhAva, truTi evA arthomAM ane aTakAvavuM. evA yogya stavanano eka bheda. arthamAM vaparAya che, kharAba ghoDo -t ( sva:); kIlasaMsparza puM. (kIlaM tadupakAraM saMspRzati saMspRz+aN) thoDuM garama -4 (vaUT: ( DT:), kharAba rAjA eka jAtanuM vRkSa. (primu:), kharAba mitra (savA), (strI.) pRthvIno krIsTA strI. ( +3+TA) eka prakArano ratiprahAra, bhAga, pRthvI, ekanI saMkhyA. bAMdhavuM, baMdha, agnijvAlA, vadvizikhA. | (svA mA sa0 se- te) levuM, grahaNa karavuM, kIlAla puM. (kIlAya bandhAya alati paryApnoti svIkAravuM. +) 5 rasa. (na. zrIDhAM rvAdyazaUM mata | | fa. ( +8) lenAra, grahaNa karanAra, samartha. vArata +9) udaka, jala, (vI tadramatnati (9) cakravAka pakSI. thata vA) rudhira, lohI, amRta, madha, dArU, magha. | vema ne. ( sya yatra) magha, dArU. (tra. choTA 3mata 3 + 3) baMdhana yogya. kukara puM. (kutsitaH AdAnAdimAndyayuktaH karo yasmAt) kItrAna ne. (trATI dharASnAtaM na+3) mAMsa. hAthanI kriyAne maMda karI nAMkhanAra kuNi-kuSTa nAmano TAya 6. (TADhuM natuM thIyateDatra dhA+) roga (tri. tsita: karo ) kharAba hAthavALuM, samudra, sAgara. vAMkA hAthavALuM, rogI thayelA hAthavALuM. (tri. ti TATA kuM. (sTArTa dhara parvata pa++) lohI rIti +Ta) kharAba kAma karanAra, kukarma karanAra. pInAra rAkSasa. (tra. kolhAruM nanTsa vI madya vA) pharman ne. (kutsita nitya sa0) lokazAstra lohI pInAra, pANI pInAra, madha pInAra. pramANe niMdhakAma, durAcaraNa, (tra tsituM varSa trita tri. (vInyataiDasI vI+vatta) bAMdheluM, baddha - | yasya) lokazAstra pramANe niMdyakAma karanAra, durAcaraNI. saupa lAmapatrita2: saMndra: ta- | 0 6. (H pRthivyA: 8 va) parvata, DuMgara. Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kukuTa-kukkura shbdrtnmhoddhiH| 605 kukuTa puM. (ko kuTati koH kuTa iva vA kuTa+ka) | kukkuTamastaka na. (kukkuTasyeva mastakaM zikhA yasya) lUNI jevuM khATuM 'sunisaraNaka' nAmanuM zAka. - cavyaka nAmanI vanaspati. kukuda puM. (kuku ityavyayaM alaMkRtA kanyA tAM satkRtya kukkuTavrata-kukkuTIvata na. saMtAna bhATe mA62vA suddhi pAtrAya dadAti yaH) zAstravidhipUrva sa.saM.2 sAtamane divase karavAnuM eka vrata. paherAvelI kanyAnuM vivAhamAM dAna karanAra puruSa - kukkuTazikha puM. (kukkuTasya zikheva zikhA yasya) suMoAna kukUdaH / 3. kukundara puM. (kuM bhUmi dArayati antarbhUtaNyarthe dR+aN kukkuTAgiri puM. (kukkuTapradhAno giriH lukA0 dIrghaH) kundaraM, skandyate kAminA'tra, kutsitaM kundaramatra) jemAM kUkaDAM puSkaLa che evo parvata. strIonA nitambamAM (kulAmAM) rahelA goLAkAra bAju 52 2.382 mA31. -pRSThavaMzaM hyubhayato yau sandhI kukkuTANDa puM. (kukkuTyAH aNDaH puMvadbhAvaH) 558nu, kaTipArzvayoH / jaghanasya bahirbhAge marmaNI tau kukundarau / / -vAbhaTe 4. a0, te. nAmanu me vRkSa kukkuTANDaka puM. (kukkuTu+ aNDa+kai+ka) mAtanI me. boDIo kalAra. ta. kukubhA srI. te nAmanA. ma.5 minA. ma. kukkuTAbha puM. (kukkuTa iva AbhAti A+bhA+ka) me. kukura puM. (kuM pRthivIM kurati tyajati svAmitvena jAtano kUkaDAnA paga jevo sApa. kur+ka) te. nAmano yaduvaMzI. se. 20% -pari -kukkuTAsana na. te. nAmarnu me. bha.2nu, mAsa.na. . kulladgaNDaphalakAH parasparam / parirebhire kukura ___padmAsanaM tu saMsthApya jAnUrvorantare karau / nivezya kauravastriyaH / / -zizu0 13 / 16, te. nAmanI me. bhUmau saMsthApya vyomasthaM kakkuTAsanam / / - deza, kUtaro, dazAhe dezano rAjA, graMthiparNa nAmanI ___ haThayogadIpikA 1 / 23 / / auSadhi kukkuTAhi puM. (kukkuTa iva taccaraNa iva ahiH) kukkuTAbha kukurAdhipa puM. (kukurANAM adhipaH) zrI... zabda juo. kukurI strI. (ku kutsitaM kurati zabdAyate yA kukkuTi srI. (kukkuTa iva Acarati kukkuTa+AcArArthe __kukura+DIpa) tarI. ___ kvip tataH in) humAyayA, 504, hamI. maay25|. kukUTI strI. (koH pRthivyA kUTo'styasyAH ac gaurA0 kukkuTI strI. (kukkuTi+GIp) 531, sIma.kAu - GISa) zAmagArnu OM3. ___ kukkuTIsarpagandhAzca tathA kANaviSANike / -suzrute / kukUla puM. (koH bhUmeH kUlam kutsitaM vA kUlam / OM tanI ho, hama sAya29, dhArmi kR+Ulac) pI.uthA mareko mAuTa, tuSAnasa-zetaino. anuSThAnothI svArtha siddhi. mani. -ayaM kva ca kukUlAgnikarkazo madanAnila: kukkuToraga puM. (kukkuTa iva taccaraNa ivoragaH) kukkuTAbha udbhaTaH, -kukUlAnAM rAzau tadanu hRdayaM pacyate iva za humo. uttara0 6, manta2. kukkubha puM. (kuk iti avyakta zabdaM kauti ku+bhak kukola na. (kutsitaM kolati kul+ ac) morInu ___ kukku zabdaM bhASate bhAS+Da) 10. 31, , A3, 4023.. kukkuTa puM. (kukA AdAne kuTati kuTa+ka) dU4o, te. nAmana me. pakSI -kakkubhakaH / jaMgalI kUkaDo, agnino kaNa, eka jAtanuM Asana - kukkura puM. (kokate kvip kurati zabdAyate kur zabde - kakkuTakaH / ka) dUta -yasyaitacca na kukkurairaharaharjaGghAntaraM carvyate kukkuTapAdapa puM. (kukkuTAkAraH pAdapaH) me tanA - pRccha0 2 / 12, te nAmanI me. RSi, yAva. muga. vanaspati. eka prakAranuM haraNa. (na.) vanaspati graMthiparTI nAmanuM kukkuTamaNDapa puM. 20.ma. sAvej, muslima.75 namana vRkSa - sthauNeyakaM bahirbarhaH zuSkavaha~ ca kukkuram / sthAna- tato lokastadArabhya kathayiSyati sarvataH / -bhAvapra0, bha6, ta2-0. A. disno meha, moriyo muktimaNDapanAmaitadeSa kukkuTamaNDapam / / -kAzIkhaNDe / / udA2. Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606 zabdaratnamahodadhiH / kukkuradru puM. ( kukkurastadgandhayukto drurvRkSaH) te nAmanuM | kuGgAGka kheDa vRkSa-joDiyo sAra kukkuravAc puM. (kukkurasyeva vAgasya ) sAraMga bhRNa kukkurI strI. (kukkara + GIp ) itarI.. kukkureza puM. (kukkurasyezaH) zrIkRSNa, yAdhvayati. kukSa puM. (kuS+ksa) peTa, 442. kukSi puM. ( kuS + ksi ) 442, 32 jihnitAdhmAtakukSiH (bhujagapatiH) -mRccha0 1 / 12, peTanuM bhAnuM DeDAjuM paDa, DUja tava kukSau mahAbhAge ! acirAt saMjaniSyate - rAmA0; garbhAzaya, mAM garbha rahe che te peTano bhAga -kumbhInasyAzca kukSijaH - raghu0 15 | 15; madhyabhAga, DoI dhAnavavizeSa -kukSistu rAjan vikhyAto dAnavAnAM mahAbala:- mahA0 1267 / 57 kukSibhari tri. (kukSiM bibharti bhR+khi mum ca ) heva, atithi vagereno anAdara karI kevaLa potAnuM ja peTa bharanAra, peTama, kheDasapeTu. kukSiran puM. (kukSau madhyabhAge ranpraM chidraM yasya) kheDa bhatanuM jaru, nau ghAsa. kukSizUla na. ( kukSau zUlaH) 'suzruta'mAM DaDelo zUla rogano eka bheda, peTamAM je zUla Ave che te. kukhyAti strI. ( kutsitA khyAtiH) khapayaza, je-khAja3, kugrAma puM. (alpaH grAmaH ) nAnuM gAma, bhyAM rAmano adhikArI, DaoNkTara, agnihotrI ke nadI vagere na hoya. kuGkuma na. (kukyate AdIyate kuk AdAne umak ni. mum) Desara kRtadhavalimabhedaiH kuGkumenaiva kiJcit / - zizu0 11 / 14, kAzmIradeza kSetre kuGkumaM yad bhaveddhi tat / / sUkSmakeza mAraktaM padmagandhi taduttamam / / 1. / / vAhlIkadezasaJjAtaM kuGkumaM pANDuraM bhavet / ketakIgandhayuktaM tanmadhyamaM sUkSmakezaram / / 2 / / kuGkumaM pArasIkeyaM madhugandhi tadIritam / ISatpANDuravarNaM tadadharmaM sthUlakezaram / / 3 / / bhAvapra0 / kuGkumatAmra tri. (kukuma iva tAmraH) Desara Thevu rAtuM. kuGkumareNu strI. ( kuGkumasya reNuH ) DesaranI 24, saranI dhUja. kuGkumAkta tri. ( kuGkumaMnAktam ) presarathI vyApta, kesarathI raMgela. [kukura - kucara puM. (kuGkumasyAGkaH) sarano adha. (tri. kuGkumasyAGko yasya ) sarano bhene DAgha sAgesa che te, kesa2no jene raMga lAgela che te. kuGkumAdri puM. (kuGkumasyAkaro'driH) (zmIra dezamAM Avelo te nAmano eka parvata jyAM kesara utpanna thAya che. kukumAruNa tri. ( kuGkumavadaruNam ) Desara Thevu rAtuM. kuGkumI strI. (kuGkumavarNo'styasyAH ac gaurA0 GIS ) mahAbhyotiSmatI nAmanI batA-veso, bhAlaDAMDI (strI. pAThAntare) -kugunI / kuc (tudA0 para0 seT-kucati) sa0 roDa, khaTAva, sajavu, sparza harakho, a0 vAMDu thavu, vAMDu sg. (tudA0 para0 sa0 a0 seTa) 44 thavu, roDavu, sajavu, vAMDu vu, sparza rakho, aDavu, saMDuyita 2 - gAtraM saGkucitaM mRgapatirapi kopAt saMkucatyutpatiSNuH - paJca0 3 / 43 / kuca puM. (kuc+ka) stana, thAna, ghAI anyA varSAsa cAnyasyAstasyAzcApyaparAH kuce UrU pArzvakaTIpRSThamanyo'nyaMsamupAzritAH / bhAvapra0, api vanAntaramalpakucAntarA-vikrama0 4 / 26 ( tri. ) saMyita, saMkocAyela. kucakumbha puM. (kucau kumbhAviva ) strInA stana 35 uNeza, moTA stana. kucaNDikA strI. (kucaNDI svArthe kan ) bhurakhesa nAmanI vanaspati, mukhela, bhukhI, (strI. kutsitA caNDI vikAritvAt kopaneva) kuNDI / kucataTa na. ( kucastaTamiva vizAlatvAt) bhoTA retana, stanano eka bhAga-deza. kucataTAgra na. ( kucataTasyAgram) stananI rAtI athavA kALI upalA bhAganI DIMTaDI, stanano agrabhAga. kucandana na. ( kutsitaM candanam ) 2dilI, rakta hana Desara, pataMganuM jhADa - pataGga raJjanaM raktaM patrAGgaM ca kucandanam - vaidyakaratnamAlA / kucaphala puM. ( kuca iva phalamasya) chAumanuM jhADa, koThAnuM jhADa. kucara tri. ( kutsitaM carati car + ac) pAraDA choSa kahevAnA svabhAvavALuM, durgama pradezamAM vicaranAra, hurAyArI ( tri. kau carati ku+car+Ta) pRthvI para zAsanAra sthasayara, bhRgi 352 322 (tri. kutsite Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kucaryA -kaJcikA] sthAne carati car+ac) rAja sthaNe zAsanAra, kharAba ThekANe pharanAra, jyAM na javAya tyAM pharanAra. - dRSTvA tvAdityamudyantaM kucarANAM bhayaM bhavet - zabdaratnamahodadhiH / mahA0 14 | 38 / 13 | kucaryA strI. ( kutsitA caryA) durbha, durAyara . kucAgra na. ( kucasya agram) stanano agrabhAga, DIMTaDI. kucAGgerI strI. ( kutsitA cAGgerI) kheDa bhatanuM zArDa, jAsUsI, yU. kucika puM. ( kuc +ikana) kheDa bhatanuM bhAchasuM, te nAmano eka deza. kucikI strI. (kucika + GIp ) kheDa bhatanI machalI. kucita tri. (kuca + itac) bhAyasara, bhayAyesa, rodha uresa, saMjheyAyesa, zeDela. kucela na. ( kutsitaM celam) jarAja vastra, jarAja 4. (tri. kutsitaM celamasya) jarAja vastra dhAra 42nAra - kapAlaM lakSamUlAni kucelamasahAyatA / samatA caiva sarvasminnetanmuktasya lakSaNam / / manu0 6 / 44 / kucelA strI. (kucA saMkucA ilA bhUmiH yasya) vanaspati pahAu bhUkha, nAnI cIbuDI, vanaspati aNIpATa- kucelA kulakA rAtrirmeghanAmA ca granthikA - bhaiSajyaratnAvalI, manazIla.. kucelI strI. (kucela+GIp) jarAja vastravANI strI, vanaspati pahADamULa. kucaryA strI. (kutsitA caryA) asabhya khAyarA, duSTatA, anaucitya. kuccha na. ( ko: pRthivyAH duHkhaM chyati darzanaghrANAdinA ku+cho+ ka) rAtri vidvAsI umaja, ghoNuM hamaja, poya. kuj (bhvA para sa0 seT-kojati) thoravu, yorI ravI (bhvA para. aka seT idit-kuJjati) avyakta zabda karavo. kuja puM. (koH pRthivyAH jAyate jan+Da) bhaMgaNagraha, naraDAsura daitya- tatrAhRtAstA naradevakanyAH, kujena dRSTvA harimArtabandhum - bhAga0 3 / 318, 26 vRkSa 13. kujanman tri. ( kutsite kule janma yasya) nItha guNabhAM jeno janma hoya te. kujapa tri. ( kutsitaM japati jap + ac) rAja josanAra, kharAba japa karanAra. 607 kujambha tri. ( kutsito jambho danto yasya) jarAja dAMtavALuM, jene kharAba dAMta hoya te (vuM.) te nAmano kheDa haitya. kujambhana puM. (koH pRthivyAH jambhanamivAtra) gharajheu yorI 42nAra. (puM. ko jambharaH) kujambharaH, kujambhalaH / kujammila puM. (kujambho astyasya ilac ) gharajheDa corI karanAra. kujA strI. (ko pRthivyAH jAyate jan+Da) sItAdevI.. (strI. kujA vRkSA Azrayatvena santyasyAH ac TAp) kAtyAyanI devI. kujASTama puM. (kujo maGgalagraho'STamo yatra) 4nma lagna paryanta AThamA sthAnamAM rahela maMgala graharUpa eka prakArano yoga, je yogamAM maMgaLagraha AThamA sthAnamAM hoya. kujjiza puM. kheDa prahAranuM bhAchasuM. kujyA strI. yA paMganA peTAnI te nAmanI kheDa bhyA dhanuSanI dorI. kujjhaTi strI. ( ku + kvap jhaTa +in) ghummasa, nihAra, jhAkaLa kujjhaTikA strI. (ku svArthe kan ) uparano artha dukha .. kujjhaTI strI. ( kurjhaTa + GIp ) kujjhaTi zab6 dukho.. kuJc (bhvA0 para0 a0 seT kuJcati) 4, taraI bha, vAyU, vAMDu vu, vAMDuM thavu, TU thayuM, saMDoyA, bhI thavu, asya puM. kuJcana na. ( kuJc + lyuT ) te nAmano khAMjanoM kheDa roga - vAtAdyA vartmasaGkocaM janayanti yadA malAH / tadA draSTuM na zaknoti kuJcanaM nAma tad viduH / / - mAdhavAkaraH / vAMSS thayuM, saMDoya pAmavu, saMIya.. kuJcaphalA strI. (kuJcaM saMkucitaM phalanasyA jAtitve'pi phalAntatvAt TAp) NAMnI velo. kuJci puM. (kuJca+in) ATha nUhI pramANa kheDa mAya - aSTamuSTirbhavet kuJciH kuJcayo'STau ca puSkalam - smRtiH / kuJcikA strI. (kuJc + Nvul+TAp) yagoThI, DuMyI, yAvI, vAMsanI zAkhA, vaMza-zAkhA, vanaspati methI, vanaspati DAjI rI - maricaH kuJcikAmbaSTA vRkSAmlAH kuDavA pRthak / carake, khe bhatanuM bhAchasuM. Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRkSa. 608 shbdrtnmhoddhiH| [kuJcita-kuTajapuTapAka kuJcita tri. (kuJc+kta) saMjayAyesa, divaNesa. - kuJjarAluka na. me tana, bhUja, 4212t.. AkaJcitAbhyAmatha pakSatibhyAM, nabhovibhAgAta kajarAzana paM. (kaJjarairazyate aza bhakSe karmaNi lyUTa) tarasAvatIrya -naiSadhe 31 ! (na.) tasarnu sa... pIpaLAnuM jhADa, pIpaLo. kuJja puM. na. (kau jAyate jan+Da pRSo0 mum) parvata kuJjarAsana na. (kuJarasyevAsanamatra) te. nAmanu, me. vageremAM latA vagerethI DhaMkAyeluM sthAna, latAmaMDapa, Asana. ni. 4 -tyaktvA gehaM jhaTiti yamunAmaJjukuJja kuJjarI strI. (kuJjara+DoS) 14... jagAmapadAGkadUtam / -cala sakhi ! kujaM satimirapujaM kuJjala na. (kutsitaM jalamiva jalaM yatra) si(r) 20. zIlaya nIlanicolam-gItago0 5; -vajulatAkuJja- kuJjavallarI strI. (kuJjAkArA vallarI) tanuM gItago0 12, (puM.) DAthIno 6id, hAthInI 45thI, te nAmanA eka RSi, haDapacI. kujAdi puM pANinIya vyaa429| prasiddha me za6 kuJjakuTIra puM. (kuJjasya kuTIraH) satAkSa, 4 __ - sa ca gaNaH-kuJja, braghna, zaMkha, bhasman, gaNa, sAtAmothI. ..Aya.lA- guJjatkuJjakuTIra- loman, zaTha, zAka, zuNDA, zubhavipAza, skanda, kauzikaghaTA uttararAma0 9. / - kokilakUjitakuJjakuTIre-gItago- 1. / kuJjikA strI. (kuJji+kan) kuJjikA 206 mI. kuJjara puM. (kuJjaH danto hanurvA prAzastyenA'styasya) sis. hAthI. -kuJjarasyeva saGgrAme parigRhyAGkuzagraham-mahA0 kuTa (tudA0 para0 aka0 sa0 seTa-kuTati) vaiI 42, 3 / 26 / 15, zreSTha bhane uttama matAvanA2 206 vaij thay, aprAmA1i5 tha, 6. (curA0 A0 - syuruttarapade vyAghra-puGgavarSabhakuJjarAH / siMha- sa0 seT-koTayate) tAvaj, na 42j. (bhvA0 zArdUlanAgAdyAH puMsi zreSThArthavAcakAH / / - nAmanA para0 sa0 seT idit-kuNTati) vi.45 42, duhita eka deza, hasta nakSatra, pAMca mAtrAno pahelo prastAra, 42, abhiSTha 42j, aidu 72j, 1. 24. (divA0 mAnI saMjyA, sacavizeSa -kuThara: kuJjarazcaiva tathA para0 a0 seTa-kuTyati) 2. nAgaH prabhAkaraH -mahA0 35 / 15, 32, parvatavizeSa | kuTa puM. (kuTa+ka) , gaDha, Bieel, parvata, 5thya2 -tataH zakradhvajAkAra: kuJjaro nAma parvataH-rAmA0 bhAMgavAno hathoDo, te nAmano eka RSi, vRkSa, jhADa, 4 / 41150 (puM. na.) gha2, 5m 473 645.. kuJjarakSAramUla puM. (kuJjarasya gajapIppalyA iva kSAramugraM / kuTaka puM. (kuTa saMjJAyAM kan) te nAmano se dRza. mUlamasya) bhUga.. kaTaGka paM. (kurgahabhUmiH TaGkayate AcchAdyate'nena Taki kuJjaracchAya puM. (kuJjarasya chAyA yatra) te. nAmanA AcchAdane karaNe ghaJ) 52. DhAMDavAna ghAsa. vagerenu jyotiSazAstra prasiddha eka yoga, A yoga maghA 59. nakSatramAM candra ke hasta nakSatramAM sUrya Ave che tyAre kuTaGgaka puM. (kuTasyAGgamiva zaka0 ivArthe ka) satADa, thAya, cha. parNakuTI, ghAsa vagerethI DhAMkeluM gRha, jhUMpaDI. kuJjaradarI strI. kSima mAvazI te namAnI se kuTaca puM. (kuTa iva ciyate ci+Da) : tanuM 3, dRza. 6624varnu A3. kuJjarapippalI strI. (kuJjaropapadA pippalI) 4152. | kuTaja puM. (kuTe parvate jAyate jan+Da) -kuTajapuSpakuJjarA strI. (kuJjaH hastidanta iva puSpamastyasyAH ac) - parAgakaNAH sphuTaM, vidadhire dadhiveNuviDambanAm-zizu0 mAmAna, jAu, 42vRkSa -dhAtakI dhAtupuSpI ca 6 / 35. (puM. kuTe ghaTe jAyate jan+Da) agastya tAmrapuSpI ca kuJjarA / -bhAvapra0. (kuJjara+TAp) / muni, do yArya. hAthI. | kuTajagati puM. te nAmanI meM chaha. kuJjarArAti puM. (kuJjarasya arAtiH) 22. pazu, | kuTajapuTapAka puM. vaidya zAstra prasiddha atisAranA. rogarnu aSTApada siMha. ___ . aussdh-4||. Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kuTajarasa-kuTImaya shbdrtnmhoddhiH| 609 kuTajarasa puM. 'yatta'bhA 38 72sano nA2 122. | kuTicara puM. (kuTi kuTilaM jale carati car+aca) eka prakArano rasa. tarnu 42 upl. -zuzukaM kuTicarI / kuTajaleha puM. vaidh.||str prasiddha jhAAnA roga nAza kuTita tri. (kuTa itac) duTisa, 4.8, is, vajI gayej. karanAruM eka cATaNa. kuTitR tri. (kuT+tRc) vavatuM, sAmaBL54. kuTajabIja na. (kuTajasya bIjam) 245. vata. kuTajA sro. te nAmanI meM cha. kuTira na. (kuTa +iran kicca) nAnI 5.1, maDhI, kuTajAdyaghRta na. Ayurveda prasiddha meM 452- 24 duno, madadI... mizrita auSadharUpa ghI. kuTila tri. (kuT + ilac) idu, 43 -bhedAd dhruvoH kuTajASTaka puM vaidhastra prasiddha atisAra 3 kuTilayo : -za0 5 / 23, (na.) tagaranu 55 - rogano nAza karanAra kuTajAdi ATha auSadha. kAlAnuzArivA vakra tagaraM kuTilaM zaTham-vaidyakakuTanaTa puM. (kuTan san naTati naT+ac) zyonA ratnamAlA / meM tano ta nAmanA cha, thAra, 345. nAmarnu me vRkSa -zyonAkaH zoSaNazca syAnnaTat (puM.) maheva-mana, zaMja, sabhaRL, bhAna. kaTvaGgaTuNTakaH -amara0 2 / 4 / 57, sarasa (na.) | kuTilA srI. te. nAmanI meM nahI, sa22vatI, spRA 34.30. bhotha, me. tanI bhotha -padmakaM candanozIraM nAmarnu, sugaMdhI dravya. -krozaM kuTilA nadI - pAThAM mUvyA kuTannaTam-vAbhaTe 10. a0, 4samotha. siddhA0, -jvalajjaTAkalApasya bhRkuTIkuTilaM mukham / kuTapa puM. (kuTAt vipajjAlAt pAti rakSati pA+ka, nirIkSya katribhuvane mama yo na gato bhayam -viSNupu0 kuTa+kapan) muni, gha2nI. 5.senA. pAyo, yuvA 1 / 9 / 23 / nAmarnu pAzeranu a. bhA5- kuTapastu kuDavaparimANam / kuTilAzaya tri. (kuTila Azayo yasya) huSTAtmA, hubhAta. (na.) 5-bha.. . kuTara puM. (kuTa+karan) ravaiyAnA Ei3.652 238 kuTilikA strI. (kuTilA+kan) sukhA2. a.25., hozana vAna bhIso-stama.. pAradhinuM chupAIne cAlavuM, pAradhinI gupta gati. kuTI strI. (kuTa + in+ DIp) kuTaru puM. (kuTa+aru) 343thI banAvej gha2-taM, 5.50, maDhI- bahmahA vastragRha. dvAdazasabhAH kuTI kRtvA vane vaset / -manu0 11 / 72, kuTaruNA strI. (kuTeSu vRkSeSu aruNA) vanaspati ghoj eka jAtanuM sugaMdhI dravya, kuTTaNI strI. kuTIkuTa na. (kuTI ca kuTazca samA0 dvandva0 kuTIkuTayoH nasAta2. samAhAraH) 54.30 bhane paDhano samUDa. kuTala na. (kuTa+alac) ghanI chata, ghara- chA59. kuTahAraka tri. (kuTasya hArakaH) no 2 kuTIkRta na. (kuTI+cci+kR+kta) 5235 428. vastra.. 3 426 kuTIcaka puM. (kuTyAM cakate cak+ac) duTIya, pANIno ghaDo lAvanAra. paDUha, sa, 52ma.sa. -caturvidhA bhikSavaste kuTahArikA strI. (kuTaM harati ha+Nvul ata itvaM) kuTIcakabahudako / haMsaH paramahaMsazca yo'tra pazcAt sa hAsI.. uttamaH / / -mahA0 13 / 14 a0, ama. yA2 528 kuTi srI. (kuTyate saJcIyate dravyAdibhirasau kuTa+in) sanyAsIomAMno prathama bheda, 52, guDa, Dra551, 4.i.suuj, juTisa5 (puM. kuTyate kuTIcara puM. (kuTyAM carati car+Da) muTuMba poss| chidyate asau kuTa+in) vRkSa, 13, zarI2, parvata. putrAdikane soMpI pote kevaLa dharmakAryamAM Asakta. kuTika tri. (kuTyate kartari in svArthe ka) aif, 4.. rahenAra puruSa, yativizeSa. kuTikA strI. (alpArthe kan) nAnu, ghara, maDhI, te. | kuTIcaraka puM. (kuTyAM carati car+svArthe+ka) yAvizeSa. nAmanI eka nadI. kuTImaya tri. (kuTyAH vikAro'vayavo vA zarA0 mayaTa) kuTikoSTikA strI. te namanI meM nahI.. ___ghara, avayava. - 3 vi.42. -kuTImayI / Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 shbdrtnmhoddhiH| [kuTImukha-kuTTita kuTImukha puM. (kuTIva mukhamasya) zivano meM pApaha, / kuTumbinI strI. (kuTumbo astyasyAH ini DIpa) mAyA, pariSaha. pati-putravANI strI -prabhavantyo 'pi hi bhartRSu kuTIya (kuTyAmivAcarati kyac+ nAmadhAtu para0 a0 kAraNakopAH kuTumbinyaH-mAlavi0 1 / 17, -kuTumbAnAM seTa kuTIyati) malama 555 Dra5.31 dj. vatana samUhaH ini GIp muTuMjano samudAya - apazokamanAH 52 te. kuTumbinImanugRhNISva nivApadattibhiH-raghu0 8 / 86, -bhavatu kuTIra puM. (kuTI hUsvArthe ra) muM5.31, maDhI -lalitalava- kuTumbinImAhUya pRcchAmi-mudrA0 1. / 6.250. vRkSa. galatAparizIlanakomalamalayasamIre / madhukaranikara kuTumbaukas na. (kuTumbasya aukaH) muTuMbane. 23vAna karambitakokilakUjitakuJaJjakuTIre / / -gItago0 ghara-ThekANuM. 1 / 28, nivADa sthaNa, strIsaM, bhaithuna. -kuTIrI / / kuTera puM. kuTIra 206 mI.. kuTIraka puM. (kuTIra eva kan) 5.1, maDhI, nAnI kuTTa (curA0 sa0 ubha0 seTa-kuTTayati+yate) chej, 450. 5. nindA 42vI, 45o Apako, dU2. (curA0 kuTuGgaka puM. (kuTuGga+svArthe kan) ghanu, 7 / , 3 __ A0 sa0 seTkuTTayate) tapAj, 2ma 42. upara vIMTaLAIne caDhanArI vela, dhAnya vagere rAkhavA kuTTaka tri. (kuTTa +Nvul) chana82, 45nA2- dntomATe vAMsaDA vagerethI banAvela pAtra-Topalo vagere. lUkhalikaH kAlapakkAzI vAzmakuTTaka:- yAjJa0 3 / 49 / kuTunI strI. (kuTa + un+GIS) 52purUSane 52strI sAthe (pu.) gatizAstramA tanAmanI meM vyavahA2 -bhAjyo samAgama karAvanArI strI, kuTTaNI strI, dalAla strI, hAraH kSepakazcApavartya, kenApyAdau saMbhavet kuTTakArtham-lIlAvatI, 2. vizeSa me.tanu 5kSA, kuTumba (curA0 A0 a0 seTa-kuTumbayate) pAlana. 42j, 4.51.5. poSaNa karavuM. kuTumba puM. na. (kuTumbyate pAlyate yaH kuTumba+karmaNi kuTTana na. (kuTTa + lyuTa) 2g, tuj, dulaj, ni:, ghaJ) suTuna -tadupahitakuTumbaH-raghu0 7 / 71, 5odhya siMha 42vI, 45.hevo. 50, Miud, saMtati. -tasya bhRtyajanaM jJAtvA | kuSTAnA | kuTTanI strI. (kuTyate chidyate strINAM kulaganayA kuTTa+karaNe svakuTumbAnmahI- patiH / zrutazIle ca vijJAya vRtti lyuT + GIp) 52puruSa sAthe. 522trIno samArAma dhA prakalpayet / / -manu0 11 / 22, parivAranI zavanArI strI, suTTae. strI -tadAliGganamavalokya bhAra -bhaLa tadarpitakuTumbabhareNa sArdham-za0 4 / 19 / samIpavartinI kuTTanyacintayat hitopadezaH 1 / 243 nyAta, nAma. - kuTumbakaH / parivAra- udAracaritAnAM | kuTTamita na. strImAna meM tanA vilAsa. -kezastanAtu vasudhaiva kuTumbakam / (tri. kuTumba+kana) meM dharAdInAM grahe haSe'pi sambhramAt / prAhuH kuTTamitaM kuTumbamAM thanAra. nAma ziraH- karavidhUnanam-sA0 da0 3 / 111 / kuTumbavyApRta tri. (kuTumbe tad bharaNe vyApRtaH) bhajana | kuTTAka tri. (kuTTa +SAkan) chenA2, 52 -saarnggbharaNa-poSaNa karavAmAM Asakta. saGgaravidhAvibhakUTakuTTAkapANikulizasya hareH pramAdaHkuTumbArtham avya. (kuTumbAyedam artham) muTuM. mATe, mA0 5 / 32, kUTanA2, yUe 72nA2, nin6||2, 64.30 kuTuMba sAruM. henA2. kuTumbika tri. (kuTumbo'styasya Than) kuTuMjavANu, kuTTAparAnta puM. te namana. me. heza. muTuMbapara, stha, meDUta, 3 3282, liyA | kuTTAra puM. (kuTTa+karmabhAvAdau Aran) parvata, Dugara, mAna, kuTumbitA strI. (kuTumbino bhAvaH tal+tva) muTumA5j. pa, 25, bhaithuna, ti, 30 nanu vastra, mo __ kuTumbitvam / vagaire. kuTumbina tri. (kuTumbo'styasya ini) kuTumbika za6 | kuTTita tri. (kuTTa +kta) he6., pesa, yUe[ 438., aso -prAyeNa gRhiNInetrAH kanyArtheSukuTumbinaH . Tesa3 428, 45... hApo, ninda.. (na.) 5530 kumA0 68 / kareluM rAMdhavAnuM mAMsa. Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kuTTin-kuDi] shbdrtnmhoddhiH| 611 kuTTin tri. (kuTTa+ini) chenA2, 45nAra, yU. 42 // 2, | kuThAraka puM. (kuThAra+alpArtha ka) nAnI DraDA, DUDI. naM 22, 45o maapn||2. kuThArikA strI. (kuThArI+ka+TAp) nAnI. dUDa131, DAuTa, kuTTinI strI. (kuTTin+DIp) TI strI. phasa vagere kholavA mATe kUhADInA AkAranuM vaparAtuM kuTTima puM. na. (arddhAdi kuTTa+bhAve ghaJ tena nivRtaM nAnu zastra. imam) ratnamaya, bhUmi -mamlaturna maNikuTTimocitau | kuThArI strI. (kuThAra+GIp) dU.... mAtRpArzvaparivartanAviraghu0 11 / 9, - kAntendu- kuThAru puM. (kuTha+ Aru) 3-13, na2-4i62, kAntopalakuTTimeSu-zizu0 3 / 40; jIyUnAthI. ghANelI. zastro mAnAvanA2. jamIna, jhUMpaDI, nAnuM ghara, dADamanuM jhADa, paththarathI | kuThi puM. (kuTha+in kicca) 5vata, DuMga2, vRkSa, 13, bAMdhelI bhUmi, koI eka mahelano bhAga, ratnanI A3. Lu, 32saya 4Ina, gha2 visual maTe taiyAra kuThika puM. (kuTha+ikan kit) vanaspati duSTha, pAnI karelI jamIna. 4. kuTTimita na. kuTTamita 106 mI. kuThera puM. (kuNThati-tApapati vaiklavyaM karoti vA kuTTihArikA srI. (kuTTa +in kuTTi kuTTitadravyaM mAMsAdi kuTha+eran) agni, dhonI. tulasI, vanatulasI, 525rI. harati ha+Nvula+TAp ata itvam) sI., yA.723. nAmanI tulasInI meM.5 d. -aGkoTAMzca kuTherAMzca kuTTIra tri. (kuTTa + Iran) chenAra, panA2, 2, nIlAzaMkAMzva sarvazaH 1 -gamA0 3 / 17 / 10 / nin6 42nA2, 45o henAra. (puM.) nAno parvata... kuTheraka puM. (kuThera iva kAyati kai+ka) 525rI kuTTIraka tri. (kuTTIraH kSudraparvata iva kAyati ke+ka) nAmanI tulasInA. . ta - parNAzastatra kRSNe tu nAnA DuMgara jeTalo Dhagalo, nAnA parvata jeTalo Dhagalo. | kaThilla-kuTherako -bhAvapra0, naihI. vRkSa. kaTamala paM. na. (kaTa+kmalaca) jI.jIsavAnI taiyArI kaTheraja paM. (kaThera iva jAyata jana+Da) vanaspati zveta 52 sAvadA puSpala.51 - dhotitAntaHsabhaiH kundakuTa tulasI. malAgradataH smitaiH-zizu0 27, (na.) te namana kuTheru puM. (kuTha+ eruk) yAmarathI nato . vA-vAyu. eka naraka, kaLInA AkArano bANano agrabhAga. kuD (bhvA0 para0 a0 seTa-kuNDati) vi.sa. tha, sa0 kuTha (bhvA0 para0 seTa-kuNThati) a0 timama.23j, vikala karavaM. (bhvA A0 sa0 seTa-kuNDate) ., smalanA thavI, Asa 42vI, bhaMha thaj, sa0 bhU'j, Muj. (curA0 ubha0 sa0 seTkuNDayati+kuNDayate) choj, (curA0 ubhaya0 seTa-kuNThayati+te) vIji, 2kSa 42, jayAvaj, rA. (tudA0 para0 veSTana 42, vImj, (sautradhAtu para0 sa0 seTa __ seTa-kuNDati sa0) mAj, bhksse| 2j, a 04AnA koThati) che, 5. jevuM vartana karavuM. kuTha puM. (kuThyate-chidyate kuTha-chedane gharthe karmaNi ka) kuDaGga na. kuJja 206 mI. vRkSa, u. kaDapa paM. (kaNDati parimAti anenAsmina vA kaDa+kapana) kuThara puM. (kuTha+karan) 2vayAnI ho. madhavAnI prasthano cotho bhAga, pAzera jeTaluM mApa, cAra AMgaLa staMbha, tano naa| -kuThara: kuJjarazcaiva tathA pahoLuM ane cAra AMgaLa UMDuM evuM koI dhAtunuM ke nAgaH prabhAkaraH -mahA0 35 // 15 lAkaDAnuM mApa, soLa karSano eka kuMDava. kuThAku puM. (koThati-bhinatti kASThaM kuTha+a kun+kicca) kuDava puM. (kuNDati kuD+kvan vA) 652no. 2006 mA. lakkaDakhoda pakSI, eka jAtanuM pakSI. -upanIya kamalakuDavaM kathayati samayazcikitsake halike kuThATaGka puM. strI. (kuThArarUpaH TaGkaH pRSo0) DATa. -AryAsa0 130, - rattikAdiSu mAneSu yAvanna kuDavo kuThAra puM. (kuTha karaNe+Aran) 652nI za6 (bho.. bhavet / zuSkadravAyozcApi tulyamAnaM prakIrtitam / / (kuTha+karmaNi+Aran) vRkSa, 13, DUDADI- mAtuH prasRtibhyAmaliH syAt kuDavo' zarAvakaH - kevalameva yauvanavanacchede kuThArA vayam-bhartR0 3 / 11, vaidyakaparibhASAyAm / - tvaM tvAgatA'haM zaraNaM zaraNyaM svabhRtyasaMsArataroH kuDi puM. (kuNDya te dahyate kuD+ in) zarI2, 24, kuThAram - bhAga0 3 / 25 / 12 / DAyA. Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 shbdrtnmhoddhiH| [kuDikA-kuNDa kuDikA strI. (kuDI+Tap+kap) tapasvAmIna bhATInu / sa saMvarto mahIpate ! / / -mahA0 14 / 6 / 23 3 53lk, me. pAtra. hudha, 12chI, mAlI, rogavizeSa - kuNapaM mastuluGgAbhaM kuDiza puM. (kuNDayate kuD adane vA za iTa) me | sugandhaM kathitaM bahu- mAdhavAkaraH , bha31 dj 43. ___tarnu bhAcho.. (tri.) hufauj.. kuDihuJcI strI. (kuDI kSudrA huJcI kAravellI) meM kuNapI srI. (kuNapa+GIp) bhena 56l, Aust. jAtanI kSudra kArelI. kuNAru tri. (kvaNa+zabde + Aru saMprasA0) 4 kuDmala puM. (kuD bAlye vA. kmalac) puSpanI jI karavAnA svabhAvavALuM. -vijRmbhaNodgandhiSukuDmaleSu-raghu0, 16 / 47 (na.) kuNAla puM. (kvaN+ kAlan) te. nAmano me. heza, te nAmanuM eka naraka. azokano eka rAjaputra. kuDmalita tri. (kuDmalo jAto'sya itac) bha / kuNi puM. (kuN+ in) nahIvRkSa. (tri.) sevA vagairenI jo jhUTI. Doya chete, jI.62, jAta, prasanna. | jiyama meM thavAj, ai.st tiquj - kakSAmadhye kuDya na. (kuD+Nyat) mIta - bhede kuDyAvapAtane - kakSAdhRk kuNitvaM tatra jAyate / -vAbhaTe 4a0 hUhu yAjJa0 3 / 223 , vivepana - sarpistaila-vasAmizca lAkSayA ___-garbhavAtaprakopena dohade cAvamAnite / bhavet kubjaH cApyanalpayA / mRttikAM mizrayitvA tvaM lepaM kuDyeSu / ___ kuNiH paGguH / -suzrute / dApaya / / -mahA0 1 / 145 / 10 , kutUda. -kuDyakam / kuNinda puM. (kvaNa bhAve+kindac) 106, nA, ni, kuDyachedin puM. (kuDyaM chinatti chid+Nini) mAta. savA4. toDI gharanI aMdara pesanAra cora, bhIMtaphADuM, lUMTAro | kuNipadI strI. (kuNiriva kuNThitazaktiH pAdo'syAH) kuDyachedya tri. (kuDyaM chedyaM yasya) mIta mohanA2, ___DAsavA-yAsavAmai meM zastivANI strI.. 15. (puM. kuDyasya tannirmANAya chedyam) bhAta | kuNTaka tri. (kuTi+Nvul) sthUla, I. karavA mATe khodela khADo. kuNTha tri. (kuNThati kriyAsu mandIbhUto bhavati kuThi kuDyamastya puM. (kuDye matsya iva) rojI.. vaikalye ac) yAma maMha, bhUja - vajraM tapovIryamahatsu kuDyamatsI strI. (kuDye striyAM GIS yalopaH) gazajI.. kuNTham-kumA0 3 / 12, vaikuNThIye'tra kaNThe vasatu kuNa (curA0 ubha0 sa0 seT-kuNayati, kuNayate) 43j, mama matiH kuNThabhAvaM vihAya-zaGkarAcAryakRta bolavuM, vAta karavI, maMtraNA karavI, masalata karavI, viSNustotre 34 , mAsu, prabhAvahIna -kuNThIbhavantyuzimAmA hevI, 652 12vI. (tudA0 para0 sa0 palAdiSu kSurAH-zArI0 / seTa-kuNati) 35782 42vI, sahAyatA 42vI, annahAna | kuNThaka tri. (kuThi+Nvul) 652no martha zubho, (puM.) vagerethI Azraya Apavo, avAja karavo, bolAvavuM. | hezavizeSa. kuNaka puM. (kuNyate upakriyate kuNa karmaNi, ghabarthe ka kuNThita tri. (kuThi+kta) mUhu thayesa, ti. 42||ne. tataH anukampAyAM kan) ts 5zurnu, tATu nyu sazasta. thayesa - dazavadanabhujAnAM kuNThitA yatra zaktiH ayyu, mAga, zizu. -mahAnATakam - bibhrato'stramacale'pyakuNThitam-raghu0 kuNaja puM. (kuNaM zabdakArakaM svarabhedaM jarayati 11 / 74, - zAsreSvakuNThitA buddhiH-raghu0 1 / 19 / antarbhUtaNyarthe jR vA. Da pRSo0 mum) a25yavAstu kuNDa na. (kuNDyate rakSyate jalaM vahnirvA atra kuDi nAmanuM eka jAtanuM zAka. rakSaNe+AdhAre ac) yazana Doma. 473ne bhATena kuNaJjara puM. (kuNaM bhuktAnnAdikaM jarayati +khac) manihu~, -sarvAdhikArikaM kuNDaM caturasraM tu sarvadam / uparano artha juo. -bhaviSyottarapu0 , 55 kuMDa, 48. 25vAnu me kuNapa puM. (kuN+kvan) bhaurdu, zaka, mRta zarI2, 004 tanu pAtra -bhuvaM koSNena kuNDonI medhyenAvabhRthAdapi - zAsanIyaH kuNapabhojana:-vikrama0 5; -amedhyaH raghu0 184 , vaizvadeva. bhATe 3\ tAmrapatra, kuMDa kuNapAzI ca-manu0 12 / 71, -tasyA dvAraM samAsAdya (na. kuNDyate rakSyate bhakSyAdi asmin kuDi+ ac) nyasethAH kuNapaM kvacit / taM dRSTvA yo nivarteta thANI. (puM.) kuNDyate dahyate kulamanena kuDi karaNe Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kuNDaka-kuNDikA] ghaJ - pati chavatAM chatAM strInA vyatliyArathI utpanna thayela putra - patyau jIvati kuNDaH syAnmRte bhartari golakaH - manu0 3 174 nAgavizeSa- kacchapazcAtha kuNDazva takSakazva mahoragaH - mahA0 1 / 123 / 68 mahAdeva, kheDa bhatanuM pakSI, chADa kuNDaka (na. kuNDa svArthe kan ) kuNDa (na.) zabda zabdaratnamahodadhiH / dukhI (puM.) dhRtarASTrano te nAmano kheDa putra. kuNDakITa puM. (kuNDe yonikuNDe kITa iva) patita brAhmaNano putra, vyabhicArathI utpanna thayela brAhmaNaputra, dAsI upara kAmanA rAkhanAra purUSa, rakhAta strIone rAkhanAra, cAvika matano jANanAra DoI puruSa. kuNDakIla puM. (kuNDe kIla iva) hasaDI puruSa. kuNDagola na. sig, rA. kuNDagolaka na. (kuNDe golaM golAkAraM kaM jalamatra) (puM. kuNDazca golakazca) puM. dvi. jhuMDa jane gola, pati jIvatAM vyabhicArathI utpanna thayela putra te kuMDa, vidhavA thayA pachI utpanna thayesa putra te gova- paradAreSu jAyete dvau putro kuNDagolako patyo jIvati kuNDaH syAt mRte bharttari golaka :- manu0 3 | 174 | kuNDaGga puM. (kuNDaM tadAkAraM gacchati ) kheDa bhatanuM vRkSa - Au, DuMbha, vRkSothI khAcchAhita sthAna. kuNDaGgakaH / kuNDaja puM. (kuNDa+jan+Da) dhRtarASTrano te nAmano kheDa putra kuNDajaThara puM. (kuNDa iva jaTharamasya ) DuMDA ThevA peTavANuM. (puM.) te nAmano kheDa RSi kuNDadhAra tri. ( kuNDaM kuNDAkAraM dhArayati dhR + ac) eka jAtano nAga. kuNDapAyin puM. (bhUmni kuNDena kuNDAkAracamasena pibati somam pA + Nini) hu~DAra yamasapAtra vaDe somavallInuM pAna karanAra, yajamAna sahita soLa Rtvija sAthe eka jAtano yajJa karanAra. kuNDapAyinAmayana na. te nAmano kheDa yajJa. kuNDapAyinAmayananyAya puM. vaibhinikhe DaDelo te nAmano kheDa nyAya. kuNDapAyya puM. (kuNDena kuNDAkAreNa camasena pIyate somo'tra AdhAre yat) te nAmano kheDa yajJa. kuNDabhedin (puM.) te nAmano dhRtarASTrano kheDa putra. 613 kuNDala puM. na. (kuNDyate rakSyate kuDi+kalac) te nAmanuM roDa erzabhUSA, DuMDana -zrotraM zrutenaiva na kuNDalena bhartR0 2 / 71, valaya, urdu keyUravAn kanakakuNDalavAn kirITI - viSNudhyAnam / gajAnuM ghare, veSTana, vITa, maMDala, vartula. kuNDalanA strI. (kuNDalaM veSTanaM karoti kuNDala + NicbhAve yuc TAp) veSTana 2, vIMTa, DuMDA Davu, bheTalA mATe ke A bhAga choDI devo ke vicAra karavAno nathI -tadojasastadyazasaH sthitAvimau vRtheti citte kurute yadA yadA, tanoti bhAnoH pariveSakaitavAt tadA vidhiH kuNDalanAM vidhorapi / / nai0 1 / 14. kuNDalA strI. ( kuNDala + ac+TAp) gaNonI velo. kuNDalikA strI. ( kuNDalI + kan TAp) te nAmano kheDa bhAtrAvRttachancha, paDavAnnanI kheDa bhati-lejI, DuMDAju. kuNDalin tri. (kuNDalamastyasya ini) DuMDanavAju goNAara vartusavANu, veSTanavANuM. (puM. kuNDalaM pAzAkAraM veSTanamastyasya kuNDala + ini) sarpa, varue, mayUra pakSI, raMgaberaMgI bhRga, DuDasavAnuM, goNAra. kuNDalinI strI. (kuNDalin + GIp) paDavAnna, bhasejI, gaLo nAmanI vanaspati, taMtrazAstra prasiddha Sacakra madhyavartI hevIno leha - dhyAyet kuNDalinIM sUkSmAM mUlAdhAranivAsinIm / tAmiSTadevatArUpAM sArdhatrivalayAnvitAm / / - tantrasAraH / kuNDalI strI. ( kuNDala + GIp ) kheDa bhatanuM paDavAnna, bhalejI, gaNo, aMyna vRkSa-yanAra - kuNDalItAmrapuSpazca samantakaH svalpakezarI - bhAvapra0, vaya vRkSa, sarpi vRkSa. kuNDazAyin puM. (kuNDe zete ) dhRtarASTra rAbhano te nAmano eka putra. kuNDAzin puM. te nAmano dhRtarASTrano kheDa putra. (tri. kuNDaM yonikuNDaM tadupalakSIkRtya aznAti jIvanayAtrAM yApayati kuNDa+az + Nini) hueu khane gosa jAtinAM varNasaMkara puruSanuM anna khAnAra-bhaDavo, - raGgopajIvI kaivartaH kuNDAzI garadastathA viSNupu0 2 / 6 / 20 / kuNDika puM. te nAmano aruvaMzI kheDa rAbha kuNDikA strI. (kuDi + Nvul) bhaMDa, saMnyAsI vagerenuM jaLapAtra, mATInuM ke lAkaDAnuM kUMDuM, kUMDI, adhyAtma jhuMDiDA -avyaktaikAkSaraM pUrNA sUryAkSyadhyAtmakuNDikAmuktopaniSadi / Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 kuNDin tri. (kuDi+ Nini kuNDa astyarthe ini vA ) hueuvANuM, ubhaMDasavANuM. (puM. kuNDa + ini) ziva, mahAdeva. kuNDina puM. (kuDi inac) guruvaMzamAM pehA thayela kheDa rAbha, te nAmano kheDa RSi (na.) vidharbha dezanI te nAmanI rA4dhAnI -kuNDine puNDarIkAkSa ! bhojaputrasya zAsanAt-harivaMze / nagarAbhanA sasarAnuM mukhya zahera -kuNDinapura / kuNDinI strI. ( kuNDin + GIp ) kheDa bhatanuM ratnapAtra. kuNDI strI. (kuNDa + saMjJAyAM GIp ) maMDalu, thANI. kuNDIra puM. ( kuNDyate dahyate saMsArAnalasaMtApena kuDi + Iran) bhAeAsa, manuSya, puruSa. (tri. kuNDyate rakSyate durbalo yena kuDi + Iran) jaNavAna, bherAvara, samartha. zabdaratnamahodadhiH / kuNDUNAcI strI. DuTilatA, varDagati. kuNDoda puM. te nAmanI kheDa bhatano nAga kuNDodara tri. ( kuNDa iva udaramasya) huMDA devA jarAja peTavA. kuNDodhanI strI. (kuNDa iva UdhAMsi yasyAH kuNDa + UdhasGIp) DuMDA ThevaDA AvAjI gAya bhaiMsa koSNena kuNDonI medhyenAvabhRthAdapi raghu0 1884 / kut (sautradhAtu0 para0 sa0 seT - kotati) pAtharavu, DhAMDa. kutanu puM. ( kutsitA tanurasya) Dubera (tri.) jarAja zarIravANu, Du35, jeDIja 35vA. (strI. kutsitA tanuH) rAja heDa, jarAja DAyA. kutantrI strI. ( kutsitA tantrI) jarAja vINA, kSudra cheuiMDi kutapa puM. (kutsitaM pApaM tapati, kuM bhUmiM tapati kuta + kapan tap+ac vA) sUrya, agni, atithi, gAya, jagaha, janahI so, dvibhati- (brAhmaNa, kSatriya, vaizya ) lAze, hIrIno hIro. (puM. na.) nepANI amajo, darbha, divasanA paMdara muhUttamAMnuM AThamuM muhUrta - ahno muhUrta vikhyAtA daza paJca ca sarvadA / tatrASTamo muhUrtI yaH sa kAlaH kutapaH smRtaH - smRtiH, eka jAtanuM vAgha, bakarAnA vALano kAmaLo. kRtapasaptaka na. ( kutapasya saptakam) pretanA zrAddhamAM avazya je sAta padArtha joIe che teno samUha [kuNDin-kutUhala bhebhaDe-khaparAhnANa, zRgapAtra, aparNA vastra, raupya dhAtu, DuzatRza, aNAtala, vAcharaDA sahita gAya. kutapASTaka na. ( kutapAnAmaSTakam) saha pAribhASi kutapa, jevAM ke uparanAM sAta tathA dauhitra. kutarka puM. (kutsitaH tarkaH) DUTata(tma; hetvAbhAsa3pa dharmaviruddha siddhAMta, svataMtra ciMtana kutarkeSvabhyAsaH satataparapaizunyamananam - gaGgA0 31 / kutazcana avya0 (kuta+zcana) yAMthI, DoDa heDAaithI. kutazcit avya0 ( kutas + cit) uparano zabda dukha. kutas avya0 (kasmAt kim + tasil kimaH ku) yAMthI, zA bhATe, zI rIte, zA prakAre - IdRg vinodaH kutaHza0 2 / 5, kuta idamucyate - za0 5, zAthI paramAtmani govinde mitrAmitrakathAM kutaH ? - viSNupu0 1 / 19 / 37 adhi, khochI -na tvatsamo'styabhyadhikaH kuto'nyaH - bhaga0 11 / 43 / kutastya tri. ( kutaH + syap) yAMthI thanAra, zI rIte - thanAra. kutIrtha tri. ( kutsitaH tIrthaH) jarAja zikSar3a, jarAja tIrtha. kutuka na. ( kut+ukaG) tuha, hutUhala, utsuktA - kelikalAkutukena ca kAcidamuM yamunAjalakUle / maJjulavaJjulakuJjagataM vicakarSa kareNa dukUlaM / / - gIta0 1. / kutupa puM. (kut+Dupac) dhI-tesa vagere rAjavAnuM nAnuM arbhapAtra, nAnI hu~yo, nAnI DuMDalI (puM. na.) hivasanA paMdara bhAgamAMno AThamo bhAga. juo tapa zabda. kutumburu na. jarAja khevu tinhuDI isa, aura oyalu. kutU strI. (kutsite tanyate tan + DU) dhI-tesa vagerenuM nAnuM cAmaDAnuM pAtra nAno kuMpo ke kuMpI, nAnI kuMDalI. kutUNaka puM. ( ku ISat tRNayati saGkocaryAta cakSuH yaH ku+tuNa + Nvul) bAlyAvasthAmA jAjaDIne thato te nAmano eka netraroga. kutUhala na. ( kutUM carmamayasnehapAtramiva hRdayaM hati sotsukaM karoti hal + ac) hutUhala, utkaMThA, hoza - priyAviyogAd vidhuro'pi nirbharaM kutUhalAkrAntamanA manA bhUta - naiSadhe 1 / 119, jaituGa, nAyaGa- nAyiAno kheDa bhAva, nAyiAno kheDa asaM2 - ramyavastu samAloke lolatA syAt kutUhalam -sA0 da0 3 / 119, 42chA, bhijJAsA - ujjhitazabdena janitaM naH kutUhalamza za0 16 - yadi vilAsakalAsu kutUhalam ; gIta0 1: - Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kutUhalavat-- kudeza] kutUhalenaiva manuSyazoNitam - raghu0 3 / 54; (tri. kutUhala+ac) AzcaryA24, ayaMjAnuM, vAze, uttama, zreSTha. kutUhalavat tri. ( kutUhala + matup ) DutUhalavANuM. kutUhalita tri. ( kutUhala + itac ) DutUhala bhene yuM hoya te. zabdaratnamahodadhiH / kutUhalin tri. ( kutUhala + in) dutUhalavANuM. kutRNa na. ( kau jale tRNam) roDa bhatanuM 4e jarAja ghAsa. kutonimitta tri. ( kutaH kiM nimittaM yasya kim+ prathamArthe tasil yA nimittanuM, zA nimittanuM, zA bhATe. kutonimittaH zokaste - rAmA0 , kutra avya0 (kim + saptamyAH tral kimaH ku) 5yAM, kutra me zizuH - paJca0 1; pravRttiH kutra kartavyA - hito0 1. ye heDAe -hA sItA kena nItA mama hRdayagatA kena vA kutra dRSTA mahAnATakam - tejasA saha jAtAnAM vayaH kutropayujyate paJca0 1 / 328 / kutracit avya0 ( kutra + cit) yAMDa, DoI heDa asurebhyo bhayaM nAsti yuSmAkaM kutracit kvacit - mahA0 3 | 142 / 53, ardha samaye, ardha aNe. kutracana avya. ( kutra + cana) uparano artha dukha.. kutratya tri. ( kutra - tyap) yAM thanAra, jhyAM rahenAra, DyA vAsa karanAra, kyAMno nivAsI. kutsa puM. (kutsayate saMsAram kuts + ac) te nAmano eka RSi. kuts (curA0 A0 sa0 seT + kutsayate) ninhA 42vI, ghiuDAvu, ghoSa bhUvo, gANa hevI.. kutsakuzikikA strI. (kutsAnAM kuzikAnAM ca maithunam ) kutsa ane kuzikavaMzanA strI-puruSanuM maithuna. kutsana na. (kuts+bhAve lyuT ) ninhA 42vI, -nAstikyaM vedanindAM ca devatAnAM ca kutsanam manu0 4 / 163, tiraskAra vo kutsyate nindyate'nena ninhA sAdhana dharma (tri.) niMdhA, sAdhanadharbhavANuM devatAnAM ca kutsanam - manu0 4 / 163 kutsalA strI. (kuts karmaNi vArca kala, kutsaM nindAM lAti lA+ka) nIlIvRkSa gajIno choDavo. kutsA strI. ( kuts + a +TAp) ninhA, tirassAra, ghiukAra. kutsAvAdin tri. (kutsAM vadati vad + Nini) niMdhA aranAra, dhAra 2nAra, tiraskAra haranAra, gAja nAra. 615 kutsita tri. ( kutsa + karmaNi kta) niMhA urAyesa, ghiukAresuM, nIya, jarAja, adharma, duzcaritra (na.0) niMdA kuSTha nAmanI vanaspati. kuth (bhvA0 para0 a0 seT - kunthati) slezamAM khAvI paDavuM, duHkhamAM AvI paDavuM, duHkhano anubhava karavo. sa0- bhAra. (divA0 para0 a0 seT-kurthyAta) jarAja gaMdha AvavI, durgaMdhanuM AvavuM, durgandhavALA thavuM. (kryA para0 seTa - kuthnAti ) duHkhamAM khAvadu, duHkha bhogavavu. kutha puM. (kuth+ka) thA - kuthAstaraNatalpeSu kiM syAt sukhataraM tataH- rAmA0 2 / 30 | 14 ghoNo hala, DITa, kIDo, hAthI upara bAMdhavAnI jhUla, prAtaHkALamAM snAna karanAra brAhmaNa. (7.) hAthI upara nAkhavAnI chIMTanI jUna -kuthA kanyA samAkhyAtA kuthaH syAt karikambalam / kuthaH kuzaH kuthaH kITaH prAtaHsnAyI dvijaH kuthaH / / - zabdArthacintAmaNiH / kuthA strI. ( kuth + ka+TAp) hAthI upara nAjavAnI De bAMdhavAnI chIMTanI jhUla. kuthuma puM. 'sAmaveda'nI te nAmanI kheDa zAkhA. kuthumin puM. (kumaM vetti ini) dudhubha zAjAne bhAnAra dvi4. kuthodarI strI. (kuthaM hiMsAtmakamudaraM yasyAH sA) bhaenI pautrI, nihu~lanI putrI - zRNu viSNuyazaH putra ! kumbhakarNAtmajAtmajA / kuthodarIti vikhyAtA gaganArdhasamutthitA / / - kalkipu0 16. a0 / kud (curA0 seT ubha0 saka0 - kodayati, kodayate) hu josa, mithyA josa. kudAla puM. (kuM bhUmiM dalati dal bhedane aN) DohANI, kudina na. ( ko: pRthivyAH bhramaNena dinam ) sAvanaddina, sUryanA udayathI mAMDI bIjA divasanA sUryanA udaya thatAM sudhIno kALa. (na. kutsitaM dinam ) jyotiSazAstramAM niSedha karelo divasa, kharAba divasa. kudRSTi strI. ( kutsitA dRSTiH) jarAja dRSTi, mithyAdRSTi, satyathI viparIta tArkika kalpanA, pAkhaMDI jJAna, azakta dRSTi. (tri. kutsitA dRSTiryasya) jarAja najaravALuM, mithyA kalpanAvALuM, dharmaviruddha siddhAMta. kudeza puM. ( kutsitaH deza:) jarAja deza, jarAja 4gyA, je dezamAM jIvana jarUrI cIjo na maLatI hoya te, je deza atyAcArathI pIDita hoya. Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 616 shbdrtnmhoddhiH| [kudeha-kuntalaH kudeha puM. (kutsito deho yasya) durjara, 56 | kunalin puM. (ISannalo'sya ini) bhathiyAnu, 3, (puM. kutsito dehaH) 52. 17, 20. zarIra, vRkSa. 35. (tri.) la heDavANu, rAma. yAvAj. | kunaha puM. te nAmano me 12. kuddala puM. (kuM pRthvI dalati) oho kunAtha puM. (kutsito nAthaH) 52, 5, 52 kuddAra puM. (kuM pRthvI dArayati dR vidAraNe aN) | pAsa. (puM. koH nAthaH) pRthvIna ghal, 20%t. toral, vi2-yanA2 vRkSa, vRkSa. sAmAnya. kunAbhi puM. (ISat nAbhiriva AvarttavattvAt) alNiyo, kuddAla puM. (kuM bhUmi dalati dal+aN) ho , - ___ vAyu, navaniyimanI meM AR. kuddAleheSukaizcaiva samudraM yatnamAsthitAH - mahA0 kunAman tri. (kutsitaM prAtarasmaraNIyaM nAma yasya) 3 / 107/23 / yanA2 vRkSa -kuddAlakaH / / ati kRpaNa-prAtaHkAle nahi smaraNa karavA yogya jenuM kudmala na. (kudmala pRSo0) bhusa, jAsa4 652 mAvA. nAma hoya te. puSpanI .. kunAzaka puM. (ISat nAzayati sparzanAt naz+Nic+ kudya na. (kud+kyap) mAta. ___Nvul) vanaspati-ghamAso, duzalamA-sA namAnI kudra (curA0 ubha0 sa0 seTa-kudrayati) TUTu pola, | vanaspati. -yAsopavAso du:sparzo dhanvayAsaH asatya bhAkhavuM. kunAzakaH / / bhAvapra0 kudraGka puM. (kutsitaM rata cihna yasya) 32vizeSa, mAMya kaniSaJja puM. 6zamA bhanunI ta nAmano me putra. upara bAMdhela maMDapa, mALa upara bAMdheluM rahevAnuM ghara - kunIti srI. (kutsitAH nItiH) sAnAti, anyAya, kudraGga / hurAya25. (tri. kutsitA nItiryasya) anyAyI, kudrava puM. (kuM bhUmiM dravati drAvayati -antarbhUtaNyarthe ac) anItivALuM durAcArI.. __ . tanu dhAnya, 628, 62.. kuJca (bhvA0 para0 sa0 seTa-kuJcati) 4.5 52, 6iI kudri puM. tanAmano me. Si. 42j, manA2 42vI. kudhAnya na. (kutsitaM dhAnyam) 52vA dhAnya, DadhAnya. | kunta puM. (kuM bhUmiM unatti, und+ta) (bho , 527.. kudhra puM. (kuM pRthvI dhArayati dhR+ka) parvata, 5DA. - kuntadantA kathaM kuryAt rAkSasIva hi sA kunaka puM. 2yado. kunakha puM. (kutsito nakho'tra) me tano naparo zivam-kathAsaritsAgare, -kuntA kuntadhAriNaH puruSAH pravizanti-kAvya0 2, - virahinikRntamukhAkRti-abhighAtAt praduSTo yo nakho rUkSo'sitaH kharaH / bhavet tu kunakhaM vidyAt kulInamiti saMjJitam / / ketakidanturitAze -gIta0 1, (puM.) meM tana - suzrute / (tri. kutsito nakho yasya) 25 dhAnya, me. prA2no nAno 8132, Atl. najavANu. (puM. kutsito nakhaH) rAma nama. kuntayaH puM. ('kunti'nuM bahu. va.) meM zinu nAma tathA kunakhin tri. (kunakha+ini) ne namanI rogathayo DIya te zinA nivAsI.mo. ta, jarAlA najavANu-kunakhI zyAvadantazca dvAdazarAtraM vrataM kuntalaH puM. (kuntaM lAti gRhNAti, lA+ka vA kuntalAkAraM caritvA taddanta- nakhAvuddhareyAtAm-zuddhitattvam / / kezAgrAkAraM lAti lA+ka) BA, bhAthAnA vANa -kApi kunaTa puM. (kutsitaM naTati naT + ac) zyonA vRkSa, kuntalasaMvyAnasaMyamavyapadezataH / bAhumUlaM stano (kutsito naTa:) 525 na.2, 52 / . pAtra. nAbhipaGkajaM darzayet sphuTam / / -sA0 da0 3 / 124,45, kunaTI strI. (kutsitaM naTati naTa+ac+GIp) 52rAna pANI pIvAnuM nAnuM vAsaNa, camasa, jenA hAthamAM bhAlo naTI, thoDuM jANanArI naTI, kothamIra, dhANA, maNasIla Doyate, te nImanI meM deza-dAkSiNAtyajanapadavizeSaH, -manaH zilA manojJA ca naipAlI kunaTI zilA / - yathA-AkarSaH kuntalazcaiva mAlavAzcAndhrakAstathA / vaidyakaratnamAlA / drAviDAH siMhalAzcaiva rAjA kAzmIrakastathA / / -mahA0 kunadikA strI. (kutsitA nadikA) nAnI-chI72 nahI, 2 / 34 / 11 , dhruvanI meha -varNaiH SoDazabhiH kAryaH ALL AudijI. nahI -supUrA syAt kunadikA - kuntalo laghuzekhare / zRGgAre ca rase proktamAnandapaJca0 1425 phaladAyakaH / / - saGgItadAmodaraH , pUMchar3eM. Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kuntalavarddhana-kupathya] kuntalavarddhana puM. (kuntalAn varddhayati vRdh+ Nic + lyuT) bhAMgaro vanaspati. zabdaratnamahodadhiH / kuntalahasta puM. (kuntalasya hastaH) DezapAza, dezano 4ththo kuntalikA strI. (kuntalAkAro vidyate'syAH Than ata ittvam) chaDIM-dhI vagere DADhavAnuM sAdhana-charI, ANInuM auSadha - svAdutiktA kuntalikA / kuntalozIra na. ( kuntala ivozIram ) sugaMdhIvANI jasa. kuntApa puM. vaihiyAnA pAhano kheDa prahAra kunti puM. ba. (kam + jhica) te nAmano kheDa heza. (puM.) vidarbha dezamAM pedA thayela kratha nAmanA rAjAno te nAmano eka putra. kuntibhoja puM. ( kunti saMjJako bhojaH bhojadezAdhipaH ) pRthAnI pitA, te nAmano lo4hezano rAbha -pRthAM duhitaraM vavre kuntistu kurunandana / zUraH pUjyAya vRddhAya kuntibhojAya tAM dadau / tasmAt kuntIti vikhyAtA kuntibhojAtmajA pRthA / / - harivaMze 34 / 23-24 / kuntisutA strI. ( kunteH sutA) vasuddevanI jahena, bhene kuMtibhoja rAjAne tenA pitAe dattaka tarIke ApI. batI te DuMtI, pAMDunI patnI, pAMDavonI bhAtA kuntI strI. ( kunti + GIp ) uparano artha kho.. kuntItanaya puM. ( kuntyAstanayaH) dharma, vAyu khane IMdrathI kuMtInA peTe pedA thayela dharma (yudhiSThira); bhIma ane arjuna, sUrya thakI kuntInA peTe utpanna thayela putra SC - mahA0 1 / 111 / kuntIsutaH / kunth (kryAdi0 para0 sa0 a0 seT kudhnAti) veza pAbhavo, saMramAM paDavu, duHkha logavavu, bheTavu, vajagavu. kunthu puM. (kunth+un) sattaramA haina tIrtharanuM nAma, te nAmanA eka bauddha, te nAmanA jaina matamAM nirdiSTa eka cakravartI rAjA, je chevaTe satta2mA jaina tIrthaMka2 thayA - zrI kunthunAtho bhagavAn sanAtho'tizayarddhibhiH / surAsuranRnAthAnAmekanAtho'stu naH zriye / / sklaarht-19| kunda puM. (kunda iva zvetatvAt, kuM pRthivIM kazyapAya dadAti dA+ka vA) viSazu (kuM bhUmiM unatti udn + aN) te nAmano roDa sugaMdhI padArtha, jinhara kumudaH kundaraH kundaH parjanyaH pavano'nilaH -mahA0 13. 149 1100, te nAmanI Duberano bhaMDAra, aravIranuM vRkSa, DarezanuM kArDa, lUmiyaMtra - zaraDI, bhogarAnuM Ara te nAmano bheDa parvata (na. ku+dan+mum ca) bhogarAnuM sa kundAvadAttacalacAmaracAruzobham-bhaktAmara 0 617 -kundAvadAtAH kalahaM sa mAlA:- bhaTTiH 2 / 18, prAtaHkundaprasavazithilaM jIvitaM dhArayethAH - megha0 113 // kundaka puM. (kunda + kan) bhogarAnuM Au, kunda zabda - dukhI. kundama puM. ( kundena mIyate mA+ka) jilA kundamAlA strI. (kundapuSpANAM mAlA) bhogarAnA DUlanI hAra. kundamI strI. ( kundama + jAtitvAt striyAM GIS) jisADI. kundara puM. (kuM bhUmiM dArayati dR + ac pRSo0) viSNu, eka jAtanuM zAka. kundinI strI. (kundAnAM padmAnAM samUhaH khalA0 ini) bhajano samUha, padminI. kundu puM. (kuM bhUmiM dRNAti dR+Du) 762. (strI.) te nAmanuM eka sugaMdhI dravya, kindaru. kundura puM. (kuM bhUmiM dArayati dR vidAre uran pRSo0) muMharu, te nAmanuM kheGa sugaMdhI dravya -kunduru (puM. strI.) - kundurustu mukundaH syAt sugandhaH kunda ityapi vaidyakacakrapANisaMgrahe, -karpUraM kunduru-nizAlavaGga-dhyAma-candanam / kup (cu0 idit ubha0 sa0 seT-kumpayati-te) DhAMDa, chAna ukhu (vA. para0 sa0 seT-kumpati ) DoghaDavo, DopAyamAna thadhuM -kupyanti hitavAdine kA0 108, - doSAH prakupyanti - suzru0 - nimittamuddizya hi yaH prakupyati dhruvaM sa tasyApagame prasIdatipaJca0 1 / 283, utteti tha, jana bhejava, vadhavaM. (curA. u. aka. seT- kopayati + te) dvIpa, prAzaI kupatam avya0 uttama rItathI. kupatha puM. ( kutsitaH panthAH pathin +ac) drumArga, kharAba mArga, satyathI viruddhamArga, svadharmathI viruddha bhArga, nAstiGapazu, pAu- svadharmapathamakutobhayamahAya kupathapAkhaNDamasamaJjasaM nijamanISayA mandaH pravartayiSyati - bhAga0 5 | 6 | 10, te nAmano roDa asura kupathastu mahAvIryaH zrImAn rAjan ! mahAsuraH / supArzva iti vikhyAtaH kSitau jajJe mahIpatiH / / - mahA0 1 / 67 / 29 kupathya tri. (kupathasyedam) rAja mArga saMbaMdhI, humArganu. (tri. kutsitaM pathyam) zarIrane khaDitaDAraDa hoya te, zarIrane je roga kare te, apathya. Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 kupana puM. (kup+kyu) hiraNyAkSanA sainyamAMnI kheDa asura. kupaya tri. ( gup+kyap pRSo0) gupta rAjavA yogya. kupANi puM. (kutsitaH pANiH) vAMDI hAtha, hUThI hAtha. (tri. kutsitaH pANirasya) vAMDA hAthavANuM, hUMDA hAthavANuM, jarAja hAthavANuM. kupiJjala puM. ( kutsitaH piJjala iva puccho'sya) te nAmanuM eka pakSI. kupita tri. ( kup + kta) DIgha pAbhela, gusse thayela kupitakapikapolakroDatAmrastamAMsi udbhaTaH / kupitAntaka puM. ( kupito'ntakaH) DIgha pAmevAnuM mRtyu, pAse AveluM maraNa. kupinin puM. ( kupinI matsyadhAnI astyasya vrIhyA0 ini) mAchalAM paDanAra-bhAchIbhAra. kupinI strI. ( gupyate matsyo'tra ini kiJca GIp ) mAchalAM pakaDavAnI jALa, mAchalAM rAkhavAnuM pAtra. kupinda puM. (kumpayati vistArayati sUtrANi kup + kindac) sANavI, bUga vaganAra-vA.42. kupIlu puM. ( kutsitaH pIluH) te nAmanuM roDa jhADa, zabdaratnamahodadhiH / royasu. kuputra puM. ( kutsitaH putraH, koH pRthivyAH putraH ) jarAja putra - kuputro jAyeta kvacidapi kumAtA na bhavati0sumA0, maMgaNaputra, maMgala graha, naraDAsura daitya (tri. kutsitaH putro yasya) jarAja putravANuM, huputravANuM. kupuruSa puM. ( kutsitaH puruSaH) adhama puruSa, jarAja bhAeAsa, pAyabhabho. kupUya tri. ( kutsitaM pUyate pUy visaraNe ac) bhati, AcAra vagerethI nindita-adhama. kupya na. ( kup +kyap ) sonA-3pA sivAyanI haraDoI dhAtu, tAmrAhi dhAtu bhUmiralpaphalA deyA viparItasya bhArata ! / hiraNyaM kupyabhUyiSThaM mitraM kSINamatho balam / / - mahA0 15 | 6 |11 / kupyazAlA strI. ( kupyasya tatpAtrAdinirmANasya zAlA ) tAMbA vagere dhAtu banAvavAnI jagyA-sthAna. kupriya tri. ( kutsitaM prINAtIti ku + prI-ka) adhama, niMdya. - kuplava puM. ( kutsitaH plavaH) ghAsa vagerethI janAvesI trAyo, nAnI hoDI, jarAja hoDI yAdRzaM phalamApnoti kuplavaiH santaran jalam - manu0 / - [kupana-kubjakaNTaka kub (idit curA0 ubha0 sa0 seT-kumbayati, te) DhAMDavu, saMtAjI hevu, pAtharavu, pauhI rakho. kubala tri. ( kutsitaM balamasya) ninchita jaNavANu, kharAba joravALuM. kubalAzva tri. ( kubalo'zvo'sya) hujaNA-najanA ghoDAvANuM. (puM.) te nAmano kheDa rAma. kubera puM. (kumbati dhanam kuba+ eraka nalopazca kutsitaM beramasya iti vA ) uttara dizA rakSa4, yakSonI rA Dubera. -kutsAyAM kvitizabdo'yaM zarIraM beramucyate / kuberaH kuzarIratvAt nAmnA tenaiva so'GkitaH / / - kAzIkhaNDe, -kubero bhava nAmnA tvaM mama rUperSyayA suta ! / - devIdattazApoktiH, sa tu vizravo muneriDaviDAbhAryAyAM jAtaH dhanayakSottaradizAM patizca bhAga0, - tricaraNo'STadanto'yaM jAtaH / kuberaka puM. ( kubera + kan) abhbhAnuM Au, (na. kutsitaM berakam) jarAja zarIra, nindhita zarIra, hu35. kuberadatta puM. te nAmano roDa maina gRhastha. kuberadiz strI. (kuberasya dig) uttara dizA -kuberaguptAM dizamuSNarazmo gantuM pravRtte samayaM vilaGghyakumA0 3 / 25 / kuberanetra puM. pAusa nAmanI vanaspati. kuberAkSI strI. (kuberasyAkSIva piGgalaM puSpamasyAH sac samA0 GIp ) pArasA vRkSa pAusa vanaspati, kuberasenA strI. te nAmanI kheDa haina sAdhvI. kuberAcala puM. ( kuberasya acalaH) sAsa parvata. kuberAdriH / kubja puM. ( ISat ubjamArjavaM yatra ) adhADo nAmanI vanaspati, bAMDI talavAra, bhUMdhApazAno roga - hRdayaM yadi vA pRSThamunnataM kramazaH saruka / kruddho vAyuryadA kuryAt * tadA taM kubjamAdizet / / mAdhavAkaraH, kheDa bhatanuM mAchaluM. (tri.) DubaDu, bhUMdhu. (tri.) -kubjakaH / kubjaka puM. (kau ubjati ubj + Nvul) ati sugaMdhI isavAnuM kheDa vRkSa, campakAt puSpazatakAdazokaM puSyamuttamam / azokAt puSpasAhasrAt sevatIpuSpamuttamam / sevatIpuSpasAhasrAt kubjakaH puSpamuttamam / / - zabdArthacintAmaNiH DuMDI, bhyAna DarelI. talavAra. kubjakaNTaka puM. (kubjaH kaNTako'sya) dhonA jeranuM 313. Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kubjatA - kumAras] kubjatA strI. ( kubjasya bhAvaH tal-tva) hujaDApAsuM bhUMghApa. - kubjatvam / kubjA strI. te nAmanI haMsanI kheDa chAsI, dRSNanA sparzathI uttama pramadA thaI gaI hatI te, kubaDI athavA khUMdhI strI. kubjAsraka na. bhArata prasiddha te nAmanuM kheDa tIrtha. kubjikA strI. ( kubjA + kan+TAp) ATha varSanI nyA devInI eka mUrtino bheda. kuba na. ( kubi AcchAdAne ran) agniDuMDa, jhuMDa, DuMDala, naMgala, araeya, sUtra, tantu, zarakhA, gArDa. brahma puM. (kutsito brahmA+Tac) kharAba brAhmaNa, zUdrane ghera cAkarI karanAra vipra. - kubahman / kubh (bhvA para0 sa0 seT - kobhati ) lInaM Davu, pasAja. kubha na. ( kubh +ka) pAegI 45. (tri.) (kutsitA bhA yasya) jarAja aMtivANuM. kubhanyu tri. (kubh karmaNi ghaJarthe ka kubhamudakamicchati kyac anaG chandasi u ) pAegI chAMTanAra. kubhA strI. (ko: bhA) pRthvInI chAyA (strI. kutsitA bhA) jarAja te, jarAja aMti zabdaratnamahodadhiH / kubhRt puM. (kuM pRthivIM bibharti bhR + kvip) parvata, pahAr3a, sAtanI saMkhyA. kumAra na. a. ( adantaH curA0 ubhaya0 a0 seTkumArayati - te) rabhavu, DIDA 42vI.. kumAra puM. (kumArayati krIDati, kutsito bhAro yasmAt, kau pRthivyAM mArayati duSTAn vA) artiDeya-artisvAmI, - kIrtitAbhyupapattezca kArtikeya iti smRtaH -mahA 1 / 66 / 24, nATa4nI bhASAbhAM yuvarA4 - tataH priyopAttarase'dharauSThe, nivezya dadhmau jalajaM kumAraH- raghu07 / 63, popaTa pakSI, ghoDesavAra, varuNa vRkSa, pAMca varSano bALaka, sindhunada, bAramA jaina tIrthaMkarano upAsaka eka yakSa, zAkadvIpa rAjAno eka putra, koI eka maMtra, Dara ardha rAhumAra kanyAnAM saMpradAnAcca kumArANAM ca rakSaNam - manu0 7 175, jANaDIne pIDA DaranArI kheDa aDa -skandaH sRSTo bhagavatA devena tripurAriNA / bibharti cAparAM saMjJAM kumAraH iti sa grahaH) / / - suzrute 37 a0, svarodhyamAM hesa jAsAhi yakramAM raDela kheDa 212. (na. kumArayati nandati yasmin sati)) zuddha sonuM. (tri. (kumArayati) suMdara, vAraM. 619 kumAraka puM. ( kumAra + saMjJAyA kan) (puM) kumAra zabda dukhI. te taM dRSTvA mahAtmAnamupagamya kumArakAH / mahA0 1 / 133 / 7 kumAra kalyANa na. vaidyazAstra prasiddha auSadha 35 kheDa prakAranuM dhRta. kumAraghAtin tri. (kumAraM + hanti han + Nini) jasaune mAranAra, zizumArakagRha, kuMvArAno ghAta karanAra. kumArajIva puM. ( kumAraM jIvayati jIv + Nic + aN) jIvaputra nAmanuM vRkSa. kumAradeSNa puM. (kumAraNAM dAtA dA+iSNac) subhArone ApanAra. kumAradhArA strI. bhArataprasiddha te nAmanuM kheDa tIrtha. kumArapAla puM. (kumAraiH pAlyate) zAlivAhana rAma, gubhrAta dezano te nAmano kheDa haina rAma (tri. kumAraM pAlayati) DubhAranaM rakSaeA 42nAra kumArapAlakaH / kumArapAlana puM. ( kumAreNa pAlyate pAl + lyuT) zAlivAhana rAbha. (na. kumArasya pAlanam ) dubhAranaM rakSaNa karavuM te. kumArabhRtyA strI. ( kumArasya garbhasya nirvighnaprasAvArthaM garbhacikitsAkuzalaiH vaidyaiH bhRtyA pAlanam ) bhAra rakSaNano upAya, suyANIpaNuM, garbhiNInI paricaya - kumArabhRtyA - kuzalairanuSThite, bhiSagbharAptairatha garbhamarmaNi raghu0 3 / 12 / kumArayati (nA. dhA. para0) (jANaDanI prema) jesavu rabhavuM, DIDA aravI.. kumArayu puM. (kumAraM kaumAraM yAti yA + ku ) yuvarA4. kumAralalita na. ( kumArasya lalitam ) suM62 yeSTa. (tri. kumArasya lalitam yasya) suMdara yeSTAvA. kumAralalitA strI. te nAmano saptAkSara pahavANI kheDa chaMcha. kumAravAhana na. (kumArasya vAhanam ) artisvAbhInuM vAhana bhora. kumAravAhin puM. (kumAraM skandaM vahati vah + Nini) upa2no zabda juo. kumArasaMbhava naM. (kumArasya kArtikeyasya sambhavamadhikRtya kRto granthaH aN) mahAavi asihAse rathesuM te nAmanuM mahAkAvya. kumAras strI. (kumAraM skandaM sUte sU+kvip) gaMgAnahI, pArvatI. (puM.) agni, yitrAnuM ThAu kumArastvaM piGgezaH plavaGgo bhUritejasaH / - sahadevadigvijaye 31 / 43 / Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 shbdrtnmhoddhiH| [kumArahArita-kumudA kumArahArita puM. yadurveda saMprahAya pravatta te. namana | kumAlaka puM. (kumAla+Nvul) bhAlaca. zinI meM.bhAga, eka RSi. sauvIra zi. kumArin tri. (kumAro vidyate'sya ini) subhAravAj. | kumud na. (ko modate mud+kvip) pIyaj, rAtuM umaNa, yaMdra kumArikA strI. (kumArI svArthe kaH saMjJAyAM kan vA, / vi.t2. umaNa -babhrAja utkacakumudgaNavAnapIbyaH TAp) hu~vArI nyA - saMprApte dvAdaze varSe kumArItyA- bhAga0 3 / 23 / 38 / (tri. kutsitA mudasya) 1596, bhidhIyate-smRtau0, navamAsa, kuMvAra nAmanI. vanaspati. dUsa., 000, sa.pra.sa.na. (srI. kutsitA mud) niMgha -khalvedraveNaiva kumArikAyAH - rasendrasArasaMgrahe, moTI. sAnaMha. mevayAnI vo bhAratanA na bhanI / - | kumuda na. (kau modate mud+ka) poya, yadravi . maNa, varNavyavasthitirihaiva kumArikAkhye, zeSesa cAntyajajanA ghANu bhaNa-sacandrakumudaM ramyam-rAmA0 5 / 551, - nivasanti sarve / / - siddhAntaziromaNI gaulAdhyAyaH, zvetaM kuvalayaM ramyaM kumudaM kairavaM tathA - bhAvapra0, - kumArI zabdanA arthamAM. nocchavasiti tapanakiraNaizcandrasyevAMzubhiH kumudam - kumArila puM. te. nAmano meM. bhImAMsa.5. vikrama0 3 / 16, 2|tu umaNa - kumudavanamapazri kumArI strI. (kumAra+prathamavayovacanatvAt striyAM GISa) zrImadambhojakhaNDam / / zizu0 35, sAmAnya ubha, (puM. nahi 5278. unyA -trINi varSANyudIkSeta kumAyUtumatI kuM bhUmi modayati mud+antarbhUtaNyarthe ka ko modate vA satI-manu0 9 / 10, -vyAvarvatAnyopayamAt kumArI mud+ka) viSNu - zubhAGgaH zAntidaH sraSTA kumudaH raghu0 6 / 61, bhAra varSanI anyA, (saMprApte dvAdaze varSe kuvalezayaH-mahA0 13 / 149,76, pUra,zamaladvIpamai kumArItyabhidhIyate / ) pArvatI, navamasi51, te nAmAnI bhAveto me parvata -kumudazconnatazcaiva tRtIyazcabalAhakaH nahI -iyaM hi zAkadvIpAntargatasaptanadInAmekA-sukumArI -vi. pu. 2 / 4 / 26, kSiA hizAno hAthI, viSNuno kumArI ca nalinI dhenukA ca yA - viSNupu0, kuMvAra me pariSada, me tano vAnara nAmnA saMkocalo nAma vanaspati, aparAjitA nAmanI vanaspati, jaMbUdvIpano nAnAdvijayuto giriH / tatra rAjyaM prazAstyeSa kumudo nAma vAnaraH / / rAmA0 6 / 1 / 28, 25vatanI pAsenI.. te nAmano eka bhAga, vAjhaNI kAkaDIno velo, sahA 5vata -mandaro merumandaraH supArzvaH kumuda iti -bhAga0 nAmanI vanaspati, sItA, bhoTA mesI, bhogI, 5 / 16 / 12, 1.5 tano sapa -kumudaH kumudAkSazca tarIpuSpa, zyAmA pakSI, vidyA, jI yadI, vittirirhasti-kastathA -mahA0 1 / 35 / 15; te namana bhImasenanI patnI. -bhImasenaH khalu kaikeyImupayeme me. haitya, 342, gugala. kumArI nAma, tasyAmasya jajJe (putraH) pratizravA nAma kumudakhaNDa na. (kumudAnAM samUhaH khaNDac) pIyaguri mahA0 1195 / 43 / puSpano samUha, rAtri vikAzI kamaLono samudAya, kumArIkrIDanaka na. (kumArIbhiH krIDyate'nena krIDa+ poyaNAno amuka bhAga. karaNe lyuT) humArImAna 2bhavAna, sAdhana.. kumudagandhyA strI. (kumudasyeva gandhamarhati SyaGa) poy| kumArIputra puM. (kumAryAH putraH) nyAma pahA thayesa. va gaMdhavAdI strI.. putra, dupArIno choro. kumudanI strI. te namAnI se vanaspati, thoranI meM ta.. kumArIputraka tri. (kumArIputraH tataH prakAravacane sthUlAdi0 kumudanAtha puM. (kumudasya nAthaH) yaMdrapUra -kumudapatiH, kan) kuMvArI chau:28 . ____ kumudabandhuH, kumudabAndhavaH / / kumArIzvazura puM. (vivAhAt pUrvaM dharSitakanyAyAH bhartuH / kumudavatI strI. (kumudAni santyasyAM matup+GIp) pitari) vivAnI paDe. sumArIno dAyi5 sasa. poyanA vasA, tri. vi.310. bhajano . kumArIzvazuraka tri. (tataH prakAre sthUlAdi0 kan) kumudA strI. (kutsitaM modate mud+ka+TAp) ibhArI kuMvArI kanyAnA sAsarA jevo. vanaspati-sI.- kumudA ca sadA bhadrA kaTphalA kumAl (curA. ubha0 sa0 seTa-kumAlayati, kumAlayate) kRSNavRntikA-vaidyakaratnamAlA, unnel vRkSa-same2vI, 2ma, DI.31 52vI.. chAya.38. Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kumudAkara-kumbhakAra shbdrtnmhoddhiH| 621 kumudAkara puM. (kumudAnAmAkaraH)4 sthaNe puS47. poya | kumodaka puM. (kuM modayati mud+Nic+Nvula) vi. Doya.che te sthAna -kumudvatInAM kumudAka rairiva-zizu0 / / kumpa tri. (kumpati kumpayati, vA kupi veSTane ac+mum) kumudAkSa puM. (kumuda+akSI+Sac) nAvizeSa, te namana dist sunauj, hU~. eka viSNuno pAriSada. kumbA strI. (kubi bhAve+a) gha0. ma4pUta sevA kumudAdi puMlinIya vyaa426|| prasiddha meM. 6 43. tasminudIcInakumbAM zamyAM nidadhAti- taittirIya0 e sa ca SThacpratyayanimittaH / kumuda, zarkarA, (kumbayati AcchAdayati ac) %030 Aust, apavitra, nyagrodhaH, ikkaTa, saGkaTa, kaGkaTa, gartta, bIja, parivApa. manuSya vagerenuM AvavuM aTakAvavA mATe yajJanA pharatI niryAsa, zakaTa, kaca, madhu, zirISa, azva, azvattha, 28. bhabhUta vA varga3 -kumbAvatI samaviDambA valvaja, yavAsa, kUpa, vikaGkaTa, dazagrAma / galena- zaGkarAcAryakRta-ambASTake / / SThakapratyayanimitte zabdagaNabhede sa ca gaNaH-kumuda, | kumbA strI. (kubi+yat+TAp) te. nAmanI vano gomaya, rathakAra, dazagrAma azvattha, zAlmali, zirISa, mA. munisthala, kuNDala, kuTa, madhukarNa, ghAsa, kunda, kumbha puM. (kuM bhUmiM kutsitaM vA umbhati umbha+pUraNe+ zucikarNa / ac) ghI- iyaM sustanI mastakanyastakumbhA-jagannAthaH, kumudAbhikhya na. (kumudasyevAbhikhyA zobhA yasya eka jAtano hRdayano roga, hAthInA mastaka upara zvetatvAt) 35, 204d. 28 mAMsanA piM - - bhattebhakumbhadalane bhuvi kumudAvAsa puM. (kumudAnAmAvAsaH) le sthAna pAya santi zUrAH -bhartR0 159, -taiH kiM mttkriindrpuSkaLa hoya che te sthAna, kumudabAyaH deza. kumbhakuhare nAropaNIyAH karAH-prasannarAghavaH, huma. ena. kumudika tri. (kumudA+STac) yA poya ghai Doya cho42. -suto'tha kumbhakarNasya kumbhaH paramakopanaHcha tanI sabhIpano deza. vagaire. rAmA0 5 / 79 / 15, vezyAno pati, prayAmanA kumudika srI. (ko modate mud+harSe kartari Nvul TAp aMgarUpa zvAsarodhaka eka ceSTA, eka jAtanuM parimANa, ata itvam) Aya . vIza dronu me // 5. -droNadvayaparimANaH / 2 kumudinI strI. (kumudAni santyatra deze puSpaka0 ini+GIp) 2rAzibhAMnI mAgiyArI zazi, kumbha-lagne jyAM poyaNAM ghaNAM thatAM hoya tevuM nAnuM sarovara, samudbhUtazcalavitto'tisauhRdaH / koSThIpradIpaH / pIyana. samUDa -yathendAvAnandaM vrajati samupoDhe (na. kuM bhUmi umbhati gandhena pUrayate umbha+ac) kumudinI-uttara0 5 / 26, poyanoso -kumudinI / -guNa, nasota2 namanI. vanaspati. kumudinInAtha puM. (kumudinInAM nAthaH) yaMdra, upUra - kumbhaka puM. (kumbha iva kAyati kai+ka) uuuyAmanu, aMga, jamaNA hAthe nAka dabAvIne zvAsane rokavArUpa kumudinIpatiH, kumudezaH, kumudezvaraH / yA -kambhako nizcalazvAsaH-yA0 sma0; -kambhena kumudI strI. (kumuda+GIS) yasa.. dhArayennityaM prANAyAma vidurbudhAH / yAjJa0, - tatsiddhaye kumudvat tri. (kumuda+Da matup) pIyasiaano pradeza vidhAnajJAzcitrAn kurvanti kambhakAn, vicitravagaire -haMsazreNISu tArAsu kumudvatsu ca vAriSu kumbhakAbhyAsAd vicitrAM siddhimApnuyAt- haThayogaraghu0 4 / 19 po.yasiauj. pradIpikA 2 / 43 / kumudvatI strI. (striyAM GIp) poyauri. aal -prabhAta kumbhakarNa puM. (kumbha iva karNAvasyAH) 2rAnI ta vAtAhatikampitAkRtiH / kumudvatIreNupizaGgavigrahaH nAmano bhAI ke je vizravAthI kaikeyInA peTe utpanna bhaTTiH 2 / 6, antarhite zazini saiva kumudatI meva thayo hato, jenA kaNa kuMbha jevA hatA. za0 4 / 2, sumuha nAna. na. - taM svasA nAgarAjasya kumbhakAgalA trI. (kumbhAkhyA kAmalA) 9.5 tano. kumudasya kumudatI / anvagAt kumudAnandaM zazAGkamiva kamaLAno roga. kaumudI / / sA tu rAmacandraputrasya kuzasya patnI / kumbhakAra puM. (kumbhaM karoti kR+aNa) dumA2 - sa kumudvatInAtha puM. (kumudvatyAH nAthaH) yaMdra, pU2 -kusudvatI tu vizvakamaurasAjjAyate-brahmavaivartapu0, * vaizyAyAM nAyakaH, kumudvatIpatiH kumudvatIzaH, kumudvatazviraH / / vipratazcaurAt kumbhakAraH sa ucyate; - mAlAkA Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 shbdrtnmhoddhiH| kumbhakArakukkuTa-kumbhipAkI rAccarmakAryAM kumbhakAro vyajAyata; -paTTikArAcca / kumbhapAda tri. (kumbha iva sphItaH pAdo'sya) ne. tailikyAM kumbhakAro babhUva ha / iti bahulamatamasti / zlIpada-hAthIpagAno roga thayo hoya te. ghI banAvanA2 purUSa, rAnI du. (tri.) gha. kumbhapuTA strI. vanaspati ghoj, nasotara. banAvanAra. kumbhamaNDUka puM. (kumbhe maNDUka iva) 57 he, kumbhakArakukkuTa puM. 2.5 tarnu pakSI. ati ghaDA jeTalA alpa pradezamAM gati karI zake kumbhakArikA strI. (kumbhaM karoti kR+Nvula+TAp tevo koI niMdya mANasa. ata itvam, kumbhasyeva kAra AkAro yasyaH kapa+TApa | kumbhamudrA. strI. te. nAmanI meM mudrA. ata itvam) humA25., .sI., rAnI. tulasI, me. | kumbhalA strI. (kumbhaM kumbhAkAraM lAti lA+ka) vanaspati tanu netrai04na, 35. muM3. kumbhakArI strI. (kumbhasyeva kAraH AkAro'syAH gaurA. kumbhabIja puM. (kumbha iva bIjamasya) me. satarnu, 4304 GIS) 52no matha mI. (kumbhakArasya kulAlasya vRkSa. -kumbabIjakaH / patnI DIpa) kumbhazAlA strI. (kumbhapAkA) zAlA) bhATIna vAsa kumbhaketu puM. (kumbhaH ketau dhvaje yasya) 212.2na. pakAvavAnuM sthaLa, kuMbhArano noMbhADo. eka senApati. kumbhasaMdhi puM. (kumbhayoH sandhiH) hAthInA sthaganI kumbhacakra na. te. nAmanu, me. 'na25ti. 4yayayabhai saMdhi -tad yuktaM nanu kumbhasaMbhava ! bhavat -prajJArahasyena 3j 25. yat / dyAM ca kSmAM ca tirodadhan niravadhirvindhyo'pi kumbhaja puM. (kumbhAjjAyate jan+Da) agastya muni, vandhyaH kRtaH / / - rAjendrakarNapUre / vasiSThabhuni, drouyArya. (pu.) kumbhajanmA, kumbhayoni, kumbhasarpis na. vaidy.2||str prasiddha . prA2nu dhRta. kumbhasaMbhavaH, kambharetAH - prasasAdodayAdambhaH kumbhA strI. (kutsitavRttyA umbhA dehapUrtirasyAH) vazyA. kumbhayonermahaujasaH-raghu0 4 / 21, tatra saMsaktamanaso kumbhAkhyA strI. (kumbha iti AkhyA yasyAH) 2rAtI. bharadvAjasya dhImataH / tato'sya retazcaskanda tadRSidroNa pADala nAmanI vanaspati. Adadhe / / -rAmA0, dropuSpa vRkSa, (trI.) te. nAmAnI kumbhANDa puM. (kumbha iva aNDo yasya) maa||surnii eka apsarA, pu. eka jAtano agni, agatyamuni te. nAmano me pradhAna -kumbhANDavacanairevaM dAnavendraH ane vaziSTha muni. pravoditaH / vAcaM rUkSAmatikruddhaH provAca vadatAMvara: harivaMze 175, oj -kumbhANDakam / kumbhatumbI strI. (kumbha iva tumbI) me. satanA tumInI kumbhANDI strI. (kumbhANDa GIp) omAna veto. velo je ghaDA jevAM tuMbaDAM thAya che te. / kambhadhipa paM. (kambhasya adhipaH) zanigraha-kambhAdhIzaH. kumbhadAsI strI. (kumbhasya vezyApateH dAsI) 20 kumbhAdhIzvaraH / strI, havAla. strI.. kumbhikA strI. (kumbhastadAkAro'styasyAH Than) 55 kumbhanAbha puM. (kumbha iva nAbhirasya ac samA0) upara thanAruM eka jAtanuM ghAsa, pADala vanaspati, bali daityano te nAmano eka putra. dropuSpI, te. nAmanI 5 netraroga, vezyA, Aya35. kumbhapadI strI. (kumbha+pada+GIp) ne. 28/56-thI kumbhina puM. (kumbho'styasya ini) thI, 2.5 tano pagAno roga lAgu hoya tevI strI. magara, gugaNa, (tri.) zavANu, chenI pAse. ghaDI kumbhapadyAdi puM. sinIya vyA525 prasiddha me 2018 Doya cha te. -kumbhapadI, ekapadI, jalapadI, zUlapadI, munipadI, kumbhinI strI. (kumbhin+GIp) 28., pRthvI, 455. guNapadI, zatapadI, sUtrapadI, godhApadI, kalazIpadI, ____vRkSa-neparnu vRkSa. vipadI, tRNapadI, dvipadI, tripadI, SaTpadI; dAsIpadI, kumbhinIbIja na. (kumbhinyAH bIjam) 45pArnu 608zitapadI, viSNupadI, niSpadI; supadI, ArdrapadI, nepALAnuM bIja. kunipadI, kRSNapadI, zucipadI, drupadI, sUkarapadI, kumbhipAkI strI. (kumbhinA pAko yasyAH gaurA0 GIp) zakRtpadI, aSTapadI, sthUNapadI, apadI, sUcIpadI / | __ ya . Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kumbhimada-kuraNDaka shbdrtnmhoddhiH| 623 kumbhimada puM. (kumbhinaH gajasya madaH) thAno. bha6. | kuyava puM. (kutsitena yauti yu-ac) te. nAmano meM kumbhila puM. (kumbha+ilac) yo2, 28||5arthnii asura. (na. kutsito yavaH) 3525. dhAnya. yora, me tanu bhAchaj, sANA, bhAta, garbhapAta. | kuyavAc puM. te nAmano sasura.. kumbhI strI. (kumbha alpArthe GIp) nAnI ghaTa, nAnI kur (tudA0 para0 a0 seTa-kurati) 106 42vI., savA4 hAMDalI, pATalA vRkSa, pANImAM thanArI eka vanaspati 2vo.. kAyaphaLa, eka jAtanuM eraMDAnuM jhADa, nepALo vRkSa, kurakA strI. (kur+ka sa iva kAyati kai+ka) sadAhI. vanaspati nasotara, pItapApaDo. kumbhIka puM. (kumbhIva kAyati kai+ka) putrA vRkSa, kuraGgara puM. (kuramityavyaktazabdaM karoti kR+Ta; kur ka) nepALo vRkSa, eka jAtano netraroga, eka jAtano sArasapakSI- kuraGkuraH / napuMsa. -sve gude'brahmacaryAd yaH strISu puMvat pravartate / kuraGga puM. (kA raGgati raGga + ac) Y2, 7255kumbhIkaH sa ca vijJeyaH-suzrute 2. a0, zUromano kuraGgamAtaGga-pataGga bhRGga-mInA hatAH paJcabhireva paJcame 6padrava.. bhAga0 TIkA-yAm / -na kRSNo na ca tAmrazca kuraGga: kumbhIdhAnya puM. (kumbhImitaM dhAnyamasya) varSa. so'bhidhIyate-suzrute 46 a0 / (na.) 9.5 tarnu sudhI cAle teTalA dhAnyano saMgraha karanAra gRhastha 3, 2. sI., te. nAmarnu, . tIrtha. -kuraGgakaH / kumbhI-dhAnyakaH / mRga, haraNa, akkalakaro nAmanI vanaspati. kumbhInasa puM. (kumbhIva nasA nAsA yasya) vAyupratithI. kuraGganayanA strI. (kuraGgasyeva nayane asyAH) mRThevA thato eka jAtano viSavALo moTo kUra sarpa - netravANI strI- kintvekA yamunA kuraGganayanA kumbhInasastuNDikerI-suzrute / / netrAmbubhirvadhate / kumbhInasi puM. li. nAmano hanada. kumbhInasI strI. 1. nAma.nI. a.5 26.1., 44gusuranI. kuraGganAbhi puM. (kuraGgasya nAbhiH) stUrI, mRgama. kuraGgama puM. (ko raGga mimIte mA+Da) 25, mA. bhAtA. kumbhIpAka puM. (kumbhyAM ukhAyAM pAka iva pAko yatra kuraGgikA strI. (ko raGgo'styasyAH Than) bhu659, jaMgalI maganuM jhADa. pac+ghaJ) te. nAmarnu me na24- ya iha pazUn pakSiNo vA prANato randhayati, taM paratra yamadUtAstaptataile kuraGgI srI. (kuraGga+ GIp) 7258, mRgalI- lavaGgI randhayanti yatra-bhAga0 6267 ___ kuraGgI dRgaGgIkarotu-jagannAthaH / kumbhIbIja na. (kumbhyAH bIjam) nepaNA 404, kuracilla puM. (kure zabde cillati cilla-zaithilye ac) jayapAla vRkSanuM bIja, nepALo. 2yalA. kumbhIra puM. (kumbhinaM hastinamapIrayati Ir+aN) bha12 kuraTa puM. (kur + aTan kicca) bhothI, yamA2, yasa2. bha27- gardabhatvaM tu saMprApya dazavarSANi jIvati / / ta saMpApya dazavarSANi jovati / / kuraTI tri. (kuraTa+GIp) ym||24||, bhoya.e. saMvatsaraM tu kumbhIrastato jAyeta mAnavaH / / -mahA0 kuraNTa puM. (kuryate zabdyate iti kur+aNTak) pI. 13 / 111 / 58, Ayarnu A3, ghAuyA. ___sian azeNiyo nAmanI vanaspati. -kuraNTakaH, - kumbhAramakSikA strI. (kumbhIropapadA makSikA) 40. kuraNTako'tra pIte syAd rakte kuravakaH smRtaH / upara besanArI eka jAtanI makSikA. nIle bANA dvayorukto dAse Artagalazca saH / / - kumbhIla puM. (kumbhIra rasya la:) me tano yo2, suzrute 46 a0 / kumbhila za6 mI. -kumbhIlakaH - kumbhIlakaiH kuraNDa puM. (kur + aNDak) pAunu jAu, aMuddhino kAmukaizca parihartavyA candrikA-mAlavi0 4, - loptreNa za, vRSavRddhinI roga - saptAhamAdityakarairvipakvaM, kumbhIra(la)-kasyAsti vA prativacanam-vikrama0 2. / hanyAt kuraNDaM cirajaM pravRddham-gAruDa0 190 a0 / kumbhodara puM zivano te. nAmanI me. pArSaha. (tri. | kuraNDaka puM. (kuraNDaka pRSo0) siel sazagiyo nAmarnu, kumbha iva udaraM yasya) 43. 8431 24uj.. vRkSa. Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUgo. 624 shbdrtnmhoddhiH| [kurara-kururAj kurara puM. (kuG zabde +karan) 121.. 5.60, . tanu / pAlanIkirA0 1 / 1, mAta-rAdhela. yopA, morI5I 56l. -pro STAM krauJca- kuraraizcakravAkopakUjitAm | vanaspati, priyavrata rAjAno pautra, Agnidha rAjAno nalopAkhyAne-110 / me. putra, durUkSetra, (puM. ba. va.) surUdezamA rahera kurarAdhri puM. (kurarasyAGghiriva) vi. sa.2sava.. aus -vijitya yaH prAjyamagacchaduttarAn, kurunakupyaM kurarI strI. (kurara+GIp) 2ITon, me.tanuM 5kSI, vasuvAsavopamaH-kirAtA0 (tri.) yaza. vagaire 42 // 2. bheMTa, TI. -tato mAmanayad rakSaH krozantI kurarImiva- kurukandaka na. (kururiva vistIrNaH kandho yasya kap) mahA0 116 / 12 / kurarIrutA strI. te. nAmano . cha. kurukullA strI. zyAmAzatino me meha. kurala puM. (kurara rasya la:) letst, 2256., zanI kurukSetra na. yAM aura bhane yuddha thayuM tuM saTa. ta sthaga - dharmakSetre kurukSetre samavetA yayatsava:kuralI strI. (kurala striyAM jAtitvAt GIS) 202132, bhaga0 11,- dharmakSetraM kurukSetraM dvAdazayojanAvadhipakSiI . hemacandraH, kuru dezamA Avej, tIrtha -kurukSetraM prayAgaM kurava puM. (alpamakarandatvAdalInAmISadravo yatra) me ca himAdriM vindhyamantarA / jAtanuM phUlajhADa, lAla kAMTA azeLiyo, sitamaMdAra | kurukSetrIyoga puM jyotiSazAstra prasiddha mRtyusUya5 vRkSa. (tri.-kutsito ravo yasya) sUta2-52, 52 me tano aDayo - paJcagrahayute mRtyau lagnasaMsthe zavANu, unI 206 52 cha (puM. kutsito bRhaspatau / saumyakSetragate lagne, kurukSetre mRtirbhavet / / ravaH) 2. savA. jAtakAmRte yogAdhyAyaH / / kuravaka puM. (kurava svArthe ka) ale sial. A.zeNiyo. kurujAGgala na. (jaGgalameva jAGgalam kuruSu jAGgalam) -jhampAkampitakuDmale kuravake nirvApya vanyadviSaiH- hurukSetra, (puM. ba. va. kuravazca jAGgalAzca) duruheza rAjendra-karNapUre, 65, -kuravakAH ravakAraNatAM yayuH- ane jAMgala deza.. raghu0 9 / 29, pratyAkhyAtavizeSakaM kuravakaM zyAmAva- kuruTa puM. (kutsitaM roTate dIpyate pratihanti vA ruTa dAtAruNam-mAlavi0 3 / 5 / / dIptipratighAte+ka) . tak us. kurasa puM. (kutsito rasaH) 20. 21.. (tri. kutsito kuruNTa puM. (kutsitaM durgandhAdikaM ruNTati luNThatIti raso yasya) 2. savAj. (puM. kutsito raso yatra) ruTi steye+ac) pIjI jIjITI, sil zagiyo. eka jAtano madya. kuruNTaka puM. (kuruNTa+svArthe ka) 652no. artha. zubhI kurasA strI. (kurasa+TApa) u(r)vAnI-mold vIraH sahacaraH pItapuSyo dAsIkuruNTaka:-bharataH / vedo -gojihvalatA / kuruNTI strI. (ku+ruTi steye ac gaurA0 GIS) kurAla puM. jI stuo gho| ganI gho. ___Custii pUtalI, nA . kurAha (kulAha lasya raH) ghopanI jI. ghaiaml kuruta puM. (kur bA0 utak) vasanu janAvarA. moThaM ghoTa. pAtra kurI strI. (kuM bhUmiM rAti rA+ka gaurA0 GIS) me. | kurutIrtha na. bhArataprasiddha te. nAmarnu, . tAtha. __ tanuja dhAnya. kurunadikA strI. (alpikA nadI) nAnI nahI. kurIra naM. (kRJ Iran ukArAdezazca) bhaithuna, surata, kurupizaGgilA strI. gho, yaMhana gho. mastakano eka avayava, strIonuM eka jAtanuM mAthe | kurumba na. (kur+bAhulakAt umbac) pI.rAnI. oDhavAnuM vastra. ad, tanI 20 // . -kurumbakam / kuru puM. (kR+ucca) yaMdravaMzI. me 20%, te. 20%AnI kurumbA strI. dropuSpI nAmanA. vanaspati. -krumbikaa| ghaza -cirAya tasmin kurvshvkaaste-1|17,-yduttrN kurumbI strI. saiMDA vRkSa. zRGgavato varSaM tat kurave dadau / -viSNupu0 2 / 1 / 10, kururAj puM. (kuruSu rAjate rAj+kvip) hUryodhana, duruhezano 726 28% -zriyaH kuruNAmadhipasya | rumAnI. 20%. Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kururAja--kula] kururAja puM. (kurUNAM rAjA+Tac samA.) uparano artha dukho svasthAH bhavantu kururAjasutAH sabhRtyAH- veNIsaM0 kururI (kurara + GIp ) kheDa bhatanuM pakSI. TIToDI. kurula puM. (kur+ulak) dezanI sara. kuruvaka puM. ( kutsitaM ruvo bhramaro yatra kap) rAtI lIooTI, pIjI jIoTI -cUDApAze narakuravakam - megha0 6 / 5, - pratyAkhyAtavizeSakaM kuravakaM zyAmAvadAtAruNam - mAlavi0 315 zabdaratnamahodadhiH / kuruvarSa na. ( kurusaMjJakaM varSam ) 4jUdvIpamAM Avelo kheDa khaMDa, uttaragurU, hevaDurU. kuruvinda puM. (kurUn mUlakAraNatvena vindati vid+za mucA0 mum ) bhotha mustakaM na striyAM mustaM triSu vAridanAmakam / kuruvindazca saMkhyAto'paraH kroDakaserukaH / / bhAvapra0, khaucha, kheDa bhatanI aMgara, (na.) DAyalavA, bhAroDarana, harSaza, hiMgajoDa. kuruvindaka puM. ( kuruvinda svArthe ka) vanaspati, nAgaramotha, bhADoGa, kheDa bhatanuM ratna, ayalavAe, aucha, isa, bhASAza, bhaMgala, saraeya.. kuruvilla puM. bhAzikSya ratna, padmarAga mazi kuruvilva puM. ( kuruSu vilva iva) uparano artha dukhI. kuruvilvaka puM. ( kuruvilva saMjJAyAM kan ) bhaMgalI dujathI, dusbhASa dhAnya. kuruvista puM. ( kuruSu prakhyAtaH vistaH) yAra tolA sonuM, suvarNanuM pala nAmanuM pramANa, 80 gaMjAno. eka tolo evA cha tolAnuM mApa. kuruvRddha puM. (kururAjasu vRddhaH ) bhISmapitAmaha. kuruzravaNa tri. ( kuravaH yajJakarttAraH teSAM zravaNaH stotRRNAM zrotAzru nandyA0 lyuT) RtvibhenI stuti sAMganAra. kurUTinI strI. (kirITinI vede pRSo0) bhuGkuTavAjI senA. kurUpa na. ( kutsitaM rUpam) jarAja 35, Du35. (tri. kutsitaM rUpamasya) jarAja upavAju, udUpapAzu kurUpatA strI. (kurUpasya bhAvaH tal+tva) jarAja 35kurUpatvam / kurUpin tri. ( kurUpa + ini) jarAja upavAju. kurUpya na. ( ISad zubhratvena sAdRzyAt rUpyam) sthIra, (tri. ko: pRthivyAH kusthAnAdvA AgataH) pRthvInA kharAba sthAnethI Avela. kurkuTa puM. (kurityavyaktaM kuTati kuTa+ka) DUDaii. 625 | kurkuTAhi puM. (kurkuTatulyamahati ah +in) DUDA sarajuM pakSI.. kurkura puM. (kurityavyaktaM zabdaM karoti kur +ka) tarI - upakartumapi prAptaM niHsvaM manyanti kurkuram paJca0 2 / 90, kurkurakaH / kurkurI strI. (kurkura+ GIp ) tarI.. kucikA strI. kUrcikA zabda dukha. kurNaka puM. paTosa. kurNaja puM. dukhiMzana vRkSa. kuI (bhvA0 Atma0 a0 seTa) rabhavu, DIDA aravI. kuIna na. (kud bhAve lyuT) rabhavuM, DIDA 42vI. kurpara puM. ( kur + kvip kuH piparti ac paraH karma0 ) ozI, DhayAsa, chUTasa. kurpAsa puM. (kurpare Aste ghaJ pR0 ) azI sudhI AcchAdana karanAruM strInuM vastra, coLI-kAMcaLI vagere, -kurpAsakaH, -manojJakUrpAsakapIDitastanAH - Rtu0 58 kurvat puM. (kR + zatR) ama DaranAra seva. (tri.) 42, kAma karatuM. kurvadrUpa puM. (kurvatphalonmukhaM rUpaM yasya) vijJAnavAhI bauddhamatamAM phala jananayogya dhAnyAdi bIja vagere. kurvANa tri. (kR + zAnac ) 42tu, abha astu. (puM.) yADara, sevaDa, noDa2. kurvAdi puM. pAzinIya vyADarA prasiddha, roDa zabda gaerA sa ca yathA- kuru, gargara, maGguSa, ajamAra, rathakAra, vAvadUka, kavi, vimati, kApiJjalAdi, vAk, vAmaratha, pitRmata, indralAjI, eji, vAtakI, dAmoSNISi, gaNakArI, kaizori, kuTa, zalAkA, mura, pura, erakA, zubhra abhra, darbha, kezinI, zUrpaNAya, zyAvanAya zyAvaratha, zyAvaputra, satyaGkAra, baDabhIkAra, pathikAra, mUDha, zakandhu, zaGku, zAkam, zAkin, zAlIna, kartR, hartR, ina, piNDI / kul (bhvA0 para0 sa0 seT-kolati) jAMdha, kheDahu vu, mA. A sAthai kul Akolati vyasa tha, yala thavaM sam sAthai saMDI thavaM. kula na. ( kula+ka) 4na56-heza, je madhya hajathI kheDAya teTalI jamIna gotra; vaMza AcAro vinayo vidyA pratiSThA tIrthadarzanam / niSThA vRttistapodAnaM navadhA kulakSaNam / / - kanyAmayena kumudaH kulabhUSaNena - raghu0 16 / 86, vasantRSikuleSu saH - raghu 12/25, - Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 zarIra, ghara, taMtrazAstra prasiddha vAhi- jIvaprakRtitattvaM ca dikkAlAkAzameva ca / kSityaptejovAyavazca kulamityabhidhIyate, sabhatIya vargano samUha. (tri.) zreSTha, uttama, taMtrazAstrokta tithi nakSatra ane vA2no bheda. (kuM.) kArIgara-zilpInA kuLamAM pradhAna evo puruSa, (puM. strI. kau pRthivyAdhAre mUlAdhAre lIyate lI+Da) DubaDuMDalI arthamAM vaparAya che upayArathI tenA upAsakamAM paNa vaparAya che. zabdaratnamahodadhiH / [kulaka--kulattha | kulagiri puM. ( kulasya kSayaH) dusAyasa nAmano parvata. kulaghna tri. ( kulaM hanti han+Tak ) Dulano ghAta 42nAra, vaMzano nAza karanAra. kulaka puM. (kal + tataH saMjJAyAM kan) uparano artha, paTosa vanaspati, sIso sarpa, kheDa bhatanuM Au, rAIDI, kharAba evuM pIlunuM jhADa. (na.) eka sAthe saMbaMdhavALA pAMca Adi zlokano samudAya, ekaThuM thavuM, jamA 5 -kalApakaM caturbhizca tadvardhva kulakaM matam / / sA0 da0 6 |20 saGakhaMDa, DuNamAM kulakajjala puM. (kule kajjala iva) akhaMDa samAna. kulakaNTaka puM. ( kulasya kaNTakaH) DuNamAM DAMTA ThevA - devI gaGgA tathA gaurI bhairavI bhAskarI tathA / balAyI caNDidAsI ca saptaite kulakaNTakAH / / kulakanyA strI. (kule kulasya vA kanyA) guNavAjI hanyA, bhenu vizuddha DuNa che jevI unyA vizuddhamugdhaH kulakanyakAjanaH-mA0 711, gRhe gRhe puruSAH kulakanyakAH samudvahanti mA0 7 kulakarma na. ( kulasya karma) Dusa anusArI ityaAdAnaM ca pradAnaM ca kuzatyAgastathaiva ca / pratijJA ghaTanAgre ca kulakarma caturvidham / / kuladIpikA / kulakaNDalinI strI. (kau pRthvIvyAM lIyate lI+Da karma0) mUladhAramAM sarpAkAre rahela zivazakti rUpa kuNDalinI, jenuM svarUpa vagere taMtrazAstramAM kahevAmAM AvyuM che. kulakuNDalI strI. uparano artha kho- kUjantI kulakuNDalI ca madhuraM mattAlimAlA sphuTaM vAcaH komalakAvyabandharacanAbhedAtibhedakramaiH / - SaTcakra - prakAzaH / kulakka puM. (ku+lak vyAptau bhAve ghaJ ) 'ratAta. kulakSaya puM. (kulasya kSayaH) Dulano nAza- kulakSayakRtaM doSe mitradrohe ca pAtakam / bhagavadgItA / kulakSayA puM. (kulasya kSayo yasyAH) zUDaziMgI nAmanI vanaspati. kulaGgI strI. vanaspati bheDhAzagI, vanaspati DAUazIMgI. kulaja tri. (kule satkule jAyate jan+Da) uttama DuNamAM utpanna thayela- kulaje vRttasaMpanne dharmajJe satyavAdini / mahApakSe dhaninyAyeM nikSepaM nikSiped budhaH / / manu0 8 / 179 / kulajA strI. ( kulaja + striyAM TAp ) sArA DumAM utpanna thayela unyA strI vagere. kulajAyA strI. (kulasya jAyA) uttama guNanI strI. kulajAyA sA jAyA kevalajAyA tu kevalaM mAyAudbhaTaH / kulaJja puM. (kuM pRthivIM raJjayati raJja + Nic +aN sya laH) te nAmanuM kheDa vRkSa, kheDa bhatanI vanaspati. kulaJjana puM. (kuM pRthivIM nandyAdi0 lyuT ) uparano artha dukha.. kulaTa puM bhe sago putra na hoya te, aurasa putra sivAyano harakoI putra. kulaTA strI. (kulAt kulAntaraM vyabhicArArthamaTati aT ac) durAyArizI strI, vyabhiyArizI strIyatheSTaM ceSTante sphuTakucataTAH pazya kulaTAH udbhaTaH; dhAtaH ! kAtaramAlayAmi kulaTAhetostvayA kiM kRtamrasamaJjarI / kulaTI strI. (kutsitaM raTyate raT bhASaNe ghaJarthe ka gaurA. GIp rasya laH) bhaeAzIsa. kulatantu puM. (kulasya tanturiva) DulanA avasaMjana35, kuLanA AdhAra rUpa purUSa. kulatas avya0 (kula+tasil sa prabhArI, dusathI. kulatithi puM. thotha, khAma, bArasa ane yauhasa, jemAMnI o tithi- dvitIyA dazamI SaSThI kulAkulamudAhRtam / viSamAzcAkulAH sarve zeSAzca tithayaH kulAH / / kulatilaka puM. (kuleSu tilakaH) dujano udhya 42nAra purUSa, kuLanI AbAdI karanAra purUSa. kulattha puM. (kulaM bhUlagnaM sat tiSThati sthA+ka pRSo0) kheDa bhatanuM dhAnya, dujathI - dhAnyaM yavAMstilAn mASAn kulatthAn sarSapAMzcaNAn - mArkaNDeya0 15 / 7 / Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kulatthA-kulambhara] kulatthA strI. (kulattha +TAp) ajo surabho, zani, dumathI. zabdaratnamahodadhiH / kulatthAJjana na. kheDa bhatanuM saMbhana kulatthakA strI. (kulatthA + kan + itvam) uparano zabda dukho, kheDa bhatano roga. kuladIpa puM. (kule kulAcAre vihito dIpaH) taMtrasAra graMthamAM kahela kulAcAranA aMgarUpa eka dIvokuliinsy sutAM labdhvA kulInAya sutAM dadau / paryAyakramatazcaiva sa eva kuladIpakaH / / -kuladIpikA 1 (tri. kulaM dIpayati aN + upa. sa0 ) guNa-prAza, kuLamAM zreSTha, kuLamAM dIvA jevo. kuladevatA strI. (kule pUjyA devatA) potAnA Du kramathI pUjAtA devatA. kuladevI strI. (kulaiH kulAcAraiH upAsyA devI) Duja devI, vaMzaparaMparAthI potAnA kuLamAM pUjAtI devI. kuladruma puM. zlebhAnta - 424 Ahi za vRkSa. kuladharma puM. (kulasya dharma) DuNano dharma - utsannakuladharmANAM manuSyANAM janArdana ! / niyataM narake vAsaste bhavatItyanuzuzrUmaH / / bhaga0 1 / 43 / kuladhAraka puM. (kulaM dhArayati sthirIkaroti dhR + Nic+ Nvul ) vaMza2kSa putra. kuladhuryya tri. (kuleSu + dhuryyaH+agragaH ) druNamAM zreSTha, kuLamAM pradhAna. kulanakSatra na. ( kulaM zreSThaM nakSatram) te nAmanA taMtra zAstramAM uDelAM zubha nakSatrI - vAruNArdrAbhijinmUlaM kulAkulamudAhRtam / kulAni samadhiSNyAni zeSANi cAkulAni vai / / tantrasAraH / kulanAyikA strI. (tantrokte kulaiH sevye nAyikAbhede) taMtrazAstra prasiddha nAyiDA- raktamAlyena saMvIto raktapuSpavibhUSitaH / paJcIkaraNasaGketaiH pUjayet kulanAyikAm / / sA navavidhA yathA-naTI kApAlinI vezyA rajakI nApitAGganA / brAhmaNI zUdrakanyA ca tathA gopAlakanyakAH / / - tantrasAraH / kulanArI strI. ( kulasya satkulasya nArI) DulIna strI.. sArA kuLanI strI. kulanAza puM. (kulasya nAzaH) DumanI nAza. (puM. kulaM bhUlagnaM nAznAti na + az + ac) i2- uSTrasya hi unnatakandharatvAd bhUmilagnasyAbhakSakatayA tathAtvam / 627 kulanAzaka tri. ( kulaM nAzayati anena naz + Nic+Nvul) kuLano nAza karanAra. kulanAzana na. ( kulaM nAzayati karaNe lyuT ) DujanA nAzanuM sAdhana, kuLano nAza karavo te. kulanAzI strI. (kulanAza + GIp TaDI. kulandhara puM. (kulaM dhArayati dhR + khac + mum) Dujane dhAraNa karanAra, kuLanI rakSA karanAra koI purUSa. kulapati puM. (kulasya kule vA patiH) 4 brahmarSi za hajA2 munione annadAnAdi poSaNapUrvaka adhyayana arAve te - munInAM dazasahasraM yo'nnadAnAdipoSaNAt / adhyApayati viprarSiH sa vai kulapatiH smRtaH / / - bhAga0, - api nAma kulapateriyamasavarNasaMbhavA syAt za0 1. (puM.) vaMzamAM zreSTha. kulapatra puM. (kulaM bhUmilagnaM patramasya ) 6mana nAmanuM kheDa bhatanuM vRkSa, umaro. - kulapatrakaH / kulaparvata puM. sAyasa parvata. kulapAlaka puM. kheDa bhatanA jIbherAnuM Au, nAraMgInuM ADa. (tri. kulaM pAlayati pAli+Nvul ) DuNanuM rakSAe karanAra. kulapAli strI. (kulaM pAlayati pAli+in) DuNavAna strI, sArA DujanI strI- kulapAlikA / kulaputra puM. (kularakSakaH putraH) vaMzadhara putra, DujanuM rakSaNa karanAra kuLavAna putra. kulapuruSa puM. (kulasya kule vA puruSaH) harAegIya puruSa, giMyA druNamAM utpanna puruSa- kazcumbati kulapuruSo vezyAdharapallavaM manojJamapi bhartR0 1 / 92 / kulaprasUta tri. (kule satkule prasUtaH) zreSTha guNamAM utpanna thayela. kulabAlikA strI. (kulasya bAlikA) guNavAna unyA. kulabhRtyA strI. (kulai:-vaMzabhavaiH bhRtvA bharaNam) gardizI strInA dohalA vagere pUrNa karI tenI barAbara saMbhALa rAjavI te, vaMzanuM bharAyoSA Davu te kulasya bhRtyA, vaMzabharaNam / kulampuna na. ( kulaM punAti pU-bA. khaz mum ca ) mahAbhAratamAM kahela te nAmanuM eka tIrtha. kulambhara tri. (kulaM bibharti ) DujanuM poSaNa 42nAra (puM. kau bhUmau rambhe sandhikaraNAdivyApAre lIyate AsaktaH Da lasya raH antaHsthasya tu vA raH ) thora - kulambhalaH / Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 kulayoSit strI. kulavadhU za06 dukha- asaMskRtapramItAnAM | tyAginAM kulayoSitAm - manu0 / kulara tri. (kula + azmAdi0 caturthyAM ra) DumanI sabhIpano deza vagere. zabdaratnamahodadhiH / kulavat tri. (kula+matup ) zreSTha guNavANu, uttama guNavAnuM prazasta kuLamAM utpanna thayela. kulavatI strI. (striyAM GIp zreSTha guNamAM utpanna thayesI strI. kulavadhU strI. (kule gehe eva sthitA vadhUH) DuNavAna vahu, mAtra gharamAM ja rahenArI ADI-avaLI jagAe nahIM nArI vahu- brUte brUtAM vrajakulavadhUH kApi sAdhvI mamAgre udbhaTaH / kulavarNA strI. (kulaiH vaidyakulaiH varNo guNakIrttanaM yasyAH) vanaspati, rAtuM nasotara. kulavAra puM bhaMgaNavAra, zukravAra -ravizcandro guruH saurizcatvArazcAkulA ime / bhauma-zukro kulAkhyau hi budhavAraH kulAkulaH / / - tantrasAraH / kulavidyA strI. (kulakramAgatA vidyA) sabhe vaMzaparaMparAthI AvelI AnvikSikI vagere vidyA. kulavipra puM. (kulakramAgataH vipraH) vaMzaparaMparAdhI khAvelI purohita gora. kulavrata na. (kule caryyaM vratam ) huna bherIne ravAna at - galitavayasAmikSvAkUNAmidaM hi kulavratam raghu0 3 / 70, - vizvasminnadhunA'nyaH kulavataM pAlayiSyati kaH bhAmi0 1113 / kulazreSThin tri. (kuleSu zreSThI) DuNa paraMparAthI ke zeTha hoya che, 4 druNamAM 4 pradhAna hoya che te, dusIna, uttama zilpavettAnA kuLamAM utpanna thayela. kulasaMkhyA strI. (kule saMkhyA kIrti) sArA duNamAM gaerAtrI, DuNamAM zreSThatA kulasana na. ( kulaiH kulajairanuSTheyaM satram) DumanI vaMza paraMparAthI karAto yajJa. kulasantati strI. ( kulasya saMtatiH) vaMza, peDhI, Duja paraMparA. kulasannidhi strI. (kulasya sannidhiH) saguM, vahAsuM, sAkSIonI hAjarI. kulasambhava puM. (kule-satkule saMbhavaH ) sArA DuNamAM pechA thayuM, sArA druNamAM 4nma. (tri. kule sambhavo'sya) sArA kuLamAM utpanna thayela. [kulayoSit-kulATI kulasAdhaka tri. ( kulena kulAcAreNa sAdhakaH) DusAyArathI siddha karanAra sAdhaka. kulasaurabha na. ( kulaM zreSThaM saurabhamasya) bharuva nAmanuM eka vRkSa, eka jAtanuM sugaMdhI jhADa. kulastrI strI. (kule gRhe sthitA strI) duNavAna strIadharmAbhibhavAt kRSNa ! praduSyanti kulastriyaH bhaga0 1 / 41, - asaMtuSTA dvijA naSTAH saMtuSTA iva pArthivAH / salajjA gaNikA naSTA nirlajjAzca kulastriyaH / / -cANakye, kulastrIjJAnamAtreNa jIvanmukto bhavennaraH / -kulArNave kulahaNDaka puM. (kulAya saMghAya huNDate huDi saMghe Nvul ) pANInuM cakrAkAra pharavuM. kulAkula tri. taMtrazAstramA uhesa te nAmanAM tithi, vAra, nakSatra. kulAkulacakra na. ( kulaM cAkulaM ca kulAkulam tayorvicArArthaM cakram) taMtrazAstra prasiddha te nAmanuM kheDa ya5. kulAkulatithi strI. jI04, 74 3 dRzabha bhAMDenI DoI tithi - dvitIyA dazamI SaSThI kulAkulamudAha tam - tantrasAraH / kulAkulanakSatra na. khArdrA, bhUsa samiti bhane zatatAra nakSatra - ArdrA- mUlAbhijicchatabhiSAnakSatrANi / kulAkulavAra puM. judhavAra budhavAraH kulAkula:- tantrasAraH / kulAGgAra na. ( kulasya aGgAramiva) sAMgAra, DuNamAM adhama, vaMzahUSa. kulAcala puM. (kule acalaH) bhADeMdra vagere Dusa parvatI aSTakulAcala-saptasamudrA brahmapurandaradinakararudrAH mohamudgaraH 7 - mAhendro malayaH sahyaH zuktimAnRkSavAnapi / vindhyazca pAriyAtrazca ityete kulaparvatAH / / kulAcAra puM. ( kulocita AcAro dharmaH ) DuNadharma, kulocita AcAra. kulAcArya puM. (kulakramAgataH AcAryaH) DulagurU, vaMzaparaMparAthI cAlato Avelo gora, purohita. kulATa na. ( kulena saMdhena aTati aT +ac) bheDa jAtanuM nAnuM mAchaluM. kulATI strI. (kulena striyAM GIp ) kheDa bhatanI nAnI bhAchasI. Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kulAdri-kulizadhara] shbdrtnmhoddhiH| 629 kulAdri puM. mudAyada pavata -kulanAmnA khyAto'diracala:- | kulAhala puM. (kulamAhalati sparddhate-ac) meM tanu siddhAntaziromaNiH / vRkSa. kulAdhAraka puM. (kula+A+dhR+Nvul) kurAdhAra putra... kuli puM. (kula+in kit) &Atha, yaso. pakSI. (strI.) kulAbhi puM. jAnI-dravyanI saMgraha vanaspati bhorIMgaNI. kulAya puM. (kulaM pakSisaMghAto'yate'tra ay+ghaJ) 56lrl. kulika tri. (kulamadhInatvena prAzastyena vAstyasya Than) bhago, sthAna- khagakulAyakulAyanilAyitAmaza0- kuLamAM zreSTha, kArIgaranA kuLamAM mukhya. (pu.) aSTa sthAnamAtram / (na. ko lAyo gatirasya) heDa, zarI2. mahAnArAmAMnI. . nA -kulikerddhacandramauliAlA kulAyanilAya puM. bhAgAbhAsa, bhamayyAnu dhUmasamaprabhaH-hemAdriH, te mana meM yotiSaustrota sevana. duSTa muhUrta -khyAdivAreSu zubhakarmasu niSiddhakAlavizeSaH, kulAyanilAyitA srI. (kulAyanilAyitva na. bhAvaH eka jAtanuM zAka. tal-tva) bhAma jayyAne sevA. kulikavelA strI. (kulakasya velA) me. 5.2 // kulAyanilAyin tri. (kulAyanilA+in) 6.ne. sevatuM, azubha muhUrtanI velA (ravivAre sArA kAryamAM sAtamo -khagakulAyakulAyanilAyinAm-zizu0 / yAmAI, somavAre chaThTho yAmAI, maMgaLavAre pAMcamo kulAyavAsin (kulAye vasati ini) 560.. yAmAdha, budhavAre cotho yAmAdha, gusvAre trIjo yAmAI, kulAyastha puM. (kulAye nIDe tiSThati sthA+ka) wi zukravAre bIjo yAmAdha ane zanivAre pahelo yAmAdhI 28. 5kSa.. niSiddha che.) kulAyikA strI. (kulAyaH pakSivAsasthAnaM vidyate'syAM Than) | kuliGga puM. (kau pRthivyAM liGgati-caraNArthaM gacchati ac) pakSaunu. Asel. 5kSI, 351vA namarnu, 56l. (na. kutsitaM kulAyinI strI. vaidira meM viSTuti, trivRtastomanI | liGgam) 12. siML, MAM. li. (tri. kutsitaM jeno prakAra tAkya brAhmaNamAM che te viSNuti. liGgamasya) jarAla siMga-tiaif.. kulAla puM. (kula+kAlan) humA2 -mAlAkArAt karmakAryA | kuliGgaka puM. (kuliGga+svArthe ka) iscl. pakSI.. kumbhakAro vyajAyata- parAzarasaMhitA; -brahmA yena kuliGgAkSI strI. (kuliGga kutsitaliGgamakSIva phalamasyAH kulAlavaniyamito brahmANDabhANDodare -bhartR0 2 / 15, | Sac samA. GIS) 5Ti namana, meM tanu, vRkSa. galo . kuliGgI strI. (kuliGga+gaurA. GIS) 2.50, 3133120 kulAlAdi puM. (saMjJAyAM tena kRtamipratyarthe vuatyayanimitte ___nAmanI vanaspati. pANinIyokte zabdagaNabhede) sinIya vyA7251 prasiddha kulija tri. (kulau haste jAyate jan+Da) 5. 52 me. za695. sa ca gaNaH-kulAla, varuDa, caNDAla, pahA thanAra, (kaNTakArikAyAM vA jAyate jan+Da) niSAda, karmAra, senA, sirindhra sairindhra, devarAja, nakha vagere, bhorIMgaNImAM thayela vagere. pariSat, vadhU, ruru, rudra, anaDuG, brahman, kumbhakAra, kulin tri. (kula+ini) dusavAna, uttama. mugavANu. zvapAka / _ (puM.) mukha parvata. kulAlikA srI. (kulAlo svArthe kaH hrasvaH) (m|25, | kulinda puM. te nAmanI . , te. zino 20%81. 48mugathI, jo surabho, sovI2i04na. -kulaalii| kulira puM. (kula vA0 iran kicca) 5258, bheSa kulAlambin tri. (kulasya AlambI) duno dhArabhUta, vagere rAziomAMthI cothI rAzi. vaMza- gusana yAnAra -varamekaH kulAlambI yatra | kuliza puM. (kulo-haste zete zI+Da) - 4 - vizrUyate pitA-hito0 avedanAzaM kulizakSatAnAm-kumA0 1420, tarnu kulAha puM. (kulamAhanti A+han+Da) Au2 pApA mAchaluM, eka jAtanuM ratna, eka jAtanuM jhADa. raMgano DhIMcaNavALo ghoDo. kulizadruma puM. (kuliza iva druH) thorana 13. kulAhaka puM. (kulAha+saMjJAyAM kan) 51.51.32. (kRkalAsa), kulizadhara puM. (kulizaM dharati dhR+ac) Indra, eka jAtanuM zAka. kulizapANiH, kulizabhRt / Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 shbdrtnmhoddhiH| [kulizanAyaka-kulyAsana kulizanAyaka puM. te nAmano meM tila - | kuluJca tri. (kuM bhUmi kSetragRhAdirUpAM luJcati-harati, srIpAdadvayamAkRSya vimumukSitaliGgakaH / yoni ca | kutsitaM luJcati vA luJc+aN) 2.5 tano yo2. pIDayet kAmI bandhaH kulizanAyakaH / / -ratimaJjarI / | kulUta puM. ba. te nAmanI me. he21, te. zinA 2%80. kulizAGkuzA strI. bauddha tIna te namAnI. 4 kulecara puM. (kule jalasamIpe carati car+ac) me 4vI -kulizAGguzA / tarnu .. kulizAsana puM. (kulizamiva dRDhamAsanamasya) bauddha kulezvara . (kulasyezvaraH) bhAva, ziva, vaMzana matapravartaka zAkyamuni. pati-AgavAna. kulI strI. (kula+ka+gaurA. GIS) vanaspati mozI , kuleya tri. (kule bhavaH bA. Dha) guNavAna- babhUva tatkuleyAnAM vRhatI nAmanI vanaspati, moTI sALI, patnInI moTI dravyakAryamupasthitam-bhA0 A0 a0 178 / jAIna. -patnIjyeSThabhaginI / kulotkaTa puM. strI. (kulena utkaTaH) uttama. eNamA kulIka puM. (kula+Ikan kicca) 56... 6tpana thayelA dukhIna ava.. kulIkA strI. (kula+Ikan TAp) 5kSie. kulodvaha tri. (kulamudvahati udvah + ac) hunu pAlana kulIna puM. (kule jAtaH kha) uttama. tino ghou.. 4282-musa zreSTha. (2) taMtrazAstrokta kulAcAravALuM, uttama kuLamAM kulpha puM. na. (kal saMkhyAne phak asya ucca) te utpanna thayeda -AcAro vinayo vidyA pratiSThA __nAmanI me. roga, cUMTI, gudaI. tIrthadarzanam / niSThA''vRttistapo dAnaM navadhA | kulmala na. (kuz kmalac lazcAntAdezaH) 55, 5ids. kulalakSaNam / / , -divyayoSitAmivAkulInAnAm-kA0 kulmASa puM. (kolati kula+kvip kul mASo'smin) 11. (tri. kau-pRthivyAM lInaH) pRthvIna. dANe, vasa. ardha pAkelA ghauM vagere, kharAba aDada, sUryano eka kulInaka puM. (kulIna+saMjJAyAM kan) 4galI. bhA.. kulInatA strI. (kulInasya bhAvaH tal-tva) pudInapazu, pArSada, 40451, meM tano roga, ucl suthI, -kulInatvam / 45. vagere zU dhAnya. (na.) i(r), 25, kore. kulInasa na. (kulInaM-bhUlagnaM syati so+ka) pI. (tri.) linhita. kulInI strI. (kulIna+GIS) uttama guNa kulmASAbhiSuta na. (kulmASasya abhiSutam) yogA 6tpanna thaye. dho.. java vagerenI kAMjI. kulIpaya tri. me 42 prA. kulmASI strI. (kulmASa+GIS) ta nAmanI nahI. kulIra puM. (kul+Iran kit) 42yadA -atha kulIraprabhRtayo | kulmAsa na. kulmASa- za6 2. jalajantavastamabhyupetya procuH- hito0, 44 2.. kulya na. (kula+kyap) mAMsa, hAI18 dozana kulIraviSANikA srI. 3153100 - (strI.) kulIra parimAvANu saMpa. (tri. kule bhavaH yat) huNavAna, viSANI, kulIrazRGgI, kulIrA / mAnya duganA. sabhIpano deza vagaire. (kulAya hitam kulIrAd puM. (kulIramatti ad+kvip) 42yavAna ayyu. vA yat) suganA jitanu - gRhAnmanojJoruparicchadAMzca; kulIrI strI. (kulIra+striyAM GIS) 72yadI.. vRttIzca kulyoH pazubhRtyavargAn-bhAga0 7 / 6 / 13, kukIza puM. na. 4%. pANInI naheramAM thanAra vagere. kuluka na. (kal+ ulaca kicca) mano me.Ta, 61, kulyA strI. (kulya+TAp) te. nAmAnI se nahI, pAnI jihvAmalam / na.32. - vizvabhavyajanArAmakulyAtulyA jayanti tAH / kulukkagujA strI. (ko bhUmau-lukkA guptA guJjeva) -sakalAIt-5, - kulyAmbhobhiH pavanacapalaiH zAkhino ulkAgni, uMbADiyAno agni dhautamUlAH -zA0 1 / 15, 122, (r)ddl nAme auSadhi, kuluGgaH puM. (kuraGga-pRSo0) me tana 4251-bhUsa. Mus, guNavAna strI, pAe0-.0.s. kuluGgA strI. (kuraGga-pRSo0 striyAM TAp) me tana kulyAsana na. (kulAya kulAcArahitaM Asanam) taMtrazatra 25.. prasiddha eka prakAranuM Asana. Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kullUka - kuveNi] kullUka puM. manusmRtinA TIDADAra kheDa vidvAnanuM nAmazrImadbhaTTadivAkarasya tanayaH kullUkabhaTTo'bhavat / kulva na. (kula + ulvA0 ni.) bhyAM jisasa ruvATa hotAM nathI te, TAsa. (tri.) TAsavANuM, TAsiyuM. kulvaka na. kuluka- zabda dukho kalano bhela, ula. kuva na. ( kuM bhUmiM vAti gacchati vA + ka) dubhaja, harakoI puSpa. kuvakAlukA strI. ghIboDAnuM zArDa. kuvaGga na. ( ISad vaGga guNena) sIsu. kuvacas tri. (kutsitaM vaco'sya) jarAja bhASA 42nAra, halakI vANI bolanAra, bIjAnA doSa kahenAra. (na. kutsitaM vacaH) jarAja vAzI, DoInI niMghA uDevI, isa josavu. zabdaratnamahodadhiH / kuvajraka na. ( kutsita vajraM hIrakamiva kAyati kai+ka) kheDa bhatanuM ratna-vaikAntamazi kuvada tri. (kutsitaM vadati) jarAja bhASA 42nAra. kuvama puM. (kau pRthivyAM vamati varSati jalaM vam +ac) sUrya. (tri. kutsitaM vamati) nindita vamana 42nAra. kuvara puM. (kutsitaM priyate vR + ap) tUrI rasa, sAyeso 2sa. (tri.) tUraM, sAyeyuM. kuvala na. ( kau valati val + ac) maNa, bhotI, joraDInuM ija, jora, pAzI, sarpanuM peTa. kuvalaya na. ( ko valayamiva zobhAhetutvAt ) umaja - putrapremNA kuvalayadalaprApi karNe karoti - megha0 46, DubhuGa, ghoNuM maNa, DAjuM umaNa, bhUmaMDaNa, bIsuM drumuha kuvalayadalasnigdhairaGgairdadau nayanotsavam - uttara0 3 / 22 / (puM.) te nAmanI kheDa asura kuvalayAnanda puM. (kuvalayaM bhUmaNDalamAnandayati A+nand + aN) te nAmano appaya dIkSitano kheDa alaMkAra graMtha, kamaLano AnaMda. kuvalayApIDa tri. ( kuvalayamApIDaH bhUSaNamasya ) dhojAM ke nIlakamaLathI je vibhUSita thayo hoya te, kamaLathI khavaMta. (puM.) haMsano sevaDa, hAthInA upane dhAraNa 12nAra kheDa haitya -nAgaM kuvalayApIDaM cAnUraM muSTikaM tathA - harivaMze. kuvalayAzva puM. te nAmano kheDa rAma. kuvalayita tri. ( kuvalaya + itac ) jyAM kamaLa utpanna thayela hoya te. 631 kuvalayinI strI. ( kuvalayAnAM samUhaH ini) bhajano samUha. kuvalayezatA strI. (kuvalayasya IzatA) bhUmaMDajanuM zitva, bhUgolanuM astitva. kuvalAzva (kuvo'zvo'sya) sUryavaMzamAM pechA thAra dhuMdhubhA2 zubha -zrAvastasya bRhadazvastasyApi kuvalAzvaH, yo'sAvutaGkasya maharSe rapakAriNaM dhundhunAmAnamasuraM... jaghAna dhundhumArasaMjJAmavApa / kuvalezaya puM. (kuvale jale zete zI+ac) viSNu kuvAda puM. ( kutsito vAdaH) jarAja vA. (tri. kutsito vAdo'sya) pAraDA ghoSa hevAnA svabhAvavANuM, jarAja vAha DaranAra, adharma. kuvAhula puM. (kutsitaM vahati ku + vah + ulaJ) 2. kuvAhulI strI. ( ku + vAhula + GIS) aMTaDI. kuvika puM. ba. te nAmano kheDa deza. kuvid avya0 (kuH bhUmiriva vidyate jJAyate bAhulyAt-vid bhAve kvip) dhApa, prazaMsA (tri. kutsitaM vetti vid kvip) rAja jJAnavANuM. kuvidya tri. ( kutsitA vidyA yasya) niMdha vidyAvANuM, nindrita vidyA bhaNeluM. kuvidyA strI. ( kutsitA vidyA) jarAja vidyA. kuvidyAsa puM. ( kuvidyAM syati hinasti so+ka) rAja vidyAne dUra karanAra, kuvidyAno nAza karanAra. kuvinda puM. (kuM-bhUM kutsitaM vA vindate vid+za) vaza42, upaDoM vazanAra - kuvindastvaM tAvat pATayasi guNagrAmamabhitaH kAvya0 7, kheDa vaesiDara bhati kuvindavallI strI. te nAmanI kheDa vela. kuvivAha puM. ( kutsito vivAhaH ) nindanIya vivAha. kuvihAyogati strI. (jai0 prA0 kuvihAyagai) azubha vihAyogati, TiyAnI mAphaka kharAba gati. kuvRtti strI. (kutsitA vRttiH) nindita khAyarA, jarAja ades, sasl dial. (fr. fruar fare) kharAba AcaraNavALuM, kharAba vartanavALuM, halakA dhaMdhAvANuM. (puM. kuvRttimISadAvaraNarUpaM caraNaM karoti kR + kvip) 24vRkSa. (tri.) nindita yeSTA DaranAra, kharAba vartaNUMka karanAra, kharAba dhaMdho karanA2. kuvRSTi strI. (jai0 prA0 kuvRTThi) Rtu vinAnI varasAha, bhAva hu bhajathI zAzagArela, kuveNi strI. (kutsitA veNirasyAH) 4nI velI jarAja hoya tevI strI.. Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 kuveNI strI. ( ISat veNante matsyAH asyAm veN+ in+GIp ) bhAchavAM rAjavAnI TopalI Tu areDiyo vagere. jai0 prA0 kuveNI- kheDa bhatanuM iMthiyAra. kubela na. ( kuveSu jalajapuSpeSu madhye I zobhA lAti lA+ka) bhaja.. zabdaratnamahodadhiH / vaidya, kuvaidya puM. (kutsito vaidyaH) rAja vaidya, vaidyakazAstranI vidhinuM ullaMghana karI potAnI ja icchA vaDe UlaTuM AcaraNa karanAra. kucha na. maMgala, kharaeya. kuz (divA0 para0 seT-kuzyati) AliMgana durkhu, bheTavu. (curA0 ubhaya0 sa0 seT kuzayati, te) hIyadhuM, aAzakuM pakSe (bhvA0 sa0 seT-kuzati) hIpavuM, prakAzavu. kuza puM. na. ( kau zete zo+ka vA kuM pApaM zyati zo+Da) te nAmanuM kheDa eza, hala, DAla- kuzo darbhastathA barhiH sUcyagro yatra bhUSaNaH zabdaratnAvalI, - pavitrArthe ime kuzAH / zakupUtaM pravayAstu vissttrmrghu08|18, ( puM. ku+zo+Da) hAzarathi rAmanI te nAmanI putra- yat kumbhayoneradhigamya rAmaH, kuzAya rAjyena samaM dideza - raghu0 16 / 72, bhetara bhe, te nAmanI kheDa dvIpa, te nAmano bheDa rAma, (na. kau zete zI+ka) pAzI, 45, sApanu peTa. (tri.) pAthI, darbha ane kuzadhvaja puM. 445 rAmanI te nAmano nAnI lAI. kuzanAbha puM. (kuza iva nAbhirasya ac) jasA azva rAjAno pautra, kuzarAjAno putra. kuzanAman puM. (kuza iti nAma asya) kuvAhula zabda dukho [kuveNI - kuzasthala kuzapuSpa puM. (kuzAkAraM puSpamasya) sandhiparza nAmanuM vRkSa (na. kuzapuSpANAM samAhAraH ) dharbha ane DU. kuzaplavana na. bhArata prasiddha te nAmanuM kheDa tIrtha. kuzavindu puM. ba. va. te nAmano kheDa deza. kuzaya puM. ( ku + zI+ac) pAnapAtra, paMyapAtra, pyAlo vagere, pIvAnuM pAtra. kuzalava puM.dvi. va. (kuzazca lavazca ) rAmanA je putrI, kuza ane lava. bhaTTabhatta kuzakaNDikA strI. (kuzaiH kaNDikeva) vaidhi agnino te nAmano eka saMskAra. kuzalin tri. ( kuzala + ini) pratyAzavANu, anuDUsa, sahuguNI, sujI, kSebhavA apyagraNImantrakRtAmRSINa / kuzAgrabuddhe ! kuzalI gurusteraghu0 514, -atha bhagavAMllokAnugrahAya kuzalI kAzyapaH - za05, hoziyAra, yatura- kuzalinI vatsasya vArtA'pi na sA0 da0 / kuzakAza na. ( kuzakAzAnAM samAhAraH ) kAzatRNano samUha. kuzadhArA strI. te nAmanI bheDa nahI. kuzaNDikA strI. (kuzakaNDikA pRSo0 kasya lope) kuzalI strI. (kuza iva lIyate lI+Da+GIS) azmanta kuzakaNDikA zabda dukha. vRkSa. kuzavat tri. (kuza + matup ) lenA hAthamAM dharma hoya che te, IzavANuM. kuzavalI strI. te nAmanI kheDa nagarI De nahI.. kuzastava puM. (kuzAnAM stavaH) harmano bhuDI, harmano thoDI.. kuzanetra puM. te nAmano roDa asura, bhArIyino putra. kuzapa na. ( kuza+kapan) paMyapAtra, pyAsI vagere, zrIvAnuM pAtra kuzara puM. ( kutsitaH zaraH) asA Thevu kheDa ghAsa. kuzala na. (kuza+kalan ) 4syA, kSebha -papraccha kuzalaM rAjye rAjyAzramamuniM muniH - raghu0 1158, -lokaH pRcchati me vArtAM zarIre kuzalaM tava saMdezaH, sArApazu, nIrogIpazuM -avyApannaM kuzalamabale pRcchati tvAm megha0 101, puSya, yaturapa (tri.) - aha DaranAra, DArthayatura, yaturArdhavANu, duzaNatAyukta, usyAzavANu prasArayanti kuzalAzcitrAM vAcaM paTImivazizu0 / kuzalatA strI. ( kuzalasya bhAvaH tal-tva) Duzanapazu, yaturAIpazu, zAzaya, nIrogIpazuM- kuzalatvam / kuzalaprazna puM. ( kuzale praznaH) duzaNa vijJAsA, Duzana jANavAnI icchA. kuzasthala na. ( kuzapradhAnaM sthalam ) anyahuS kuzasthalaM vRkasthalaM mAkanda vArANavatam / dehi me caturo grAmAn kaJcidekaM ca paJcamam / / veNIsaM0 Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kuzasthalI - kuzumbha ] zabdaratnamahodadhiH / 633 kuzAsana na. (kuzairnirmitamAsanam) hanuM janAvesuM zAsana (na. kutsitaM zAsanam) jarAja zAsana, jarAja sabhala-humbha, (na. koH pRthivyAH zAsanam) pRthvI parano hukama. kuziMzapA strI. ( kutsitA ziMzapA) apila ziMzapAvanaspati, jarAja zIzama . kuzasthalI strI. ( kuzapradhAnA sthalI) te nAbhe kheDa nagarI, no deza, dvArA - iti saJcintya sarve sma pratIcIM dizamAzritAH / kuzasthalIM purIM ramyAM raivatenopazobhitAm / / -mahA0 2 / 14 / 49, 344yinI kuzA strI. ( kuz+ka+TAp) chorI, lagAma, bhIThI jhADaDIno velo, uMbarAnA lAkaDAno banAvelo khIlo. kuzAkara puM. (kuzairAkIryaMte mUlAcchAdanena A + kR kuzika puM. (kuzanAmA nRpaH janakatvenA'styasya Than) gAdhi rAbhano jAya, vizvAmitrano chAho sa tu AdhAre ap) yajJano agni vizvAmitrapitAmahaH gAdheH pitA - mahA0 13152, jaDAnuM Au, sAganuM Au, telano gANa. azvaerza vRkSa. (tri. kuza + Than ) yapaNa khajavANuM. kuzikA strI. ( kuzI+ka+TAp) soDhAnI za. kuzita na. ( kuza + itac ) pAezIthI mizra - 4samizrita kuzin tri. (kuzo'styasya ini) dharmavANUM duzayukta dine'STame tu vipreNa dIkSito'haM yathAvidhi / daNDI muNDI kuzI cIrI ghRtAkto mekhalIkRtaH / / mahA0 13 / 14 / 374 / (puM.) vAlmIhi muni. kuzimbi strI. (kutsitA zimbI pRSo0 vA hrasvaH) bheDa bhatanuM kAu- (strI.) kuzimbI / kuzI strI. (kuza + ayovikArArthe GIp ) soDhAnI janAvesa hoza. kuzAkSa puM. (kuza iva sUkSmAgramakSi asya Sac samA.) vAMcharo-vAnara. kuzAkSI strI. ( kuzAkSa + GIp ) vAMharI, vAnarI. kuzAgra na. ( kuzasya agramiva) harmano agrabhAga. (tri. kuzasya agramiva sUkSmatvAt) duzanA AgalA bhAga jevuM tIkSNa, muzkelIthI samajI zakAya tevuM grhe| 42vAnI buddhivANu - kuzAgrabuddhiH kuzalI gurusteraghu0 / kuzAgrIya tri. (kuzAgratulyaM cha) durAnA jaya bhetuM tIkSA . kuzAgrIyamati tri. (kuzAgrIyA matirasya) tIkSNa mativANuM, khatyaMta buddhizANI- ahaM ca bhASyakArazca kuzAgrIyadhiyAvubhau / naiva zabdAmbudheH pAraM kimanye jaDabuddhayaH / / - subhA0 kuzAGgurIya na. ( kuzanirmitamaGgulIyam) 6-nI banAvelI hAthamAM paheravAlAyaka vIMTI jevI pavitrI. (na. kuzanirmitamaGgulIyam) - kuzAGgulIyam / kuzAdika na. vaidyazAstra prasiddha kheDa bhatanuM tesa. kuzAmba puM. nibhivaMzamAM thayesa te nAmano kheDa rAbha kuzAraNi puM. (kuzaM jalaM zApArthamudakamaraNirivAsya) hurvAsA bhuni.. kuzAlmali puM. (kutsitaH zAlmaliH) 2starohiDAnuM 313. kuzAvatI strI. (kuza+matup + GIS ) rAmanA putra zanI te nAmanI rAbhdhAnI -kuzAvartI zrotriyasAt sa kRtvAraghu0 / kuzAvartta puM. (kuzasya jalasyAvarttI yatra) te nAmanuM kheDa tIrtha, gaMgAvatAra tIrtha, gaMgAdvAra, bharata rAbhanI kheDa putra. kuzAzva puM. sUryavaMzI kheDa rAbha, sahadeva rAbhano putra. kuzIda na. ( ku + sad+za sasya zaH pRSo0) vyA bhATe dhanaprayoga, vyA4 jAvu, rastayaMhana-ratAMThalI. kuzIraka na. ( kutsitaH sIro yatra vA kap) jeDavAthI jemAM haLa bUThThuM thaI gayuM hoya tevuM khetara. kuzIla tri. (kutsitaM zIlamasya) jarAja zIlavANuM, jarAja svabhAvanuM. (na. kutsitaM zIlam ) jarAja zIsa, jarAja yAritrya. kuzIlava puM. ( kuzIlaM vAti vA+ka) DIrti IsAvanAra 12 - tat sarve kuzIlavAH saGgItaprayogeNa matsamIhitasaMpAdanAya pravartatAm- mA0 1, -tat kimiti nArambhayasi kuzAlavaiH saha saGgItakam - veNI-1, yArA, bhATa kuzIlavo'vakIrNI ca vRSalIpatireva ca manu0 3 / 155, paul, alss ya, cesld *12. (g. fa. a.) rAmacaMdranA Gkuza jane sava je putra. (kuzazca lavazca anayoH samAhAraH) - abhiSicya mahAtmAnAvubhau rAmaH kuza-lava / -rAmA0 7 / 107 / kuzIvaza (puM.) vAlmIdi muni, kuzumbha puM. ( ku + zumbha + ac) mAM puSNa puSpa hoya che tevuM vRkSa, sujAnuM jhADa, maMDaNa Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 shbdrtnmhoddhiH| [kuzUla-kuSThAri kuzUla puM. (kuz-kUlac) annano 2, chaTo vagerethI / ca -bhartR0 1 / 90, oDha 4 .52 52no. thAya cha, banAveluM dhAnya rAkhavAnuM sthAna, photarAMno agni. te namarnu me vRkSa, me. tana2, 56 vanaspati, kuzUladhAnyaka puM. (kuzUlaparimitaM dhAnyaM yasya) al kolIMjana. dhAnyathI potAnA kuTuMbano traNa varSa sudhI nirvAha kuSThaketu puM. (kuSThaM tannAzanaH keturasya) me tanu thAya teTaluM dhAnya saMgraha karanAra brAhmaNa - vRkSa, bhUbhyADulI nabhevanaspati. kuzUladhAnyako vA syAt kumbhIdhAnyaka eva vA / kuSThagaNa puM. (kuSThasya gaNaH) ma.2 152 oDhanI tryahehiko vA'pi bhavedazvastanika eva vA / / -manu0 samUha. 47 kuSThagandhi na. (kuSThasyeva gandho'sya ic samA.) kuzezaya na. (kuze jale zete zI+ac aluk sa0) melavAsura vanaspati. bhaNa -kuzezayAtAmratalena kazcit kareNa rekhA- kuSThagandhinI strI. bhAsaMgha vanaspati. dhvajalAJchanena- raghu0 618, -bhUyAt kuzezayarajomRdu- kuSThana tri. (kuSThaM hanti han+Tak) oDhano nAza reNurasyAH (panthAH) za0 4 / 10, sArasapakSI, 42rnu 72nA2 auSadhako3 -somavallI kAlameSI kuSThaghnI jhADa, ratuM kamaLa. (pu.) kuzadvIpamAM Avelo eka ca prakIrtitA -bhAva pra0 / (puM.) litA namana parvata. (tri. kuze zI+ac) mana zayyA 52 vanaspati. sunA2. kuSThaghnI strI. (kuSThaM hanti han Tak GIp) DoInarI kuzezayakara puM. sUrya, sU24. vanaspati, bAvacI nAmanI vanaspati. kuzodaka na. (kuzasaMsRSTamudakam) sirita. 5.. kuSThanAzana puM. (kuSThaM nAzayati naz+Nic+lyuTa) kuS (tryA0 para0 sa0 seTa-kuSNAti) nIyog, mahAra vArAha kanda, dhoLA sarasava, rAtA kheranuM jhADa, zirISa taj, , jaya -zivAH kuSNanti mAMsAni / vRkSa. bhaTTiH 18 / 12, anu sAthe. kuS- samAna bahAra | kuSThanAzin tri. (kuSThaM nAzayati naz +Nic + ini) sad. abhi sAthe kaSa sAthI mArAvaM. avanI nAza nA2. DoDhane bhaTAunA2 auSadhi. Authe. kuS- nIthe. . -tulairavakuSNAti-vopadevaH, kuSThanAzinI strI. (kuSThanAzin+GIp) soma2 lAyI. nir sAtha-5tDhI. bhU. -upAntayoniSkuSitaM vihaGgaH nAmanI vanaspati. -raghu0 7 / 50, -kAkairniSkuSitaM zvabhiH kavalitaM kuSThala na. (kutsitaM sthalam ambaSThAditvAt Satvam) gomAyubhiluNThitam-gaGgASTakam / 52. sthaNa-sthAna-35dj(na. koH sthalam) pRthvIna kuSaka puM. (kuS+Nvul) paDena, 13. sapATa bhUmisthala. kuSala tri. (kuS+kalac) 6kSa, DoziyAra, yatu2, duzaNa. kuSThavid strI. (kuSThasya tatsvarupAdeH vid vidyA bhAve ka paM. (kaSa+Aka) diEd. saryaagni. (tri.) kvipa) DonA sva34ne 45vanArI vidyA paNatuM, 12 thaI losamAM bhAvatuM, niya, dU2. kuSThasUdana puM. (kuSThaM sUdayati sUdi+lyuTa) 22. kuSit avya. ghauni tathA prazaMsAmai. 528ya. cha. (tri.) oDhano nAza 52nA2. auSadha kore. kuSita tri. (kuS+kta) 550. bhegave.sa, mizrita. | kuSThahanta puM. (kuSThaM hanti han+tRc) thI.66 namAnI kuSitaka puM. te. nAmano meM Si. vanaspati. (tri.) DoDhano nAza 52nA2 auSadha. kuSitvA avya. (kuS+tvA) // 2 DhIna, nIyovIna. kuSThahantrI strI. (kuSThahantR+GIp) jAvayI nAmanI kuSIda na. (ku+sad+za pRSo0 Satvam) vyA4421vI vanaspati. vA mATe dhanano prayoga. (tri. kuzad+za) su. | kuSThahat puM. (kuSThaM harati ha+kvip+tuk ca) hudhA mehI, maha. 2. (tri.) DoDhane. 2. 4282 auSadha. kuSubh (kaNDvAdi. pa. sa. seTa-kuSubhyati) 34. | kuSThAri puM. (kuSThasya ariH) 2y, ., hukl. kuSTha puM. na. (kuS+kthan) rogavizeSa -kuSTha rogAhrayaM rana, , 2, 5Tora. vanaspati, gaMdha... (tri.) vApyaM pAribhavyaM tathotpalam, -galatkuSThAbhibhUtAyo roganI na 42nAra, auSadha vagaire. Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kuSThikA - kusumayat ] kuSThikA strI. (kuSThIva kAryAti kai+ka) pAnI abhu avayava. kuSThita tri. (kuSThaM jAtamasya itac ) ne DoDhano roga thayo hoya te, oDhavANuM, oDhiyuM. kuSThin kSayyAmayAvyapasmArizvitrikuSThikulAni ca manu0 3 / 7 / kuSmala na. ( kuS + kmalan) chevu, jhApavu, DhAMDa, chAna, visesa, viDAsa pAbhela. zabdaratnamahodadhiH / - kuSmANDa puM. ( ISat uSmA pittahetutvAt aNDeSu bIjeSu yasya) ajuM -kuSmANDA vividhai rUpaiH sahendreNa mahAmune ! samAdhibhaGgamatyantamArabdhAH kartumAturAH / / - viSNu pu0 1 / 12 / 13, te nAmano zivano kheDa pArSada, eka jAtanI yAgakriyA. kuSmANDaka puM. (kuSmANDa eva ka) muM -kuSmANDakaM phalaM siddhaM viduH susvAdu sundaram - bhAvapra0 / kuSmANDakhaNDa puM. na. vaidyuzAstra prasiddha reDa auSadha, kuSmANDanavamI strI. artiGa mahinAnI zuddha nobha divase sonAnI mUrti sAthe koLAnuM dAna apAya che. kuSmANDarasAyana na. vaidyazAstra prasiddha hoNApADa vagere. kuSmANDI strI. te nAmanI kheDa batA, zreNI. kus (divA0 para0 sa0 seT-kuMsyati) bheTavuM, AliMgana 42 (vA curA0 para0 seTa) a0 prAza, sa0 jola -kuMsayati pakSe ( bhvA0 seT- kusati) kusarit strI. (kutsitA sarit) jarAja nahIM, kSudra nahI - ucchidyante kriyAH sarvAH grISme kusarito yathA 635 | kusimbI strI. kheDa bhatanI vanaspati -kusimbivallIprabhavAstu zimbAH suzrute 46 a0 I kusIda na. ( kusa+ida) vyA4 mATe bhUDaluM dhana kusIdakRSivANijyaM prakurvItAsvayaMkRtam / ApatkAle svayaM kurvannainasA yujyate dvijaH / / (tri.) vaNikkusIdyadoSaH syAt brAhmaNAnAM ca pUjanAtAhnikatattve, vyA4 upara potAnI sAla vaDA paJca0 2 / 85 / kusala na. ( kus + klac) bhaMgaNa, ityAza, kSebha. (tri.) bhaMgaNavANu, utyAzavANuM, sujI, nIrogI, yatura. kusA strI. ( kusi bhAve a TAp) josavu, uhevu, bhASa kusita puM. ( kus + itac ) deza, vastIvANI deza. (tri. kus + itac mA0 ku + si bandhane kta) vyA upara jIvikA calAvanAra, lagAra baMdhAyela-bAMdhela. kusitAyI na. strI. (kusitasya patnI kusita + GIp eGAdezaH ) 4 352 bhavanAra puruSanI patnI. kusida na. ( kusa + ida ni0 na guNaH ) nAzuM vyA khApa. (tri.) vyA4 52 vanAra. kusidAyI strI. (kusidasya patnI kusida + GIS eGAdezaH) vyAja u52 jIvanAranI strI. kusindha na bhAthA vinAnuM ghara. sAvanAra - kusIdAd dAridryaM parakaragatagranthizamanAtpaJca0 1 / 11. (tri .) kusIdakaH / kusIdavRddhi strI. (kusIdarUpA vRddhiH) vyA4 35 vadhArI -kusIdavRddhidvaiguNyaM nAtyeti sakRdAhRtA - manu0 8 / 151. (tri. kusIdarUpA vRddhiryasya) vyA435 vadhArAvAmuM. kusIdika tri. (kusIdavRddhayarthaM dravyaM prayacchati kan) lokamAM vyAja upara karaje nANuM ApanA2. kusIdin tri. (kusIda + ini) vyAThanI dhaMdho $2nAra. kusuma na. ( kus+uma ni0 guNAbhAvaH) DUla, puSpa, cUtadrumANAM kusumAnatAnAM dadAti saurabhyamayaM vasanta:Rtu0 4, udeti pUrvaM kusumaM tataH phalam - za0 7 / 30, ija, netraroga, IjhuM, strI24, strIno khaTAva, kusuma pura, pAMca mAtrAvALA chaMdano chaThTho bheda. kusumakArmuka puM. (kusumaM kArmukamasya) maheva, bhahana, anaMga, bhanmatha -kusumacApamatejayadaMzubhiH - raghu0 9 / 39 / (puM. kusumAni aravindAdIni bANAnyasya- kusumabANaH) kusumacita tri. (kusumaiH citam) puSpathI vyApta bhenA upara phUlanI racanA karI hoya te. kusumapaJcaka na. ( kusumAnAM paJcakam ) amahevanA jA3ye pAMca Isa-aravinda, azoDa, lUTa, navamallikA, nIlotpala kusumapura na. ( kusumAkhyaM puram ) pATaliputra nagara, khAnuM paTanA, sakhe ! virAdhagupta ! varNayedAnIM kusumapuravRttAntazeSamapi kSamante kusumapuranivAsino'smadupajApaM candraguptaprakRtayaH - mudrA0 2 aGke / - kusumapurAbhiyogaM pratyanudAsIno rAkSasaH - mudrA0 2 / kusumamadhya puM. (kusumaM madhye phalamadhye'sya) kheDa prahAranuM vRkSa. kusumamaya tri. (kusumAtmakaM kusumapracuraM vA kusuma + mayaT ) puSpamaya, jyAM puSkaLa puSpa hoya che te. kusumayat tri. (kusumaya + zatR) puSpavANuM yatuM. Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [kusumavat-kusm kusumavat tri. (kusuma+matup) lene puSpa veda cha / kusumoccaya puM. (kusumAnAmuccayaH samUho yatra) puSpono te, savANu, (avya. kusumamiva vat) puSpanI. 4. samU-zurachI, sono samUDa.. kusumavatI strI. (kusumavat+GIp) 24sva.strI, 421 kusumbha paM. (kus+umbha ni0 guNAbhAva.) suMbhAnu zara, pATIputra. mAu, ma puS'Na isa loya te vRkSa, bha.upa.. kusumavicitra tri. (kusumaiH vicitraH) puSpoviyitra, (na.) sonu. addabhUta raMgaberaMgI. kusumbhabIja (kusumbhasya bIjam) suMmArnu 04. kusumavicitrA strI. te. nAmanI meM chaha. kusumbharAga puM. (kusumbhasya rAgaH) suMbAnI 2 - kusumAkara puM. (kusumAnAmAkaraH) vasaMtatu kusumbharAgAruNitaiH sudukUlainitambavimbAni vilAsinIpuSpAkaramAsAnAM mArgazIrSo'smi RtUnAM kusumAkaraH nAm-Rtu0 6. / - kusumbhAruNaM cArucelaM vasAnAbhaga0 10 // 35 / jaga0. (puM. kusumastadrasa iva rAgaH) 65tinI-strI.kusumAgama puM. (kusumAnAmAgamo yatra) vasanta. tu. puruSanI eka jAtanI anyonya prIti. kusumAJjana na. (kusumAkAramaJjanaM) me tana mana kusumbhalA strI. (kusumbha+la+TAp) vanaspati, ___-kusumAkArarItimalasambhavamaJjanam / 637 // 62. kusumAJjali puM. (kusumapUrNo'JjaliH) sanA. ma.38. si-sAno bhayo bholI. (puM. kusumAnA kusumbhavat tri. (kusumbha+matup) bhaudu dhaa25|| 4282maJjaliriva) yAnAyA vi2yita-pAya stasaml kaluptakeza-nakha-zmazruH pAtrI daNDI kusumbhavAn / manu0 652 paramAtmAnuM nirUpaNa karanAra te nAmano eka graMtha. kusurubindu puM. te nAmanI meM Si. kusumAtmaka na. (kusumamevAtmA svarUpaM yasya kap) kusU puM. (kus+kU) 2.5 tano. 81., 29456. sa2. kusumAdhipa puM. (kusumeSu kusumapradhAneSu vRkSeSu adhipaH) kusUla puM. (kus+kUlac) anano 30812, So 3thI. banAveluM dhAnya rAkhavAnuM sthAna, photarAMno agni. ___ yaMAnu, A3. (puM. kusumeSu adhirAjate sugandhitvAt rAj+kvip) -kusumAdhirAjaH / / kusRti strI. (kutsitA sRtiH sR+ktin) 542, 2654 kusumAyudha puM. (kusumAni AyudhAnyasya) maheva 244ya, sa., gIrI, 12. vata. kusumAyudhapatni ! durlabhastava bhartA na cirAd (tri. kutsitA sRtirAcAro yasya) 62 // 5.27, rA. bhaviSyati / kumA0 4 / 40, -bhagavan ! manmatha ! | vata:vANu, -kasmAd vayaM kusRtayaH khalayonayaste kutaste kusumAyudhasya satastaikSNyametat-zA0 3. aGke / dAkSiNyadRSTipadavIM bhavataH praNItAH-bhAga0 8 / 23 / 7 / kusumAla puM. (koH pRthivyAH sumAlaH, kusumavad kustubha puM. (kuM pRthvI stubhnoti stambha+ka) viSNa, lobhanIyAni dravyANi AlAti) yo2. samudra. kusumAvacAya puM. (kusumAnAmavacAyaH) 8. 1.56 42ai. kustumbarI strI. (kutsitA tumbarI pRSo0) u, thamIra te- anyatra yUyaM kusumAvacAyaM kurudhvamatrAsmi karomi --ArdrA kustumbarIM kuryAt svaadusaugndhyhdytaam-sushrute| sakhyaH-kAvya0 3 kustumburu na. (kutsitaM tumburu) 652no artha bhI, kusumAvataMsa na. (kusumAnAmavataMsam) jhUbano. tA; ___-dhanyAkaM dhAnyakaM dhAnyaM kustumburu dhanIyakam / sanI bhuTa. dhanyA kustumbarI cAnyA veSalogrA vitunakam / / - kusumAsava na. (kusumasya tadrasasya Asavam) khAnA vaidyakaratnamAlA / rasamAMthI banAvelo dArU, puSpano parAga-reNu. kustrI strI. (kutsitA strI) 12. strI, 527 yAlanI kusumeSu puM. (kusumAni iSavo yasya) maheva, manmatha ___ vyatmiyAri strI. -vAsazca pratanu viviktastvitIyAnAkalpo yadi | kusm (curA. Atma. seT saka.-kusmayate) buddhipUrva kusumeSuNA na zUnyaH-zi0 8 / 30 -abhinavaH kusumeSu - matIkSitam-buddhipUrvakadarzanam / tapAsa, aka0 vyApAraH -mA0 1 AU2 saj, bhaMha sa. Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| 637 kuha (curA. Atma. sa0 seTa-kuhayate) vismaya 5mAuvo, no za6, dAna, strI.saM.2, gaNu, sabhI5- taiH kiM bhAva. 5bhAvu- syAtAM kuhayate vismApayate hetuto mattakarIndrakumbhakuhare nAropaNIyAH karAH prasannarA0 bhayam / kuharita na. (kuharayati kaNThazabdaM karoti kuhara+kRtI kuha avya0 (kim chandasi ha kimaH ku) zema, syAre, Nic bhAve kta) oyalanI 206, bhaithunamA yatI ___ (puM. kuhayati-vismAyayati aizvaryeNa kuh + ac) | savA4, 27 zaha. yakSa24 2. (tri. kuha+ac) vismaya 5mAunA2. | kuhali puM. (ku+hali in) diye, pAna. kuhaka na. (kuha+kvun) Indra , 342, mAyA -dhAmnA | kuhA strI. (kuha+ka+TAp) OM vanaspati, 30, svena sadA nirastakuhakaM satyaM paraM dhImahi -bhAga0 / dhumasa.. 1 / 1 / 1, 805, vaMyanal, 3, 2 // 630 vidyA | kuhu strI. (kuha+ku) oyasano 76-muDu mevo. za06 - (tri. kuh+kvun) 7588, mandrasi, mAyAvI- kokilAnAM kuhuravaiH sukhaiH zrutimanoharaiH-mahA0 / kuhakenedrajAliko lokaM vismAyayati / kuhU strI. (kuha+kU) bhA. yaMdrana pAnI nAza yato kuhakakAra tri. (kuhakaM karoti kR+Nvul) 2, Doya. mevI amAvAsyA -dve ha vA amAvAsyA yA 61400 522, mAyAvI. (tri.) kuhakArI / / pUrvAmAsyA sinIvAlI naSTacandrA kuhUrmatA-zrutau, kuhakajIvin tri. (kuhakena jIvati jIv+Nini) 342 amAvAsyAnI adhiSThAtrI devI, koyalano zabdakarI jIvanAra, bAjIgara, sarpa pakaDI jIvanAra-gAruDI. kenAzrAvi pikAnA kuhUM vihAyetaraH zabdaH-AryA0 kuhakavRtti tri. (kuhakaM vRttirasya) 000-0. vidyA 630, -pikena roSArugacakSuSA muhuH kuhUrutAhUyata vaDe potAnI upajIvikA calAvanAra, mANasane ThagI candravairiNI-nai0 1100 / / pAtAnu, 420, yAcanA2. (srI. kuhakasya vRttiH) | kuhUka puM. (kuhU+kan) yadA 56. jAdu karI potAnI upajIvikA karavI te, mANasane kuhUkaNTha puM. (kuhUriti zabdaH kaNThe yasya yasyAzca) ThagI potAnuM gujarAna calAvavuM te. le. 5kSI, -kuhUmukhaH, kuhUravaH -pika ! vidhustava kuhakasvana puM. (kuhakaH vismApakaH svanaH yasya-yasyAzca) hanti samaM tamastvamapi candravirodhikuhUravaH / 55o pakSI.. puM. kuhakasvaraH, (strI.) kuhakasvanI, ___(srI. GIS) kuhUkaNThI, kuhUmukhI, kuhUravI- hoyasa.. kuhakasvarI dUra.. kuhUpAla puM. (kuhU+pAl+ aNa) sayamAna201, vizuno kuhakka puM saMgItazAstra prasiddha meM taba- drutadvandvaM bhavitA2. laghudvandvaM tAle kuhakkasaMjJake-saGgItadAmodaraH / kuhUmukha na. (kuhAH mukham) n||2. pAmelA. yaMdrasuall kuhana na. (ISatprayatnena hanyate han+karmaNi vA ap) pratipadAyukta amAvAsyAnuM mukha. kuhUrut puM. strI. oyara pakSI, AyalapakSiNI. bhATIna, vAsa, Ayarnu, vAsa, (vA kuha+lyuTa) kuhUla na. (kuha+Ulak) 8 sahita pRthvImA pAunuM vismaya 5mAu. (puM. kuM pRthivIM hanti han+ac) chidra. 42, sa. (tri. kutsitAcAreNa hanti) itmI, DhokA, kuheDikA srI. (ku. heD+in+ka+TAp) dhumbhasa, 350. ISyALu. (srI. ISat heDati netrasaMcAro'tra hiD+ in+ GIS) kuhanA strI. (kuha+yuc) hamayayA, hama, sI. pAse thI. __ kuheDI / dravya bhagavA bhauTe 428 // 458ve.. -arthalipsayA kuhelikA srI. (kuhelI+kU+TAS) kuheDikA- 6 mithyAcArabhedasya sampAdanA, dambhamAtrakRtadhyAnamaunAdiH / zubha.. dhUmasa, 34. (srI. ku+hiD+in+GIS) kuhanikA strI. (kuha bhAve lyuT svArthe ka-TAp ata kuhelI / itvam) sAyaM. 5mAujhamayayA, do pAsethA. kuhAna na. (ku+Dhe+lyuTa) 52. 2506, 2. nAha. dravya meLavavA mATe karelo kapaTaveza. kU (tudA- A0 seTa-kuvate) duno za06 42va., thA.sa. kuhanI strI. (kuna+striyAM GIp) 42, sA54.. pADavI, (krayA0 ubhaya0 seT kUnAti- kUnIte) za6 kuhara puM. (kuM harati ha+ac) 2.5 tano nA. 2vo, savA 42va.. (na. vA kuhaM rAti rA+ka) guI, chidra, I, na, | ka strI. (kU+kvip) pizAya. strI, pizAyara. Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 shbdrtnmhoddhiH| [kUkuda-kUTasAkSin kUkuda puM. (kU zabde bhAve kvip tasyAH kIrteH kuM bhUmi | kUTaka na. (kUTa +Nvul) DasanI 5 savayava. oza, dadAti dA+ka) satsa2pUrva nyAhAna. 42nA2. - m. (puM. kUTa saMjJAyAM kan) te. nAmanI ra parvata. satkRtyAlaMkRtAM kanyAM yo dadAti sa kUkudaH / / (bhu.28), te. nAmarnu me sugaMdhI dravya, marI mo. kUca puM. (kU+caTa-dIrghazca) stana.. kUTakAra puM. (kUTaM karoti kR+aN) 60ii .2 manuSya, kUcavAra puM. te. nAmanI me. heza, te. nAmanA .. samA4 bhAsa., moTo. sAkSI, -kUTakArakaH / kUcikA strI. (kUcI+ka+TAp) yitra vagairebha. yo. kUTakArSApaNa puM. (kUTazcAsau kArSApaNaH) moTo. ya.sI. pIMchI, nAno kUcaDo, dUdhamAM rAMdhI ghImAM sIjhavelA si., banAvaTI yala si.jI.. yopA. (strI. DIe) kUcI / kUTakRt puM. (kUTaM karoti kR+kvip) ziva, mAheva, kUj (bhvA0 para seT a0 -kUjati) aspaSTa savA4 yastha (tri.) mA., mATuM, moTu pu-bhA5 2. -cukja kUle kalahaMsamaNDalI-naiSa0 / vo3 janAvanA2. -tulAzAsanamAnAnAM kUTakRnnANakasya kUjat tri. (kUj+zatR) savyAta. za6 42, saspaSTa ca -yAjJa0 21243 / avAja karatuM. kUTaja puM. (kUTAjjAyate jan+Da) dU.04 166, 7. kUjana na. (kUj+lyuT) bhavyata. savA4, saspaSTa kUTatA strI. (kUTasya bhAvaH tal-tva) maprAmA9i75., nA6, 5kSIna. za6. asatya, gAj. -kUTatvam / / kUjita tri. (kUj+kta) bhavyata. za64) 428. cha kUTaparva puM. sAthIne trihoSI utpanna nA2. 12. te, pakSI sarakho jeNe avAja karela che te - kUTapAka puM. (kUTa+pac+ghaJ) pitta. 452, dubhA2no madhukaranikarakarambitakokilakUjitakUJjakUTIre- nIMbhADo. gIta0 1 / 4 kUTapAkala puM. (hastivAtajvaraH) pittoSayuta, tAvI kUjin tri. (kUj+Nini) lenA peTabha vAyu, vagaire.. sta. DAthI, thAna. bhAvato. vAtapa2- acireNa gaDabaDATa thAya che te. ___ vaikRtavivarNadAruNaH kalabhaM kaThora iva kUTapAkala: kUTa (curA0 A0 sa0 seTa-kUTayate) a5606 bhU.Dayo, (abhihanti) -zizu. 139 dAna nahIM ApavuM, na samajAya tevuM karavuM, spaSTa che kUTapAlaka puM. (kUTaM mRtstomaM pAlayati pAli+Nvul) thAya. tema 2, (curA0 ubhaya0 sa0 seTa-kUTayati, | kuMbhAra, humA2no nAmA.. kUTayate) paNa, mANa, mNtr|| 12vI, bhasatata | kUTapUrva puM. thAmIna niSa. 52. 72vI, Dhaisg, mAchAhana 42. kUTayantra na. (kUTaM yantram) pazu-pakSI vagairena. 5.7vAno kUTa puM. (kUTa + ac+ghaJ vA) agastya muni, ghara, | sisa.. gRDa, nizcama, zi, dhAnyAno Dhagato. - annakUTAzca / kUTazas avya0 (kUTa+zas) Dhaga. DhagamA, DhagasAdha. dRzyante bahavaH parvatopamAH -rAmA0 1 / 14 / 15, soDhAnI kUTazAlmali puM me tana zAmajAna 3- hatAM bhusa2, bhosarI bagere, mAyA, 542, 5tinI. Toya, vaivasvatasyeva kUTazAlmalirakSipat-raghu0 12 / 95, 50o. zi.52 -adrINAmiva kUTAni dhAturaktAni zerate - zImaLo. mahA0, una sai.3-DIza, asatya, gupta zastra, kUTazAsana na. (kUTaM zAsanam) poTu khumanAma, moTI gupti, tava, 458, 724||ne 453vAnI me. 21., sana6. IsI., 22no 62vA, bhAMgaDaM, zI, mAno | kUTasaMkrAnti srI. (kUTA mithyAbhUtA taddivasa(bhAga -kirITakUTairdhvalitaM zRGgAraM dIptakuNDalam - snAnAdyanAGgatvAt saMkrAntiH) madhA tri. gayA. chI. rAmA0, 314, nIya5j, yathArtha sva.35ne. DhahAne. sUrya bIjI rAzimAM saMkramaNa kare tene praveza kare te ayathArtha. 2mA mAute. (tri. kUTa+ac) -ardharAtravyatIte tu yadA saMkramate raviH / sA jJeyA moTu, 6 4 758ii, mithyAbhUta -kUTAH syuH / kUTasaMkrAntirmunibhiH parikIrtitA / / - jyotiHsAgaraH / pUrvasAkSiNaH -yAjJa0 180, nizpa, maya. kUTasAkSin tri. (kUTaH sAkSI) poTo. sAkSI, asatya (puM. na.) a.sa.tya, banAvaTI, trima -na kUTairAyudhairhanyAt losanA2 sAkSI -dviguNA vA'nyathA brUyuH kUTAH syuH yudhyamAno raNe ripUn -manu0 7 / 90 pUrvasAkSiNaH / -yAjJa0 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kUTastha--kUmanas] kUTastha tri. ( kUTa iva nizcalaM tiSThati sthA+ka) sarva kALe eka svarUpe rahenAra, pariNAmAdi zUnya adhiSThAnatayA dehadvayAvacchinnacetanaH / kUTavannirvikAreNa sthitaH kUTastha ucyate / / - paJcadazI 0 22. (puM.) paramAtmA -kSaraH sarvANi bhUtAni kUTastho'kSara ucyatebhaga0 15 /16. (na.) vAghana nAmanuM sugaMdhI dravya. kUTasvarNa na. ( kUTaM svarNam) jo sonuM, jAhalu sonuM. kUTAgAra na. ( kUTamAgAram) ApalI bheDI, jagAsI, jo ghara, DIDAnuM ghara. kUTAyus na. ( kUTamAyurasya) gugamanuM u. kUTAyudha na. ( kUTamAyudham ) gupti nAmanuM gupta hathiyAra. kUTArthabhASA strI. ( kUTArthasya kalpitArthasya bhASA kathA ) zabdaratnamahodadhiH / kalpita vAtanuM kahevuM, novela-navalakathA, gappAM mArI kahevuM, athavA prabaMdhanuM kalpanArUpe kahevuM, rUpakathA. kUTArthabhASitA strI. ( kUTArthabhASiNo bhAvaH) spesI vArtAnuM kahevuM - vagere, uparano artha juo. kUTArthabhASin tri. (kUTArthaM bhASate bhAS+ Nini) spesI vAta kahenAra, kalpelI kathA kahenAra-gappAM mArI anAra kUD (tudA0 a0 seT-kUDati) dhana tha, ghaTTa thavuM. sa0 lakSaNa haravu, jAvu. kUDya na. ( kUD + Nyat) bhIMta, bIMdha, vileyana, DutUhala. kRN (curA0 A0 seT-sa0 kUNyate) hevu, josavu, maMtraeNA 42vI, bhasavata yasAvavI. (curA0 A0 seTa0-kUNayate) soya pAmavu, saMDIyAvaM. kUNi tri. (kUN +in) roga vagerethI bhenA hAtha soyA gayA hoya te-rahI gayA hoya te. kUNikA strI. (kUNNvul ) pazunuM zIMga, vIzAnI vacce rahelI vAMsanI saLI. kUNita tri. (kUN + kta) saMjoya pAbhelu, saMDuyita. kUdara puM. ( kUtsite udare jAtaH) RtuapanA prathama divase brAhmaNImAM RSinA vIryathI thayela putra brAhmaNyAmRSivIryeNa RtoH prathamavAsare kutsite codare jAtaH kUdara stena kIrtitaH / / - brahmavaivartapu0 / kUddAla puM. (kuddAla pRSo0) udAsa nAme kheDa bhatanuM 13. kUp (curA0 ubhaya0 a0 seT - kUpayati, te) husa tha, azakta karavuM. 639 kUpa puM. ( kuvanti maNDUkA asmin kU + pak) DUvo kUpe pazya payonidhAvapi ghaTo gRhNAti tulyaM jalambhartR0 2 / 49 - nitarAM nIco'smIti tvaM khedaM kUpa mA kadApi kRthAH -bhAmi0 9, bhoTI jAI, bhoTo jADo, nauDAnA madhyano staMbha, DUvAnuM pANI bhUmau khAto'lpavistAro gambhIro maNDalAkRtiH / baddho'baddhaH sa kUpaH syAt tadambhaH kaupamucyate / / bhAvapra0 / kUpaka puM. ( kUpe garte kAyati kai+ka) naunI vazyeno thAMlasI - naukAguNabandhanastambhaH / nahInI vayyenuM Au, nahInI vayyeno parvata, bhATInuM vAsA, tela vagere rAjavAnuM vAsA, DUpo, yitA, havADI. kUpakacchapa puM. (kUpasya kacchapaH) DUvAno ayajI (pu.) (kUpe eva anyatra saMcArazUnyaH kacchapa iva) kUvAnA kAcabAnI peThe anyatra saMcArazUnya-gati nahIM karI zakanAro. alpa viSayane jANato hovAthI abujha puruSa. kUpakAra tri. ( kUpaM karoti kR + aN ) DUvo johanArI, DUMvo 42nAro. -taDAga-kUpakartAro mucyante te tRssaabhyaat| kUpakiMn tri. vAnI sabhIpano pradeza vagere. kUpakhA tri. (kUpaM khanati khan vede viT DA ca) DUvI johanAra. kUpaja puM. (kUpa iva jAyate jan+Da) romaDUpa, vATAMnuM chIdra. kUpad avya0 (kUp vA0 adi) prazna tathA prazaMsA arthamAM vaparAya che. kUpamaNDUka puM. (kUpasya maNDUkaH ) hUvAno heDaoo. (puM. kUpe evAnyatra saMcArazUnyaH maNDUka iva) DUDa!. vinA bIjA koI sthaLe nahIM janAra, deDakA jevo potAnA gharamAM besI rahenAra alpajJa purUSa. kUpAGga na. (kUpAkAramaGgamasmin) vAyuM, romAMya. kUpAra puM. ( kUM pRthivoM piparti pR + aN) hariyo, samudra. kUpikA strI. ( kUpI+ka+TAp) tela vagere bhavAnI zIzI, nahIM varayenuM Au. kUpI strI. ( kUp +in + GIS) tesa vagere bharavAnI DuppI. kUpya tri. ( kUpe bhavAdi yat) vAmAM thanAra. kUvara puM. na. 2tha De gADAMnI aMTaDI. kUma na. ( koH pRthivyAH umA kAnti yataH) sarovara. kUmanas tri. ( kutsitaM mano'sya) jarAja bhanavAlu. Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 shbdrtnmhoddhiH| [kUra-kUrmavibhAga kUra puM. na. (veJ bhAve kvip UH, kau pRthivyAM uvaM / kUrdana na. (kUrda + lyuTa) 25, 81.78 42vI, mAladI vayanaM lAti lA+ka lasya raH) anna, mAta, sIsA | kUrdanI strI. (kUryate'tra AdhAre lyuTa + GIS) thaitrI. yomA- itazca kUracyutatailamizraM piNDaM hastI pratigrAhyate pUrNimA ___mAtrapuruSaiH -mRccha0 4. / / kUrpa puM. (kUraM pAti pA+ka dIrghaH) meM amarana. vayyeno kUrca puM. na. (kUryyate kur caTa dIrghaH) 2. amaranI. bhAga kyamA 24so dilno samUDa, DhI-bhUcha - kUrpara puM. (kUparavat pRSo0) sten, DhAya-y2gL. AgatamanadhyAyakAraNaM savizeSabhUtamadya jIrNakUrcAnAm kUrpAsa pu. (kUrpAsavat pRSo0) strImo.nI. yaNI, -uttara0 4, 342, bhoranu 579, me. bhU. 21 yogI. darbha, aMgUTho ane AMgaLI vacceno upalo bhAga, kUrpAsaka puM. (kUrpAsa+ka) 652no artha humobhastara, me. tarnu bhAsana, taMtrazAstra prasiddha- hum prasvedavArisavizeSaviSaktamaGge kUrpAsakaM kSatanakhakSA-704 -vargAdyaM vahnisaMsthaM vidhurativalitaM tat trayaM ___ mutkSipanti-zizu0 5 / 23 kUrcayugmam- bhairavatantre, bheda vagere sAI 42vAno kUrma puM. (kutsitaH ko vA ummigo yasya pRSo0) yo -tataH samarpayet kUrcamuzIrAdivinirmitam / 185 4275. -yadA saMharate cAyaM kUmo'GgAnIva sarvazaH / malApakarSaNArthaM zrImanmUnyaGgasandhitaH / / narasiMhapurANe, indriyANIndriyArthebhyastasya prajJA pratiSThitA / / - potAnAM vakhANa karavAM, baDAI hAMkavI, paMcagavya. bhaga0 2 / 58, -gRhet kUrma ivAGgAni rakSed vivaramAtmanaH (tri.) 5691, hADhI-bhUvANu -yA pUrayitavyamanena - manu0 7 / 105, vinobA avatAra, zarIramA citraphalakaM lambakUrcAnAM tApasAnAM kadambaiH-za0 6. / rahelo te nAmano eka vAyu, te nAmanI eka mudrAno kUrcaka tri. (kUrca+svArthe ka) bhesa. sa42vAnI meha. DUyo, hAta, it. gha.sa.pAna 2 vagere. kUrcakin tri. (kUrcaka+ini) soyn| ma kUrmacakra na. (kUrmAkAraM cakram) manI AitivANu mA jevA AkAravALuM, vAyu vagerethI phugAI gayelA zubhAzubhAdi sUcaka taMtrazAstra prasiddha cakra, zarIravANu jyotiSokta-nakSatra bhede karIne zubhAzubha jaNAvanAra kUrcaparNI strI. (kUrca iva parNAnyasyAH) vanaspati. dUmA2 28. bha2782000. kUrmapurANa na. (kUrmeNa bhASitaM purANam) 26.482 Yuvi. * kUrcala tri. (kUrca+lac) hADhIvANu, zmazruyu'ta. . me. purA. kUrcaziras na. pAnI me... kUrmapRSTha na. (kUrmasya pRSTham) DAyamAnI. pI.8kUrcazIrSa puM. (kUrcaH zmazruH tadvacchIrSaM yasya) nANiyeranu / gUDhagulphazirau pAdau tAmrAyatatalAGgulI / kUrmapRSThomatau vRkSa, nANiye2, (r)43 nAmarnu, vRkSa- kUrcazIrSakaH / cApi zobhete kiGkiNIkiNau -mahA0 3 / 46 / 11. kUrcazekhara puM. (kUrce zmazru iva zekharo'sya) nANiyaranu (na. kUrmasya pRSThamiva) Byu, . ___aura, nAjiye2. kUrmapRSThaka na. (kUrmapRSThamiva kAyati) uiyA vornu kUrcAmukha puM. vizvAmitranA vaMzamai pahA thaye.sa. se. nAmanA Dhaisi. meM Si kUrmarAja puM. (kUrmANAM rAjA Tac) DAyamAnI 20%81, kUcikA strI. (kUrcastadAkAro'styasyAH) 6 athavA moTo kAcabo, pRthvIne dhAraNa karanAra moTo kAcabo. chAzanA. vi.ti. he thAya cha te. -daghnA saha ca pakvaM (puM. kUrmarUpeNa rAjate rAj+ac) bhagavAnano dUrbha kSIraM sA dadhikRrcikA / taRNa pakvaM yat kSIraM sA savatA. -pRthvi ! sthirA bhava bhujaGgama ! ghArayainAM bhavet takrakUrcikA / / -bharataH / yI, unI. | tvaM kUrmarAja ! tadidaM dvitIyaM dadhIthAH / mAMjara, raMga karavAnI pIMchI, mela sApha karavAno kUcaDo. | kUrmavibhAga puM. (kUrmasya tadrUpabhagavadavayavasya vibhAgo'tra) kUI (bhvA0 A0 a0 seTa-kUdate) 8.30 42vI- varAhamihira nAmanA AcAryo karelo nakSatronA bhede vavrazcarAjughUrNazca syemuzcukUdire tathA -bhaTTiH 14 / 77 / / zana. dezavizeSAno. zubhAzubha mo5 se. anya. Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kUrmAvatAra - kR] zabdaratnamahodadhiH / 641 kUrmAvatAra puM. (kUrmasyAvatAraH) viSNuno DUrbhAvatAra | kUlecara tri. ( kUle carati car+Ta ) nahI vagerenA kSitirativipulatare tava tiSThati pRSThe dharaNidharaNakiNacakragariSThe, kezava ! dhRtakacchaparUpa ! jaya jagadIza hare ! -gIta0 kAMThA upara caranAra-pha2nA2 pazu vagere. kUlya tri. ( kUle bhavaH yat ) is upara thanAra. (puM.) te nAmanA eka svadeva. kUla (bhvA0 para0 sa0 seTa - kUlati) vIMTa, kharachAhana 42, khIM. (na. kUlati- jalapravAhamAvRNoti kUl + ac) nahI vagereno aMho, cukUja kUle kalahaMsamaNDalInaiSadhIyam - ityadhvanaH kaizcidahobhirante, kUlaM samAsAdya kUzaH sarayvAH - raghu0 16 / 35, rAdhAmAdhavayorjayanti yamunAkUle rahaH kelayaH - gIta0 1. (puM. kUl karmaNi ghaJarthe ka) sarovara, talAva, sainyano pRSThabhAga, stUpa, pAse.. kUlaka na. (kUl + Nvul) nahI vagereno DAMThI, stUpa, kIDIonuMdara. kUlaGkaSa tri. ( kUlaM kaSati kaS + khaz + mum ) sist sudhI vyAyI rahesa, DAMThAne ghasanAra. (puM.) samudra, nadIno pravAha. kUlaGkaSA strI. (kUlaM karSAti kaS + striyAM TAp) nahIkUlaGkaSeva sindhu prasannamoghaM taTataruM ca zA0 5. aGke / kUlaJcara tri. ( kUle nadIkUle carati caraT) nahI vagerenA kAMThA upara caranAra. kUlandhaya tri. (kUlaM dhayati dhe khaz mum ca) nahInA kAMThAne sparza karatuM vana vagere. kUlabhU strI. (kUlasya bhUH) hAnI bhIna-tIranI bhUmi. kUlamudraja tri. ( kUlumudrujati ut + ruj + khaz + mum) aMDAno lehanAra, Dusale. kUlamudvaha tri. ( kUlamudvahati ut + vah + khaz + mum) pANInA pUra vaDe kAMThAne bharI vahI janAra nadI vagere. kUlavatI strI. (kUla+astyarthe matup masya vaH GIp ) nahI.. kUlahaNDaka puM. ( kUle huNDate huDi saMghe Nvul pRSo0 vA ulopaH ) pANIbhAM paDatI ghUmarI, thaDarI kUlahuNDakaH / kUlAsa tri. ( kUlamasyati kSipati as + aN ) DAMThAne uchALI nAMkhanAra, pheMkI denAra. kUlikA strI. vIzAno nIyeno bhAga, vIzAnuM taNiyuM. kUlinI strI. ( kUlin + GIp ) nahI.. kUvara puM. (kU zabde - kUTAdi varac) 6744 vRkSa. (tri.) DuDu, manohara, sundara, (puM. na.) gADI -2tha vagereno eka avayava-jene dhUMsarI joDe che, rathIne besavAnuM rathanuM khe' sthAna -hemacandramasaMvAdhaM vaiDUryamaNikUvaram rAmA0 3 / 28 / 30 / kUvarin puM. (kUvara + Nini) gADI-2tha vagere. kUvarI strI. ( kuvara + GIp ) amaNo-janAta vagerethI AcchAdita gADI-2tha vagere. kUvAra puM. (kuM bhUmiM vRNoti vR + aN) hariyo, samudra. kUSma puM. 4ne uddezAne homa DaravAmAM Ave che sevA havanIya devano eka bheda. kUSmANDa puM. ( ISaduSmANDeSu bIjeSu asya) jheNuM, zivano te nAmanI kheDa pArSa6 -kUSmANDAkAratvAt zivagaNo'pi tannAmnA''khyAyate - bhAga0 2 / 6 / 42, te nAmanA kheDa RSi - kUSmANDakaH / kUSmANDavaTikA strI. ( kUSmANDakhaNDamizritA mASAdivaTikA) DoNuM bhejavelA auchanA soTa vagere auSadhithI banAvelI goLI vagere. kUSmANDakA strI. ( kUSmANDI + kan+TAp) rAtuM juM. kUSmANDI strI. ( kUSmANDa + GIp ) huge hevI, aMjiahevI -ambikAyAzca kuSmANDabalipriyatvAt tathAtvAt / eka jAtanI auSadhi, eka prakAranI koLAnI vela. kUna na. ( ISatprayatnena hanyate han + ap) bhATInuM vAsA, DAyanuM vAsA, vismaya pabhAuvu. kUhanA strI. ( kUh + yuc) bhayaryA, DhoMga, pAkhaMDa. kUhA strI. ( kUh + ka+TAp) 'Du vanaspati, Aja, tuSAra, hima. kR (bhvA0 ubha0 saka0 aniT karati, te) 5. (tanA0 bha0 ka0 aniT karoti - kurute ) 42 - tena kiM karomi kathaM kurmi kvAnugacchAmi mAdhava / duryodhanavihInaM zUnyaM sarvamidaM jagat / / - durgAdAsaH / adhi sAthai kR adhidvAra yasAvavo -naivAdhyakAriSmahi vedavRtte - bhaTTi0 2 / 34, -AraMbha 42vo - grISmasamaya-madhikRtya gIyatAm01. / anu sAthai kR anurAga Davu, naUsa aravI - anukaroti bhagavato nArAyaNasya - kA0 6, Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 shbdrtnmhoddhiH| [kRka-kRcchra zailAdhipasyAnucakAra lakSmIm - bhaTTiH 2 / 8 / / apa | kRka puM. (kR+kak) gaNu, 8. sAthe kR a.5.782 42vo, jornu aniSTa 42 - kRkaNa puM. (kR iti kaNati kaN zabde+ac) te. yo'pacakre vanAt sItAm-bhaTTi0 8 / 20 / apa+A nAmana : 56., zarIramA 23so. . ..2nI sAthe. kR nivAra, 2 42 -na putravAtsalyama- vAyumeha, imi.. pAkariSyati -ku0 5 / 14 / A sAthe kR savayava. kRkara puM. (kR iti zabdaM karoti) . tanu pakSI, 42vI, ati. 42vI, nimaMtra -AkArayainamatra / | ziva, hemAM. 29o meM tano vAyu - kRkarastu ud+A sAthai kR bhAraMbha 52vo, &in. 4 / upa sAthe kSute caiva japAkusubhasaMnibhaH / -zAradAtilakaTIkA, 52 52vI -sA lakSmIrupakarute yayA pareSAma- yavya vanaspati, 72vI2 vRkSa. bhaTTi0 8 / 18, - Atmanazcopakartum-megha0 101 / / kRkarA lI. (kR iti karoti kR+ac+TAp) pI52 upa+A sAthe kR mArama. 72vI, 66td. euag - vanaspati (srI. kRkaM kRkAkAraM lAti karoti upAkarman / urI kR-urarI kR -UrI-UrarI kR - lA+ka+TAp) kRkalA / svii.||2j / pradakSiNI kR-5 vastunA yAre kAme kRkala (puM. kR+kal+ac) pAMya 654AmAnI se izana -pradakSiNIkRtya hutaM hutAzamanantaraM bharturarundhatI prA. ca-raghu0 271 / dur sAthe kRSTa aay25| 72 / kRkalAsa puM. (kRkaM kaNThaM lAsayati las+Nic+ac) ni +kR 52 // bhava. 2vI, nis athavA nir sAthe-zuddha AyI, 31.80.37- zivAbhirAkhubhiH kecit kRkalAsaiH zazairnaraiH -bhAga0 8 / 10 / 11, -svamAvatyodapAnasya 42, nir+A sAthe kRnivAra, 2 42, parA sAthe kR nivAra, 272, saTava -tAM hanumAn kRkalAsaH sthito mahAn / tasya nAsti samuddhartetyetat parAkurvannagamat puSpakaM prati-bhaTTi0 8 / 50 / pari sAthe. kRSNe nyavedayat / / -mahA0 13170 a0, kRkalAsakaH, kRkUlAsaH / kR 2012 -rathA hemapariSkRtaH-mahA0 / -puras kR mA. rIna., sAme. 2jIna. -hate jarati gAGge ye kRkalAsI strI. (kRkalAsa striyAM GIp) AyA31, 51.51.. puraskRtya zikhaNDinam-veNI0 2 / 18 / prasAthe. kR kRkavAku puM. (kRkeNa vakti vac+juNa kazca) muguTa - anunayamagRhItvA vyAjasuptA parAcI / rutamatha prastAva 42vI, bhAraMbha 2vo -jAnanapi naro daivAt kRkavAkostAgmAkarNya kalye / / -zizu0) 1119, bhora, prakaroti vigarhitam-paJca0 4 / 35 / prati sAthe kR prati2. 72vI, pAya 42, 16lA. sevA, -pUrvaM kRtArtho kRkavAku dhvaja puM. (kRkavAkurmayUraH dhvajo'sya) mitrANAM nArthaM pratikaroti yaH- rAmA0 / pramANI kR kArtikasvAmI. vizvAsa. 42vI, mAzA mAnavI -zAsanaM tarubhirapi | kRkATa na. (kRkaM kaNThamaTati aN) ghATI, 26nanI pramANIkRtam-za0 6, -devena prabhuNA svayaM jagati yadyasya pAchaLano bhAga. pramANIkRtambhartR0 2 / 121 / prAdus kR pragaTa 2j, kRkATikA strI. (kRka+aT+Nvula kvacit ata itvam) pradarzana karavuM, jAhera karavuM, vi sAthe 9 vibhAga karavo Dobha 23do nata mA, 1837- jatrUvrvaM marmANi -vikArahetau sati vikriyante yeSAM na cetAMsi ta eva catamro dhamanyo'STau mAtRkA dve kRkATike-suzrute / dhIrAH-ku0 1159 / vi+A sAthe kR pra. 2j, kRcchra puM. na. (kRt rak cho'ntAdezaH) yazastramA 12 42j -tanme sarvaM bhagavAn vyAkarotu-mahA0, kahela te nAmanuM prAyazcittarUpa eka vatA. (.) kaSTavi+pr+kRpdrv 42vI, parAbhava. 2vI. sam sAthe kR huna -nadIkUlaM yathA vRkSo vRkSaM va zakuniryathA / saMstha242vI - ye pakSAparapakSadoSasahitAH pApAni tathA tyajannimaM dehaM kRcchrAd grAhAd vimucyate / / - saMkurvate-mRccha0 9 / 4 / sam+ pari+upa sAthe. saM.sa.12 manu0 6 / 78, patya vrata, 55, saM.52- anRtaM karavo, paraSkiAra karavo, upakAra karavo, alaMkRta karavuM noktapUrvaM me ciraM kRcchre'pi tiSThatA / - -vyApAro bhAvanA saivotpAdanA saiva ca kriyA / rAmA0 4 / 14 / 14. (.) bhUtra nAmanI roga. kRJo'karmakatApattenahi yatno'rtha iSyate / / (svA0 (tri.) 5STarnu sAdhana, marnu sAdhana, aSTavANu, ubhaya0 seT sa0 -kRNoti, kRNute) mAra, bhArI nAma.. | Manj, aSTAdhya, duHsAdhya. Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRcchragata-kRtakSaNa shbdrtnmhoddhiH| 643 kRcchragata (tri. kRcchre gataH) hubhAM mAvI. 5usa, | kRtaka tri. (kRtAt karaNAdAgataH kan kRtameva svArthe muzkelImAM AvI paDela, mUtrakRcchanA rogavALuM. ka vA) janAvaTak -akRtakavidhisarvAGgINamAkRcchratA strI. (kRcchrasya bhAvaH tal-tva) bhu24A, kalpajAtama-raghu0 18 / 22, itithI 738. poda. 046 saM.24j -kRcchratvam / asatya, anitya. -yad yad kRtaM tat tadanityam, kRcchrasAntapana puM. na. (samyak tapanamatra prajJAdyaN trima banAve... -etena vidhinA channaH kRtakena yathA karma0) te nAbhe prAyazcitta35 . prata. nala: / / -mahA0 4 / 2 / 29 / (na.) DAthe. janAvadyu kRcchrAtikRccha puM. (kRcchrAdapi atikRcchraH) mati..2 bhAhu, yasavAra03-savA- viDampAkyaM ca kRtakaM sAdhya, te nomana prAyazcitta35 me.vata - caret / tathA drAviDamAsarama-bhAva0 / kRcchratikRcchaM ca pibet toyaM ca zItalam / ekaviMza- | | kRtakartavya tri. (kRtaM karttavyaM yena) 42vA yogya tirAtraM tu kAleSveteSu saMyataH / / brahmapu0, -avagUrya caret / karI lIdhuM hoya te. kRcchramatikRcchre nipAtane / -manu0 11 / 208 / kRtakarman puM. (kRtaM karma yena) 52mezvara, saMnyAsa.. kRcchrAri puM. (kRcchrasya) me tana dIdInu OM. | (tri.) 66, yatu2, uj, 52vAmA samartha, 49 kRcchAdha pu. tanAmanu76vasa. sudhA prAyazcittama potAna Arya pUre Doya te. -kRtakarmA parizrAntaH 42zavAya chete- sAyaM prAtastathaikaikaM dinadvayamayAcitam / sAdhutAvadupAramat -mahA0 13 / 14997 / dinadvayaM ca nAnIyAt kRcchrArdhaH so'bhidhIyate / - kRtakAla tri. (kRtaH kAlaH samayo yasya) Thene, bhATe prAyazcittavivekaH / amuka samayano avadhi karavAmAM Avyo hoya te. kRcchin tri. (kRcchra+ini) saM.32bha bhAvI 53, duHvI. (puM.) 73ko samaya, niyamita 42vo. aud. kRD (tudA0 para0 seT sa0-kRDati) 9 thaj, ghATuM kRtakRtya tri. (kRtaM kRtyaM yena) se Ama, 42vA yogya ___, 5691 4j, pA, na.DI. 2j. hoya che, jeNe karI dIdhuM hoya te, TharAveluM kArya jenuM kRNaja puM. (kuNaMjaya pRSo0) 9.5 tanuM 2 // 4. siddha thayuM, hoya. ta, kRtArtha -kRtakRtyo vidhirmanye na kRNu puM. (kR+nu Natvam) yItA, yinIti, varddhayati tasya tAm -zi0 2 / 32 20 // 2. kRt (tu0 pa0 sa0 seTa-kRntati) pay, chej -na kRtakRtyatA strI. (kRtakRtyasya bhAvaH tala-tva) tRptatA, vizvasedavizvaste vizvaste nAtivizvaset / vizvAsAd tArtha55j -kRtakRtyatvam / bhayamutpannaM mUlAnyapi nikRntati / / -hito0 2 / 39, kRtakoTi puM. (kRtA koTiryena) zya5. muni, 5varSa muni. -praharati vidhirmarmacchedI na kRntati jIvitam-uttara0 3 / 31, tara, (rudhA0 para0 sa0 seTa-kRNatti) kRtakopa tri. (kRta: kopo yena) apAyamAna. thayela, vIzj, ghara, vIlf ang. (curA0 ubhaya0 sa0 gusse thayeTa.. (tri. kRtaH kopaH) 43vo jodha. seTa-kIrtayati, te) 276 42vI, savA 42vI. kRtakraya tri. (kRtaH krayo yena) vayAtuM lenA2, 49 kRt puM. (karoti prAtipadikasaMjJAM kR+kvip) vyA4278 | / yAtuM dAdhuMDIya ta. prasiddha prAtipahiM saM. 2nArIta. nAmanI pratyaya | kRtakriya tri. (kRtA kriyA yena) 4 potAnA nitya (tri. karoti kR+kvip) 42nAra, Ama 4282. vagere karyo hoya te, jeNe potAnuM icchita kArya siddha kRta tri. (kR+kta) sAdhesa, 535. rekha, saMpAina rehu~ cha -vipraH zuddhayatyapaH spRSTvA kSatriyo karela, utpanna karela, abhyAsa karela, basa thayela - vAhanAyudham / vaizyaH pratodaM razmIn vA yaSTiM zUdraH athavA kRtaM sandehena-zA0 1. aGke, pU thayesa, vRtakriye / / -manu0 5 / 99 / 72ta. 428, nita, payati. (na.) , yAnuM kRtakSaNa tri. (kRtaH kSaNaH samayo yena) 4ne sava.482 60, satyayuga- kRta-tretAdisargeNa yugAkhyAM hyeka maLela hoya te, jeNe samayane niyamita karyo hoya te, saptatiH / - viSNupu0 2 / 1 / 43, yAra aMgavANI jeNe utsava karyo hoya te, nizcita kALanI eka jAtano vAso, eka prakArano stoma, kriyA, karma, turatApUrva: 24 nA2 -vayaM sarve sotsukA yAranI. saMdhyA . (pu.) me 2no hAsa, yA 2. kRtakSaNAstiSThAmaH-paJca0 1. / Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 kRtutha tri. (taH jUtho yena) gusse thayela, jeNe krodha karyo hoya te. tana tri. (ta inti da+Ta) karelA upakAra upara apakAra karanAra, karelA upakArane bhUlI janA2 pizunAnRtinozcAnnaM kratuvikrayiNastathA / zailUSatunnavAyAnnaM kRtaghnasyAnnameva ca / / manu0 4 / 214, nimakaharAma. - zabdaratnamahodadhiH / kRtaghnatA strI. (takhasya mAva: tad-tva) kRtaghnIpaNuM, nimakaharAmI. -nRtaghnatvam / topAdhyAna na. (vRMtanopADyAnam) 'mahAbhArata'nA zAMtiparvamAM AvatuM eka AkhyAna. tavUDa tri. (ta cUDArma yasya) jeno caulasaMskAra karavAmAM Avyo hoya te. cchidrA zrI. (ta chidra vasyAm) koSAtakI nAmanI vanaspati. tananman tri. (ta nanma yasya) utpanna kareluM, pedA kareluM, nirmANa kareluM. hratA tri. (ta tovAra nAnAti jJA+ja) karelA upakArane jANanAra, upakAra sAme upakAra ka2nA2 - anuttamo durAdharSaH kRtajJaH kRtirAptavAn / -mahA0 rU|41|22, nimakahalAla. (puM.) kUtaro. (puM. te hArve jJa AtmA yasya) 5ramezvara. kRtajJatA zrI. (tAsya bhAva: ta-ttva) kRtajJapaNuM, nimakahalAlI, karelA upakArane na bhUlI javuM te. kRtajJatAmasya vadanti sampadaH - zizu0 kRtajJatvam / kRtatIrtha tri. (taM tIrthaM yena) jeNe tIrthATana karyuM hoya te, maMtrI-salAha ApanAra, dezATana karanAra. taMtrA zrI. (ta trAyate trai+) trAyamANA nAmano eka velo. tatvana. (tasya bhAva: tva) karavApaNuM kAryatva. tavAra tri. (tA dvArA yena) jeNe strI paraNelI che te, jeNe strI karelI che te. ttavAsa tri. (to vAso yena) jeNe dAsa karela hoya te, nokara rAkhanAra. (puM.) amuka samaya sudhI pagA2 laI dAsapaNuM karanAra purUSa. tathI tri. (tA sammAvitA dhIryana) zAstranA abhyAsathI jenuM mana saMskArI thayuM hoya te, zANuM, vicArazIla, sthira cittavALuM, vidvAna-bhaNeluM, dUradarzI. vRtadhvana chuM. te nAmano eka rAjA. [ta udha--kRtamA vRtadhvaMsa tri. (to dhvaMso yasya) jeno nAza karyo hoya te, harAvela, jItI lIdhela, harakata karela. takhrasta tri. (ta dhvastaM yasya) nAza karela, khoI nAkhela. tanirvenana puM. (to nirdonana: yena) pazcAttApa karanAra. tanizcaya puM. (to nirNayo yena) daDha pratijJA karanAra, pAko nirNAyaka. kRtapuGkhaH tri. (kRtaH abhyastaH puGkhayukto bANo yena) bANanA abhyAsamAM kuzaLa, bANAvALI. tapUrva tri. (taM pUrvam) agAu kareluM, pUrve banAveluM. tapUrvanAzana naM. (tapUrvasya nAzanam apakAra, upakAra bhUlI javo te. tapUvin tri. (ta pUrvamanena ni) pUrve kAma karela, jeNe pUrve kAma karyuM hoya te. vRttaporuSa tri. (ta pauruSa yena) jeNe purUSArtha karyo hoya te, jeNe parAkrama karyuM hoya te. taprAma tri. (bhRta: prAmo yena) jeNe praNAma karela che te, jeNe namaskAra karela che te. kRtapraNAza tri. (kRtayoH puNyApuNyayorbhogamantareNa praNAzo nAza:) karelAM puNya ane pApanA bhoga vinA nAza, kRtahAni nAmano eka doSa. dvaitapratita 7. (bhRta: pratikRtaM yena) AkramaNa ane pratyAkramaNa karavuM te. tapratijJa puM. (tA pratijJA yena) jeNe potAnI pratijJA pUrI karI hoya te, jeNe koIne karArabaddha karyo hoya te. bhRta 7. (ta masya) kakkola vanaspati, kaMkola. nRtA strI. (tamasya TAv) kolazIMbI nAmanI vanaspati. tabuddhi strI. (tA saMpAvitA buddhirmena) zAstrAbhyAsathI jenuM mana saMskArI thayuM hoya te, vidvAna, zANuM, vicArazIla, sthira cittavALuM. dvaitavrahman tri. (ta brahma stotraM yena) jeNe stotra karyuM hoya te, stuti jeNe karI hoya te. tam avya. (nRt+vA. mu) basa, saryuM -athavA ta sandehena-ga.0 2. ardU -tamampena -3ttara0 4. I tamAkuM. (dhRtA mAA'sya) garamALAnuM jhADa, gaNIArInuM jhADa, kareNanuM jADa. (tri. tA mAhA yena) jeNe mALA karI hoya tevo mALI vagere, hAra banAvanAra, mALA banAvanAra. Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRtamAlA-kRtAJjali shbdrtnmhoddhiH| 645 kRtamAlA strI. ta. nAmanI meM nahI... kRtamukha tri. (kRtaM saMskRtaM mukhaM yasya) vidvAna, 2uj, duzaNa, nipue. kRtayajJa tri. (kRto yajJo yena) 4. yaza yo hoya te. kRtaratha puM. nimivaMzana me. 2.%. (tri. kRto ratho yena) jeNe ratha karyo hoya te, ratha banAvanAra. kRtalakSaNa tri. (kRtAni lakSaNAnyasya) gue 43 prajyAta, jeNe cihna kareluM hoya che te, nizAnI jeNe karI hoya te. -avijJAtA sahasrAMzurvidhAtA kRtalakSaNaH - mahA0 13 149 / 64 / kRtavat tri. (kRta+vatu) 32, 32nA2. kRtavarman puM. itavI. no mAs, 53 no kRtavarman puM. (kRtaM saMskRtaM vartma yasya) 4. vidyAbhyAsa. karela hoya te. kRtavidya tri. (kRtA abhyastA vidyA yena) vidhAbhyAsa 4 cha te, -zUro'si kRtavidyo'si - paJca0 4 / 43, -suvarNapuSpitAM pRthvI vicinvanti trayo janAH / zUrazca kRtavidyazca yazca jAnAti sevitum / / pnyc01|45 / kRtavIrya puM. (kRtaM vIryamanena) te. nAme yaMdravaMza se. 20%1, tavAya arjunanA pitA to. (tri.) 4) 52. Doya te. 52bhI .. . kRtavetana tri. (kRtaM vetanaM yasya) 5 // 2 AdhI nArIbhAM rAkhela dAsa. kRtavedina tri. (kRtaM vetti vid+Nini) 2864.512no. jANanAra, upakAra sAme upakAra karanAra, nimakahalAla, sAmArI. kRtavedha puM. (kRto vedho'sya vA kap) dhonI auSAtaDIno vedA -kRtavedhakaH / kRtavedhanA strI. (kRtaM vedhanaM yasyAH) oSAtaDI namanI satA. kRtavepathu tri. (kRtaM vepathuryena) ziuj, tharatharatuM, pn||2. kRtaveza tri. (kRto vezo yena) 4. sArI veza. 18258 jyo. DAya -gatavati kRtaveze kezave kuJjazayyAm gIta0 1. / kRtazilpa puM. (kRtamabhyastaM zilpaM yena) zi52strano jeNe abhyAsa karela hoya te. kRtazobha tri. (kRtA zobhA yasya) zobhAyamAna, hehIpyamAna, tasvI , suM62. kRtazrama tri. (kRtaH zramo yena) 4. parizrama 428. cha te, satyaMta. utsAvANu, sadhyayana 4282 - kRtaparizramo'smi jyotiHzAstre-mudrA0 1. (puM.) dharma rAjAno sabhAsada eka RSi. kRtasaMjJa tri. (kRtA saMjJA saGketo yasmai) nA ta26 izAro karela che te, jenI tarapha saMketa karyo hoya te, pharIthI cetanA prApta karanAra, bhAnamAM Avela hoya te. kRtasaMketa tri. (kRtaH saMketo yasmai) 652no. artha zubhI, samaya niyata 52 // 2- nAmasametaM kRtasaMketaM _ vAdayate mRdu veNum-gIta0 5. / ' kRtasApatnikA strI. (kRtaM sApatnyaM yasyAH kapa TAp ata itvaM yalopaH) Thena 652 zAsya vAmai AvI hoya tevI strI. kRtasvara puM. (kRtaH svaraH zabda upatApo vA yena yatra vA) sonArnu utpattisthAna, sonAnI.bhA. (tri.) jeNe zabda karyo hoya te. kRtahasta tri. (kRtaH abhyastaH hasto bANAdityAgamokSaNalAghavarUpA hastazikSA yena) duu vidyAno sanyAsa. 2.2. yo. Doya. te, usuav - aprAptAMzcaiva tAn pArthazciccheda kRtahastavat-mahA0 456220 / kRtahastatA strI. (kRtahastasya bhAvaH tala-tva) / 34Ama duzaNa -kauravye kRtahastatA punariyaM deve yathA sAriNI-veNI0 6 / 12 / -kRtahastatvam / kRtAkRta na. (kRtaM kAryaM ca akRtaM kAraNaM ca samA. dva0) 04-025. (puM.) aary|25535 52mezva2. (na.) karela ane nahi karela, karavuM ane na karavuM. kRtAgama puM. (kRta Agamo yena) 52mezva.2. kRtAgni puM. tivAya 28%no nAnI mA. kRtAGka tri. (kRtaH aGko yasya) . yi 426 Doya. te, jeNe AMkaDA pADelA hoya che, jeNe DAma dIdhela Doya te. (puM.) yAra saMdhyAvANo me pAso. kRtAJjali tri. (kRtaH aJjaliyena) 4 beDAtha prArthanA 42 // bhATe 'yA hoya te. - tadasaMyuktapANirvA ekapAdardhapAdapi / kuryAt kRtAJjalirvA vA'pi UrdhvabAhurathApi vA / / - AhnikAcAratattvam / (puM. kRto'Jjaliriva patrasaMkoco yena) 8% 81du, vRkSa, lajAmaNI vanaspati. Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646 shbdrtnmhoddhiH| [kRtAtman-kRtin kRtAtman tri. (kRtaH zikSitaH saMskRto vA AtmA'ntaH- kRtArthIkRta tri. (pUrvamakRtArthaH kRtArthaH kRtaH) 23 // karaNaM yasya) hernu bhana zikSita athavA saMskArI anAvako, satArthana. tAtha manAvo te. -krAntaM Doya te, zuddha aMta:42vANu. pratyupacAratazcaturayA kopaH kRtArthIkRtaH-amaru0 15. / kRtAtyaya puM. (kRtasya karmajanyabhogasyAtyayo'vasAnam) kRtAlaya puM. (kRtaH Alayo yena) hai, (tri. 4. bhogavyA vinA karelA karmano nAza. 830 resa chata, vAsa. 428.chate -yatra te kRtAnukRta na. (kRtasya anukRtamanukaraNam) 42vAna dayitA bhAryA tanayAzca kRtAlayAH / / -rAmA0 anu,4258 42 te, 73sAnI na.78 72vI te. kRtAvadAna tri. (kRtamavadAnaM khyAtakarma yena) 4) kRtAnta puM. (kRtaH anto viparyayanAzo nizcayo vA yena) prakhyAta karma karyA hoya te. siddhAMta -paJcemAni mahAbAho ! kAraNAni nibodha kRtAvasakthika tri. (kRtA avasakthikA yena) 75i me / sAGkhaye kRtAnte proktAni siddhaye sarvakarmaNAm / vagerethI DhIMcaNa, pITha ane jAMgha jeNe bAMdhela hoya - bhaga- 14 / 13, haiva, 55, yama. -dvitIyaM te. -prauDhapAdo na kurvIta svAdhyAyapitRtarpaNam / kRtAntamivATantaM vyAdhamApazyat-hito0 1, 5 / 5.35. AsanArUDhapAdastu jAnunorjaGghayostathA / / -aahnikkarma, pUrva janmamAM karelA karmanuM phalonmukha deva - tattve / kRtAnta | jarA karNamale- udbhaTaH, zani graha kRtAvastha tri. (katA avasthA yasya) mosAvesa.te usa zanivAra -kRtAntakujayorvAre yasya janmadinaM bhavet, nakkI karela, nizcaya karela, rAjI karela. yamaleno svAmIche se bha27 nakSatra, saMjyAnI kRtAvAsa tri. (kRtaH AvAso yena) 4. vAsa. 73sa saMjJau -kRtAntakaH / hoya che, jeNe thoDA kALa vAte vAso karela hoya te. kRtAntajanaka puM. (kRtAntasya janakaH) sUrya, sU24. kRtAzana tri. (kRtamazanaM yena) 8. jAdhedu, Doya. te, kRtAntajanakA strI. (kRtAnto janako yasyAH) me jeNe bhojana karyuM hoya te. tarnu sugaMdhI dravya -reNukA / kRtAskandana tri. (kRtamAskandanaM yena) 45. dumakA : kRtAntA strI. 24aa nAmarnu sugaMdhI dravya.. caDhAI karI hoya te. kRtAna na. (kRtaM pakvaM tadannaM ca) sAdhu vagere 54vAna, / kRtAstra tri. (kRtaM zikSitamasraM yena) vidhAna. 40 sanna -kRtAnnamudakaM striyaH-manu0 4 / 219. (tri. kRtaM abhyAsa karela che te. pakvaM annaM yena) 4) 54vAna rAdhA taiyA2 aryu kRtAstratA strI. (kRtAstrasya bhAvaH tala-tva) satraduzaNatA, Doya te. mastravima nipuratA -kRtAsratvam / kRtAparAdha tri. (kRto'parAdho yena) 4 zuno. yo cha, kRtAhaka tri. (kRtamahakaM yena) 4. nitya usuMcha hoSI -kRtAparAdhe'pi jane kRpAmantharatArayo:- te, po. ni.33. Doya te. sakalArhat0 kRtAhvAna tri. (kRtamAhvAnaM yasya) lenu sAlvAna 42j kRtAbhiSeka tri. (kRtaH abhiSeko yasya) no abhiSe hoya te. karavAmAM Avyo hoya te, jenI pratiSThA ke saMskAra kRti strI. (kR+ktin) puruSaprayatna, salno vyApAra, karela hoya te. 2yanA -kRtistu rAmacandrasya sarvA svAdu puraH puraHkRtAya puM. (kRtasaMjJako'yaH) rAma prasiddha mevA satyaharizcandranA, - svakRti gApayAmAsa kviprthmcAranI saMkhyAvALo eka pAso. paddhatim-raghu0 15 / 33, te namana. vIza akSaranA katArtha tri. (kataH arthaH prayojanama yena) 0 potAna. pAvaNo me. cha, yiA, DiMsA, vInI. saMdhyA, Aya 42. 80p khoya. te, ityapRtya, iutha -vilokanenaiva jAta2, hupa.he. (puM.) ta. nAmanI 1.5 %1. tavAmunA mune ! kRtaH kRtArtho'smi nibarhitAMhasA- | kRtikara puM. (kRtisaMkhyAtulyA viMzatiH karAH yasya) zizu0 1 / 29 / vIza hAthavALo rAvaNa. kRtArthatA strI. (kRtArthasya bhAvaH tala-tva) athAsiddha, | kRtin tri. (kRtamanena in) 3j cha / ete, tRpti, itApa, matasamAnu, pUra pAuj - kRtArthatvam / | puzyavAna, itakRtya, tArtha, yatu2, 2ull, vidvAna - Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRtirAta-kRtyA shbdrtnmhoddhiH| 647 gRhANa zastraM yadi sarga eSa te, na khalvanirjitya raghu | kRttikAji puM. (kRttikA zakaTAkArA aJjistilakAdi kRtI bhavAn-ghu0 3151, sahA. - tAvadeva cihnamasya) mAthAmai [ulIL 2012vaNo mazvameghanA kRtinAmapi sphuratyeSa nirmalavivekadIpaH-bhartR0 156, upayomai. sAvato. dho... zuddha, dharmiSTha, dhA. kRttikAtanaya puM. (kRttikAyAstanayaH-putraH-bhavaH-sutaH) kRtirAta puM. te. nAmano meM. 20%81. tiya, ti svAmI -kRttikAputraH, kRttikAbhavaH, kRtihasta puM. rAva kRttikAsutaH / kRte avya. (kR+kvip ni. edantatvam) // , vAste, | kRttivAsa puM. (kRttirgajAsuracarma vaste vas+aN) sAI -amISAM prANAnAM kRte-bhartR0 3 / 36, -kAvyaM / maDAva, zaMbhu. ___ yazase'rthakRte-kAvya0 1. / / kRttivAsas puM. (kRttirvAso'sya) mahAdeva -sa kRttivAkRteyuka puM. puruvaMzI. se. 20%l. sAstapase yatAtmA-ku0 1 / 54 / kRterNya tri. (kRtA IrSyA yena) 438 cha 'dhya[ 4, kRttivAsezvara puM. na. 2i mAvela. me. zivaliMga dhya[auj, mahej. kRtnu tri. (kR+ktnu) rIga2, madhu ma. 72-02. kRtoccais avya. aye. 427.. kRtya na. (kR+kyap+tuk ca) Arya -tathA sa rAkSasIruktA kRtodaka tri. (kRtamudakaM snAnatarpaNAdikaM yena) snAna rAkSasendraH pratApavAn / niSkRtyAntaH purAt tasthA tarpaNa jeNe karyuM hoya te. kiM kRtyamiti cintayan / / - rAmA0 3 / 60 / 27, kRtodvAha tri. (kRta udvAhaH yena) 4 vivAha-sana kUjadbhirApAditavaMzakRtyam-raghu0 2 / 12, 341, 504, karela che te, Ubho rahIne athavA UMcA hAtha karIne hetu, zAstrokta karma. (kuM.) vyAkaraNazAstra prasiddha je prAyazcitta kare che te. itya saMjJaual tavya-anIya- kyap-Nyat-ya pratyayo kRtopakAra tri. (kRtaH upakAro yena yasya vA) . -kRtyAH SaT samAkhyAtAH kyap -Nyatau bhAva karmaNoH / yajJopavIta saMskAra thayo hoya te baTuM vagere. tavyAnIyAvanantAd yat kelimaH karma- katari / kRtopabhoga tri. (kRtaH upabhogo yasya) heno upayoga (tri.) 42vA yogya, vizeSe. uzane dvaSapAtra, dhana karyo hoya te, jene bhogavela hoya te. vagerethI phoDavA yogya. kRtaujas (puM.) te. nAme itavAya. 20%Ano me bhAI. kRtyaka tri. (kRtya+kat) pI.31 52 / 2, 427ta. 42nA2. (tri. kRtamojo yena) kRtyajJa tri. (kRtyaM kartavyaM jAnAti jJA+ka) vidvAna, vANu, . 5284. karavA yogya jANanAra. Doya. te, rAva2. kRtyavarman na. (kRtyasya vartma) yogya uma. 42vAno kRtta tri. (kRt+kta) che. naide, stuii. naide, ___bhA, satyamA, yogya 22to. ceSTA karela, bhAga karela. kRtyavid tri. (kRtyaM karttavyaM vetti vid+svip) Aryana kRtti strI. (kRta+ktin) bhRga vagairenu yAma -samantAt jANanAra, vidhine jANanAra athavA karelA upakArane statamamaragaNairvyAghrakRttiM vasAnam-mahAdevadhyAnam, sabhanA2, taza. bhUThapatra, bhagAya, itti nakSatra, gha2. kRtyavidhi puM. (kRtyazcAsau vidhizca) te 4 48ma kRttikA strI. (kRntati ugratvAt kRt+tikan kicca) thAya te vidhi-rIti, kAma karavAno rasto, karavA te. nAmarnu trIhu~ nakSatra, mRtti.- azvinyAdisapta yogya upAya. vizatyantargataM tRtIyanakSatram, agnizikhAkRtiSaT kRtyA (kR+kyap+TAp) ThiyA, ma., ne 6dezIna vArakAmayam; tatra jAtasya phalam-kSudhAdhikaH karma-AbhicArika kriyA karavAmAM Ave teno nAza satyadhanavihIno vRthATanotpannamatiH kRtaghnaH / 42 // 2 hevA vagairenI bhUrti -bhImaM nadantIM praNamAmi kaThoravAk cAhitakarmakRt syAt cet kRttikAyAM kRtyAM, rorUyaprANAM kSudhayograkAlIm, -rogakRtyA manujaH prasUtaH / / - koSThIpradIpaH no bhaviSThAtA grahAdInAM nirAsaH zAntirIritA -SaTkarmadIpikA / deva agni che te. hu||3, bha24.. Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 kRtyAkRtya na. dvi. (kRtyaM ca akRtyaM ca ) akartavya, vraNacikitsAnAM aMgarUpa kRtya. kRtyAdUSaNa puM. te nAme kheDa RSi kRtyAdUSaNI strI. (kRtyA dUSyate'nayA dUSi+ lyuT + GIp) jenA vaDe mRtyAno nAza karI zakAya che tevA prakAranI kheDa auSadhi zabdaratnamahodadhiH / [kRtyAkRtya-kRp rtavya ane | kRtvI strI. vyAsanA putra zuddhadevanI unyA, arbha, DA. kRtvya ( kRtvoM karma arhati yat) bhane yogya, durbha 2nAra, ama 2 nA2. kRtyAdUSi puM. (kRtyAM parakRtAbhicArajAM dUSayati dUSi+ ini) bhenA vaDe mRRtyAno nAza hurI zAya che tevo eka miNa, kRtrima na. ( kR + ktrima ) jiulavArA, ayalavAza, rasAMna. (puM.) (kR+ktrimap) thInIDayUra, zesArasa, hatta putra, dharmazAstramAM kahelA bAra putramAMno eka putra. (tri.) DiyAthI utpanna thayela - prAvRSi pramadabarhiNeSvabhUt, kRtrimAdriSu vihAravibhramaH / / raghu. 19 / 37, janAvaTI, naDasI, DiyAniSpatra- kRtrimaM syAt svayaM dattaH - yAjJa0 2 / 131. kRtrimaka puM. kheDa bhatano dhUpa, turuGa. kRtrimadhUpa puM. (kRtrima dhUpaH ) duhI bhuTTI tarehanAM sugaMdhI padArthonA mizraNathI banAvela dazAMgAdi dhUpa. (puM. kRtrimadhUpa + svArthe+ka) kRtrimadhUpakaH / kRtrimaputra puM. (kRtrimazcAsau putrazca ) dharmazAstramAM aisA bAra putro paikI te nAmano eka putra, dattaka putra (puM. kRtrimaputra + svArthe ka) kRtrimaputrakaH / - sA kandukaiH kRtrimaputrakaizca reme muhurmadhyagatA sakhInAm - kumA0 1 / 29 / kRtrimamitra na. ( kRtrimaM mitram) devAhevA mATe harelo mitra, janAvaTI mitra. kRtrimavana na. ( kRtrimaM ca tadvanaM ca ) Aga, vADI, udyAna. - kRtrimasuta puM. (kRtrimazcAsau sutazca ) 6tta putra, dharmazAstramAM kahelA bAra putra paikI eka putra. kRtvan tri. (kR + Gvanip tuk ca ) rtA, DaranAra. kRtvarI strI. (kR + Gvanip tuk GIp ) 42nArI strI, uravAvAjI. kRtvas avya. saMkhyAvAcI zabdanI sAthai pramAza ane vAra arthamAM A avyaya joDavAmAM Ave che. jemake - aSTakRtvaH vagere. kRtvA avya. (kR + ktvA hiMsAyAM vA ktvA ) 4rIne, bhArI nAjIne, hAra arIne. kRtsa na. (kRntati kRNatti vA kRt chedane veSTane vA saH kicca) pAegI, samuhAya, samUha (puM.) pAya, pAta. kRtsna na. (kRt+ksna) sajja - ekaH kRtsnAM nagaraparidhaprAMzubAhurbhunakti - za0 2 / 15 -tatraikasthaM jagatkRtsnaM pravibhaktamanekadhA - bhaga0 11 13, samaya, pAlI. (puM.) 62, peTa. (tri.) azeSa, jaghu -vedaH kRtsno'dhigantavyaH sarahasyo dvijanmanA / manu0 2 / 165. kRtsnatA strI. (kRtnasya bhAvaH tal-tva) azeSapazu sabhaapazuM -kRtsnatvam / kRtsnavid tri. (kRtsnaM vetti vid+ kvip) jJAnI, vidvAna. kRtsnazas avya. (kRtsna + zas) samagra, saMpUrNa, tamAma. kRdanta puM. kRt -pratyaya bhenA aMtamAM che se prAtipahi nAma. kRdara puM. (kR+aran ) anAnI hAra, anAnI vajAra, ghara. (na. kR + aran) hizAnI uttara bhAga kRdhIyas tri. (kRdhu + Iyasun) atyaMta nAnuM, atyaMta TUhu~ kRdhu tri. (kRt+un kit) svArthe kan ) kRdhukaH / nAnu huI (tri. kRdhu kRntatra na. ( kRt +kAn num ) hama, sAMgala. kRntana na. (kRt+lyuT mum ca) che, Apa, DAtarakhu, jhADIne TuDuDA 42vA te kRntanaM nakha kezAnAM chedanaM ca vanaspateH zAvAzauce na kartavyaM pAThanaM paThanaM tathA / / - nAradavacanam, virahinikRntanakuntamukhAkRtiketakIdanturivAze / gIta0 1/32. (tri. kRt + karttari lyuT mum ca) chevA apavAnuM sAdhana, cheDanAra, apanAra, DAtaranAra. kRntanikA strI. (kRntanI + ka+TAp) tara, charI, yAhu. (strI.) kRntanI / kRntavicakSaNA strI. '3 viyakSANa tuM apa' kheduM bhe kriyAmAM bolAya che te kriyA. kRp (bhvA0 A0 seT-kalpate) samartha hovuM, zaktimAna hovu, saMpattivAnA hovu anu sAthai kRp Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRpa-kRmighnA shbdrtnmhoddhiH| 649 prathamavidhAnamai pratiniEi. 42vI, ava sauthe. kRp- | kRpAlu tri. (kRpAM lAti lA AdAne Du) ghyA, savAra, A sapathe. kRp- sh||2, vi sAthe. pAyusta. (-kRpAlordInanAthasya devAstasyAnugRhNatekRpa- saMzaya 42vI, sam sAthe kRp- saM.485 42vo. bhAga0 4 / 12 / 51 / (curA0 ubhaya0 seTa-kalpayati, te) vi.yA2 42vI, | kRpAvat tri. (kRpA+matup) yApu, 5Ayuta. thI.tava.za. (carA0 ubhaya0 / kRpI strI. (kapa+GIpa) droesayAyana tanAmanI patnI. a0 seTa-kRpati-kRpayate) humaNA tha. azvatthAmAnI. bhAtA - zAradvatIM tato bhAryAM kRpI kRpa puM. (kRpA'styasya kRpA+ac) te. namana . droNo'nvavindata -mahA0 1131 / 22 / 24rSi, pAyA, drauyAyanI sANI. - gotamAnmithunaM kRpITa na. (kRp+kITan) peTa, 642, 59, 48, vanajajJe zarastambAccharadvataH / azvatthAmnazca jananI 125ya, ghaj-0. kRpazcaiva mahAbala:-mahA0 / 3652 / 9. 2yanA2 vyAsa.. kRpITapAla puM. (kRpITaM pAlayati pAli+aN) samudra, (na.) bha. hariyo, kahA- suDAna, vAyu, pavana. kRpaNa tri. (kRp+kyun na latvam) mahAta, dobhI, kRpITayoni puM. (kRpITaM kASThaM yonirasya) agni, sa. -dAtAraM kRpaNaM manye mRto'pyarthaM na . (srI. kRpITasya jalasya yoniH) bhani, mA. muJcativyAsoktiH, -dAtA laghurapi sevyo bhavati na | kRpItanaya puM. (kRpyAH tanayaH -tanujaH, tanUjaH, putraH kRpaNo mahAnapi samRddhyA / / -kAmArtA hi sutaH, sUnuH sa.zvatthAmA -kRpItanujaH, kRpItanUja, prakRtikRpaNAzcetanAcetaneSu -megha0 5, bhanda, bhoTA kRpIputraH, kRpIsutaH, kRpIsUnuH / / hunamA sAvI. 53sa, hIna-garIba, asahAya- rAjannapatyaM kRpIpati puM. (kRpyAH patiH) dro||yaay. rAmaste pAlyAzca kRpaNAH prajAH-uttara0 4:25, haina / kRmi puM. (kram+in+ata itvam samprasAraNaM ca) me sAthe. 595 428. Doya. tevo. hAsa. vagaire. (puM.) mi., tano nAnI , tu, -kRmayo dvividhAH proktA hI . bAhyAbhyantarasaMbhavAH / bAhyA yUkAH prasiddhAH syu kRpaNatA strI. (kRpaNasya bhAvaH tal-tva) sA, kiJbulakAstathAntarAH / / -gAruDapu0 114 a0 / hInatA, garIlA, mahatA. -kRpaNatvam / -kRmikulacitam -bhartR0 2 / 9, 41, Gual, 2.3., kRpaNin puM. (kRpaNa+ ini) 131, imi. (tri.) eka jAtano roga. kRmika puM. (kRmi+svArthe ka) 52na. ma. mI. hInatAauj, hainyayuTa. kRpanIDa na. (kRpasya-karmaNaH nIDam-sthAnam) 4 42vAnu kRmikaNTaka na. (kRmau kRmiroge kaNTakamiva) vanaspati vAvaDIMga, uMbarAnuM jhADa, citrAMga vanaspati. sAdhana.. kRmikara puM. (kRmi karoti kR+tAcchIlyAdau Tac) kRpA strI. (kRpa+a+TAp) anuDa, 42vAnI. 2chA, eka jAtano kIDo. 56u -cakravAkayoH puro viyukte mithune kRpAvatI kRmikarNa puM. (kRmiyuktaH karNaH) me. ta.no. AnanI. -ku0 5 / 26, pA2.duHma. dU2 42vAnI 627, dhyA roga, jemAM kAnanI aMdara jIvaDAM paDe che te. -uvAca bhImaM kalyANI kRpAnvitamidaM vacaH -mahA0 / / kamikoSottha na. (kRmeH koSAttiSThati ut+sthA+ka) kRpANa puM. (kRpAM nudati nud Da Natvam) 1, | zamI vastra, 3zamI. 2, rA. talavAra. -kRpaNasya kRpANasya kevalamAkArato bhedaH | kRmigranthi puM. 'suzrutaaMthama maveto. sAno . udbhaTaH; -jaghAna daityamatiraktalocanA, kRpANapA- kArana zegA zAGkuzazUlapaTTizaiH -kAli -kApu0 / (puM. kRpANa kRmighAtin puM. (kRmiH hanyate'nena) vanaspati vAva... svArthe ka) kRpANakaH / kRmighna puM. (kRmi hanti han tAcchIlyAdau Tak) pAvaDI kRpANikA strI. (kRpANI+ka+TAp) tara, 72, 4282, nAmanI vanaspati, DuMgaLI, bhIlAmuM, kaDavA lIMbaDAnuM bhayo. (srI. kRpANa GIp) kRpANI / / A3, 4, e.2mArInu, u. kRSAdvaita puM. (kRpayA'dvaitaH) te nAme me. maura. kRmighnA strI. (kRmina+TAp) vanaspati 162. Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 kRmighnI strI. ( kRmighna + GIp ) vAvaDIMga. kRmija na. ( kRmerjAyate jan+Da) agarUna, khagara - agaru pravaraM lohaM rAjAha yogajaM tathA / vaMzikaM kRmijaM vA'pi kRmijagdhamanAryajam / / bhAvapra0 / (tri. kRmibhirjanyate kRmervA jAyate jan+Da) bhi vaDe banAvAya athavA kRmithI utpanna thAya te kauSeyaM kRmijaM suvarNamupalAd dUrvA'pi goromataH / paJca0 1 / 103 shbdrtnmhoddhiH| kRmijA strI. (kRmerjAyate jan+Da+TAp) sAkSA, sAja - kITajA kRmijA lAkSA jatukA ca gavAyikA vaidyakaratnAmAlA / kRmijagdha na. ( kRmibhirjagdham ) agara, thaMdhana. kRmijalaja puM. ( kRmiriva jalaja :) zaMbha, chIpa vageremAM rahenAra kIDo. kRmiNa tri. ( kRmirastyasya pAmA0 na NatvaM ca) DIDAvAmuM. kRmidantaka puM. ( kumiyukto danto'tra ) kheDa bhatano dAMtano roga. kRmiparvata puM. (kRmINAM parvata iva) rAIDI. kRmiphala puM. (kRmayaH phale'sya) jarAnuM Au. kRmibhakSa puM. (kRmibhirbhakSyate'tra) te nAmanuM khe nara5. (puM. kRmibhirbhujyate'tra) kRmibhojanaH / kRmimakSikA strI. ( kRmiriva makSikA) DIDA ThevI kheDa bhatanI bhAjI. kRmimat tri. ( kRmi + astyarthe matup ) DIDavANuM, Dubhiyukta. kRmiripu puM. (kRmeH ripuH) vAvaDIMga. -kRmizatruH / kRmila tri. ( kRmiM lAti lA+ka) DIDAvAnuM, miyukta, jene kRmino roga thayo hoya te. f. (f96+219) yosun ounslavil z@ll. kRmilAzva puM. AmIDha vaMzano kheDa rAma. kRmilodara tri. ( kRmiM lAti lA+ka tAdRzamudaramasya ) kRmivALA peTavALuM, kRmiyukta udaranA rogavALuM. kRmivAriruha puM. (kRmiriva vAriruhaH) DI 35 zaMjalu, bhizaMja. kRmivRkSa puM. ( kRmipradhAno vRkSaH) DIDavAnuM jhADa, zeSAya nAmanI vanaspati. kRmizaGkha puM. (kRmiriva zaGkhaH) kheDa bhatano bhi 35 zaMkha, jemAM kIDo pedA thAya che evo zaMkha. kRmizakti strI. ( kRmiriva zuktiH ) DIDA ThevI chIpa. kRmizaila puM. (kRmINAM zaila iva) rAiDa. -kRmizailakaH / [kRmighnI- kRzAGgI kRmihantR tri. (kRmIn hanti han + tRc) bhine ezanAra kRmino nAza karanAra. kRmihara tri. (kRmIn hanti ha + ac) uparano artha dukhI. kRmIlaka puM. (kRmIn Irayati janayati Ir + Nvul rasya laH) bhaMgalI bhaga, kheDa bhatanuM bhaMgalI uTho, rAnI bhaga kRmuka puM. (kramuka pRSo-) sopArInuM Au, gugajanuM Au. kRv (svA0 para. sa. seT - kRNoti ) 42. hiMsA ravI, mArI nAkhavuM. kRvi puM. ( karotyanena kR + vi kicca) varanuM vAzavAnuM sAdhana, sAja, taita kRz (divA. para. sa. seT - kRzyati) sUkSma uvu, pAtajuM Da, jI Davu. kRza tri. (kRz + kta) satya, sUkSma, pAtaju, huja - AkAzesAzca vijJeyA bAla vRddha kRzAturAHmanu0 4 / 184 / kRzatA strI. (kRzasya bhAvaH tal-tva) hurjanatA, khasyatA, sUkSmatA, pAtaNApAsuM jArI'pazu, azaktapaNuM. kRzatvam / kRzara puM. (kRzamalyamAtraM rAti rA + ka) tala ane yojAnI jIyaDI - taNDulA dAlisaMmizrA lavaNArdrakahiGgubhiH / saMyuktA salilaiH siddhAH kRzarAH kathitAH budhaiH / / dharmazAstra prasiddha zanaizcara grahone pAtuM kheDa bhatanuM paDavAnna zanaizcarAya kRzarabhAjamAMsaM ca rAhave - matsyapu0 / kRzarA strI. (kRzamalpamAtraM rAti rA + ka+TAp) jIyaDI - kRzarA tila taNDula- mASa- yavAgUH / kRzalA strI. (kRzaM kAzyaM lAti lA+ka+TAp) bhAthAnA vAja, deza. kRzazAkha puM. (kRzA zAkhA yasya) vanaspati, pitta, pApaDI (tri.) nAnI zAkhAvANu vRkSa. kRzAku puM. duHkha hevu, tapAvavu. kRzAGga tri. (kRzamaGgaM yasya) nAthuGa jahanavANuM, durjana zarIravANu, pAtanA saMgavANuM. kRzAGgI strI. (kRzamaGgaM yasyAH) pAtanA-nAlu jAMdhAnI strI - rAjasi kRzAGgi maGgalakalazI sahakArapallaveneva / tenaiva cumbitamukhI prathamAvirbhUta-rAgeNa / / - AryAsa0 495, priyaMgunuM kAu Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRzAnu-kRSTi shbdrtnmhoddhiH| 651 kRzAnu puM. (kRz+Anuk) mani. -pradakSiNaprakramaNAt / kRSaka tri. (kRS+kvun) .un||2, bhe| 282, kRzAnorudarciSastanmithunaM cakAze / -raghu0 7 / 24, jeyn||2. (na.) upanu izu, DI . za. (puM.) yitra vRkSa, somapAna.. (puM. ba.) nI. saMdhyA. DUta, 6, mapahiyo. kRzAnuka tri. (kRzAnu+Than) manavANu, paliyuta.. kRSara na. (kRS+karan) taka, tadura. sa.ne. dUdhathI. rAdhesuM, kRzAnuretas puM. (kRzAnau patitaM retaH yasya) bhAva, eka jAtanuM pakavAnna, khIcaDI. ziva. (na. kRzAnoH retaH) bhanina te4. kRSANa tri. (kRS+Anuk) yata, uta, mA . kRzAzva puM. (kRzo'zvo yasya) tRninduvaMzama pa68 kRSANu puM. (kRS+Anuk) agni, yitrAnu, kAu, thayela eka rAjarSi, dakSa prajApatino te nAmano eka somapAla, enI. saMnyA. jamAI, dhundhamAra vaMzano te nAmano eka rAjA. kRSi strI. (kRSa+ik) 3, jatI- tvayyAyattaM kRSi(tri.) no. ponAnI athavA hu. hoya ta.. - phalamiti bhrUvikArAnabhijJaiH prItisnigdhairjanapadavadhUkRzAzvin tri. (kRzAzvena proktaM nATyasUtramadhIte ini) kRzAe karelA nATyasUtranuM adhyayana karanAra. locanaiH pIyamAnaH / / -megha0 16, -cIyate bAlizasyApi kRzikA strI. (kRzaiva svArthe ka) me tanI. vanaspati, sakSetrapatinA kRSiH-mudrA0 3, 3j, pRthvI... 4251nI. -AkhukarNI / kRSika puM. (kRS+ikan) mana, iNu, unI. Do. kRS (tudA. A. aniT a0 -kRSate) yaj -prasahya (tri.) meMyanAra, unA2, jetI 42nA2. siMhaH kila tAM cakarSa-raghu0 2 / 27, uj -lomakRSTaM 27.je.ravalomakaSTaM | kRSikA strI. (kRSikA+ka+TAp) pretI, dRSi, pRthvI.. kSetraM pratilomaM karSate-siddhA0, 4020 341, 3 // | kRSijIvin tri. (kRSyA jIvati jIv+Nini) pretI kADhavI, svAmI hovuM, damana karavuM, harAvavuM, abhibhava ! karI jIvanAra, khaDa upara AjIvikA karanAra. 42vI -balavAnindriyagrAmo vidvAMsamapi karSati-manu0 | kRSiparAzara puM. kRSi avazya 12vI. 04 ko sevA 2 / 215, prApta 2j -kulasaMkhyAM ca gacchanti karSanti | Azayano parAzaranA matane anusarato eka nibaMdha. ca mahadyazaH mahA0 / (bhvA. para. sa. seTa-karSate) kRSI strI. (kRSi+GIp) 3, dRSima, u.. 652no. artha mo. anu sAthe kRS-anukarSati pUrvamA kRSIvala tri. (kRSirastyasya vRttitvena valac dIrghazca) rahelA pada vagerenI uttaranA padanI sAthe yojanA DUta, preta 652 (r)vana2 -kaccinna corairlubdhairvA 42vI. ap sAthe. kRS apakarSati- DIna. 42j, kumAraiH strIbalena vA / tvayA vA pIDyate rASTra svAgathA. pUrva mai 52. apa+A sAthe. kRkRSa / kaccit tuSTAH kRSIvalAH / / -mahA0 2 / 5 / 77, - pArcha vA * dantAgrabhinnamapakRSya nirIkSate ca kRSi cApi kRSIvala: - yAjJa0 1 / 276 Rtu0 4 / 14. abhi sAthe kRS sAme. 24Ine. yavaM, | kRSkara puM. (kRS+kR+Tak) maDAva, zaMbhu. ava sAthe kRS- nAye jeya A sAthe. kRS- jI | kRSTa tri. (kRS+kta) 3, .3158 29. - viSayamAMthA. 62 42 - kezeSvAkRSya cumbaMti-hito0 ___ kaSTajAnAmoSadhInAM jAtAnAM ca svayaM vane-manu0 1 / 109, -dUramamunA sAraGgeNa vayamAkRSTAH -za0 1., 11 / 45. (na.) ya, me. ud sAthe. kRS- yaDhatI. 42vI, pradhAnatA prApta 42vI, svakALathI uttarakALamAM laI javuM, upara kheMcavuM, kRSTatA strI. (kRSTasya bhAvaH tal tva) yag, apae, 3. nis athavA nir sAthai. kRS jase3j, dUra 3. -kRSTatvam / karavuM, nizcaya karavo, bahAra kheMcavuM, kheMcatANathI kADhavuM kRSTapacya tri. (kRSTa kSetre svayameva pacyate) yA -niSkraSTumarthaM cakame kuberAt-raghu0 5 / 26, 24j. pachI vAveluM athavA potAnI meLe ja pAke te dhAnya pra sAthe kRS -atyaMta ya. vi sAthe kRS vagaire. -na kaSTapacyamaznIyAdakRSTaM cApyakAlataH-bhAga0 -yA, dhanuSya durg -zarAsanaM teSu vikRSyatAmidam- | 7 / 12 / 18 -kRSTapAkyam / za0 6 / 28. sam sAthe kRSa- sArI zata. ya. | kRSTi puM. (kRSatyantarbhuvaM vidyAlocanAbhyAsAdibhirasau 3j, sam+A sAthe. kRS sArI zata. h2 sudhI.. | kRS +ktic) vidvAna, paMDita. (srI. kRS+ktin) 4. 3j, meMtha, duaj, 25 vI. Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 shbdrtnmhoddhiH| [kRSTopta-kRSNacUDikA kRSTopta tri. (kRSTa kSetre uptaH) 31 aMtarama | kRSNakApotI srI. te nAmanI meM. auSadhi. vAveluM dhAnya vagere. kRSNakAya puM. (kRSNaH kAyo'sya) 5... kRSNa puM. (karSatyarIn mahAprabhAvazaktyA kRS+nak) kRSNakAyA strI. (kRSNakAya+TAp) meM sa.. vinota. nAmanI meM avatAra, vAsudeva -atha | | kRSNakASTha na. (kRSNaM kASThamasya) dArU yaMhana - bhAdrapade mAsi kRSNASTabhyAM kalau yuge / - kRSNakASThakam / aSTAviMzatirjAtaH kRSNo'sau devakIsutaH / / -brahmapu0, kRSNakeli strI. te nAma.nI. me 3ya auSadhi. heca.DInana, kRSNa, 34vyAsa -yo vyasya kRSNakohala puM. (kRSNakasya kRSNakarmaNaH UhaM vitarka vedAMzcaturastapasA bhagavAnRpiH / loke vyAsatvamApede lAti lA+ka) 2., TuM 2manA2.. kRSNAt kRSNatvameva ca / / -mahA0 1 / 105 / 18, | kRSNagaGgA strI. (kRSNA cAsau gaGgA ca) dRssyaave|| 52khama- kRSi vAcakaH zabdo Nazca nirvRtivAcakaH / / nAmanI nahI. tayoraikyAt paraM brahma kRSNa ityabhidhIyate / / kRSNagataroga puM. netranI 31.80ma meM tano. zrIdharasvAmI, madhyama 5isq. arjuna, jIyara pakSI, ro. 032, tul 4g -barhiriva malinataraM tava kRSNa | kRSNagati puM. (kRSNA gatirgatisthAnamasya) bhani . mano'pi bhaviSyati nUnam -gIta0 8, 72mahArnu , Ayodhane kRSNagatiH sahAyam-raghu0 6 / 42 / sA, saMghAriyu, dRSya pakSa. (na. kRS+nak) stmi bhI yitrAnu, A3. -maricaM vellajaM kRSNamUSaNaM dharmapattanam -bhAvapra0, kRSNagandha puM. (kRSNa ugro gandho'sya) sa2gavAna 3, kALuM agara, azubha karma, jugAramAM meLavela dhana, zobhAMjana vRkSa. DANu 4, soDhuM, morathuthu, me tano kSAra, kRSNagandhA srI. (kRSNagandha+TAp) s.20||viijiiuaal. (tri.) uj.. imAnanAnaparAn vRkSAnAhuryeSAM hitAMstvacaH / pUtikaH kRSNaka puM. (kRSNaprakAraH kRSNa+kana) 10 sarasava. kRSNagandhA ca tillakazca tathA tarU: / / (na. anukampitaM kRSNAjinaM kan uttarapadalopaH) kRSNagarbha puM. (kRSNavarNo garbho'sya) Aya. kALA mRganuM cAmaDuM. kRSNagiri puM. (kRSNazcAso giriH) nIlagiri parvata. kRSNakanda na. (kRSNaH kanDo'sya) rAtuM ubhaga.. kRSNagodhA strI. (kRSNaH godheva) me tana. 8132. kRSNakarkaTaka puM. (kRSNazcAsau karkaTakazca) stml. 42yadA. kRSNagrIva tri. (kRSNA grIvA yasya) 5m 56vANu, kRSNakarman tri. (kRSNaM karma yasya) hiMsA vagaire 55 nuaj. (puM.) maDAva, zaMbhu, nI456. 72nA2, 55 vagerenu maay29|| 4202 - zizvidAnaH | kRSNacaJcuka puM. (kRSNA caJcUrasya kap) me. tanuM kRSNakarmA zuklakameti kasyacit / -jaTAdharaH / dhAnya, yo. kRSNakarma (na. kRSNaM ca tatkarma ca) DiMsA vagere. kRSNacaturdazI strI. (kRSNA caturdazI) aMdhArI yau62, zAstra niSiddha karma, vaNa upara kALAza lAvanAra eka | kRSNapakSanI caudaza. 1.t2nI. vaidha ThiyA. (tri. kRSNArpitaM karma yasya) kRSNacandana na. (kRSNapriyaM candanam) ne priya paramezvarane arpaNa kareluM che kAma jeNe te, kRSNane | caMdana, haricaMdana, dhoLuM caMdana, sukhaDa. sopa, ama. te. (na. kRSNArpitaM karma) kRSNacandra puM. (kRSNaH candra iva) vAsudeva, shrii.17|| 52bhezvarane apa 42j, bha, iSTAne sodhe DaM, ma. | kRSNacara puM. (kRSNasya bhUtapUrvaH caraTa) pUrvenI sAthe kRSNakali puM. (kRSNa iva cUDAlA kaliH kalikA'sya) zrIkRSNano saMbaMdha hoya te. eka jAtanuM jhADa jemAM lagabhaga phUla ja hoya. kRSNacUDA strI. (kRSNasya cUDA iva caDA'sya) te. kRSNakAka puM. (kRSNazcAsau kAkazca) me tano nAma . sa.. (strI. kRSNA cUDA'gramasya) kALo kAgaDo. lAla caNoThI jhADa. kRSNakAkI strI. (kRSNakAka+jAtitvAt GIS) meM kRSNacUDikA strI. (kRSNA cUDA'graM yasyAH kap ata jAtanI kALI kAgaDI. __itvam) yahI. Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRSNacUrNa-kRSNabhUmijA] shbdrtnmhoddhiH| 653 kRSNacUrNa na. (kRSNaM tadvarNaM cUrNama) Elvisil 312- | kRSNaparNI srI. (kRSNAni parNAni yasyAH GIp) jI. mela tulasInuM jhADa. kRSNajaTA strI. (kRSNA jaTA yasyAH) 4AmAMsI. vanaspati. | kRSNapavi puM. (pUyate pU zodhane in paviH panthAH kRSNaH kRSNajIra puM. (kRSNazcAsau jIraH) Y, , 2.402- panthAH yasya) bhanina, pali. kRSNajIrakaH / kRSNapAka puM. (kRSNavarNaH pAkaH phalamasya) 42mahAna kRSNataNDula puM. vAvIgarnu, chAu. OM3. kRSNataNDulA strI. (kRSNastaNDulo yasyAH) 4923Ta kRSNapAkaphala puM. (kRSNapAkarUpaM phalamasya) 42mahAnu, nAmano velo. 53. kRSNatA strI. (kRSNasya bhAvaH tal-tva) Busj, kRSNapiGgala tri. (kRSNazca piGgalazca varNo'sya) tou yaza. -kRSNatvam / kRSNatAmra na. (kRSNaM tAmram) gozAba. yaMhana, goroyana.. pIMgaLA raMgavALuM. kRSNapiGgalA strI. (kRSNA ca piGgalA) pAvata, duhavI.. kRSNatAra puM. (kRSNatAM Rcchati R+aN) me. tanu ANu 29, isAra, 825 bhUga.. -OM 'RtaM satyaM paraM brahma puruSaM kRSNapiGgalam / kRSNatArI strI. (kRSNatAra+striyAM GIS) tii. bha.gI, UrdhvaliGga virUpAkSaM vizvarUpaM namo namaH / / ' harakoI mRgalI. kRSNapiNDItaka puM. (kRSNaH piNDItaka:) . tanu kRSNatrivRtA strI. (kRSNA cAso trivRtA) vanaspati, vRkSa. kALuM nasotara. kRSNapiNDIra puM. (kRSNaH piNDIraH) me tanuM vRkSa. kRSNadanta tri. (kRSNA dantA yasya) tamitaj, kRSNapipIlikA srI. (kRSNA cAsau pipIlikA) stul sabhI vRkSa. 8... kRSNadantA strI. (kRSNadanta+TAp) me tanuM vRkSa, | kRSNapipIlI strI. (kRSNA cAsau pipIlI) jI. 8.30. kAzmIrI vRkSa. kRSNapuSpa puM. (kRSNaM puSpamasya) stu dhatUrAnu, jAu. kRSNadeha puM. (kRSNazcAsau dehazca) 5. raMganu, zarI2. kRSNapuSpI strI. (kRSNaM puSpamasyAH) |'nu, 13, priyaM (tri. kRSNo deho yasya) m. zarIravANu, stan vRkSa. dehavALo bhamaro. kRSNaphala puM. (kRSNaM phalamasya) 42mahAnu jAu. kRSNadvaipAyana puM. (dvIpe bhavaH phak kRSNazcAsau dvaipAyanazca) kRSNaphalapAka puM. (kRSNaM phalarUpeNa pAko'sya) 352no 36 vyAsa- kRSNadvaipAyanaM kAlI cintayAmAsa vai za6 humo. munim . mahA0 1 / 105 / 13, -tamahamarAgamakRSNaM kRSNaphalA strI. (kRSNaM phalamasyA) somA nAmanA kRSNadvaipAyanaM vande - veNI0 13 / vanaspati -sUkSmakRSNaphalA jambUIrghapatrA ca madhyamA / kRSNadhattUra puM. (kRSNazcAsau dhattUrazca) jo dhatUrI, __ -vaidyakaratnamAlA 500 dhatUrAnu A3- sita-nIla-kRSNa-lohita- pIta kRSNabIja na. (kRSNaM bIjaM yasya) 2to. sa.22vI. prasavAzca santi dhattUrAH / -kRSNadhattUrakaH / (na. kRSNAni bIjAni yasmin) tarabUtha, dI gaI, kRSNadhana na. (kRSNakarmaNA'rjitaM dhanam) 21. vagerethA kamAveluM dhana. saragavAnuM jhADa. kRSNapakSa puM. (kRSNazcAsau pakSaH) aMdhArayu vAyu, kRSNabhUma pu. (kRSNA bhUmiryatra ac) jI. 4AnavANI dRSya pakSa- tatra pakSAvubhau mAse zukla-kRSNo krameNa __ hesa. hi / candravRddhikaraH zuklaH kRSNa- candrakSayAtmakaH / / kRSNabhUmi strI. (kRSNA bhUmiH) jI. 4mAna. -tithyAditattvam / -rAvaNena hRtA sItA kRSNapakSe'si kRSNabhUmija tri. (kRSNAyAH bhUmerjAyate jan+Da) stml tASTamI -mahAnATakam jamInamAM utpanna thanAra. kRSNapadI strI. (kRSNau pAdau yasyAH DIpa) kRSNabhUmijA strI. (kRSNabhUmi+jan+Da+TAp) bhUtrikA 5gavAjI. strI... nAmanuM eka prakAranuM ghAsa. Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tusasI.. vAnarI 654 shbdrtnmhoddhiH| [kRSNabhedA-kRSNavallI kRSNabhedA srI. (kRSNo varNena bhedaH khaNDo yasyAH) hu | kRSNalavaNa na. (kRSNaM ca tallavaNaM ca) , bhAI, nAmanI vanaspati -kaTvI kaTukA tiktA kRSNabhedA | saMyaNa -saindhavaM kRSNalavaNaM sauvIraM matsyapItakam / kaTumbharA / bhAvapra0; (srI. GIp) -kRSNabhedI / / -rucakaM kRSNalavaNamakSaM sauvarcalaM ca tat / / - kRSNamaNDala na. (kRSNaM ca tad maNDalaM ca) netrabhano / gAruDe 184 a0 / amuka avayava, kIkIno bhAga. kRSNalA strI. (kRSNa+lA+ka+TAp) yahI, paribhA kRSNamallikA strI. (kRSNA cAsau mallikA ca) jI. vizeSa. -sarSapAH SaT yavo madhyastriyavAstvekakRSNalam manu0 8 / 17 / kRSNamatsya puM. me tanu bhA . kRSNaloha puM. (kRSNazcAsau lohazca) doDayuga- trapukaSNamakha paM. (kaSNaM makhaM agraM vA yasya) 8 sIsa-tAmra-rajata-kRSNa-loha-suvarNAni lohamalaM cetibhujavANo vAnara, te nAmanI meM nava. (tri.) suzrute 36 a0 / kALA mukhavALuM, kALA agrabhAgavALuM. kaSNalohita paM. (kaSNaH sana lohitaH) ko Ane kRSNamukhA strI. (kRSNamukha+TAp) vanaspati, jI. rAto mizra (tri. kRSNaM ca tallohitaM ca) stu 658sarI. ane rAtA raMgavALuM. kRSNamukhI strI. (kRSNaM mukhaM yasyAH GIS) | kRSNavaktra na. (kRSNaM ca tadvaktraM ca) Nu bhuma.. mukhavALI vAnarI. __(tri. kRSNaM vaktraM yasya) stu bhumavAj. (puM. kRSNaM kRSNamudga puM. (kRSNazcAsau mudgazca) me tana ho, vaktramasya) tml bhubhavANo vAna2. stal ma -mudgo rUkSo lughurgAhI kapha -pitta-raso kRSNavaktrA strI. (kRSNavaktra+TAp) 14 bhujavAnI hi saH / svAduralpAnilo nevyo jvaraghno vanajastakam / - bhAvapra0 / kRSNavarNa puM. (kRSNazcAsau varNazca) 5o 20, stml kRSNamRga puM. (kRSNazcAsau mRgaH) stuo bhRza, stilyA2 al, (puM. kRSNo varNo yasya) rADuDa, zUdra (tri.) mRta -zRGge kRSNamRgasya vAmanayanaM kaNDUyamAnAM mRgIm / raMgavAj, Aj. -za0 6.16 / kRSNamUlI strI. (kRSNaM mUlamasyAH GIS) sumi bhUgavANI. kRSNavartman puM. (kRSNaM vartma dhUmaprasArarUpagatisthAnamasya) te nAmanI eka vanaspati, kALI upalasarI. agni- haviSA kRSNavarmeva bhUya evAbhivardhate-mahA0 kRSNamRt srI. (kRSNa zcAsau mRd) jI bhATI. (kRSNa 185 / 12, 2rADuDa, vanaspati. yitra.5. (na. kRSNa mRd yasya) jI bhATalauno heza. eva varma) zrIkRSNA35 125, gati- kRSNaH vAsudevaH kRSNayajurveda (kRSNaH yajurvedaH) yarvenA / ane. parabrahma ityartha / vartmagatiryasya brahmaniSThapuruSaH / zukla evA be bheda che, temAMthI taittarIya rUpa yajurvedano (tri. kRSNaM vartma AcaraNamasya) 5000-11287. eka bheda, te bheTavALA pratipadAyukta pUrNimA grahaNa AcaraNavALuM. kare che mATe te kaNa kahevAya che. kRSNavarvara puM. (kRSNA cAsau varvarazca) vanaspati, 500 kRSNayAma puM. (kRSNo yAmo vartma yasya) agni. kRSNarakta puM. (kRSNaH raktaH) anekAlA vA kRSNavalakSa puM. (kRSNazcAsau valakSazca) mosane dhonI kRSNaruhA strI. (kRSNa satI rohati ruha+ka) 4tu 20. (tri. kRSNazca valakSazca varNo yasya) stmane. nAmanI vanaspati. dhoLA varNavALuM. kRSNarUpya tri. (kRSNasya bhUtapUrva rUpyaH) ina05 | kRSNavallikA strI. (kRSNA cAsau vallikA ca) tu, bhUtakALano saMbaMdhI. nAmanI eka vanaspati. kRSNala puM. (kRSNo varNo'styasyArdhaphale lac) yahIna kRSNavallI strI. (kRSNA cAsau vallI) jI. tulasI, 53. (na. kRSNalasya phalaM aN) yo81, yahI. kAkaDIno velo, eka jAtanI upalasarI vanaspati. - bhAratuM se 44na. -kRSNalakaH / -paJcakRSNalako kRSNArjakaH kRSNavallI kAlamAlaH karAlaka:mASaste suvarNastu SoDaza-manu0 8 / 17 / vaidyakaratnamAlA / tulasI. anlavi Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRSNavAnara-kRSNAguru] kRSNavAnara puM. (kRSNazcAsau vAnaraH) DA raMgano vAnara. kRSNavAnarI strI. (kRSNavAnara + GIS) ANA raMganI vAnarI. zabdaratnamahodadhiH / kRSNaviSANA strI. (kRSNasya mRgasya viSANA viSANayuktA ) ya mAnane jAvAnuM kheDa sAdhana. (strI. kRSNo mRgaH viSANaM yoniryasyAH) hIkSite dhArA 42vA yogya eka jAtanuM mRgacarma. kRSNavRntA strI. (kRSNaM vRntaM yasyAH ) pAusa vanaspati, bhASaparNI vRkSa siMhapucchI RSiproktA mASaparNA mahAsahA / kRSNavRntA ca kAmbojI pANDulomazaparNinI / vaidyakaratnamAlA / kRSNavRntikA strI. (kRSNavRntA + kan+TAp itvam) gAMbhArI nAmanI vanaspati. kRSNaveNA strI. te nAmanI kheDa nahI. kRSNavrIhi puM. (kRSNazcAsau vrIhizca) kheDa bhatanA yojA. kRSNaza na. ( kRSNadaza pRSo0) aNI DInArIvANuM pa pote kALuM na hoya tevuM vastra. kRSNazakuni puM. (kRSNazvAsau zakunizca) agaDI. kRSNazAra puM. (kRSNazcAsau zArazca ) DANuM 2e, aNiyAra bhRga kRSNazAli puM. (kRSNazcAsau zAlizca ) bheDa bhatanA yojA kRSNazigru puM. (kRSNavarNaH zighraH) bheDa bhatano saragavo. kRSNazimbikA strI. te nAmanI kheDa vanaspati- sitAsitAH pItaka - raktavarNA, bhavanti ye'nekavidhAstu zimbA / - suzrute 46 a0 kRSNazRGgaH puM. (kRSNaM zRGgamasya ) pADI, mahiSa. kRSNazRGgI strI. (kRSNazRGga + GIp) bheMsa, pADI. kRSNazrita tri. (kRSNaM zritaH) dRSThAnuM khAzrita, vAsudevanI bhakti karanAra. kRSNasakha puM. (kRSNasya sakhA Tac) SThAno mitra sajA, madhyama pAMDava, arjuna, arjuna sAhaDAnuM Au. kRSNasakhA strI. (kRSNasya sakhA ) DANaM ru. kRSNasamudbhava puM. (kRSNaH samudbhavaH yasya) dRSThAno putra pradyumna vagere. kRSNasamudbhavA strI. (kRSNA satI samudbhavati sam + bhU+ ac) pRSThaNagaMgA. kRSNasarpa puM. (kRSNazcAsau sarpazca ) ANI sAtha, kheDa bhatano sAtha. 655 kRSNasarpA strI. (kRSNasarpa +TAp) kheDa bhatanI auSadhi kRSNasarSapa puM. (kRSNavarNaH sarSapaH) aNo sarasava kSavaH kSatAbhijanakaH kRmikRt kRSNasarSapaH / kRSNasAra puM. (kRSNazcAsau sArazca ) DAnuM 2, aNiyAra bhRga- kRSNasArastu carati mRgo yatra svabhAvataH / sa jJeyo yajJiyo dezo mlecchadezastataH paraH / / , kRSNasAre dadaccakSuratvayi cAdhijyakArmuke - zAku0 1 / 6 / (puM. kRSNaH sAro yasmin) thoranuM Au, sIsamanuM ADa, jeranuM jhADa. kRSNasAraGga puM. (kRSNazcAsau sAraGgazca ) jo bhRga, DANiyAra bhRga- kRSNasAraGgaH zyAmazabalaH iti bhASyam, pakSe parabrahma, yathA- kRSNaH nityanirvANarUpaH tadaGga tatsvarUpaM yadi cenna nindeta labhate atho api tarhi lohitasAraGgaM saguNabhAvaM upAsIta ityarthaH / kRSNasArathi puM. (kRSNaH sArathirasya) madhyama pAMDava, arjuna sArathyaM tu tvayA kAryaM iti me mAnasaM sadA -mahA0 5 / 7 / 37, sAhAnuM jhADa. kRSNasArA strI. (kRSNaH sAro yasyAm) sIsamanuM Au - ziMzapA picchilA zyAmA kRSNasArA ca sA guruH / -bhAvapra0 kRSNasArI strI. (kRSNasAra + GIp ) DAlI mRgalI, sIsamanuM vRkSa. kRSNasundara puM. (kRSNavarNaH san sundaraH) zrISNa vAsudeva. kRSNaskandha puM. (kRSNaH skandho'sya) tamAla vRkSa. kRSNasvasR strI. (kRSNasya svasA) hurgA hevI.. kRSNA strI. (kRSNa+TAp) pAMDava patnI draupadIkRSNetyevAbruvan kRSNAM kRSNA'bhUt sA hi varNataH / tathA tanmithunaM yajJe drupadasya mahAmakhe / / -mahA0 1 / 168 / 44, tIjI pIpara- kRSNopakulyA mAgadhI kolA syAt tiktataNDulA, drAkSA, gajIno chor3a, vanaspati sAToDI, vanaspati kALI upalasarI, kALuM jIruM, kALo suramo, mahAbaLezvaranA pahADamAMthI nANatI dRSNA nahI - sadA nirAmayAM kRSNAM mandagAM mandavAhinIm mahA0 6 | 3 | 33, aNI nagoDa, vanaspati jaTAmAMsI, vanaspati kaDu, kastUrI, vanaspati vanajAvazI, hugahivI. kRSNAguru na. ( kRSNaM ca tadaguru ca) ajuM khagara - vilipya kRSNAguruNA vAjapeyaphalaM labhetbhavi. puM. / Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656 kRSNAcala puM. (kRSNApriyaH acalaH) revata parvata, giranAra parvata- asminneva girau bhagavataH kRSNasya dvArakAdhAma, nIlagiri parvata. zabdaratnamahodadhiH / kRSNAjina na. ( kRSNaM ca tadajinaM ca ) aNiyAra bhRganuM yAma, DAjuM bhRgayabha. kRSNAjinin tri. (kRSNAjina + ini) DAnA raMganuM yabha dhAraNa karanAra. kRSNAJjanI strI. (ajyate anayA aJj karaNe lyUTU GIp ) DAsAMnI nAmanuM vRkSa. kRSNAdyataila na. vaidyazAstra prasiddha roDa auSadha35 tela.. kRSNAnadI strI. hRSNagaMgA nAmanI nahIM the machalI paTTanA samudramAM maLe che. kRSNAmiSa na. ( kRSNaM vAsudevamAmiSati - spardhate A+miS +ka) lokhaMDa, soDhuM. kRSNAyasa na. (kRSNaM ca tadayasazca ac) DANuM soDhuM, eka jAtanuM loDhuM. kRSNAdhvan puM. (kRSNaH adhvA yasya) agni, vahi kRSNAnanda puM. 'taMtrasAra' nAmanA taMtra nibaMdhano urtA eka vidvAna. kRSNAbhA strI. (kRSNA satI AbhAti A+bhA+ka) kAlAMjanI nAmanuM vRkSa. kRSNArcis puM. (kRSNaH kAlavarNo'rciryasya) agni, vahni kRSNArjaka puM. (kRSNazcAsau arjakazca ) aNI tusasIkRSNArjakaH kRSNavallI kAlamAlaH karAlakaH / kRSNAlu puM. kheDa atano khAbu. kRSNAvAsa puM. (kRSNasya AvAsaH) pIMpajAnuM Au raivata parvata, giranAra. kRSNAzrita tri. (kRSNamAzritaH dRSThAno Azrita, dRSThAno laData. kRSNASTamI strI. (kRSNA aSTamI) kRSNa pakSanI sahama zrIkRSNanA janmadivasanI AThama, janmASTamI. kRSNikA strI. (kRSNaiva saMjJAyAM kan+TAp) 24 sarasava, sarSapa - kRSNikA rAjikAsurI kuSThako rAjasarSapaHvaidyakaratnamAlA / kRSNin puM. (kRSaNasya bhAvaH imanac) ANAyacaM, AmAza kRSNI strI. (kRSNa GIS) aMdhArI rAtri. kRSNIkaraNa na. ( kRSNa+cvi+kR+ lyuT ) aNuM vu. [kRSNAcala-kR | kRSNIbhUta tri. (kRSNa+cvi+bhU+kta) aNuM thayesa. kRSNekSu puM. (kRSNazcAsau ikSuzca) ANI bhaMgalI zeraDI. kRSNodara puM. (kRSNamudaraM yasya) kheDa bhatano hava 2 sarpa (tri.) ajA peTavANuM. kRSNodumbarikA strI. (kRSNakAkasya priyA udumbarikA) kAkodumbarikA nAme eka vanaspati. kRSya tri. (kRS arhArthe kyaS) jeMyavA yogya, jeDavA yogya, bheDArAne sAya5. kRsara (kR+sara kicca ) tala, tAMdula khane dUdhathI usida s naj usua, vllusl- fac-augosaMpakvaH kRsaraH so'bhidhIyate-chandogapariziSTam, vRthA kRsarasaMyAvaM pAyasApUpameva ca / -manu0 5 / 7 / kRsarA strI. (kRsamalpaM - rAti rA + ka+TAp) jIyaDI. kRsAna na. tilA nakSatra. kRR - (tudA0 para0 sa0 seT- kirati) jheMDuvu, ve, vijera, IsAvayuM chUTuMchavAyuM nAja- samarazirasi caJcatpaJcacUDazcamUnAmupari zaratuSAraM ko'pyayaM vIrapotaH kiratiuttara0 5 / 2, dizi dizi kirati sajalakaNajAlamgIta0 4, anu sAthai kR-anukirati pAchaNa iMDavu. apa sAthai kR- apaskirate, harSa- apaskirate vRSo hRSTaH- siddhA0, vAsa ane lakSaNa uravA mATe johavu, jarI paDavu - apakirati kusumam - siddhA0, ava sAthai kR- avakirati naye 'vuM -avAkiran bAlalatAH prasUnaiH - raghu0 3 10, 62 vu, vratathI bhraSTa thavaM. A sAthai kR - Akirati yAre taraha IDavu, vistAra uravo, IsAva. ut sAthai kR- utkirati Dhagalo vo, kheDahuDa, jodhakuMDIta utkIrNA iva vAsayaSTiSu nizAnidrAlasA barhiNaH - vikrama0 3 / 2, pari sAthai kR- gherI levuM - parikIrNA parivAhinI muneH- raghu0 8 / 35, - mahIM mahecchaH parikIrya sUnau raghu0 18 / 33, sam + ud + sAthai kR- (samutkirati chedhuM, ThAra bhAravu, yArI nAMja, hiMsA ravI, jhota. upa sAthai kRupaskirati chekuM, DAvuM parA sAdhe kR parAkirati sArI rIte jheMDuvu, vyApta thapuM. pra sAthe- kR prakirati rUDI rIte pheMkavuM, judI judI jAtanuM ekaThuM thavuM, nAnA viSayanuM saMmizraNa tha. prati sAthe- kR pratikirati hiMsA 5ravI, yIrI nAja, hAra bhAra urovidAraM praticaskare nakhai: - zizu0 1 / 47, vi sAthai kRR Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRt-keta ] shbdrtnmhoddhiH| 657 vikirati iMja, 6314. sam sAthe. kR saMkirati | kekayI strI. (kekaya+GIp) 345. 28%AnI. nyA, 6zaratha mizra tha, segametha. (tryA. ubha0 seTa-kRNAti, 2.nI. patnI, bharatanI mAtA - satkRtya kRNIte) 12 bhAra, vadha 42vI, DiMsa 42va.. (curA0 kekayIputraM kekayo dhanamAdizat-rAmA0 / / Atma0 seT sa0 -kArayate) Muj 62yAra. kekara tri. (ke mUrdhni karItuM netratArAM zIlamasya) TeDhI kRt (curA. para. seTa sa.-kIrtayati) saMzaya 42vI, | mAjavANu, isI. HinvANu, madyapI. -pitrA 32 42j, prasiddha 42j -nAmni kIrtita eva saH- vivadamAnazca kekaro madyapastathA / -manu0 / (puM.) raghu0 187 / -apaprathat guNAn bhrAturacikIrtayacca taMtrazAstra prasiddha // 2 glauno meM maMtra - caturvarNastu vikramam-bhaTTi0 15 / 72 / / kekaraH-vizvasAratantre / klup (bhvA0 A0-kalpate) yogya. Doj, suj, 5.suzata. (bhvA0 A0-kalpate) yoyokenduzita | kekala puM. (ke+kala+aca) naTavo, nAyanAro 5rUpa 52, tyatra 2 - kalpate rakSaNAya-za0 5 / 5, - | kekA strI. (ke mUrdhi kAyate ke+ke+Da+TAp) moranI. pazcAt putrairapahatabharaH kalpate vizramAya-vikrama0 3 / 1, vA, 31 -SaDjasaMvAdinI kekA dvidhA bhinnAH kalpiSyate hareH prItiH -bhaTTi0 16 / 12, caklape zikhaNDibhiH-raghu0 139; -kekAbhirnIlakaNThastirayati cAzca-kuJjaram-bhaTTi0 14 / 89 / ava sAthe. klup vacanaM tANDavAducchikhaNDa:-mA0 9 / 30 / 3ng, mU, meNava. A sAthe. klUpa- (pre24) kekAvala puM. (kekA ravabhedaM valate-stRNAti val+ ac) sata. 2j, Adj. upa sAthe. klup -3ng, | ____ mayUra, bhora 56.. kekAvalI strI. (kekAvala+GIp) bhora pakSiI , Desa. parima. pAmaj, taiyA2. thaj. pari sAthe klRp / (27) iMsato2al, nizcita. 42. pra sAthe klRp kekika puM. (kekA+Than) bhora, mayU2. kekikA strI. (kekika+TAp) mayU2 5kSiI , desa.. (24)-mana, ghaTita. thaj, mAviS2. 12vI. vi kekin puM. (kekA+in) bhAra pakSI -kekI kekA Authe. klRp- saMgha 42vI, saMhi. DI. sam sAthe | ___parityajya maunaM tiSThati tadbhayAt / cakora kalpR (24)-6 nizcaya 42vI, prati 12vI... ___ candrikAbhoktA naktatratamivAsthitaH / / -kAzIklRpta tri. (kRp+kta) 2the, veNu, re, nizcaya khaNDe 3171 43, pathita re, nizcita, Alu, cha suM, DAyama kekinI strI. (kekina+GIp) mayU25kSiNI-Dheda.. re, nIbhej. kekeyI strI. (kaikeyI pRSo0) kekayA 6025 20%na. klaptakIlA strI. (klRptaM kIlayati) vyavasthA lipi, patnI. bharatanI mAtA pAkuM karAranAmuM vagere. kecana avya. (kiM+cana) 32405, 053 -parAparaparAmarzaklRptadhUpa puM. (klRpto dhUpo yena) 2424., banAvaTI. vikalAstatra kecana-paJcadazI 659; -itaH kekikrIDA kalakalaravaH pakSmaladRzAm-bhartR0 1137 / / klRpti srI. (klRp+ bhAve ktin) 385na, neyatya, | kecit avya. (kiM+cit) 32405 -kecid vadantIti niyatapazu, nizcaya. vitarkavAdinaH -rAmagItA; -kecit kAlApakovidAH klRptika tri. (klRptaM mUlyadAnena svatvaM deyatvenAstyasya -rAmatarkavAgIzaH / Than tata AgataH kan vA) mazahAM, vayAtuM // .. kecuka puM. (kecu svArthe ka) me tano bhUmi.. kekaya puM. te. nAmanI me. heza, te. hezana nivAsI. - keNikA strI. (ke mUrdhi kutsitaH aNaka: strItvaM upAvattAnapAvRttAH surASTrAH kekayastathA-mahA0 / lokAta) 5875, . 6 / 9 / 48 / (puM. kekayAnAM rAjA aNa) 7ya zino | ket (curA. ubhaya seTa sa0-ketayati, ketayate) maMtra te nAmano eka rAjA, dvApara yugamAM thayela te nAmano | calAvavI, bolAvavuM, masalata karavI, yathocita bhASaNa sUryavaMzIya meM 11 . -tathA kekayarAjAnaM vRddhaM / 2j, saM.Deta. 42vI. paramadhArmikam / zvazuraM rAjasiMhasya saputraM tamihAnaya / / | keta puM. (kit+ghaJ) nivAsa, 2381L, ghara, prau, - rAmA0 1 / 13 / 23 / / saM.Dalya, 64.4, maMtra 42va.. (tri.) nA2, tA. Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 658 shbdrtnmhoddhiH| [ketaka-kedArajAta ketaka puM. (kit nivAse+Nvul) 343ld, 3 - | ketumAla puM. (ketuyuktA mAlA'sya) mAnI.. 2.no. vilAsinIvibhramadanapatramApANDuraM ketakabarhamanyaH- me putra, pUdvIpamai. bhAve.sI. meM. 13- merostu raghu0 6 / 17 / 54, 4% (na.) 3432, 35.nu pazcime pArzve ketumAlo mahIpate ! / jambUkhaNDe ca dUsa. -sa kautukI tatra dadarza ketakam-naiSa0 / / tatraiva mahAjanapado nRpa ! / / ketakI strI. (ketaka gaurAdi0 GISa) vana A3 - | ketumAlA srI. bhavantI. dezamai mAvelI te. nAme meM gandhADhyA'sau bhuvanaviditA ketakI svarNavarNA / nahI- tataH puNyatamA rAjan ! satataM tApasairyutA / padmabhrAntyA kSudhitamadhupaH puSpamadhye papAta-bhramarASTakam / / ketumAlA ca medhyA ca gaGgAdvAraM ca bhUmipa ! / / - ketana na. (kit+lyuTa) yi, 48 -kusumacApama mahA0 389 / 14 / tejayadaMzubhirhimakaro makarorjitaketanam-raghu0 9 / 39 / | ketumAli, ketumAlin puM. zalAsura daityano senApati. nizAna, itya, Arya, ghara, 2361 -etadrAjAsanaM ketuyaSTi strI. (ketoH yaSTiH) 4% 6ist. sarvabhUbhRt saMzrayaketanam-viSNupu0 1 / 11 / 9 / nimaMtraNa keturatna na. (ketoH ratnam) meM tano. mAla, vaiDUryamAla. 42, morAva, sthAna. ketuvasana na. (ketorvasanam) pAvaTArnu, vastra.. ketavIrya paM. tanAmanI dhanava. ketu puM. (cAy+tu kyAdezaH) praza, buddhi, utu nAme 55 -aoM nendvarkasaurArAH pApAH saumyAstathApare / ketuvRkSa puM. (ketubhUto vRkSaH) bhe2 patanI. yA2 himai pApayuktaH budhaH pApo rAhu-ketU ca pApadau / / prApti, | rahelA maMdarAcala vagere parvatanA cihnarUpa vRkSa, jema siti, 5dust - tamAryagRhyaM nigRhItadhenu-rmanuSyavAcA 3 567, , 42, pip56.. manuvaMzaketum-raghu0 2 / 33, yi, yotiSazastra prasiddha ketuzRGga puM. 53vaMzI. se. 20%1. A. 64ud - keturyasminnRkSe'-bhyuditastasmin prasUyate kedara puM. (ke dRNAti ke+dR-ac) te. nAmanu, me. vRkSa. (tri.) Ter3hI-ai. Himauj. jantuH / roMdre sarpamuhUrte vA prANaiH saMtyajyate cAzu / / kedAra puM. (ke zirasi dAro'sya vA kena jalena - jyotistatvam; -ulkAnirghAtaketUzca jayotiSIM dAro'sya ni. etvam) limAlaya 652 Avedo SyuccAvacAni ca-raghu0 2 / 33 / / mAdimanI praza, syArI- bhUmAvapyekakedAre ketuka puM. (keuya jai. prA.) va samudranI. madhyama kAloptAni kRSIvalaiH / nAnArUpANi jAyante bIjAnIha dakSiNa dizAmAM rahela ketuka nAmano mahApAtAla kaLaze. svabhAvataH / / -manu0 9 / 38, pAena. 0.54 bhATe ketukuNDalI strI. jyotiSazAstra prasiddha se vizeSa. cotarapha pALa bAMdheluM kSetra, te nAmanuM eka mahAkSetra. ketutArA srI. dhUmatu. (na.) DibhAsayama bhAva meM zivaliMgaketudharman puM. te nAmano 20%. kedArabhruvormadhye zivasthAnaM kedArazabdavAcyaM taM ketupatAkA strI. (ketoH patAkeva) yotiSazAstra prasiddha manaHsvAntaM prApayet / / ma.5 - sazoNitaistena zilImukhAgrainikSepitAH ketuSu kedAraka puM. (kedAre bhavaH kan) / taramA pArthivAnAm-raghu0 7 / 65 / utpanna thayela DAMgara. ketubha puM. (ketu+bhA+Da) megha. kedArakaTukA strI. (kedArasya kaTukeva) me. tanI ketumat tri. (keturastyasya ketu+matup) yi 3thI. DuM vanaspati. yukta, vAvaTAvALuM, nizAnavALuM, prajJA vagerethI yukta. kedArakhaNDa puM. vyAse. 2yesa 24652|9|'nii aMtargata (6) kAzInA rAjA divodAsanA vaMzamAM pedA thayela Avela avantikhaMDamAM rahela kedAramAhAbhya pratipAdaka eka rAjA, eka jAtano mahela, dhavaMtarino eka se mA putra, te. nAmanI me. hAnava.. kedAraja tri. (kedArAjjAyate jan+Da) umeta2wi ketumatI strI. (keumaI jai. prA.) unna2 hevatAnA dra utpanna thayesa. // 2 vagere. (na.) 5||sstth. niranI. sAmAliyAna nAma, drAvizeSa. (strI.) | kedArajAta tri. (kedAre jAtaH) usAtarama. tpanna te nAmano eka chanda. thayela DAMgara vagere. Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kedAreza-kalika shbdrtnmhoddhiH| 659 kedAreza puM. (kedArakSetrasya IzaH) 2 kSetramaite. kemuka puM. (ke mUrdhni amayati am roge uka) te. nAme. nAmAnA meM bhAva- kedArezvaraH zRNvaparNe'bhidhAsyAmi me vRkSa. (na.) . tanuM ALS. kedArezvarasaMkathAm / samAkApi yAM pApo'pyapApo keyUra puM. na. (ke bAhuzirasi yAti yA+Ura kicca) jAyate kSaNAt / Ujdha - keyUrA na vibhUSayanti puruSaM hArA na kena na. 'kena' se zathI . 03 yatuM te. nAmanu meM candrojjvalAH-bhartRhariH, sasaM.2- pAdAnAM bhUSaNAnAM 6paniSaD- 'kenopaniSat' / ca keyUrANAM ca sarvazaH / rAzayazcAtra ddazyante bhISmakenatI strI. (ke sukhArthaM natiH aluk sa0) 51mI.. bhImasamAgame / / -mahA0 6 / 67 / 21, te. nAmano me. kenAra puM. (ke mUrdhni nAraH nR+ghaJ aluk sa0) dumI. nii - strI-jaGgre caiva saMpIDya doAmAliGganya ___ nAmarnu na27, masta, sa, sAMdhA. sundarIm / kArayet SThApanaM kAmI bandhaH keyUrakenipa puM. (ke sukhe nipatati ni+pat+Da) buddhimAna | saMjJaka: / / -smaradIpikA / / keraka paM. ba. te nAmanoheza. kenipAta puM. (ke nipAtyate ni+pat+Nic+karmaNi | kerala puM. ba. bharamAra heza, Dasano bhasavAra - ac) 4DAna, suDAna, nau... yadAvAnu, SThay bhayotsRSTavibhUSANAM tena keralayoSitAm-raghu0 4 / 54. eka sAdhana. (puM.) 428. zina.. A%t, s||2 2.mesvaccha kendu puM. (ISat induriva koH kAdezaH) tindu vRkSa, / banAvelA eka jAtanA kSatriya. gAlavavRkSa, saMgIta prasiddha eka tAla. keralI strI. (kerala+GIS) 428. dezanA strI. -karNATInAM kenduka puM. (kendu+svArthe ka) 52no artha humo - muSitamuralI keralIhAralIla:- rAjendrakarNapUre / te. __laghudvayaM virAmAntatAle kendukasaMjJake-saGgItadAmodare / ___nAmano meM. yotiSa grantha, Do28. kenduvAla puM. (ke jale induriva arddhandoriva kerava puM. (ke jale rauti ru+ ac) sa.. vAlazcalanamasya) kenipAta' zo .. keravI -strI. (kerava+GIS) sI . kenduvilva puM jAtavinda' nAmana aMthana. tA. | kel (bhvA. para. sa. seTa-kelati) stuj, yAsaj. jayadevanA raheThANanuM te nAme eka gAma. kelaka puM. (kel+Nvul) tasavAranI ghA2. 652 nRtya kendra na. vartuvanu madhya sthAna, aDonu thya. sthAnAntara, 2nA2, na2. jyotiSazAstra prasiddha iSTa lagnathI paheluM, cothuM, kelA (kaNDvAdi. Atma. a. seTa-kelAyate) vi.vAsa. sAta . ane. samuM sthAna- lagnAmbudvyUnakarmANi 2vo, 2bha. kendramuktaM ca kaNTakam / catuSTayaM cAtra kheTo balI kelAsa puM. (kelA vilAsaH sIdatyasmin sad AdhAre+Da) lagne vizeSataH / / -varSatantrajAtakam / (pu.) TibhI. jyotiSazAstra prasiddha meM. yogA, he prayAsamA zubha / keli puM. (kel+in) 5riDAsa., 4243, 2mata, strIDoya che. vilAsa, pRthvI, strIone potAnA pati sAthenA kendrin puM. (kendra sthAnatvenAstyasya ini) indrasthAnamA viDAbha3135 yauvananya sAMDAra . vihAre rahela graha. saha kAntena krIDitaM kelirucyate / -sA0 da0 kep (bhvA0 Atma0 saka0 seT-kepate) yAj, sium, 3 / 122; -haririha mugdhavadhUnikare vilAsini vilasati _ dhU4. kelipare-gIta0; rAdhAmAdhavayorjayanti yamunAkUle kepi tri. (ku+pU+in pRSo.) naM-duSTa 5 32 / 2. rahaHkelayaH-gIta0 / (strI.) pRthvI, bhIna, 2mata, kemadruma puM. yotiss.2||2tr prasiddha meM. yoga, madIna. 8. -mAlatyAH kusumeSu yena satataM kelI(liH) yogavizeSa- ravivarja dvAdazagairanaphA candrAd kRtA helayA-bhramarASTakam-4 / dvitIyagaiH sunaphA / ubhayasthitairduradharA kemadruma- | kelika tri. (keliH prayojanamasya Than) 80.30 42nAra, saMjJito'nyaH / / sanAra. (puM.) azA vRkSa. Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 shbdrtnmhoddhiH| [kelikadamba kevalajJAnAvaraNIya kelikadamba puM. (kele kelyarthaH kadambaH) 2.5 Lack | kelI strI. (keli GIS) meda, ., AmI 81.31. hajArnu, jAu. kelIpika puM. (kelyarthaH pikaH) manovinoda bhATe 2rANasI kelikalA strI. (kelirUpA kalA) , .31, bho4, Aya. vilAsa. -alirasau nalinIvanavallabhakumudinI- | kelIzuka puM. (kelyarthaH zukaH) mano34. mATe to kulakelikalArasaH-bhramarA-STakam-7 / (srI. kelinA popaTa. kalA yatra) sarasvatInI.vI. (strI. kelinA kilati keva (bhvA. Atma. sa0 seTa-kevate) sevaj. kila+ka+TApa) mahevanI patnI.ti. kevaTa puM. (ke jalArthamavaTaH) ena dhArabhUta kelikila . (kelinA kilati kil+ka) 125wi. mA35. dUko. vidUSa.435 mitra -sa tu kelikilo vipro bhedazIlazca kevarta puM. (ke jale varttate vRt+ac) bh20iim||2. nAradaH / zRMgAravayasya, zivanI te. nAmanI meM ___ tano nau... yasAvanA2 puruSa- rajaka-carmakArazca anuyara, duSmA35-0j. (tri.) 527.sa. 4242. naTo varuDa eva ca / kaivarto mehabhikSuzca SaDete kelikilAvatI srI. (kelikilA+matup + GIS) antyajAH smRtAH / / -brahmavaivarta0 / kelikalA za6 mI. kevartA strI. (kevata+TAp) bh20ii||2. tanI strI, kelikIrNa puM. (kelinA kIrNo dhUlibhiH) Bit. naukA calAvanAranI strI. -kelikIrNA strI. (kelikIrNa+TAp) 28. kevala tri. (kev sevane vRSA0 kal) advitIya, a.sa.DAya, kelikuJjikA strI. (kelInAM kuJjikeva) saNI, potAnI me- niSeduSI sthaNDila eva kevale-raghu0, me. 4. strInI bahena. -kevalaM smaraNenaiva punAsi puruSaM yataH / anena kelikoSa puM. (kelInAM koSa iva) naTa, 1241, naya. vRttayaH zeSA niveditaphalAstvayi / / -raghu0 10 / 29, keligRha na. (kele: gRham) strInI. sAthe 81.3. vi.sa. saghaNu, mAmadhu.. (na. jai. da.) sarva zreSTha zAna, 42vAnuM gRha. BAmzAna, 5258 zAna- aviparyayAt vizuddhaM kelinAgara puM. (kelipradhAno nAgaraH) ThenamA mora 4 kevalamutpadyate jJAnam-sAGkhyakArikA / (avya0) mukhya che evo nAgara, nagaravAsI, nAyaka. mAtra, st- na kevalAnAM payasAM prasUtimavehi mAM kelipara tri. (kelau paraH) 81.3-2vAma tat52. kAmadudhAM prasannAm-raghu0 2 / 63, nizcayapUrva, pare52. kelimukha puM. (keli: mukhamatra) 5242, vi.sa.. (paM.) tano duma- prANAyAmasridhA prokto kelirevataka na. (hallIzalakSaNayukte nATakabhede) te. reca-pUraka-kumbhakaiH / sahitaH kevalazceti kumbhako nAmanuM eka nATaka. dvividho mataH / / -htthyogprdiipikaa-2|79. na. sahAnu, kelivana na. (kelervanam) 0yo, pramohavATist -avekSate / advaitapaNuM mAnavAnuM nirNayajJAna, avadhAraNa. kelivane praviSTaH kramelakaH kaNTakajAlameva- kevalakalpa tri. (jai. da. prA. kevalakappa) saMpU., vikramA0 / vasananI bhA34, paripU. kelivRkSa na. (keleH krIDArthaH vRkSaH) manu A3. | kevalajJAna na. (kevalanANa) saMpU[-paripUra zAna, (puM. kelevRkSa iva) pariDAsa. urAvanAra, vidUSa... zAna-(sarvadravya-paryAyeSu kevalasya tattvArtham0 kelizayana na. (kelau zayanamatra) 5, strI sAthe. 130 / vAsa. 12vAna zayana- kelizayanamanuyAtam- kevalajJAnAvaraNa na. (jai. da. prA0 kevalanANAvaraNa) gIta0 11. / kevaLajJAnanuM AvaraNa, AcchAdana, jJAnAvaraNIya karmanI kelizuSi srI. (kelinA zuSyati zuS+ki) pRthvI, | se prata. kevalajJAnAvaraNIya na. (jai. da. prA. kevalanA-NAvarakelisaciva puM. (kelau sacivaH sahAyaH) 81.30 52ani | Nijja) sazAnane 650vanA2 ubha, zAna14274 sahAyaka vidUSaka vagere. karmanI eka prakRti. bhUmi. Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kevalajJAnin-kezadhRt] shbdrtnmhoddhiH| 661 kevalajJAnin puM. (kevalaM zuddhaM jJAnamastyasya, jai. da. / yonau tathA bhAve hAva-lAvaNyayorapi / lampaTe puruSe prA. kevalaNANi) vanI , vajI tIrtha42 ane. caiva pramadAyAM vizeSataH / / prajApatau kace caiva siddha bhagavAna- bhUtArhavizeSaH / kezazabdaH prakIrtyate / mahA0 TIkA-nIlakaNThaH / kevaladarzana na. (jai. da. prA. kevaladaMsaNa) vahana, kezaka tri. (kezeSa prasitaH kana) zanI syanA 42vamai saMpUrNa darzana. tatpa2. kevaladarzanAvaraNa na. (jai. da. prA. kevaladasaNAvaraNa) kezakarman na. (kezAnAM karma racanAdi) ushyn| darzanAvaraNIyakarmanI eka prakRti ke jenA udayathI vagere, kezAnta karma nAmano eka saMskAra. jIva kevaLadarzana na pAme. kezakalApa puM. (kezAnAM kalApaH) zino samUDa, zanI kevaladarzin puM. (jai. da. prA. kevaladaMsaNi) vahazana. thyo (r), BazAnI.. kezakAra puM. (kezaM kezAkAraM karoti kR+aNa upa. sa.) kevaladravya na. (kevalaM ca tad dravyaM ca) bharI, dlui. . . nI. ze231, ze231. kevalamaraNa na. (jai. da. prA. kevalamaraNa) va na | kezakArina tri. (kezaM tadracanAM karoti kR+Nini) sahita maraNa, paMDita maraNa, samAdhimaraNa. zanI. 2thanA 42 // 2- nihInavarNAM sairindhI bIbhatsAM kevalavaiyAkaraNa puM. (kevalo vaiyAkaraNaH) 40.0oI ___ kezakAriNIm -bhA. vi. 14. a0 / zAstrana, zAna na hodi mAtra vyA 2511 unauni. | kezakITa paM. (kezeSa koTaH) zanI 8.32, 4. kevalavyatirekin na. (kevalo vyatirekI) nyAyazastramai. kezagarbha(ka) puM. (kezaH garbhe'sya vA kap) samAja, te nAmanu me anumAna- tallakSaNam- agRhItAnva yoTo. yavyAptisAdhyakam / kezagraha puM., kezagrahaNa na. (kezasya grahaH, grahaNaM vA) aza kevalAloka puM. (jai. da. prA. kevalAloa) vana, 5.5341- kezagrahaH khalu tadA drupadAtmajAyAH-veNI0 paripUrNa jJAna. kevalAnvayin tri. (kevalo'nvayo'styasya ini) 34. 3 / 11, asAre zanu, 5.53j, 4 suratI Anu, me. saMga gAya cha - yatra rateSu kezagrahaH-kA08. / anvayavALuM, koI paNa sthaLe abhAva rahita - | kezagRhIta tri. (kezaiH gRhIto yaH) zothI. 5.4Ayada tallakSaNaM tu atyantAbhAvApratiyogisAdhyakam / / kevalin puM. (jai. da. kevalaM zuddhajJAnamasya) B uil., hoya. cha. -mRtyunA kezagrahIta iva- hito0 kevaLI, tIrthakara ane siddha bhagavAna, kevalI samuddhAta, kezagrAham avya0 (kezAn gRhItvA gRha+Namula upa0 sAta samudraghAtamAMno sAtamo. sa0) za apa zane. kevalI strI. (kevala+gaurA. GIS) zAnana meM meha, kezaghna na. (kezAn hanti han+Tak) zanI. nA. saMpUrNa jJAna, IdriyAtIta jJAna. karanAra eka jAtano roga, jemAM vALa kharI jAya che kevAlI avya. (uryAdi gaNe) DiMsa.. tevo rI roga-rAsa vagere. kevAlIkRtya avya0 (uryAdi gaNe) DiMsA zana. kezacchit puM. (kezAn chinatti chid+kvip) 3Ama, kevikA strI. (keva+Nvula+TAp) he prasiddha ___ghaind. (tri.) deza aapn||2- kezacchidaH / me. puSya. kezaTa puM. (kezeSu kezAn vA aTati aT+ac) keza puM. (klizyate kliznAti vA kliz+ac) 12.154va, mAM, dUviSNu, 452, bhAI, dhu, samavana sugaMdhIvALo, kezI daitya, viSNu, sUrya vagerenuM kiraNa, shoss9|| 42n||2. 4, zAna vRkSa, 652- kezeSu .6u, viSNu, maheza, (ke zirasi zete+zI+Da) | ___ kamArtapuruSanArISu aTati yaH / bhastana vANa- kezAH zmazru ca lomAni nakhA kezadhara puM. ba. (kezAn dharanti dhR+ac) tanAmanA dantAH sirAstathA / -bhAvapra0, -vikIrNakezAsu me zi. (tri.) zavayana nAmanuM vrata. 4282. paretabhUmiSu-kumA0 5 / 68, - kezavyaparopaNAdiva- | kezadhRta puM. (kezamiva dharati dhR+kvip) meM satarnu raghu0 3 / 56, aMgATa, , yoni, mAq.- kezo ghAsa.. Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 shbdrtnmhoddhiH| [kezanAman-kezavAditya vRkSa. kezanAman na. (kezasya nAmeva nAma yasya) sudhii| keza raJjana puM. (kezAn raJjayati ra+lyuT) Hink dravyavANI, sa. 3. kezapakSa puM. (kezAnAM samUhaH vA. pakSAdezaH) uzana | kezarAja puM. (kezA rAjante'nena rAj+karaNe ghaJ) samUDa, hezavizeSa- uttaraM tu pradhAvantamanudrutya ___ bhAMgarAna, vRkSa, mAMgaro. dhanaJjayaH / gatvA zatapadaM tUrNaM kezapakSe parAmRzat / / | kezarAmla puM. (kezare tadavacchede amlaH) dhaMtUna -mahA0 4 / 36 / 41 / / 3, saMtarAnuM 3, jIrAna u. kezapaGkti strI. (kezAnAM paGktiH ) zanI 2, | kezarina paM. (kezara+Nini) siM-sa pATalAyAM gavi zanI mo. tasthivAMsaM dhanurdharaH kezariNaM dadarza-raghu0 2 / 29, kezaparNI strI. (kezamiva parNamasyA jAtitvAt GIS) | ghoDo, nAgakezaranuM jhADa, punnAga vRkSa, bIjorAnuM ___ apAmA, maghA.. A3, hanumAnanA pitA 5 vAna.2. kezapAza puM. (kezAnAM samUhaH) zanI samUDa- taM kezariNI strI. (kezarAH santi asyA ini+DIpa) kezapAzaM prasamIkSya kuryurbAlapriyatvaM zithilaM camaryaH siMDa, gho.. -kumA0 1 / 48 / / kezarisuta puM. (kezariNaH sutaH) anumAna.. kezapAzI strI. (kezAnAM samUhaH GIp) [zamA, zanI. kezaruhA srI. (keza iva rohati ruh+ka) bhadrahanti laTa, je mAthAmAM vacce hoya che. ___ nAmanu vRkSa. kezaprasAdhanI strI. (kezaH prasAdhyate saMskriyate'nayA kezarUpA strI. (kezasyeva rUpaM asyAH) vaha nAmarnu prasAdha+ karaNe lyuTa) zAI 32vArnu sAdhana, OMisa.., hatiyo. kezabhU, kezabhUmi srI. (kezAnAM bhUH utpattisthAnam, kezaluJca puM. (kezAn luJcati, luJc apanayane upa0 sa.) chaina, sAdhu, muni. kezAnAM bhUmiH) masta.z, mAthu, mAthAnA. yAma.DI... kezamathanI strI. (kezo mathyate'nayA math+lyuTa+ GIS) kezava puM. (kezAH prazastAH santyasya) viSNa, 52mezvara khIjaDAnuM jhADa. -ahamevAsamevAgre nAnyad yat sadasadat param / kezamArjaka na. (kezAn mATi mRj+Nvula) hatiyo, pazcAdahaM yadetacca yo'vaziSyeta so'smyaham / / . sa.DI. bhAga0 2. catuH-zlokyAm; -yasmAt tvayA hataH kezamArjana na. (kezasya mArjanam) vAgane sa. 12vA kezI tasmAnmacchAsanaM zRNu / kezavo nAma nAmnA __te. (puM. kezo mRjyate'nena) hatiyo, isa.. tvaM khyAto loke bhaviSyasi / / - harivaMze 80 / 66, kezamuSTi (puM. kezAnAM muSTiriva) bhanina vRkSa... viSNunI covIsa mUrtimAMnI eka mUrti, pANImAM raheluM kezara puM. (ke jale zirasi vA zIryyati zR+ac) bhaurdu, (tri.) suM62 zavAj.. puSpanI hanu, 22j But2. taMtu, nI5-- nIpaM kezavakIrtinyAsa puM. taMtrasAra' prasiddha viSNupUnA ddaSTvA haritakapIzaM kaizarairarddharUH -megha0 21, za2- aMgabhUta eka nyAsa. madanamahIpatikanakadaNDarucikezarakusumavikAze - | kezavat tri. (keza+matup) zivANu, zivajIvauj.. gItago0 139, nArAzaranu jAu, posasarIna jhA, | kezavatA strI. (kezavasya bhAvaH tala-sva) zava5, punAsA vRkSa- sastAM nitambAdavalambamAnA punaH punaH rAvatvama | kezaradAmakAJcIm-kumA0 355, usa2, muma, siMDanI. kezavapanIya puM. matirAtra. nAmano . yogano meha. zivAjI- mRgapatiriva skandhAvalambitakezaramAla: kezavarddhinI strI. (kezA varddhante'nayA, vRdh+karaNe -kAda0, ghoDA. zavAjI. (na.) garnu, vRkSa, DAgarnu ___ lyuTa GIS) sahavA. nAmAnI. vanaspati. OM3, te. nAmanI se cha6. kezavANijya na. (jai. prA. kesavANijja) Au kezaracanA strI. (kezasya racanA) uzanI 2yana, . ___vAno vyApAra. gUMthavA, bhogavU vagaire saM2742. kezavAditya puM. zAma 238. me. hatya. Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kezavAyudha-kesavara shbdrtnmhoddhiH| 663 kezavAyudha puM. (kezavasyAyudhaM-AyudhAkAro'styasya) (puM. keza+ini) siMDa, suM62 vANavANo, vidyA ___ bArnu OM3. (na.) viSNurnu astra, thiyAra. prakAzaka eka gRhapatisvAmI, dvApara yugamAM zrIkRSNa kezavArka puM. jyotiSa nidha.2 me. vidvAna. mArelo te nAmano eka asura, eka rAkSasa je kezavAlaya, kezavAvAsa puM. (kezavasyAlayaH-AvAsapecA) devasenAne upADI laI gayo hato tene Idra mAryo. vizubhaMhira, pI5mArnu OMu. (. jai. prA. kesi) 5212. 2.ne. samavanAra kezavRSTi strI. (kezAnAM vRSTiH vRSTirvA yayA) uzana. pArthaprabhunA saMtAnIya kezIkumAra, udayana rAjAno vRSTi, keza-vALanI vRSTi karI batAvanArI vidyA. bhANeja, kezI vAsudeva. kezaveza puM. (kezasya vezaH) zala-2yanA, 45.2rI- keziniSUdana puM. (kezinaM niSUdayati ni+sUd+lyuTa) vidhana, aMno., yoTo -kuladharmaM kezavezAn kArayet- vAsudeva, zrIkRSNa -saMnyAsasya mahAbAho ! tvamicchasi AzvalA0 1 / 17 / 17 / veditum / tyAgasya ca haSIkeza ! pRthak kezahantRphalA strI. (kezahantR phalamasyAH) zamI vRkSa, ____ keziniSUdanaH / / -bhaga0 18 / 1 / / khIjaDAnuM jhADa. kezinI strI. (kezAH tadAkArA jaTAH santyasya ini GIp) kezahasta puM. (kezAnAM hasta iva) zano samUDa, uzano jaTAmAMsI vanaspati, rUDA kezavALI strI, ghaNA __ 4thyo. -lakSmIvAn sarasi rarAja kezahastaH-zizu0 / kezavALI strI, gupta rUpamAM rahela nalanA pratye kezahantrI strI. (kezAn hanti han+tRc+GIp) 10.4Ana damayaMtIe mokalelI te nAmanI eka dUtI, kanyAnA 53. rUpavALI te nAme eka apsarA, pArvatInI eka kezAkazi avya. (kezeSu kezeSu gRhItvA pravRttaM yuddham) sahacarI bahenapaNI, ajamIDha rAjAnI eka rANI, anyonya-paraspara keza pakaDavApUrvaka karavAmAM AvatuM sagara rAjAnI eka patnI, vizravAnI patnI, rAvaNanI yuddha - kezAkezyabhavad yuddhaM rakSasAM vAnaraiH saha-bhA. ane kuMbhakarNanI mAtA kezinI. va. a0 283 // 37 / kezisUdana, kezihan puM. (kezinaM sUdayati, kezinaM kezAnta puM. (kezAnantayati chedanAt hanti anti+aN) ___ hanti han+kvip) zrIkRSNA. te nAmano eka saMskAra, jene godAnakarma prakAra paNa | kezI strI. (keza+GIp) jAna jAu, vanaspati, 7 cha. (puM.) uzanu sva35, zanI bhaA ALL.. jaTAmAMsI, mahAzatAvarI nAmanI vanaspati, bhUtakezI kezAntika tri. (kezAntaH kezaparyyantaH parimANamasya Than) vRkSa, somA vRkSa. kezanA cheDA sudhInA mApanuM, kezanA aMtabhAga sudhI | kezoccaya puM. (kezAnAmuccayaH) zana. samUha, zanI pahoMcanAruM. 4thyo .. kezAri puM. (kezasya ariH) nAsara, 3 kezya tri. (kezAya hitaH yat) zanA vAma tathA kezAruhA strI. (kezA Arohanti anayA Aruha+ kALAzamAM phAyadAkAraka, kezanA hita mATe ___ ka+TApa) sahevI nAmanI. adl. (na. keza+yat) dRSyagara, yaMhana. (puM. kezAya hitaM kezArhA strI. (kezaM kezavarNamarhati arha + aN) mahAnadI yat) magarAceM 3. vRkSa. gajAna jAu. kesara na. (ke jale sarati sR+ac) kezara zabda kezi puM. tanAmanI meM ghanava. mo. (pu.) kezara zahano artha humao. . kezika tri. (prazastaH kezo'styasya Tan) zreSTha-uttama lalitavibhramabandhavicakSaNaM surabhigandhaparAjitakesaramzavANu. raghu0 9 / 36, -vyAkIrNakesarakarAlamukhAH mRgendrA nAgAzca kezikA strI. (kezIva kAyati kai+ka+TAp) zatAvarInu bhUri madarAjivirAjamAnAH -paJca0 1 / 204 / , -na vRkSa, satAva. hantyadUre'pi gajAn mRgezvaro vilolajihnazcalikezidhvaja puM. mizanI meM 250. tAgrakesara:-Rtu0 1 / 14 / / kezin tri. (kezaprAzastye bhUmni vA ini) 6ttama. mevA kesavara puM. (kesareNa kiJjalkena vRNAti vR+ac) gha zavANu, shn| vI. uj... sa2, kuMdubha.. Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 zabdaratnamahodadhiH / [kesarAmla - kainnara kesarAmla puM. (ke jalanimitte sarati amlo raso'sya ) | kaiTabhajit (kaiTabhaM jitavAn ji+bhUte kvip) viSNujIbheruM. kaiTabhAriH / kesarAcala puM. (bhUpadmasya kesare sthitaH kesarAkAratayA vA sthitaH ) subherU parvata. kesarikA strI. ( ke jale sarati sR+vun+TAp itvam) sahadevI nAmanI latA. kesarin puM. (kesarA astyasya ini) ghoDo, siMhaanahuMkurute ghanadhvanirnahi gomAyurutAni kesarI zi0 16 / 25, dhanurdharaH kesariNaM dadarza - 2 / 29, pannAganuM jhADa, nAgakesaranuM jhADa, eka jAtanA saragavAnuM Au, hanumAnano pitA sUryadattavaraH svarNaH sumerurnAma parvataH / yatra rAjyaM prazAstyasya kesarI nAma vai pitA / / - rAmA0 7 / 40 / 19 / kesariNI strI. ( kesarin + GIp ) siMhA, ghoDI.. kesarisuta puM. ( kesariNaH sutaH) hanumAna, bhArutiahaM kesariNaH kSetre vAyunA jagadAyunA / jAtaH kamalapatrAkSaH hanumAn nAma vAnaraH / kai (bhvA para. aka aniT kAyati) khavA zabda rakho. vo, kaiMzuka na. ( kiMzukasyedaM aN) DesuDu, jAjarAnuM DUla. kaikaya puM. ( kekaya svArthe aN, kekayAnAM rAjA aN, yAderiyAdezaH ) 354 dezano rAbha- kaikeyaH / kaikayI strI. ( kaikaya + GIp ) De'ya rAbhanI putrI, DaiDeyI, dazaratha rAjAnI sauthI nAnI patnI ane bharatanI bhAtA kaikeyI / taM karNamUlamAgatya rAme zrIrnyasyatAmiti / kaikeyI zaGkayevAha palitachadmanA jarA / / raghu0 12 / 2 / kaikasa puM. (kIkasamasthi sAratayA'styasya prajJA. aN) te nAmano eka rAkSasa. kaikasI strI. (kaikasa + GIp ) subhAvinI unyA, te nAmanI kheDa rAkSasI. kaiGka na. ( kiMGkarasya bhAvaH kiGkarasya karma, kiGkarasyedam) chApa - tat tasya kaiGkaryamalaM bhRtAn no viglApayatyaGga ! yadusenam / / bhAga0 3 / 2 / 22 / kaiTaja puM. (kuTaja - pRSo0) Du24 nAmanuM vRkSa, 662 bhavanuM u kaiTabha puM. te nAmanI kheDa haitya, bhene viSNu bhAryo hato. tadA dvAvasurau ghorau vikhyAtau madhu-kaiTabhau / viSNukarNamalodbhUtau hantuM brahmANamudyatau / / - mArkaNDeyapu. kaiTabhI strI. (kaiTabha + aN GIS) durgAvI evaM stutA tadA devI tAmasI tatra vedhasA / viSNoH prabodhanArthAya nihantuM madhu-kaiTabha / / mArkaNDeyapu. 1. / kaiTabhezvarI strI0 (" ") mahAasI devI- kaiTabhaM tu vazaM vRtvA gRhItvA tatpurIM yathA / tena sA gIyate devI purANe kaiTabhezvarI / / devIpu. 45 a0 / kaiTarya puM. (kiT trAse ghaJ keTaM rAti atitiktatvAt rA+ka + svArthe SyaJ) vanaspati ayaiNa, uriyAtAnuM jhADa, pUtiGaraMbhanu ADa, bhIMDhajanuM vRkSa. (puM. kaiTarya + svArthe ka) kaiTaryakaH / kaiDarya puM. (kaiDarya pRSo0) kaiTarya zabda dukha. kaitava na. ( kitavasya bhAvaH karmma vA0 yuvA0 aN) zAhapazu, paTa yAsADI - dharmaH projjhitakaitavo'tra paramo nirmatsarANAM satAM, vedyaM vAstavamatra vastu zivadaM tApatrayonmUlanam / / - bhAga0 1 / 1 / 2; hRdaye vasasIti matpriyaM yadavocastadavaimi kaitavam - kumA0 419, dugAra, bhuga, vaiDUrya, pAtra, hoDa, zarata, bhazi. (puM.) dhaMtUrAnuM ADa. (tri. kitava svArthe aN) apaTarI, dugArI, zaha. kaitavaka na. bhayaMkara ane saMGaTAra bhuga. kaitavaprayoga puM. ( kaitavasya prayogaH) saM2424 ghUta rabhavu, 542 5vu. kaitaveya puM. (kitavAyAH rAmano putra- uluGa. kaidAra na. ( kedAra + aN) jetarono samuhAya - kaidAraM kSetra muddiSTaM kaidAraM tajjalaM smRtam / kaidAraM vAryabhiSyandi madhuraM gurudoSakRt / / - bhAvapra0 / puM. bhAta, yojA, zAsi - kaidArA vAta-pittaghnA guravaH kapha zukralAH / kaSAyA alpavarcaSkA medhyAzcaiva balAvahAH || - bhAvapra0 / kaidArakam / apatyam Dhak) aMzumAna kaidArika na. ( kedAra+ThaJa) jetarI, jetaronI samUha. kaidArya tri. ( kedArasyedam) kSetranuM, kSetrasambandhI. (na. kedAra + SyaJ ) jetarI, jetaronI samUha. kainara tri. (kinnarasyedam ) niranuM, Dinara saMbaMdhI. (tri. kinnaraH tannAma varSa: Abhijano nivAso yasya) potAnA bApadAdAothI kinnara khaMDamAM rahenA2, kinnara varSamAM rahenAra. - Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaimutika-kaivalya] shbdrtnmhoddhiH| 665 kaimutika puM. (kimuta ityarthAt AgataH Thak) 'kimuta' | hai| 652 ziva. mana dukha2 23 cha - kailAsasya enA artha uparathI prApta thanAro nyAya jema ghaNA tridazavanitAdarpaNasyAtithiH syA-meghadU0; - jtthrparizramathI sAdhya evuM kAma karavAmAM je samartha hoya devakUTau meroH pUrveNASTAdazayojanasahasramudagAyatau te thoDA parizramathI sAdhya evuM kAma karI zakAya dvisahasraM pRthutuGgau bhavataH / evamapareNa pavanapAriyAtrau mema navAI -nUnaM sarve kSayaM yAnti kimutakaM dakSiNena kailAsakaravIrau prAgAyatau-bhAga0 nadIrajaH / -prAyazcittatattvam. kailAsanAtha puM. (kailAsasya nAthaH) ziva, mujhe2. - kairaleya puM. (keralasya rAjA Dhak) 428 zino 25%81, kailAsanAthaM tarasA jigISuH-raghu0 5 / 28; - malabAra dezano rAjA. kailAsanAthamapasatya nivartamAnA-vikrama0 12 / kairava na. (karoti sukhaM kam, ke jale rauti ru+ac / kailAsaniketana puM. (kailAsa: niketanamasya) dura2, keravo haMsaH, tasya priyam aN) pIyA-yaMdra vi.zI maheva, ziva. umaNa -purANapUrNacandreNa zrutijyotsnAH prakAzitAH / | kailAsayAtrA strI. (kailAsayAtrAmadhikRtya kRto granthaH aN) nRbuddhikairavANAM ca kRtametat prakAzanam / / - rivaMza'bhA sAvato . mA. mahA0 1 / 1 / 86 -candro vikAsayati kairavacakravAlam- | kailAsaukas puM. (kailAsa oko yasya) ziva, esa.2. bhartR0 2173 / zatru, vairI. (na. kirava+ aNa) kaivarta puM. (ke jale vartate vRt+ac aluk sa0 tataH 542419, 609,542 veza, tava.. svArthe aN) bhAchImAranI. ta. -niSAdo mArgavaM sUte kairavI strI. (kairava GIS) nyots, yahinI. dAsaM naukarmajIvinAm / kaivartamiti yaM prAhurAryAvartakairaviNI strI. (kairavANAM samUhaH ini GIp) hubhuhinI, nivAsinaH / / -manu0 10 // 34, -manobhUH kaivartaH caMdravikAzI kamaLano samUha-velo, kamaLavALuM taLAva. kSipati paritastvAM prati muhuH -zA0 3 / 16 / kairaviNIkhaNDa puM. (kairaviNInAM samUhaH) poyanai (puM. kaivarta+svArthe ka) kaivartakaH / velAno samUha. kaivartikA strI. (kaivartIva ivArthe kana hasva:) vstr| kairaviNIphala na. (kairaviNInAM phalam) poyaenulI4. nAme mALavA dezamAM prasiddha eka velo. kairavin puM. (kairavaM prakAzyatayA'styasya ini) yaMdra. kaivartimusta na. (kaivAH kaivartapanyAH priyaM mustakaM kairavI strI. (kairavasya priyA aN+ GIp) yaMdrano pra.72, saMjJAyAM kan vA) me. satanA bhotha -kaivartamustakam / yAMnI, nyotsnA, methI.. kaivartI strI. (ke jale vartate vRt+ac svArthe aN+ GIS kairATaka puM. (kiraM paryantabhUmimaTati aT+Nvula tataH vA kaivartasya patnI) vitta-bhAchImAranI patnI, me. ___ svArthe aN) me. prA2nu, sthAva.2 viSa. ___tanI bhotha -kaivartImustam / kairAta paM. (kirAta iva zUraH aNa) vAna, zaktimAna, kaivala na. (ke valate vala+aca svArthe aNa) vanaspati terAva2 -IzvarArjunayoryuddhaM parvakairAtasaMjJitam / - vAvI. mahA0 1 / 250, riyAtuM. (na. kirAtadeze bhavaH kaivalya na. (kevalasya bhAvaH SyaJ) Atyanti hunanA aNa) yaMhananI se meha. (tri. kirAtasyedam aNa) n||2thvaa3pii bhusti-mokSa- AtyantikaduHkhatrayavigama bhAnu, nIla saMdhI.. iti sAMkhyAH / puruSArthazUnyAnAM guNAnAM pratiprasavaH kairAtaka na. (kairAta+svArthe ka) vanaspati, riyAtuM. kaivalyam, svarUpapratiSThA vA citizaktiriti yogina kairAla na. (kiraM paryyantabhUmimalati al+aNa, tataH AhuH / puruSasya nirlepasya kaivalyena avasthAnaM svArthe aNa) vAvaDA. kaivalyam-sarvasaM. pR. 336 pAta0 / advitIyabradmakairAlI strI. (kairAla+GIp) vanaspati, 4.4. bhAvApattiriti mAyAvAdinaH / . nimittamaprayojaka kaila na. (kelInAM samUhaH) 81.31, jela, 2mata. prakRtInAM varaNabhedastu tataH kSetrikavat- pAtaJjale kailAsa puM. (ke jale lAso dIptirasya, kelAsaH kaivalyapAde 3. sUtram / ava sva35, mokSa prAptina. sphaTikastasyeva zubhraH aNa, kelInAM samUhaH kailaM pUvAvasthA, ni.285j, B4m5j - mohakSatenAsyate'tra As+ghaJ) te namanI me. parvata, yAjjJAnadarzanAvaraNAntarAyakSayAcca kevalam-iti jainaaH| Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666 shbdrtnmhoddhiH| [kaizika-koca (na. kevala eva svArthe SyaJ) advitIya vastu, meM | kokAha puM. (koka iva Ahanti A+han+Da) all 4 vastu. (tri. kaivalyaM svarUpatvenAstyasya) Daivalya gho.. sva35 hune cha ta, me , me..DI.. kokila puM. (kuk + ilac) o.yasa. 5kSA. na.2 kaizika na. (kezAnAM samUhaH Thak) zanI. samUha, -bhAskarodayakAla'yaM gatA bhagavatI nizA / asau zanI. 4thyo. (puM. keza+Thak) shRN||2, te. nAmanA sukRSNavihagaH kokilastAta kUjati-puMsakokilo mera 21%t. yanmadhuraM cukUja -kumA0 3 / 32 u.. kaizikI strI. (kaizika+GIp) 125 prasiddha ziDI, kokilaka na. (kokila+saMjJAyAM kan) te. namana ArabhaTI, sAtvatI ane bhAratI evI cAra prakAranI me. 76. vRttiomAMthI te nAmanI eka vRtti. kokilanayana puM. (kokilasya nayana meva nayanamasya) kaizI strI. vanaspati 5DAuA. zata puSpavANu . tanu vRkSa. kokilAkSaH kaizora na. (kizorasya bhAvaH karma vA ab) [zorAvasthA, (kokilasyAkSIva raktapuSpamasya Tac) -zvetakoki__62 varSa sudhArnu, vaya- kaizorakam / / lAkSamUlaM chAgIkSIreNa saMyutam / trisaptAhena vai pItaM kaizorikeya puM. (kizorikAyA apatyam zubhrAdi apatye kSayarogaM kSayaM nayet / / -gAruDa0 193 a0Dhak) BU2. avasthAvANI strIno putra. kokilAkSakaH / kaizya na. (kezAnAM samUhaH keza+SyaJ) gha vya su Su, kokilA srI. (kokila+TAp) yada. 5kSInI. bhAl, 2, rUDA keza, kezano samUha. vanaspati sustel.. koka puM. (kuk AdAne kokate-Adatte candrasudhAmiti kokilAvAsa puM. (kokilasya AvAso yatra) Hink, ac) .45 5kSA- kokAnAM karuNasvanena sadRzI 3. dIrghA madabhyarthanA-gItago0 5 / 17, 24vo varU- vane kokilAsana na. taMtrazAstra prasiddha me.5 4.52nu, mAsa.na. yUthaparibhraSTA mRgI kokairivAditA-rAmA0 5 / 26 / 9 heDI, Busist, marIna DAu, viS. kokilekSu puM. (kokila iva kRSNa ikSuH) me. tanI ze24I. kokaDa puM. (kokaM tadravaM lAti lA+ka) me. ratano kokileSTA strI. (kokilasyeSTA) bhoTa. ijAna, 53. bhRga, yamarI bhUpa. kokadeva puM. (koka iva dIvyati div+ac) sUta2, kokilotsava puM. (kokilAnAmutsavo'tra) MicAnu mAu. __ pAre. kokI strI. (koka+GIS) 434151, 6-1, 381, kokanada puM. (kokAn nadati, nAdayati, nad+ac) satuM, maNa, satuM, poya -nIlanalInAbhamapi tanvi koGka puM. ba. va. te. nAmanI meM deza.. tava locanaM dhArayati kokanadarUpam-gItago0 105 / kokaNa puM. ba. va. tanAmanI meM hai| -athAbhyaGgaM -kiMJcit kokanadacchadasya sadRze netre svayaM rajyataH samArabhya kaTidezasya madhyage / samudraprAntadezo hi uttara0 536 / koGkaNaH parikIrtitaH / / / -dezo'yaM kUrmavibhAge kokanadacchavi puM. (kokanadasya cchaviriva cchaviryasya) dakSiNasyAM dizivartate / (na. koGkaNe bhavaM koGkaNa+ __rAto al. (tri.) tuM, rAto raMgavAj. aNa) . dezamAM bane meM tanuM mAstra.. kokabandhu puM. (kokayormelanakAritvAt bandhuriva) sUrya, kokaNA srI. (koGaNadeze bhavA aN luk ca) AkaDAnuM jhADa, parazurAmanI mAtA reNukA. kokaraka puM. ba. se. nAmanI me. heza. kokaNAsuta puM. (koGkaNAyAH sutaH) 52zurAma, kokavAca puM. (kokasya vAceva vAcA ravo yasya) bhanino putra. __yamarI bhRgu, me. tano bhR. koca puM. (kuc+ghaJ) saMya, te. nAmanI me. ti, te. kokAgra puM. (kokasyevAgramasya) . tanI vanaspati. jAti jayAM puSkaLa hoya tevo deza. kokAmukha na. tanAmanu me tI.. | (tri. kuc+kartari Na) saMDIya 64.042. Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAgara-ko] kojAgara puM. ( ko jAgarti iti lakSmyA uktiratra kAle ) zarahapUrNimA, AzvinamAsanI pUnama Azvine paurNamAsyAM carejjAgaraNaM nizi / kaumudI sA samAkhyAtA kAryA lokavibhUtaye / / liGgapu0 koTa puM. (kuT+ghaJ) DuTilatA, bheTa, Dilso, gaDha, bhUMpaDI, chAya. zabdaratnamahodadhiH / koTaka tri. (kuT+Nvul) vAMDu vaNanAra, DuTisatAvA, kuTila thanAra. (pu.) ghara karanAra te nAmanI eka bhati, DilsI, DillI bAMdhanAra. koTacakra na. ( koTasya durgasya zubhAzubhajJApanArtho aSTavidhacakrabhedaH) 'narapatibhyayaya[bhAM DeDhuM DissAnu zubha tathA azubha jaNAvanAra eka cakrano bheda. koTara puM. ( koTaM kauTilyaM rAti rA+ka) vRkSanA dha vageremAM guphA jevo polo bhAga - upavanatarukoTare vihaGgaH - bhojaprabandhaH / koTarAdi puM. pANinIya vyAharaNa prasiddha roDa zabda ga. yathA- koTara, mizraka, sidhraka, puraga, zArika vagere. koTarAvaNa na. ( koTaraM durgasannikRSTavanaM tathAbhUtavRkSANAM vA vanam ) guza Thevu posArA kAunA dhamAM hoya evAM jhADavALuM vana, killAnI pAsenuM vana. koTarI strI. (koTaM kauTilyaM rINAti rI vadhe gatau ca kvip) nagna strI, pArvatI, durgA. koTavI strI. ( koTaM kauTilyaM durge vA vAti vA gatau hiMsane ka gaurA. GIS ) nagna strI, pArvatI, duSpahavI - koTaM durgaM durganAmAnamasuraM vAti nAzayatIti durgA / koTi strI. (koTyate-chidyate'nayA kuT + iJ ) dhanuSano 2aa bhAga -bhUminihitaikakoTikArmukam - radhu0 11 / 81, haraDoI vastuno atra lAga, -aGgadakoTilagnamraghu0 6 / 14; - sahacarI dantasya koTyA likhanmA0 9 / 32; astrAhinI dhAra -hatAnyapi zyenanakhAgrakoTivyAsaktakezAni cireNa petuH - raghu0 7 / 46, utkRSTatA, prema so sAja khAve che khevI DarounI saMkhyA -ekaM dazaM zataM caiva sahasramayutaM tathA / lakSaM ca niyutaM caiva koTirarbudameva ca / / -aGkazAstram / pRchA nAmanI vanaspati, saMzayanA AlambanavALo evo vAda vipratipattivAkyajanyakoTyupasthitiH / pUrvapakSa, 'bIdAvatI gaNita' prasiddha eka laMba rekhA, rAzicakrano tRtIyAMza, moTAI, zreSThatA. - 667 koTika puM. ( koTyA bahudhA kAryAta prakAzate kai+ka) iMdragopa nAmano eka kIDo. koTikAsya puM. ( koTikasyevAsyamasya ) zijivaMzamAM pedA thayela suratha rAjAno putra. koTijit puM. (koTiM kavikoTiM jitavAn ji+kvip) 'raghuvaMza' Adi mahAkAvyono katta ikAlidAsa. koTijyA strI. grahonI spaSTatA durakhAnA sAdhana 35 dhanuSano eka avayava. koTitIrtha na avantIhezamAM khAvetuM kheDa tIrtha, paMcanadAntargata eka tIrtha. koTipAtra na (koTiragraM pAtraM-patrAkAraM pAtre jalAzaye vA yasya) vahAyasAvavAnuM sAdhana cheu. koTiphala na. ( koTeH phalam ) trioza vagerenI DoTinuM Ila. koTira puM. (koTiM rAti rA+ka) 6dra, nojiyo, * iMdragopaDIo.. koTi (TI) varSa na. ( koTisaMkhyakAni astrANi varSati atra koTi + vRS + ap) jAzAsuranI rA4dhAnInuM zahera vANapura. koTi (TI) varSA strI. (koTibhiragrabhAgairvarSati madhu) khe bhatanuM zAha koTi (TI)za puM. ( koTyA- agreNa zyati nAzayati koTi* zo + ka) bhogharI, hathoDo, kSetra vagerenA bhAMgI nAkhavAnuM eka gheTA, vAsukI vaMzano che nAmano kheDa nAga kaoNTizo mAnasaH pUrNaH zala: pAlo halImakaH / mahA0 157/5 / koTi (TI)zas avya0 (koTi +zas) GaroDanI saMjyAmAMgAH koTizaH sparzayatA ghaToghnIH - raghu0 2 / 49 / koTI strI. (koTi + GIS) kheDa bhatanuM zA5. koTi zabdano artha juo. koTIra puM. ( koTImIrayati Ir + aN ) zirobhUSA, tA, bhuGkuTa -kaThore koTIre skhalasi jahi jambhArIkoTIramukuTam - AnandalaharI 30, 421 bandhanadhanuguNiyogapaTTavyApArapAragamanuM bhaja bhUtabhartuHnai0 11 / 18 / koTTa puM. ( kuTTayante zatravo'tra kuTTa +ghaJ) DissI, gaDha. (na.) te nAmanuM eka zahera, te nAme eka rAjadhAnI -durgapura. Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 koTTavI strI. ( koTTaM vAti vA + ka gaurA0 GIS ) nAgI chUTA zavAjI strI, dugahivI, bANAsuranI bhAtAtanmAtA koTTavI nAma nagnA muktaziroruhA / puro'vatasthe kRSNasya putraprANarirakSayA / / -bhAga0 zabdaratnamahodadhiH / 10 / 63 / 20 / koTTavIpura na. ( koTTavyAH puram ) jAzAsuranuM zahera, vApura. koTTAra puM. (kuTTa + Arak) DUvo, nAgara, taNAva vagereno ghATa, DissAbaMdhIvANuM nagara, durga-dillI, baMpaTa, hurAyA. koTha puM. (kuThi +ac na lopaH) bheDa bhatano DaiiDhano roga. koThara puM. ( kuTi + ara+pRSo0) khaMDoGa nAmanuM vRkSa. koTharapuSpI strI. ( koTharasya puSpamiva puSpamasyA GIp ) kheDa bhatanI vanaspati, varadhAro. koDa puM. (kuDi+ac) goja yAmahA mAM thAya che evo kuSTharoga. koDara puM. ( kuDi + ara pRSo0) kheDa bhatanuM vRkSa. koNa puM. ( kuNati vAdayatyanena kuN karaNe karttari ac vA) bhenA vaDe vIjA vagaire vagADAya chete bherImRdaGgavINAnAM koNasaMghaTTitaH punaH rAmA0 2 / 71 / 29, dhanuSa khAranuM lAuchu, jUego bhayena koNe kvacana sthitasya - vikramAGka 0 1 19, yuktametanna tu punaH koNaM nayanapadmayoH- bhAmi0 2 / 173, ghara vagereno kheDa lAga - svagRhasyAGgane tena catvAraH svarNapUritAH / kumbhAzcaturSu koNeSu nigUDhAH sthApitA bhuvi / / - kathAsaritsAgaraH astrA vagereno ya bhAga, ghoDI, maMgaNagraha, zanigraha, je hizA vayyenI hi- bindutrikoNavasukoNadazArayugam-tantrasAraH, dhanuSano eka bhAga, Dhola vagerene vagADavAnI dAMDI. koNakuNa puM. (koNe mastakaikadeze kuNati calati kuN+kaN) bhAMDa3. koNapa puM. (koNa+pA+ka) rAkSasa, pittaroga. koNAghAta puM. kheDa sAja DhahAso khane dRza ubhara bherIo ekI sAthe jyAM vagADavAmAM Ave te vAghano samuhAya - DhakkAzatasahasrANi bherIzatazatAni ca ekadA yatra hanyante koNAghAtaH sa ucyate- bharataH, koNAghAteSu garjatpralayaghaTaghaTAnyo'nyasaMghaTTacaNDa:veNI0 1 / 22, dhanuSAhAra heDavare vIsA vagAuvI. 1 [koTTavI-kopanaka koNi ni. ( kuN+in) hUMDA hAthavANuM, vAMDA hAthavANuM. kotha puM. (kuth+ghaJ) kheDa bhatano netraroga, kheDa bhatano bhagaMhara roga, paDavu, gasana, mAnakhaMDana. (tri. kuth + ac) galita, paDelu, gaNI paDeluM. kodaNDa na. ( kauH zabdito daNDo yasya) dhanuSare kandarpa ! karaM kadarthayasi kiM kodaNDaTaGkAravaiH - bhartR0 3 | 100, -kodaNDapANininadatpratirodhakAnAm - mAlavi0 5 / 10, bhara, dhanarAzi - visphUrjaccaNDakodaNDo rathena trAsayannadhAn / (puM.) te nAmano kheDa heza. kodAra puM. ( ISadudAraH koH kAdezaH ) bhe bhatanuM dhAnya. kodrava puM. (kauH san dravati dru+ac) kheDa bhatanuM dhAnya, DoharA - chitvA karpUrakhaNDAn vRtimiha kurute kodravANAM samantAt -bhartR0 2 100 konAlaka puM. (kone jalone alati aparyApnoti al + Nvul) kheDa bhatanuM 4jayara pakSI. konvazira puM. brAhmazanA zApa vaDe zUdrapazAne pAbhelo kSatriya. kopa puM. (kup+ghaJ) rodha, gusso vatsa ! kaH kopahetuste kazca tvAM nAbhinandati - viSNupu. 1 / 11 / 13, zRMgAra rasanuM kheDa aMga, prAya Dopa- kopaM na gacchati nitAntabalo'pi nAgaH-paJca0 1 123, dhAtunuM vaiSamya, dhAtunuM vaiSamya karanAra doSano eka jAtino vikAra. kopakrama puM. (kopasya kramaH) Dodhano bha (na. upakramyate Arabhyate karmaNi ghaJ kasya brahmaNaH upakramaM sRSTiH) brahmAe prathama jANI laIne prAraMbha karelI sRSTi. kopajJa na. ( upajJAyate upajJA, kasyopajJA) uparanI zabda dukhI. kopana tri. (kup + tAcchIlye yuc) GodhI svabhAvavANu, gussAvANuM, DIpa DaranAra - zarabhaH zalabhazcaiva kupanaH kopanaH krathaH / - harivaMze 41 / 84. (puM.) te nAmano eka asura.. (7.) kopaniSpAdaka, kopanuM sAdhana ghoSaviDAraDAraDa roDa vyApAra- svadoSakopanAd rogaM labhate maraNAntikam - anugiitaa-14|17|13 kopanaka puM. (kopanaH kopazIla iva kAyati kai+ka) kheDa bhatanuM sugaMdhI dravya (tri. kopana+svArthe ka) DoghI. Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kopanA-kola] shbdrtnmhoddhiH| 669 kopanA strI. (kupyati ityevaMzIlA kup+yuc+TAp) | komya tri. (kam+karmaNi Nyat pRSo0) manA 2al opavAjI. strI, lodhI strI- kapAsi kAmin / yogya. suratAparAdhAt pAdAnataH kopanayAvadhUtaH-kumA0 3 / 8 / / | koyaSTi puM. (kaM jalaM yaSTirivAsya pRSo0 ata otvam) kopanIya tri. (kup+karmaNi anIyara) dvaSanI viSaya, 48.5/- pratudAn jalapAdAMzca koyssttinkhvisskiraankopane yogya. manu0 5 / 13, kAzmaryAH kRtamAlamudgaladalaM: koyaSTikopapada na. (kopasya padam) dhano , bilal kaSTIkRte-mA0 97, pakSI. ___opa, opana sthAna. koyaSTika puM. (kaM jalaM svArthe+ka) 41456l. kopayat tri. (kup+Nic+tRc) gussa.. 5rAvanA2.. koyaSTikA strI. (kaM striyAM TAp) 4.pakSiya kopayiSNu tri. (kup+Nic+iSNuc) 5. rAvata, | kora puM. (kula saMstyAne ac lasya ra: vA kula+ghaJ) bIjAne krodha karAvanAra. zarIramAM rahelo eka sAMdho, saMdhino bheda, phUlanI kopalatA strI. (kopaheturlatA) te namanI. . a.. jI. kopavat tri. (kopa+matup) suj, gussaluj. | koraka puM. (kul+Nvul) jhUlanI sii- saMnaddhaM yadapi kopavairi puM. agathiyArnu OM3. sthitaM kurabakaM tatkorakAvasthayA -za0 63, . kopita tri. (kup+Nic+kta) gusse. marAyo, rAghAyAH stanakorakopari calanetro hariH pAtu vHkopAyamAna thayela. gIta0 12, meM tanuM sugaMdhI dravya, vanaspati oba, kopin tri. (kup+Nic+Nini) 5vANu, gussAvANu, ubhajana isii- korakaM kuDmale'pi syAt kakkolakalodhI, apasaMpA64- satyamevAti yadi sudati mayi mRNAlayoH-vizva0. (na.) -marudavaniruhAM rajovadhUbhyaH kopinIgIta0 10. / (puM. avazyaM kupyati Nini) samupaharan vicakAra korakANi - zizu0 7 / 26 pANInuM kabUtara. komala na. (ku+kalac muT ca) u. (tri.) mRdu, korakita tri. (koraka+itac) ne 3jI. 20vela. loya te. omaNa- komalaviTapAnukAriNau bAhU-za0 1 / 21, - koraGkI strI. (kur+aGgac gaurA0 GIS) jI.. selayAsaMpatsu mahatAM cittaM bhavatyutpalakomalam-bhartR0 2 / 66, sUkSmopakuJcikA tucchA koraGgI drAviDIguTiH -bhAva 518 nahAta, narama, manoDa2, suM62 pra0, pI52. zrutisukhabhramarasvanagItayaH kusumakomaladantaruco babhuH koradUSa puM. (koraM saMstyAnaM dUSayati dUSeya'ntAt aN) raghu0 9 / 35, -nizA ca zayyA ca zazAGkakomalA me. tanu dhAnya, audrA. puM. koradUSyaH / (puM. koraM naiSadha0, madhu2- re re kokilakomalaiH kalaravaiH kiM | dUSayati dUS aN) koradUSakaH-Iddazo bhavitA loko tvaM vRthA jalpasi-bhartR0 3 / 10, - komalakaH, 55.. yugAnte paryupasthite / vastrANAM pravarA zANI dhAnyAnAM (na.) bhanI nAma-6ili 2Dela. taMtu. koradUSakaH -mahA0 3 / 190118 komalatA strI. (komalasya bhAvaH tal-tva) oma5j, korita tri. (kora+jAtArthe itac) 5jIvANu 5ye. bhU5j -komalatvam / kola puM. (kula saMstyAne ac) mUMDa, hu72, nAnu komalapatraka puM. (komalAni patrANi asya) s.2|| vArnu Astel, jogI, zanigraha, yi, mAdiMgana 42j, 33. me.,nitaMpradeza, 8, unaa, tanuM zastra, komalavalkalI strI. (komalaM valkalaM yasyAH) savadI te nAmanI eka jAti, te nAme eka rAjA, cavaka nAmanI tA. nAmanI vanaspati, eka tolAnuM mApa boraDInuM jhADa. komalA srI. (komala+TAp) me tana, vRkSa, 6.2.41 (na.) bharI dlui, lorIna, 31, bhora- zANau dvau vRkSa, DobhaNa strI.. draGkSaNaM vidyAt kolaM badarameva ca / -carake 12. komalAsana na. bhRgaya ko3 yAmArnu bhAsa.na.. a0 / (pu. ba.) te. nAma the. deza- pANDayaizca komAsikA strI. (ISadumevAste As+Nvula TAp+itvam) keralazcaiva kolazcolazca pArthiva !, -utkaladezATUrnu, 30, . tanI vanaspati- nAlikA. duttarabhAgaH / Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 shbdrtnmhoddhiH| [kolaka-koza kolaka puM. (kul+Nvul) vanaspati ra, 06 | kolAhala puM. (kul-ghaJ tamAhalati ac) me. prA2no vRkSa, simi. bharI, tA.jI. pI52. (na.) .5 tarnu bAI dUra sudhI pAyarI. 6, 1253 -tato sugaMdhI dravya-marI. halahalAzabdaH punaH kolAhalo mahAn / mahAn kolakanda puM. (kola iva kando'sya) me tano rAkSasanAdastu punastUryaravo mahAn / / - raamaa03|31|41, mahAka6, -zIghraM bherIninAdena sphuTakolAhalena vai-rAmA. kolakarkaTikA strI. (kola iva karkaTikA) bhI... koli strI. (kul+in) ko2, A3 -jAtipatraM kolipatraM bharI. tathA caiva manaHzilA / ebhizcaiva kRtA vartirbadarAgnau kolayoNTA srI. (kolA cAsau ghoNTA ca) meM.5 larl. mahezvara : ! / / -gAruDa0 194 a0 / boraDInuM jhADa. kolisarpa puM. sagare sva.27 janAvara. te namAnI se koladala na. (kolaM badarIphalamiva dalamasya) namo kSatriya. nAmanu, sugaMdhI dravya. kolI strI. (koli+GIp) pI2DInu, u. kolagiri puM. kSie. hamai udeo ta nAmano . | kolUta puM. te namana . 12. kulUta zAnama. parvata. kolyA strI. (kolamarhati kola+yat+TAp) auSadhi kolanAsikA strI. (kolasya zUkarasya nAsikeva) 30. __pI52. nAmanI eka vanaspati. kolla puM. bhAratama mAve . namana meM parvata. kolapuccha puM. (kolasya zUkarasyeva puccho'sya) 55 kovida puM. (kuG zabde vica taM vetti vid+ka) pakSI.. vidvAna paMDita -prApyAvantInudayanakathAkovidanAmavRddhAn kolamUla na. (kolaM badarIphalamiva mUlamasya) pA5zabhUga, -megha0 30, -guNa-doSakovidaH-zi0 14 153, -iti oihout. rAjJa upAdizya viprA jAtakakovidAH / labdhopacitayaH kolambaka puM. (kul+ambac+saMjJAyAM kan) 2 2hita. sarve pratijagmuH svakAn gRhAn / / bhAga0 1 / 12 / 29, tuMbaDA vagere sahita viNAno avayava. -samIkSyakAriNaM prAjJaM dharmakAmArthakovidam - kolavallI strI. (kolo varAha iva vallI) mauSadhi manu0 7 / 26 / pI52, -cavikAyAH phalaM prAjJaiH kathitA gjpipplii| | kovidAra puM. (kuM bhUmi vivRNAti vi+6+aN pRSo0) kapivallI kolavallI zreyasIva zirazca sA / / - 515yanA2 nAme vRkSa -kovidArazcamarikaH bhAvapra0, zU2pAhA nA. vanaspati. (kolazimbikA, kuddAlo yugapatrakaH / -bhAvapra0, -mandAraH kovidArazca kolazimbI strI.) (kolapAdAkArA zimbirasyAH) pArijAtazca nAmabhiH / sa vRkSo jJAyate divyo kolA strI. (kula+jvalA0 Na+TAp) auSaya pI52, yasyaitatkusumottamam / / hrivNshe-124|71 / / yavya-243 nAmanI vanaspati. -cavyaM tejovatI kolA | kovidAraka puM. (kovidAra+svArthe ka) . tanu nAkulI ca vikoSaNA / -vaidyakaratnamAlA, porIna / raktakAMcanAra nAme vRkSa. jhADa, kolhApura nAmanuM eka zahera. koza puM. na. (kuzyate-saMzliSyate AdhArAdau ghaJ kartari kolAJca puM. ba. va. te nAmano me heza. ac vA, kuz+ghaJ+ac vA) vRSa, maMDI, kolApura na. (koleva puram) kSiNa bhAratamai sAveDaM, sona, 3j, 5jI. -tirazcakAra bhramarAbhilInayoH / te nAmanuM eka zahera, jemAM lakSmIdevInuM sthAnaka- sujAtayoH paGkajakozayoH zriyam / / -raghu0 38, mAhira cha. -itthaM vicintayati kozagate dvirephe hA hanta ! kolAvidhvaMsin tri. (kolAM purabhedaM vidhvaMsituM vastuM nalinI gaja ujjahAra -subhA0 tasavArana bhyAna, samUha, zIlamasya vizabdena dhAtoranyArthaparatvam) yavatama phaNasa vagerenI vacceno padArtha, goLAkAra padArtha, vasanAra pleccha, jeo kolAhala mAtrathI rAjyano dhanAgAra, tijorI, cAmaDI vagere AvaraNa - vinAza karI nAkhe che. avyaktamAhurhadayaM manazca sa candramAH sarvavikArakozaH Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kozakAra-kozasya shbdrtnmhoddhiH| 671 -bhAga0 2 / 1 / 34, 1205 i.45, vahAnta prasiddha kekayazAsinAM duhitaraH-raghu0 9 / 17 / te. dezano annamaya prANamaya manomaya vijJAnamaya Anandamaya. me 20% -koSalaH, kosala: (tri.) azA dezamA vagaire pAya oza, megha, pakSI korenu , rAmAzaya, utpana thaye... sonArUpAnI vastu, aMganuM rakSaNa karanAra vastra, - kozalaka tri. (kozala+svArthe ka) ozakha dezano aMgarakhuM-koTa vagere, tapAvelA loDhAne sparza karAvavo 23nA2 -23vAsI. -koSalakaH / vagere, sogaMda, eka jAtanuM yazapAtra, zabdaparyAya kozalA strI. (kuz+kala+TAp) sarayU nahIna sist uvanA2 antha, -koSaH -te. nAmano . Si, 52 AvedI ayodhyA nagarI -koSalA, kosalA / 1.nI. -tamadhvare vizvajiti kSitIzaM niHzeSavizrANi- kozalAtmajA strI. (kozalAdhipasya AtmajA) thi. takoSa(za)jAtam -raghu0 5 / 1 -koSakaH / rAmacaMdranI. bhAtA azalyA -koSalAtmajA / kozakAra puM. (koza karoti kR+Nvula upa. sa.) kozalAdhipa puM. (kozalAnAmadhipaH) ayodhyAna. 2% talavAranuM myAna banAvanAra, khajAno karanAra zabdono -koSalAdhipaH, kosalAdhipaH, kosalAdhipatiH, 14.21no taiyAra. 4202, shoshn.nibhaat| -kozakAra kosalezvaraH / ivAtmAnaM karmaNA''cchAdya yuhyati -bhAga0 6 / 5 / 52 kozalika tri. zilA dezabhandA zaladdeza saMbadhI, eka jAtanI zeraDI, eka jAtano kIDo, rezamano ayodhyA saMbaMdhI (na. kazalAya karmaNe dIyate Thaka TI.30 -koSakAraH pRSo0 otvam) dAMya, potAna, DAya. sAdhavA mATe kozakRt puM. (kozaM khaDgAdyAvaraNaM veSTanaM vA karoti rAjAnA kAryakara manuSyone ApeluM dravya, ruzvata - kR+kvip) 352no artha humo -koSakRt / / koSalikam / kozagRha na. (kozasya graham) dhana-131nI. 27vAna kozavat tri. (kozo'sti yasya koza+matup) _ sthaNa -koSagRham / ___ellatNu, dravyA22vANu, bhuvavANu, dhanavAna, kozagrahaNa na. (kozasya grahaNam) saha vAta. - tasavArana bhyAnavANu, -koSavat / / koSagrahaNam / kozavatI strI. (koza+matup GIp) nAvANI. strI, kozacaJcu puM. (kozaH caJcau yasya) s||2s. pakSI - oSAtahI. namAnI. vanaspati. -koSavatI / koSacaJcuH / kozavAsin tri. (koze vasati vas+Nini) rozanI kozapAla puM. (kozaM rAjyAGgadhanasaJcayaM pAlayati aMdara rahenAra kIDo prANI vagere, myAnamAM rahenAra pAli+aN) dhana. vagairena manAnaM 2kss5| 7282, ___tasavAra -koSavAsI / dhanAdhyakSa purUSa, nayI kozapAlakaH, koSapAlakaH, kozavRddhi puM. (kozasya vRddhiryatra) meM tano roga, -koSapAlaH, koSanAyakaH / vagharAvanI roga, duraM vRkSa. (puM.) - kozavRddhiH / kozaphala na. (koze phalamasya) davRkSa, . . (strI) - vRddhi, dhanasaM&i all - koSaphalaH / - koSavRddhiH / kozaphalA srI. (koze phalamasyAH TAp) bhopAta. kozazAyikA strI. (koze pidhAnamadhye zete zI+Nvula) ___nAmanI vanaspati, nasota2 -koSaphalA / kozaphalI strI. (kozaphala+gaurA0 GIS) puSI nAmanI. 72rI, bhaiyo, bhyAnamai. 22 talavAra -kossshaayikaa| tA, -koSaphalI / kozazuddhi strI. (kozena zuddhiH) soi MuS zuddha kozayI puM. (kuz+vA. ayI) sonAvaNe3thI. pU.e. tha, zapatha vAI zuddha thaj -koSazuddhiH / kozala (puM. ba. va.) tanAmanI meheza -kozalo kozaskRt puM. (kozaM karoti kR+kvip ni0 suTa) nAma muditaH sphIto janapado mahAn / niviSTaH zamana32. -koSaskRt / sarayUtIre prabhUtadhana-dhAnyavAn / / -rAmA0 9 / 5 / 5, kozasya tri. (koze tiSThati sthA+ka) ozana. 62 - pituranantaramuttarakozalAn samadhigamya samAdhi rahenAra, myAnanI aMdara rahenAra. (Y) zaMkha vagere jitendriyaH-raghu0 9 / 9, -magadha-kosa(za)la- | azamA 23naa| 4ntu, -koSasthaH / Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 shbdrtnmhoddhiH| [kozAgAra-kaukuTTika kozAgAra na. (kozasyAgAram) dravyano %no. 25vAna | 298, bhAma. vagairenu sthAna, rAto oDha. (na.) anA A. dhanAgAra-koSAgAraH / javAnI mAra, 31802, hI. (tri.) potArnu, kozAGga na. (koza iva aGgamasya) maDujI nAme / mAtmIya, sva.DIya. vanaspati -koSAGgam / / koSThaka puM. (koSTha+svArthe ka) 4402, 31612, 55 kozAtaka puM. (kozamatati at+kvun) vehana mAno. vagere. (ma.rI. javAna hu, tilorI, ghnaa||2. me. meha, 44 25, -koSAtakaH / koSThAgAra na. (koSTham AgAramiva) 812, 4mAra, kozAtakin puM. (kozAtakamastyasya) dhaMdhI, udyoga, anA4 sajavAna sthaNa -paryAptabharitakoSThAgAraM vyApAra, vyApArI, vaDavAnala-samudranI nIce rahenAro mAMsazoNitairme gRhaM bhaviSyati-veNI0 3. / agni . koSThAgArika tri. (koSThAgAre bhavaH tatra niyukto vA kozAtakI strI. (koza+at+kvun+GIp) paTosano Than) 1812mA thanAra, 612nA 219 mATe nibheta. aal -kozAtakI phalaM svAdu madhuraM vAta-pittanut / / adhikArI vipAke ca karpha hanti jvare zastaM pradizyate / - koSThAgArin puM. (koSTharUpamagAramivAstyasya ini) meM hArIte 10. a0, aghAu nAmanI vanaspati. (puM.) tanI hI.. koSAtakI / -kozAtakInAM svarasena nasyam koSThAgni puM. (koSThasya agniH) 442||ni -jaTharAnalaH / vaidyakacakrapANisaMgrahe / koSNa na. (ISaduSNam koH kAdezaH) 2 // 2 // kozAdhyakSa puM. (kozasya adhyakSaH) dravyamAna spaza, tho.30 6Ld. (tri.) 2 ||2m, thoDaM hanu upara dekharekha rAkhanAra purU, yakSarAja, kubera - 1 ___ -bhuvaM koSNena kuNDonI medhyenAvabhRthAdapi-raghu0 1984 / koSAdhyakSaH / | koSya tri. (koSe hRdayakoSe bhavaH yat) hRyopamai kozApaharaNa na. (kozasyApaharaNam) 14.1.nI. dUza.. - thanA2 mAMsa. pie vagere. -kozya koSApaharaNam / kozAmra puM. (koze Amra iva) lebha. pu. 6 // bhAve kohaDa puM. (ko halati hal+ac) se. tanu vAgha, cha ta . vRkSa. -kArajaM vA sArSapaM vA kSateSu kSepyaM me tana madhanATa42stra.2 me muni- kohalo tailaM zigru-kozAmrayorvA-suzrute 9. a0, 10. bhalo devazarmA ca maudgalyaH samasaurabhaH -mahA0 1153 / 9 / kohala puM. (ko halati hal+ac) 52no artha -koSAmraH / kozin tri. koza+ini) ozavANu, nAvANu, mo. madha-683 -tridoSo meghavRSyazca kohalo vdnpriyHkozayukta, mAnavALuM. (6) vaidyakazAstra prasiddha kAnano / suzrute 45 a0 / se roga, mAnu 3 -koSI / (tri.) kossin| kohanIya, kohita puM. te. te. nAmanA RSimo. kozilA srI. (koza+ilac+TAp) rAnA magarnu, u, kaukilI strI. (kokilena dRSTA aN+ GIp) 3e mugA nA. vanaspati -koSilA / / ___RSi ne ye dI sautrAma- dve sautrAmaNyo-kokilI kozI strI. (kuz+ac+ GIS) yaM58, s5||2, yAmAnI. / carakasautrAmaNI ca lATyA0 -zrI. sU. bho4I, dhAnya vagairenI sayama -koSI kaukuTTaka puM. ba. te namana kSiHi Audto. . koSTha puM. (kuS+than) 52no. madhya. (ma -sA | kaukuntaka puM. ba. va. te nAmano deza. vAnarendrabalaruddhavihArakoSTha zrIdvAragopurasadomalabhIviTaGkA kaukutya na. (kutsitaM kRtyaM svArthe aN) rA. ma., -bhAga0 9 / 10 / 17, paTano madhya, bhA, - sthAnAnyA- dubha hukRti, anutApanI viSaya- kauhara yamanutApe mAgnipakkAnAM mUtrasya rudhirasya ca / hRdUNDukaH __svAdayuktakaraNe'pi ca-medinI / phuSaphuSazca koSTha ityabhidhIyate / / oho, sanA4 kaukuTTika puM. (kukkuTI mAyAM pAdapatanadezaM ca pazyati vagaire 2savAna sAdhana. 18 -kazcit koSazca koSThazca Thak) hamI, 45821, Dha, potana 41 nIye tu vAhanaM dvAramAyudham / Ayazca kRtakalyANaistava na marI jAya evA vicArathI khAlI page cAlanAra bhaktairanuSThitaH / / - mahA0 2 / 5 / 68 / zarIramA yati. saMnyAsI. vagere. 3 -tridoSo sAla+ ac) 6 suzrute Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaukuTTikandala - kauTumbika ] kaukuTTikandala puM. (kaukkuTiH sa iva kandalaH) kheDa jAtano sarpa. zabdaratnamahodadhiH / kaukSa tri. (kukSau baddhaH) DUje jAMdhe, 362 sAthai saMbaMdha rAkhanAra, kUkhe bAMdhela alaMkAra vagere. kaukSaka tri. ( kukSau dezabhede bhavaH vuJ ) sukSi nAmanA dezamAM thanAra. kaukSeya tri. (kukSau bhavaH DhaJ) 33 upara jala talavAra vagere -asiM kaukSeyamudyamya cakArApanasaM mukham bhaTTi0 4 / 31, peTa upara thanAra. kaukSeyaka puM. (kukSau baddhaH DhakaJ) 33 sa jaDUga, talavAra- kaukSeyakena sannihitaviSadhareNeva candanalatAkAdambarI0 / vAmapArzvAvalambinA kaukSeyakena kA0 8.1 kauGka puM. ( koGka eva) DoMDA deza. kaGkaNa puM. ba. va. (koGkaNa + aN ) DoMDA heza. (puM.) koMkaNa dezano rAjA. kauGkiNa na. ba. va. ( koGkaNa pRSo0) DoMDA deza.. kauJca puM. (kroJca eva svArthe aN) GauM parvata. kauJcadAraNa puM. ( krauJca+dR+yuc) artisvAmI.. kauJjara tri. ( kuJjarasyedamaN) hAthInuM, hAthI saMbaMdhI. kauJjAyana puM. ba. (kuJjasyApatyAni kuJjA0 gotrApatye phaJ) 4 RSinI saMtati. kAyanI strI. (kuJjasyApatyaM strI kauJjAyana + GIp ) brAhmaNI, brAhmaNa strI. kaujjAyanya puM. 4 RSino gotraputra. kauJji puM. strI. (kuJjasya apatyaM pumAn iJ ) RSino putra. koTa puM. ( kuTe adrizRGge bhavaH aN) 24 vRkSa, IMdra bhavanuM ADa. (tri. kuTyAM bhavaH aN) svataMtra, apaTI, asatyavAdI (na. kUTasya bhAvaH) mithyA ahevu, joTI sAkSI khApavI. (tri. kUTasyedam) dharanuM, ghara saMbaMdhI, gharamAM thanAra. (tri. kUTa + aN) chagalajAra, aprAmANika, kapaTI, juThANA bhareluM, phAMsAmAM sapaDAyela. kauTakika tri. (kUTakaM mAMsakUTaM paNyamasya ThaJa) mAMsa 4 veyanAra, jADI, sArdha. kauTaja puM. (kauTe jAyate jan+Da) 324 vRkSa, 6dra bhavanuM Au kauTajabhArika tri. ( kuTajasya bhAraM harati vahatyAvahati vA ThaJ) 6dra4vanA bhArane vahana DaranAra, aMyaDI saha nAra 673 kauTajika tri. ( kuTajaM bhArabhUtaM harati vahatyAvahati ThaJ) bhArabhUta DUTane vahanAra, aMDI saha 4nAra. kauTatakSa puM. (koTa: svatantraH takSA Tac samA0 ) svataMtra evo suthAra. kauTalya na. ( kuT+kalac svArthe SyaJ ) DuTilatA, vahatA. (puM.) te nAmano se RSi, yAeAjya. kauTasAkSin puM. (kauTazcAsau sAkSI ca ) phoTo sAkSI, ho sAkSI. kauTasAkSya na. (kUTasAkSiNo bhAvaH karma vA SyaJ) joTI sAkSI. kauTi puM. (kUTasyApatyam iJ) aprAmAziGa bhASAsano bALaka, khoTuM bolanAra mANasano putra. kauTika puM. ( kUTena mRgabandhanayantreNa carati Thak ) ziDAranAM sAdhana upara chavanAra, mAMsa veyanAra (trikUTa + caturarthyAm kusu0 Thak) DUTanI parvatanA zijaranI samIpano pradeza vagere. kauTilika tri. (kuTilikayA- gativizeSeNa lauhena vA harati mRgAn aGgArAn vA) ziDArI, jATaDI, buhAra. kauTilya puM. (kuTila + svArthe SyaJ ) yAeAjya muni, kauTilyaM kacanicaye kara-caraNAdharatale rAgaste / kAThinyaM kucayugale taralatvaM nayanayorvasati / / kAvyapra0 / kauTilyaH kuTilamatiH sa eSa yena krodhAgnI prasabhamadAhinandavaMzaH mudrA0 1 / 7. (na. kuTilasya bhAvaH SyaJ ) DuTilatA, varDatA. kauTigavya puM. (kuTigoH RSerapatyaM gotrApatyam ) suTigu RSino gotra putra. kauTIya tri. ( kUTa + caturarthyAM kRzAzcA0 aN) parvatanA zikharanI pAseno pradeza vagere. kauTIrya tri. (kuTIraH kevala eva svArthe SyaJ) Devasa, asahAya, kheDaluM. kauTIryA strI. (koTirIya yasyAH) durgA, pArvatI devI.. kauTumba tri. (kuTumbaM tadbharaNaM prayojanamasya aN) uttuNjn| bharaNa-poSaNamAM upayogI dravya. kauTumbika tri. ( kuTumbe tadbharaNe prasRtaH Thak) uTuMjanuM bharaeza-poSaNa /ravAmAM bhazagUsa - pade pade'bhyantaravahninArditaH kauTumbikaH krudhyati vai janAya bhAga0 5 / 1318 | (tri kuTumbe bhavaH uk) DuTuMjabhAM dhanAra. Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 kauTya tri. ( kUTa + caturarthyAM Nya) parvatanA zijaranI samIpano pradeza vagere. zabdaratnamahodadhiH / kauTyA strI. ( kUTasyApatyam iJ strI. kauTiH saiva kauTyA SyaG) UThA bhAzasanI chorI. kauThArikeya tri. (svalpA kuThArI kuThArikA tasyA idam zubhrAdi Dhak ) nAnI DuhADI saMbaMdhI. kauDavika tri. (kuDavasya vApaH ThaJ ) kheDa DuDava bheTasuM dhAnya vAvavA yogya tara vagere. (tri. kuDavaM tatparimitamannaM pacati saMbhavati avaharati vA Thak ) eka kuDava jeTaluM dhAnya samAya tevuM pAtra vagere, eka kuDava jeTaluM dhAnya rAMdhanAra athavA laI janAra. kauDeyaka tri. (kuDyA tatra jAtAdi kartyA DhakaJ) kaThora pharavA yogya jamInamAM utpanna thayela vagere. kauNakutsya puM. te nAmanA kheDa RSi kauNapa puM. ( kuNapaH zavaH bhakSyatvenAstyasya aN ) rAkSasa. - na kauNapAH zRGgiNo vA na ca devAJjanasrajaH -mahA0 1 / 171 / 14 kauNapadanta puM. ( kauNapasya dantA iva dantA asya) bhISmapitAmaha kauNapAzana puM. ( kauNapasyAzanamivAzanamasya) kheDa bhatano sAtha. kauNDapAyin puM. ba. va. (kuNDameva kauNDaM tena pibati) somayAga DaranAra yabhAna (na. kuNDapAyinAmidam aN) somayAga 42nAra yanumAna saMbaMdhI ayana35 kheDa sUtra. kauNDala tri. (kuNDalamastyasya aN) DuDasavANu, DuDalayukta. kauNDalika tri. ( kuNDala caturarthyAM Thak ) DuDasanI pAseno pradeza vagere. kauNDAgnika tri. ( kauNDe agnau bhavaH vuJ) jhuMDa saMbaMdhI agnimAM thanAra. kauNDAyana tri. (kuNDasya adUradezAdi pakSA0 caturarthyAm phak) DuMDanI sabhIpanI pradeza. kauNDineyaka tri. (kuNDine jAtAdi kartyA0 DhakaJ kuNDinapuramAM utpanna thayela. kauNDinya puM. (kuNDinasyarSergotrApatyam gargA0 yaJ) kuMDina RSinA gotraputra. kauNDilya na. jhuMDinapura - bhIma rAbhanI rAS4dhAnI. (puM.) te nAme eka muni. [kauTaya-kaudAlIka kauNDilyaka puM 'suzruta'bhAM uhesa te nAmano viSTA ane mUtramAM rahelo eka kIDo, koNDoparatha puM. te nAmano khAyudhakavI saMgha. kauNya na. ( kuNasya bhAvaH SyaJ ) hastapaNuM, hUThA hAthavALApaNuM, hastarahitapaNuM. kautaskuta tri. ( kutaH kutaH bhavaH aN ) yAM yAMthI dhanAra (avya.) DoI paga uDAero, jyAMthI, jhyA sthANethI.. kautasta tri. ( kutastye bhavaH aN ni. vede yalopaH ) kyAMthI thanAra. kautuka na. ( kutukasya bhAvaH yuvAdi0 aN prajJA0 svArthe aN vA) hutUhala, Azcarya cakratuH kautukodgrIvAM sabhAM citrArpitamiva rAjataraGgiNI, bhAMgalika hastasUtravivAhikaiH kautukasaMvidhAnai: - kumA0, 7/2. utsavakathaM sutAyAH pitRgeha-kautukaM nizamya dehaH suravarya ! neGgate - bhAga0 4 / 3 / 13, abhilASa - 42chA- pazyantyAstaM nRpaM tasyAH lajjAkautukayorddazi- kathAsarit0, narmabhazrI - zrImadbhistatpadanyAsaiH sarvataH kRtakautukAbhAga0 1/17/25 harSa, paraMparAthI yAdI jAveduM maMgaNa, gIta vagere loga, logahANa, sukha. kautUhala na. ( kutUhalasya tadanvitasya bhAvaH karma vA yuvA aN prajJAdi svArthe aN) DutUhala, Azcarya, uThI, utsuyazu- mahat kautUhalaM me'sti harizcandrakathAM pratimArka 0 8 / 1, viSayavyAvRttakautUhala:- vikrama0 1 / 9. (na. kutUhala brAhmaNA svArthe SyaJ ) kautUhalyam / kautomata puM. ( kutomatasya apatyam RSyaN) te nAmanA kheDa RSi. kautrA puM. (kutsasya RSerapatyam RSyaN) Dutsano apatya kheDa RSi (na. kutsena dRSTaM sAma aN ) kutsa RSie joyeluM vikRtiyAgamAM gAvA yogya sAmavedano eka bheda. kauthuma tri. ( kuthumaM vedazAkhAbhedamadhIte veda vA aN ) kuthuma nAmanI vedazAkhAno abhyAsa karanAra, athavA tene jANanAra. kodAlIka puM. (kuM dArayatIti kudAra:, tena AcaratIti In ra- layoraikyAdrasya latvam, kudAlIka svArthe aN) ghoSaeAmAM zreNIthI utpanna thanAra kheDa varSAsiMDara bhati. Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rela. kaudravika-kaumudI shbdrtnmhoddhiH| 675 kaudravika na. (kodravo nimittamasya ThaJ) saMyamA2- | kauberI strI. (kaubera striyAM GIp) duH2nI hizavo3, __ sauvarcalam / uttarahazA- digvibhAge tu kauberI dik zivA kaudravINa na. (kodravasya bhavanaM kSetram kodrava+khaJ) prItidAyinI -tithyAdi0, -tataH pratasthe kauberI kodrI jemAM thaI zake tevuM khetara. bhAsvAniva raghurdizam-raghu0 4 / 66 / kaudrAyaNa . (kudrasya RSeryuvApatyam phak) judra RSinu kaumAra tri. (kumArasyedamaN) hubhAra saMbaMdhI, ti: yuvA-prapautrAhi apatya. (puM.) budra RSituM yuvApatya. svAmI saMdhI, ti svAmIna, tara, mRdu, kaunakhya na. (kunakhino bhAvaH SyaJ TilopaH) 44. humA262 na. pA., sanatkumAranu. (na. kumArasya nakharUpa eka roga. bhAvaH) bhA25j, Mumsj, vayovasthAno me mehakauntAyani tri. (kuntI catura* karNA, phiJ) kuntAme dehino'smin yathA dehe kaumAraM yauvanaM jarA-bhaga0 2 / 13; -yaH kaumAraharaH sa eva hi varaH-kAvya0 / kauntika puM. (kuntaH praharaNamasya ThaJ) bhAdo ghaa29|| (puM. kumAra+aJ) kuMvArI unyAne. 529nArI purUSa, karanAra yoddho. sanakumAranI sRSTi. kauntI strI. (kuntiSu dezeSu bhavaH aN GIS) bhasmAyinI | kaumAraka tri. (kaumAra svArthe ka) humA25j, AMsj. nAmanI bhauSadhi. -hareNuH reNukA kauntI brAhmaNI -kaumArake'pi girivad gurutAM dadhAnaH -uttara0 6 / 19 / hemagandhinI - vaidyakaratnamAlA, suvAsi. dravya vizeSa, kaumArAyaNa puM. strI. (kumArasya gotrApatyam naDA0 phak) reNuka bIja. kumAra nAmanA RSino gotraputra. kaunteya puM. (kuntyAH apatyam Dhak) kuntI putra yudhiSThira, kaumArika puM. ghI unyAsIno pitA. mAma ane sarchana -kaunteya ! pratijAnIhi na me kaumArikeya puM. strI. (kumArikAyAH apatyaM zubhrAdi0 Dhak) karmaphale spRhA-bhaga0; -mA klaivyaM gaccha kaunteya ! | vArI nyAno putra- kAnInaH / naitat tvayyupapadyate-bhaga0 2 / 3, sAhArnu, chAu. | kaumArI strI. (apatnIkaM kumAraM patimupapannA strI) 4. kaupa tri. (kUpasyedam aN) pArnu, us0. vagaire- vasante bIjI strI karI nathI tevA patinI patnI - ____ kaupaM prAsravaNaM vA grISmeSvevam-suzrute, dUvA saMbaMdhA.. upAlabhyamapazyantaH kaumArI patatAmbara ! / / bhaTTi0 kaunda tri. (kundasyedamaNa) bhoganu, bho||2|| saMdhI.. 7 / 90 / (strI. kumArasyeyamaNa GIp) humA2. saMdhI kaupIna na. (kUpe patanamarhati khaJ) , u5, guhya yeSTA vagere- kaumArI darzayaMzceSTAM prekSaNIyo vrajaukasAmpraza, yI2, saMgoTa, TI- kaupInaM paridhAya bhAga0 3 / 2 / 28, ti svAmInI ta nAmanI zanti, carmakAriNa: zambhuH puro dhAvati-udbhaTaH, -vibhRyAd bhAtAno me meha- kaumArI zaktihastA ca yadyasau vAsaH kaupInAcchAdanaM param- bhAga0 7 / 13 / 2 mayUravaravAhanA-devImAhAtmyam / -kaupInaM zatakhaNDajarjarataraM kanthA punastAdRzI-bhartR0 kaumuda puM. (kau modante yasmin) tibhAsa. -zAradaM 3 / 101, 5rUpAyita. kaumudaM mAsaM tataste svargamApnuyuH -mahA0 kopInavat tri. (kaupIna+matup) Collaij -kaupIna kaumudika tri. (kumudasya idam) bhu6 saMdhI, tri. __vantaH khalu bhAgyavantaH-purA0 visasI. bhaNa-poya saMdhI. dezavizeSa- kaumudAkhyakopodakI strI. (kaumodakI pRSo0) vizunI. 6. - parvatasaMnikRSTadezavizeSaH / kaumodakI / kaumudikA strI. (kaumudI svArthe ka+TAp) yAMnI, kaubera tri. (kuberasya idam aN) mujheranu, mujhera saMdhI.. yaMdranI. nyotsnA. (strI. kaumudI saMjJAyAM kan TApa) (tri. kubero devatA yasya aN) 2 leno vitA te nAmanI duganI eka sakhI. cha te- kauberadigbhAgamapAsya mArgam- zizu0. kaumudI strI. (kumudasyeyamaNa+GIp) yaMdranu, 4vANu (puM. kubera aNa) duSTha nAme meM tanu vRkSa... yAMnI -zazinamupagateyaM kaumudI meghamuktam-raghu0 kauberikeya puM. strI. (kuberikAyA apatyaM zubhrA0 Dhak) 685, -zazinA saha yAti kaumudI saha meghena kuberikAno putra. taDit pralIyate -kumA0 4 / 33, -kau modante janA Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 shbdrtnmhoddhiH| [kaumudIcAra-kaula yasyAM tenAsau kaumudI smRtA-malli0, -tvamasya lokasya | bhavaH aN vA kurudeze bhavaH aNa) durUvazamai ca netrakaumudI - kumArasaM0 5 / 71 / (srI.) ti utpanna thanAra, duruhezamA peha thanA2 -kSetraM mAsanI pauNe mAsI, AzvinamAsanI pUnama, dIpotsava kSatrapradhanapizunaM kauravaM tad bhajethAH / -megha0 50 tithi, utsava, pratimAsama thatI utsava -Azvine -mathnAmi kauravazataM samare na kopAt -veNI0 1 / 15 / paurNamAsyAM tu carejjAgaraNaM nizi / kaumudI sA | kauravaka tri. (kuroH tadvaMzajAtAdi vuJ) kuruvaMzamai samAkhyAtA kAryA lokavibhUtaye / / pedA thayela, kurukulotpanna, kurabaka saMbaMdhI thanAra. kaumudIcAra puM. na. (kaumudyAH jyotsnAyAH cAraH | kauravAyaNi puM. (kurorapatyaM tikA. phiJ) durUvaMzI, ___prAzastyamatra kAle) mAzvina bhAsanI pUrIma. suruvaMzama paMha thana2. kaumudIpati puM. (kaumudyAH patiH) yaMdra, 52. kauravI strI. (kaurava+striyAM GIp) duru saMdhI senA kaumudIvRkSa puM. (kaumudyAH dIpazikhAyAH vRkSa ivAdhAraH) ___ vagere, kuruvaMzI. strI... hIpavRkSa, hAvA, hIvAna, u, havAmaonI vRkSaut2. | kauraveya puM. strI. (kurorapatyaM vA0 Dhak) durUvazI.. kaumodakI strI. (koH pRthivyAH pAlakatvAt modakaH (puM. strI. kurorapatyam kurbAdi Nya) kauravyaH durUvAkumodakaH viSNuH tasyeyam aN) te. nAmAnIvinI kauravyAH pazavaH priyAparibhavaklezopazAntiH phalamNEL -'kaumodakI modayati sma cetaH -zizu0, - veNIsaM0; - kauravyavaMzadAve'smin ka eva zalabhAyatezrIvatsaM kaustubhaM mAlAM gadAM kaumodakI mama / - veNI0 1119. -anizAyAM nizAyAM ca sahAyAH kSutabhAga0 8 / 4 / 19 / pipAsayoH ArAdhayantyAH kauravyAMstulyA rAtrirahazca kaumodI srI. (kumodaH viSNuH tasyeyam aN+GIp) me / / -mahA0 2 / 23 255 / (puM. kurudezasya uparano artha juo. rAjA Nya) duruhezano. 28% -kauravyo dhRtarASTrazca kaumbhakAri srI. (kumbhakArasyApatyam zilpitvAt pakSe zaGkhapiNDazca vIryavAn / virajAzca subAhuzca zAlipiNDazca iJ) (mArnu pAsa-saMtAna. vIryavAn / -mahA0. 113593 / kaumbhakArI srI. (kumbhakArasyApatyaM) triyAM vA GIp | kaurukatya puM. strI. (kurukatasyarapatyam gargA0 yaJ) pakSe jya) duma.52nI putrI, dubha.2rnu, saMtAna. 27. SinI putra. kaumbhAyana tri. (kumbhasya sannikRSTadezAdi pakSA0 phka) kaurujaGgala tri. (kurujaGleSu jAtaH aN) durUsane. ghAnI pAsenA pradeza vagere. (tri. kumbha+caturarthyAM 49. dezamA thanA2. (tri. kurujaGgaleSu jAtaH, karNA0 phiJ) kaumbhAyaniH / uttarapadasya vA vRddhiH)-kaurujAGgalaH / kambheyaka tri. (kumbhyAM jAtAdi kA DhakaJ) bhImai. kaurupAJcAla tri. (kurupAJcAleSu prasiddhaH aN) durU 6tpanna. thayesa vagere. ane paMcAla dezamAM prasiddha. kaumbhya tri. (kRmbha+caturA saGkAzA0 Nya) ghAnI.. kaurya puM. tryotiSazAstra prasiddha vRzci zi. samIpano pradeza vagere. kaurma na. (kUrmamadhikRtya kRto grantho aN kUrmasyedamaN) kaurayANa puM. (kurayANasya zatru prati kRtayAnasya ayam purA. (tri. kUrmAsyedamaNa) ayama saMbaMdhI, aN pRSo0) zatru pratye. . prayA. yu DAya te. dUmAvatArajeM, dUmAvatAra saMdhI.. saMvadhI.. kaula tri. (kule bhavaH aN) mAnahAna guNamA pani kaurava puM. (kurudezasya rAjA aN) surU 6zanI 28%. thanAra, sudIna -divyabhAvarataH kaulaH sarvatra samadarzanaH / (tri. kurorapatyAdi utsA. aJ) durUvaMzamai Gtyana tri. (kule kulAcAre rataH kulaM vetti vA aNa) thayeda vo3, 2gudAtyana, - drupadaH kauravAn dRSTvA, taMtrazAstramAM kahela kulAcAramAM rata, tAMtrikamatanA prAdhAvata samantataH / zarajAlena mahatA mohayan mAyArane 2 -vIrAllabdhamanurvIraH kaulAcca kauravI camUm / / -mahA0 1 / 1301 / 15, -tamudyataM brahmavid bhavet-kulArNavatantram / (na. kulaM rathamekamAzukAriNamAhave / anekamiva saMtrAsAnmenire kulAcAramadhikRtya kRto granthaH aN) tAMtris tatra kauravAH / / -mahA0 1 / 139 / 16 / (tri. kuruSu / upAsanAno pravattAvanA2 aMtha. topaniSada' vage3. Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kolaka-kauzala shbdrtnmhoddhiH| 677 kaulaka tri. (kule bhavaH vuJ) mAnahAna dusama 64na | kaulIna tri. (kau pRthivyAM lInaH) 5vI. 652. pAgesa thayedadukhIna. athavA pRthvImAna thayesa. (tri. kulAdAgataH khaJ) kaulakeya tri. (kule satkule bhavaH vA Thak kuk ca) dukhA.. bhAvej -mAlavikAgataM kimapi kaulInaM zrUyate satgamA utpanna thaye, guNavAna. (puM. kulaTAyA mAlavi0 3, -kaulInabhItena gRhAnirastA na tena apatyaM Thak pRSo0) durAyAriNI strIno putra. vaidehasutA manastaH-raghu0 14 184 / (na. ko lInaM kaulaTineya puM. strI. (kulaTAyA-bhikSukyAH satyA apatyaM layaH yasmAt) do.56 -kaulInamAtmAzrayamAcacakSe Dhak inAdezazca) bhikSuDI. satI. strIno putra putrI.. tebhyaH punazcedamuvAca vAkyam-raghu0 14 // 36, -khyAte kaulaTeya puM. strI. (kulaTAyA asatyAH satyA vA tasmin vitamasi kule janma kolInametat-veNI0 apatyam Dhak) vyatmiyA2i5. athavA satI. bhikSu 2 / 10, pAtamI, pazu, mAne. sonu, yuddha, guhyendriya, strIno apatya-saMtAna. huSTaArya, yuddha (pu.) zatino 64sa., kaulaTera puM. strI. (kulaTAyA asatyA apatyam pA. vAmamatAnusAra. __ Dhak) vyamiyArino putra putrI.. kaulIrA strI. (kulIraH-tacchRGgAkAro'styasyAH kulira+ kaulattha tri. (kulatthena saMskRtam aN) thI. nAmanA ___ ac+ TAp) 15 . nAmanI vanaspati.. dhAnyathI saMskArita karela. kaulUta puM. (kulUta aN) susUtIno. 2%0 -kaulUtazcitravarmAkaulatthIna na. (kulatthasya bhavanaM kSetraM khaJ) mudrA0 1 / 20 / thI. jemAM thaI zake tevuM khetara. kauleya tri. (kule bhavaH Dhak) uttama guNamai pachA thanAra. kaulaputraka na. (kulaputrasya bhAvaH manojJA0 vuJ) kura kauleyaka puM. (kule bhava DhakaJ) humathI. bhAveta, putrapaNuM. kaulava puM. jyotiss2||str prasiddha tithinama mA uttama guNamA pethanAra. (puM. kule bhavaH zvA DhakaJ) itarI, zirI dUto. 35. ya2. 421||no . maha -vAgmI vinIto nitarAM kaulezabhairavI strI. tripu2|| bhairavAnI meM. pra.2. svatantraH prAgalbhyayukto manujo mahaujAH / susammataH kolmASika tri. (kulmASe sAdhu ThaJ) mubhASana-unu syAd viduSAM kRtaghnazcet kaulavAkhyaM karaNaM prasUtau / / sAdhana. -koSThIpradIpaH / kaulmASINa na. (kUlmASANAM bhavanaM kSetram khaJ) 176 kaulAlaka tri. (kulAlena kRtaM saMjJAyAM vuJ) dumAre vAcavA yogya kSetra. 43j, kuMbhAra saMdhI. (na.) mAta2, zo. kaulya tri. (kule bhavaH SyaJ) uttama guNamA pahA. kaulika tri. (kulAdAgataH Thak) kuNa 525rAthI sAvala thanA2. sAya.2. vagere, 553 -varjayet kaulikAcAraM mitraM kauvala na. (kuvalameva svArthe aN) mora, jorAnu prAjJataro naraH-paJcatantram / (puM. kolaM kuladharme pravartayati Thak) ho..bhAta pravatAvanA2 ziva. (na. kauvidArya tri. (kovidAra+catura. pragadyAjya) vihAra kule kulAgame siddhaH Thak) taMtrota mukhadharma -kauliko vRkSanI pAseno pradeza vagere. viSNurUpeNa rAjakanyAM niSevate-paJca0 1 / 202, taMtrota. kauza na. (kuzAH bhUmnA santyatra aN) nya004 128, kulAcAra. duzadvIpa, nA4 uid. (tri. kuzasyedam tadvikAro vA) kaulitara puM. (kulitarasya apatyam RSyaNa) zaMkAsura 6. saMdhI, hanI pavitratA, manu, 428.. -tatra haitya. vAsAya zayane kauzye sukhamuvAsa ha -mahA0 13 / 19 / 29, kaulizAyana tri. (kuliza+caturarthyAM karNA0 phiJ) -kauzyAM vRSyAM samAsIne japamAnaM mahAvratam -mahA0 vajanI samIpano pradeza vagere. 13.54 / 21 / kaulizika tri. (kuliza+aGgulyAdi ivArthe Thak) kauzala na. (kuzalasya bhAvaH yuvA0 aN) ziyArI, 4% 4. | duzaNatA, dakSatA, duzaNa5- tasmAd yogAya yujyasva Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 678 shbdrtnmhoddhiH| [kauzali-kauzija yogaH karmasu kauzalam-bhaga0 2 / 50, -kva cAtikarkazaH 57unAra, vAhI, noNiyo, pAnI, oSAdhyakSa, zAntaH kva cAtilalitaM zuciH / ekatra kAvye zabdakoSa karanAra, koSa banAvanAra, zRMgAra rasa, prIti, vyAkhyAtustAvaho kauzalaM kaveH / / -amaru0 anurAga, zarIramAM rahelI majjA nAmanI dhAtu, TIkAyAma / - svAtantryaM kauzalaM kAntidhairya mArdavameva azva47 namarnu, vRkSa, vizvAmitra. vi. -sa gAdhirabhavad ca -bhAga0 1 / 16 / 27, -kimakauzalAduta prayojanA- rAjA maghavAn kauzikaH svayam-hari0 27 / 16 / te pekSitayA-mudrA0 3, -hAri hasitaM vacanAnAM kauzalaM nAmano purUvaMzI eka rAjA, te nAmano eka senApati dRzi vikAravizeSAH zi0 10 / 13 / -kauzikaM citrasenaM ca tasmin yuddha upasthitamkauzali puM. srI. (kuzalAyAH apatyaM bAhlAdi0 iJ) mahA0 2 / 22 / 31 / te. nAmano se sasu2. kuzalAno putra ke putrI. (tri. kauzika pRSo0) koSikaH / kauzalikA strI. (kuzalasya pRcchA Thak) duzala prazna, | kauzikapriya puM. (kauzikasya priyaH) 204rSi vizvAmitranA __ (kuzalAya dIyate Thak) na425, bheTa. priya zrIrAmacaMdra, kauzalI strI. (kuzalAya dIyate tasya pRcchA vA+aN kauzikaphala na. (kauzikaM kozasthaM phalamasya) nAliyara, GIp) duzala59bhATe pUchaj, 652no artha emao. zrI . kauzaleya paM. (kauzalyAyA apatyaM Dhaka yalopaH) 6zarathanA kauzikA srI. (koza eva svArtha ka+aN+TAp ata putra zrI. rAmacaMdra -zrImAn dAzarathivIraH kauzaleyaH ___ itvam) madha pIvAna pAtra, 40 pAvAnu pAtra. pratApavAn -rAmA0 kauzikAtmaja puM. (kauzikasya AtmajaH) 4yaMta, arjuna kauzalya na. (kuzalameva SyaJ) duzaNa. (bhAve brAhmaNA0 ___ -athAjagAma devendro janayAmAsa cArjunam / - mahA0 ___SyaJ) DoziyArI, yaturA, suzaNatA. 1 / 123 / 32, vizvAmitranI putra.. kauzalyA strI. (kozaladeze bhavA jya) zrIrAma.yaMdranI. kauzikAyani puM. (kuzikasya apatyam phiJ) te. bhAtAnu nAma -so'ntaHpuraM pravizyaiva kauzalyA __namanI meM RSi... midamabravIt -rAmA0 kauzikAyudha na. (kauzikasyAyudham) dranu dhanuSa, kauzalyAtanaya puM. (kauzalyAyAH tanayaH) sItApati. bhevadhanuSa. zrIrAmacaMdra, -kauzalyAnandanaH, kauzalyAsutaH / -kauzikArAti puM. (kauzikasya arAtiH) 31131, kauzalyAyani puM. (kauzalyAyAH apatyaM phiJ) , dhuvanI zatru -kauzikAriH / zrI. rAmacaMdra -mriyAmahe na gacchAmaH kauzalyAyani kauzikin puM. ba. va. (kauzikena proktamadhIyate Nini) vallabhAm -bhaTTi0 7 / 90 / vizvAmitre racelA graMthanuM adhyayana karanAra. kauzAmba tri. (kuzAmbeNa nirvRttaH aN) muzzana meM kauzikI strI. (kuzikasya gotrApatyam kusika+ 42j -kauzAmbastu mahAtejAH kauzAmbImakarot purIm -rAmA0 1 / 32 / 5 / / aN+ GIp) te nAmAnI bihAra zinI meM nahIM - kauzAmbI strI. (kauzAmba+GIp) duzna. 2. vedI kauzikI saritAM zreSThA kulodyotakarI tava-sA te nAmanI eka nagarI, AjanuM paTaNA nagara - himavacchAkhAyA niHsRtA satI 166 krozAntaM gatA 'asti vatsa iti khyAto dezaH' ityupakramya kauzAmbI gaGgayA saMgatA / -rAmA0 1 / 34 / 21, yohAne peTe nAma tatrAsti madhyabhAge mahApurI' -kathAsaritsAgaraH / kanyArUpe utpanna thayelI yogamAyA, pArvatInA deha kauzAmbeya tri. (kuzAmbasya gotrApatyam zubhrA. Dhak) thakI utpanna thayelI eka devI mUrti, te nAmanI eka kuzAMba rAjAno vaMzaja. za6 vRtti -sukumArArtha-saMdarbhA kauzikI tAsu kathyatekauzAmbara na. rezamI vastra, 220, auzeya. sA0 da0 411 / kauzika puM. (kuzikasya apatyaM aN kuzena vRttaH ThaJ) | kauzikyoja puM. (kauzikyA iva ojo yasya pRSo0 , -kuzikastu tapastepe putramindrasamaM vibhuH / - salopaH) zATa nAma . vRkSa. hari0 27 / 13, dhuvau 5kSA, zugarnu u, sapa kauzija puM. ba. va. te. nAmanI meM. 122. Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kauzIdhAnya-nasa ] kauzIdhAnya na. ( koze bhavA kauSI (zI) karma0 ) tasa vagere dhAnya. kAMzIlavya na. ( kuzIlavasya bhAvaH karma vA SyaJ ) nATaTTu, gAnArapazu, nAyanArapazu, gAnArA bhane nAcanArA naTanuM karma. kauzeya na. ( kRmikozAdutthitaM Dhak ) rezamI vastra, rezama - kauzeyaM vrajadapi gADhatAmajasraM, sasraMse vigalitaNIvinIrajAkhyA-zizu0 8 6, nirmAbhikauzayamupAttabANamabhyaGganepathyamalaMcakAra-ku0 7 / 9, vidyudguNakauzeyaH- mRccha0 5 / 3 / ayer fa. (ICH) EHJ, EH zioiell. (puM. kuzagotrasya apatyam SyaJ ) DuMzagotramAM utpanna thayela puruSa ke strI. kauzArava puM. (kuzArorapatyam RSyaN) duzAru bhuninA apatya-chokaro ke chokarI. zabdaratnamahodadhiH / kauSikI strI. (kauSika + GIp ) hugahivI- kAyakoSAnniHsRtAyAH kAlikAyAstu bhairava ! / sA koSikIti vikhyAtA cArurUpA manoharA / / -kAlikApu0 60 a0 kauSitaka puM. (kuSitakasyApatyam RSyaNa) duSIta RSinA putrAdi. kauSItakin puM. ba. va. ( kauSItakena proktamadhIyate Nini) kauSitake racelA graMthanuM adhyayana karanAra. kauSItakI strI. (kuSItakasya apatyam strI GIp ) agastya RSinI patnI. apatye Dhak ) kauSItakeya puM. strI. (kRSItaka vA. kuSItaka RRSino putra ke putrI. kauSeya tri. ( koSAdutthitaM koSa + Dhak ) rezamI, rezamanuM. (na.) rezama, rezamI vastra. kauSThavitaka tri. ( kuSThavidi tadvidyAyAM sAdhu Thak ) muSTha vidyAmAM DurANa - nipue. (tri.) kauSThavidikaH / kauSThya (koSTha + SyaJ ) GoThA saMbaMdhI, u82 saMbaMdhI.. kausalyA strI. ( kosaladeze bhavA kosala + Jya+TAp) zrIrAmacaMdranI mAtA. kausaleya puM. (kausalyAyAH apatyaM Dhak yalopaH ) zrIrAmacaMdra. (puM. kausalyAyAH tanayaH) kausalyAtanayaH zrIrAmacaMdra- kausalyAnandanaH, kausalyAsutaH / (puM. kausalyAyAH apatyaM phiJ ) kausalyAyaniH / kausArava puM. (kusArorapatyam) DusAra muninA putra. kausIda tri. (kusIdasyedam aN) vyAnuM, vyA4 saMbaMdhI. 679 kausIdya na. ( kutsitaM sIdatyasmin sad + AdhAre za svArthe SyaJ) ANasa, taMdrA, vyAbhno dhaMdho-vyAbhavaTuM akhaM te. kausuma na. ( kusumena nirvRttam aN ) IsathI janAvesa tigg. (tri. kusumasyedamaNa) DUnuM, isa saMbaMdhI vinayati sudRzo ddazaH parAgaM, praNayini ! kausumAnanAnilena - zizu0 7 / 57 / kausumbha puM. (kusumbha + svArthe aN) bhaMgalI asuMjI, kheDa bhatanuM zAI. (tri. kusumbhena raktam aN ) asuMjAthI raMgela vastra vagere. (kusumbhasyedam aN) asuMjA saMbaMdhI - kausumbhaM pRthukucakumbhasaGgivAsaH - zizu0 / kausuruvinda puM. te nAmano kheDa yAga. kausuruvindi puM. (kusuruvindasyApatyam iJ) drusuruviMdhano apatya uddAlaka muni. kausRtika tri. ( kusRtyA carati Thak) mAyAvI, dupaTI, Thaga kaustubha puM. (kuM bhUmiM stubhnAti kustubho jaladhiH tatra bhavaH aN) viSNunA vakSaHsthalamA rahenAro te nAmano eka Ni kaustubhaM yatIva kRSNam-raghu0 6 / 49 / , - kaustubhAkhyamabhUd ratnaM padmarAgo mahodadheH / tasmin hariH spRhAMcakre vakSo'laMkaraNe maNI / / - bhAga0 8 / 8 / 5 / (na.) kheDa bhatanuM tela, te nAmanI kheDa mudrA - anAmAGaguSThasaMlagnA dakSiNasya kaniSThikA | kaniSThayA'nyayA baddhA tarjanyA dakSayA tathA / / vAmAnAmAM ca baghnIyAt dakSiNAGguSThamUlake / aGguSThamadhyame bhUyaH saMyojya saralAH parAH I catasro'pyagra saMlagnA mudrA kaustubhasaMjJikA - tantrasAraH kaustubhalakSaka puM. viSNu. (puM. kaustubho lakSaNamasya ) kaustubhalakSaNaH, (puM. kaustubho vakSasi yasya) kaustubhavakSAH, (puM. kaustubho hRdaye yasya) kaustubhahRdayaH / knath (curA0 ubha0 seT sa knathayati, knathayate) bhArI nAjavu, duHkha hevu. mAravuM, ThAra mAravuM (bhvA. para. sa. seT -knathati ) bhAravu, bhArI nAja. knas (curA. ubha. a. seT knasayati, knasayate) hIpa, prAza (bhvA para. a. seT knasati) hIyavu, prakAza. (divA para a. seTa-vanasyati) dvIpa, prAza, DuTila thayuM, vAMDA thaj. - - Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 shbdrtnmhoddhiH| [knUya-kratuspRz knUya (bhvA. A. seTa-knUyate) dundhi bhA2vI., mInA -zataM kratUnAmapavighnamApa saH-raghu0 3 / 38, . tha, za06 42vI. kratorazeSeNa phalena yujyatAm-raghu0 3 / 65 / pra.mAno knUyitR tri. (knUya+zatR) savA4 42nAra, bhAnu, thn||2. bhAnasa putra. -brahmaNo mAnasAH putrA viditAH SaNmaharSayaH / kmar (bhavA. para. aka. seTa-kmarati) duTilatA 42vI., marIciravyaGgirasau pulastyaH pulahaH kratuH / / -mahA0 ___ thaj. 165 / 10 / te. nAmano me Si , saM.85, ndriya, kya tri. (kaH prajApatistasmai hitaH yat) 55tine. zrAddha bhoktA ane vaizvadeva te paikI eka, viSNu, Dita24. yinI saghiyatA -ruceratizayaH kAmye viSaye kyAmbU strI. (kyaM prajApatihitamambu yatra UG) me. kraturIyaMte prA. -atha khalu kratumayaH puruSo yathA jAtanI dUrvA dhrokhaDa. kraturasmin loke puruSo bhavati / tathetaH pretya kraza (bhvA. para. sa. seTa-kaMzati) pra.zaj, .zita bhavati sa kratuM kurvIta-chAndogyopa0 / stavana kare 48 - 'puruSTuta ! kratvA naH svasti' Rg0 4 / 21 / 10, krakaca puM. (kra iti kacati zabdAyate kac zabde ac) -kratvA karmaNA stutyAdihetunA- bhASyam / eka jAtanuM jhADa, keraDAnuM jhADa, jyotiSazAstra prasiddha kratucchada puM. *na (tri.) yaza myiAmAM duzaNa. se yoga yathA- SaSThyAditithayo mandAta vilomaM kratadoSanada paM. (kratanAmindriyANAM doSaM nadati kvipa) krakacaH smRtaH-iti / hebha zanivAre 74, zubhavAre, prANAyAma, je IdriyonA doSono nAza kare che. sAtama, gurUvAre 48ma. vagaire. (puM. na.) 42vata. kratudruh puM. (kratave druhyati druh+kvip) asura, daitya, krakacacchada puM. (krakaca iva dalamasya) 34DAnu, u. nAsti. (puM. kratave dveSTi kvip) kratudviT / krakacadala puM. (krakaca iva dalamasya) avArnu vRkSa. | kratudhvaMsin puM. (kratuM dakSayajJaM dhvaMsayati dhvaMs+ krakacapatra puM. (krakaca iva patramasya) varnu, u, ___ Nic+Nini) bhAva-ziva.. sAganuM jhADa. kratupazu puM. (kratoraGgaM pazuH) azva, mazvamedhayazamai krakacapAd puM. (krakaca iva pAdo yasya vA antyalopaH) tenuM mukhyapaNuM hovAthI. chAyA -krakacapAdaH / kratupuruSa puM. (kratuH puruSa iva) vi. yazavarAha - krakacapRSThI strI. (krakaca iva pRSThaM yasyAH GIp) . kimetat zaukaravyAjaM sattvaM divyamavasthitam / aho tarnu bhA .. batAzcaryamidaM nAsAyA me viniHsRtam / / - krakacavyavahAra (puM.) 'dAdAvatI' nAmanA gaNita aMthamA bhaag03|13|31 prasiddha karavatathI davA yogya vastunAM mApa vagere | kratuprA puM. (kratUn karmANi prAti prA pUrtI kvip) jaNAvanAruM gaNita. pUrA 4282. krakacA strI. (krakacastadAkAro'styasyAH arzA. ac+ | kratubhuj puM. (kratuM kratudeyaM havirbhuGkte bhuja- kvip) TAp) 34.unu OM3. va, vitA. krakaNa puM. (kra iti kaNati kaN+ ac) 1. tanu kraturAja puM. (kratuSu rAjate rAj+kvip) azvamedha yajJa 5kSI. -yathAzvamedhaH kraturAT sarvapApanodanaH / -manu0 9 / 260 krakara puM. (kra iti zabdaM kartuM zIlamasya tAcchIlye Ta) rAjasUya yajJa. se prArarnu, pakSI -patrorNaM corayitvA tu krakaratvaM / kratuvikrayin tri. (kratuM tatphalaM vikrINAti vi+kI+ niyacchati-mahA0 13 / 111 / 103 / 327||rnu jAu, 425tra Nini) potAnA ya iNane jInk 6rAvI. tanI sastra, 12vata. (tri.) garIma, hIna.. pAsethI dhana meLavanAra. kratu puM. (kR+katu) yUpa. sahita somasAdhya ya. -yajeta kratusthalA strI. te. nAmanI meM. sa.sa.2. rAjA kratubhirvividhairAptadakSiNaiH / dharmArthaM caiva viprebhyo kratuspRz tri. (kratumindriyaM spRzati kvip) driyAne. dadyAd bhogAn dhanAni ca / / -manu0 7179 / yA 5 4282. Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kratUttama - kram ] kratUttama puM. ( kratuSUttamaH ) rA4sUya yajJa. kratvartha puM. ( kratave'yam kraturartho yasya vA ) yajJa bhATenuM, yajJane upakAraka. zabdaratnamahodadhiH / kratvAdi puM pAzinIya vyAharaNa prasiddha, kheDa zabda yathA kratu, dazIka, pratIka, pratUrti, havya, bhaga / kratvIzvara na. ( kratunA sthApitamIzvaraliGgam ) azIbhAM tumunie sthApeluM eka zivaliMga. krath (bhvA. para. saka. seT - krathati) bhAravu, hAra bhAvu, vadha rakho, duHkha, hevu. (curA. ubhaya saka. seTkrAthayati, krAthayate) harSa pAbhavI, jJAnanhita thakuM, bho4 42vI. kratha puM. (krath+ac) 4na rAbhano te nAmano kheDa putra. krathana na. ( krath + lyuT) bhAravu, hAra bhAravu, vadha vo, chehavuM, AyavuM (puM.) te nAmano kheDa chAnava krathanastu mahAvIryaH zrImAn rAjan mahAsuraH- mahA0 1 / 67/58 / krathanaka puM. (krathane dantakaraNakakaNTakachedane prasRtaH kan) 2, sAMDhiyo. krathakaizika puM. ba. va. te nAmano kheDa heza athezvareNa krathakaizikAnAm-raghu0 5 / 39 / (puM. ba. va.) (52no artha dukha. krathakaizIkaH / krad (bhvA para. seT sa0 idit- krandati ) 23, rUchana s - krandatyavirataM so'tha bhrAtR-mAtR- sutAnathamArka0 - cakranda vignA kurarIva bhUyaH - raghu0 14 / 68 / vikala thavuM, A sAthe sAda karIne bolAvavuM, raDavuM - tRNAgralagnaistuhinaiH patadbhirAkrandatIvoSasi zItakAlaH - Rtu0 4 / 7 / - aihyehIti zikhaNDinAM paTutaraiH kekAbhirAkranditaH mRccha0 5 / 23 / anu sAthai krand - anukrandati- 23tAM raDatAM pAchana 4. abhi sAthai krand -sAme rahI zatru vagerene jokhAvavu. sam+A sAdhe krand- sArI rIte josAvIne rauvu, visAya Davo. ni sAthe krand- bhevuM nAma hoya tevo zabdoyyAra vo. pra sAthai krand- stuti 42vI. vi sAthai krandvizeSa urIne khAincha . sam sAthai krand- sArI rIte khAincha Duvu. (bhvA. A. aka seT-kradate) viDaja thavu, anu sAthai krad- pAchana . krantR tri. ( kram+ tRc ) 4nAra, ubharA 42nAra. krand (curA. ubhaya0 a0 seT krandayati, krandayate ) nirantara zabda karavo. - 681 krandana na. ( krand + lyuT ) zoDa vagerethI AMsu khAve tevu ravu taM bhakSitaM matvA gaGgadattastArasvareNa dhig dhik pralApaparaH kathaJcidapi na krandanAd virarAmapaJca0 4 / 31, hA tAteti kranditamAkarNya viSaNNa:raghu0 9/75 | thoDa bhUDI josAva, vIra yoddhA vagerene josAvavA. (puM.) jilADo. krandanI strI. jivADI. krandita tri. ( krand + kta) 23, 36na urela, jUma bhArI josAvesa, yoddhAsonI yithAra zabda (na.) krandana zabda dukha.. krap (bhvA. Atma0 seT A0- krapate) yA dhyA-42vI. kram (bhvA0 Atma0 seT sa0 kramate, krAmati-krAmyati) kuM, yAsa - gamyamAnaM na tenAsIdAgataM kramatA pura:bhaTTi0 8 / 2 / ati sAthai kram-atikrAmati- 36 jahAra bhavu, ullaMghana Davu, khojaMga atikramya sadAcAram- kA0 160, -yA kathaM jyeSThAnatikramya yavIyAn rAjyamarhati mahA0 / abhi + ati sAthai kram- sanmukha rahI atiGamA ukhu, khojaMgavu. vi+ati sAthai kram - viparIta rIte khoNaMgavuM sam + ati sAthai kram- sArI rIte khojaMgavu. adhi sAthai (kram- adhi-atyaMta khojaMga - adhyAkrAntA vasatiramunApyAzrame sarvabhogye za0 2 / 14 / anu sAthai kram- paripATIpUrvaka khamaMga apa sAthai kramjasavu, lAgI 4. abhi sAthai kram- isso aravI, sAme 4 - abhicakAma kAkutsthaH zarabhaGgAnAzramaM prati- rAmA0 / ava sAthai kram- jasavaM, hiMsA anu+ava sAthai kram- pAchana 4, praveza vo A sAthai kram- sAthAre jAva pakSizAvakAnAkramya- hito0 1, paurastvAnevaM AkrAmanraghu0 4 / 34 / ud sAthai kram- udhya pAvo. UrdhvaM prANA hyutkrAmanti manu0 2 / 120 / anu+ud sAthai kram- ye 4, pAchana 4. vi + ud sAthai kram- viparItapaNe khane vizeSa urIne utsaMghana khu. upa sAthai kram- khAraMbha 42vo sarvairupAyairupakramya sItAm - rAmA0; - prasabhaM vaktumupakrameta kaH - ki0 2 / 28 / ni sAthai kram- atyaMta khojaMga, avazya u bhaera 42. anu+ni sAthai kram- anubhe du. nis athavA nir sAthai kram- nIja, parA sAthe aravI - Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 682 shbdrtnmhoddhiH| [krama-kramighna kram- 5284ma. 72, nasAre 6mA - | zUraH puraJjayaH -harivaMze. (na. kram+bhAve lyuTa) bakavaccintayedarthAt siMhavacca parAkramet . | ma.na. 42, 4, 5ij, ma2j -pRSThe tvadharmaM kramaNeSu mnu07|106 / pari sAthe. kram- mama, 32 . / yajJam-bhAga0 9 / 10 / 21 / parikramyAvalokya ca (-1125wi) / sam+pari sAthe. kramaNDaka puM. te. nAmanI meM. v.45||8nii pra..2. kram- sArI rAta vIvAnA bare. yota26 deg4. pra kramadIzvara saMkSiptasAra' nAmanA vyA525o. pratA sAthe kram- 2||2m. 42vI -pracakrame ca prativaktumuttaram- eka vidvAna. raghu0 3 / 47 / prati sAthe kram- prati 35. sonaMga, kramapada puM. te. nAmano meM. vahAnA. 2. (puM.) 5 / / 32. vi sAthe kram- 5o. yAra.. -viSNusredhA __kramapAraH, kramapadaH, kramajaTA, kramadaNDakazceti vicakrame-bhaTTi0 8 / 24 / adhi+ vi sathe. kram- catuSpArAyaNamityukte vedapATaprakArabhede / mapi 52 // 34. 72. nir+vi sAthe. kram- vizeSaM. kramapUraka puM. (krameNa pUrayati bIjam pUr+Nvula) 4. zana. nA.xng. sam sAthe. kram- . sAthe. 23sAne. ___ nAmanu, me. vRkSa.. anya sthaNe. 164j -kAlo hyayaM saMkramituM dvitIyaM kramamANa tri. (kram+zAnac) ti. 42, bhAga sarvopakAra-kSamamAzramaM te-raghu0 5 / 10, -samameva samAkrAntaM dvayaM dviradagAminA, tena siMhAsanaM pitryamakhilaM kramayoga puM. (krameNa yogaH) anu. yoga, me. 5chI cArimaNDalam-raghu0 4 / 4 / anu+sam sAthai kram no. yogA. anu35. athavA anubhe sNbh.9|| 42. upa+sam kramazas avya. (kramAt vIpsAyAM zas) 8. bha., sa. sAthe krama- sabhApa sNbhe| 2. prati+sama sAthe __ pachI .:- bhavati vijJatamaH kramazo janaH- prAcInaH / kramasaMgraha puM. zrIrAtaslist2nonavedo yArIkram- pratisa. saMjamA 42, 55 32. bhAganA adhikArI kramane jaNAvanAro eka graMtha. krama puM. (kram+ghaJ) 5 uaal, 52 -plavagendreNa krameNaikena lambita:-mahA0 / arthanI. niyata 552 kramasandarbha puM. anuSThAna. 4vanA .5 graMtha. sthiti- nimitta- naumittikayorayaM kramaH -za0 7 / 30 kramAgata tri. (krameNAgataH) bhI sAveta, duSa 52524thI. ma., - netrakrameNoparurodha sUryam-raghu0 7 / 39, anubha tarI Aveda-tasmin deze ya AcAraH pAramparya- lokamandhatamasaH kramoditau razmibhiH rAzi kramAgataH / manu0 2 / 18, pitA vagerenA mathI. divAkarAviva -raghu0 11 / 24, anuSThAna, paripATI, prApta thayesa -asvatantrAH striyaH sarvAH putra dAsaparigrahAH / asvatantrastatra gRhI yatra tat syAt gamana karavuM, kalpAnuSThAna, sAmarthyahetuka vyApAra, kramAgatam / / nAradaH / mA bhe| 2j, ADhAI 72vI. -kramagatA pazoH kanyakAmA0 3 / 16, vana saMDitAne anusaratA 4thI. kramAdi puM. pANinIya vyA'24. prasiddha me 2006 gu. vilomapATha, viSNu, yathAyogya sthApavuM, pradarzana, AraMbha / sa ca gaNaH-krama, pada, zikSA, mImAMsA / - itthamatra vitatakrame krato-zi0 14 / 53 / (na.) kramAyAta tri. (krameNa AyAtaH) kramAgata 106 hu.. krami puM. (kram+in) kRmi 206 9o kramINAM vaTaA65, hAya, paM.. kramaka tri. (kramaM vedapAThabhedamadhIte vetti vA vuJ) kaphotthAnAmetaduktaM cikitsitam / raktajAnAM tu saMhAraM karyAta kaSThacikitsayA-bhAvapra0 / vedanA krama pAThano abhyAsa karanAra, vedanA krama pAThane kramika tri. (kramAdAgataH Than) kramAgata za6 mA jANanAra, janAra, gamana karanAra, anukrama saMbaMdhI. (tri. kramo vidyate'sya Than) bhavANu, anubhavANu, kramajaTA strI. se Darano vaha56. bhe. vatanA2. kramajit puM. (kram+ji+kvip) tanAmanI me. 20%1. kramajyA strI. (kramasya jyA) honA spaSTaQi.12i kramikaNTaka na. (kramau kaNTakamiva tannAzakatvAt) kahevAmAM AvelI eka jyA. vanaspati vAvaDIMga, uMbarAnuM jhADa, citrAMga vanaspati. kramighna na. (kramIn hanti han+Ta) vA kramaNa puM. (krAmatyanena karaNe lyuTa) 50, 525, te. vanaspati. | (tri.) bhinI nAza 52nA2. nAmano yaduvaMzI. me. 28%- kRmizca kramaNazcaiva dhRSTaH / / Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kramija-kravyAd] kramija na. ( kramibhyo jAyate jan+Da) agarahana kramijA strI. (kramija+TAp) sAkSA, sAkha kramitR tri. ( kram+ tRc) gamana 42nAra, 4nA2. kramizatru puM. (kramINAM zatruriva) vAvaDIMga vanaspati. kramu puM. (kram+un) sopArInuM Au. kramuka puM. ( kram+un + saMjJAyAM kan ) sopArInuM Au AsvAditArdrakramukaH samudrAt- zi0 3 / 81, bheDa bhatanA lodharanuM jhADa, brahmadArU vRkSa, eka jAtanI motha, kapAsanuM jhADa (na.) kapAsIo, kapAsanA jhADanuM ija.. zabdaratnamahodadhiH / kramukI strI. ( kramu + ka + GIp ) sopArInuM Au. krametara tri. ( kramAt vedapAThaprakArabhedAt itaraH- bhinnaH) kramathI bhinna, 'krama' nAmanA vaidapAThanA prakArathI bhinna. kramela puM. (kramamAlambya elati el+ac) 2, sAMDhiyo.. (puM. kramela svArthe ka) kramelakaH - nirIkSate kelivanaM pravizya kramelakaH kaNTakajAlameva vikramAGka 0 1 / 29 / kramelakI strI. (kramelaka + GIp ) 2DI, sAMDhaezI.. (strI. kramela + GIp) kramelI / kramodvega puM. ( krameNodvego'sya) jagaha. kraya puM. (krI+ac) jarIhavaM, veyAtuM devaM prakAzaM vA krayaH kuryAnmUlyaM vA'pi samarpayet - prAyaH 0 / krayakrIta tri. (krayeNa krItaH) veyAtuM sIdhesa.. krayaNa na. ( krI+bhAve lyuT ) kraya zabda dukha.. krayaniyama puM. ( kraye niyamaH) veyanAra khane jarIhanAranI vacce thayelo koI eka niyama. krayalekhya na. ( krayasya lekhyaH) veyAzajata, jarIhInuM sUyapatra - patraM kArayate yat tu krayalekhyaM taducyatebRha0 / krayavikraya puM. dvi. va. ( krayazca vikrayazca) veyavuM khane veyAtuM bevu, bevara-devau vyApAra RNadAnaM tathA dAnaM vastUnAM krayavikrayaH- tantrasAraH / krayavikrayika puM. ( krayavikrayAbhyAM jIvati Than) bhAsa vecIne ane kharIda karIne potAnuM gujarAna calAvanAra vyApArI. krayavikrayin tri. ( krayavikraya+ ini) jarIhanAra ane veyanAra 683 krayavikrayAnuzaya puM. (kraye vikraye cAnuzayaH pazcAttApaH) veyavAmAM khane jarIhavAmAM pazcAttApa - vetanasyaiva cAdAnaM saMvidazca vyatikramaH / kraya-vikrayAnuzayo vivAdaH svAmipAlayoH / / manukhe usa khaDhAra prakAranA vivAhamAMnI kheDa vivAha - krItvA vikrIya vA kiJcit yasyehAnuzayo bhavet / yo'ntardazAhAt tad dravyaM dadyAccaivAdadIta vA / / manu0 / krayazIrSa na. ( kapizIrSa pRSo0) DillA vagerenA aMgarA, lItanI vaMDI. krayAkrayikA strI. ( krayasahitaH akrayaH svArthe ka, TAp ata itvam) veyAtuM bevuna hevu. krayAroha puM. ( krayasya krayArthamArohatyatra A+ruh AdhAre+ghaJ) jabhara, huDAna, hATa, pITha, gubhrI. krayika tri. (krayeNa jIvati Than) veyAtuM benAra, bhAla kharIdIne vecIne potAnI AjIvikA calAvanAra vyApArI vagere -paryApatat krayikalokamagaNyapaNyAzi0 / (tri. kraya + Nini) krayin / kravya tri. (krayAya prasAritam krI + yat) jarIhanAra kharIde evI buddhithI dukAnamAM mUkela vastu vagere. kravaNa tri. ( kuD + zabde lyu) stuti 42nAra (na.) zabda karavo. kraviSNu tri. ( kru vA0 iSNuc ) DAyuM mAMsa jAnAra rAkSasa. kravis na. ( klava + isun lasya raH) bhAMsa. kravya na. ( klava + yat lasya raH) yuM mAMsa.. kravyaghAtana puM. (kravyasya kravyArthaM ghAtyate'sau han+ Nic karmmaNi lyuT ) bhRga, harA, ruru nAmano bhRga - kravyabhuj puM. (kravyaM bhuGkte bhuj + kvip) rAkSasa, kheDa bhatanI ruru nAmano mRga (tri.) mAMsAhAra karanAra koI paNa. kravyAd puM. (kravyaM mAMsamatti ad + kvip) rAkSasa, bhauchAM jANanAra agni - kravyAdgaNa-parIvArazcitAgniriva jaGgamaH - raghu0 15/16, vAgha vagere ziArI prA. (tri.) bhAMsAhArI, bhAMsAhAra DaranAra gIdha vagere. (puM. kravyamatti ad + aN upa0 sa0) kravyAdaH / - kravyAdamagni niHsedhaniHzeSaM dUre gamaya. (tri.) mAMsa lakSa 42nAra, mAMsAhArI. (tri. kravyamatti ad + Nini ) - kravyAdI / Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 684 shbdrtnmhoddhiH| [krazi-krimizatru krazi (nAmadhAtu ubhaya0-krazayati-te) humaNu, 42, pAtaj | krAntikSetra na. yotiSa.2.2prasiddha bhayabhakSetra 2. 5hAtha. krazita tri. (kraz+kta) humaNu 42j, pAtapuM. 438. - krAntijyA strI. (krAntirUpiNI jyA) tivRtta kSetramA ___ krazitaM zarIramazarIrazaraiH-zizu0 rahela akSa kSetrano eka avayava. kraziman puM. (kRzasya bhAvaH imanic Rto raH) krAntipAta puM. (krAntyarthaH pAtaH) viSuvRtta bhane tivRtta huNA, nA5, pAtA5-sudhruvAM avayavanuM ekatra AvI javuM, viSuvRtta ane krAMtivRttano krazimazAlini madhye-zizu0 / saMpAta. kraziSTha tri. (atizayena kRzaH iSThan) atizaya humaNu- krAntimaNDala na. ti. vayanA 2rnu vRtta kSetra. ___Ataj. (tri. atizayena kRzaH Iyas) krazIyasa (na. krAntyarthaM vRtta) 652no artha huAo. krAntivRttam / krA tri. (kram viTa masyAt) gati 22, // 2, moNaMganA2. krAntivalaya na. tivayana ALLPnA vRtta kSetra - krAkacika tri. (krakacaH parapatraM tatkriyayA jIvati viSuvavRttAd caturvizatimA dakSiNe cottare yad vRttaM Than) 42vatathA vana (r)vana yadAvanA2- mayUrakAH __ tat - siddhAntaziro0 / krAkacikAH vedhakAH rucakAstathA-rAmA0 / krAntisAmya na. (krAntyAH sAmyam) anI tina krAtha puM. (kratha+ aN) zrImayaMdrano ta nAmanI meM sarakhApaNuM, grahanI sarakhI krAMti. vAna2. senApati, nAgano me meha. (puM. krathAnAM krAntisUtra na. (krAntyAH sUtramiva) silnalit Naut2 rAjA aNa) 2rADU aDanA avatAra 35 te. nAmano. eka yoga je dhruvane sparza karanAra hoya che. kSiA hezanI me. 20%1- (puM. krath+ghaJ) bh||24, krAntu puM. (kram+tun vRddhizca) 5kSA, paMjI.. bhAra. krAman tri. (kram+zatR) tuM, mA 42, saMghana. 42tuM. krAnta puM. (kram+kartari kta) gho... (tri. kram+karmaNi krAyaka tri. (krI+Nvul) mazahanA2, vayAtuM senA2, kta) vyApaj, vyApta 428., sa. , gamana. kharIda karI potAnuM jIvana calAvanAra. 738, mAjagahu~, saMghana. 43va- krAntaM rucA krAvana tri. (kram+vanip na syAt) mana 422, kAJcanavaprabhAjAzizu0 -2 gaye, bhUtawi vIta, nA2. 38||ye- (na.) 50, pAhandriya- manasInduM dizaH zrotre krimi puM. (kram+in ata icca) imi, kSudra tu, DU krAnte viSNuM bale haram-manu0 12 / 129 bhae-gamana ___ vagere, te nAme se ro - ajIrNabhAjI madhurAmlanityo 2j, bhAnu u. __ dravapriyaH piSThaguDopabhoktA / vyAyAmavarjI ca krAntadarzin tri. (krAntaM bhUtAdi sarvaM vastu draSTuM zIlamasya divAzayAno viruddhabhuk saMlabhate kramIMzca / / -nidaanm| Nini) sarvaza, bhUta, bhaviSya bhane vartamAna ne enA2 | krimikaNTaka na. (krimau kaNTakamiva) vanaspati -viSNoH krAntamasItIme lokA viSNovikramaNaM viSNorvikrAntaM viSNoH krAntam-zatapatha0 5 / 4 / 2 / 6 / vAvaDIMga, uMbarAnuM jhADa. krimighna puM. (krimIn hanti+han+Tak) 44.. (na.) sarvaza, 52bahA. krAntA strI. (krAnta+TAp) ghoDI, mozI nAme (tri.) imino nAza 4282 -krimighnaM kiMzukAriSTabIjaM vanaspati. sarasabhasmakam / vastvadvayaM cAkhuparNIrasaiH krimivi nAzanaH / / krAnti strI. (kram+bhAve ktin) 4, mana, aDa vagerenI gati, sUryane pharavAno mArga, krAMtivRtta ayanathI kriminI strI. (krimina+GIp) soma.28 nAme sAmI tanA anta sudhI. bhU.. -ayanAdayanaM ___ vanaspati, mAvI.. krimija na. (krimerjAyate jan+Da) bhaguruyaMhana. yAvat kakSA tiryak tathAparA / krAntisaMjJA tayA sUryaH sadA paryeti bhAsayan / / -sUryasi0-golAdhyAyaH krimijA strI. (krimija+TAp) M, Alal. - paramApakramajyA ca saptarandhraguNendavaH / tadguNAjyA krimizatru puM. (krimeH zatruriva nAzakatvAt) vAca.DA, trijIvAptA taccApakrAntirucyate / / -sUryasi0 / / savANu, ma. tanu kAu. Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krimizAtrava-kriyAsnAna shbdrtnmhoddhiH| 685 krimizAtrava puM. (krimeH zAtrava iva nAzakatvAt) hundhi / kriyAbhyupagama puM. (kriyAyAH karSaNAdikriyArthamabhyupagamaH) menu, u. A khetaramAM je utpanna thAya temAMthI baMneno bhAga krimizaila puM. (kriminimittaM zailaH) 2 / 3.. evo niyama karIne kheDavA mATe bIjA khetarano svIkAra kriya puM. (krayA-grahANAmAdyagatikriyA vidyate atra ac) ___-kriyAbhyupagamAt kSetraM bIjArthaM yat pradIyate / tasyeha meSa rAzi. bhAginau dRSTau bIjI kSetraka eva ca / / kriyamANa tri. (kR+zAnac) ma 42tuM, nAvAtuM. | kriyAbhyAvRtti strI. (kriyAyA abhyAvRttiH) vAraMvAra kriyA strI. (kR+bhAve karaNAdau vA yathAyathaM za) bhAma, yA 728. ta. prAyazcitta, zikSA, pU31, 54na, saMpradhA255, viyA2, kriyAyoga puM. (kriyaiva yogaH yoga-upAyaH) ta5, svAdhyAya, upAya, yeSTA, vyAdhistanI. ziutsA -Arambho niSkRtiH zikSA pUjanaM saMpradhAraNam / upAyaH karma IzvarapraNidhAna rUpa yoganA sAdhananI kriyA, kriyA sAthe ceSTA ca cikitsA ca nava kriyAH / / 4241-42j, saMgha- jJAnayogastu yogasya yastu sAdhanamAtmanA / yastu kALadharma saMbaMdhI pretanuM mRtyuthI bAra divasanuM karma, bAhyArthasaMyogaH kriyAyoga sa ucyate / / -tapaH vyApAra, pravRtti -samAnAM cAnubandhaH syAdityarthaM kriyate svAdhyAyezvarapraNidhAnAni kriyAyogAH-pAtaJjale / kriyAH / sAhitya 2yanA- zRNuta manobhiravahitaiH kriyArtha tri. (kriyA anuSThAnamartho'bhidheyo yasya) tavya kriyAmimAM kAlidAsasya-vikrama0 1 / 2 / - vidhine samajAvanAruM veda vagerenuM koI vAkya. kAlidAsasya kriyAyAM kathaM pariSado bahumAnam- (tri. kriyA arthaH prayojanamasya) yA ThenuM prayo4na. mAlavi0 4. / bhAvanA, yo'sAI 42vI, tavI Doyate, yA mAyi -api kriyArthaM sulabhaM samitkuzam karavI, vAdI prativAdI vagerene zapatha ApI dAvA -kumA0 / phariyAda vagerenI tajavIjanuM karma, zrAddha, zauca. kriyAvat tri. (kriyA'styasya matupa masya vaH) ThiyAvANu, kriyAkalpa puM. (kriyAyAM cikitsAyAM kalpo vidhiH) kriyA karavAmAM Asakta. (pu.) kriyAnA AzrayavALo kriyAzAstra, cikitsAnA aMgarUpa kriyAo. utA- putrIyatA tena varAGganAbhirAnAyi vidvAn kratuSu kriyAkara tri. puM. (kriyAM karoti kR+Ta) yA 42 // 2, kriyAvAn-bhaTTi0 1 / 10, -yastu kriyAvAn puruSaH sa kAma karanAra, abhyAsa karanAra navo ziSya. vidvAn-hito0 167 / kriyAkAra puM. tri. (kriyAM zikSArambhaM karoti, kRaN) abhyAsa karanAra navo ziSya, kAma-kriyA karanAra. kriyAvasana tri. (kriyayA avasannaH) sAkSI vgaire| kriyAdveSina tri. (kriyAM vyavahArAGgasAdhanaM sAkSilekhyAdikaM pramANathI parAjaya pAmelo vAdI ke prativAdIdvesstti, dviS Nini) vyavasA2ma. pAya prA2na Aurl... svayamabhyupapanno hi svacaryA'vasito'pi san / paikI eka, pAMca prakAranA hIna prativAdIomAMno kriyAvasanno vAde tu paraM sbhyaavdhaarnnm-vyvhaartttvm| se prativAdI, miyAnA dvaSa. 122, sAkSI, hastA4, | kriyAvAdin tri. (kriyAM kriyAsAdhyaM vadati, vad+Nini) yasti sozana-pratijJAna nahi mAnanA2- lekhyaM ca vAhI, iriyAhI.. dAkSiNaM caiva kriyA jJeyA manISibhiH / tAM kriyAM | kriyAvizeSaNa na. (kriyayA vizeSaNa miva) vy|25|dvesstti yo mohAt kriyAdveSI sa ucyate / zAstra prasiddha kriyA sAthe saMbaMdhavALo hoI tenA kriyAnirdeza puM. (kriyAyAH nirdezo yasmAt) sAkSI, vizeSaNa tarIke bhAsato padArtha, kriyAvizeSaNa avyaya. ___gavADa, sAma, sAlita vagere. kriyAzakti strI. (kriyaiva zaktiH) 4gatanI utpattirnu, kriyApAda puM. (kriyA-vivAdasAdhanaM pAda iva) vAhInI. sAdhana evI paramezvaranI zakti. taraphano purAvo, catuSpAda vyavahAranA sAdhyarUpa arthanA kriyAsamabhihAra puM. (kriyAyAH samabhihAraH paunaHpunyam, sAdhana. 35 trIhu~ 56 kriyA+sam+abhi+ha+ghaJ) vAraMvAra ThiyA 42vI. ta. kriyAphala na. (kriyAyAH phalam) 6tpatti, mApti, | kriyAsnAna na. (kriyAGgaM snAnam) yAnA aM35. vikRti, saMskRtimAMthI koI paNa eka utpatti vagerenuM karma, yajJajanya puNya-apuSya vagere phaLa, kriyAnuM phaLa snAna, eka prakAranI zAstrokta snAnavidhi. Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 686 shbdrtnmhoddhiH| [kriyendriya-krIta kriyendriya na. (kriyAyAH sAdhanamindriyam) bhandriya, | krIDanIya tri. (krIDanAya sAdhu cha) 30. 72vAna kriyAnA sAdhanarUpa indriya, te pAMca che paNa karma sAdhana. (krID+anIyara) 2bhavA yogya, 2bhavArnu ane jJAnanA bhedathI daza iMdriyo gaNAya che te baMnemAM sAdhana. bhana. yAsa. DIya. cha - zrotraM tvak cakSuSI jihvA | krIDamAna tri. (krID+zAnac) 2yanAra, 8130 42tuM. nAsikA caiva paJcamI / pAyUpastha-pANi-pAda-vAk krIDA strI. (krID+a+TAp) parihAsa, 2mata, meda, - caiva dazamI smRtA / / krIDArasaM nirvizatIva bAlye-kumA0, -sa vai bhAgavato krivi tri. (kRvi+in) tA, DiMsa.. rAjA pANDaveyo mahArathaH / bAlakrIDanakaiH krIDana krivis tri. (kRvi+isu) si.. kRSNakrIDAM ya Adade / / -bhAga0 2 / 3 / 15 / krI (vyA. ubha0 sa0 seTa-krINAti, krINIte, krItaH) krIDAkUta na. (krIDAyAmAkUtam) 2bhavAnI. 6, 8131 vayAtuMsa, jarI 42j -mahatA puNyapaNyena krIteyaM / 72vAno mAmilAya. kAyanaustvayA -zA0 3 / 1, -krINISva majjIvitameva / krIDAtAla puM. (krIDAyAM tAla iva) meM tano saMgItapaNyamanyanna cedasti tadastu puNyam-nai0 387 / | zastra prasiddha tAsa, ma suta 4 222 sAve. cha - apa sAthe. krI bhita. sApAna. 4.4 42, prayoga, eka eva pluto yatra krIDAtAlaH sa ucytenyAyAdi mata prasiddha ullepaNa Adi karma, roganI saMgItadAmo0 / 5rIkSA 42vI. abhi sAthe. krI sakSama pIne. vaya, | krIDAnArI strI. (krIDAyAH krIDArthaM nArI) 8.30 52al ava sAthe, krI dhana. vagairethA. vazama 42, A sAthe / mATe rAkhelI vezyArUpa strI. krI thoDaM bharI. nis bhane nir sAthe. krI veya, krIDAyAna na. (krIDA) yAnam) puSparatha, nAno ratha, bhane yogya mata. mA5vI. pari sAthe. krI amu / seba-usl. niyata. AsudhI 50 // 2. bhApI. 2 . saMbhogAya | krIDAratna na. (krIDAyAM ratnamiva) bhaithuna, viSayasevana. parikrItaH kartA'smi tava nApriyam-bhaTTi0 8172; puM. (krIDArthaM rathaH) nAnI 2ust, nAno ratha- krIDArathaH bhAva -zatena zatAya vA parikrItaH-siddhA0. -puSparathaH / 14.sA savA. -kRtenopakRtaM vAyoH parikrINAnamutthitam- krIDArambha puM. (krIDAyAH ArambhaH) 8131nI. 232mAta, bhaTTiH 88, vi sAthe. krI- veya- gavAM zatasahasreNa | | samatano. sA- krIDArambhaM kuvalayadRzAM yauvanAnte vikrINISe sutaM yadi-rAmA0, sam sapathe. krI sArI | vivAham-udbhaTaH / rIte kharIdavuM. | krIDArasAtala na. ta. na. se. 6535.7, 35.nI. me. krI tri. (krI+kvip) pahanA2, vayAtuM nAra. 2. krID (bhyA. para. a. seTa-krIDati) 2bhavaM, jeta. - | krIDAvat tri. (krIDA+matup) 2matuM, satuM, 131vAj. eSaH krIDati kUpayantraghaTikAnyAyaprasakto vidhiH- | krIDi tri. (krID+in) 8131 42nAra, 2manA2. mRccha0 1059 / (bhvA. A0 aka0 seTa-krIDate) | krIDitR tri. (krID+tRc) 2yanAra, sanA2, 8131 jela, rama, 830 42vI. 422. krIDa puM. (krID+ghaJ) 524Nma saj, bha.2422. 42vI ta.krIDin tri. (krID+vA. tAcchIlye ini) 34. 42vAnA krIDaka tri. (krID+Nvul) 8131 32 // 2, banAra, | svabhAvavALuM, te nAme eka vAyu. manAra. (puM.) dvAra 652 lAmo 23nAra, seva.. krIDu tri. (krID+ un) 8131 52nA2, 2mata 4282. krIDacakra na. te nAmanI meM. 74na 4.2. krIta tri. (krI+karmaNi kta) hetu, 56 72j, krIDat tri. (krID+zatR) jelatuM, 2matuM, 8.30 42tuM. veyAtuM dIj. (na. krID bhAve kta) parI, krIDana na. (krID+bhAve lyuT) 2mata, 8131, presa, 2bhavAna vecAtuM levuM. (6) dharmazAstramAM kahelA bAra putro sAdhana. - bAlakrIDanaminduzekharadhanurbhaGgAvadhi prahatA / | paikI te nAmano eka putra ke je tenA mAbApa pAsethI tAte kAnanasevanAvadhi kRpA sugrIva-sakhyAvadhi / / - athavA tenA pAlana karavAvALA pAsethI vecAto lIdhela mahAnATakam / (na. krIDana+svArthe ka) krIDanakaH / Doya -dadyAt mAtApitA vA'yaM sa putro dattako Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krItAnuzaya-krUrakarman] shbdrtnmhoddhiH| 687 bhavet-yAjJa0 / (puM. krIta+svArthe ka; tri. krIta+ka), | krantha (tryA0 para0 a0 seTa-kruthnAti) vezama mAvI. -krINIyAd yastvapatyArthaM mAtApitroryamantikAt / sa / 57j, -kruthnAti bubhukSArtaH / meTaj., liMga, yoTI. krItakaH sutastasya sadRzo'sadRzo'pi vA / / - 4, 5. bhogavaj. manu0 1 / 174 / krumu tri. (kum+un vede pRSo0) sarvatra mana. 42vAnA krItAnuzaya puM. (krIte-kraye anuzayaH) parIheDaM tanA svabhAvavAj. vecanArane pAchuM ApavuM te, manue kahela aDhAra | krumuka puM. (kum+uka vede pRSo0) sopAna OM3. vivAha. paiDIno me vivAha -krItvA mUlyena yaH kruz (bhvA. para. aniTa-krozati) aka0 27, 26na. 42j.. paNyaM kretA na bahu manyate / krItAnuzaya ityetat saka0 bhAdauaj, 2002.42vo. anu sAthe. kruz- 6 // vivAdapadamucyate / / -yAjJa0 / / sAvI, 5 // // 27j. A sapathe. kruz-mapriya 43j, krItApaharaNa na. (krItasya apaharaNam) mazahAM chInavI. polorA -aye gaurInAtha ! tripura hara zambho ! be, ta.. trinayana ! prasIdetyAkrozan-bhartR0 3 / 123 / ut sAthe kruz- yA svarathI bolAva, kruJc puM. (kuJca+kvip) me tana , sa.. bhAravI, upa sAthe. kruza-ye thA. morAva, moTethA. 27, 45o hevo. pra (strI.) 9. tanI agalI, sI.- vAyave indrAgnibhyAM sAthai kruz- bhoTa 212thI. 27j. kruJcAn-yaju0 24 / 22 / kruzvan puM. (kruz+kvanip) ziyANa, 645o hevA. kruJca puM. (kruJc+ac) me tano padI, sa. kuzvarI strI. (kruzvan+rU+GIp) ziyANavI. ual, auMya. paveta. kruSTa na. (kruz+kta) 27vAno za6, 36na. 22.2. kruJcA strI. (kruJc+TApa) me. tanI.., sI., (tri.) zaye, 278, kodAve.ka., PunohAdheda, 52 eka jAtanI vINA. mosela. kruD (tudA0 pa0 a0 seTa-kruDati) ma, bhUu, ghaTa krUD (bhvA0 para0 seTa-krUDati) uj, bhU.u, ghaTTa thaj, j, pAj, pANI . 4 2ma. khAvuM, bAlakanI peTe ramavuM. kruth (tryA0 para0 a0 seTa-kruthnAti) bhArI nauj, krUra tri. (kRntatIti kRt+rak dhAtoH 'krU' AdezaH) niya, liMsa 52vI.. -krUrastasminnapi na sahate saGgamaM nau kRtAntaH- megha0 krudh (divA0 para0 aka0 aniT-krudhyati) uj, chogha. 107 / 2 -striyo hyakaruNAH krUrA durmarSAH priyasAhasAH 72vI, gusse. tha, (sopasargaH sakarmakaH- abhikrudhyati bhAga0 9 / 14 / 37 / -tasminnupAyAH sarve naH krUre bhRtyam) prati sAthe. krudh- 566ma o5. 42vo - pratihatakriyAH-ku0 2 / 48 / DiMsa., hina -tasyAkruddhayantaM na pratikruddhayet-manu0 6 / 48 / sam // 2 bhiSekasabhAraM kalpitaM krUranizcayA-raghu0 12 / 4 / OMThI2, krudh- kupita. tha, gusse. thaj - saMkrudhyasi mRSA kiM (GA, ghAtI, 58ora manana. (puM.) viSamazi. -ojo'tha tvaM didRzuM mAM mRgekSaNe- bhaTTi0 876 / yugmaM viSamaH samazca krUro'tha saumyaH puruSo'GganA ca / (srI. krudh+bhAve kvip) 5, gussI. -iti cara- sthiradvayAtmakanAmadheyA meSAdayo'mI kramazaH krudhA'kruzyata tena ketakam-naiSadham / / pradiSTAH / / - dIpikA, aDano me me krUro krudhA strI. (krudh+TAp) Thodha, o5, gusso.. lubdho'laso'satyaH pramAdI bhIrurasthiraH-paJca0 3 / 25 / kruddha tri. (krudh kartari ktaH) ghI, gusse. thayeTo - siMcANo pakSI, rAtA kaNeranuM jhADa, kALA dhaMtUrAnuM jhADa, bAja pakSI, kaMka pakSI. (na) pUrvA phAlganI, maghA ane yoddhumabhyAyayau kruddho raktabIjo mahAsuraH / -devImAhA0; bharaNI, evAM traNa nakSatromAMthI pratyeka. -mamopari sa kruddhaH, na mAM prati kruddho gurUH / krUrakarman tri. (krUraM hiMsakaM karma yasya) ghAta.. bha krudhyat tri. (krudh+zata) 5. pAmatuM, gusse. thatuM, . karanAruM, dayA vinAnuM kAma karanAra, ghAtakI, hiMsaka krudhyan kulaM dhakSyati vipravahniH-bhaTTiH / -dvijihvA krUrakarmANo niSThA cchidrAnusAriNaH / kruJc (bhvA0 para0 a0 seTa-kuJcati) duTita 42vI, dUrato'pi hi pazyanti rAjAno bhujagA iva / / - salya. thaj, thoDu thaj, dist . paJca0 170. (puM.) 83vI. tumIno aal. Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 krUrakoSTha tri. (krUraM kaThinaM koSThaM yasya) dhAtu vagerenI viSamatAne laIne jeno koTho ghaNo ja bhAre baMdhAyelo hoya evo baddhakoSTha manuSya vagere. krUragandha puM. ( krUra ugro gandho yasya) gaMdha (tri.) tIkSNa gaMdhavALuM. zabdaratnamahodadhiH / krUragandhA strI. ( krUra: gandha ekadezo yasyAH TApU ) tIkSNakaMTakA, kaMthArI vRkSa nAmanI eka vanaspati krUradRz tri. ( krUrA dRg yasya) DUradRSTivANuM -ArovakraH krUradRk cAvaneyaH- jyo0 tattve / thADiyo, jala, dukhyo, (puM.) maMgala graha, zanaizvara graha. (strI. krUrarasya grahavizeSasya dRk ) 2 graha vagerenI dRSTi. krUradhUrta puM. ( krUra: kRSNatvAt tatsaddazaH dhUrttaH) Ajo dhatUro. krUraprasAdana tri. ( krUramapi prasAdayati pra + sad + Nic + lyuT ) DUrane para prasanna 42nAra, lahuta-seva5. krUrarAvin puM. ( krUramugraM rauti ru+ Nini) kheDa bhatano agaDI, drosa DA. krUrarAviNI strI. ( krUrarAvin + GIp ) kheDa bhatanI jhagaDI. krUralocana puM. ( krUraM locanamasya) zani graha, maMgaNa graha. (tri.) ra netravANuM. krUrasvara tri. ( krUraH svaraH yasya ) Iza avAThavANuM, uThora svaravANuM krUrasvarAH kAkolUka- gharaTToTrAzvagardabhAH- kavikalpalatA - 2 / 3 / krUrA strI. ( krUra+TAp) vanaspati rAtI sAroDI, ra nirdaya strI. krUrAkRti tri. ( krUrA AkRtiryasya) 2 AdhRtivANuM. (puM.) rAvA. (strI. krUrA cAsau AkRtizca) 2 evI AkRti. kUrca na. hAr3hI. kreGkita na. ( kreGka iti avyaktazabdaM karoti Nic bhAve kta) DeMDa sevA pakSI vagereno aspaSTa zabda. kreNi vi. ( krI+ni) jarIhanAra, veyAtuM tenAra. kretavya tri. (krI+tavya) jarIha 42vA yogya kreyaM kretavya mAtrake - amaraH 2 / 9 / 81 / kretR tri. (krI+tRc) jarIha DaranAra, veyAtuM benAravikreturdarzanAcchuddhiH svAmI dravyaM nRpo damam / kretAmUlyamavApnoti tasmAd yastasya vikrayI - yAjJa0 / kreya tri. (krI + yat) jarI rakhA yogya, veyAtuM sevA sAya5. [krUrakoSTha-kroDIkaraNa kreDina tri. ( krIDI- marud devatA'sya aN nalopAbhAvaH) vAyu jeno deva che evuM viSa vagere. krevya puM. (krivINAM paJcAlAnAM rAjA ) dvivi dezano rAma, paMyAsa dezano rAma. kroJca puM. ( kruJc +ac vA. guNaH ) kailAsa parvata, DauM parvata. kroJcadAraNa puM. ( krauJcaM dArayati) artisvAmI. kroDa puM. ( kruD ghanIbhAve saMjJAyAM ghaJ) lUMDa, varAha, AunI josa- tatra tarornirmitanIDakroDe pakSiNaH sukhaM varSAsu nivasanti - hito0 - hA hA hanta ! tathApi janma viTapinIDe mano dhAvati udbhaTaH / ghana thayela chAtIno madhya bhAga, ghoDAnI chAtI, uttaramAM AveluM eka gAma, vArAhIkaMda nAmanI vanaspati, zanigraha. (na. kruD+ac) je lubhanI vayyeno lAga. (strI. kroDa+TAp) kroDA / kroDakanyA strI. ( kroDasya zUkarasya kanyeva priyatvAt ) vArAhI huncha. kroDakAntA strI. ( kroDasya kAntA) bhUmi, pRthivI. kroDacUDA strI. (kroDe cUDA yasyAH) sahAzravaziDA nAme vRkSa. kroDapatra na. ( kroDe upacArAt madhye sthitaM patram) truTita graMthane pUro karavA mATe graMthanA be pAnAMnI vacce cihna karI lakhIne mUkeluM patra, patra-pAnuM. kroDapaNI strI. (kroDe kaNTakamadhye parNAni yasyAH ) bhorIMgaNI vanaspati. kroDapAda puM. (kroDe pAdo'sya) DAyajo. kroDapucchI strI. ( kroDe pucchamivAkAro'syAH) kheDa jAtanI vanaspati. kroDAGghri puM. ( kroDe'Gadhiryasya) ayajo. kroDAdi puM. pAzinIya vyAharaNa prasiddha kheDa zahagA. yathA- kroDa, nakha, khura, zAkhA, ukhA, zikhA, bAla, zapha, zUka- 'kroDAdirAkRtigaNaH tena bhaga, gala, ghoNa' ityAdi / kroDI strI. (kroDa + GIp ) bhUMueza, vArAhI, 6 nAmanI vanaspati. koDIkaraNa na. ( kroDa+cvi+kR+bhAve lyuT ) khAsiMgana vu, bheTavu. (strI. kroDa+cvi + kR + ktin) kroDIkRtiH / Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kroDImukha-kroSTupucchI shbdrtnmhoddhiH| 689 kroDImukha puM. (kroDyAH zUkA mukhamiva mukhamasya) | krodhahan tri. (krodhaM hanti han+kvip) dhana nAza geo nAmanu, 4nAvara. (sI. kroDImukha+GIp) 2nAra. (puM. sAdhUnAM krodhaM hanti iti krodhahA) kroDImukhI- geDI.. viSNu. kroDeSTA strI. (kroDasya iSTA priyA) bhotha namanI krodhahanta tri. (krodhaM hanti han+tRc) dhane |naar, vanaspati. _ _odhAta:- (pu.) te. nAmanI se masu2. krotha puM. (krupa hiMsane bhAve ghaJ) DiMsa.. 52vI., bhArI krodhasambhava puM. (krodhasya saMbhavaH) 8odhana. utpattinANa. (tri. krodhaH sambhavati asmAt sam+bhU +ac) krodha puM. (krudh bhAve ghaJ) , 5- kAmAt / jenAthI krodha pedA thAya che te. krogho'bhijAyate-bhaga0 2 / 62, -kAma eSaH krodha | krodhAla tri. (kradha+Aluca) lodhI. eSaH rajoguNasamudbhavaH / mahAzUro mahApApmA | krodhin tri. (krudha+Nini) dhI- tatra jAgarUkaH zItadveSI viddhayenamiha vairiNam / / -bhaga0 a0 3. / 52. durbhagasteno matsaryanAryo gAndharvacittaH sphuttitkrcrnnoapakAra karavAnI manovRtti. (3) sATha varSamAM te 'tirUkSazmazrunakhakezaH krodhI dantanakhakhAdI ca / / nAmanuM ADatrIsamuM varSa. -suzrute / krodhakRta tri. (krodhaM karoti kR+kvip) 5.422 kroza puM. (kruz+ bhAve ghaJ) 27j, morAva, muDUta, ___ . (krodhaM karoti kR+kvip) 52mezva.2. 8000 tharnu, mA5, taMtrazastra prasiddha 426- krozArdhaM krodhaja tri. (krodhAjjAyate jan+Da) ghathI. utpanna prakRtipurassareNa gatvA / kAkutsthaH smitajavena thanA2. bhoDa- krodhAd bhavati sammohaH sammohAt puSpakeNa ca / / raghu0 1379 / smRti-vibhramaH-bhaga0 262. krozatAla (krozaM vyApya tAla: zabdo'sya) - krodhana tri. (krudh+ yuc) AdhI. sva.bhAdavAj. -yad rAmeNa / kataM tadeva karute drauNAyaniH krodhanaH-veNI0 3 / 31 nA . -tatazca krodhanastasmAd devAtithiramuSya ca - krozadhvani puM. (krozaM vyApya dhvanirasya) 21-19,33. bhAga0 9 / 22 / 11 / (puM. krudh+yuc) pani ziSya krozan (kruz+zata) rotuM, godAvatuM, &05 bhAratuM. kauzikano putra, te nAmanuM eka varSa, taMtrazAstra prasiddha krozayuga na. (krozayoryugam) 2. Au6. tanAmano me bhairava- asitAGgo ruruzcaNDa unmattaH krozin tri. (kruz+Nini) za6 4282. krodhanastathA-tantre / kroSTu puM. (kruz+tun) ziyANa- zArdUlasya guhAM zUnyAM krodhanA strI. (krodhana+TAp) ghI nayi, dhI. strI nIcaH kroSTAbhimatiH -mahA0 1 / 214 / 8, gadhe, AtmakAmA sadA caNDI krodhanA prAjJamAninI yaduvaMza. 20%81. raamaa02170|10 kroSTuka puM. (kroSTu+kan) ziyANa, 2 // .. krodhanIya tri. (kradha+anIyara) hogha 12vAne yogya. kroSTukapucchikA strI. (kroSTukasya zRgAlasya pucchamiva (na.) (krudh+anIyara) hunA, pI.31, 27ta. pucchamastyasyAH ThaJ) te nA. sa. vanaspatikrodhamUchita tri. (krodho mUcchito bahUlIbhUto'sya) | pRshciprnnii| strI. (kroSTakasya mekhalevAstyasyAH ac) atyaMta. tuviSTa, gusse. thayeTI, gussAthI. bha.5 | krossttupucchii| gayedu, - evamuktA tu pArthena urvazI krodhamUcchitA- | kroSTukarNa puM. te nAmarnu ma. ma. bhA. va. a0 46, -rakSasAM nihatAnyAsan sahasrANi | kroSTukaziras na. te namAnI se vAta roga caturdaza / tato jJAtivadhaM zrutvA rAvaNaH | kroSTupAda puM. te namana. me. Si.. krodhamUcchitaH / / -rAmA0 1149 / kroSTupucchikA strI. (kroSTuH pucchamivAstyasyAH Than) krodhavarddhana tri. (krudho varddhayati vRdha+Nic+lyu ) tanAmanI me. vanaspati- pRzniparNI / gha. vadhAranA2. maniSTa sUya.5 vAya. vagere. (puM.) te / kroSTupucchI strI. (kroSTo pucchamiva pucchamasyAH GIp) nAmano eka asura. uparano artha juo. Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 690 shbdrtnmhoddhiH| [kroSTuphala-klamin kroSTuphala puM. (kroSToH priyaM phalamasya) riyAna / -krauJcAdana na. (krauJcasyAdanam) mA.taM.tu, bhavalI4. ___ 3, guhArnu . krauJcAdanI strI. (krauJcAdana+DIp) malAmI4, kroSTuvinA strI. (kroSTunA vinA prAptA puSpAkAraNa) pIMpalImULa, eka jAtano kaMda. kriparNI nAmanI vanaspati. krauJcArAti puM. (krauJcasya daityabhedasyArAtiH) ti..kroSTeSu puM. (kroSTuH priya ikSuH, pRSo.) dhojI. ze27.. svAmI, 52zurAma- krauJcAriH / kroSTrI srI. (kroSTra +GIp) ziyANavI, 12.30, ghoj krauJcAraNya na. 177||25ynii. pAsena vana. bhoMyakoLuM, kALI vidArIkaMda nAme vanaspati virArI krauJcI strI. (krauJca+GIpa) ya pakSie0 -nizamyarudantI svAdugandhA ca sA tu kroSTrI sitA smRtA-bhAvapra0, kauJcImidaM vacanamabravIt- rAmA0 1714 / sAMgalI.. kraurya na. (krUrasya bhAvaH) dUratA, nirdayatA, pAtI5j. krauJca puM. (krauMJca+svArthe aNa) ya. parvata- mainAkasya krauzazatika tri. (kauzazatAdabhigamanamarhati ThaJ) so sutaH zrImAn krauJco nAma mahAgiriH- hari0 18 / 14, asathI bhAvanA bhikSu, vagaire -krozazatAda-bhigamameM tanU 56l- mA niSAda ! pratiSThAM tvamagamaH namarhatIti / (krozazataM gacchati ThaJ) so // zAzvatIH samAH / yat krauJcamithunAdekamavadhIH sudhI janAra. kAmamohitam / / -rAmA0 1 / 115, tano. krauSTrAyaNya puM. (krauSTrayA apatyam) ASTu gotramA 14 -manoharakrauJcaninAditAni sImAntarANyutsu utpanna yayedA strIno putra. kayanti cetaH-Rtu0 48, te nAmano seTa, te. | krauSTuki puM. (kroSTrava svArthe ka tasyApatyam iJ) nAme samasa2- sa zailastasya daityasya khyAtacitreNa koSTaka RSino putra, te nAme eka RSi. karmaNA / ketutAmagamat tasya nAmnA krauJcaH sa klath (curA. ubhaya. seT sa. -klathayati, klathayate) ucyate / / - mRgendrasaMhitAyAm / ToDo. pakSI, te. __(bhvA. para. sa. seTa-klathati) bhAra, 44. 42vo. nAmano eka rAkSasa, jaina tIrthaMkara zrI, abhinaMdana klad (bhvA. para. seTa. a.-klandati) 27j, rotuM sa. svAmInuM lAMchana. krauJcadAraNa puM. (krauJcaparvataM dArayati dR+Nic+lyuTa, pouaj, Sls bhA2vI.. (di. A. sa. seTa-kladyate) jati svAmI, pratiya- vibheda sa zaraiH zailaM krauJcaM vi. thaj, up2. thaj, thA. himavataH sutam / tena haMsAzca gRdhrAzca meruM gacchanti klapa (curA. ubha. a. seTa-klapayati, klapayate) avyAhata parvatam / / -mArka0 224 / 32 borag, saspaSTa yora. krauJcapadA strI. te nAmano me chaM. klam (divA. para. a. seTa-klAmyati) vAni ||mvii, krauJcapadI strI. te. nAmarnu me tAtha. thADIj -na caklAma na vivyathe-bhaTTi0 5 / 102 / krauJcapura na. te nAmarnu me za2. (bhvA. pa. a. seTa-klamati) uR. manI, thADI krauJcabandham avya. (krauJcamiva baddhvA) jaya 5kSInI / peThe bAMdhIne. klam puM. (klam+ghaJ) ouni, thA, parizrama -tapaHklamaM krauJcarandhra na. (krauJcasya randhram) mAnasarovarama 228 // sAdhayituM ya icchati-zAku0, -yo'nAyAsaH zramo dehe haMsone nIkaLavAnuM krauMca parvatamAM raheluM eka bAkuM - __ pravRddhaH zvAsavarjitaH / klamaH sa iti vijJeya -haMsadvAraM bhRgupatiyazovarma yat krauJcarandhram-megha0 57 / / ___ indriyArthaprabAdhakaH / / -suzrute, - vinoditadinaklamAH krauJcaripu puM. (krauJcasya ripuH) ti svAmI, 52zurAma. | kRtarucazca jAmbUnadaiH -zi0. 4 / 66 / krauJcasUdana puM. (krauJcaM mayadaityasutaM sUdayati sUd+Nic+ | klamatha puM. (klam+athac) thAg, thA, zrama. lyuTa) ti.svAbha... klamitA na. (klamino bhAvaH tala-tva) thAra, zrama -krauJcavat puM. (krauJcAH bAhulyena santyatra matup) te ___thAdA5j -klamitvam / - nAmanI me. parvata. (tri.) ya 56luj. sarova2. klamitvA avya. (klam+tvA) thADIne. -klAntvA / krauJcA strI. (krauJca+TAp) me tanA.... klamin tri. (klam+ghinuN) thAvANu, thAhI yesuM. Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ klava-kledana shbdrtnmhoddhiH| 691 klava (divA. Atma. seT a. -klavyate) uj, trAsa. | klizitvA avya. (kliz+tvA) du:u0. zana, du:va pAbhavo, bhaya pAbhavA.. thaIna.. klAnta tri. (klam+kta) thADI gayesa -madanakadanaklAntaH / kliSTa tri. (kliz+kta) zavAj -indordainyaM kAnte ! priyastava vartate- jayadevaH / -vizrAmya | tvadanusaraNakliSTakAnterbibharti-megha0 84 / pAuta, vAgityuvAca klAnto'sIti punaH punaH / -mahA0 64uualj. (tri.) pU[52. viruddha sarthAj, aghalaM. 3 / 73 / 27; -klAnto manmathalekha eSa nalinIpatre | kliSTA strI. (kliz+kta+TAp) ld.46. yogazAstra' nakhairarpitaH-za0 3 / 36 / zani. pAmelA, taDIna, prasiddha cittavRttino me meha. dhairya DAna. kliSTi strI. (kliz+ktina) sevA, saMza, saM.32, pI.31. klAnti strI. (klam+ktin) thA, ni, parizrama. | kliSTvA avya. (kliz+ktvA) 22. pAmIna, hujI. klAntichid tri. (klAnti+chid+kvip) zramanI nAza thaIna. 42nAra, thA maTAunA2. klIta puM. vaidya.stra prasiddha- tanI hI. klAnticheda puM. (klAntyAH chedaH) thA: 6tural, parizrama | klItaka na. (klI+taka+ac) 4Ima -yaSTyAhUM 2 42vo. madhukaM yaSTiklItakaM madhuyaSTikA- vaidyaratnamAlAyAm / klAntvA avya. (klam+tvA) thADIna.. klItakikA strI. (krItAdAgataH kat krItakaH vikrayaH klitvA avya. (kli+tvA) bhAnu thana. nindAyAM Than+TAp rasya laH klItaka iJ TAp) klid (divA. para. a. seTa-klidyati) bhAnu thaj, nIlI auSadhi gaNIhImadha. bhAI thaj -suvezaM puruSaM dRSTvA bhrAtaraM yadi vA | klItanaka na. (klItam kITabhedaM nudati nud-vA. Da sutam / yoniH klidyati nArINAM satyaM satyaM hi saMjJAyAM kan) 28.ma. nArada ! nAradapaJcarAtre / na cainaM kledayantyApaH- | klIb (bhvA. A. seTa-klIbate) sazata DovaM, nivArya bhaga0 2 / 23 / (bhvA. ubhaya. sa. seTa-klindati, Doj, bha775. thaj, eumauj tha, Aya2. tha. klindate) za, 27. (bhvA. Atma. seTa-klindate) klIba puM. na. (klIb+ka) napuMsa, paM.nAmada -na zodha 42vo. mUtraM phenilaM yasya viSThA cApsu nimajjati / klinditvA avya. (klid+tvA) bhAnu thana, sAI mezconmAdazukrAbhyAM hInaH klIbaH sa ucyate / / - thaIna. udvAhatattve / klinna tri. (klid+kta) mIna, bhAnu thaye. -gaGgAyAH / klIbatA strI. (klIbasya bhAvaH tal-tva) napuMsa.54j, salilaklinne bhasmanyeSA mahAtmanAm-rAmA0 1142 / 19 / __.56 -klIbatvam / klinnavartman puM. romaithImezai us. NNe avo / klu (bhvA. A. aniT sa. -klavati) 4g, gamana eka prakArano netraroga. klinAkSa tri. (klinne akSiNI yasya) bhI10. Himalj. | klupta tri. (klRp+kta) 22., 438, spena, janAvara, kliva (puM. kliv+kvip pRSo.) do. pela, 441 - klRptakezanakhazmazrudAntaH zuklAmbaraH kliz (divA. Atma. a. seTa-klizyate) pI.30 pAmavI, | zuciH -manu0, rAvera, bhuvasa.. praveza pAmato. sa. pI... 2. - apyupadezagrahaNe klaptakIlA strI. (klaptaM kilamatra) to ho. nAtiklizante vaH ziSyAH-pAlavi0 1. / (qyA. pa. | kleda puM. (klid+ghaJ) kAna, mInA5j, mAtA sa. veTa -klinAti) pIyu, hu he . -padasthitasya padyasya bandhU varuNa-bhAskarI / itthamAgavyamAno'pi kliznAti bhuvntrym-durgaadaasH| ____ padacyutasya tasyaiva kleda-klezakarAvubhau / / - udbhaTaH / klizita tri. (kliz+kta vA iTa) 22 // 5||mel, kledaka tri. (klid+Nvul) nAnu, 422, bhAI 72nAra. saMtApa pAmela, duHkha thayela. (puM.) zarIramA 238 6za agnimAMno .. klizitavat tri. (kliz+kta+matup) 5STa sahana. | kledana puM. (kaledayati klid+Nic+kanin) yaMdra, 52nAra, duma sosanA2. upUra. Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692 shbdrtnmhoddhiH| [kledana-kSa kledana puM. (kledayati klid Nic+lyuTa) zarIramA / 1 / 22 / 38 / -kvacid vINAvAdyaM kvacidapi ca hA 23do me tano 46 -kledanaM piNDanaM tRptiH / heti ruditam-bhartR0 3125 / / prANanApyAyanodanaH / -bhAga0 3 / 26 / 43; (tri.) | kvaNa (bhvA. para. seTa a.-kvaNati) savyAta. za06 bhAnu, 42 // 2. (na.) mIna 42, 56ung. 42vI, aspaSTa za642vo -iti ghoSayatIva DiNDimaH kledu puM. (klid+un) yaMdra, pUra, sannipAta. kariNo hastipakAhataH kvaNan-hi0 286 / kleza puM. (kliz+bhAve ghaJ) huna, pI.31, 5STa- | kvaNa puM. (kvaN+ap) vIna. 106, savA4, 793. klezo'dhikatarasteSAmavyaktAsaktacetasAm -bhaga0 5. za6. (tri. kvaN+ac) avyAta. za06 42nAra, 12 / 5 / roganita zrama, bhAvidyA pAMya huna, avAja karanAra, vyavasAya kopa. kvaNana na. (kvaN+lyuTa) vanI. 14, na una klezaka tri. (kliz+vuJ) pIsa henA2, 60 42nAra, mevo bhavA. (puM. kvaNa+lyu ) nAnu bhATIna, vAsa.. kleza karanAra, kvaNita tri. (kvaN+kta) za6 72, savA 428., klezApaha tri. (klezamapahanti) vezana nAza. 4282, nAha 432- vibhUSaNAnAM kvaNitaM ca SaTpadaH / sezane. unAra (puM.) putra-6.42.. kvatya tri. (kva+tyap) ii, . thanAra, shem| klezaprahANa na. (kaleza+prahA+lyuTa) dezano nA22. thanA2. klezita tri. (kliz+kta) 42.2. pAmela-duH5. pAme.da.. kvath (bhvA. pa. sa. seTa-kvathati) stmy, sautha ___-nidrAM yAto mama patirasau klezitaH karmaduHkhI 2vo. zRGgArati0 / kvathana na. (kvath lyuT) 6tul, 5414. sma.. klezin tri. (kliz+Nini) zA.sa, 4222 pAma.na.2. kvathikA strI. (kvath+Nvula+TAp) 5DhI.. kleSTra tri. (kliz+tRc) .5125, 5ve. pAme.da.. kvathita tri. (kvath+kta) bhatizaya 5. vi.sa., vyaMnaus klaitakika na. (klItakena nirvRttaM ThaJ) hImadhanI. jela vagere. 3. kvathitA strI. (kvathita+TAp) 5DhI, 6tml. klaibya na. (klIbasya bhAvaH ghaJ) napuMsa.56, | kvala puM. (ku+ala+ac) bhoTuMbIra. AA5ni, st25j -varaM klaivyaM puMsAM na ca kvAcitka tri. 28.72mAta bane, vi.28, asAdhA25.paraklatrAbhigamanam-paJca0 1. / iti kvAcitkaH pAThaH / na) hayanI yenA mAgama kvANa paM. (kvaNa bhAve ghaba) zAsavA4- saJjAte peTanI aMdara jamaNI bAjue mAMsano piMDAkAra padArtha tvayi hArihAravalayakvANaM kvaNatkaGkaNam-rAjendra-bAhvormadhye vakSastanmadhye hRdayaM tatpArzve kloma karNapUre 17. (tri. kvaNa kartari Na) 206 42nAra, pipAsAsthAnam-vaidyake / -udakavahe dve tayormUlaM tAlu | avAja karanAra, kloma ca / -suzrute / kvAtha puM. (kvath+ghaJ) atyaMta du:1, 6sal, saul kloza puM. (kroza rasya la:) bhaya, bI.. -Dho. zRtaH kvAthaH kaSAyazca niyUhaH sa nigadyatekva avya. (kim+a kimaH kuH) Bi, 32 3300- zAGgadharaH -ka sUryaprabhavo vaMzaH kva cAlpaviSayA matiH-raghu0 1 / 2; | kvAthodbhava na. (kvAthAdudbhavati ut+bhU+ac) bhorathuthu, -kva te'nyo'nyaM yatnAH kva ca na gahanAH kautukarasA:- tutthAna. uttara0 6 / 33; -trailokyadevajJA kva tvaM dInahInaH kvela (bhvA. para. seTa-kvelati a0) inj, 4, kva mAdRzaH / -dInAkrandanam / sa. mana. 2j, b. kva gu puM. (ku+agi+un) . nAmarnu, me. sanA- kSa puM. (kSi+Da) prasaya, saMvatta, rAkSasa, narasiMha avasara, Biol. vANI, kSetra, tara, taranI 2mANa, kSetrAsa, kvacana avya. yai., .... naza, DUta- akArAdi- lakArAntA varNAH kvacit avya. yais, 35 33102 -hanti vA yat / paJcAzadIritAH / saMyogAt ka-SayoreSaH kSakAro kvacit kiJcit bhUtaM sthAvarajaGgamam-viSNupu0 / merurIritaH / / Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSaj-kSata shbdrtnmhoddhiH| 693 kSaj (bhvA. A. seT sa.-kSajate) he, 5, mana. | kSaNaniHzvAsI strI. (kSaNaniHzvAsa+DIp) zizumAra 42, 4- (bhvA. A. saka. seTa- kSajate) 44 nAmanI eka jAtanI mAchalI. 12vI-612-mArI nAma, 2 42vI.- (curA. ubha. kSaNaprabhA strI. (kSaNaM prabhA yasyAH ) 4.4. a. seTa -kSajayati, kSajayate) aSTapUrva ag, | kSaNabhaGga paM. (kSaNAta paraH bhaGgaH) kSama nAza pAmavaM saMkaTa bhareluM jIvana gALavuM. ta- kSaNabhaGge vipratipattiH zabdAdiH kSaNiko na vAkSaNa (tanA. ubhaya. seT sa-kSaNoti, kSaNute) 44 42vI, | raghunAthaH / kSa vina... nAza 72vI- imAM hRdi vyAyatapApamakSaNot-kumA0 kSaNabhaGgura tri. (kSaNaM prApya bhaGguraH) kSae mAtramai 5 / 54 / -tvaM kilAnamitapUrvamakSaNoH-raghu0 21172 / / nAza pAbhavAnA svabhAvAkSarAma nAzavaMta- asti kSaNa puM. (kSaNoti duHkhaM kSaNa+ac) utsava, bhutano kiJcidapi vastu sthiraM vizvameva kssnnbhnggurmbAramo bhAga, je kALa trIza kalAtmaka kahevAya che bauddhAdhikAre ziromaNiH / te muDUta 35. no aMza- AyuSaH kSaNa eko'pi kSaNabhUta tri. (kSaNa+bhU+kta) kSama2 paye. na labhyaH svarNakoTibhiH / sa cet tu viphalo yAti kSaNamAtram avya. 15. mAtra, mAtra kSaL. kA no hAnistato'dhikA / / -zabdArthaci0 / du, kSaNarAmin puM. (kSaNe kSaNe ramate ram+Nini) sUta2. samaya- kSaNaM kSaNotkSiptagajendrakRttinA, sphuTopamaM kSaNarAmiNI strI. (kSaNarAmin+GIp) utaranI. mAha. bhUtisitena zambhunA / / -zi0 1 / 4, -kSaNamAtra kSaNAntaram avya. (anyaH kSaNaH) 419 1, bhuut| mRSistasthau suptamIna iva hRdaH-raghu0 1 / 73, vyApAra ___ -kSaNAntare (avya.) vinAnI sthiti, avasara, 52rAdhInatA, madha-683, 24, kSaNika tri. (kSaNaH svasattAvyApyatayA'styasya) kSamAtra madhya, nimeSamAtra kALano cotho bhAga. 22||2-sthiti. 42-42 -svapneSu kSaNikasamAgamokSaNakSaNa avya. (kSaNaH kSaNaH) kSamAtra.. kSaNakSepa puM. (kSaNasya kSepaH) thoDIvAra, ksse| umal, | / tsavaizca-raghu0 8 / 92, -kSaNikatvaM ca tRtIyakSaNavRttidhvaM sapratiyogI -muktAvalI / kSaNanuM javuM. kSaNatu puM. (kSaNa+atu) 35, 195. kSaNikA srI. (kSaNika+TAp) vANI- ekasya kSaNikA kSaNada puM. na. (kSaNaM dadAti dA+ka) 46, 5... (puM.) __ prItiranyaH prANairvimucyate-hito0 1154 / zI, jyotiSI. kSaNita tri. (kSaNaH saMjAto'sya Than) lene meM kss| kSaNadA strI. (kSaNaM dadAti dA+ka TAp) rAtri-kSaNAdathaiSa thayela hoya te. kSaNadApratiprabhaH-naiSa0 167, -imaM lokamamuM caiva kSaNin tri. (kSaNaH+vizrAntikAlaH utsavo vA'styasya ramayan sutarAM yadUn / reme kSaNadayA dattakSaNastrI ___ ini) vizrAnti // 3, 6tsavANu, 19 mAtra 2unA2 kSaNasauhRdaH -bhAga0 3 / 3 / 21, 7562 vanaspati.. | -taM vizrAntaM zubhe deze kSaNinaM kalyamacyutam-mahA0 kSaNadAkara puM. (kSaNadAM karoti) yaMdra-yaho, 52. 2 / 13 / 44 / kSaNadAcara puM. (kSaNadAyAM carati car+T) rAkSasa kSaNinI strI. (kSaNin+GIp) rAtri, rAta, 162. sAnuplavaH prabhurapi kSaNadAcarANAm-raghu0 13 / 75 / kSaNepAka puM. (kSaNe pacyate pac+ghaJ) meM kSamai (tri.) trima 32 // 2. 15 55 56. kore. pakAvAya evo padArtha, eka kSaNavAramAM pAkato koI kSaNadAcarI strI. (kSaNadAcara+DIp) rAkSasI.. 5hAtha. kSaNadAnthya na. (kSaNadAyAmAndhyam) 2dianusj, rAtarnu kSat strI. (kSaNa+kvip) 6 // 2 bhAra, bhArI nAma, AMdhaLApaNuM. 3. na . pI . kSaNadyuti strI. (kSaNaM dyutirasyAH) 44ii. kSata tri. (kSaNa+kta) [ii. nANesa, pAu, pravAj, -kSatena kSaNana na. (kSaNa+bhAve lyuTa) vadha, 2, uj, bha.2j. mriyate vastu tasyAzaucaM bhavedvidhA / kSatiyuta, to kSaNaniHzvAsa puM. (kSaNaM niHzvAso'sya) zizubhAra nAmarnu nANe, nAza. 429, -kSatAt kila trAyata ityudanaH eka jAtanuM mAchaluM. kSatrasya zabdo bhuvaneSu rUDhaH-raghu0 2 / 53, 4yarI nAme, Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 ghasesuM, ghAyala thayesuM. (na.) vrA, jama, ghasArI, gha- nakhakSatAnIva vanasthalInAM vinAzaH- raghu0 2/53 / 24, jhaDI nAjavu, bhArI nAja. kSatakAsa puM. (kSatajAtaH kAsaH) kheDa prahArano udharasano roga.. zabdaratnamahodadhiH / kSataghna puM. (kSataM hanti han hetau ka) kheDa bhatano chor3a, kSupano le.. kSataghnI strI. (kSataghna + GIp ) lAja, pa. kSataja tri. (kSatAjjAyate jan+Da) vraeAthI utpanna thanAra (na.) soDI, parU. (puM.) kheDa bhatano udharasano roga. kSatajavraNa na. ( kSatajaM vraNam) 4bhamAMthI pehA thayela prA. kSatajastanaroga puM. (kSatajaH stanarogaH) ardha kSatane lIdhe stana upara thayelo roga. kSatavidhvaMsin puM. (kSataM vidhvaMsayati vi + dhvaMs+ Nic + Nini ) vRddhahAra nAmanuM vRkSa (tri.) kSatano nAza 2nAra. kSatavRtti strI. (kSatA vRttiH) garIjI, khAzraya rahitapazu. (tri kSatA vRttirasya) kenI vRtti kSIe tha che te ddIna hAlatavANuM, garI. kSatavrata tri. (kSataM vratamasya grahaNa resuM vrata tyAga ka2nA2, jeno vratabhaMga thayela che te, avakIrNIavkiirnnaa - avakIrNI bhaved gatvA brahmacArI tu yoSitam-yAjJavalkyaH / kSatazukra tri. (kSataH zukraH yasmin) kheDa bhatano netra roga. kSatahara tri. (kSataM harati hR + hetau Ta) agurUyaMdhana. kSatAri tri. (kSato'riryena) bheo duzmanane utarela te, vinayI. kSatAzauca na. ( kSatanimittaM zaucam ) vrae vagere, kSata nimitte dharmazAstrokta azauca. kSati strI. ( kSaNa + ktin) kSati - hayAnAM na kSatiH kAcid na rathasya na mAtale:, -sukhaM saMjAyate tebhyaH sarvebhyo'pIti kA kSatiH sA0 da0 17, nuGasAna, hAni, kSaya, apayaya.. kSatodara puM. ( kSatajAtaM udaram) bheDa bhatano u62 roga. kSataujas tri. (kSataM ojo yasya) kSatathI bhenuM parAuna naSTa thayuM hoya te, zaktihIna, niste4, nirmANa.. [kSatakAsa-kSatriya kSatR puM. (kSad + tRc) sArathi - tataH prItamanAH kSattA dhRtarASTraM vizAyate ! -mahA0 1201 / 17, dvArapAna, brahmadeva, brahmA, bhAchasuM, hAsIputra, kSatriyathI zUdrA strImAM utpanna thayela putra, vaizya thakI zUdra strImAM utpanna thayesa putra, zeSAdhyakSa, jabhanayI. (tri.) amanI aMdara nIbhela, yobhela. kSatra puM. (kSatAt trAyate trai+ka) kSatriya kSatAt kila trAyata ityudagraH, kSatrasya zabdo bhuvaneSu rUDhaHraghu0 2 / 53; - asaMzayaM kSatraparigrahakSamA za0 1 / 21 / (na. kSat+trai+ka) rASTra, nagara, pAzI, dhana, heDa. kSatrakarman na. (kSatrasya karma) kSatriyanuM abha. kSatradharma puM. (kSatrasya dharmaH) kSatriyano dharma. kSatradharman puM. (kSatrasya dharmo'smin anenasa vaMzamAM pedA thayela saMskRtano putra, te nAmano eka rAjA. kSatradhRti puM. te nAmanI kheDa yajJa. kSatrabandhu puM. (kSatraM rASTraM bandhurivAsya) kSatriya - ASoDazAd brAhmaNasya sAvitrI nAtivartate / AdvAviMzAt kSatrabandhorAcaturviMzatervizaH / / - manu0 2 / 38. (puM.) ( kSatrasya bandhuriva ) jagala kSatriya, nIya kSatriya, kSatriya sarajo hara koI anya kSatrabandho ! mamaitAM tvaM sadRzIM yajJadakSiNAm / manyase yadi tat kSipraM pazya tvaM me balaM param / / -mArkaNDeyaSu0 8 / 74 kSatrabhRt puM. (kSatraM vibharti bhR + kvip) kSatriyonuM ghoSaNA anAra agni puM. kSatraM bharttavyatvenAstyasya matup masya kaH) kSetravat / kSatravani puM. ( kSatraM vanati in) kSetra bhati lAgI. kSatravidyA strI. (kSatrasya vidyA) dhanurve. kSatravRkSa puM. ( kSatravizeSa: vRkSaH) kheDa bhatanuM vRkSa, macakunda nAmanuM vRkSa. kSatravRddha puM. (kSatreSu vRddhaH) AyuvaMzamAM pehA thayela te nAmano eka zreSTha kSatriya rAjA, teramA rUci nAmanA manuno eka putra. kSatrabhava puM. kSatriye ravA yogya bheDa yajJano leha. kSatrAntaka puM. (kSatrasyAntakaH) parazurAma.. kSatriya puM. (kSatre rASTre sAdhuH, kSatrasyApatyaM vA, ghaH) manuSyane ke rakSA khAye te kSatriya - kSatrajaM sevate karma vedAdhyayanasaMyutaH / dAnAdAnabahiryastu sa vai kSatriya ucyate / / bhAga0 20 a0 -lokAnAM tu vivRddhayarthaM mukhabAhUrupAdataH / brAhmaNaM kSatriyaM vaizyaM zUdraM ca niravartayat / / - manu0 1 / 31 / Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSatriyatA-kSamA] shbdrtnmhoddhiH| 695 kSatriyatA strI. (kSatriyasya bhAvaH tal-tva) kSatriya kSapA strI. (kSapayati ceSTAM kSap+ac) rAtri-kSapAtamakSatriyatvam / skANDamalImasaM nabhaH-zizu0 1138, - AzvAsayanto kSatriyahaNa paM. (kSatriyaM hanti aca+Natvama) 52|2|m. | viprAgryAH kSapAM savAM vyanodayana / -mahA0 3 / 9 / 43, kSatriyA srI. (kSatriya+TAp) kSatriya tinA strI -zaraH haLadara vanaspati. kSatriyayA grAhyaH pratodo vaizyakanyayA / -manu0 3 / 44, kSapAkara puM. (kSapAM karoti kR+Ta) yaMdra, 752. -nidrA ca sarvabhUtAnAM mohanI kSatriyA tathA / - (puM. kSapAM karoti kR kvip) -kSapAkRt / / harivaMze 58 / 23 kSapAcara puM. (kSapAyAM carati car+Ta) rAkSasa. (tri.) kSatriyANI strI. (kSatriya+Anaka+DIpa) kSatriya patnI rAtribhAviyaranA2.6212- niryANe sa matiM kRtvA kSatriyanA bahu. (strI. kSatriya+GIp) kSatriyI / / ___ nidhAyAsiM kSapAcaraH-mahA0 3 / 288 / 33 / kSatriyAsana na. (kSatriyasya Asanam) kSatriye 72vA. kSapAcarI strI. (kSapAcar+GIpa) 2rAkSasa.. yogya eka prakAranuM Asana. kSapATa puM. (kSapAyAmaTati aTa+pacA. ac) rAkSasakSad (sautradhAtu A0 seT saka0-kSadate) jA, makSa ___tataH kSapATaH pRthupiGgalAkSaiH khaM prAvRSeNyairiva cAnaze 2p, mj, pAsA.. kham / -bhaTTi0 2130. (tri.) rAtri viyaranA2. kSadat tri. (kSad+zata) tuM, bhakSa95 42, haNatuM. kSapATI strI. (kSapATa+GIS) rAkSasI. kSadan na. (kSad + lyuT) mA te, makSa 2 . kSapAnAtha puM. (kSapAyAH nAthaH) yaMdra - kSipraM kSapAnAtha kSadmana na. (kSad-bhakSaNe+masin) 5., sana.. ivAdhirUDhaH' -zizu0 / * kSapApatiH, apUra. kSantR tri. (kSam+tRc) kSamAvANu, kSamAzIla -ye kSantAro kSapAnta puM. (kSapAyAH anto yasmAt) savAranI 572, nAbhijalpanti cAnyAn satrIbhUtAH satataM puNyazIlAH / trina aMta, prAta:tu. -mahA0 13 / 102 / 31 kSapAha puM. na. (kSapA ca ahazca) rAtri-hivasa. kSantavya tri. (kSam+tavyac) bhAI 42vA yogya, kSamA | kSapita tri. (kSap+kta) saDana 438, (2 438, Avedu. karavA yogya. kSam (bhvA. Atma. saka. veT-kSamate) saj, -ato kSap (curA. ubhaya. saka. seTa-kSapayati, kSapayate) saDana. nRpAzca kSamire sametAH strIratnalAbhaM na tadAtmajasya 2, 37j, dU2 42, mA. (curA. idit ubhaya raghu0 7 / 34 / (divA para. sa. seTa-kSAmyati) kSamA saka. seTa-kSampayati, kSampayate) kSap dhAtuno artha | 72vI, bhAI 42j. mo. (strI. cu. kSap+kvip kSap) rAtri. 2d. kSama na. (kSam+ac) yuddha, sAI. (tri.) kSamAvANu, kSapa puM. (kSapa karmaNi ac) 5.. saDana. 42nA2 -atha tu vetsi zucivratamAtmanaH, kSapaNa puM. (kSap+lyuTa kSapayati viSayarAgam) nauddha patigRhe tava dAsyamapi kSamam-zAkuM0 5. aGke / saMnyAsI, sAdhu- bhuktvA'to'nyatamasyAnnamamatyA kSapaNaM sabhI nA2, zata, samartha- idaM kilAvyAjamanoharaM tryaham-manu0 4 / 222. (tri. kSap-kartari lyu) 92 vapustapaHkSamaM sAdhayituM ya icchati-zAkuM0 1. aGke, 522, 32. (na. kSap+bhAve lyuTa) 37, dUra -AziSaM prayuyuje na vAhinIM, sA hi rakSaNavidhau 52, 64vasa. 42vI. (puM. kSapaNa+svArthe ka) kSapaNakaH tayoH kSamA-raghu0 11 / 6, rit|27. - 6652 2245, mauddha, saMnyAsI- so'pazyadatha pathi kSamatA strI. (kSamasya bhAvaH tal-tva) 14.5rata, yatA, nagnaM kSapaNa. kamAgacchantam -mahA. 1 / 3 / 124. -zrutirdvitIyA kSamatA ca liGga vAkyaM padAnyeva tu dhanvantari-kSapaNakAmarasiMha-zaku vetAla-bhaTTa-ghaTakarpara- saMhatAni-bhaTTavArtikam / samartha, sahanazA5j. kAlidAsAH- vikramAdityasabhAsthanavaratnAnAmekaH / artha prAzana ne bhATenu sAmathya, yogyatA -kssmtvm| kSapaNI strI. (kSapaNa+GIp) 35, bhA78 567vAnI kSamA strI. (kSam+a+TAp) sahanazIlatA, kSamA___tu, DIna Dase.. bhAza, pRthvI -vibhUSaNAnyunmumucuH kSamAyAM peturbabhaJjakSapaNyu puM. (kSap+anyu) a52rAdha. rvalayAni caivabhaTTi0 3 / 22 / te nAmano meM chaha, kSapayat tri. (kSap+zata) 3.tu, sahana42, 62 42tuM, rAtri, dugaI devInI eka zakti, rAdhikAnI eka mamatuM. Dena54, 2rnu vRkSa. Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 696 shbdrtnmhoddhiH| [kSamAja-kSaraNa kSamAja puM. (kSamAto jAyate jan+Da) maMgala aDa, | kSayanAzinI strI. (kSayarogaM nAzayati naz+Nic+Nini+ n2||sur daitya. (tri.) pRthvIthI. 6tpana thayeTa. . | GIp) (r)vantI. nA. auSadhi.. kSamAjAtaH / kSayapakSa puM. (kSayate candro'smin kSi+AdhAre ac) kSamAdaMza puM. (kSamAyA: daMza iva) savAna, jAu. kRSNa pakSa, aMdhArayu. kSamApana na. (kSam+Nic+yuc) kSamA 42vI, mRdubhASa | kSayamAsa puM. me saMntivANI yAMdra bhAsa. garathA jamAva, id27, bhAI ApavA. kSayaroga puM. (kSayahetukaH rogaH) kSaya roya. kSamApi (prerakadhAtu ubha. sa. seTa-kSamApayati, kSamApayate) kSayavAyu puM. (kSayasya pralayasya vAyuH) prasaya panI kSamA mAgavI, bhAI bhAvI -kSamA brahma kSamA satyaM vAyu -yuSmAnacetanakSayavAyukalpAn-bhaTTiH / kSamA bhUtaM ca bhAvi ca / kSamA tapaH kSamA zaucaM | kSayarogitA strI. (kSayarogiNo bhAvaH tal-tva) kSaya kSamavedaM dhRtaM jagat / / -mahA0 3 / 29 / 37 / j. -kSayarogitvam / / kSamAbhuja puM. (kSamA bhuGkte kSamA+bhuja+kvipa) 2.04. | kSayarogin tri. (kSayarogo'styasya ini) kSaya rogavANa.. -kSamAbhujaH / kSayin tri. (kSayo rAjayakSmA'styasya ini) kSaya rogavAj. kSamAvat tri. (kSamA+matup) kSamAvANu, kSamA 72nA. - | -na cAbhUt tAviva kSayI-raghu0 17 / 71. (puM.) yaMdra, ekaH kSamAvatAM doSo dvitIyo nopapadyate / yadenaM kSamayA ___pU2. yuktamazaktaM manyate janaH / / - gAruDe 114 a0| kSayiSNu tri. (kSi. vA. iSNuc) kSaya pAmavAnA kSamitR tri. (kSam+tRc) manA2, sAuna 4282, kSamA svabhAvavALuM. 42nAra, sahanazIla. kSayya tri. (kSetuM zakyaH kSi+zakyArthe yat) nAzAmavAne kSamin tri. (kSam+ghinuNa) 652no. artha.. -'kAmaM kSAmyatu zasya, na thaI / taj- kSayya-jayyau zakyArthe yaH kSamI' -zizu0; - kSamiNAmAzu bhagavAMstuSyate pA0 ni0, -kSetuM jetuM yogyaM kSeyaM pApaM, jeyaM manaH harirIzvaraH-bhAga0 9 / 15 / 40 / / -siddhA0 ko0; -apavarge tu vaizyasya zrAddhakarmaNi bhArata / akSayyamabhidhAtavyam-mahA0 / / kSaya puM. (kSi kSaye ac) pralaya, nA, ghasA, ghasA te. -kSayaH sthAnaM ca vRddhizca trivargo nItivedinAm / kSar (bhvA. para. aka. seTa-kSarati) sAvaM, yAsaj, nusAna, ni- dhanakSaye vardhati jaatthraagniH-2|178 / OM2, 25g -srotobhistridazagajA madaM kSarantaH-ki. praya, ghara, kSaya roga, sA6 varSamA ta nabhanu me 78, 12, pAu, bhU. sam sAthe kSara-saMkSarati vaDe. chelluM varSa, te nAmanuM vaidika stotrasaMgha, devasaMgha. | kSara (na.) (kSarati syandate muJcati vA kSar+jalA, kSayakAsa puM. (kSayAt kAsaH) kSayanI 6U2sa.. ac) 48, 540, mAna- kSarantvavidyA hyamRtaM tu kSayakuThAra puM. (kSaye kuThAra iva) . tarnu, 2sAyana. vidyA- satyasAvitryopaniSadi 18 / 10. artha, 29ke je kSaya rogane nAza karanAruM che. (puM.) megha, zarIra, viSNu 52mezvara- kSaraH sarvANi kSayagAmin tri. (kSayaM gacchati kSaya+gam+Nin) kSaya | bhUtAni kUTastha'kSara ucyate-bhaga0 15 / 16. (tri.) pAmanAra, nAza pAmanAra. yaNa, nAzavaMta. -dvAvimau puruSau loke kSarazcAkSara eva kSayaGkara tri. (kSayaM karoti kR+kha) kSaya5125, 1523. ca-bhaga0 15 17 / kSayaja tri. (kSayAjjAyate) kSayathI. utpana thanAra. (puM.) kSaraka tri. (kSar+Nvul) 22, 85.3nAra, savanA2. kSayathI utpanna thanArI udharasa. kSaraja tri. (kSare jAyate jan+Da) meghathA. latpana thaye. kSayataru puM. (kSayasya kSayahetustaruH) . tanu vRkSa, kSaraNa na. (kSara+bhAve lyuTa) 52j, B2j, khavA, yaMtra sthA. vRkSa -sthAlI vRkSaH kSayataruH kSIrI ca syAd dvArA kSAra, madha vagaire jeya, bhoyana-chou . vanaspatiH-bhAvapra0 / valiyo pI5o. laulyametya gahiNIparigrahAta. nartakISvasalabhAsa tada kSayathu puM. (kSi+athuv) 642sano rogasa. vapuH / vartate sma sa kathaJcidAlikhanAlIkSaraNakSayanAzana tri. (kSayarogaM nAzayati naz+Nic+lyuTa) sannavartikA-raghu0 19 / 19. (tri. kSarna kartari lyu) kSayano nAza karanAra, jharavAnA svabhAvavALuM. Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSarat-kSAratela shbdrtnmhoddhiH| 697 kSarat tri. (kSara+zata) OM2tuM, 25.tuM, savatuM, 52. | (na.) kSaya, nAza. (puM.) (khai kartari kta) 52bhezva2 -srotobhistridazagajA madaM kSarantaH-kirAtA0 7 / 8 / AzramaH zramaNaH kSAmaH suparNo vAyuvAhanaHkSarin tri. (kSar+ini) OMravAnA-254vAnA svabhAvavANu, viSNusahasra0 149 / 104 / kSaraka za6 mo. (puM.) vaSANa. kSAmatA strI. (kSAmasya bhAvaH tala-tva) pRzatA, hulatA, kSala (curA. ubhaya. sa. seTa-kSAlayati, kSAlayate) 5unj, kSItA- kSAmatvam / dho, sAI 2 -kSAlayati pAtraM payasA lokaH- | kSAman tri. (+manin) 65. thAM, kSaya.281, pRthva.. durgAdAsaH / (bhvA. para sa. seTa-kSalati) 52no.. kSAmavat tri. (kSAmaH doSakSayaH sAdhyatayA'styasya matup) martha humo. pra sAthe. kSala- dhoj, pANaj -Rte te nAmano me magni. raveH kSAlayituM kSameta kaH zizu0 / kSAmavatI strI. (kSAmavat+GIp) te. nAma.nI. me.STi kSava puM. (kSu+bhAvAdau apa) chI., 2, 64.2sa.. ___-kSAmavatyAdinA yadvat karmaNA pRtanApate ! - kSavaka puM. (kSu karaNe apa saMjJAyAM ka) rAI, maghATa, prAyazcittatattvam / (bhuutaa2||- kSavakasarasimArgI kAmukA kAkamAcI, | kSAmavatISTi strI. 52nI sArthamI.- ekaprAyazcittenAneka kutUhala-viSamuSTI bhUstRNo bhUtakezI-vAbhaTe 19. a0| doSakSayAya kSAmavatISTi sarvatra ddaSTAntaH-prAyazcitta / kSavakRt puM. (kSavaM karoti kR+kvip) chI:0, ma / kSAmA strI. pRthvI. tano chou. kSAmAsya na. (kSAmasya kSayasyAyaM sthAnam) epathyakSavathu puM. (kSu+athuc) chI, 52sa- bhavanti gADhaM apathyamahitaM rogyaM kSAmAsyaM parikIrtitam- zabdacandri kSavathorvidhAtAcchiro'kSinAsA- zravaNesu rogAH / - kAyAm / suzrute-55 a0 / kSAra tri. (kSa+Na) aravAnA svabhAvAj, (tri. kSar+Na) kSavapatrA strI. (kSavaH kSutahetuH patraM yasyAH) dopuSpA Aya, jArI 2sa- tAtasya kUpo'yamiti bruvANAH nAmanI vanaspati. kSAraM jalaM kApuruSAH pibanti-paJca0 1 / 315, bhAI, kSavikA strI. (kSavaH kSutaM sAdhyatayA'styasya Than) bhe. dhutArI, 25, bhasma, goNa, sAmA2, 45jAra, tanA bhoNu0, pRDatA nAmanI vanaspati- kSavikA sAmudri: savA, vAnd vuzo 56Artha- kSate bRhatI tiktA kaTuruSNA ca tatsamA-rAjanighaNTaH / kSAramivAsahyaM jAtaM tasyaiva darzanam-uttara0 4 / 7. kSAtra na. (kSatrasya karma bhAvo vA aNa) zotha vagare / (na.) saMya, 4 2 . kSatriyana kSatriyono samUha- (tri. kSatrasyedamaNa) | kSAraka puM. (kSar+Nvul) thoDA matama utpana thayeTa. kSatriya saMmaMdhA, kSatriya42. 38kore -tanmAlatI kSArakasaindhavAyutaM, sadAJjanaM kSAtri tri. (kSatrasyAyaM jAtibhinna iJ) kSatriya saMbaMdhI.. syAt timire'pa rAgiNi- suzrute / 56, bhauci kSAnta tri. (kSam kartari kta) saDanAva, nirvairo nivRttaH 3 javAno uyo, dhonAra-colI. kSAnto nirmanyaH kRtireva ca-harivaMze 21 / 21, jame kSArakarmana na. (kSArasya karma) ko3 652 12 tevU, sali, . (puM.) te. nAmanI me. RSi. vArnu u. kSAnti srI. (kSam bhAve ktin) kSamA, sahanazIlata. kSAraguDa puM. (kSAreNa pakvo guDaH) kSArathI. 5.68vedo -zamo damastapaH zaucaM kSAntirArjavageva ca eka prakArano goLa. bhg018|42 / kSAraNa (na. kSara+Nic+ lyuTa) yaMtrAhi 3 4 5Dhavo kSAntu puM. (kSam+tun vRddhizca) pitA, .. (tri.) te, suvarNa vagere dhAtunI bhasma karavI te, Aro, kSamAzIla, sahanazI... 45. (strI. kSar+Nic+yuc) kSAraNA / kSAma tri. (khai kartari kta) kSI.5, satya, 2, hupa kSArataila na. (kSArayuktaM tailam) auSadha 43 vej -AdhikSAmAM virahazayane saniSaNNaikapA m-megha0 89, evuM tela je kAnanA casakA tathA zULane baMdha kare che-kssaamcchaayN bhavanamadhunA madviyogena nUnam-megha0 80. kSAratailamidaM zreSThaM mukha-dantAmayapaham-gAruDe 118 a.| Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 698 shbdrtnmhoddhiH| [kSAratraya-kSi kSAratraya na. (kSArasya trayam) ALD2, 452, kSArasamudra puM. (kSArapradhAnaH samudraH) samudra, bhArI 452 -sarjikaM ca yavakSAraM TaGkaNakSArameva ca / samudra. (puM. kSArapradhAnaH sindhuH) kSArasindhuH / - kSAratrayaM ca trikSAraM kSAratritayameva ca / / -bhAvapra0 (na.) bhUmeradhaM kSArasindhorudaksthaM, jambUdvIpaM prAhurAcAryavaryAH / kSAratrikam / ardhe'nyasmin dvIpaSaTkasya yAbhye kSArakSIrAmbudhInAM kSAradalA strI. (kSAraM dale'syAH ) me tanu us. nivezaH / / - siddhAntaziromaNI golAdhyAyaH / kSAradazaka na. (kSArANAM dazakam) sa2vI, 2, (puM. kSAra udake'sya vA udAdezaH) kSArodaH, kSArodakaH / maghATa, yitro, mAhu, vImI, ze24I, bhUtA, kSArasUtra na. (kSArabhAvitaM sUtram) 12 pAyeguM sUtra, The cuphrikAcako ane keLamAMthI thayela daza prakAranAM kSAra bAMdhavAthI aza ane bhagaMdarano nAza thAya che. dravya - zimUlaka-palAza-cukrikA-citrakAdreka sanimba kSArAgada puM. vaidyazAstra prasiddha me 4.2rnu auSadha. saMbhavaiH / ikSuzaikharika-mocikodbhavaiH kSArapUrvadazakaM prakIrtitam / / -rAjanighaNTaH / kSArAccha na. (kSAreNAccham) sapae, sAmudri' bhI.. kSAradeza puM. (kSArapradhAno dezaH) 14. Hulato. 122. kSArASTaka na. (kSArANAmaSTakam) 408 15128 // 2 palAza-vajri-zikhari-ciJcArka-tilanAlajAH / yavajaH kSAradru puM. (kSArapradhAno druH) ghaMTa14124 nAme me. tanuM sarjikA ceti kSArASTakamadAhRtam / / vRkSa. kSAranadI strI. (kSArapradhAnA nadI) na2. AvedIta / kSArikA srI. (kSar+Nvula+TAp+itvam) bhUma, kSudhA. nAmanI nadI. kSArita tri. (kSara+Nic+kta) soDAyavAcI. gherAyeda, kSArapatra puM. (kSAraH patre'sya) kSAradalA- za6 huA, senA 52 ghoSa. bhAve.da.chate. - kazcidAryo vizuddhAtmA vAstu namarnu .-vAstUkaM vAstukaM ca kSAritazcaurakarmaNi / adRSTazAstrakuzalaina lobhAda vahayate syAta kSArapatraM ca zAkarATa / -bhAvapra0 / -kSArapatrakaH / zuci / / , Aresa. kSArapAka puM. vaidha zastra prasiddha kSAra dravyanI 45. | kSAla tri. (kSala zodhane Na) ghAna82, zuddha 1282. kSArabhUmi strI. (kSArayuktA bhUmiH) bhArI bhIna, hariyA | kSAlana na. (kSala+lyuTa) ghoj, rung, oumy, sAI pAsena. mIna- jIvanaM jIvanaM hanti prANAn hanti | 2 -zleSma-mUtra- purISAsRkpravAhakSAlanena ca / samIraNaH / kimAzcarya kSArabhUmI prANadA yamadUtikA / / / rahazcaivopacAreNa priyasambhASaNena ca / / -mArka0 16 / 16 / udbhaTaH / kSAlita tri. (kSal+kta) dhoye, sAI 429, 2||nnejkssaarmdhy puM. (kSAro madhye'sya) aghADI vanaspati. -aprasannamaparAddhari patyau kopadIptamurarIkRtadhairyam / kSAramRttikA strI. (kSArapradhAna mRttikA) pArI bhATI, kSAlitaM nu zamitaM nu vadhUnAM drAvitaM nu hRdayaM madhuvAraiH / / ____pArI dhUma. -zizu0 10 / 14 / kSAramelaka puM. (kSArANAM melakaH) kSA2no samUDa. kSi (bhvA. para. aniT a.-kSayati) ghasAvaM, sUkSma tha, sa. (puM. kSArANAM melo yatra kap) sAmu. aizvaryavALA thavuM, rAja karavuM, sUkSma karavuM, nAza karavuM, kSArameha puM. (kSArayukto mehaH) pittanya prameDano meM. zAsana 42. (svA. para. saka. anikSiNoti) humag, DiMsA 42vI., bhAra, 4 52vI, nAza. 42vo. kSArarasa puM. (kSAro rasaH) mArI. 2sa., bhAI. -dhanyAnAM girikandarodarabhuvi jyotiH paraM dhyAyatAmAkSAravRkSa puM. (kSArapradhAno vRkSaH) kSArapradhAna mana cha evo khAkharo, aghADo vagere vRkSa, muSkaka nAme vRkSa. nandAzrujalaM pibanti zakunA niHzaGkamaGke sthitAH / kSAra zreSTha puM. (kSAraH zreSTho'tra) parI, muSTa vRkSa - asmAkaM tu manorathoparacitaprAsAda-vApItaTa- krIDA__ palAzaH kiMzukaH parNo yajJiyo raktapuSpakaH / -bhAvapra0 / kAnanake limaNDapayuSAmAyuH paraM kSIyate / / - kSAraSaTka na. (kSArANAM SaTakam) pA43473 vaidha zAntizatakam / (tudA. para. aniT a.-kSiyati) 25.stra prasiddha 7 82048 - dhArApAmArgakuTa-jalAGga nivAsa 42vI, vasa, 23, sa. j, rAmana. 2. lItilamuSkakaiH / kSArairetaistu militaiH kSAraSaTakAdayA (qyA. para. aniTa- kSiNAti) vadha 420, 2. gaNaH / / -rAjanighaNTaH / kSi tri. (kSi+Di) nivAsa, ti, 4, kSaya, ghasA. Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSiNa-kSitivyudAsa shbdrtnmhoddhiH| 699 kSiN (tanA. ubha. seTa sa.-kSiNoti, kSiNute) 412. kSitidharapatikanyAmAdadAnaH kareNa / -kumA0 7 / 94 / bhA2, DiMsA 52vI- na tadyazaH zastrabhRtAM kSiNoti- pRthvInA. pA258 422. 28%, dUma, vAsuDi, hi004. raghu0 2 / 40 / kSitinAga puM. (kSitijAtaH nAgaH) bhUnA me 652sa.. kSita tri. (kSi+kta) 8 // 2 mArelu, bhArI nAme, kSI kSitinAtha puM. (kSite thaH) A%, bhUpa -kSitipaH, - 42j. (na.) DiMsA, 8t2 mA2j. ahaMyunAthaH kSitipaH zubhaMyurUce vacastApasakuJjareNa kSiti strI. (kSiyati vasatyasyAma) mami -mahAlaye kSayaM -bhaTri0 1 / 20; kSitipatiH -yaH sammAnaM yadA dhatte yAti kSitistena prakIrtitA / kAzyapI kazya- bhRtyAnAM kSitipo'dhikam / vittAbhAve'pi taM dRSTvA pasyayamacalA sthirarUpataH / / -brahmavaivarte prakRtikhaNDe te tyajanti na karhicit / / -paJca0 2 / 24 / 7. a0 / pRthvI, -mRtaM zarIramutsRjya kASTha-loSTrasamaM kSitipAla: -pramuditavarapakSamekatastat kSitipatikSitau / vimukhA bAndhavA yAnti dharmastamanugacchati / / maNDalamanyato vitAnam / / -raghu0 686, - -manu0 4 / 241 / nivAsa, 2DevAnI yA, nAza, ziloccayo'pi kSitipAlamuccaiH prItyA tamevArtha:kSaya, ni, prasaya... (strI. kSi+ktic) sugaMdhI mabhASateva / / -raghu0 259 / dravya, gorocanA nAme gaMdhadravya. kSitipIDa na. (kSityAH pIDam) pRthvIna sapATI-tajIyu. kSitikaNa puM. (kSiteH kaNaH) dhUma, mIna. 51, 24. kSitiputra puM. (kSiteH putraH) bhaMsa, na292 -sa kSitikampa puM. (kSiteH kampaH) pRthvI.65, bhU.5. mAnuSeNa mAnena kSitiputraH zataM smAH / jalAhAravratenaiva kSitikSama puM. (kSito kSamate kSam+ ac) 2rnu kAu. samAnarca pitAmaham / / -kAlikApu0 38 a0, - kSitikSit puM. (kSitimiSTa kSi+kvip) 28%, bhUpa. kSititanayaH, kSitisutaH / kSitikhaNDa na. (kSitaH khaNDam) pRthvInA. 4250, mATInu / kSitipratiSTha puM. (kSitau pratiSThA yasya) pRthvI 75.2. 2.nAra, pRthvI. 652 Tana pratiSThA cha ta. (na.) te. kSitija puM. (kSitejAyate jan+Da) maMgala, n2.4||42., nAmanuM eka zahera. vRkSa-OM3, bhUnA nAmanI meM 652sa. - paramezvarya- | kSitibadarI strI. (kSitau saktA badarI) nIye. moyane matulaM nAnAvidhamukhAzrayam / karoti somapatrastu tI au24I. kSitijAntardazAGgataH / / -jyotistatvam / vRtta kSetrano kSitibhRt puM. (kSitiM bibharti dhArayati pAlayati vA me maha. (tri. kSitirjAyate jan+Da) pRthvImA vA bhR+kvipa) 5vata, 25%- sarvakSitibhRtAM nAthaHpRthvIthA. pahA thn|2. (na. kSiti+jan+Da) Mun. vikrama0 4 / 27 / (-pUrvAparaM viracayet samamaNDalAkhyaM yAmyottaraM ca kSitimaNDala na. (kSitemaNDalam) pRthvIna maM.usa, bhUga, vidizAvalayadvayaM ca / Udhvadhi evamiha vRttacatuSkameta- pRthvIno goLo. dAvaSTaya tiryagaparaM kSitijaM tadardhe / / - siddhAntaziro0 | kSitirandhra na. (kSityAH randhram) pRthvIna. bhA, bhoya. golA0 / kSitiruha puM. (kSitau rohati ruha+ka) OMDa, vRkSa - kSitijantu puM. (kSiterjanturiva) (bhUnA namanI meM _ 'kSitiruhapallavapuSpakarNapure' -zizu0, - sandhAnaM vaH 652sa. kariSyAmi saha kSitiruheraham -viSNupu0 1 / 15 / 6 / kSititala na. (kSitaH talam) pRthvInI. sapATI-pRthvInu kSitivarddhana na. (kSitiM varddharyAta vRdh+Nic+ lyu) maI, tajI.yu, 5idue. za. (tri.) bhUmi. ghaa2||2. kSitideva puM. (kSito deva iva pUjyatvAt) prA. kSitivRttimat tri. (kSitivRtti+matup) pRthvI ThevU (strI. kSitau devatA iva pUjyatvAt) - kSitidevatA / sanazIla. kSitidhara puM. (kSitiM dhArayati dhR+Nic+ac hrasvaH) kSitivyudAsa puM. (kSiti vyudayati vi+ud+ as+ac) parvata. -atha vibudhagaNAMstAnindumAlivisRjya, bhInamA 29j, moya. Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 farator y. (fare: :) un, avg. (y. ferit:) kSitIzvaraH / kSityaditi strI. ( kSitau aditiH) pRthvI para ahitino avatAra, devaDI - iSAnI mAtA. kSitvan puM. (kSi+kvanip + tuk ca) vAyu. kSid pu. (bhvA. Atma. a. seTa-kSedate) aspaSTa zabda kho, zorDa vo. 313. kSidra puM. (kSid + rak) roga, sUrya, zIMga, Aunu kSip (tudA. ubhaya. sa. aniT kSipati, kSipate) 25 // aravI, jheMDuvu marudbhya iti tu dvAri kSipedapsvadbhya ityapi manu0 3 / 88 / srajamapi zirasyandhaH kSiptAM dhunotyahizaGkayA- za0 7 / 24 / ati sAthe kSip atyaMta jheMDuvu adhi sAthai kSip tiraskAra 42vo, ava sAthai kSip nIthe iMdruvu. A sAthai kSip yavu, jeDavu, tiraskAra 42vo - agrapAdamAkSipya raghu0 7 7 / pari + A sAthe kSip (vAja) meMthIne bAMdhavA -paryAkSipat kAcidudAra bandham - ku0 7 / 14 / ni+kSip atyaMta bhUvu, ud sAthai kSip ye jheMDa, upa sAthai kSip I'vu, nAja - vapuSi vadhAya tatra tava zastramupakSipataH - mA0 5 / 31; saMDeta 42vo, IzAro avo, niSThurSa DADhavo channaM kAryamupakSipanti mRccha0 9 / 3 / nissA kSip sampUrNa rIte 'vu, pari sAthai kSip yotaraI I -gaGgAsrotaH parikSiptamku0 6 / 38 / pra sAthai kSip atyaMta jheMDuvu, bhUDuvu, -nAmedhyaM prakSipedagnau - manu0 4 / 53; -kSAraM kSate prakSipanmRccha0 5 / 18 / prati sAthai kSip sAIDavuM. vi sAthai kSip vizeSe rI jheMDavu vijevu sam sAthai kSip sArI rIte ekaThuM karavuM, Dhagalo karavo AtapAtyayasaMkSiptanIvArAsu niSAdibhiH raghu0 1/52; TUMkuM karavuM, saMkSepa karavo saMkSipta kSaNa iva kathaM dIrghayAmA triyAmA megha0 108 / saM+A sAthai kSip sthaNAMtara 42, moDala. (divA0 para0 sa0 aniT - kSipyate) preraNA aravI, IMDavu. kSip strI. (kSip + kvip) khAMgajI. kSipa tri. (kSip +ka) inAra, preraNA 42nAra. kSipaka puM. (kSip+kan) yoddho, saDavaiyo, yuddha 42nAra manuSya (tri.) inAra, preraNA 42nAra. zabdaratnamahodadhiH / - [kSitIza-kSiptakukkura kSipakA strI. (kSipaka+TAp) iMDavu te, iDavAnI DiyA. kSipakAdi puM. pAzinIya vyADarA prasiddha kheDa zaharA - sa ca yathA- kSipakA, dhruvakaH, carakA, sevakA, karakA, caTakA, avakA, lahakA, alakA, kanyakA, eDakA AkRtigaNaH / kSipaNa na. (kSip + bhAve kyun ) 'vu, pre27|| 42vI, nihA ravI, upar3I hevo. kSipaNi puM. (kSip + bhAve kyun) adhvaryu -utasya vAjI kSipaNi turaNyati, grIvAyAM baddho apikazca AsaniRgvede 4 / 41 / 4 / (strI. kSipyate anayA kSip + ani kicca vA + GIp ) nau daMDa-vahArAnuM hasesuM, kheDa jAtanI jALa, hathiyAra, mAchalAMne bAMdhavAno soyo. ( strI. kSipaNi+ vA GIp ) kSipaNI / kSipaNu puM. (kSip+anuG) vAyu -ete arSantyUrmayo vRtasya, mRgA iva kSipaNIrISamANAH Rgvede 4 / 58 6 / ziDArI, pAradhi.. kSipaNyu puM. (kSip + kanyuc) vasanta Rtu, sugaMdha surabhigaMdha, heDa-zarIra. (tri.) sugaMdhavANuM. kSipat tri. (kSip + zatR) IMtu, uDAvatuM preratu. f&rufa y. (farq+31fa) oug, elu. (y. f&q+371) kSipastiH / kSipA strI. (kSip + aG+TAp) I:, preraNA 42vI, rAtri. kSipta tri. (kSip + kta ) I - kSiptamAyatamadarzadurvyA, kAJcidAmajaghanasya mahattvam - zi0 10 / 73 / rateSu urvyAM kSiptaM patitam- mallinAthaH / preresuM tyabhesa - kSiptA ivendoH sa rucodhivelaM, mukatAvalIrAkalayAMcakAra - zi0 3 / 73 / vijaresa prAptA tatra saTAkSepakSiptanakSatrasaMhatiH - mArkaNDeya0 88 / 19 / apamAna surekha - tiraskRtA vipralabdhAH zaptAH kSiptA hatA api bhAga0 2 / 18 / 48 / khAsa, vyaya thayesa, vAyunA rogathI gherAyesa, bhUDesa, sthApela, thApa tarIke mUkela, rAga-dveSAdinA vazathI viSayAsakta cittavALuM thayela. farrghage (fan: g:) is gal, essial itaro (strI.) kSiptakukkurI tarI.. - Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSiptacitta kSIra] kSiptacitta na (kSiptaM cittaM) vyagrathitta (tri. kSiptaM cittaM yasya) vyagra vittavANuM, uyAra bhanavANuM. kSiptacittatA strI. (kSiptacittasya bhAvaH tal-tva) vyayavittapazuM - kSiptacittatvam / kSiptayoni tri. bhenI mAtA potAnA ghazImAM Asata na hoya te. kSiptA strI. (kSipta +TAp) rAtri. kSipti strI. (kSip+ktin) IMdruvu, preraNA 42vI, gUDhArtha zabdaratnamahodadhiH / bhAvo.. far far. (faq+) ssau zaraq, Razzsie karavAnA svabhAvavALuM. kSipyat tri. (kSip + zatR) IMtu, hUra Daratu, tiraskAra 2. tri. (kSip + zAnac ) kSipyamANam / kSipra na. (kSip + rak) 4lhI, tarata, satvara - vinAzaM vrajati kSipramAmapAtramivAmbhasi manu0 3 / 179 jyotiSazAstra prasiddha te nAmanuM nakSatra, puSya, azvinI abhinita vagere. (tri.) utAvaNiyuM, upavANuM, utAvaLathI janA2. kSiprakArin tri. (kSipraM karoti kR + Nini) yAsAI, jaldIthI kArya karanAra. kSiprapAkin tri. (kSipraM pacyate anena pac + ghinuN) khe'hama rasoI 42nAra. (puM.) te nAmanuM kheDa vRkSa. kSipramUtratA strI. (kSipramUtrasya bhAvaH tal-tva) kheDa jAtano vAtaroga jemAM manuSya thoDA vakhatamAM ghaNIvAra pezA Dare che. kSipramUtratvam / kSiprahoma puM. (kSipraM hUyate hu+man) sAyaMDANe tathA prAtaHkALe karavA yogya homa. kSiyA strI. (kSi-kSaye bhAve bhidA0 aG) hAni, nAza, kSINatA, dharmanuM utsaMghana. kSiv (bhvA. para. saka. seTa-kSevate) bhujathI jahAra DaDhavu, thaMDa, kho'vu. (divA. pa. sa. seT kSivyati) uparano artha juo. kSI (bhvA. ubhaya. aniT kSayati, kSayate) pIDavu, duHkha hevu, hiMsA ravI, bhAvu. kSIj (bhvA para. a. seT-kSIjati) aspaSTa zabda vo -kSIjati sakhedo janaH- durgAdAsaH / kSIjana na. (kSIj + lyuT ) vAsaNInI zabda, veNu, vAgha. 701 kSINa tri. (kSI+kta) durjana, Iza- kSAmaH kSINaH kSatoraskastvanidraH sabale'nale / zRtakSIrarasenAdyAt sakSIdraghRtazarkaram / / jUTI paDela, khAsaData, nAza pAmesuM te taM bhuktvA svargalokaM vizAlaM, kSINe puNye martyalokaM vizanti bhaga0 9 / 21. nA, chu thayeyuM, joyesuM, bhAMgeyuM, garIba, chajAvesuM- tAje re. kSINacandra puM. (kSINazcAsau candrazca) janne gajavADiyAno AThamano candra. kSINatA strI. (kSINasya bhAvaH tala-tva) zrIzapazu, azakta, durjaya. (na.) kSINatvam / kSINapuNya tri. (kSINaM puNyamasya ) bhenuM pueya kSIrA thayuM che, naSTa thayelA puNyavAnI. kSINamadhya tri. (kSINA madhyA yasya) pAtajI deuvAjI nA. kSINavat tri. (kSIN + ktavatu) nAza pAbhela, verAna thayesa, 3883 thayesa. kSINavAsin tri. (kSINavAsa+ Nini ) 3443 gharamA vasatuM, rahetuM. (puM.) ujUtara. kSINavikrAnta tri. (kSINaM vikrAntaM yasya) jI'eA, himmata vinAnuM, sattA vagaranuM, jenuM parAkrama nAza pAmyuM hoya te. kSINavRtti tri. (kSINA vRttirasya) bhenI sAbhaviDA nAza pAmI hoya te, poSaNa mATe udyama vinAnuM - ( strI. kSINA vRttiH) nAza pAmelI AAzavidyA kSINazakti tri. (kSINA zaktirasya) azakta, durjana, nAza pAmesa zaktivANu- (strI. kSINA zaktiH) nAza pAmela zakti. kSINAjyakarman puM. (kSINaM Ajyakarma yasya) te nAmano eka bauddha sAdhu. kSINASTakarmman puM. (kSINAnyaSTakarmANi yasya) (4na, siddha bhagavAna-(azarIrI cAra ghAtI karmono kSaya 42nArA.) kSIb (bhvA. A. a. seT-kSIbate) mahonmatta . kSI tri. (kSIba + kta) bhatta, mahonmatta kSIbaM rAkSasazArdUlaM prekSate sma mahAkapiH - rAmA0 5 / 10 / 13 / kSIra puM. na. ( kSi+ran dIrghazca) dUdha - strIkSIraM caiva varjyAni sarvazuktAni caiva hi / AsaptarAtraM prasavAt kSIraM peyUSamucyate / manu0 519, pAzI, pravAhI dravya. Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRkSa. 702 shbdrtnmhoddhiH| [kSIraka-kSIravidArikA kSIraka puM. (kSIramiva kAyati+ke+ka) te. nAmanI meM | kSIranAza puM. (kSIraM nAzayati naz Nic + aN) moTa vaso, kSI2. bho22satA. nAmarnu vRkSa. kSIrakaJcukI strI. (kSIraM kaJcukamiva tvagasya) kSI322kSIranIra na. (kSIrAsaktaM nIramiva, kSIratulyaM nIraM, kSIraM ca nIraM ca) sAliMgana, 2g, hU5. hej 54, dUdha kSIrakaNTha puM. (kSIraM kaNThe yasya) pAvaj n:- sane 40- kSIranIrasamaM mitraM prazaMsanti vicakSaNAH / bAla: pAka: zizurDimbhaH potaH zAvaH stanandhayaH / / nIraM kSIrayate tatra vahnau tapyati tat payaH / / . pRthuke'rbhottAnazayaH kSIrakaNThaH kumArakaH / / -hemcndrH| vetAlapaJca0 12 18 / -kSIrakaNThakaH / kSIrapANa na. (kSIrasya pAnam) 65 pAvaM te. (tri. kSIraM kSIrakanda puM. (kSIramiva kando yasya) kSIravihAnAmanI. __pAnaM yasya) dUdha pInA2, zIna2. zino do.. me vanaspati, vihArI 46. __ (na. kSIrasya pAnam) kSIrapAnam / kSIrakandA strI. (kSIramiva kando yasyAH) kSIravalI | kSIrapAdapa puM. (kSIrapradhAnaH pAdapaH) 5.2655 jAnu nAmanI vanaspati. -kSIravallI kSIrakandA mahAzveta- u, 2k 3, pIpAna Au. saMgandhikA / -jaTAdharaH / / kSIrapAyin tri. (kSIraM pibati) dUdha pInAra. kSIrakAkolikA strI. (kSiramiva zubhrA kAkolI) kSIra kSIraphala puM. (kSIraM phale yasya) 72mahAnu A3, rAyarnu vihArI nAmanI 56 -kSIrakAkolI -rasavIryavipAkeSu ____ . (strI.) -kSIraphalA / / kAkolyAH sadRzI ca sA / -rAjanighaNTaH / / kSIrabhRt puM. (kSIreNa bhRtaH) 34.7. dUdha. 28 52||2thii. kSIrakADaNka puM. (kSIrAnvitaM kANDaM yasya kap) thoranu rAkhelo govALa. OM3, 20.3. kSIramocaka puM. (kSIraM muJcati muJc+Nvul) 22.pArnu kSIrakASThA strI. (kSIrapradhAnaM kASThamasyAH) 5.52nu jAu, . ___4.3vIna vRkSa- vacIvRkSaH / kSIramoraTa puM. (kSIra iva svAdurmoraTaH) meM tano kSIrakITa puM. (kSIrasya kITa:) dUdhano 8.30. to, bhoravela. kSIrakSava puM. (kSIraM kSavati kSu+ac) dUdhI pathya2. kSIrayaSTikA strI. (kSArayuktA yaSTikA) dUdha. 2sane 44Ima kSIrakhajjura puM. (kSIravat svAduH khajjuraH) piMDa dUra, ___ mizrita padArtha. mIThI gaLelI khajUra. kSIralatA strI. (kSIrapradhAnA latA) kSAvihArI nAmanA kSIraghRta na. (kSIrAvasthAtaH udbhUtam ghRtam) mathelA satA. dUdhamAMthI utpanna thayeluM ghI. kSIravat puM. (kSIramiva niryAso'styasya matup) dUdhanA kSIraja na. (kSIrAjjAyate jan+Da) 66. (tri.) dUdhathI / vA zveta. 2savANA pANI. (tri.) dUdhavAj. pahA thanA2. kSIravatI strI. te nAmanI meM nahI. kSIrataila na. (kSIrapakvam tailam) dUdhama 53j 5 | kSIravarga puM. vaidh62||22. prasiddha dUdhano vaol. jAtanuM tela. kSIravallI strI. (kSIra+vallI) 62vihArI 66. kSIradala puM. (kSIraM dale yasya) 0ld 3, vanaspati kSIravAri puM. (kSIramiva vAri yasya) kSIrasamudra. puM. kSIrami dhoLuM nasotara. __ vAriva dhIyate'smin dhA+AdhAre ki) kSIravAridhiH / kSIradruma puM. (kSIrapradhAno drumaH) pArnu 5. kSIravikRti strI. (kSIrasya vikRtiH) dUdhano vi.512, kSIradhi puM. (kSIraM dhIyate'smin dhI+ki) kSI2. samudra, jI, 66, ghI ko3. dUdhano hariyo. (puM. kSIrasya nidhiH) - kSIranidhiH / kSIravidArikA strI. (kSIravidArI+ka TAp) ghoj (moya kSIradhenu strI. (kSIranirmitA dhenuH) hAna bhATe uskalI. / Do, vihArI 6, 42.DI... (strI. kSIramiva zubhrA eMdhana banAvalI. ya -kSIradhenuM pravakSyAmi tAM nibodha / vidArI) -kSIrakando dvidhA prokto vinAlastu sanAlakaH / narAdhipa ! / anulipte mahIpRSThe gomayena nRpottama ! / / vinAlo rogahartA syAd vayaH stambhI sanAlakaH / - -vArAhe zvetopAkhyAne / rAjanighaNTaH / -kSIravidArI / Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSIraviSANikA -kSIrin ] kSIraviSANikA strI. (kSIramiva viSANamagrabhAgo'styasyAH Than) vichATI nAmanI vanaspati, kSIraDADosI nAmanI vanaspati zabdaratnamahodadhiH / kSIravRkSa puM. (kSIrapradhAno vRkSaH) jarA Au, vaunuM jhADa, pIpaLAnuM jhADa, mahuDAnuM jhADa, rAyaNanuM jhADa. -kSIravRkSakaSAyairvA kSIreNa ca vimizritaiH / suzrute, - rAjAdanaH kSIravRkSaH palAzI vAnarapriyaH / kSIrazara puM. (kSIraM zIryyate'tra zR AdhAre aN) tapAvesA dUdhamAM dahIM nAMkhavAthI vikRta thayelo padArtha AmikSA | kSIrazAka na. anuM ya pachI jhaTI gayeyuM dUdha. kSIrazIrSa puM. (kSIramiva zIrSamasya) zrIvAsa nAmanuM eka jAtanuM caMdana. kSIrazukla puM. (kSIramiva zuklaH) zRMgATa4- zAMgo, rAyA. kSIrazuklA strI. (kSIramiva zuklA) kSIrakAkolI 276 dukhI, ghoNuM bhoMyo, vihArI6 -kSIrazuklAM payasyAM caSTayAhnaM vidhinA pibet / vAtapittahitAnyetAnyAdIni tu kaphAnile / / carake 7. a0 / kSIrazrI tri. (kSIreNa zrIyate mizrIkriyate zrI + karmaNi kvip) dUdhanA ThevI zobhAvANuM, dUdha mizra somarasa vagaire. (strI. kSIrasya zrIH) dUdhanI zolA. kSIraSaTpalaka na. ( kSIreNa SaNNAM paJcakolAnAM palamatra kap) vaidya zAstra prasiddha dUdha khane paMthaDola mizrita auSadha rUpa eka ghI. kSIraSaSTika na. ( kSIreNa pakvaM SaSTikam) dUdhabhAM rAMdhelA . sAThI yojA. kSIrasa puM. (kSIraM syati so+ka) samikSA, tapAvesA dUdhamAM dahIM nAMkhavAthI, vikRta thayelo padArtha. ( strI. kSIrasya santAno'styasya un) - kSIrasantAnikA vRSyA snigdhA pittAnilApahA- rAjavallabhaH / khAbhikSA. kSIrasamudra puM. (kSIratulyaH svAdurasaH samudraH ) kSIra samudra, dUdhanA jevA svAdiSTa pANIno dariyo. kSIrasarpis na. (kSIreNa pakvaM sarpiH) vaidyazAstra prasiddha dUdha sAthe pakAveluM auSadha rUpa eka prakAranuM vRta ghI. kSIrasAgara puM. (kSIratulyaH sAgaraH) kSIrasamudra. kSIrasAgarasuta puM. ( kSIrasAgarasya sutaH) thaMdra, DayUra kSIrasutA lakSmI. 703 - kSIrasAra puM. (kSIrasya sAraH ) bhASA, ghI - ISacchaleSmakaraM gaulyaM pittaghnaM tarpaNaM guru / puSTiM caivAbhidhA tasya kSIrasArastat kSIrasaH / / rAjanighaNTaH / kSIrasphaTika puM. (kSIramiva zubhraH sphaTikaH) kheDa bhatano ITi bhazi - sUryakAntaH sUryamaNiH sUryANsA dahanopalaH / - hemacandraH / kSIrasvAmin puM. bharoSanA TIDADAra kheDa zAbdi paMDita. kSIrahiNDIra puM. (kSIrasya hiNDIra: ) dUdhanuM jhalA. kSIrahRda puM. (kSIrapUrNo hRdaH) dUdhano DuDa. kSIrA strI. (kSIraM tadvarNo'styasyAH ac) aDosI nAmanI vanaspati. kSIrAda puM. (kSIramatti) ghAvasuM jAU. kSIrAbdhi puM. (kSIrasya dugdharasasyAbdhiH) kSIrasamudra. kSIrAbdhija puM. (kSIrAbdhau jAyate jan+Da) caMdra, pUra kSIrAbdhitanaya, kSIrAbdhisutaH / (na.) bhotI, samudrasava. - (strI.) kSIrAbdhijA lakSmI tatazcAvirabhUt sAkSAt zrIramA bhagavatparA / raJjayantI dizaH kAntyA vidyutsaudAminI yathA / / bhAga0 8 / 8 / 8 - kSIrAbdhitanayA, kSIrAbdhisutA / kSIrAvikA strI. (kSIramavati av + aN + GIp svArthe ka +TAp) chUdhI, chUdhesI (strI. kSIramavati av + aN + GIp ) kSIrAvI / iyaM ca bakulapatratulyapatrA latAcchede kSIraM sravatIti subhUtiH / kSIrA puM. (kSIramAhvayate sparddhate A + hve+ka) sara vRkSa, pIjI berabhe, kheDa bhatanuM devahAra vRkSa. kSIrAhvA strI. (kSIra+A+hve+ka+TAp) kSIraDADosI nAme vanaspati. kSIrikA strI. (kSIraM tattulyasvAdo'styasya un) rAyaga gaNesI jahUra, dUdhapArDa, jIra -kSIrikA durjarA proktA bRMhaNI balavardhinI - bhAvapra0 / kSIriNI strI. (kSIrin+ GIS ) dUdhAjI gAya, kSIraDADosI vanaspati - zrIriNI tiktazItA ca recanI zophatApanut kramidoSakaphaghnI ca pittajvaraharA parA / / rAjanighaNTaH / kSIrin pu. (kSIratulyaniryAso'styasya kSIra + ini) dUdhanA jevo rasa jemAMthI nIkaLe evI vanaspati. jemake- thoranuM jhADa, khaDaDAnuM Au -sImAvRkSAMzca kurvIta nyagrodhAzcatthakiMzukAn / zAlmalIn zAlatAlAMzca kSIriNazcaiva pAdapAn / / manu0 8 / 246, pIparanuM Ara, jarAnuM u. (tri. kSIr + ini) dUdhavANuM. Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 kSIravRkSa puM. (kSIrayuktaH vRkSaH) dUdhavAnAM vaDa vagerenAM 313. kSIrI strI. (kSIra + astyarthe ac gaurA0 GIS ) kSIrI vRkSa -nArikelaM tanUkRtya chinnaM payasi goH kSipet / sitA gavyAjyasaMyukte tat pacenmRdunAgninA / / bhAvapra0, kheDa bhatanuM Au kSIrIza puM. (kSIrINAM vRkSANAmIzaH pradhAnatvAt ) 2.4 bhatanuM jhADa. kSIreyI strI. (kSIreNa IM zobhAM yAti yA + ka gau. GIS) dUdhapA, jIra- kSIreyI pAyasaM proktaM paramAnnaM ca sUribhiH - halAyudhaH / kSIroda puM. (kSIramiva svAdu udakaM yasya udAdezaH) dUdhanA samudra, kSIrasamudra- akSayaM yauvanaM te'stu tejazcaivAnalopamam / kSIrodasAgarazcaiva yatra yatrecchasi priyam / / - mahA0 13 | 14 | 353. kSIrodatanaya puM. (kSIrodasya tanayaH ) caMdra, DayUrakSIrodanandanaH, kSIrodaputraH, kSIrodasutaH / kSIrodatanayA strI. (kSIrodasya tanayA) lakSmIdevI - tataH zrIrutthitA tasmAt kSIrododdhRtapaGkajA / nRsiMhapu0 37a0 / -kSIrodanandanA, kSIrodaputrI, kSIrodasutA kSIraudana puM. (kSIreNopasiktaH odanaH) dUdhabhAM rAMdhelA yojA. zabdaratnamahodadhiH / kSIv (bhvA para. sa. seT-kSIvati) 62 42, hAMDI DADhavu, thaMDavu, soDavu. kSIva tri. (kSIv +ac) kSIba zabda huA. mahonmattasurAmattaH, unmattabhUtAH plavagA madhupAnapraharSitAH / kSIvAH kurvanti hAsyaM ca kalahAMzca tathApare / / rAmA0 5 / 60 / 12 / kSu (adA. pa. a. seT-kSauti) chIM, chIM jAvI, chIMDavA sarajo vA4 42vo - kRtakaM kAmini cukSuve mRgAkSyAH- zizu0, ava +kSu DoInA upara chor3a jAvI. kSu puM. (kSud+Du) anna, (kSuNoti - hinasti kSuN + D) siMha, stotra vagereno zabda. kSuNa puM. (kSu+nak ) kharIThAnuM kAu- ariSTo vastikarmADhayo veNIvaH phenilaH kSuNaH zabdacandrikA / kSuNNa tri. (kSud + kta) abhyAsa durela, hasI nAjesa, yUerza rela, uyarI nAjesa, haNI nAjesa- rekhAmAtramapi kSuNNAdAmanovartmanaH param - raghu0 1 / 17 / kSut strI. (kSu+bhAve kvip) chIM. [kSIrivRkSa-kSudrakambu kSuta na. ( kSu+bhAve kta) chIM- sarvasya sarvatra ca sarvakAlaM kSutaM na kAryaM kvacideva zastamvasantarAjazAkune 3. praka0 / chIM jAvI, udharasa jAvI (tri.) chADesuM (puM. kSu+kta AbhidhAnAt puMstvam) chIM, pAMsI. kSutaka puM. (kSutAya sAdhu kan) rA. kSutavat tri. (kSu + kvavatu) chIMDavA, udharasavANuM. kSutA strI. chIM. kSutAbhijanana puM. (kSutamabhijanayati abhi+jan+ Nic+ lyu) rA. kSutkArI satrI. (kSutaM karoti kSut +kR+Ta + GIp ) 5 bhatanuM Au, sarpAkSI nAmanuM vRkSa- bhujaGgaghAtinI sUriH sarpAkSI kSutkarI spRhA zabdacandrikA | kSutpipAsita tri. ( kSutpipAsA + itac ) lUjyuM khane tarasyuM, jene bhUkha ane tarasa lAgI hoya te. kSutpratikAra puM. (kSutaH pratikAraH) (lUja dUra 42vAno upAya lona 42 te. kSud (rudhA. ubha. sa. aniT kSuNatti, kSunte) pIsavuMmitraghnasya pracukSoda gadayA bibhISaNaH - bhaTTi0 14 33, haNavu, boTa rakho. (bhvA para saka. seT kSodati) vu, gamana . kSud strI. (kSud + kvip) hajavu, pIsavu, soTa rakho, kSudhA - tataH kSud brahmaNo jAtA jajJe kopastayA tataH - viSNuSu0 1 / 5 / 39 / kSudra tri. (kSud+karttari rak) hRpA, adhama- kSudre'pi nUnaM zaraNaM prapane mamatvamuccaiH zirasAM satIva kumA0 1/12, usa, nIya, DUra, ghAtaDI, DuMgAla, nAnuM, satya, haridra, bhAjI- makSikA kapilAH sUkSmAH kSudrAkhyAstatkRtaM madhu / munibhiH kSaudramityuktaM tadvarNAt kapilaM bhavet / / (puM.) tAMhanabhanuM zArDa, tAMhaNabhe. kSudraka tri. (kSudra + kan) dhAzuM nAnuM, atizaya nIya, atyanta thoDuM. kSudrakaNTakArI strI. agnihamanI nAmanI auSadhikSudrakaNTAkI / kSudrakaNTakI strI. (kSudraM kaNTakaM yasyAH gau0 GIS ) lorIMgazI nAmanI vanaspati- kSurakaNTikaH / kSudrakamAnasa na. 4azmIra dezamAM bhyAM presara utpanna thAya che te sthAna-sthaNa. kSudrakambu puM. (kSudrazcAsau kambuzca) nAno zaM. Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSudrakAravallI - kSudraphalA ] kSudrakAravallI strI. (kSudrA kAravallI) bhaMgalI jharesAnI veso- kSudrakAravellI, kSudrakArellikA, kSudrakAralikA / kSudrakuliza puM. (kSudrazcAsau kulizazca ) vaiDAnta nAmano Nino eka bheda. zabdaratnamahodadhiH / kSudrakuSTha puM. (kSudraH kuSThaH) agiyAra bhatanA DoDha paiDI kheDa bhatano oDha- sarveSvapi tridoSeSu vyapadezAdhikatvataH / kuSThAni saptadhA doSaiH pRthagvandva samAgataiH / / kSudrakSura puM. (kSudrakSurasyevAkAro'styasya ac) nAnuM gojaraM. kSudragokSura puM. (kSudro gokSuraH) bheDa bhatano nAno gojaraM kSudragokSurakaH / kSudraghaNTikA strI. (kSudrA ghaNTikA) nAnI dhUdharI, nAnI ghaMTaDI, TorI. kSudragholI strI. kheDa atanI yirisaakSupa nAmanI vanaspati kSudracaJcu puM. (kSudraH caJcurivAkAro'sya) te nAmanI vanaspatino eka bheda. kSudracandana puM. (kSudrazcAsau candanazca) rAtuM yaMhana, ratAMbhalI -raktacandanamAkhyAtaM raktAGgaM kSudracandanam / tilaparNaM raktasAraM tatpravAlaphalaM smRtam / / bhAvapra0 I kSudracampaka puM. (kSudrazcAsau campakazca ) kheDa bhatano saMpo, nAgasaMyo. kSudracirbhaTI strI. (kSudrA cAso cirbhaTI) bheDa bhatanI DADI - kSudracirbhA / kSudracUDa puM. (kSudrA cUDA yasya) kheDa bhatanuM pakSI zavamallaH kSudracUDo gUthalaktazca sAllikaH / zabdacandrikA / kSudrajantu puM. (kSudro jantuH) hAu vinAnuM prAzI, dhyaNa, nAno DIDI, najabUrI.. kSudrajambU strI. kheDa bhatanuM bhaMjunuM vRkSa. kSudrajAtIphala puM. (kSudraM jAtIphalam ) AMjaNAnuM Au. kSudrajIra na. ( kSudraM ca tajjIraM ca) kheDa bhatanuM 2, karaM - kSudrajIrakam / kSudrajIvA strI. (kSudra + jIv + ac+TAp) vaMtI nAmanuM eka jAtanuM vRkSa. kSudrataNDula puM. kheDa bhatanI vanaspati, vAvaDarIMga. kSudratama tri. (kSudra + tamap) atyaMta kSudra, ghazuM 4 nAnuM, ati alpa. 705 kSudratara tri. (kSudra + tarap) vadhAre kSudra. kSudratA strI. (kSudrasya bhAvaH tal-tva) jaDu nAnuM, kSudrayAzu, sUkSmapazu, nIyatA, aspaya. -kSudratvam / kSudratulasI strI. (kSudrA cAsau tulasI) kheDa bhatanI tulasI. kSudradezikA strI. (kSudrA cAsau daMzikA ca) nAno DAMsa, nAno bha272 - pataGgikA puttikA syAt daMzastu vanamakSikA / prAcikA cAlpajAtirdazI syAt kSudradaMzikA / - jaTAdharaH - kSudravaMzI / kSudradurAlabhA strI. (kSudrA durAlabhA) kheDa bhatanI dhamAso. kSudradusparzA strI. (kSudrA dusparzA) agnihamanI nAmanuM vRkSa. kSudradhAtrI strI. (kSudrA dhAtrI) DADAzIMgInuM vRkSa. kSudradhAnya na. (kSudraM dhAnyam) jaDadhAnya, sAbho, tRNadhAnya. kSudranAsika tri. (kSudrA nAsikA'sya) nAnA nADavA, nachuTuM kSudrapatra puM. (kSudrANi patrANyasya) dhojI dharma, vanaspati sAToDI, rAna-bhaMgalI tulasI, yAMgerI nAmanI vanaspati. - (strI.) kSudrapatrI, kSudrapatrikA - vacogragandhA SaDgranthA golomI zatapatrikA / kSudrapatrI ca maGgalyA jaTilogrA ca lomazA / / bhAvapra0 / (strI. kSudrapatra + GIp ) vaja nAmanI vanaspati. kSudrapanasa puM. (kSudrazcAsau panasaH) kheDa bhatanAM ieAsanuM -lakucaH kSudrapanaso jakuco Dahu ityapi / bhAvapra0 / kSudraparNa puM. (kSudraM parNamasya) 244-tulasI nAmanI kheDa vanaspati (tri.) nAnAM pAMDAvA. kSudrapASANabhedA strI. pahAumA thanAro kheDa bhatanI vanaspatino choDa. kSudrapippalI strI. (kSudrA cAsau piplI) bhaMgalI pIpara. kSudrapRSatI strI. (kSudrA pRSatI) kheDa bhatanI nAnI bhRgalI.. kSudrapotikA strI. (kSudrA potikA) bhUsapoti nAmanI vanaspati. kSudraphala puM. (kSudraM phalamasya) vanavRkSa nAmanuM kheDa vRkSa, kheDa bhatanuM bhaMjunuM vRkSa. - (puM.) kSudrakaphalakaH / kSudraphalA strI. (kSudraM phalamasyAH) dravAruNI nAme kheDa vRkSa, kheDa bhatanI DADI, agnihamanI vanaspati, bhoMyarIMgaNI nAme vRkSa. Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 kSudrabuddhi tri. (kSudrA buddhiryasya) kSudra buddhivANI mAzasa DUra, adhama. (strI. kSudrA buddhiH) tucha buddhi. kSudra bhaNDAkI strI. (kSudrA bhaNDAkI) vanaspati lorIMgazI, bRhatI. zabdaratnamahodadhiH / kSudramati (tri kSudrA matiryasya) tuccha hasar3I buddhivANuM ( strI kSudrA matiH) kSudra buddhi kSudramatsya puM. (kSudrazcAsau matsyazca ) nAnuM bhAchasuM. kSudramustA strI. (kSudrA cAsau mustA) kheDa bhatanI nAnI bhotha. kSudrayuvatI strI. (kSudrA yuvatI) 14 nAmanI kheDa vanaspati, vaikhaMDa vanaspati. kSudraroga puM. (kSudrazcAsau rogazca ) nAnA thuMbhANIza roga paiDI kheDa roga- kSudrarogeSu sarveSu nAnArogAnukAriSu / doSAn duSyAnavasthAM ca nirIkSya matimAn bhiSak / / tasya tasya ca rogasya pathyApathyAni sarvazaH / yathAdoSaM yathAduSTaM yathAvasthaM ca kalpayet / / vaidyakapathyApathyavidhiH / kSudrala tri. (kSudrAH kSudrarogAH santyasya) kSudra rogavANuM. kSudravaMzA strI. (kSudro vaMzo'syAH) risAmazIno vesI. kSudravarvarA strI. (kSudrA varvarA) haMsalI. kSudravallI strI. (kSudrA vallI) bhUlayotiDA nAmanI vanaspati. kSudravArttAkinI strI. (kSudrA vArtAkinI) dhojI bhorIMgazI. kSudravArttAkI strI. (kSudrA vArttAAMkI) bhorIMgazI. kSudrazaGkha puM. (kSudrazcAsau zaGkhazca) nAno zaMbha. kSudrazarkarA strI. (kSudrA cAsau zarkarA) kheDa bhatanI sADa2. kSudrazArdUla puM. (kSudraH zArdUlaH) yitto, chIpaDI, nAnI vAgha. kSudrazIrSa puM. (kSudraM zIrSamasya) mayUraziyA nAmanuM vRkSa. ( tri.) nAnA bhAthAvA. kSudrazakti strI. (kSudrA zuktiH) nAnI chIpa. (strI. kSudrazuktiH + svArthe kap+TAp) kSudrazuktikA / kSudrazyAmA strI. (kSudrA zyAmA) iTalI vRkSa. kSudrazleSmAtaka puM. lUDavuhAra5 nAmanuM kheDa vRkSa. kSudrazvAsa puM. (kSudraH zvAso'tra) kheDa bhatano zvAsano roga, manoroga - vihAya prakRti vAyuH prANo'tha kaphasaMyutaH / zvAsayatyUrdhvago bhUtvA taM zvAsaM paricakSata / / kSudrazvAso na so'tyarthaM duHkhenAGgaprabAdhakaH / carake 21a0 / [kSudrabuddhi-kSudrAmalaka kSudrazvetA strI. (kSudraH zvetaH zvetavarNo yasyAH ) kheDa jAtanI aiidagaNamAM kahelI auSadhi. kSudrasahA strI. (kSudrasya sahA ) bhaMgalI maga, muddaGgapa nAme vanaspati. kSudrasuvarNa na. ( kSudraM ca tatsuvarNa ca) pItala, usardu sonuM. kSudrahan puM. (kSudrAn hantIti han kvip) mahAdeva prazAntabuddhirakSudraH kSavahA (kSudrahA) nityasundaraH / dhairyAgradhUryo dhAtrIzaH sAkalyaH zarkarIpatiH / / bRhattantrasAraH / kSudrahiGgulikA strI. (kSudrahiGgulI + svArthe ka aN hrasve TAp) lorIMgazI nAme vanaspati (strI. kSudrA hiGgulI) kSudrahiGgulI / kSudrA strI. (kSud + rak+TAp) bhorIMgazI kSudrAmRtAbhyAM sahanAgareNa sapauSkaraM caiva kirAtatiktam / pibet kaSAyaM tviha paJca tiktaM jvaraM nihantyaSTavidhaM samagram / / - vaidyakacakrapANisaMgrahe jvarAdhi0 / vezyA bhadhabhAjI, bhAjI, hiMsaDa strI, joDavAjI strI, nAyanArI strI, naTI, bhaja, nItha strI, duThiyo DaranArI strI, rAtI sAToDI.. kSudrAgnimantha puM. zrI gazIkhArInuM Au, kharazi. agnimanthadvayaM caiva tulyaM vIryarasAdiSu / tatprayogAnusAreNa yojayet svamanISayA / / - rAjanighaNTaH / kSudrAJjana na. (kSudraM ca tadaJjanaM ca ) vaidyazAstra prasiddha kheDa prahAra saM4na gomUtrapittamadirA zakRt dhAtrIrase pibat / kSudrAJjanaM rase cAnyat yakRtasaiphale'pi ca / / suzrute 18. a0 / kSudrANDamatsyasaMghAta puM. (kSudrANAmaNDamatsyAnAM saMghAtaH) IMDAmAMthI tAjAM nIkaLelAM nAnAM mAchalAMno samUha. kSudrAdikaSAya puM. lorIMgazI khAhi vaidyazAstra prasiddha kheDa uDAlI. kSudrAntra na. ( kSudraM ca tadantraM ca) hRdhyamAM rahenuM nAnuM khAMtara - vapA vasApahananaM nAbhiH kloma yakRt plihA / kSudrAntraM vRkkakau vastiH purIpAdhAnameva ca / / - carake 7a0 / kSudrApAmArga puM. (kSudraH apAmArgaH) vanaspati-rAto khaghADI. kSudrAmalaka na. ( kSudraM ca tadAmalakaM ca) kheDa bhatanuM nAnuM AMbatuM. Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSudrAmalakasaMjJa-kSubh] kSudrAmalakasaMjJa puM. (kSudrAmalakasya saMjJA yasya) kheDa jAtanuM jhADa, karkaTa vRkSa. kSudrAmalikA strI. te nAmanuM kheDa Au kSudrAmra puM. (kSudraH AmraH) hasar3I bhavano khAMjI. kSudrAmrapanasa, kSudrAmlapanasa puM. baDuya vRkSa, kSudra iesa. kSudrAmlA strI. (kSudrA amlA amlarasA) yAMgerI nAmanI vanaspati, jATI khuzI.. kSudrikA strI. (kSudraiva ka+TAp) DAMsa, bha272, uDI roga vizeSa. zabdaratnamahodadhiH / kSudrIya strI. (kSudra utkarA0 caturarthyAm cha) kSudravaDe karela, nIca manuSyavaDe karela vagere. kSudreGgudI strI. (kSudrA iGgudI) dhabhAso nAmanI vanaspati. kSudrevaru puM. (kSudrA ivvAruH) kheDa bhatanI jhADaDI. kSudrodumbarikA strI. (kSudrA udumbarikA) nAnI ujarI, kALo uMbaro. kSudropodikA strI. (kSudrA upodikA) bhUlayotia nAmanI vanaspati. kSudrolUka puM. (kSudraH ulUkaH) nAno dhuvau. kSudh (divA. pa. sa. aniT kSudhyati) lUja lAgavI, khAvAnI icchA karavI. kSudhU strI. (kSu bhAve karmmaNi vA kvip) (lUja- tAta ! tAta ! dadasvAnnamamba ! bhojanaM dadasva me / kSunme balavatI jAtA jihvAgraM zuSyate tathA / / -mArka0 8 35, ana. kSudhA strI. (kSu bubhukSAyAM sampadAditvAt kvip halantatvAt vA TAp) lUja, loThananI 42chA. kSudhAkuzala puM. sArI rIte bhUkha lagAunAra jilvAntara nAmanuM vRkSa. kSudhAbhijanana puM. (kSudhAmabhijanaryAta abhi+jan+ Nic + lyu) rA. (tri.) lUja bagADe te. kSudhAtura tri. ( kSudhayA AturaH) lUjyuM DAMsa, lUkhyuM. arthAturANAM na sunna bandhuH kAmAturANAM na bhayaM na lajjA / cintAturANAM na sukhaM na nidrA kSudhAturANAM na balaM na tejaH / / -gAruDe 116 a0 / kSudhAdhvaMsa puM. ( kSudhAyAH dhvaMsaH) lUjano nAza. kSudhApIDita tri. (kSudhayA pIDitaH) bhUjathI pIDA pAbhela.. kSudhArta tri. ( kSudhayA AtaMH) bhUjathI pIDAyeva, zItArtazca kSudhArtazca kampAnvitakalevara: / jajAgAra tadA rAtrI pluto nIhAravAriNA / / -zivarahasye zivarAtrivratakathA / - bhAradvAjaH kSudhArtastu saputro vijane vane / vahnIrgAH pratijagrAha vRddhastakSNo mahAtapAH / / 707 kSudhAyukta tri. ( kSudhayA yuktaH) bhUjayI gherAyesa, bhUjAjanuM, bhUjavAju kSudhAlu tri. (kSudh + Aluc) bhUjAja, lUjavAju (tri. kSudhA + matup ) kSudhAvat / kSudhAvatI strI. ( kSudhAvat + GIpa) bhenAthI lUja lAge evI guTikA-jenuM vidhAna 'bhaiSajyaratnAvalI' graMthamAM ayu che nAmnA kSudhAvatI hyeSA vahnidevena nirmitA / asyAH prasAdAnmandAgnirbhaved dAvAnalo naraH / / - cikitsAratnanidhiH / aI lUjAjavI strI. kSudhAsAgararasa puM kSudhA vadhAranAraM te nAmanuM kheDa auSadha- guJjAmAtrAM vaTIM kuryAllavaGgaH paJcabhiH saha / kSudhAsAgaranAmA'yaM rasaH sUryeNa nirmitaH || -bhaiSajyaratnAvalI / kSudhita tri. (kSudhA saMjAtA'sya itac ) bhene bhUja sAgI hoya te bhUjavANu, lUjyuM kSudhuna puM. (kSudh + un) te nAmanI roDa se2cha bhati. kSup (sautradhAtu para. a. seT kSopati) maha vo. kSupa puM. (kSup +ka kSu+pak vA) bhenI zAkhA, jane bhUja nAnAM hoya tevuM jhADa, zrIkRSNanI strI satyabhAmAthI utpanna thayela te nAmano eka chokaro jajJire satyabhAmAyAM bhAnurbhImarathaH kSupaH / harivaMze 163 a0 / dvAraDAnI pazcimamAM Avelo te nAmano kheDa parvata - dakSiNasyAM latAveSTaH paJcavarNo virAjate / indraketupratIkAzaH pazcimasyAM tathA kSupaH / / harivaMze 157 a0 / kSupaka puM. (kSupa + svArthe ka) nAnAM bhUja ane zAjAvAjuM vRkSa -ato yo viparItaH syAt sukhasAdhyaH sa ucyate / avabaddhamUlaH kSupako yadvavadutpATane sukhaH / / kSupaDoDamuSTi puM. kheDa bhatanuM kSudra vRkSa kSupAlu puM. (kSup Alu) pAzIvANu, pAzI. kSubdha puM. (kSubh + kta) bhanyAnadaMDa, ravaiyo, soja ratibaMdhamAMno te nAmano ratibaMdha pArzvopari padau kRtvA yonau liGgena tADayet / bAhubhyAM dhAraNaM gADhaM bandho vai kSubdhasaMjJakaH / / (tri.) kSobha pAbhela, jaNalaNesa, galarAyesa. kSubh (bhvA. A. aka seTa-kSobhate) saMDIya pAbhavo. jalaja, gamarAvu. (divA pa. a. seT kSubhyati) aMga sAva, galarAvu, jalajavaM. (kryAdi para0 a. seT kSubhnAti) hAlavu, vu. Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 shbdrtnmhoddhiH| [kSubha-kSurI kSubha tri. (zubha+ka) kSobha pAmanAra, gabharAnA2,, putra-nAzaM prApnoti mUDho vadha-bandhanAni / / . jagamanA2, pravatta: -ye ca te'nucarAH sarve pAdopAntaM tithyAditattvam / samAzritAH / mATharAruNadaNDAdyAstAMstAn vande'zani- | kSuradhAna na. (kSuro dhIyate'tra dhA AdhAre+lyuTa) manI. kSubhAn / / -mahA0 3 / 3 / 69 / / kothaLI, ghAMyajAnA ojAranI peTI. kSubhA strI. (kSubh+ka+TAp) sUryano te. nAma.nI. me / kSuradhAra puM. (kSurasya dhArA iva dhArA yasya) . tanu pariSa6. -kSubhayA sahitA maitrI yAzcAnyA bhUtamAtaraH / thiyA2. -'khaGgAMzca dIptAn dIrghAzca kalApAMzca tAzca sarvA namasyAmi pAntu mAM zaraNAgatam / / mahAdhanAt / vipAThAn kSuradhArAMzca dhanubhirnirdaghuH saha / / kSubhita tri. (kSubh+kta) khAvesa, vyApa thayesa, -mahA0 4 / 6 / 28 / rAmarAyeda, bhayabhIta thayeTa, upasa. kSuradhArA strI. (kSurasya dhArA) astrAnI ghAra, me. kSubhnAdi puM. ginIya vyA4245 prasiddha me 24, tanuM hathiyA2- antakaH pavano mRtyuH pAtAlaM yathA- kSubhnA, nRnamana, nandin, nandana, nagara, harinandI, | vaDavAmukham / kSuradhArA viSaM sarpo vahnirityekataH harinandana, girinagara, nRtiyaGi prayojayati narInRtyate / / striyaH / -mahA0 4 / 6 / 12 / nartana. gahana. nandana, niveza, nivAsa, agni, anUpa, kSurapatra puM. (kSuramiva patramasya) astrAvI. yAvA, etAni uttarapadAni prayojayanti / / yathA-parinatanam, lA, astrAvai vibiauj 153 -tato'nto parigahanam, parinandanam, zaraniveza, zaranivAsa, ___ dIrghapatraH syAt kSurapatrastathaiva ca / - bhAvapra0 / zarAgnidarbhAnUpaH / pAThAntaram-yathA kSubhnA, tRpnu, nRnamana, | kSurapatrikA strI. (kSura iva patramasyAH kap ata itvam) nara, nagara, nandana, yavRti, girinadIgRha, namana, niveza, pAlaMga nAmanuM eka jAtanuM zAka. nivAsa, agni anUpa, AcAryabhogIna, caturhAyana, kSurapavi tri. (kSuratulyA pavirdhArA'sya) tI.696 saya IrikAdIni vanottarapadAni saMjJAyAm-irikA timira, bhAgavALuM. samIra, kubera, hari, kAra-iti kSubhnAdiH / kSurapra puM. (kSura iva pRNAti hinasti pR+ka) ghAsa kSubhyat (kSubh+yat) gabharAtuM, magamagatuM, kSAma. pAmatuM, kApavAnuM ojAra dAtaraDuM, kharapaDo vagere, eka jAtanuM DAsatuM. nAe. -sa tu droNa trisaptatyA kSuraprANA samApayat / kSumat tri. (kSu+astyarthe matup) anavANu, ananI 54 - mahA0 4 / 53 / 46 / (na.) kSurapragam / stuti karavA yogya. kSurabhANDa na. (kSurasya bhANDam) astrI. mavAnA kSumA strI. (kSu+ma+TAp) saNasI., Ast, 1., 44.sa., athajI. kSuradhAna za6 mI. - paJcatantre 1. tantram / te nAmanI satA. (tri.) zatrune pAvanA2. kSuramardin puM. (kSuraM madnAti mRd+Nini) 14. vAha, kSumpa (bhvA. para. saka. seTa-kSumpati) gamana. 72j, ___ us, nApita -pustaM lepyAdikarma syAt nApitazcaNDila: ___ . kSurI / kSuramardI divAkotirmuNDakaH / (puM. kSureNa kSur (tudA. para. sa. seTa-kSurati) 5, 6, 25 ___ muNDati muND+Nini) kSuramuNDin / vI, TI21. , anj, Huj, lej. kSurA srI. (kSur+av+TAp) memo. nAmanI vanaspati. kSura puM. (kSur+ka kSu+rak vA) manu thiyA2 / kSurAGga puM. (kSura iva aGgamasya) vanaspati.. sastrI. vagaire, 5zunaparI, 4 - sarvakaNTakapApiSThaM kSurikA strI. (kSura+GIp svArthe kan TAp pUrvahvasvazca) hemakAraM tu pArthivaH / pravartamAnamanyAye chedayellavavat 72rI, me.. tanuM za.. kSuraiH / / goma, me. tanI. vanaspati. puM.. kSurikApatra puM. (kSurikA kSurikeva patramasya) 51sa. (kSura+svArthe ka) kSurakaH / / ___ nAmarnu ghAsa, mA. kSaraka paM. (kSara+kvana) gopa. tisa vakSa. kSuriNI strI. (kSur astyarthe ini+GIp) 145, kSurakarman na. (kSurasAdhyaM karma) 3 stual, mata, vALaMdanI strI, varAkrAMtA nAmanI vanaspati. muMuna vagai3 42rAvata -yo janmamAse kSurakarmayAtrAM kSurin puM. (kSur+in) 1ma, 5zu. karNasya vedhaM kurute ca mohAt / nUnaM sa rogaM dhana- kSurI strI. (svalpaH kSuraH+DIp) 72, chUrI. Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSulla-kSetrapAla shbdrtnmhoddhiH| 709 kSullatri. (kSudaM lAti lA+ka)sa.I, nAna, niSTha, haridra, / kSetrajJa strI. (kSetraM jAnAti jJA+ka) shriirn| sva.35ne pAbha2. alpa- atRpnumaH kSullasukhAvahAnAM teSAmRte sa.ma.na.2 aAtma, 4- idaM zarIraM kaunteya ! kRSNakathA'mRtaughAt -bhAga0 3 / 5 / 10 / tri. (kSudhA kSetramityabhidhIyate / etad yo vetti taM prAhuH kSetrajJa iti lakyate laka AsvAdane ghabarthe ka) kSullakaH - yenopa- tadvidaH / / -bhaga0 13 / 1, sarvaza-52me zva2, sAkSI, zAntirbhUtAnAM kSullakAnAmapIhitAm / antarhito'ntarhadaye tayAbhI, 5 bhai25. (tri.) kSetra. 09-2, yatura, kasmAnno veda nAziSaH / / -bhAga0 4 / 30 / 2. (puM. vidvAna, zAnI, jeDUta. kSulla+saMjJAyAM svalpArthe vA kan) nAnI zaMbha, jaj. kSetrada puM. (kSetraM dadAti rogAdibhyo mocayati dA+ka) (tri. jai. prA. khuDDa, khuDDiya) nAno sAdhu, sAdhu ziSya. 18721- kSetradaH kSetrapAlazca kSetrajJaH kSatriyo virAT / kSullatAta puM. (kSullazcAsI tAtaH) pitAnA nAnA mAI. zmazAnavAsI mAMsAzI kharparAzI makhAntakRt / / - -kSullatAtakaH / baTukabhairavastotram / (tri.) tara mApanA2. kSullapitAmaha puM. (kSullaH pitAmahaH) hAnI nAnI mAS. kSetradUtI strI. (kSetre dUtIva) dhonI bhoNu0.. kSeDa na. (curA ubha. sa. seTa-kSeDayati-te) makSA 42j, ___prA. kSetradevatA strI. (kSetrasya devatA) kSetranI adhiSThAya vitAkSeDa puM. (kSeD+ac) 11.nA. 22, viSa-2, nA6, 206 sA ca sarpAdirUpA / atha tasyAnatidUre valmIkopari prasAritaM bRhatphuTATIyaM bhISaNaM bhujaGgamaM dRSTvA savA4. kSeDita tri. (kSeD+kta) siMDano nA6, siMDano bhAvA4. cintayAmAsa / nUnameSA kSetradevatA mayA kadApi na kSetra na. (kSi+STran) aMta2, kSetra-kedArakaM tu kaidArya kSetraM pUjitA / tenedaM me kRSikarma viphalIbhavati-paJcatantre kedArakaM tathA / -zabdaratnAvalI / uin2 vagerenu / kAkolUkIyaM nAma 3. tantram / 6tpattisthAna, zarI2, anta:4255, strI-patnI, siddha kSetrapa puM. (kSetraM zarIraM pAti pA+ka) .26, sthAna, meSa vagere bAra rAzio, gaNitazAstra prasiddha, / 52mAtmA. (puM. kSetraM zarIraM pAti pA+ka) kSetrano dviI , tri.ovagere bhUmiti. (na. jai. prA. khetta) 2kSa.. AkAza, jemAM jIvAdi padArtha nivAsa karI zake che te, kSetrapati puM. (kSetrasya patiH) kSetrano svAmI- jIvaM pannavaNAnA trIjA padanA covIsamA dvAranuM nAma, rAhunuM kSetrapatiM prAhuH / kecidagnimathApare / svatantra eva nAma.. sa kazcit kSetrasya patiriSyate / / tantrasAraH / kSetrakara tri. (kSetraM karoti kR+kaTa) tara unA2, ta2 tarana bhAsi.. 2nAra. (tri. kSetraM karoti kR+aN) kSetrakAraH / / kSetraparpaTI strI. (kSetre parpaTIva) pAta55o. namAnI. kSetrakarkaTI strI. (kSetrajAtA karkaTI) balukI- me. vanaspati. ___ tanI 51331, tarabha thayeTI 10. kSetraparamANu puM. (jai. prA. khettaparamANu) kSetra mAzrayI. kSetrakalpa puM. (jai. prA. khettakappa) dezano. rivA4, mAyA2. paramANu, AkAzapradezane avagAhIne rahela pudgala kSetracibhiTA strI. (kSetre jAtA cibhiTA) aNt2||6 yAma.I. paramANuM. kSetraja puM. (kSetre jAyate jan+Da) zarIroyana dharmapatramA kSetrapalyopama na. (jai. prA. khettapaliovama) kSetrane kahela bAra putra paikI te nAmano eka, potAnI AjJAthI potAnI strInA peTe gotraja athavA parapuruSanA AzrayIne palyopama, eka jAtanuM asaMkhya varSa pramANa saMyogathI. pahA thayesa putra- yastalpajaH pramItasya kALanuM mApa vizeSa. klIbasya vyAdhitasya vA / svadharmeNa niyuktAyAM sa putraH kSetrapAla puM. (kSetraM pAlapati pAli+aNa) kSetrano 214 kSetrajaH smRtaH / / -manu0 9 / 167 / (tri.) ta2bhAM -bhedA ekonapaJcAzat kSetrapAlasya kIrtitAH / utpanathanA2. mAtRkAbIjabhedena saMbhinnA nAmabhedataH / / - prayogasAra:kSetrajA strI. (kSetre jAyate jan+Da+TAp) dhojI mArka0 19 / 24. kSetrANa heva, me5 prazno 47 bhoMyarIMgaNI, potAnI strIne parapucchathI utpanna thayela. bhairavano bheda, taMtrazAstra prasiddha pazcima dvArapALa chorI. se bhairava vizeSa- kSetrapAlaka:- jeta.2no 2am. Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 shbdrtnmhoddhiH| [kSetrapAlarasa-kSeda kSetrapAlarasa puM. saMgraDa yuita soma apAtuM dUdhavaTI kSetrAjIva tri. (kSetra tatphalaM zasyaM tena AjIvati meM nAmarnu prasiddha meM. mauSadha- higulaM ca viSaM tAnaM | A+jI+aNa) tara 652 (r)vanA2-ta. lohaM tAlakaTaGgaNam / jIramAhUraphenaM ca samabhAgaM kSetrastha tri. (kSetraM tiSThati sthA+ka) 1. aMtaramA vimarpayet / / yavArdhA TikA kAryA pathyaM dugdhodanaM rahenAra, 2. kAzI vagere pavitra sthaLamAM vAsa karanAra. hitam / alavaNaM vArihInaM ca dAtavyaM bhiSajAM varaH / / | kSetrAdhidevatA strI. (kSetrasya adhidevatA) tarano -bhaiSajyaratnAvalo / bhaviSThAya heva, tIrthanI adhiSThAya 45- devaM guruM kSetraphala na. (kSetrasya phalam) tama utpanna pyesa gurusthAnaM kSetraM kSetrAdhidevatAm / siddhaM siddhAdhikArAMzca anAja vagere. gaNitazAstra prasiddha kSetraphaLa. zrIpUrvaM samudIrayet / / -saMskAratattve prayogasAraH / kSetramAlikA strI. (kSetraM mAlayati mal+Nic+Nvul) kSetrAdhipa tri. (kSetrasya adhipaH) tarana gl. (pu.) vaja nAmanI vanaspati. meSa vagere bAre rAzionA svAmI maMgaLa vagere kSetrayamAnikA strI. (kSetre yamAnikA) tama yatI I- kuja-zukra-budhendvaka-saumya- zukrAvanIbhuvAm / sabhAha- upAdhirugragandhe tu vacAkSetrayamAnike / - jIvArkibhAnujejyAnAM kSetrANi syurajAdayaH / / . nAnArthe trikANDazeSaH / jyotistattvam / kSetraruhA tri. (kSetre rohati ruha+ka) tara ana2. kSetrAnupUrvI strI. (jai prA. khettAnupuvvI) kSetra viSaya (srI. kSetre rohati ruha+ka TApa) meM tanI 50530. ___ mAnuSA-anubha.. kSetraliptA strI. (kSetre lipteva) me tanI ve, bhUmaMganI kSetrAmalakI strI. (kSetre jAtA AmalakI) moyamainel.. 5- gurvakSaraiH khendumiterasustaiH, SaDbhiH palaM taiTikA kSetrika tri. (kSetramastyasya Than) tarano svAmI. khaSaDabhiH / -si0 zi0 kaalaamaanaadhyaayH| (kSetrasyedaM vA) tara , tara saMbaMdhI. (pu.) mera kSetraloka puM. (jai. prA. khettaloya) kSetra35. 80., el.515121.. kSetravid puM. (kSetraM vetti vid+kvip) zAnI. purUSa- yaH 12 / 2 meDUta, thapati, tarano ghagl- haret tatra kSetravittapatayA hadi viSvagAviH pratyak cakAsti bhagavAM niyuktAyAM jAtaH putro yathaurasaH / kSetrikasya tu stamavehi so'smi / / -bhAga0 8 / 22 / 35 / Atmaza, tadvIjaM dharmataH prasavazca saH / / -manu0 9 / 145 / kSetrin tri. (kSetra+Nini) lene tara choyate, aMtaravAj. ita-332nA2. (tri.) kSetrajJa za62.. kSetravipAkI strI. (jai. prA. khetavivAgI) saMghaya, (puM.) bheDUta 40-pati, bhaya, svAmI. -bhartuH putraM saMsthAna, nAmakarma Adi kSetravipAkI karma prakRtio. vijAnanti zrutidvadhaM tu bhartari / AhurutpAdaka kecidapare kSetravyahAra puM. ti2stra prasiddha tri. 473 kSetraNa kSetriNaM viduH / / -manu0 9 / 32 / Adi jaNAvanAra eka vyavahAravizeSa. kSetriNI strI. (kSetrin+ GIp) bha(r) nAmanI vanaspati. kSetrasambhava tri. (kSetre sambhavati sam+bhR+ac) kSetramA kSetriya puM. (parakSetre cikitsyaH ) 2 puru5, 522trI. 5.2 thanA2. (puM) bhInI cho3. purUSa, asAdhya rogA- ahaM sUrpanakhA nAmnA nUnaM kSetrasambhUta tri. (kSetre sambhUtaH) tara latpanna thayela. nAjJAyiSi tvayA / daNDo'yaM kSetriyo yena mayyapAtIti (pu.) kundara- 2.5 tarnu ghAsa. sA'bravIt / / -bhaTTi0 4 / 32 / kSetrano gha0. (tri.) kSetrasAdhas tri. (kSetraM sAdhayati sAdhi+asun) ta2 khetarano svAmI, khetaramAM utpanna thayela ghAsa vagere. kSetrekSu puM. (kSetre ikSuriva) huvAra dhAnya. kSetrasaMnyAsa puM. (kSetre saMnyAsaH) 2 vagare kSetramai | | kSetrejanA srI. (je. prA. khettejaNA) kSetrI. apekSA rahevuM ane bIje koI ThekANe na javuM evo niyama. Asa ToDa na ja evo niyama. | kaMpavuM te. kSetrasImA puM. (kSetrasya sImA) tarana. sImA, meta2nI kSetropekSa puM. zva.38 namana yAnI putra- yugandharo'na 6- sImA kSetrAdimaryAdA sA caturvidhA-janapadasImA mitrasya vRSNiH putro'parastataH svaphalkazcitra-rathazcaiva / grAmasImA kSetrasImA gRhasImA ceti- mitAkSarAyAM gAndinyAzcasvaphalkataH-bhAga0 9 / 24 / 14, .5 yA65. vyavahArAdhyAya sImAvivAdazabda draSTavyaH / kSeda puM. (kSid+ghaJ) hisa032, maIsIsa, ha. tAle 2nAra. Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSepa-kSemadarzina shbdrtnmhoddhiH| 711 kSepa puM. (kSip+ghaJ) nihA- kSepaM karoti ced daNDyaH / kSema puM. (kSi+man) te namana . gaMdhadravya, te. nAme paNAnardhatrayodaza / - yAjJavalkyaH 2 / 207, vikSe5- ma. yaduvaMza. 20%1. (na.) 'syA, suzaNa -brAhmaNaM kSepaM saMprAptavAMstatra prakRtyA kopanaH prabhuH-bhA. zA. kazalaM pRccheta kSatrabandhamanAmayama / vaizyaM kSemaM samAgamya a. 49, pre25|| 42vI., bhosaj, 5g, ti22412 zUdramArogyameva ca / / -manu0 2 / 127 / musti, 42vI, mo.gaMgaj, aij, garva, vi.saMja, guracho potAnA janmathI tArA paryata cothuM, teramuM, tathA kundakSepAnugamadhukarazrIyuSAmAtyabimbam, -megha0 49, bAvIsa , nakSatra- kRtAH kSemAzca panthAnaH sukhaM gacchanti pheMkavuM, gaNitamAM meLavavAnI saMkhyA. khecarAH / / -rAmA0 5 / 8 / 17 / sujI.. (tri.) kSepaka tri. (kSip+Nvula) 342, vikSe5 42 / 2, pratyArAvANu, sudhI. (pu.na.) bhegavedI vastunu 2kSA niMdA karanAra, preraNA karanAra, mokalanAra, lepanAra, 42 -upeyAdIzvaraM caiva yoga-kSemArthasiddhaye / / - yAjJa0 saM. AcArAdhyAyaH / tiraskAra karanAra, lAMghaNa karanAra, garva karanAra, vilaMba kSemaka puM. (kSema+svArthe ka) yora nAmarnu sugaMdhI dravya, te karanAra, gALo denAra, eka graMthakArano zloka bIjA nAmanI se rAkSasa - etasminneva kAle tu purIM vArANasI graMthakAranA zloka sAthe ekaTho karI denAra. nRpaH / zUnyAM nivezayAmAsa kSemako nAma rAkSasaH / / kSepaNa na, (kSip+lyuTa) 37, pre2j, jAnu ung, -harivaMze 29 / 76 / te namAnI paDuvaMzI ra 20%, vasata. undo- vidhavA yauvanasthA ca nArI bhavati nAgavizeSa - nAgaH zaGkhamukhazcaiva tathA kuSmANDakakaMzA / AyuSaH kSepaNArthaM tu dAtavyaM strIdhanaM ko'paraH / kSemakazca tathA nAgo nAgaH pinnddaarkstthaa|| sadA / / , hevI, dhana, apavAha, vi.in 2vo, -mahA0 1135 / 11 / mAraNa, mallano eka jAtano vyApAra, laMghana, vikSepa. kSemakara tri. (kSemaM karoti kR+ac) tyA55412.4, kSepaNi strI. (kSip+ani) 4 k vesuM, nau.3, mAMgasi.. me tanI. 1m, oll. (srI. kSepaNi+GIp) | kSemakAra tri. (kSemaM karoti kR+ aN) maMga8.42.4, kSepaNI-kSepaNyastomarAzcogrAzcakrANi muSaNAni ca-rAmA0 atyA1524 -pituH priyaGkaro bhartA kssemkaarstp67|24. svinAm / -bhaTTi. 5 / 77 / kSepaNIya tri. (kSip + anIyara) 1. 341 yogya, | kSemakRt tri. (kSemaM karoti kR+kvip) ityA 1512.5, 2. nihavA yogya, 3. vi.saM. 2 // yogya. (puM.) me ilyaae| 202 -durlabhaM prAkRtaM vAkyaM durlabhaH kSemakRt jAtanuM biMdIpAla nAmanuM hathiyAra, pASANa pheMkavAnuM sutaH / durlabhA sadRzI bhAryA durlabhaH svajanaH priyaH / / zastra-tatra ghoraM raghoryaddhaM pArvatIyagaNairabhata / nArAcaM -cANakye 54. (puM.) 52mezva2. kSepaNIyAzmaniSpeSotpatitAnalam / / -raghu0 4 / 77 / kSemaGkara tri. (kSemaM karoti khac mum ca) ityA15t24. kSepapAta puM. akSA ane. ti. bhaMjano yo 34 -panthAnaM vaH pravakSyAmi zivaM kSemaGkaraM dvijAH -mahA0 'siddhAMta ziromaNi' graMthanA golAdhyAyamAM prasiddha 14 / 35 / 37 / kSemakarI strI. (kSemaM karoti kSemaMkara+DIp) te nAmAnI cha. -krAntipAtaH-tIpaM yathA sphuTAH kSetrapAtAzca meM hevI -kSemAn deveSu sA devI kRtvA daityapateH balanabodhakRt-si0 zi0 golAdhyAyaH / kSayam / kSemaGkarI zivenoktA pUjyA loke bhaviSyati / / kSepadina na. 2.2 prasiddha meM. kSayana132. -tantram / s||2|| zunane sUyavatI meM tanI sama.. kSepiman puM. (kSiprasya bhAvaH imanic kSepAdezaH) zIghratA kSemajit puM. (kSemaM jayati) me 2%nAma -sa tu ___-3d. magadhadeze SaT triMzadvarSaparyantaM rAjA bhaviSyAta tasya kSepiSTha tri. (atizayena kSipraH kSipra+iSThan kSepAdezaH) nAmAntaraM kSemAcci:-matsyapu0 / atyaMta zIdhra, atyaMta jaldI karanAruM. kSemadarzin tri. (kSemaM pazyati dRz+Nini) bhaMgalana kSepIyasa tri. (kSip+Iyasun) baDu 23, atyaMta. tAvaY. darzana karanAra, maMgaladA. () te nAmano kozala kSeptR tri. (kSip+tRc) 32, pre25|| 4282 -upAspRzya hezano 25% -kozalAnAmAdhipatyaM sa prAptaM dadau zApaM kSeptAraM vAlinaM prati / rAmA0 4 / 9 / 84 / / kSemadarzinam / -mahA0 1282 / 6 / Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 shbdrtnmhoddhiH| [kSemadhanvan-kSoda kSemadhanvan puM. te nAmanI me. 28% -nabhasyaH / kSeva (bhvA. para. sa. seTa-kSevati) sevaQ, sevA 42vI.. puNDarIkastu kSemadhanvA tataH smRtaH / kSemadhanvasuta- kSe (bhvA. para. a. aniT-kSAyati) nAza pAma, na stvAsId devAnIkaH pratApavAn / / -harivaMze 15 / 27 / ___j, 5utA zAma Alaj, sAna thay, bhI. ya. kSemadharman puM. te nAmanI meM. 2%. kSaNya na. (kSINasya bhAvaH SyaJ) kSI5j-sludi. kSemaMdhara puM. (jai. prA. khemaMdhara) dIpanA bhairavata kSata tri. (kSiterayam aN) pRthvI saMmaMdhI, kSatA kSetramAM thanAra kulakaramAMnA chaThThA kulakaranuM nAma. (tri.). saMbaMdhA. upadrava dUra 52nA2. kSaitayata puM. (kSatAya kSINatAyai yatate yat+ac) kSAta kSemadhUrta puM. ta. nAmano . 12.. mATe prayatna karato te nAmanI eka RSi. kSemadhUrti puM. 4ya zinI se. 25%81 -bRhatkSetramathAyAntaM | kSetra na. (kSetrANAM samUhaH aN) metarono samUDa, ugi kaikayaM dRDhavikramam / kSemadhUrtimahArAja ! vivyAdhorasiM ___ ta. mArgaNaiH / / -mahA0 7 / 106 / 1 / kSetrajJa na. (kSetrajJasya bhAvaH) kSetraza55, ni2||5||25, kSemapurA strI. (jai. prA. khemapurA) su427 vi04yanI mAtmatva, 5, 52mezva2tva. (na.) kSetraza5j. bhuNya nagarI-dhAnI... kSetrasyam / kSemaphalA strI. (kSemaM phalaM yasyAH) manu, u. kSetrapattya na. (kSetrapaterbhAvaH) kSetrapati5, vatana, kSemamUrti strI. te nAmano edhinanI se bhAI. ___vatanahArI, kSetranI. bhAsiDI. kSemarUpa tri. (jai. prA. khemarUpa) mukhyaa||24, 6padrava kSaimika na. (kSemeNa nirvRttaM ThaJ) bhegavela. vstun| 2055 2Dita. ___ bhATe upayogI. kSemavat tri. (kSema+matup) syAvANu, nAza, . kSairahada tri. (kSIrahadasyedam zivA. aN) dUdhanA // 2 // tandurasta. saMdhI, dUdhanA draDa saMdhI.. kSemavRddhina tri. (kSemasya vRddhamastyasya ini) lyAevaI, kSaireya tri. (kSIre saMskRtam DhaJ) dUdhama rAdhela. dUdha , nItiauj. jI2 vagaire. kSemalikA strI. (jai. prA. khemalijjhiyA) chaina muni. kSaireyI strI. (kSIra+DhaJ+GIp) 42, 225.52, vAsudI, gaNanI eka zAkhA. dUdhas. kSemA strI. te. nAmanA. me. hevA -nistriMze pUjayet kSemAM kSoTa (cura. ubhaya. seT sa.-kSoTayati, kSoTayate) 37j, sarvakAmaphalapradAm / -devIpu0 / te namAnI se preraNA karavI, mokalavuM. 2. - ambikA lakSaNA kSemA devIrambhA kSojana na. bhorasIno nAha. vasaNIno savA04. manoramA / / -mahA0 1 / 123 159 / 52k OM3. kSoDa puM. (kSoDyate-badhyate'smin kSoD+ap) thAna (strI. je. prA. khemA.) 427vizayanI bhajya. 2004dhAnI. bAMdhavAno pAlo athavA staMbha, 4bandhana.. kSemAdhi puM. mithilA nagarIno .2% - kSoDya puM. (kSoDa+yat) yU[ 42 // yogya. ariSTanemistasyApi zrutAyustatsupArzvakaH / tatazci- kSoNa tri. (kSi+vA Doni) kSayazIsa, nAza 5|mvaanaa traratho yasya kSemAdhirmithilAdhipaH / / -bhAga. 9 / 13 / 23 / svabhAvavALuM. kSemAphalA strI. 64k, OM3. kSoNI strI. (+vA0 Doni) pRthvI, 2.5nI saMdhyA. kSemAsana na. me 2rnu bhAsana. (strI. kSu+Doni+GIp) kSoNI / -kSoNInaukUpadaNDaH kSemya tri. (kSemAya sAdhu yat) ilyAne bhATe yogya, kSaradamarasaritpaTTikAketudaNDaH-dazakumAra0 / saubhAgyavANu, nA . (.) te nAmano 20% - kSoda puM. (kSudyate kSud+karmaNi ghaJ) yUl, 42, (bhAve ghaJ) ugrAyudhasya dAyAdaH kSemyo nAma mahAyazAH / kSemyAt pAsa. kIrNe : piSTAtakopaH kRtadivasamukhau: suvIro nRpatiH suvIrAt tu nRpaJjayaH / / nRpaJjayAt kuGkamakSodagaurairheyAlaGkArabhAbhirbharanamitaziraHzekharAGka: bahuratha ityete pauravAH smRtAH / / -harivaMze 20146 / | kirAtaiH -ratnAvalInATikA 1. aGke / 6j, yUe42j, kSeya tri. (kSetuM yogyaH kSi+yat) kSI42vAne yogya. 24, dhU, n| 52 vAya. te 5052, 528. Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSodakSama-kSaurika] shbdrtnmhoddhiH| 713 dhAtu. kSodakSama tri. (kSodaM kSamate kSam+ac) viyArasa kSaudra na. (kSudrAbhiH saravAnivRttam aN) madha- mAkSikAH vicAra karavAmAM samartha athavA TakI zake tevuM. / kapilA sUkSmAH kSudrAkhyAstatkRtaM madhu / -bhAvapra0, kSodas na. (kSud+asun) 45, 5usl. 55, pRthvI478, 24, dhUla. (na. kSudrasya bhAvaH) kSodasaha tri. (kSodaM sahate saha+ ac) (vaya.2, saviyAra kSadra59. (.) yaMpAnaM u, sa tano esi2. karavAmAM TakI zake tevuM. kSaudrakI strI. (GIp) kSaudrakyam (na. kSudrakaH AyudhajIkSodita tri. (kSud+Nic+kta) yU[ 43kha, haNeda, / visaMghaH svArthe jyaTa) te. nAme mAyudhavI saMgha. __pAsesa. (na.) yUe, o, soTa. kSaudraja na. (kSaudrAt jAyate jan+Da) madhapUmAthI kSodiman puM. (kSudrasya bhAvaH imanic kSodAdezaH) bhatizaya | yesa. bhI.. (tri.) mamaithI. 6tpanna 220. 05555 kSudratA, kSudrapa.. kSodiSTha tri. (atizayena kSudraH iSThan kSodAdezaH) bhatikSudra, | pu. bhAkSi nabhanI se atyaMta zudra. kSaudrapriya puM. (kSaudramiva priyaH svAdutvAt) 5i kSodIyas tri. (atizayena kSudraH Iyasun kSodAdezaH) thanArI meM tano bhaDuDI. (tri. kSaudraM priyamasya) satyaMta kSudra, ghaj, kSudra- bRhatsahAyaH kAryAntaM kSodIyAnapi madha jene priya hoya che. gacchati-zizu0 2100 / kSaudrameha puM. (kSaudramiva mehaH) vaidha.42.stra prasiddha me. kSodya tri. (kSoditumarhati, kSud yat) yUe 42 // yogya. prakArano mITho prameha roga, madhuprameha. -babandhurbandhanIyAMzca kSodyAn saMcukSudustathA / -rAmA0 kSaudreya na. (kSaudre bhavaH ThaJ) bhI. 2 / 80 / 10 / kSauma tri. (kSamana+aN) rezama 3 nu, janAve, vastra kSodhuk tri. (kSudh vA. ukaJ) kSudhAvAj, bhUjavANu. vagaire. (puM. na. kSamAyA vikAraH aNa) zAnu janAvadyu, kSobha puM. (kSubh+ghaJ) yAvA, maNamaNa, AmA, vastra vagaire, 2 mI. vastra, hu, lu, 82-3zama- kSImaM vyAya, vittanI yaMyatA, vi.t2, 6verA, vyayatA- dukUle syAdaTTe puM.- napuMsakayoriha / kSaumaM tu zaNaje'pi athendriyakSobhamayugmanetraH- kumA0 / syAdatasIje napuMsakam / / mahA0 1 / 200 / 3 / (puM.) kSobhaka tri. (kSubh+Nvula) kssom.||24, zama.28vanA2, zarAnA vastrayA vATA 2tha. (puM.na. kSama+aNa) ghara yittane yaMyama 422. (puM.) te namAnI se. parvata. uparanI havAvALI meDI, aTArI, eka prakAranI havelI, durjarAkhyasya pUrvasyAM puraM nAma varAsanam / taddakSiNe ghara uparanA bhAganI meDI. mahAzailaH kSobhako nAma nAmataH / / -kaalikaapuraanne| kSaumaka puM. (kSauma iva kAyati kai+ka) me .302rnu kSoma na. (kSu+man) 652no bhANa, 652nI. bhAjI, sugaMdhI dravya. maTArI, husa. kSaumika puM. 52no artha humo. kSomaka puM. DAsa.8-1. tanu sugaMdhI dravya. kSaumI strI. (kSamaiva svArthe prajJA0 aN+GIp) atasI, kSauNi, kSoNI strI. (kSu+ni vRddhizca) pRthvI, me.nI. zA. (kSamAyA atasyA vikAraH aNa) matasImAthI saMdhyA. (srI. kSu+ni+GIp vRddhizca)- tasya coddharataH banAvela-zaNamAMthI karelI kAmaLI vagere. kSaurNI svadaMSTrAgreNa lIlayA / -bhA0 3 / 14 / 3 / kSaura na. (kSureNa nirvRttam aN) kSaura ubha, vApatarAvA, kSINIprAcIra puM. (kSauNyAH prAcIra iva) samudra mata. 1204vI- keza-zmazru- nakhAdInAM kartanaM kSauNIbhuj puM. (kSauNI bhunakti avati bhuja+kvip) | saMprasAdhanam / -rAjavallabhaH / A. -manthanto viTajalpitairupahatAH kSoNIbhujaste | kSaurapavya tri. (kSuraM paviriva sthArthe SyaJ) atitIkSa! - __kila / / -zAntizatakam 1 / 19 / / nadImubhayato vAhAM paJcapaJcAdbhUtaM gRham / kvaciddhaMsaM kSauNImaya puM. (kSoNI+mayaTa) pRthvImaya, -kSoNImayo | citrakathaM kSaurapavyaM svayaM bhramiH / / -bhAga0 6 / 5 / 8 / nikhilajIvanikAyaketaH / -bhAga0 2 / 7 / 12, mATImaya, | kSaurika puM. (kSauraM zilpatvenAstyasya ThaJ) ma. pRthvIno Azraya. | vANaha. Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714 kSaurI strI. astro, sabhayo. kSNu (adA. para. sa. seT - kSNauti) tIkSNa kuM, te zabdaratnamahodadhiH / karavuM. kSNuta tri. (kSNu + kta) tIkSaNa surela, te4Irela. kSNotra na. (kSNu + karaNe tral) astra te4 42vAnuM zAza nAme yaMtra, sarAhA. kSmA strI. (kSamate bhAraM kSam +ac upadhAlopazca) pRthvI - dyaustat saTotkSiptavimAnasaGkulA protsarpataH kSmA ca padAtipIDitA / / bhAga0 7 / 8 / 33; kheDanI saMkhyA. kSmAja puM. ( kSmAyAH jAyate jan+Da) maMgaNagraha, naraDAsura. kSmAtala na. ( kSmAyAH talam ) pRthvInI sapATI, bhUtala - yad divyasti kSmAtale khe'nyato vA / tvatsaMbandhaM tvatsvarairvyaJjanaizca / / mArka0, pRthvI.. kSmAdhRti puM azmIra dezano roDa rAma- kSmAdhRtiH prauDhasAmarthyaH sAnumAniva toyade : - rAjata0 5 / 482 / kSmAnAtha puM. ( kSmAyA nAthaH) 24- kSmApaH, kSmApatiH, kSmApAlaH, kSmAbhuj / tatrasthAH kSmAbhujaH pRSThAratanivedanakAraNam - rAjata0 5 / 55 / kSmAbhRt puM. (kSmAM bibharti pAlayati dhArayati vA bhR + kvip) sabha, parvata. kSmAy (bhvA. A. saka. seT-kSmAyate) sAvavu, pAvavu, gAva- kSmAye ca mahI rAmaH zazaGkettA zubhAgamam / bhaTTi0 14 / 29, a. pa. kSmAyita tri. ( kSmAy + kta) ghuNAvela, abhyAvesa. kSmAyitR tri. ( kSmAy + tRc) dhUzAvanAra, ubhbhAvanAra. kSmIl (bhvA. para. a. seTa-kSmIlati ) nibheSa-bhaTaDuM bhAravu, pasAro bhAravI, Aja bhIMgavI. viD (bhvA. A. aka seTa-kSveDate) lInuM thavuM, aspaSTa zabda aravo, saka. bhUDuvu. kSviNNa tri. ( kSvid + kta) bhUDela, lInuM thayela. [ kSaurI-khakakSA vid (divA para seT sa. a. kSvidyati) aspaSTa zabda 42vo, javA4 92vo. (bhvA para. a. seTkSvedati bhukta vulInuM thavaM. veDa puM. (viD + bhAvAdo ghaJ) aspaSTa jevo chAMtanI zabda, snigdha-lInuM thavuM tyAga 42vo, bhUDuvu-chouvu, kheDa bhatano anano roga- karAlaM yat kSveDaM kavalitavataH kAlakalanA / - AnandalaharI 29, 2, viSa, sneha. (na. kSviD + ac) rAtA khaDaDAnuM pAMDu } I. (tri.) durAsaha, duSprAya, DuTila, bAMDuM vajI gayesa, ghAtaDI, duSTa. veDana na. ( viD + lyuT ) aspaSTa zabda kho niHzvAsakSveDanAdeva bhartsayantamiva sthitam -mahA0 3 / 178 / 26, saMgItamAM aspaSTa uccAra, bhUDuvu, tyAga Davo. kSveDA strI. (kSviD+ghaJ+TAp ) siMhanAha, siMhanA ThevI sulaTono nAha, mugdhe ! kaNThabhuvaM bravISi mama kiM sakSveDatAmIyuSIm - vakroktipaJcAzikA - 36 / vasanI saNI, zeSAtaDI vRkSa. kSveDita tri. (viD + kta) siMhanAha, siMhagarbhanA. heSitasvanamitraizca kSveDitAsphoTitasvanaiH / mahA0 1 / 69 / 6 / kSvela (bhvA. para. seTsa. kSvelati) yAsakuM, gati 42vI, -vu. a. DIDA ravI, ramavuM AsphoTananinAdAMzca bAlAnAM kSvelatAM tathA / - rAmA0 5 / 10 / 13 / kSvelA strI. ( kSvel + a+TAp) DIDA, ramata. - kSvelikA strI. (kSvelA + svArthe kan+TAp ata itvaM) DIDA, ramata.. kha kha vyaMthana paiDI jIne uThasthAnIya DrasvAkSara (na. khan +Da) svargasoDa, khaDAza, gagana khaM kezavo'para ivAkramituM pravRttaH-mRccha0 5 / 2 / - pAvad giraH khe marutAM caranti - ku0 3 / 72 | jJAnendriya -khAni caiva spRzadadbhiH manu0 2 / 60 / jJAna, sukha, tyAga, zUnyatA, posAza, bhAlu, saMvedhana, bhIDu, zUnya, zaDera, - velI strI. (kSvela + GIp ) DIDA, 2bhata - kSvelyAvalokahasitairvrajasundarINAm uttambhayan ratipatiramayAJcakAra / / zrImadbhAgavatam 10. skandha a. 29 / 43 / jindu, kSetra, harSa, vartana, ama, maMgala, vAhanAMnI jALa, harakoI nakSatrathI dazamuM nakSatra, eka jAtanI upadhAtu-ajaraNa, kSata, braza, parabrahma (puM. kharvayati svarazmibhiriti kharv + antarbhUta- Nic +Da) sUrya, viSNu, hAthI. khakakSA strI. sUryanAM DiegonA prayAra sudhInuM veSTanAra brahmAMDa, vivaravALuM gaganamaMDaLa. Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khakAminI-khaja] shbdrtnmhoddhiH| 715 khakAminI strI. (khaM sukhamAkAzaM vA kAmayate kam+svArthe | khagendradhvaja puM. (khagendraH garuDo dhvajo'sya) viSNu _NiG Nini DIp) yArtha.51, hu, samajA pakSI... jJAnena vaiyAsakizabditena bheje khagendradhvajapAdamUlamkhakuntala puM. (khamAkAzaH kuntalamivAsya) mahAvi., zrI-bhAga0 1 / 18 / 16. ziva. khageza puM. (khagAnAmIzaH) ra 5kSI- khagezvaraH khakkh (bhvA. para. aka. seTa-khakkhati) sa.. khagoDa puM. me tanu jara. khakkhaTa puM. (khakkha+aTan) 1431, yAra, hosa, 58t2. khagola puM. (khagasya gola:) 415235. oml, khakkholka puM. (khe-AkAze kheSu-indriyeSu vA ulkA iva) mAzabhaMula. sUrya, AkaDAnuM jhADa, kAzI nagarImAM rahela te nAmanA khagolavidyA strI. (khagolasya vidyA) jyotirvidhA, me sAhitya -khakkholko nAma bhagavAnAdityaH jyotiSazAstra. parikIrtitaH-kAzIkhaNDe 50 adhyAye / khaggaDa puM. (khe AkAze galati gal+ac) me khaga puM. (khe gacchati gam+Da) 560. -adhunIta khagaH ___ tarnu ghAsa- 2. sa naikadhA tanum-nai0 2 / 2 / Cl, sUrya vagaire aDa, khakara puM. (khaM+kR+ap) yodayAnI. 4.2, vAgarnu, heva pakSI, vAyu -tamAMsIva yathA sUryo vRkSAgnirdhanAn ____ ya. khagaH-mahA0, 2.5 tanu, pataMgayu-tI.3. (puM. ba.) khac (tudA. para. sa. seT khavati) sAre 42, pavitra nava. saMnyAnI saMza.. (tri.) mA.zama ti 422. 2j, mAmA 42. (tryAdi. pa. sa. seTa-khacnAti) khagakhAna na. (khagAnA khAnam) UsaunAbAda, kAunu pavitra 2j, sAmu 42j, utpanna 2. (curA. ubhaya. povA, ThemA paMjImo. 23 te. sa. seTa-khacayati, khacayate) Mirg, tul.diog. khagagati strI. (khagAnAM gatiH) 440nI gati. khagaGgA strI. ma. vidu. khacamasa puM. (khe AkrAze camyate'sau cam-asac) khagapati puM. (khagAnAM patiH) rU. 56. __yaMdra, 52. khacara puM. (khe AkAze carati car+Ta) vAyu, megha, khagaNa puM. surUvazI. te. nAmano me 20%t. khagama puM. (khe gacchati) 560, nA2 gaMdharva sUrya, -khacarasya sutasya sutaH khacaraH khacarasya pitA vagaire. na punaH khacaraH / khacarasya sutena hataH khacaraH khagavaktra puM. (khagasya vaktramivAkAro yasya) meM khacarI pariroditi hA khacara ! / / -mahA0 / rAkSasa., jAtanuM jhADa, nakuca nAmanuM vRkSa. me tanuM gIta, 5kSA, vidyAdhara. (tri.) zamAM khagavatI strI. (khagaH-khagasAdRzyaM AkAzasthitvena 32nAra, gaganama yAlanA2. astyasya khaga +matup+ GIS) bhUmi, pRthvI. khacArin tri. (khe AkAze carati car+Nini) 45zamai khagazatru puM. (khagasya zatruriva) 4deg4 56ii, pRzriyA gati karanAra-AkAzamAM pharanAra vidyAdharAdi. ____ nAmanI vanaspati. (puM. kha+ car+Nini) ti svAmI. khagasthAna na. (khagAnAM sthAnam) vakSanI pola, pakSAno khacita tri. (khac+kta) mizrita-saMyuta- zakuntanIbhAgo. DakhacitaM bibhrjjttaamnnddlm-sh07|11 / uj, hu khagAdhipa puM. (khagAnAmadhipaH) 56mAnI. 20%81, 13. reDaM, bhagavAhIdhej, vyApta, tuell widhedu. khagAntaka paM. (khagasyAntakaH) sIya pakSI, 4 khaj (bhvA. para. sa. seTa-khajati) matha, padava, 5kSa. mathA namag, isata. 42j. (bhvA. para. aka. khagAsana puM. (khagaH garuDaH, Asanamasya khagasya saT-khajIta) sUhAtha,dAgA tha... sUryasyAsanamiva udayasthAnaM yatra vA) viSpa, dhyAyasa. | khaja puM. (khaj+ac) ravaiyo, 77chI, 5vii, yamayo, parvata. (na.) me tanu, sa.na. payasyantarhitaH sarpiryadvad nirmathyate khajaiH-vAbhaTe 3. khagendra puM. (khagAnAM indraH) .3- patattrINAM ca garuDaH a0 / thI. (puM. khaja+kap) khajaka maMthana, indratvenAbhyaSicyata-mahA0 1 / 31 / 35 / ravaiyo. Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 716 zabdaratnamahodadhiH / [khajapa- khaTTana khajapa na. ( khajyate madhyate khaj + karmaNi kapan) ghI, khaJjanAkRti puM. strI. ( khaJjana ivAkRtiryasya yasyAH vA) jaMna pakSInA ThevI khAtivANuM pakSI-pakSizI. (strI. khaJjanasyAkRtiH) jaMna pakSInI sAddhRti, khaJjanAsana na. te nAmanuM kheDa khAsana. khaJjanikA strI. ( khaJjanastadAkAro'styasyAH Than TAp ca) kheDa bhatanuM jaMbhananI khAddhRtivANuM pakSI.. khaJjarITa puM. (khaJja iva Rcchati gacchati R + kITan) hivAjI ghoDo, maMThanapakSI tanvI zarat tripathagApuline kapolau, lole dRzau ruciracaJcalakhaJjarITau / / amaru0 99 / (puM. khaJjarITa svArthe ka) khaJjarITakaH / khaJjarITI strI. ( khaJjarITa + GIp ) jaMna pakSizI.. khaJjA strI. te nAmano kheDa chaMdha. khaJjAra, khaJjAla puM. ( khaji Aran kAlan) te nAmanA RSio. dhRta. khajala na. ( khasya jalam ) khAzamAMthI paDatI Auna, AkAzamAMthI paDatuM pANI. khajA strI. (khaj+a+TAp) bhathavu, vasova, bhArI nAmavu, acchI yamayo, pAvaNuM. (strI. khajA+ka+TAp) khajAkA ( strI. khajaiva svArthe ka vA ata itvam) khajikA / khajAka puM. (khaj + Akan) pakSI. khajit puM. (khena zUnyabhAvanayA jayati saMsAram ji+kvip) te nAmano kheDa jauddha. khajyotiS puM. (khe jyotirasya) bhAgiyo DIDI, jalUsI. -khadyotaH / khaj (bhvA para. khaJjati) baMgaDAvu, sUsu thavu, rahIrahIne yAsa- khaJjan prabhaJjanaJjanaH pathikaH pipAsuHnai. 11 / 107 / khaJja tri. (khaj+ac) bUyuM, laMgaDuM- pAdena khaJjaH / vAyuH kaTyAzritaH sakathnaH kaNDarAyAkSiped yadA / khaJjastadA bhavejjantuH paGgusakthnordvayorvadhAt / / - mAdhavAkaraH / (tri. khaJjaka svArthe ka) khaJjakaH / khaJjakAri puM. ( khaJjakasyAriH) dhAnyano kheDa prahAra. khaJjakheTa puM. (khaJjaH iva kheTati gacchati nRtyanniva bhUmau caratItyartha khiT + ac) hivANI ghoDo, jaMna pakSI (strI. khaJja + khiT + ac + GIS) jaMna khaJjakheTI pakSiNI. khaJjakhela puM. ( khaJjaH iva khelati ) uparano zabda dukhI. khaJjana puM. ( khaJj + lyu) hivANI ghoDI, jaMbhana pakSIsphuTakamalodarakhelitakhaJjanayugamiva zaradi taDAgam + gIta0 11. - netre khaJjanagaJjane sA0 da0, -eko hi khaJjanavaro nalinIdalasthaH-zaGgAratilakam 4 / 7, (na. khaJja lyu) sUsA yAsavu. khaJjanaka puM. ( khaJjana svArthe ka) dvivANI ghoDo, jaMna pakSI. khaJjanarata na. ( khaJjanasyeva gopyaM ratam ) tapasvI sAdhukhanuM gopya-rata-maithuna, khaJjanA strI. ( khaJjana ivAcarati ) jaMna pakSInA AkAranI eka pakSiNI, khaMjana pakSIonI jAti. khaT (bhvA para. sa. seTa-khaTati) 62cha, thAhavu, zodhavu, tapAsa 42vI. khaTa puM. (khaT + ac) uja, ghAsa, jarAja, ghAsa, aMdhAriyo DUvo, I, TAMDa, DohANI. khaTaka puM. (khaTa + kan) vAMDI vajeso hAtha, hUThI hAtha, anne pakSanuM sagna bheunAra puruSa, bhUhI-muSTi. khaTakAmukha puM. (khaTakasyevAmukhamatra) jAeA, aMhura vagere mAravAnI taiyArI karatI vakhate thatI hastamudrA. khaTakhAdaka puM jAnAra, lakSaNa DaranAra, agaDI, ziyALavo, catuSpada pazu, kAcanuM pAtra. khaTika puM. (khaTo'styasya un) bhuSTi, vAMDI vajesa hAtha, hUThI hAtha khaTikA strI. (khaT + ac+TAp) yADa, jaDI khaTikAhastaH sa sadA gaNayati koTimuhUrtenakalAvilAse 2 / 23 / ananuM chidra, sugaMdhIvANI ja.sa. khaTinI strI. (khaTa + in+ GIS) thA, khaDI na patati khaTinI sasaMbhramAd yasya mahadgaNanAyAm hito0] / khaTI strI. (khaT + ac gaurA0 GIS ) jaDI, thAI -khaTI gaurakhaTI dve ca guNaistulye prakIrtite / / bhAvapra0 / khaTT (curA. ubhaya saka. seT khaTTayati, khaTTayate) DhAMDa, khAcchAddAna 42. khaTTakA strI. (khaTTa karmaNi ac) nAnI jATasI, ghATa. khaTTana tri. (khaTTayate vriyate zayyAdibhiH iti khaTTa+ lyuT ) vAmana, hIMga, nIyuM. Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khaTTA-khaDgacarmaghara] shbdrtnmhoddhiH| 717 khaTTA strI. (khaTTa karmaNi ac TApa) Muzal, yu2. | vRtastvaM pAtresamitaiH khaTavArUDhaH pramAdavAn-bhaTTi0 khaTTAkA strI. nAnI Muzel.. / 5 / 10, khaTvikA sukhasaMbhUtA zukla-raktAsitAmbarAH khaTTAza puM. (khaTTaH san anute az vyAptau ac) me - yuktikalpataruH, tarachou, bhAvinIta, pramAhI. ___ di, 10. pra.l, nel. Caus. (strI. khaTTAsa+ | khaTvikA strI. (khaTvA+i+kan) nAno Muzel, 5, GoS) khaTTAzI, khaTTAsI li.dA.. Dhoe. khaTTAsa puM. (khaTTa ivAsati dipyate as dIptau ac) khaD (bhvA. A. sa. seTa-khaNDate) maMthana 42, Hinj, __ khaTTAza za6 mI. Tu78 426. (curA. ubhaya. sa. seTa- khaNDayati, khaTTi puM. (khaT + in) pretana. 6032 65 deg4AnI zayyA, khaNDayate) tuj, meha, j, thAra. (na. khaNDayate81630. chidyate dhAnye pakve sati iti khaD+apa) se. khaTTika tri. (khaTTanaM AvaraNaM khaTTaH sa zilpatvenAstyasya tarnu ghAsa. puM. (khaD+apa) me tanuM pI . Than) 11.4thI. pakSIbhAne. bhA2nArI pAghi. takaM kapitthacAGgerI-maricAjAji-citrakaiH / -cakradattaH, khaTTikA strI. (khaTTI svArthe ka, saMjJAyAM kan vA ata chAzanI kaDhI, te nAme eka RSi, kApavuM, kaTakA itvam) nAnI 40240, 61630... 42al, me. khaTTeraka tri. (khaTTa+karmaNi eraka) nIyu, inj. khaDaka na. (khaDa saMjJAyAM kan) hUI, 13, sthA. khaTvA strI. (khaTyate nidrAlubhiH khaT AkAGkSAyAm khaDakkikA strI. (khaDak ityavyaktaM zabdaM karotIti kvan) Muzal, 402- aSTAbhiH kASThakhaNDaizca khaTveti kR+Da+GIS tataH svArthe kan TAp pUrvahasvazca) ca pracakSate / pAchaLanuM bAraNuM, guptadvAra, khAnagI bAraNuM, nAnI khaTvAkA strI. (khaTvA+svArthe alpArthe vA ka) Muzell, chA-0. 358. mArI. (srI. khaDak+kR+Da+gaurI0 nAnI khATalI. GIS) khaDakkI / - khaTvAGga na. (khaTvAyAH aGgam) Mized-DhAliyAna khaDatU puM. (khaD+atU) lAI bhane / 43 tara, me. aMga, sa, pAyo, sAla ka3 - vicitrakha- bAhu ane jaMghAnuM AbharaNa. TvAGgadharA naramAlAvibhUSaNA-mArkaNDeya0 87 / 6 / | khaDayavAgU strI. (khaDapakvA yavAgUH) me tana, pI. zivanuM eka astra, prAyazcitta jene lAgyuM hoya tene | khaDayUSa puM. (khaDapakvo yUSaH) 5.75. 72. dhAraNa karavAnuM eka jAtanuM pAtra. (kuM.) te nAmano khaDika tri. (khaDamastyasya Than) namana ghAsavANu. sUryavaMzI eka rAjA. khaDikA, khaDI strI. (khaDI+kan, srI. khaD+ap+DIe) khaTvAGgAdilIpa pu. te nAmano me 2%. khaDI yA, mI. khaTvAGgadhara (khaTvAGgaM dharati dhR+ac) ziva. (tri.) khaDU strI. (khaD+U) bhUtanI zayyA, 61631, pADu khaTvAMga dhAraNa karanAra. ane jaMghAnuM AbharaNa. khaTvAGgabhRt puM. (khaTvAGaga bibharti bhR+kvip) ziva, | khaDUra tri. (khaDamastyasya Urac) uuj. bhAva. (tri.) 5in paa24|| 4282. khaDonmattA strI. (khaDena unmattA) 3 ghAsathI. unmatta khaTvAGgamudrA strI. taMtrazAstrota . Ut2nI. mudrA. thayeTa. . khaTvAGgavana na. te. nAmarnu me. vana. khaGga na.. (khaD+gan) do, advis. (puM. khaDati khaTvAGgin puM. (khaTvAGga + ini) ziva, bhAva.. bhinnattIti khaDa+gana) geMna zA. tasavAra- na hi (tri. khavAGga+ini) Hain lenI. se. Doya te.. khaDgo vijAnAti karmakAraM svakAraNam-udbhaTaH / khaTvAGgI strI. (khaTvAGga+GIp) . tanu pAtra- geMDo, te nAme eka bauddha, te nAmanuM eka sugaMdhI khaTvAGgI cIravAsA vA zmazrulo vijane vane / - manu0 11105 / khaDgakoSa puM. (khaDgasya koSaH) talavAra , bhyAna.. khaTvArUDha tri. (khaTvAyAmArUDhaH) uueen 652 2Dhesa, khaDgacarmadhara puM. (khaDgacarma dhArayati) DhAla-talavAra nIya, ma., 5032, mUla, mavaNe bhAga 42- dhAraNa karanAra sipAhI yoddho vagere. Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 shbdrtnmhoddhiH| [khaDgaTa-khaNDakuSmANDaka khaDgaTa puM. (khaDga iva aTatIti aTa+ac) 3 | khaDgika puM. (khaDga+ika) mA. vaya-2, 5283, ____ tana sa., ghAsa.. meMsanA dUdhana, .. khaDgaghAta puM. (khaDgasya ghAtaH) talavA2no praDA2. . khaDgidhenu(kA) strI. (khaDginI dhenuH) me tanI. khaDgAghAtaH / meM. khaDgadhenu strI. (khaDgasya gaNDakasya dhenuH patnI) 031, | khaDgin puM. (khaDgaH tadAkAraM zRGgamastyasya ini) chI.. ge.. mAheva. ghoSa. (tri. khaDagaH asyAsti iti) khaDgapatra na. (khaDga iva patrANyasya) me tanI talavAraauj -susragdharo'tha sannahya dhanvI khaDgI dhRtevanaspati, prasaranArIDoya. cha. (na. khaDgasya patram) SudhiH-bhAga0 8 / 15 / 8 / talavAranuM pAnuM. khaDgimAra puM. (khaDginaM mArayati mR+Nic+aN) khaDgaparIkSA strI. (khaDgasya parIkSA) tasavAranI. parIkSau. talavAranA jevA pAMdaDAvALo eka jAtano velo jene khaDgapANi puM. (khaDgaH pANau yasya) / DAyamA khAvAthI geMDAnuM mRtyu thAya che. talavAra hoya che te. khaDgIka na. (khaDge tatkarmaNi kuzalaH Ik) hAtahuM. khaDgapAtra na. (khaDgazRGgakRtaM pAtram) genA garnu khaNDa (curA0 para. -khaNDayati, khaNDitaH) tou, 5, banAveluM pAtra. Tu 8778 72vA, nA 42va. -rajanIcaranAthena khaNDite timire nizi-hito0 3 / 111 / khaDgapidhAna na. (khaDgasya pidhAnam) talavAra, bhyAna khaNDa puM. (khaDi+ghaJ) 323, 532, bhA, saMyamAra, -khaDgapidhAnakam / meM tano malina hoya, yogavizeSa -bhAnukI khaDgaputrikA srI. (khaDgasya putrikeva) nAnI 721, nAradevazca khaNDaH kApAlikastathA-haThayogapradIpikA nAnI talavA2- khaDgaputrI / khaDgapurI strI. (jai prA. khaggapurA) suvana vi4yanI 1 / 8 / vi3. (na.) 2542. -khaNDaM tu madhuraM vRSyaM cakSuSyaM bRhaNaM himam-bhAvapra0 / nita5, tNu mukhya rAjadhAnI. bhIDa. (puM. na.) . Hun -dhRtazRGgavibhinnAzca khaDgaprahAra paM. (khaDgasya prahAraH) talavAranI bhAra, khaNDakhaNDaM yayurdhanAH-mArkaNDeya0 83 / 26 / -divaH talavArano prahAra. kAntimat khaNDamekam- megha0 30. / (tri.) viuta, khaDgaphala puM. (khaDgasya phalam) tasavA2nu bhyAna. bhAMgI gayela, TukaDA thayela. khaDgaphalakaH / khaNDaka paM. (khaNDaka+Nvala khaNDena nirvattAdi RSyAdi khaDgamAMsa na. (khaDgasya mAMsam) geDanu mAMsa.. ka vA) i3vithI janAvalI 13 sA52, 14, khaDgamudrA srI. (khaDgasya mudrA) meM tanI mudrA. 5232, vi3, (tri.) ApanA2, 1678 42nA2. khaDgalekhA strI. (khaDgAnAM lekhA) talavAranI. mA. khaNDakathA strI. (khaNDaH khaNDitA kathA) nAnI thA, khaDgarAH puM. (khaDga rAT) ada, mauddha bhatanI sAdhu. nAnI vAtA. khaDgavat tri. (khaDga+matupa) savAravA'. khaNDakarNa puM. (khaNDa iva karNaH kando yasya) me. khaDgAdhAra puM. (khaDgasyAdhAra iva) taravArarnu bhyAna. tano 5-6, sa.7276. khaDgAbhihata tri. (khaDgena abhihataH) talavAre bhAre, khaNDakAdyaloha puM. yahate. 4 . 5.12nu auSadha. pAva3 pe. khaNDakAlu puM. (khaNDa iva kAyati ke+ka khaNDakazcAsau khaDgAmiSa na. (khaDgasyAmiSam) geDA mAMsa.. Aluzca) 2.42.4, zariyA -khaNDakAlukam / khaDgA strI. (jai. prA. khaggA) bhAvata vi4yanI. bhujya | khaNDakAvya na. (khaNDaM kAvyam) 'meghadUta', nAna DAvya -khaNDakAvyaM bhavet kAvyasyaikadezAnusAri ca khaDgArITa puM. (khaDgaM RcchatIti R+kITan nipAtanAt -sA0 da0 534 / pUrvavRddhiH) DhAsa. (tri.) tasavArI dhArA se vrata | khaNDakuSmANDaka puM. (khaNDena pakvaM kuSmANDamatra kap) dhAraNa karanAra. te nAmanuM eka auSadha. 2.4dhAnI. Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khaNDakharjUra-khaNDita] khaNDakharjUra na. ( khaNDena pakvaM khaNDa iva svAdu vA kharjUram) bheDa bhatanuM svAdiSTa jarUra. khaNDaja puM. (khaNDa iva jAyate jan+Da) goNa. khaNDajodbhavaja puM. (khaNDaja udbhavo'sya tasmAjjAyate jan+Da) kheDa prahAranI jAMDa. zabdaratnamahodadhiH / khaNDatAla puM. (khaNDena vAdyAMzabhedena nirvRttastAlaH) saMgItazAstra prasiddha kheDa prahArano tAsa - drutamekaM bhaved yatra khaNDatAlaH sa ucyate / aparaM niyamaM vinA saGgItadAmodare / khaNDadhArA strI. (khaNDe ekadeze dhArA yasyAH ) Sttara. khaNDana na. ( khaDi bhAve lyuT ) Apa, chevuM -ghaTaya bhujabandhanaM janaya radakhaNDanaM dehi padapallavamudArammano, eg, Rusza seg, anal- vis, sAmano, abhiprAya-yukti vagere toDI nAkhavAM te, sarakhuM nahi rI hevu. (tri. khaND kartari + lyuT ) jaMDana 42nAra, maMDita $2nAra - smaragaralakhaNDanaM mama zirasi maNDanamgItagovinde / -rasakhaNDanavarjitam - raghu0 9 / 36 / khaNDanakhaNDakhAdya na. ( khaNDanaM padArthasya nirvacanIyatA:nirAkaraNaM khAdyam khaNDa iva) zrIharSa prazIta te nAmano vedAntano eka graMtha. khaNDanarata tri. (khaNDane rataH) maMDana aravAmAM Asata. USAT. (BUSH+37) visa seg, Heg, alsg. khaNDanIya tri. (khaND + anIyar ) una 42vA yogya. khaNDapatra na. pAMDAnI samUha. khaNDaparazu puM. (khaNDayatIti khaNDaH parazurasya) ziva, bhAheva, -sudhanvA khaNDaparazurdAruNo draviNapradaH - mahA0 16 / 149 / 74, - mahezvarya lIlAjanitajagataH khaNDaparazoH - gaGgA0 1, parazurAma, viSNu. khaNDaparzu puM. (khaNDaH parzarasya) bhasabhapaTTI puranArI, ziva, parazurAma, rAhu, bhAMgesA hAMtavANo hAthI. khaNDapAla puM. (khaNDaM pAlayati svazilpasAdhanatayA pAli+Nvul) ho, usavAI bhI hAI janAvanAra. khaNDapralaya puM. (khaNDasya pralayaH) pRthvI vagere unI pralaya, amuka bhAgano nAza. khaNDaphaNa puM. (khaNDA khaNDitA phaNA'sya) kheDa bhatanI sarpa khaNDamaNDala puM. (khaNDaH khaNDitaH maNDalaH) vartusa goLAkArano eka bhAga, asaMpUrNa goLa, asaMpUrNa maMDala (tri. khaNDo maNDalo yasya) bhene saMpUrNa maMDala nathI te, apUrNa maMDalavALuM. 719 khaNDamodaka puM. (khaNDa iva modayati mud + Nic+Nvul) kheDa bhatanI jAMDa, sArDara, yavAsazarDarA. khaNDara tri. (khaNDa + caturarthyAm azmAdi0 ra ) jaMDanI pAseno pradeza vagere. khaNDala puM. na. (khaNDaM lAti lA+ka) khaMDane dhAraNa 2nAra. khaNDalavaNa na. (khaNDaM ca tallavaNaM ca ) aNuM bhIhu, jilavA, saMgaNaNAra. khaNDazarkarA strI. (khaNDa iva zarkarA ) kheDa bhatanI sA2. khaNDazas avya. (khaNDa + zas) 52 5251, jaMDe khaMDa, TukaDe TukaDA. khaNDazAkhA strI. (khaNDA khaNDitA zAkhA'syAH) kheDa bhatano veso, mahISavallI. khaNDasara puM. (khaNDa iva sarati sR+ac) kheDa bhatanI sADa2. khaNDAbhra na. ( khaNDaM ca tadabhraM ca ) pAyesa vAhaNa, vIkharAyeluM vAdaLuM, dAMtamAM paDela kSatavizeSa. khaNDAmalaka na. (khaNDaM khaNDitamAmalakam ) khAMjaNAnuM cUrNa, sAkaramAM pakavelA AMbaLA. khaNDAlI strI. (khaNDaM padmAdikhaNDamAlAti A+lA+ka gaurA. GIp ) talAvaDI, nAnuM sarovara, (khaNDaM dantanakhAdikhaNDanamAlAti A + lA+ka + GIS ) abhI strI, telanuM eka mApa. khaNDika puM. (khaNDa + astyarthe Than) vaTAegA te nAmanA kheDa RSi, jagasa, DA - tripuTaH khaNDiko'pi syAt kathyante tadguNA iti / khaNDika tri. (khaND + ikan) jhopAyamAna thayela, Dodha pAbhela. - khaNDikopAdhyAyaH ziSyasya capeTikAM dadAti -mahAbhASyam / khaNDikAdi pAzinIya vyADarA prasiddha roDa zabda gaerA - khaNDika, vaDavA, kSudraka, bhikSuka, zukra, ulUka, zvat, ahan, yugavaratna, halabandha / afusa fa. (afs+m) dea, siua, visu sZA, - candre kalaGkaH sujane daridratA vikAsalakSmIH kamaleSu caJcalA / mukhe'prasAdaH sadhaneSu sarvadA yazo vidhAtuH kathayanti khaNDitam - zabdArthacintA0 pAyelA aMgavANu, joDavANu, sAbhuM thayesuM, vajarAI gayeyuM, vizvAsaghAta resuM -khaNDitayuvativilApam - gIta0 8. / Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 shbdrtnmhoddhiH| [khaNDitavata-khanat khaNDitavrata tri. (khaNDitaM vratamasya) natArita khadUraka puM. (khad vA Uraca saMjJAyAM kapa) tenamino thayuM hoya te. _ vi. (tri.) nIyu, hI. khaNDitA strI. (khaND+kta+TApa) te nAmanI me. khadUravAsinI strI. (khe AkAze dUre vasati vas+Nini) nAyikA ke je potAno nAyaka bIjI yuvatImAM mugdha | bauddhamatamAM manAyelI zakti paikI eka zakti. thayeno 5Sya 33 te -pArzvameti pripo yasyAH / khadya tri. (khad+yat) sthiratAnA tirnu. anyasaMbhogavihnitaH / sA khaNDiteti kathitA khadyapatrI strI (khade sthairye hitam gavA0 yat, khadyaM dhIrairIAkaSAyitA-sA0 da0 383 patramasya gaurI. GIp) 2. khaNDitAzaMsa tri. (khaNDitA AzaMsA yasya) nabha6 khadyota puM. (khe dyotate khamAkAzaM dyotayatIti vA thayeluM, jenI AzAo khaMDita thayelI hoya te. dyut+ac) 5taniyu, agiyo -khadyotAlI vilasitaM khaNDina tri. (khaNDa+Nini) 13 2nAra, aapn||2, | nibhAM vidyadanmeSadRSTima-megha0 81. -vijJApyaM paramagaroH chenAra. (puM.) visauj. kiya diva savituriva khadyotaiH / -bhAga0 6 / 16 / 46, khaNDinI strI. (khaNDin+GIp) pRthvI, bhUmi.. 81, sUrya, mA.Arnu u. khaNDI strI. (khaND+DIe) garI bhara, rAnImA khadyotaka puM. (khadyota iva kAyati kai+ka) OM2. khaNDIra puM. (apakRSTA khaNDI+ra) pI. bhA. / javANu A3, sUrya, mArnu u. khaNDu tri. (khaNDayatIti khaDi+u) vi35, una 42 // 2 khadyotana puM. (khamAkAzaM dyotayati dhut+Nic+lyu ) khaNDya tri. (khaND+yat) una 421. yogya. sUrya, 1531nu, jAu. khatamAla puM. (khe tamAla iva) dhUmA, megha. khadhUpa puM. (khamAkAzaM dhUpayati dhUpa+aN upa. sa.) khad (bhvA. para. seTa a-khadati) sthira tha, sa. va. lAkaDAnuM kareluM bANa, eka jAtanuM astra, agninI 42vI, Hij, makSa 42j, bhArI nAma. curA. para | zikhA sAthe AkAzamAM janAra padArtha-havAI. - sa. seTa-khAdayati) disj, mA27hAna 62. ukSAMpracakurnagarasya mArgAn dhvajAn babandhurmumucuH khadhUpAn khada puM. (khad+ap) sthiratA, sthira5. -bhaTTi0 / khadikA strI. (khe AkAze dIyate do khaNDane ghaJarthe / khan (bhvA. ubhaya. sa. seTa-khanati, khanate) , . __ k TAp tataH saMjJAyAM kan) i // 2, ze.460 inR.. khanannAkhubilaM siMha:-paJca0 317, bhAI, humavaj. khadira puM. (khad+kirac) 2nu OMAu, dra, yaMdra, 752, abhi+khan yAre lA joha. ava+khan nI.ye. moha. te nAme eka RSi. A+khan yota23 mI. ud+khan 6413. nAmaj, khadiraka tri. (khadira tannirvRtAdau phak) 2mAMthA. aneka 6413nA. -baGgAnutkhAya tarasA-raghu0 4 / 36. auSadhAdi, khera vaDe banela. ni+khan bhU.j, sthA5j -unadvivarSaM nikhanetkhadirapatrikA, khadIrapatrI strI. (khadirasya patramiva yAjJa0 3 / 1, - vasudhAyAM nicakhnatuH -raghu0 12 / 30, patramasyAH kap) sAmAno vasA, 4%4 veda, -nicakhAna jayastambhAn -raghu0 4 / 36. nis+khan eka jAtano khera. Saj, 42. nir+khan Staj, mahA2 62. khadirasAra, khadirodbhUta puM. (khadiradrumasya sAraH- pari+khana yota26 mohavaM. vi+khana vizeSa prazana khadirAdudbhUtaH) 2sAra. moha. khadirA strI. (khadirastatpatrAkAro'styasyAH patre ac khanaka puM. (khan+vun) 42, pAtara pAuna2. yo2, TAp ca) duno aal. sonA vagerenI khANa, sonAnI khANane jANanAra, khadirikA strI. (khadiraH khadirarasasamaraso'styasyAH bhInamA 23 nibane. nA2. -vidurasya suhat Than) dAsa, sAmAna. sI.. kazcit khanakaH kuzalo naraH -mahA0 1 / 148 / 1, khadirI strI. (khad+kirac+GIp) sAmAna vela. (tri.) mohanAra, mohanA2, zeunA2, tounA2. khadiropama puM. (khadiraH upamA yasya) pAvaNarnu, u. | khanat tri. (khan+zatR) tuM, moha, zautuM, toutuM. Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khanapAna-kharaghAtana shbdrtnmhoddhiH| 721 khanapAna puM.te. nAmanI meM anuvaMzI kSatriya. -khanamAna: / / khameghAkhya na. ma. nAmanA. dhAtu. khanayitrI strI. (khan+Nic vRddhayabhAvaH tRc+GIp) te. / | khamba (bhvA. para. sa. seTa-khambati) gamana 42, 4. nAmanuM eka hathiyAra, astravizeSa. khara puM. (khaM mukhakuharaM-chidraM atizayenAsyAsti kha+ra) khani strI. (khan+ in) suvara vagairenI jAe. -utkhAtazatru -parIvAdAt kharo bhavati zvA vai bhavati nindakaH vasudhopatasthe ratnopahArairuditaiH khanibhyaH -raghu0 manu0 2 / 201 / jayya.2- uSTyAnaM samAruhya kharayAnaM 18 / 22 / sAdhA2, 432, pRthvIna vihA29.. tu kAmataH / -manu0 11 / 20 / te namana.. . khanitR tri. (khan+tRc) pAnA2, mana82. 2rAkSasa-rAva.sano bhAI- vadhaM kharatrizirase rutthAnaM khanitra na. (khan+itrac) AhANI -kecat khanitrairvibhiduH rAvaNasya ca-rAmA0 1 / 3 / 20 / sAna jha3, setuprAkAragopurAn - bhAga0 7 / 2 / 15 / pAvo. kAgaDo, kaMkapakSI, TIToDuM pakSI, sATha varSamAMnuM eka khanitrakam / varSa, sUryano eka pArzvacara, pazcima dvAranuM ghara, tIkSNa, khanitrima tri. (khananena nivRttam khan bhAve ktimap) s5.2, 5802- dehi kharanayanazaraghAtam-gIta0 / niSThu2, __mohavAthI 438., thayeTa. s5., dhAma, ghamAso namanavanaspati, (na. khAya khanitvA avya. (khan+tvA) pAhIna, na.. antarindriyAya khasya vA tIvratArUpaguNaM rAti khaninetra puM. te nAmanI meM zvAzanI me. 20%l. kha+rA+ka) dla- na kharo na ca bhUyasA mRduH khanI strI. (khan+in+GIp) suvA vagairenI , pavamAnaH pRthivIruhAniva-raghu0 89 / tIkSatA, AdhAra, pRthvInuM vidAraNa, khodela khADo. 58oratA, bhI. (tri. kha+rA+ka) uThina, 447 // khanya tri. (khana vede ni. yata) mohavA yogya. tIkSA, 62, garama, ghAtaDI, duSTa, vAmana, 8j khapura puM. (khaM piparti uccatayA pR+ka) sopArInu. satya pratijJAvALuM, khokharA sAdavALuM, vyavahArakuzaLa. jADa, eka jAtanI motha, vAghanakhanuM jhADa, lasaNa, kharakara puM. (kharastIvraH karo'sya) sUrya, Anu sAmavAyu, me, tanu, sugaMdhI ghAsa. (tri.) bhANasu. OM3. (na.) AkAzamAM udaya pAmela azubha sUcaka kharakASThikA strI. (kharamugraM kASThaM yasyAH kap kApi gaMdhavanagara - udagAdipurohitanRpabalapatiyuvarAjadoSadaM / ata itvam) basA nAmanI auSadi. khapuram-bRhatsaMhitA 36 a0 | ALLADubhI. me. kharakuTi strI. (kharA tIvrA kSuravattvAt kuTiH) manu haityanagara, harizcaMdranI nagarI-zaDe2. ghara, manI huna. kharasya kuTi: -gadhenuM sthala. khapuSpa na. 40.puSpa. (asaMbhava. yAra vastumI-) strI. kharakuTI / mRgatRSNAmbhasi snAtaH zazazRGgadhanurdhataH / eSa | kharakoNa puM. (khara+kuNa+ac) piM048. pakSI, teta.2 vandhyAsuto yAti khapuSpakRtazekharaH / / -subhA0 / 5kSI.. khabASpa puM. (khasya bASyam) 126, 350, lima.. | kharakoNI strI. (kharakoNa+GISa) piM048, pakSIna. tata2. khabhrAnti paM. (khe AkAze bhrAntibhraMmaNaM yasya) samagI. pakSI.. samI. (strI.) samajA, mAhA. kharakvANa puM. (khara+kvAN+ac) me. tanu, 5kSI.. khamaNi puM. (khasya maNiH) sUrya, sArnu u. kharagandhanibhA strI. (kharagandhena nitarAM bhAti) me. khamIlana na. (khAnAmirindriyANAM mIlanam) taMdrA, 200sa., tanI vanaspati, nAzavalI, nAgavela. sustI. kharagandhA strI. (kharo gandho yasyAH) nAravela.. khamUrti srI. (khasya mUrtiH) 4.zanI mUrti-25.35, kharagRha na. (kharANAM gRham) i wiualno tadel, brahmana, 2035. (puM. khaM mUrtirasya) ziva-bhAva.. marnu gha2- kharageham / khamali strI. (khaM zanyabhataM malamasyAH ) pAe 652 - kharaghAtana paM. (kharaM ugrarogaM ta utpanna thatI eka jAtanI vanaspati, mUla vinAnI han+Nic +lyu) nAgasa2. nAmAnI. vanaspati, vanaspati, dumi.51. (strI. khamUli+svArtha ka+TAp) zathi. zrIrAma- kharaM tannAmnA prasiddhaM rAkSisaM khamUlikA / (strI. khaM mUlamasyAH DIe) khamUlI / ghAtayatIti zrIrAmacandraH / Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 shbdrtnmhoddhiH| kharacchada-kharasvara kharacchada puM. (kharaH chadaH patramasya) me. tanuM tu | kharaparuSa tri. (jai. prA. kharaparusa) ghajst2. ghAsa, eka jAtanuM baru, sAganuM vRkSa. kharapAtra na. (kharaM pAtram) doDhanu vAsa.. khara tri. (kharaM jIryati ja+pA. ku) tI tivANu. kharapAdADhaya puM. (kharaiH pAdaiH ADhyaH) , 3, kharaNTa tri. (jai. prA. kharaNTa) ti227|27, 2.zayi __ornu vRkSa. pahA. kharapAla puM. SThapAtra, 6ustk pAtra.. kharaNTana na. (jai. prA. kharaNTaNa) pre29. kharapuSpa puM. (kharaM puSpamasya) vanaspati bha2vo. kharaNTanA strI. (jai. prA. kharaNTaNA) niMha, ti22412, kharapuSpA strI. (kharANi puSpANyasyAH) me tanI apamAna. __ tulasI- srI. kharapuSpikA, kharapuSpI / kharaNas tri. (kharasya nAseva kharA vA nAsikA yasya) / kharapriya puM. (kharo dhAnyakalAvAdizasyamardanasthAnaM gAnA al. usalj, dlu sauj. (tri.) ___ priyo'sya lasya raH) abhUta2, 5 // 2. (srI.) kharapriyA / kharaNasaH / kharamajja tri. (kharaM jayati masj+ra) atyaMta zuddha kharatvaca strI. (kharA tvagasya) me tano sAmAno 4282, sAI 4282. veto. kharamaJjari strI. (kharA maJjarI yasyAH) aghAunamAnI kharadaNDa na. (kharaH ugraH kaNTakAvRtatvAd daNDo'sya) vanaspati- (strI) kharamaJjarI -duSTavraNaprazamanaM kaphanAbhaga. DIvraNApaham / -vaidyakacakrapANisaMgrahe / kharadalA strI. (kharaM dalaM yasyAH ) me tana kharamukha puM. (jai. prA. kharamuha) parabhuma. nA. .5 una kASThodumbara 4 cha. anArya heza. kharadUSaNa puM. (kharamugraM dUSaNaM mAdakatAjanakazeSo yasya) kharamukhikA strI. (jai. prA. kharamuhA) vAcavizeSa, cl. dhaturAna u. (puM. dvi.) 2. sana 6Sa nAmAnAba (strI.) kharamukhI / rAkSasa. mI . (tri.) tIkSA hoSavANu, ghau/ kharayAna na. (khareNa yAm) madhenu, vAna.. doSavALuM. khararoman tri. (kharaM romA'sya) 4498 2ailaj. kharadhAra tri. (kharA ugrA dhArA'spa) aliauj. . (paM.) te nAbhanosenAkA dhAravAj. kharaloman tri. khararoman za6 mA -kharalomA / kharadhvaMsin puM. (kharaM kharanAmAnaM rAkSasaM dhvaMsayati kharavallikA strI. (kharA vallI saiva svArthe ka) nAlA dhvaMsa+Nic+ Nini) hAzathi zrIrAmayaMdra nAmanI. vanaspati-nAgaravasa- kharavallI / kharadhanvanikA strI. me tanI vanaspati-nAgavela. | kharazabda paM. (kharaH ugraH zabdo yasya) 212 pakSI.. kharanAda puM. (kharasya nAdaH) gadheDAnI. sAvA. __gAnI. za.06, a. za6. (tri. khara ugra zabdo kharanAdin tri. (kharaM nadati nad+Nini) dla. 6 yasya) tI zAj. karanAra, gadheDAnA jevo avAja karanAra. kharazAka puM. (kharaM zAkamasya) mA.nAma.nI. vanaspati. kharanAdinI strI. (kharanAdin+GIS) me. tanu sugaMdhI. kharazAla na. (kharANAM zAlA) gadheDAnI to , ga. dravya, 29 namarnu me sugaMdhI dravya. MivAnu, stha5. (strI.) kharazAlA (tri. tatra jAtaH) kharanAla na. (khara nAlamasya) ma . gadheDAnA tabelAmAM utpanna thanAra. kharapa puM. (kharaM pibati pA+ka) tanAmanA ma Si .. kharasoni strI. (khe AkAze rasamUnayati Uni ini) te. kharapatra puM. (kharANi patrANyasya) me. nI. vanaspati, nAmano eka velo, lohikA latA. sAganuM jhADa, eka jAtanI rAtI tulasI. kharasonda puM. (khaM zUnyabhUtaH rasondaH rasakledanamatra) kharapatraka phu. (kharapatra+kan) tina vRkSa. nAmarnu, me. soDhArnu pAtra. kharaskandha puM. (kharaH skandho'sya) priyAsa. vRkSa. kharapatrI strI. (kharaM patramasyAH goH GIS) DivA kharaskandhA strI. (kharaskandha+striyAM TAp) parI. nAmanuM vRkSa, hummA2i4nAmanI vanaspati. kharasvara tri. (kharaH svaro yasya) tI. 206uj. Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kharasvarA-kharva] shbdrtnmhoddhiH| 723 kharasvarA strI. (kharaM kharati upatApayati svar+ac) | kharjura, khajUra (na. kharju+urac, Urac) 3Y, HdUra, vanamAlikA nAme latA. utArA. - apakvakharjuraphalaM tridoSazamanaM matam / - kharA srI. (khamAkAzaM lAti lA+ka+lasya+ra:) devatA pakvameva hitaM zreSThaM tridoSazamanaM param-hArIte / - nAmarnu vRkSa. (srI. kharamAgirati A+gR+ac gau. madhuraM bRMhaNaM vRSyaM kharaM guru zItalam / kSaye'bhighAte GIS) kharAgarI -kharAgarI kadambazca khuDDhAko dAhe ca vAtapitte ca taddhitam -carake 27. a0 / devatADakaH- vaidyakaratnamAlA / 58, 9utA. (puM. kha+Urac) sarana, 13, kharAbdAkuraka na. (kharAbdAt tIvragarjanamedhAt najadUranI, vAMchI. aGkurayati aGkuri+ Nvula) vaijya bhArata. kharjUrarasa puM. (kharjUrasya rasaH) 52no 2sa.. kharAlaka puM. (khara+al+Nvul) in lA. khajUravedha puM. vivAma va yogya se. yo. puM. kharAlikaH / khajUrikA srI. (kharjUrI+kan) pararnu OM3, . kharAMza paM. (kharaH aMzaryasya) saryAuna u. (strI. kharjara+Dopa) -kharjarI / kharAzvA strI. (kharaiH azyate bhujyate az bhojane khardU (bhvA. para. sa. seTa-khardati) 427, uuj. __ vA ) . tano vedo, mayUrazimA-22048 satA. kharpara puM. (karpara pRSo. khatvam) yo.2, dhUtA, mikSApAtra, kharAhvA strI. (kharaM tIvra gandhamAhvayati A+he+ka) khappara, mATInAM vAsaNano bhAMgelo TukaDo, ThIkaruM, ajamoda. _ _orI, chatra.. (na.) jAparayuM nAmanI 5 upadhAtuM. kharikA strI. (khaM rAti saMjJAyAM kan ata ittvam) kharparAla puM. (kharpara+ala+ac) me tano pApo cUrNAkAra vALI eka jAtanI kastUrI, kastUrIno bhUko. jemAMthI lAkha nIkaLe che te. kharindhaya tri. (khariM dhayati) gadhenuM dUdha pIna82, kharparikA strI. (khaparaM+Than) 14pariyu. 75dhAtu. (strI. madhe.Ina dhAvanA2. kharparaM upadhAtubhedaH kArakatvenAstyasya ac gaurA. kharI strI. (khara+GIp) rAdhe.. GIS) kharparI / kharIjaGgha puM. (khAH gardabhyA iva jaGghA yasya) te. | kharparItuttha na. (khaparI eva tuttham) pariyu. nAme me RSi, ziva. kharburA strI. (kharba+urac) me. tanuM 3. ta26IvRkSa. kharu puM. (khan ku razcAntAdezaH) ziva, d, ghoTa, kharbuja na. (kharba+un tathAbhUtA jAyate jan+Da) me. hata, maheva, dhAgo. 2. (tri.) ghANu, dhoij, tanAvedAnu, 35, 5244 -dazaguNAgulaM tu kharbujaM jUra, tIkSaNa, kevaLa ayogya vastunI icchA rAkhanAra, kathyate tadguNA atha / kharbujaM mUtralaM balyaM mazAnI, bhU. (strI.) pati 12vA chatI. nyA. koSThazuddhikaraM guru / / snigdhaM svAdutaraM zItaM vRSyaM kharkhAdvidin tri. 27-bhaa29|| vagairena prayoga na2. pittAnilApaham / teSu yaccAmlamadhuraM sakSAraM ca khargha (bhvA. para. seTa-kharghati) 4, gamana. 2. rasAd bhavet / / rakta-pittakaraM tat tu mUtrakRcchrakaraM kharja (bhvA. para. seTa-kharjati) pI31 40mI, du: he, param / / -bhAvapra0 tamiyu thAmaDu. pUjana karavuM, Atithya karavuM, svaccha karavuM. kharma na. (khura+mak pRSo. ukAralopaH) bha.267, svarjana na. (kharja+lyuTa) yana, jAj, vidng.. / purUSAtana, pauruSa, pAro rezama, pavastra.. kharjikA strI. (kha+Nvula) 656 nAmanI za, kharca (bhvA. para. sa. seTa-kharvati) ema.na. 42, 4. svAda, ruci, tarasa lagADe evI ruci. kharva tri. (kharva+ac) 8j, TU, nAnu, nIyu. kharju, khajUM puM. (kharju+un) (kha+Uruc) 24, (puM.) sumeranA navanavi pai.hI. te nAmanI meM AO, khaNa, khajUrInuM jhADa, eka jAtano kIDo, kAnakhajUro, hu04 vRkSa. (na.) . &%2 rounI saMdhyA. - vAchI.. zataM zatasahasrANAM koTimAhurmanISiNaH / zataM kharjughna, kharjUna puM. (kharju hanti han+Thak) (kharjU koTisahasrANAM zaGkha ityabhidhIyate / / zataM zaGkhasahasrANAM hanti han+Tak) Alk 3, turanu sAu, vRndamAhurmanISiNaH / zataM vRndasahasrANAM mahAvRndamiti puMvADiyA. smRtam / / mahAvRndasahasrANAM zataM padmaM parizrutam / Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724 shbdrtnmhoddhiH| [kharvaTa-khaliza zataM padmasahasrANAM mahApadma vibhAvyate / / parI 53 mevA roga. - tadindraluptaM rUDhyaM ca prAhuzcAceti mahApadmasahasrANAM tathA kharvamihocyate / / -rAmA0 cApare khalaterapi janmaivaM sadanaM tatra tu kramAt / / - 6 / 4 / 54-59 / vAbhaTe 23. a0 / tri. zAsana rogavANu, viyu. kharvaTa puM. (kharva+aTan) henI me. pAzu ma Doya khalatika puM. (skhalatiriva kAyati kai+ka) parvata. eka bAju nagara hoya evuM parvata ane nadIthI ___ (na. khalatikaH parvataH tatrabhavAni vanAni) parvatamAna vyApta gAma, parvatanI pAsenuM koI gAma. kharvazAkha tri. (kharvA zAkhaH hastapAdAdayo yasya) vAmana, khaladhAna puM. (khalAH khaDAH dhIyante'smin ghA+AdhAre hI , nA. lyuTa) me tanuM vAsa.. kharvA strI. (kharva+ac+TAp) vanaspati nAya, khalapU tri. (khalaM bhUmi punAti pU+kvip) sthAna. sAI nAgaraveza. karanAra, vAsIduM vALanAra. kharvita tri. (kharva nIcagatau kartari kta) nanu, dUI, | khalamUrti puM. (khala iva ugrI mUrtirasya) 5 / 26, pArI.. hIMga. khalayajJa puM. (khale kartavyo yajJaH) Hi Pal khavitA srI. (khavita+striyAM TAp) me. 4.782nI. amAsa. yogya yaza. tithi, alpakALa rahenArI koIpaNa tithi. - khalasaMsarga puM. (khalasya saMsargaH) nIya bhAsanI somata. saMmizrayeccaturdazyA amAvAsyA bhavet kvacit / / khalAjina na. (khalasthitamajinam) Hi 2utuM yAmaI. kharcitAM tAM viduH kecit gatAthvAmiti cApare-karmapadI. | khalAdi puM. pANinIya vyA42 prasiddha samUDa arthamA khal (bhvA. para. sa. seTa-khalati) me 2j, yAsa, 'ini' pratyaya lenA2 me 206samUha- sa ca gaNaH ___DAsaj, hI42 vI. yathA-khala, DAka, kuTumba, druma, aGka, go ratha, khala puM. na. (khala+ ac) anA jya2vAna sthAna. - kuNDala, khalinI, DAkinI ityAdi / khalAt kSetrAdagArAd vA yato vA'pyupalabhyate -manu0 khalAdhArA strI. (khala AdhAro yasyAH) tanAmanI meM 11 / 17 / maNu, dhUjano. Dhagato, pRthvI, stha, sthAna, ___ tanI 13. (tri.) sadu, nIya, adhama, huI na. - khalasvabhAvaM bhavitavyatAM tathA cakAra sarvaM kila zUdrako nRpaH / - | khali strI. (khala+in) tano bhoga, tesa-cIna I, mRcchakaTika0 1. aGke / -sarpaH krUraH khalaH krUraH sAt ___tAunu bhUga. krUrataraH khalaH / mantrauSadhivazaH krUraH khalaH kena | khaliguma puM. vihAnu, vRkSa. nivAryate / / -cANakya-266STa, pAtI, 520, ti2 khalin tri. (khala+ini) jIvANu, tela-ghI vagerenai. bIe. (puM.) talanamola, sUrya, tamAla vRkSa, auSadha hIyavAj. mardana karavAnuM paththaranuM vAsaNa, kharala, AkaDAnuM jhADa, khalina puM. na. (khe azvamukhacchidre lInaM pRSo.) ghoDAnA dhaturanu kAu. bhoDhAmA 23tuM yo, sama- ubhayataH khalinakanakakhalaka puM. (khaM zUnyaM madhye lAti lA+ka saMjJAyAM | kaTakAvalagnAbhyAM pade pade kRtAkuJcanaprayatnAbhyAM kan) ghaDo, 12. puruSAbhyAmavakRSyamANam-azvamityartha-kAdambarI / khalakula puM. (khalako khalabhUmau lIyate lI+Da) thI. (tri. khe lInam) zamIna. 22 / 2. nAmanuM anAja. khalinamRttikA strI. (jai. prA. khaliNamaTTiyA) mejaunI. khalatA strI. (khalasya bhAvaH tal-tva) .54, bhATI.. nIya5 dRSTa59, ghAtaDInatA - khalatvam / khalinI strI. (khalAnAM samUha ini tato GIS) masa. (strI. khasya latA pRSo.) ALzalatA nAmAnA meM manuSyono samUDa. veda, amaravesa.. khalivardhana puM. vAyuthI. pI.31 mato haid. khalati puM. (skhalanti kezA asmAt apAdAne ati | khaliza puM. (khe AkAze jalAdUrdhvabhAge lizati liz+ka) pRSo0 sAdhu) indrasuptaro. nAtha. mAthAnA meM tanu bhA79. (srI. khaliza+TAp) khalizA / Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khalI-khallI] shbdrtnmhoddhiH| 725 khalI strI. (khala it+GIS) - sthAlyAM vaiduryamayyAM | khalevAlI strI. (khale vAlyante cAlyante vRSabhA yatra, pacati tilakhalImindhanaizcandanAdyaiH-bhartR0 2100 / vala cAlane AdhAre ghaJ gaurA0 GIS) khaledhAnI - khalIkAra puM. (khal+abhUtatadbhAve cci kR+bhAveza humo -svalevAlIyUpo lAGgaleSA-kAtyAyanagha) a5.72, matsanA, ti2272 zrautasUtre 22 / 3 / 48 / / khalIkRta tri. (khala+cci kR+ktan) ta2choudA., ti2272 / khalevusa avya. (khale vusamatrakAle tiSThagud sa.) wi 52sa- parokSe khalIkRto'yaM dyUtakAra:- pRccha0 2. / je vakhate dhAnyanuM bhUsuM ekaThuM thAya che te vakhata. apakAra karela. khaleza puM. (khe jalAdUrdhvAkAze lizati saMzliSyati khAlIkRti srI. (khala+cci kR+ktin) 15.482, liz+ ac) me tanu bhAcha.. (puM. khaleSvizaH) ti22412.. luccAno saradAra, atyaMta duSTa, bhAre nIca. khalIna puM. na. (khe azvamukhe lInam) ghoDAnA moawi. | khalezaya puM. (khalezaM jalAdUrdhvasthAkAzasaMsarga yAti 2tuM, yo, sama- zataM rathAnAM varahemamAlinAM yA+ka) . 5.2rnu ta nAmarnu, matsya-mA7j. caturyujAM hemakhalIna-zAlinAm-mahA0 1 / 199 / 15 / / khalezayA srI. (khalezaya+striyAM TAp) . 5.2 - (tri. khe AkAze lInam) Azama dAna. khalezA nAmanI mAchalI. khalu avya. (khula+un) nizcaya- dayitAsvanavasthitaM | khalezI strI. (khaleza+striyAM GIS) . 2nI nRNAM na khalu prema calaM suhRjjane-kumA0 4 / 28 / bhAsI. niSedha- sampratyasAMprataM vaktumukte mupalapANinA | khalokti strI. (khalA uktiH) usaI bhASA, nIya nirdhArite'rthe lekhena khalUktvA khalu vAcikam-zizu0 mosa ta. (srI. khalasya uktiH ) para puruSa 2 / 70 / vAdhyAi.st2, UiAL- vadhyAH khalu na vayana, nIyanuM vAdhya. vadhyante sacivAstava rAvaNa ! -rAmA0 3 / 41 / 6; | khalya tri. (khala+yat) bhojane yogyaunine yogya, anunaya, 56525||rth, sa khalvadhIte vedam-guNaratnaH / / kharalane yogya. vIpsA- na khalu na khalu bANaH sannipAtyo'yamasmin- khalyA strI. (khalAnAM samUhaH yat) 1. manuSyono samudAya, zA0 1. aGka / bha.2yana niyama, bhAtra-vaNa, 50mmi, NAMnI sabhaDa 52sano thyo. 525255 me. sabhai 452to avyaya. -kAle khalla puM. (khalaM lAti lA+ka) .5 tarnu vastra, khalu samArabdhAH phalaM badhnanti nItayaH-raghu0 / / bus, nAj, , yAma. -ajAzakRt tuSAgni ca khaluk puM. (khamindriyaM netravyApAraM luJcati luJca apanayane bhUgarbhe dvitayaM kSipet / tasyoparisthitaM khallaM kvip) saMghat2-aMdhA. taptakhallumiti smRtam / / -vaidyakasArasaMgrahaH / yAta. khalureSa puM. strI. (khaluriSyate vadhyate'sau khalu+riS karmaNi 5kSI, yAmAnI bhasa, .28. (puM. khalla+svArthe+ka) ghaJ) me tano mRga- khalureSakaH / (puM. khalureSa+ka) -khallakaH khalureSI strI. (khalureSa+GIS) me. tanI. bhRgadI.. khallukI strI. sa.52. khalUrikA (khala+riS nipAtanAt sAdhuH) zastranA khallikA strI. (khal+kvip taM lAti lA+ka tataH abhyAsa, lazkarI sipAhIne kavAyata zIkhavavAnI saMjJAyAM kan ata ittvam) taNavAna 3 zevAna pAtra jagyA, zastrAbhyAsa karavAnuM sthaLa. aDhAI. khalekapota puM. ba. va. (khale patantaH kapotAH) Hi | khalliza puM. khaliza za6 huA. paDatAM kabUtaro, tenA jevo eka nyAya. khalliTa tri. (khallIva Talati Tala+Da pRSo.) lenA khaledhAnI strI. (khale dhIyante vRSabhA atra) jamai mAthAnA vALa gayelA che te, TAlavALuM. jyAM anAja chUTuM paDAtuM hoya tyAM vacce raheluM baLada | khallI strI. (khala+kvip taM lAti lA+ka gaurA. bAMdhavAnuM lAkaDuM, GIS) meM tano hAtha-pagana tarana.. . . khaleyava avya. (khale yavo yatra kAle) he ma. 44. khallI tu pAda- jacorUkaramUlAvamATanI / - khaLamAM Ave te takhata. mAdhavAkaraH / Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 shbdrtnmhoddhiH| [khallITa-khA khallITa puM. (khallIva Talati Tal viklave vA Da) sano | khasakanda puM. (khasa iva kando'sya) kSA24yu.DI. namana rI... tri. sana. vANu. -saptarAtrAt prajAyante me. vRkSa. (puM. khasasya iva gandho'sya) khasagandhaH / khalloTasya kacAH zubhAH / dagdhahastidantalepAt / khasatila paM. (khasapya iva tilati snihyatIti tila sAjAkSararasAJcanAt / / -gaaruddpu0| snehe+ka) jasajasanaM 13. (-tilabhedaH khasatila: khalva puM. (khala+kvip taM vAti vA+ka) me tana kAsa-zvAsaharaH smRtaH / - bhAvapra0 / bhen| sanA-yaesa. ouvA. khalvaTa puM. (khala+aTa+aN) bhAthAnI. TAsa. khasama puM. (khaM zUnyaM samaM yasya) bhagavAna buddha. khalvATa puM. (khala+kvipa taM vaTate veSTayate vaTa khasambhava puM. (khe AkAze sambhavati sam+bhU+ac) veSTa+aN) bhAthAnI TAlano roga. (tri.) bhAthAnI AkAzamAM utpana thanAra. sanA rogavAj. -khalvATo divasezvarasya kiraNe: khasambhavA strI. (khasambhava+TAp) meM tanI vanaspatisantApito mastake-bhartRhari. 2 / 90 amaravela. AkAzamAMsI / khalvaTikA (strI.) khallikA za6 aso. khasarpaNa puM. (khe sarpati sRpa+lyu ) bhagavAna buddha. khav (tryAdi. para. a. seTa-khanAti) saMpatti __ (na. khe sarpaNam) UNHi xb. ALLAHisj. __tha, pavitra thaj, pra2 thaj, utpana tha. khasA strI. azya5SinI meM patnInu nAma rAkSasonI khavallI strI. (khe sthitA vallI) mA.zanI vesa, bhAtA utI. sama.23.,- AkAzavallI khavallI tu budhaiH kathitAmaravavalarI / khasAtmaja puM. (khasAyAH AtmajaH) rAkSasa., zya5 khavAri naM. (khAt patitaM vAri) ALLHithI. 5.utuM patnInaputra. khasAnandanaH, khasAsutaH / khasUcin tri. (khaM sUcayati sUca+Nini) prazna pUchayo 4, hivya vAri, varasAha.. khaza puM. ba. te nAmamo. sa. 12. -pAradA pahnavAzcInAH hoya tyAre AkAza sAme jonAra nindita vAdI, - ___ kIrAkA dAradAH khazAH / -manu. 10 / 44 vaiyAkaraNakhasUcI -vyA7255 .2252 na. to Doya khazaya tri. (khe zete) mulA mehAnama sunAra, zamai. agara bhUlI gayo hoya te. khasRma puM. te nAmanI meM asura. -vAtApinamucizcaiva khazarIra na. (khameva zarIram) maa|35. zarIra, (tri. illalaH khasRmastathA / -gAruDe 6. a0 khameva zarIramasya) sA35. zarIravANa. khaskhasa puM. (khasprakAraH dvitvam pRSo.) 28. 6nu, , khazA strI. (kha+zI+Da+TAp) bhu28 namana sugaMdhA sIenajI4, sasasa. dravya, zyapanI meM patnI. -khazA ca yakSa-rakSAMsi | khaskhasarasa puM. (khaskhasasya rasaH) 24.58. munirapsarasastathA / -gAruDapu0 6. a. / khastanI strI. (khamAkAzaH stana iva yasyAH) pRthvI, khazIra puM. te nAmano me. heza. bhUmi. khazeTa paM. (khaM zeTati ziTa anAdare aNa) me tana , khasphaTika puM. (khamiva nirmala: sphaTikaH) sUryaprAnta bhAeM. (srI. khazeT striyAM GIS) me tanI. bhali, yaMdrAnta bhali. -khasphATikaH / bhAdI. khasvastika na. (khamUordhvasthita AkAzaH svastikhazvAsa puM. (khasya zvAsa iva) vAyu, pavana. kamiva) samAna 3jA bharata 652 23do sAno khaSa (bhvA. para saka, seTa-khaSati) vadha 42vo, bhArI (bhA. ___ nama. khahara puM. (khaM zUnyaM haro yatra) 40xnudei 3e khaSya puM. (khana-ya nasya SaH) Adha, 2. zUnyahAraka eka rAzi. khasa puM. (khAnIndriyANi syati nizcalIkaroti so+ka) | khA tri. (khan karttari viT At) hana2, 2. kharajavuM, khasa, te nAmano eka deza, khasakhasanuM ___ -khasabIjAni balyAni vRSyANi sugurUNi ca / vRkSa. bhAvapra0 / (srI. khan karmaNi viT At) nahI.. sunA2. Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khAkhasa-khAdoarNasa] shbdrtnmhoddhiH| 727 khAkhasa puM. (khas prakAre dvittvaM pRSo.) samasa, | khAtabhU strI. (khAtA bhUH) mA.da. 04mAna, us. bI4. khAtavyavahAra puM. (khAtasya vyavahAraH) mAtano vyavahAra, khAGgAha puM. (khe AkAze'GgamAhanti gatikAle khAI vagerenuM parimANa. ___ A+han+Da) dhomo pIno gho... khAti strI. (khat khai vA bhAve ktin At) mA.6 te. khAjika puM. (khe Urdhvadeze AjaH kSepaH tatra sAdhuH khAtra na. (khan tral kicca At) hI , 5.va.32, Than) in2, 238. uin2. zAzaya, gala, sUtra, ho2, sUtajI.. khATa puM. (khe urdhvamArge aTati anena aT+karaNe khAtvA avya. (khan+tvA) mohAne. ___ ghaJ) bha76i-1. 61831. (srI. khATa+TAp) khATA / khAd (bhvA0 para. sa. seTa-khAdati) ulj, makSa khATi strI. (khaTa kAGkSAyAm vA. iJ) bha6inI kha. -prAkpAdayoH patati khAdati pRSThamAMsam__81631, 9, kSata, ghAva, uMja, poTo sADa, sUjayedu, hi01281 / vaNasthAna. khATikA (srI. khATI saMjJAyAM kan TAp) bhahAnI. khAdaka tri. (khAd+Nvul) pAnA2, (makSa 42 / 2, 81831, nanAmI. sevAhara. khATvAbhArika tri. (khaTvAbhAraM vahati vA ThaJ) 102401 khAdana na. (khAd bhAve lyuTa) Hug, makSa 42. bhArane laI janAra. ___ (puM. khAdatyanena karaNe lyuTa) ita. khADava na. vaidya prasiddha meM. yUe. khAdanIya tri. (khAd+anIyara) mAvAyogya, makSa khANDa na. (khaNDasya bhAvaH khaNDasya vikAraH vA aNa) 2vAyogya. ___Hi75j, Hiuna vi.5t2... khAdi tri. (khAd karmaNi in) vAyogya, (makSA khANDava tri. (khANDaM khaNDavikAraM vAti vA+ka) | 2vAyogya, 269 // 42 // 2. (puM.) DAyana. sa.saM.2. khAMDasAkaranA vikAravALA lADu vagere. (1) te nAmanuM | khAdita tri. (khAd+kta) pAsa, (makSa 4281.. - prasiddha me. 8 -purA tu vijayo rAjA khANDavI ___ AzaGkamAno vaidehIM khAditAM nihatAM mRtAm-bhaTTiH / / nAma tAM purIm / bhaktvA vanaM tatazcake tena tat | khAditavat tri. (khAdita+matup masya vaH) 8. mAdhu khANDavaM vanam - kAlikApu0 90 a0 / / hoya te, jeNe bhakSaNa karyuM hoya te. khANDavaprastha (pu.) yuviSThiranu 24485OMdraprasthana2. khAditavya tri. (khAd+tavyac) pAvA yogya, makSa khANDavAyana (puM.) te. nAmanI me. Si. 2vAyogya. khANDavika paM. (khANDavaM khaNDaM. modakAdi zilpamasya khAdin tri. (khAd+Nini) sAna2, makSA 72 // 2. ThaJ) bhI janAvanA2 hoi. -khANDikaH / / (strI.) khAdinI. khANDavI srI. te. nAme meM nagarI-232. khAdira tri. (khadira+aN) 2 na. 3thI. utpanna yej, khANDavIraNaka tri. (khaNDa iva vIraNaH khaNDavIraNaH 2nu janAvej, 2k - khAdiraM yUpaM kurvIta-manu0 tataH caturarthyAM vuJ) svAdRiSTa sevA vii25||bhuut ghAsanI. 2 / 45 / 2 saMdhI. pAseno pradeza vagere. khAta na. (khan+bhAve karmaNi vA kta) pAhate., Mus, khAdirasAra puM. (khAdiraH sAraH) // 24 // 2, 3. [62 nAnuM tava. (paribhAe!-) -zatena dhanurbhiH puSkariNI, ___ -vinA khAdirasAraNa hAreNa hariNIdRzAm / nAdhare jAyate rAgo nAnarAgaH payodhare / / -udabhaTaH / tribhirzatairdIdhikA, caturbhioNaH paJcabhistaDAgaH / - amaraH 1 / 10 / 27 / (tri.) mohela khAduka tri. (khAd+un+kan) DiM.5, DiMsA 72vaan| khAtaka puM. (khAta+kan) mAnA2, 44482, hevA2. | | svabhAvavALuM, apakAra karanAra, nukasAna karanAra. -uttamaNoM dhanasvAmI adharmaNasta khAtakaH / sainyana / khAdoaNes strI. (khAd+karmaNi asuna khAdaH khAdyamaNaM vihA2nA2- parasainyavidArakaH - mahA0 12 / 118 // 11 / / jalaM yasyAH pRSo.) hernu. 550 pIvA yogya Doya (na. khAta+saMjJAyAM kan) 15. tevI nahI.. Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 khAdya tri. ( khAd + karmaNi Nyat) jAvA yogya lakSa karavA yogya. khAna na. ( khe bhakSaNe bhAve lyuT ) jAvu, lakSaNa, johavu, hiMsA ravI. khAnaka tri. ( khan + Nvul) johanAra, jaganAra. khAnapAna na. (khAnazca pAnazca ) jAvu, pIvuM -sadbhAvena hi tuSyanti devAH satpuruSA dvijAH / itare khAnapAnena vAkpradAnena paNDitAH / / udbhaTaH / khAni strI. (khanireva pRSo vRddhiH) sonA vagerenI zabdaratnamahodadhiH / jAe. khAnika na. ( khAnena khananena nirvRttaM ThaJ ) latamAM pADeluM bAkuM, bhIMtamAM pADelo cheda, bhIMta toDI karelo jADo. khAnila puM. (khAnaM khananaM zilpatvenAstyasya ilac ) jAtara pAunAra, thora, gharajheDa thora. khAniSka puM. vai6 zAstra prasiddha kheDa prahAranuM mAMsa. khAnI strI. (khAni vA GIp ) sonA vagerenI jAe.. khAnodaka puM. (khAnAya bhojanAya udakamatra) nAjiye2. khApagA strI. (khasyAkAzasyApagA) svargagA, khAzagaMgA. khAra puM. (khamavakAzamAdhikyena Rcchati R + aN) 512 zeranuM kheDa bhatanuM va4na (strI. khAra + GIp vA hrasvaH) khAriH / strI. (khAra + GIp) -khArI / caturADhako bhaved droNaH khArI droNacatuSTayam smRtiH / khArImpaca tri. (khArIM tanmitadhAnyaM pacati pac+khaz mum hrasvazca) kheDa jArI dhAnyane rAMdhanAra khArIka tri. (khArI khArIvApamarhati Ikan) kheDa jArI dhAnya jemAM vavAya tevuM khetara vagere. khArIndhama tri. (khArI dhamati dhmA+khaz dhamAdezaH mum ca) kheDa jArI bhApane dhamanAra. khArIvApa tri. (khArI tanmitadhAnyamupyate'tra vap AdhAre ghaJ) kheDa jArI dhAnya mAM vavAya tevuM tara vagere. khArIM vapati kheDa jArI dhAnya vAvanAra. khArkAra puM. kheDa prahArano gadheDAno zabda. kharbujeya tri. (kharbujasyedam vA. Dhak ) jarjuna nAmanA eka phaLa saMbaMdhI.. khAlatya na. (khalaterbhAvaH SyaJ ) mAthA upara TAlanI roga, TAviyApAsuM. khArbA strI. tretAyuga, jIbhe yuga. khAzi puM. ba. va. te nAmano kheDa deza. [khAdya- khil khAzmarI strI. gAMbhArI nAmanI vanaspati. khikhi strI. (khiriti avyaktazabdena kheTati bhIrUNAM bhayamutpAdayati khi+khiT +Da) kheDa bhatanuM pazuziyANa. khikhira puM. (khiGkira pRSo. ) kheDa bhatanuM ziyANa, zivanuM Ayudha, sugaMdhI dravya vizeSa. khikhirA strI. (khiGkira pRSo. TAp) kheDa bhatanuM ziyANa. khiGkira puM. (khimityavyaktaM zabdaM kirati kR + ka) kheDa bhatanuM ziyANa jATasAno pAyo. khiT (bhvA. para. aka se kheTati) laya pAvo, jIvu. sa. bhaya utpanna 42vo, jIvaDAva. khid (tudA. para aka aniT gucAdi - khindati) jeha pAbhavo, saMtApa pAbhavo, du:jI thadu - kiM nAma mayi khidyate guruH- veNI0 1, sa puruSo yaH khidyate nendriyaiH - hito0 2 / 141 / ( divA. A. aniT khidyate) aka . -hIna thavuM, je pAmavo -svasukhanirabhilASaH khidyate lokahetoH - zAku0 kiM nAma mayi khidyate guru: - veNI0 1. / sa0 bhaya utpanna rakho, jIvaDAva. (rudhA. A. aniT khinte) uparano artha dukhI. A+khid atyaMta je pAmavo. ut + khid ujADI nAvuM. pari+khid yotaraIthI jeha pAbhavo sam + khid sArI rIte saMtApa pAmavo. khidira puM. (khidyate kRSNapakSeNa duHkhena tapasA vA khid+kirac) caMdra, DayUra, chIna, garIja, yogI, saMnyAsI. khidyamAna tri. ( khid tAcchIlye cAnaz) bheTa pAmatuM, saMtApa 52, duHkhI thatuM. khidra tri. ( khid dainye + rak) jeha pAbhela, hIna, garIja, rogI, (puM.) roga, bhaMhavADa, garIba, anAtha.. khidvana tri. ( khid + antarbhUtaNyarthe kvanip) je6424, saMtApAra, huHjAra khinna tri. ( khid + kta) jeha pAbhela, -gaurbhUtvA'zrumukhI khinnA rudantI karuNaM vibho ! bhAga0 - khinnaH khinnaH zikharaSu padaM nyasya gantAsi yatra - megha0 13, saMtApa pAbhela, hIna-garIja, duHkhI, jethena, Ajasu, thAr3I gayesa, iMTAjesa tayopacArAJjalikhinnahastayA raghu0 3 / 11 / khil (tudA. para. sa. seT - khilati ) e. emae 42. Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khila-khekhIraka shbdrtnmhoddhiH| 729 khila tri. (khila+ka) nali ta 2 vagere. sA2 | khurakSepa puM. (khurasya kSepaH) dAta, pATu, parIvA 56. saMkSipta 429. -khilo nArAyaNaH proktaH 5zunA pAnI lAta. iSavastadguNAH smRtAH -harivaMze taTTIkAyAm / (puM.) | khuraNas tri. (khura iva nAsikA'sya nasAdezaH, Tac ca) nArAya, viSaya, (na. puM.) maMtra stotra vagaireno s||2 / ya5navANa. yA nAvANa. (tri.) kharaNasaH / saMgraha khurapadavI strI. (khurasya padavI) ghoDAnA yAnI. sa.33, khilIkRtya avya. 45na. 2jIne, samApta. rIna. kharInI nizAnIvALo mArga. -vipakSamakhilIkRtya pratiSThA khalu durlabhA- zizu0 khurapra puM. (khura iva prAti pUrayati prA+ka) marIna 2 / 34, nAtha sa.na. AkAra jevuM bANa, kharapo. khilIbhUta tri. saMkSipta thayesa, AisI thayeda -khilIbhUte khuralI strI. (khura iva lAti lA+ka+gaurA. GIS) vimAnAnAM tadApAtabhayAt pathi-kumA0 2 / 45, nA dhanurvidyA vagereno abhyAsa, bANa pheMkavAno abhyAsa. pAmela. khileSu puM. (khilasya hareriSurguNo yatra) 'rivaMza' nAma, . - asraprayogakhuralIkalahe gaNAnAm-mahAvIra0 213, dUrotpatanakhuralIkelijanitAn-mahAvIra0 5 / 5 / pu2058. khilya tri. (khile bhavaH yat) upa 4.3thI. nI. | khurasAnA strI. se. tA. vanaspati. kheDelA khetara vageremAM utpanna thayela mIThuM vagere. khurAka puM. (khur+Akan) 52. khIla puM. (kIla pRSo.) jI.sI. khurAghAta puM. (khurasyAghAtaH) mAra- khurAbhighAtaH / khu (bhvA. Atma. aka. aniTa-khavate) 2006 42vo, khurAlaka puM. (khura iva alati paryApnotIti khal+Nvul) savA 42vI. lokhaMDI bANa. khuGgAha puM. (khumityavyaktaM zabdaM kRtvA gAhate khum+gAha+ khurAlika puM. (khurANAmAlibhiH kAyati prakAzate kai+ka) ac) pI-pIjI-dhImo ama. mizra na ghATa, hajAmanuM ojAra rAkhavAnuM sAdhana kothaLI vagere, kALA raMgano ghoDo. nArIca nAmanuM astra, lokhaMDI bANa, ozIkuM. khuja (bhvA. para. saka. saT-khojati) yo 42vI, khurAsAna puM. te nAmano meM heza. yora. khurda (bhvA. A. aka. seTa-khurdate) saj, 8130 42vI, khujjAka puM. (khuj vA. Aka jugAgamo vA mumAgamo vA) 2. hevatA nAmarnu vRkSa. (puM.) khujAkaH / khulaka puM. (khur+kvun svArthe ka) guinI. 206bho khuD (bhvA. Atma. a. seTa-khuNDate) sUda thaj, 31 bhA. tha. (bhvA. para. seTa-khoDati) 352no artha hu.. khulla tri. (kSud+kvip tAM lAti lA+kakan ca) kSudra, (tudA. para. seTa-khuDati) isj, mA276na. 42j. mAlya, mochu, nAna, niSTha, maghama, dU2, haridra, (curA. ubha. idit seTa-khoDayati, khoDayate) havaM. - khullakaH / (na. khudaM lAti lA+ka) . (curA. ubhaya. saka. seTa-khoDayate) meha, uj. jAtanuM sugaMdhI dravya, nakhalo. (curA. para. seTa-khuNDayati) isj, ||27||4n 42. khullatAta puM. (khulla: kaniSThastAtasya kan ca) mAyano khud (bhvA. para. saka. a.-khodati) mej, j. __ nAno bhAI, sust- khullatAtakaH / khur (tudA. para. saka. seTa-khurati) uj, mota2j, . khullapitAmaha puM. (khullaH pitAmahasya) hAhano nAnI mAcha.. khura puM. (khur+ka) 5zubhAnI parI -na bhinnazRGgAkSikhurairna vAladhivirUpitaiH- manu0 4 / 67 / namasI nAme khullama puM. (khullena mIyate mA+ka) 2sto, bhA. sugaMdhI dravya, hajAmano astro, khATalAno pAyo. khekhIraka puM. (khe AkAze khIlaka iva lasya ratvam) khuraka puM. (khura iva kAyati ke+ka) me tanu zabda karatI lAkaDI, vAMsa vagerenI avAja karatI OM03-tilavRkSa, tadanu, sAu. po. najI- khekhIlakaH / Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shbdrtnmhoddhiH| [khegamana-khaimakha khegamana puM. (khe gamanaM yasya) se tanu, pakSI, | khedAnvita tri. (khedenAnvitaH) havAj, zovAj, ta.6 pakSI. thAsauj, ro. khecara puM. (khe carati car+Ta) maDAva, vidyAdhara, | khedi puM. (khid apAdAne in) 329. 52. 526, sUrya aDa, gho.30, 80.25. manI.. khedita tri. (khid+Nic) huna pAeM, pAuta, he dhAtu, bheSa vagere zi-meSAdirAziH, khecarAzca pAmesa, zo.. pAmela, thAsa, ro.. sarvejyotiStattve / (tri.) mAmA gamana. 4282. khedina tri. (khid +Nic+Nini) hiint| 22, baddhaH khecaratAM dhatte ko'nyaH bhUtAt kRpAparaH- 42nAra. vaidyakarasendrasArasaMgrahe / (na.) 13, tRl, ghAsa.... khedinI strI. (khedina striyAM GIS) sazana5 namI khecarI srI. (khecara striyAM GIS) hu hevI, uddl, satA. te nAme yoganA aMgarUpa eka mudrA, taMtrazAstrokta kheya tri. (khan karmaNi yat Teret) ilan yogya, pUjAnA aMgarUpa eka mudrA. mA yoya. Hus, parimA, na2. (puM.) meM khecarAnna (khecaraM dvidalAdimizritamannaM) bha3 tuvai2 tano setu, pusa -setuzca dvividho jJeyaH kheyo hamanI jAya.DI. vandhyastathaiva ca-mitAkSarA / kheT (bhvA. para. aka. seTa-kheTati) lI, matha. khel (bhvA. pa. seTa-khelati) sa. 4. a. paMta, (curA. ubhaya saka. seTa-kheTayati, te) mo.na. 42j, 2ma, yAsa. jAvaM. khela puM. (khel+ac) , 2mata, Mast, 2siyo. kheTa tri. (khiTa + ac) bhatini, adhama, nIya, paisAna | khelat tri. (khela+zatR) dAtuM, 2matuM. vyA4 52 vanA2. (puM. khe aTati aT+ ac, | khelana na. (khela+lyuTa) melA, 2j -kApi vilAsakhiT+ac vA) dAdara, madhu, sUrya kore aDa-yasmin | vilola-vilocana-khelana janitamanojam -gItago0 rAzau sthitaH kheTastena taM paripajayeta- bhAvaviveke / / 1 / 41 / 2mata, 2bhavAna, sAdhana, mano34na, tamA.. vidyAdhara, DUtornu 23619- khaTaH kharvaTavATIzca khelanI strI. (khela+lyuTa+DIp) za-4 va.. 2matamA vanAnyupavanAni ca / -bhAga0 1 / 6 / 11 / javAnI. ramavAnAM sogaThAM-sAdhana vagere. hA, 46, yaSTi- kheTakaH / yaSTirUpeNa kheTa ! khelA strI. (khela+aG TAp) 2bhayu, 2mata, 81.31. tvamarisaMhArakArakaH-zAradIyadurgApUjApaddhatiH / (puM. na. khelA (kaNDvAdi. pa. a. seTa-khelAyati) vilAsa sviTyate bhayamutpadyate asmAdanena vA khiT+ghaJ) 2vI, rama. zi.5t2 bhRgayA. (na. khe+aTa+ac) ghAsa, iNanA kheli strI. (khe AkAze alati paryApnoti) yana, AkAranuM eka jAtanuM kASTha. kheTAGga puM. (khe'TamaGgamasya) upadrava 42.2 me. tu. Puri, gIta, 2mata, meda, mana, vA, sUrya, 240530nuM kheTitAna puM. (kheTiH tAno'sya) vaitaue.s, stuti. 4163, OMu, pakSI, 4ntu. (tri.) zamAM nA2. maatt-yaa29|- kheTitAlaH, kheDitAlaH / kheva (bhvA. A. saka. seTa-khevati) sevaj, yArI kheTin puM. (khiTa+Nini) n||2vaasii, 24, 50mI. 2vI. kheD (curA. ubha. sa. seTa-kheDayati, te) makSa 42, khesara puM. (khe AkAze iva zIghragAmitvAt saratIti uj. sR+Ta) ayyara ghoTa. kheda puM. (khid+ghaJ) hI , meha, maIsIsa., hu, khesarI strI. (khesara+GIp) jayya2. gho.. pI.31, 2.s- khedaM tyaktvA punaH sarvaM vanameva vicinvatAm khai (bhvA. para. seTa-khAyati) a. sthira tharbu, sa. hiMsA -rAmA0 4 / 497 / - alasalulitamugdhAnya 2vI, moha. dhvasaMjAtakhedAt -uttara0 1 / 24 / roga, parizrama, | | khaimakha puM. (khe AkAze karttavya: makha: svArthe aN) thA. (na. khid+lyuTa) khedanam / AkAzamAM karavAno eka prakArano yajJa. Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khailAyana-khyApana] shbdrtnmhoddhiH| 731 khailAyana tri. (khilaM catura. pakSA0 phak) tathA / yota23 prasiddha 42. ava+khyA mADu , thayela vagere. ti22782thI. pho.. A+khyA 53. -AkhyAhi bhadre ! khoGkAha puM. dho. mana. pI. sanI ghoDI. priyadarzanasya-paJca0 4 / 15, -rAmAya vadhopAyamAkhoTa (curA. ubhaya saka. seTa-khoTayati, khoTayate) cala babudhadviSaH -raghu0 15 / 5 / ud+A+khyA 34. (bhvA. para. aka. seTa-khoTati) nij, GEL mApa. upa+A+khyA pUrvana vRttAMta. 53. saMga yasag, ung. prati+A+khyA 12514, nivA2. pratyAkhyAnam, khoTi strI. (khoT + it) yaturastrI, dhutArI, yustivANI vi+A+khyA viv25|| 72j, - vidvavRndairvINAvANI strI, pAsI nAme vRkSa. (srI. khoTi-GIp vA) khoTI / vyAkhyAtA sA vidyunmAlA - zruta0 15, rAvaNasyApi khoD (bhvA. para. aka seTa-khoDati) uj, jouj, te janma vyAkhyAsyAmi -mahA0, anu+ vi+A+khyA bhAga, po. yAsa. (curA. ubha. sa. seTa du, 32. 4. upa+vi+A+khyA 6pAsanA khoDayati khoDayate) 37j. vagairenI vibhUtimInu, 35 33. sam+A+khyA sArI rAta aheta. pari+khyA yota26 prasiddha thavaM. khoDa tri. (khoD+ac) joDaM, saMgaI. khoDakazIrSa na. (khoD kSepe Nvul tathAbhUtaM zIrSamasya kap) sam+pari+khyA sArI ta. yota26 prasiddha thaj. kamAnadAra chAparAvALuM ghara-makAna, kapizIrSa nAmanuM pra+khyA atyaMta. 33j, pradhyAta. thaj. prakhyApayat vRkSa - khoDazIrSakam / trijagataH paramezvaratvam -bhaktA0 31 / -vi+khyA vizeSa prasiddha ya. sam+khyA sArI. zata. na khor (bhvA. para. aka0 seT-khorati) u j, saM.132 j -tAvantyeva ca tattvAni sAGkhyaiH saGkhyAyante , mo.ng, tima mAghAta. tho.. -zArI0 / khora tri. (khor+ac) saMgaI, moI, sU. khyAta tri. (khyA+kta) 48, prasiddha thayeda - khoraka puM. (khora+kan) ghounI 52-tA. amitampacamIzAnaM sarvabhAgINamuttamam / AvayoH pitaraM khol (bhvA. para. a. seTa-kholati) saMgA, pI., viddhi khyAtaM dazarathaM bhuvi / / -bhaTTi0 6 / 97 / lUlA thavuM, gatimAM vikaLatA thavI. (na.) 43j, ghoSau 42vI. khola tri. (khol+ac) sUryu, saMgaI. khyAtagarhaNa tri. (khyAtA garhaNA nindA'sya) lenI kholaka puM. (khol+ac saMjJAyAM kan) 2.6 42vAna niha prasiddha thaI Doya te, nindha. (tri. khyAtaM pAtra, mastakano eka bhAga, khoparI, sarpa vageree garhitamasya) khyAtagarhitam / / banAvelo rAphaDo, sopArInA uparanI chAla, yuddhamAM khyAti strI. (khyA+ktin) hArti, prazaMsA, prasiddhi, . mAthAnA rakSaNa mATe paherAtI TopI. loke khyAtimupAgatA'tra sakale lokoktireSA yataHkholi strI. (khola+in) paae| javAna mAthu. paJca0 11402 / -yenAsmin karmaNA loke kholka puM. tarI, aDa. khyAtimicchati puSkalAm-manu0 12 / 36 / thana.kholmaka puM. (khe AkAze ulmuka iva raktavarNatvAt) | kahevuM, prakAza, jJAna, mahattva je hiraNyagarbhanI buddhi maMgaLa graha. 35 cha ta. khyA (adA. para. aniTa-khyAti) a. prasiddha the, khyApaka tri. (khyA jJAne Nic Nvula) 49||vnaa2, ghossH|| 42vI, dIpa, sa. 4, 52 72al, prakAza karanAra, prasiddha karanAra. prasiddha 2j, I. ati+khyA mojakAna. j khyApana na. (khyA prakAze Nic bhAve lyuTa) 5782. qdhAzana. 4. anu+khyA meMya, manu 42vI. karavuM, pragaTa karavuM, prasiddha karavuM, jaNAvavuM, sUcavavuM anu+A khyA tAtparyana nizcaya 42vA bhATe vyAkhyAna -khyApanenAnutApena tapasA dhAraNena ca / pApakRnmucyate 2. -anvAkhyAnam / abhi+khyA sAme , | pApAt tathA dAnena cApadi-manu0 / Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 zabdaratnamahodadhiH / ga gavyaM nobhAMnI zrI vyaM4 ga (na. gai+Da) gIta, gAyana. (puM. gam+Da) gaNeza, gaMdharva, chaMhanA niyama prabhArI guruvArtha -gurureko gakArastu lakAro laghurekakaH chandomaJjarI, siMha. (tri. gam + Da) 4nAra, gha arIne uttara pahamAM vaparAtuM vizeSA, bhebhaDe - adhvaga, vargaga zabdo vagere. gakAra puM. (svarUpe kAraH ) vyaMno paiDI trIbhe vyaMthana. gagana na. ( gam + yuc go'ntAdezaH ) khAza gaganaM gaganAkAraM sAgaraH sAgaropamaH- kuvalayAnanda0, avocadenaM gaganaspRzA raghuH svareNa - raghu0 3 | 43, so'yaM candraH patati gaganAt za0 4; zUnyAM, bhIMDu. gaganagati puM. (gagane gatiryasya) heva, sUrya vagere graha (tri.) khADAzamAM gati DaranAra (strI.) khAAzamAM gati karavI te. gaganadhvaja puM. (gaganasya dhvaja iva) sUrya, sU24, bhegha, khaDaDAnuM jhADa. gaganacara tri. ( gagane caratIti car+Tac) sArAmAM viyaranAra. gaganapuSpa na. ( gaganasya puSpam ) avAstavi-khADAzanuM Dusuma-Ila. gaganapriya puM. te nAmano kheDa haitya. gaganamUrddhan puM. te nAmano kheDa chAnava gaganavihArin tri. ( gagane viharati vi + h + Nini) khAzamAM vihAra 42-2- sa hi gaganavihArI kalmaSadhvaMsakArI- udbhaTaH / (puM.) sUrya, AkAzaahIya, heva, khaDaDAnuM jhADa. gaganasad puM. (gagane sIdati sad + kvip) heva, upacheva. (tri.) ADAzamAM gamana DaranAra heva, graha, pakSI vagere. gaganasindhu strI. ( gagane sindhuH ) gagana- nahI, bhaMhAr3inI gaMgAnI nadInI upAdhi. gaganastha tri. ( gagane tiSThati sthA+ka) gaganamA rahenAra. gaganasthita tri. ( gagane sthitaH sthA + kta) khaDAzamAM raheluM, AkAzamAM sthiti karIne rahela. gaganasparzana tri. ( gaganaM spRzati spRz + lyuT) vAyu, pavana. gaganAGganA strI. ( gaganagatA aGganA) apsarA, svargIya parI.. [ga- gaGgAya gaganAgra na. ( gaganasya agram) khADAzano chello bhAga, chelluM UMcuM AsamAna. gaganAdhvaga puM. ( gaganAdhvanA AkAzamArgeNa gacchati gam+Da) sUrya, khaDaDAnuM jhADa. gaganAmbu hivya 45, varasAdhanuM pANI.. gaganecara puM. ( gagane carati car+Ta) nakSatra, graha, deva, sUrya - tasmiMstu kathite mAtrA kAraNe gaganecaraH - mahA0 1 / 27 / 15 / pakSI, khaDAnu Au, rAzinuM ya (tri.) khADAzamAM gati 42nAra pakSI vagere. gaganolmuka puM. (gagane ulmuka iva) maMgalagraha. gaggh (bhvA para. a. seT- gagghati) hasavu, ghiuhArathI hasavu. gagnu strI. vA. gaGgA strI. ( gam + gan+TAp) gaMgAnahI adho'dhaH gaGgeyaM padamupagatA stokamathavA bhartR0 3 / 10, DuMDalinI - iDA bhagavatI gaGgA piGgalA yamunAnadI / iDApiGgalayormadhye bAlaraNDA ca kuNDalI / / - haThayogadI0 3 / 110 bhAgIrathI nahIM, himAlayanI kheDa hunyAgaGgAkA / gaGgAkula puM. (jai. prA. gaMgAula) gaMgA nahIne aMDe rahenAra eka jAtanA tApasa gaGgAkuNDa na. (jai. prA. gaMgAkuNDa ) hibhavat parvatanI taLeTImAM rahela eka kuMDa ke jemAM gaMgA nadInuM pANI parvata uparathI paDe che. gaGgAkUTa na. (jai. prA. gaGgAkUDa) hibhavat parvatanuM kheDa zikhara. gaGgAkSetra na. ( gaGgeva kSetram) gaMgAnahI, gaMgAnahInA kAMThA uparanI be koza sudhInI jamIna. gaGgAcillI strI. (gaGgAtIrasthA cillI) gaMgAnahIne kinAre rahenAruM eka jAtanuM nAnuM pakSI, jaLakukaDI. gaGgAja puM. (gaGgAyA jAyate jan+Da, gaGgAto jAtaH ) gaGgAjAtaH, gaGgAputraH, gaGgAsutaH, gaGgAdattaH) bhISmapitAmaha, DArtisvAmI. gaGgAjala na. (gaGgAyAH jalam ) gaMgAnahInuM pAzI. gaGgAya puM. (gaGgAyAH nadyAstaTe yAti yA + ka pRSo0 talopaH aluksa.) kheDa bhatanuM bhAchasuM. (tri.) gaMgAnA kinAre jatuM. Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaGgAditya-gajacchAyA] gaGgAditya puM. azIbhAM rahesa te nAme kheDa sAhitya gaGgAdevI strI. (jai. prA. gaGgAdevI) gaMgA nahInI adhiSThAtrI devI. zabdaratnamahodadhiH / gaGgAdvAra na. ( gaGgAyAH bhUmyavataraNadvAram ) khAzamAMthI bhe TheDAlI gaMgA nahIM ataresa che te haridvAra nAmanuM sthaNa, prasiddha tIrthasthAna. gaGgAdvIpa puM. (jai. prA. gaMgadIva) te nAmano kheDa jeTa jyAM gaMgAdevInuM bhavana che. gaGgAdhara puM. (gaGgAM dhArayati dhR + ac) ziva, samudra, jIrNa atisArane nAza karanAra te nAmanuM cUrNa. gaGgAdhararasa puM. vaidya'zAstra prasiddha kheDa prahAra auSadha. gaGgAdhArAkaNa puM. (gaGgAdhArAyAH kaNaH ) gaMgA nahInI dhArAmAMthI UDatA jalakaNa. gaGgApatrI strI. (gaGgeva zubhrANi patrANyasyAH GIp) sugaMdhikA nAmanuM eka jAtanuM vRkSa. gaGgApAra na. (gaGgAyAH pAram ) gaMgA nahIno pAra-cheDo.. gaGgAbhRt puM. (gaGgAM bibharti bhR + kvip) mahAdeva, ziva. gaGgAmadhya na. (gaGgAyAH madhyam) gaMgAnahIno madhyabhAga gaGgAmbu na. (gaGgAyAH ambu) gaMgAnuM pAegI. gaGgAyAtrA strI. (gaGgAmuddizya yAtrA) gaMgA nahInI yAtrA, mAMdA mANasane maraNa mATe gaMgA nadIne kAMThe laI dhuM te. gaGgAlaharI strI. 4gannAtha nAmanA avikhe rayeduM te nAmanuM. eka gaMgAdevInuM stotra, gaMgAnI lahera, taraMgonA pravAha. gaGgAvatAra puM. (gaGgAyAH avatAraH brahmalokAt bhUmau patanamatra) gaMgAvatAra tIrtha- bhagIratha iva dRSTa gaGgAvatAraH -kA0 32 32dvAra. gaGgAvartta puM. (jai. prA. gaGgAvartta) te nAmanI kheDa daha gaGgAvAkyAvalI strI. (gaGgAmAhAtmyapratipAdakAnAM vAkyAnAmAvalI) gaMgAnA mAhAtmya sUyaDa vAiyo35 eka smRti nibaMdha. gaGgAsAgara puM. (gaGgAyAH saGgataH sAgaraH) gaMgAjane samudrano jyAM samAgama thAya che te eka tIrtha. gaGgAhlad puM. (gaGgAyA hRd iva) te nAmanuM kheDa tIrtha, gaMgA nadIno prapAta kuMDa. gaGgikA strI. (gaGgA+kan) gaMgA nahI. gaGgibhUta tri. (gaGgA - vi + bhU+ kta) gaMgA3pa thayesuM. gaguka puM. (gaGgu ka pRSo.) kheDa bhatanuM khanA aMga. 733 | gaGgodbheda puM. (gaGgAyAH udbhedaH prathamaprakAzo yatra) gaMgA jyAMthI nIkaLatI hoya te nAmanuM eka tIrtha. gaGgojjha na. ( gaGgayA ujjhyate ujjha karmaNi ghaJ) gaMgAnA pravAha zUnya jaLa vagere. gaGgola puM. kheDa bhatano bhaSi, gobheha nAmano bhi gaccha puM. ( gam + kvip malope tuk+ca gataM chyati gat+cho+ka) vRkSa, paTTasaMjJAvANuM sthAna, samuddAyasamUha. gacchat tri. ( gam + zatR) 4tuM, gamana uratu. gaj (bhvA para a. seT - gajati) pIne chATA tha, mahonmatta thayuM, avA4 42vo (bhvA para. idit seT a. gaJjati) mahonabhatta vuM (-hayA jaheSire harSAd gambhIraM jagajurgajAH - bhaTTi0 14 / 5 ) pIne chADA thayuM, javA4 92vo (curA. ubhaya. seTgAjayati, gAjayate) vA4 92vo, zabda 92vo. gaja puM. (gajati madane matto bhavatIti rAj+ac) hAthI - kacAcitau vizcamivAgajau rAjau- ki. 1 / 26 / khAhanI saMkhyA, kheDa bhatanuM bhApa sAdhAraNanarAGgulyA trizadaGgulako gaja:- vAstumAna, auSadha paDAvavA mATe jamInamAM karAto khADo, nAgakesaranuM jhADa. gajakanda puM. (gajo gajadanta iva kando'sya) hastiha nAmanI vanaspati. gajakarNa puM. (gajasya karNa iva karNo yasya) te nAmano kheDa yakSa. gajakarNI strI. (gajakarNa + GIp ) te nAmanI kheDa auSadhi gajakUrmAzin puM. (gajazca kUrmazca to aznAti az+Nini) garuDa. gajakRSNA strI. (gaja iva kRSNA) gabhbhI52 - cavikAyAH phalaM prAjJaiH kathitA gajapippalI / bhAvapra0 gajagaurIvrata na. strIsokhe uravAnuM vrata ke lAravA mahinAmAM karAya che. gajacirbhaTA, gajacibhiTI strI. ( gajapriyA cirbhaTA, cibhiTI) dravaraNa A. gajacibhiTa puM. (gajacirbhiTa iva AkAro'styasya ac) gaujhumbA nAmanI vanaspati. gajacchAyA strI. ( gajasya chAyA) te nAbhe kheDa tithi, te nAmano kheDa yoga - yAmyA tithirbhavet sA hi gajacchAyA prakIrtitA-mitAkSarA - paribhASA, abhAsanA hivasano pAchalo bhAga -amAvAsyAM gate some chAyA Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 shbdrtnmhoddhiH| [gajaDhakkA-gajasAhvaya yA prAGmukhI bhavet / gajacchAyA tu sA proktA tatra | gajabandhanI, gajabandhinI strI. (gajAH badhyante'tra zrAddhaM prakalpayet / / -malamAsatattvam / sUryana. | lyuTa + GIp / gajasya bandho'styatra ini DIe) samaya. hAthInuM sthAna, hAthIne bAMdhavAnI jagyA, hAthIkhAnuM. gajaDhakkA strI. (gajoparisthA DhakkA) &thAna 652 2Nato. | gajabhakSaka puM. (gajo bhakSako'sya) pI54Arnu, OM3. jI. gajabhakSA, gajabhakSyA strI. (gajena bhakSyate'sau gajatA strI. (gajAnAM samUhaH tal) thImAnA samUha, ___ bhakSa+ap+TAp / gajena bhakSyA) sa.sI. vRkSa. DAthIyona Toj. (strI. gajasya bhAvaH tala- tva) gajamaNDalikA, gajamaNDalI strI. (gajAnAM maNDalikA / hAthI sAthIna ma. -gajatvam / gajAnAM maNDalI) 05-0. yA ta26 thAna 32tuM gajadadhna tri. (gaja+danac) hAthI. 2{ thu, thI. uj, hAthIna durA, DAthImono samUha. prabhA. gajamAcala puM. (gajasya mAca zAThya lunAti lU+Da) gajadanta puM. (gajasya dantaH) thAid. (puM. gajasya siMDa. dantAviva dantAvasya) pati, goza. (puM. gajasya | gajamAcalI strI. (gajamAcala+jAtitvAt GIS) siMDae. danta iva) bhAtanI jIdI, y2l. (tri. gajasya dantA gajamAtra tri. (gaja+mAtrac) thA. vaDaM, hAthI prabhAe. iva dantA yasya) thAnA Dal idaij. gajamuktA strI. (gaje tatkumbhe jAtA muktA) &thInA gajadantaphalA strI. (gajadanta iva phalamasyAH) . gaMDasthaLamAM thatAM motI. jAtano velo. gajamukha puM. (gajasya mukhamasya) pati, go. gajadAna na. (gajasya dAnaM madaH) hAthInagaMDasthamAthI (na. gajasya makhama) hAthIna, bho.. OMratuM 410.hAthI.nI. bha6 -karAt kaTAbhyAM mer3hAcca gajamoTana puM. (gajaM moTayati-muT kSode lyu) siMha. netrAbhyAM ca madacyutiH / -pAlakAvyam, sa gajamoTanI strI. (gajamoTana+GIS) siMDa. sainyaparibhogeNa gajadAnasugandhinA / -raghu0 4 / 25. gajayUtha puM. (gajasya yUthaH) thArnu Toj.. (na. gajasya dAnam) thArnu hAna. gajavadana puM. (gajasya vadanamasya) pati, out. gajadvayas tri. (gaja+dvayas) rAjadana 106 humo. (na. gajasya vadanam) thArnu bhAIM. gajanAsA strI. (gajasya nAsA) DAthInI sUMDha, hAthIna iva vrajaH yasya) DAthInavI stha lauj. (puM. gajAnAM vrajaH) thImAna Tojgajapati puM. (gajAnAM patiH) 24vAuno bhoTo DAthI, samUDa. (puM. gajasya vrajaH) thI.nI. yAsa, cInI zreSTha hAthI, atyanta UMco hAthI. gati. gajapAdapa puM. (gajapriyaH pAdapaH) me tanuM vRkSa, | gajavallabhA strI. gajapriyA za6 mo. sthAnI vRkSa. gajavIthI strI. roDie., sAdA, mane mRgazIrSa me 39 gajapippalI strI. (gajopapadA pippalI) pI52. nakSatrano samUDa, hAthImonI paMDita. gajapuGgava puM. (gajeSu puGgavaH) bhoTo. yo. thI, zreSTha | gajazikSA srI. (gajasya zikSA) pAthIbhI ne yadAvavAno DAthI.. abhyAsa. gajapuTa puM. bhaninA saMyogathA. bha.sma mAne. 2sAyana. gajaziras puM. (gajasya zira iva ziro'sya) te nAmanI taiyAra 42vAne. bhInamAlo 4 prabhAe 43. - me haitya. 2, pati. (na. gajasya ziraH) dazAdizataparyanto gajapuTavidhirmataH-vaidyakabheSajya0 / / hAthInu, masta-mAthu. gajapura na. (gajasya hastinAmanRpasya puram) stinApura | gajasAhvaya puM. (gajena hastinAmakanRpeNa sahita Ahvayo nAmarnu na2. yasya) parAtana istinApa2. DAsana hilA zaDe2gajapuSpI strI. nAgapuSpI vesa, meM tano velo. tato dyutajitAH pArthAH kopitAzca durAtmabhiH / gajapriyA strI. (gajasya priyA) sADI. nAbhana, vRkSa, dhArtarASTraiH sahAmAtyairniryayugajasAhvayAt / -mahA0 3 / 18 | hAthIne priya vela. -gajAhvayaH / Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gajaskandha-gaDi] shbdrtnmhoddhiH| 735 gajaskandha puM. (gajasya skandha iva skandho'sya) te. | gajAhvayaH puM. (gajena Ahvayo yasya) / (strI. gajopapadA nAmano eka daitya. AhvA yasya) gajAhvA / gajAkhya puM. (gajaM gajakarNamAkhyAti patreNa A+khyA+ka) gajendra puM. (gaja indra iva) dranAthI bhairAvata, zreSTha cakramarda nAmarnu vRkSa, duuiyA. (na. gajatulyaM nAma DI. -kiM ruSTAsi gajendramandagamane-zRGgAra0 7, - yasya) stinApura. gajapuGgavastu, ghoraM vilokayati cATuzataizca bhuGktegajAgraNI puM. (gajeSu agraNIH) drano bhairAvata hAthI, bhartR0 2 / 31, 24yUthano pati. (puM.) agastyanA zreSTha thI. zrApathI gajendratAne pAmelo indradhumna rAjA. gajAjIva puM. (gajaistatpAlanAdibhirAjIvyate jIv+ghaJ) gajeSTA strI. (gajAnAmiSTA) bhoMya oj. hAthIno mahAvata. gajodara puM. (gajasyodaramiva udaramasya) te. nAmanI saDa gajANDa puM. (gajAsyANDamiva mUlamasya) me tano. haitya. bhUgo. gajoSaNA strI. (gajopapadA uSaNA) 4052 -gajAhvA / gajAdinAman, gajAdinAmA strI. (gaja iti zabdaH gaJja puM. (gaji+ghaJ) apamAna, ti22412, vATa, ___ Adau yasyAH / tAdRzaM nAmAsyAH vA TAp) 24552. nesa, nN|2, 1612, Must, 20nI, pAbharanu ghara, gajAnana, gajAsya puM. (gajasyAnanamivAnanaM yasya / / anAja vecavAnuM pIThuM, govALiyAnuM raheThANa, bajAra, gajasyAsyamivAsyaM yasya) pati. za-zanidRSTyA 3nuM vAsa. ziracchedAt gajavaktreNa yojitaH / gajAnanaH zizustena | gaJjana tri. (gaji+lyuTa) apamAna. 42nAra, ti22412 niyatiH kena bAdhyate / / -brahmavaivarta0 6. a0 / 22 -sthalakamalagaJjanaM mama hRdayaraJjanam -gIta. (na. gajAsyAnanam) thArnu bho hu~. 10. / netre svajanagaJjane-sA0 da0 / gajAri, gajAsuhRd puM. (gajAnAmariH asuhRd vA) | gajA strI. (gaja+TAp) 63nu pAhu, 483 veyavAnI ziva, thAno zatru, siMDa, .5 tanu vRkSa - dukAna, gAMjAnuM jhADa, khANa, pAmaranuM ghara, nIca lokonuM gajAristarusiMhayoH -hemacandraH / 23619, 3rnu vAsa, [01-2ti... gajArUDha tri. (gaje ArUDhaH) 10. 52 yasa.. gajAkinI strI. inwithI. janAvara. bhauSadhi. gajAyikA strI. oid, in. gajAroha puM. (gajamArohati A+ruha+aNa) yIno. gaJjikA srI. (gajaiva svArthe kan) 683rnu pAI, 3mahAvata. na. gajAzana puM. (gajairazyate az+lyuT) pI5NAnuM jAu, | | gaD (bhvA. para. a. seTa-gaNDati) up. 652 roga sa. tanu, vRkSa, (na.) bhanI. devabhUga, bhagarnu koregeM tha, ubhAga. (bhvA. para. sa. seTa -gaDati) sIyag, 7iaj, pravAsI 5614 - 4 vaDe. gajAzanA srI. (gajaH azano bhakSako yasyAH) wini gaDa puM. (gaD+ac) meM.5 tarnu bha7j, pratirodha, 576, you -gajAzanA-kumbhika-dADimAnAM rasaiH kRte tailavRte AcchAdana, vidhva, khAI, vyavadhAna, te nAmano eka sadani-suzrute 40 a0 / umasabhUga, sopAna vRkSa. heza. gajAsura puM. (gajAkAro'suraH) te. nAmano me sasura, / gaDaka puM. (gaDa+kan) me tanuM // 79. daitya -mahiSAsuraputro'sau samAyAti gajAsuraH / - gaDadezaja na. (gaDadezeM zAmbharadeze jAyate jan+Da) kAzIkhaNDe 6003 zAMbhara dezamAM thayeluM mIThuM. gajAsuradveSin puM. (gajAsuraM dveSTi dviS+Nini) mAvi, | | gaDayanta puM. (gaD+Nic+jhac hasvaH) 45j, megha.. ziva. gaDalavaNa na. (gaDadezajaM lavaNam) meM tanu bhAI, gajAsya puM. (gajasyAsyamevAsyaM yasya) pati, goza. | 4.32. bhI. (na. gajasya Asyam) DAyAna, muma. (puM. gajasyA- gaDi puM. (gaD + in) jiyo. maha, mAsumaNa. - syamivAsyaM yasya) sura daitya. guNAnAmeva daurAtmyAd dhuridhUryo niyujyate / asaMjAtagajAhna na. (gajasahitA AhvA yasya) stinApura. kiNaskandhaH sukhaM svapiti gaurgaDiH - kAvya0 10. / Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 736 shbdrtnmhoddhiH| [gaDu-gaNadIkSA gaDu puM. (gaDa+un) LAi3-. nA. sa. ro| -na ca hito0 1 / 93 / senAnI. a.mu. saMdhyA ma 27 ajAgalastanavadantargaDunA tena kiM veti vAcyam - ratha, 27 hAthI, 81 ghoDA ane 135 pAyadaLa vedAntabhASyam / zalyAstra-sa. tarnu, sastra, mAro, lazkara hoya, cora nAme sugaMdhI dravya, gaNapati, deva 27, 58nI jArI, yo-4ntu vizeSa. manuSya ane rAkSasa evA nAmadhArI amuka nakSatragaNa, (tri. gaD+u) dhu, umaDaM, ni.2 me.vo AI vepArIvarga, vyAkaraNa prasiddha dhAtuono samudAya, 5.hAtha. gaNapATha graMtha, pANinIya svarAdi svarUpa pratipAdaka gaDuka puM. (gaDugalagaNDa iva kAyati madhye kai+ka) grantha, te nAme eka daitya, svapakSa, vAkya, chanda zAstra pANInI jhArI, te nAme eka RSi. prasiddha bhagaNa vagere gaNa, eka jAtanI saMkhyA, gaDukaNTha tri. (gaDuH kaNThe yasya) ne 8 garoga mahAdeva, dhruvasaMjJAvALuM nakSatravizeSa. thayo. Doya. ta.. gaNaka puM. (gaNa+Nvula) jyotiSI, haiva, zatagaDura tri. (gaDuH kubjarogo'styasya gaDu+ra) dhu, zAstrI.-re pAntha pustakaghara ! kSaNamatra tiSTha, duI, dis. (tri.) gaDula (lac) / vaidyo'si kiM gaNakazAstravizArado'si / kenauSadhena gaDera puM. (gaDa+erak) u32, gheTuM. mama pazyati bharturambA kiM vA''gamiSyati patiH gaDerI strI. (gaDera striyAM GIS) 5.42, dheTI. sucirapravAsI-subhA0 / -carmakArasya dvau putrau-gaNako gaDottha na. (gaDadezAt uttiSThati ut+ sthA+ka) me. vAdyapUrakaH / saM[tivizeSa. (tri.) etrI tarnu sa .. 7242, 2582. gaDola puM. (gaD+olac) hu tApanI golI, gaNakarNikA strI. (gaNasya gaNezasya karNavat patramasyAH prAsa, ajIo, on. kaS ata itvam) 42525uk 3. gaDDaka puM. (gaDuka pRSo.) 2. namarnu, 465Atra.. gaNakAra puM. (gaNaM dhAtvAdigaNapAThaM karoti kR+aN) gaDDara puM. (gaD+Dara) 42, dheTo. vyAkaraNa prasiddha dhAtugaNa viSayaka graMthakAra, trIjo gaDDarikA strI. (gaDDura+Than+TAp ca) ghe 72rAnI pAu4- bhImasena. di. -gaDarikApravAheNaiSAM bhedaH-kAvya08, nuM bhUNa gaNakAri puM. (gaNaM dhAtvAdigaNapAThaM kR+iJ) vyaa7251ajJAta che evI avicchinna pravAhavALI nadI vizeSa. zAstra prasiddha dhAtugaNano graMtha banAvanAra. gaDDala puM. (gaD+Dala) 5.42, dheTo. gaNakI strI. (gaNakasya strI GIS) ti||striinii gaDDulikA strI. gaDDurikA za6 (bho. strI, zazInI strI. gaNa (curA. ubhaya. sa. seTa-gaNayati, gaNayate) saMdhyA 42vI, Duj- lIlAkamalapatrANi gaNayAmAsa pArvatI gaNakUTa puM. na. (gaNarUpaM kUTam) vialswi 65yogI gae2. nAmAkSaraM gaNaya gacchasi yAvadantam -za0 6 / 11 / gaNacakraka na. (gaNAnAM dhArmikagaNAnAM cakraM saMbhUya aMdAja lagAvavo, mUlya nakkI karavuM, vicAra karavo -na tvaM tRNenApi gaNayAmi, -tvayA vinA bhojanamatra kap) dhArmi manuSyana se.'tra maNI thayesa bholana. sukhametAbadajasya gaNyatAm -raghu0 8 / 19, ava+gaNa aba 52vI., apamAna 42. vi+gaNa vizeSa gaNatA, strI. gaNatvam na. (gaNasya bhAvaH tala, tva) sAvaM. ena. samUha gaNa puM. (gaNyate, gaNayati vA karmaNyaN karttaryac vA | gaNatitha tri. (gaNa asaMkhyAvAcakatve'pi pUraNe DaTa) gaN +ac) samUDa- guNigaNagaNanArambhe na patati samudAyane pUrNa karanAra, kaThinI sasaMbhramAt, -gaNA nameruprasavAvataMsAH -kumA0 gaNadIkSA strI. (gaNasya dIkSA) tina pUnAnI 155, samudAya, 4ththA, pramatha nAme bhAvinI // 5 // dIkSA, kAryanI samApti paryanta AraMbhela vrata vagere -na gaNasyAgrato gacchet siddhe kArya samaM pramathaH - / niyamano svIkAra karavo te. Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaNadIkSin- gaNavatIsuta ] zabdaratnamahodadhiH / 737 thaI jAya che tyAM A nyAya vaparAya che. gaNaparvata puM. (gaNabhUyiSThaH parvataH) usAsa parvata. gaNapATha puM. (gaNAnAM svarAdigaNAnAM pATho'tra) vyA 25 gaNadIkSina puM. (gaNAn bahuziSyAn dIkSayati dIkS + Nini ) | gaNapatinyAya puM. bhyAM thoDI 4 yuktithI bhoTu abha ghaNA ziSyone dIkSA ApanAra AcArya Adi, jeNe gaNapatinA pUjananI dIkSA lIdhI hoya te, jJAti ane aneka manuSyonuM kAma karAvanAra, upAdhyAya. (tri. ) ghazA ziSyone dIkSA khApanAra, gozanI dIkSAvANuM, purohita vagere. gaNadIkSita tri. ( gaNa+ dIkS + kta) bheje gaeApatinA pUjananI dIkSA lIdhI hoya te, jeNe amuka kAryanI samApti sudhIno niyama lIdho hoya te. gaNadevatA strI. (gaNabhUtA devatA) samUha35 cheva sAhitya rudravasu vagere - mahArAjikasAdhyAzca rudrAzca gaNadevatA / gaNadravya na. ( gaNasvAmikaM dravyam) ke dravya upara gaeAnI sattA hoya te dravya, gaNanI mAlikInuM dravya, sAdhAraNa dravya. gaNadvIpa puM. na. ( gaNAnAM saptAnAM rAjyatvAt dvIpaH ) jemAM sAta rAjAonuM rAjya che tevo eka beTa. gaNana na. ( gaNa bhAve lyuT ) gaeAvu, gaerAtrI ravI. gaNadhara puM. (jai. prA. gaNahara) gazadhara, tIrthapu2nA mukhya ziSya, AcAryanI AjJAnusAra sAdhu samudAyane laIne mahImaMDalamAM vicaranAra samartha sAdhu. gaNanA strI. (gaN+yuc) gArAvu, gaerAtrI ravI -yadi trilokI gaNanAparA syAt - naiSadha0 3 | 40, kA vA gaNanA sacetaneSu apagatacetanAnyapi saMghaTTayitumalaM (madanaH) kA0 157 / gaNanAtha puM. ( gaNAnAM pramathAdInAM nAthaH) ezadhara vagere gAyati, mahAdeva. (tri.) amuddha ardha samuhAyano netA. gaNanAyaka puM. (gaNAnAM nAyakaH) ge|ghr vagaire gaeAyati, gaNeza- lekhako bhAratasyAsya bhava tvaM gaNanAyaka ! | -mahA0 1 / 1 / 77, ziva. (tri.) haraDoI rojAMnI nAya. gaNanAyikA strI. (gaNAnAM nAyikA) hurgA devI, pArvatI. gaNanIya tri. ( gaNayitumarhati gaN + anIyar ) gAvA yogya, gaNatrI karavA yogya. gaNapati puM. (gaNAnAM patiH) gAghara, gaNeza- attuM vAJchati zAmbhavo gaNapaterAkhuM kSudhArttaH phaNI-paJca0 1 / 170 / ziva. (tri.) abhuGa samUhanI nAyaDa. gaNapatikalpa puM. (gaNapatyuddezena kalpaH ) gAzapatinA pUjana vagerenI vidhi batAvanAra graMtha. zAstra prasiddha svarAdi gaNapATha graMtha. gaNapAda puM. (gaNasyeva pAdo'sya) mahAddevanA ge| jevA jenA paga hoya te. gaNapIThaka na. ( gaNasya pITha iva kAyati kai+ka) chAtI. gaNapuGgava puM. (gaNaH puGgava iva) zreSTha gae, te nAmano kheDa deza, te dezanI zubha. (tri. gaNeSu puGgavaH) samudAyamAM zreSTha. gaNapUjya puM. (gaNo gaNezaH pramatho vA pUjyo'tra ) te nAmano kheDa heza, te dezano rAbha. (tri. gaNeSu pUjyaH) samuhAyAM pUbhvA yogya. gaNapUrva puM. (gaNAnAM grAmAdisthalokAnAM pUrvaH pradhAnam ) gAmanI paTela, nAya, bhujI. gaNabhartR puM. (gaNAnAM pramathAdInAM bharttA) gAdhara, mahAdeva, gaNapati gaNabharturukSA - ki0 5 / 42 (tri. gaNAnAM bharttA) samuhAyano svAmI, samuddAyano poSaGa. gaNayajJa puM. (gaNasya karttavyaH yajJaH) samuddAye ravAnI yajJa.. gaNayAga puM. ( gaNoddezena zAntyarthaM yAgaH ) samuddAyanI zAMti mATe karavAmAM Avato yajJa. gaNaratna na. ( gaNAH svarAdayaH ratnAnIva yatra ) te nAmano pANinIe banAvelo eka graMtha jemAM svarAdi gaNonA arthanuM zloko dvArA kathana karyuM che. gaNarAjya na. te nAmano kheDa deza. gaNarAtra na ( gaNAnAM rAtrINAM samAhAraH ) rAtrikhono samudAya. gaNarUpa, gaNarUpaka puM. (gaNA bahUni rUpANyasva / gaNarUpa + prajJAyAM kat) khaDaDAnuM Au. gaNarUpin puM. (gaNA bahUni rUpANi santyasya ini) ghoNA khaDaDAnuM jAu. gaNavat tri. ( gaNo'styasya matup masya vaH) garAvANuM, samudAyavALuM. gaNavatI strI. ( gaNavat striyAM GIp ) hIvohAsanI mAtA.. gaNavatIsuta puM. ( gaNavatyAH sutaH) dvivohAsa rAma. Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 738 shbdrtnmhoddhiH| [gaNazas-gaNotsAha gaNazas avya. (gaNa vIpsAvRttau kArakArthe zas) 2) | gaNitavya tri. (gaN+tavyac) 4yogya, 25ta gaNe karIne, samUha samUhe karIne. 72yogya. gaNazri puM. (gaNaM gaNarUpaM zrayati zri+kvip) samudAya / gaNitAdhyAya puM. (gaNitaM grhgtisthityaadignnnmrUpe rahelA maruta vagere devo. dhIyate'tra) 'siddhAntaziroma' namana yatiSa aMthano gaNahAsaka puM. (gaNAn hAsayati has+Nic+Nvul) merA adhyAya.. yora nAmarnu sugaMdhI dravya. (tri.) samuhAyane savara. gaNitin tri. (gaNita+ini) nA2, 9trI. 4282. gaNAgraNI, gaNAdhipa puM. (gaNAnAm agraNIH) pati, gaNin tri. (gaNa+ ini) samudAyavANu, itualj. (puM. goza. (tri.) samudAyamA agresa2. gaNo'syAsti ini) mAyA, 278 652rI, gaNAcala pu. (gaNabhUyiSTha: acala:) sAsa. parvata. __ pariccheda, siddhAnta. gaNadhipati tri. (gaNAnAmadhipatiH) sahAyano pati, gaNipiTaka na. (jai. prA. gaNipiDaga, gaNipiDaya) sainya samUha vagereno rakSaka. 'AcArAMga' Adi bAra mukhya jaina Agama graMtha, gaNAna na. (gaNAnAmannam) ghanI. mAlinu mana, dvAiol. -tat tu jinairuktamAdhyAtmikapravacanAnAM bhane ne mATe taiyAra. 43j, anna. - gaNAnnaM gaNikAnaM piTakam / (srI. gaNipiTakA / ) ca lokebhvaH parikRntati-manu0 / gaNividyA strI. (jai. prA. gaNivijjA) patra vizeSa gaNAbhyantara tri. (gaNAyotsRSTamaThAdau abhyantaraH __-yotiSa bhane nimittazAstra. tadupajIvanAsaktaH) samudAya ne sauMpela. dhana. vagere 752 / gaNIbhUta tri. (gaNa+cci+bhU+kta) samuhAya35. thayekha nA2. gaNarUpa thayela. gaNAvacchedaka (jai. parA. gaNAvacchepaya, gaNAvaccheiya, gaNeya tri. (gaNa+eya) zava yogya.. tarI 12vA gaNAvacchedaya vA) sAdhumo.nI. vastra-pAtra-mAhiyA. __eums- gaNeyo niHzeSaguNo'pi sa syAt-naipa0 3 / 40 / sArasaMbhALa karanAra sAdhu. gaNeru puM. (gaNa+eru) sofit2 nAmanu vRkSa6, 27,283rInu, gaNAvacchedinI strI. (jai. prA. gaNAvaccheiNI) 17. A3. (strI. gaNa+eru) vazyA strI, DAya..... sAdhvIonI sAra-saMbhALa karanAra sAdhvI. gaNeruka puM. (gaNeru+svArtha ka) 30.0rInu jADa. gaNi strI. (gaNa+in) ij, patrI. gaNerukA strI. (gaNeruSu vezyAsu kAyati kai+ka) 9. gaNikA strI. (gaNaH samUho'styasyAH bhartRtvena Than) | strI.. vezyA -guNAnuraktA gaNikA ca yasya vasantazobheva gaNeza gaNezAna puM. (gaNAnAmIzaH IzAno vA) 52, vasantasenA- mRccha. 16 / , -gaNikAnAM pRthag maJcAH epati, mAheva. -gaNezaH jagataH zambhuM lokakAraNam zubhairAstaraNAmbaraiH -harivaMze 85 / 9 / dUdha, 80rInu. -mahA0 3 / 39178, -kAvyasya lekhanArthAya gaNezaH vRkSa, DAthI, nArI strI. smaryatAM mune ! - mahA0 1 / 173 / gaNikApati puM. (gaNikAyAH patiH) vyamiyArI puruSa, gaNezakuNDa na. nahA nahImA 238 vizeSa. 24. gaNezakusuma na. (gaNeza iva raktatvAt kusumam) tuM. gaNikArikA, gaNikArI srI. (gaNikArI svArthe ka isa, dAsa. 2. hrasvaH / gaNiM karoti kR +aN+GIS) 52mArInu / gaNezakhaNDa na. zapurA mAno me 13. OM3, salinu OM3. gaNezajananI strI. (gaNezasya jananI) huhavI, pArvatI gaNita na. (aNa+bhAve kta) vaM. zAstra -gaNitamatha / -gaNezajananI durgA rAdhA lakSmIH sarasvatI-tantram / kalAM vaizikI hastizikSAM jJAtvA-mRccha0 1 / 4, zata- gaNezabhUSaNa na. (gaNezaM bhUSayati bhUSi+lyu) sindUra. aDAnI gati. sthiti vagairenI garA- pAre padArddha gaNitaM gaNezvara puM. (gaNAnAmIzvaraH) go, ziva, yudra vagaire yadi syAt-naiSa0 3 / 40 / (tri. gaNa karmaNi kta) tatrIsa. saMghabhUta hevA. AD, pA28. 24Ata. 428.. -duHkhaM ca vividhaM ttara tatra | gaNotsAha puM. (gaNe gaNabhAve sambhUyakaraNe utsAho'sya) gaNitaM na tayA tathA / / -zivapu. 11127.. 2. tanuM pazu, geDA. Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaNotsAhA-gaNDAri] shbdrtnmhoddhiH| 739 gaNotsAhA strI. (gaNotsAha+striyAM GIp) 7. zizu0 9 / 47, 5Doj sabhA, netra ane, due. vayye no. gaNDa puM. (gaDi vadanaikadeze ac) ut, samaj, - madhya zi. (tri.) vi. DuevANu. gaNDAbhoge pulakapaTalam -mA0 2 / 5, - tadIyamA- | gaNDabhitti strI. (gaNDa eva bhittiryasya) thAnA dAruNagaNDalekham -ku0 782, thAna sthala, / gaMDasthaLanuM chidra, jemAMthI mada jhare che. zreSTha gAla - 525oTo, zI, -ayamaparo gaNDasyopari viskoTaH / nirdhAtadAnAmalagaNDabhittiH (gajaH) -raghu0 5 / 43 / -mudrA0 5, vIthIna meM.3 , rozanI meM. (mA, | gaNDamAlA strI. (gaNDAnAM sphoTakAnAM mAlA yasyAH) cihna, vIra yoddho, ghoDAnuM ghareNuM, gAMTha, granthi, vikhuMbha gaMDamALa nAmano roga, gaLAmAM thato eka roga jemAM vagere yoga paiDI zabho yoga -svakAryakartA uts sUjhI. ya. OM, 36bhA roga -galasya pArzve parakAryahartA gaNDodbhavaH syAdatigaNDavAkyaH-koSThI- galagagaNDa ekaH syAd gaNDamAlA bahubhistu gaNDaiH pradIpaH, geDI 52, stml, pi23-2I. -hArItottare 37 a0 / gaNDaka puM. (gaNDa+svArthe ka) ge31, ois, yA2nI | gaNDamAlikA strI. (gaNDAnAM granthInAM mAlA yatra kap saMkhyAthI gaNavAnI eka rIta, pratirodha, juduM karavuM, | TAp ata itvam) sAmAno vedo. jyotirvidyAno eka bhAga, eka jAtanuM matsya, gaNDamAlin tri. (gaNDamAlA astyasya ini) ubhaNanA zeudAna22 -anekavetrAghAtanirmitabahugAtragaNDakam rogavAj.. -mahA0 / guhA. gaNDayanta puM. (gaDi+jhac) megha. gaNDakArI strI. (gaNDaM granthiM bhagnasaMyojanarUpaM karoti) gaNDalI puM. (gaNDa iva bhUmerucchUnapradezaH zUdrazailastatra vanaspati, rIsAmaNI, kheranuM jhADa. lIyate lA+kvip) maDAva.. gaNDakAlI strI. (gaNDeSu granthiSu kAlI) vanaspati, gaNDalekhA strI. (likhyate'tra lekha-sthalI gaNDaH sthalIva) rIsAmaNI, kheranuM jhADa. zreSTha ustha, uttama. Due. gaNDakI strI. (gaNDa jAtau GIS) te. nAmanI meM nahI gaNDazilA strI. (gaNDaH bhUmerucchUnapradeza iva zilA) ma. ule thAya cha. - gaNDakyAzcaikadeze ___ bhoTo. 5ththa2. ca zAlagrAmasthalaM smRtam -smRtiH / te nahInI gaNDazaila puM. (zailasya gaNDa iva rAjada. pUrvanipAtaH) madhiSThAtrI devI, ge30. bhUkama ke tophAna vagerethI parvata uparathI paDelo gaNDakIputra puM. (gaNDakyAH putraH) utema. zilA. bhoTo. 5852 -kiM putri ! gaNDazailabhrameNa navanIradeSu gaNDakIzilA strI. (gaNDakyAmutpannA zilA) sayAma nidrAsi / anubhava capalAvilasitagarjitadezAntarazivA. bhrAntIH / / -AryAsa0 171 / (puM.) sa, upola, gaNDakusuma na. (gaNDasya hastikapolasya kuyumamiva) hAthInA kuMbhasthaLamAMthI jharatuM pANI, mada gaNDasAhvayA strI. (gaNDena sahita Ahvayo yasyAH) gaNDakUpa puM. (gaNDe kUpaH) parvatamA yya prazamai gaMDakI nadI. 2.do ko -uddezo gaNDakUpastu parvatasyAbhidhIyate - gaNDasthala na., gaNDasthalI strI. (gaNDasya sthalam hArAvalI / gaNDasthalInA Que. -gaNDasthaleSu madavAriSu -paJca0 gaNDagAtra na. (gaNDa iva uccAvacaM gAtramasya) bhAM 1 / 123, -gaNDasthalIH proSitapatralekhAH -raghu0 672 / puSkaLa phaLa hoya tevuM vRkSa, sItAphaLa. gaNDAGga puM. (gaNDa iva ucchUnamaGgaM yasya) me tano gaNDadUrvA strI. (gaNDayuktA granthimatI dUrvA) se ge. tanI. huvA-proja3. gaNDAGkI strI. (gaNDAGga+DIe) meM.. gaNDapAda tri. (gaNDasya pAda iva pAdo'sya) iunA gaNDAnta na. jyotiSazAstraprasiddha tithi, nakSatra bhane jevA jenA paga hoya te, geMDAnA jevA pagavALuM. lagna e traNeno sandhikALa. gaNDaphalaka na. (gaNDaH phalakamiva) vizaut. Put, - | gaNDAri puM. (gaNDarogasyAriH nAzakatvAt) vihAra ghRtamugdhagaNDaphalakairvivabhurvikasadbhirAsyakamalaiH pramadAH- vRkSa, yanA2 vRkSa. Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 shbdrtnmhoddhiH| [gaNDAlI-gatavat gaNDAlI strI. (gaNDena granthinA alyate bhUSyate ala+ghaJ | gaNya tri. (gaNa+yat) garI 42.va. 804.5, saya 55, gaurI DIe) istanii , ghogA huvA, pANIprIma. gaNamAM thanAra, garNatrI-saMkhyAne meLavanAra. gaNDamalati al +aN sapAkSI vRkSa... gata tri. (gam+kartari kta) gayera -gatAyAM rAtrau- se. gaNDi puM. (gaDi+ in) vRkSanA bhUlathI. 2. sudhIno. pramANenA bhAvane prApta thayela, samApta thayela - bhAsa, vRkSanu 23. divaMgataH-ka0 4 / 30, 57 -bhartRgatayA cintayA-za0 gaNDika tri. (gaNDaH budbuda iva AkAreNAstyasya 4, -vayamapi bhavatyAH sakhIgataM pRcchAmaH-za0 1. Than) 52poTA vo kSudra pathya2. sa, -rAjA zakuntalAgatameva cintayati-za0 5. / gaNDikA strI. (alpArthe GIS ka hUsvaH) kSudra 3 prApta 528, gati. 528- gatamu parighAnAnAM pASAe. vArigarbhodarANAm-za0 77 / (na. gam+kta) mana, gaNDIra, gaNDIraka puM. (gaNDa+Iran / gaNDIra+svArthe gati, 4j -gataM tirazcInamanUrusArathe:- zizu0 1 / 2 / ___+ka) dind, me. tak 3. gatakAla puM. (gatazcAsau kAlazca) gayeto. samaya, bhUta . gaNDIrI strI. (gaNDIra+GIp) DAsa..-ghAsa.. gataklama tri. (gataH kalamo yasya) no. 2.5 tarI gaNDu, gaNDU puM. strI. (gaNDyate zirobhAgaH sthApyate'tra gayo Doya te. gaDi AdhAre un / gaDi UG vA) mo.zAha, i8. gatacetana tri. (gatA cetanA yasya) bebhAna, yetanA gaNDumat tri. (gaNDu pakSe matup) isuj.. vagaranuM, mUccha pAmeluM. gaNDula tri. (gaNDuH granthirastyasya sidhmA0 lac) | gatajvara tri. (gato jvaro yasya) no tava. gaye. ___oisvANu. gatatoyada tri. (gataM toyadaM yasmAt) 4mathI. megha gaNDUpada puM. (gaNDvaH granthayaH tadyutAni padAni yasya) cAlyo gayo hoya te, vAdaLAM vinAnuM. - pRthvImAMnuM eka jAtanuM jaMtu. gatatrapa tri. (gatA trapA lajjA yasya) ni.44, zarabha.. gaNDUpadabhava na. (gaNDUpada iva bhavati bhU+ac) sI.su. gatadina na. (gataM ca taddinaM ca) yeso havasa, 5 gaNDUpadI strI. (gaNDUpada alpArthe GIp) tanA kSudra 4. gatadhRti tri. (gatA dhRtiryasya) nI. dhI24 gayera cha gaNDUSa puM. (gaDi+USan) bhoDhuM dhovA mATe bhumamA 4 te, dRDhatA vinAnu. pAena, yainj, vAyachate. -gaNDUSajalamAtreNa zapharo gatanAsika tri. (gatA nAsikA'sya) na, nA vinAnu, pharpharAyate-udbhaTaH / 5. vagaireno Ago , -gajAya ThenuM na gayesa cha te. gaNDUSajalaM kareNuH (dadau)-kumA0 3 / 37 / sAthI.nI. gatapratyAgata tri. (gataH svasthAnAt pazcAccAgatazca) mUMDhano bhaACHO -tasya jahUH suto gaGgAM gaNDUSIkRtya | palaTa gayeda ana. 622. pAchu bhAvava yo'pibat-bhAga0 9 / 15 / 3, me. yAMga // 5. gatabuddhi tri. (gatA buddhirasya) zAna 2rita, buddhi gaNDUSA strI. (gaNDUSa striyAM TAp) ad nAma, go, vAna. (strI. gatA buddhiH) gayesa buddhi. Ainj bhA5- apAM dvAdazagaNDUSairmukhazuddhirvidhIyate- gatarasa tri. (gato raso'sya) nA. pAmelA 2savA... rAyamu0 sArasundarI- TIkAyAm gatabhartRkA strI. (gato naSTaH proSito vA bhartA yasyAH) gaNDopadhAna na. (gaNDa upadhIyate'tra upa+ghA+AdhAre jeno pati videza gayo hoya te strI, vidhavA strI. lyuTa) mo.zA.- mRdugaNDopadhAnAni zayanAni sukhAni gatamAya tri. (gatA mAyA yasya) ThenI mAyA yeta cha ca-suzru0 / te, nirdaya, jenuM ajJAna gayuM hoya te, mAyArahita. gaNDola puM. (gaDi+olac) got2 : 56 gatalakSmIka tri. (gatA lakSmIryasya) lenI. sakSmI gaI vizeSa, sa.42, 2, prAsa, dhonI, go. Doya. te, zobhAzUnya, humA, gANa. gaNDolapAda puM. (gaNDola iva pAdo'sya) go2. / gatavat tri. (gata+matup) nAra, prApta 282, 4gavANu. bhejavAnA2, saMpAina 5282. Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarvaviraMcUi] shbdrtnmhoddhiH| 741 vivitta tri. (taM vittamasya) gayelA dhanavALuM, jenI | jatAnumati tri. (AtAnumata+san) gayelAnI pAchaLa dolata gayela che te, dhana vinAno. janAra, gADariyA pravAhane anusaranAra, koInI nakala navama tri. (Ato vimavo ya) jeno vaibhava gayo karanAra - tInu tijo sToka na cho: pAramArthi: hoya te. paJca0 12342 / / tavyatha tri. (AtA vyathA ya) jenI pIDA gaI gatAnta tri. (gataH upasthitaH antaH antakAlo'sya) hoya te, du:khamAMthI chUTuM thayela hoya te, pIDA vinAnuM. jeno aMtakALa samIpa hoya te, maravAnI aNI upara tizava tri. (taM zaizavaM yaJ) jenI bAlyAvasthA AveluM, chellI hade pahoMcela, chellI sthitine prApta gaI hoya te, je bAlaka maTI ATha varSanI ummarathI thayela. moTuM thayela che te. tAyu tri. (te taprAyamayurkInAToDaca) jenA tiza tri. (ta: zoko yaca) jenI dIlagIrI dUra - AyuSyano aMta Avela hoya te, maraNa pAmela. thaI che te, jeno zoka nAza pAmyo che te. (6) tIrtavA strI. (tamArUMvaM yasyA:) pacAsa varSanI uparanI azoka vRkSa. strI, roga vagerethI jene aTakAva Avato baMdha thayo mata tri. (ta: soDIM) asaMga, saMbaMdha vinAnuM, hoya te strI. phaLa kAmanA rahita. tArtha tri. (nato jJAtoDartho yA) jeNe artha jANelo tirasanna . (tuM sannavasAturmakoDI pU) mada hoya che, jeno artha jANavAmAM Avyo hoya tevo vagarano hAthI, nirmada gaja. padArtha vagere, nirdhana, dhanahIna thayela. tispRda tri. (AtA pRca) jenI tRSNA dUra thaI tAsu tri. (nAtA: nasavoDaW) maraNa pAmela, maDaduM. hoya te, spRhA vinAnuM gatakRdA dheryadhara: pATu - ti strI. (nam bhAve vitta) gamana, gati, javuM -mait vaidyajIvanam / vajrasamutkIrNe sUtrasyevAsti me gatiH-raghu0 1 / 4 / gatasmaya tri. (gataH smayo go vismayo vA yasya) pariNAma, jJAna - te vidu: svArthata rada viSNun ahaMkAra rahita, abhimAna vagaranuM, vismaya rahita, -mA+To 7 va Ara, pramANa. mArga -zuvastra-sur mtI Azcarya vinAnuM. hote nati: zAzvate mane ma70 8Ara6 | paddhatitAkSa tri. (te kSaNI vacce Ta) AMdhaLuM, AMkha duradhigamA hi gatiH prayojanAnAm -ki0 10 / 40, vinAnuM. gatAgata na. (gataM gamanaM AgatamAgamanaM dvayoH samAhAraH) sthAna, svarUpa na vaye nirUpatuma0 ati-vi. javuM-AvavuM parva trayo dharmamanuprapatra tAtaM mAma 6 rUdda, viSaya, yAtrA, upAya, nADI vraNa, vyAkaraNa matte tA6 ra6 I (tri. pUrva ti: pazcAvAta:) prasiddha , zabdo vagere sUyadigrahonI gati, pApAcaraNa, pahelAM gayela ane pharIthI pAchuM Avela. (6) pakSInI Azraya-AdhAra, kSema, yuddha kuzalatA, dazA, karmaphaLagativizeSa. gatirbhartA prabhuH sAkSI nivAsaH zaraNaM suhRt-bhaga0 gatAdhvana, gatAdhvA tri. (gataH adhvA yena gatAdhvan vA 2 28, 'taH karmakSatram - zaTUramAdhyam ! adaSTa, TApu) mArgane oLaMgela, jeNe amuka rasto kApyo prArabdha, nasIba. hoya che, jeNe tattva jANyuM hoya te. (trI.) caudasa tivA na. (ti+na) gamana, javuM, hAlavuM, mArga, yukta amAvAsyAM. sthiti, dazA-hAlata, Azraya, AdhAra. tiniti tri. (tikSya manasthAnatama) gayelAnI | titA chuM. te nAmanuM kArtikasvAmInuM eka sainya. pAchaLa gayela, gayelAne anusarela (1) gayelAnI | titra strI. (+TApU tAntAkeza:) vetralatA, pAchaLa javuM, gADariyA pravAhane anusaravuM, koInI nadI, paramparA, matabheda. nakala karavI. gatisattama puM. (gatirbodhaH prApyaM sthAnaM vA cAsau sattamazca) AtAnutanyAya chuM. jyAM mANaso dekhAdekhIthI koI viSNu, paramezvara, kAma karavA lAge che tyAre A nyAyano prayoga | jUna 2. na jaI zakAya tevuM, ujaDa, nirAzrita, karavAmAM Ave che. Azraya vagaranuM. Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [gatvan-gadya 742 shbdrtnmhoddhiH| gatvan tri. (gam+kvanip malope tuk) 42, 4vAnA | gadAbhUt / - tIrthakurvanti tIrthAni svAntaHsthena gdaabhRtaasvabhAvavALuM. __bhAga0 1 / 13 / 10 / gatvara tri. (gam+kvarap malope tuk) gamana. 42vAnA gadAmudrA strI. taMtrazAstra prasiddha vi pUna aMgabhUta. svabhAvavAj -bIbhatsA viSayA jagupsitatamaH kAyo .5 mudrA. vayo gatvaram -zAntizatakam / gadAmbara paM. (gado'bhradhvaniyaktamambaramasmAta) megha. gatvarI strI. (gatvara+GIp) gamana. 42nArI strI - gadArAti puM. (gadAnAmarAtiH) auSadha, havA. gatvoM yauvanazriyaH-ki0 11 / 12 / gadAlola na. gayAmA bhAve . tAtha. gatvA avya0 (gam+katvA) 4. gadAvasAna na. (gadAyAH jarAsandhatyaktagadAgateravasAnamatra) gad (curA. ubhaya. a. seTa-gadayati, gadayate) meghanA mathurAnI pAse jarAsaMdhe choDelI gadA jyAM paDI hatI. za6 thA, pusj, garDanA thavI. -jagAdAgre gadAgrajam te. sthaNa. zi0 2 / 69, -zuddhAntarakSyA jagade kumArI-raghu0 gadAsana na. taMtrazAstra prasiddha meM prakAranaM sAsana. 6 / 45 / (bhvA. para. saka. seTa-gadati) spaSTa boraj. gadAhna na. (gadeti AhvA yasya) vanaspati duSTha. ni+ gad sArAsata . prati+gadsAmA vAma | gadita tri. (gad+kta) bolo, 43j.. bhAvo. vi+gad vira 3.. gaditavat tri. (gadita+matup) mobanA2, 4nA2. gada paM. (gada+aca) roga -yAvata sthAnaM samAzritya vikAraM | gaditR tri. (gad+tRc) polanA2, nA2. kurute gadaH-hArIte 2. a0 / havA. bhASA meghanA gadin puM. (gadA'styasya ini) viSNa, zrI.-kirITinaM zabda, rohiNInA garbhamAM utpanna thayela vasudevano eka gadinaM cakriNaM ca tejorAziM sarvato dIptimantamputra, te nA mAno me sasura -gado nAmA'suro hyAsIt bhaga0 11 / 17 / (tri.) hA paa29|| 42vAvANu, 6 vajrAd vajrataro dRDhaH-vAyupu. 5. a0 / (na.) me dhaa25|| 42 // 2. (tri. gado rogo'styasya ini) 20.. gadinI strI. (gadin+GIp) rogayutA strI.. jAtanuM viSa, eka jAtano koDha. gadagada na. (gadgada pRSo.) gaNarA. josaj. gadgad (kaNDvA para. aka. seTa-gadgadyati) jagaNu bolavuM, gaLagaLita thaI bolavuM. gadayitnu puM. (gadi+itnu ca NerayAdezaH) ma., maheva, za6. (tri.) mu., baDu losana2, vAya. gadgada puM. (gadgad kaNDvAdi. bhAve ghaJ) gaNo gadA strI. (gadayati pIDayatyanayA vipakSaM gad+Nic+ savA4 -sAnandagadgadapadaM harirityuvAca-gIta0 10. / - vilalApa sa gadgadam-raghu0 8 / 43 / (tri. gadgad ap+TAp) tenAmanu, me.5 mAyudha, gahA, buddhitatva, kaNDvAdi kartari ac) uj bolanA2. pATala nAmanuM vRkSa. gadgadadhvani puM. (gadgadaH kaphAdinA'vyaktadhvaniH) gadAkhya na. (gada iti AkhyA yasya) me tanu 2, gaLagaLo avAja, harSa ane zokAdi vaDe je avyakta vanaspati. duSTha-56. savA 42vo te. (tri. gadgadadhvaniryasya) gaNarAyA gadAgada puM. dvi. va. (gadAgaM rugNaM dAyataH zodhayataH avAjavALuM. daipa zodhane ka) azvinI kumArI, hevonA vaidya.. gadagadapada na. (gadgadaM padam) aspaSTavAe., gaNago gadAgraja puM. (gadasya agrajaH) rAma, zrI . zaha. (tri. gadgadaM padaM yasya) gAzavANa.. tAvanna yogagatibhiryatirapramatto yAvana gadAgrajakathAsu gadgadvAcA strI. (gadgadayuktA vAcA) gaNita ratiM kuryAt -bhAga0 1 / 8 / 39 / thaI bolavuM, gaLagaLI vANI, du:kha-zoka-AnaMda gadAgraNI strI. (gadAnAmagraNIH) kSayaroya. vagerethI aspaSTa bolavuM te. gadAdhara puM. (gadAM dhArayati dhR+antarbhUtaNyarthe ac) | gadya tri. (gad+yat) ThevA yogya, polavA yogya. viSNu, zrI.- manastattvAtmakaM cakraM buddhitattvAtmikAM (na. gadyate chandasA vinA kevalaM kathAprabandhaireva gadAM vahan gadAdharaH dhArayan lokarakSArthamukta viracyate iti) 28 varanu syAtma DAvya, aMthana.. zcakragadAdharaH / -viSNusahasranAmabhASyam / (puM. gadAM ke kAvyano padya rahita kathArUpa je bhAga te gadya. - bibharti bhR+kvip+tuk) vRttabandhojjhitaM gadyam -sA0 da0 6 / 295 / Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gadyANa-gandhatanmAtra ] shbdrtnmhoddhiH| 743 gadyANa, gadyAnaH, gadyANaka puM. me. satarnu, .4, | gandhakArikA strI. (gandhaM gandhapradhAnaM vezAdikaM karoti gadIyANA, 48 caNoThI bhAranuM vajana, ardhA tolo kR+Nvula kApi ata ittvam) jI. strIna. 52wi -tulyA yavAbhyAM kathitA'tra guJjA ballatriguJjo rahI attaranI khubo dvArA suMdara veza AdithI taiyAra dharaNaMgate'STau / gadyANakaM tadvayamindratulyairyallaistathaiko 52.2.. nArI, sairaMdhI-hAsI. -sA tu paravezmasthA ghaTakaH pradiSTaH / / - lIlAvatI / svavezA zilpakArikA / gadyAtmaka, gadyAlaka tri. na. (gadya+Atman+kap+ gandhakArI strI. ghoNI sAma.. gadya+al+ac+ka) 2 mAvANu, rAdhAtma | gandhakAlikA, gandhakAlI strI. (prazastaH gandhaH tasmai kAvya vagere. ___ alati paryApnoti al+ ac+GIS) vyAsanI. gadhya tri. (graha+yat pRSo0) pra. 72vA yogya. mAtA satyavatI.. gadh (divA. para. a. seTa-gadhyati) mizra thaj. gandhakASTha na. (gandhayuktaM kASThamasya) sugaMdhavAj 405I, gantavya tri. (gam+tavya) gamana. 32vA yogya, prApta ___ yaMhananu, uj, bhaga2. yaMhana. 42vA yogya, 34 yogya - gantavyA te vasatiralakA gandhakuTI strI. (gandhasya kuTIvAdhAraH) vanaspati dhAma yakSezvarANAm-megha0 / tAlIzapatra, murA nAmanuM sugaMdhI dravya. gantu tri. (gam+tun) 42, bhusA32, 4TemA. gandhakusuma puM. jIzana, 3. gantR tri. (gam+tRc) 42, prApta 4282, bhagavAna.2. gandhakusumA strI. (gandhayuktaM kusumaM yasyAH) yA -mazina vRkSa. __-kadA gantAsi nirvedaM zrotavyasya zrutasya ca -bhaga0 gandhakelikA strI. (gandhaM kelati gacchati kela+ Nvula 2 / 52 gantrI strI. (gamyate'nayA gam+STran+GIp) 2ust, kApi ata itvam) stUrI... gandhakokalA strI. (gandhapradhAnA kokileva kRSNatvAt) 151, Deput, mana. 72nArI strI. -gantrI | gaMdhakokilA nAme auSadhi. vasumatInAzamudadhidaivatAni ca / -yAjJa0 3 / 10 / / gandhakheDa, gandhakheDaka, gandhakhela, gandhakhelaka na. gantrIratha puM. (gantrI ratha iva) Must, Tu. gandikA strI. ta. nAmanI meM nagarI. (gandhasya kheDaH khelo vA yatra kap DalayorekatvAt) eka jAtanuM sugaMdhI tRNa, sugaMdhIvALo. gandha (curA. A. sa. saT-gandhayata) pAunu, USA | gandhagaja puM. (gandhapradhAno gajaH) ustI, sarvottama 2vI, huma he, 4, NuRj, sUyava, bhAga.. DI . gandha puM. (gandha pacAdyac) gaMdha -ghrANagrAhyo bhaved gandho gandhaguNa na. (gandhasya guNo yasmin) nAma dhano ghrANazcaivopakArakaH / saurabhazcAsaurabhezca sa dvedhA | sa dvadhA / gurA hoya che te, f. guvANu. parikIrtitaH / / -bhASAparicchedaH 103, -apaghnanto | gandhaghrANa na. (gandhasya ghrANam) sUMghaj. vAsa. devo. duritaM havyagandhaiH-za0 4 / 7. vAsa, deza, tho, saMbaMdha, | gandhacelikA strI. (gandhaM celati gacchati cel+Nvul+TAp gaMdhaka, garva, saragavAnuM jhADa, ghaseluM caMdana, suvAsita ___ata itvam) stUrI. 5hAtha, sugaMdha, nismata, pAzI. (na.) stNu agara | gandhajaTilA srI. (gandhena jaTilA) 4%4 nAmanI vanaspati. yaMjana. (tri.) 5ozI, gaMdhavAguM. gandhajala na. (gandhADhyadravyavAsitaM jalam) suvAsita. 4. gandhaka paM. (gandho'styasya aca svArthe ka) - | gandhajAta na. (gandho vyaJjanAdau jAto yasmAta patra zveto raktazca pItazca nIlazceti caturvidhaH / gandhako ___tana Aunu pa. (na.) sugaMdhI pahAthono samUDa. varNataH jJeyo bhinnabhinnaguNAzrayaH / / -rAjanighaNTuH / | gandhajJA strI. (gandhaM jAnAti) us, nasi.5t. saragavAnuM jhADa. gandhataNDula puM. (gandhapradhAnaM taNDulamasya) me. tanI gandhakacUrNa puM. (gandhakapradhAnazcUrNaH) i6 vgerem| sugaMdhI cokhAvaLI DAMgara. bharavAno dArU. gandhatanmAtra na. sadhyamAta prasiddha paMthatanmAtrAmImAMnI gandhakanda puM. (gandhapradhAnaH kando'sya) ase vRkSa. | . tanmaual. Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 744 shbdrtnmhoddhiH| [gandhatUrya-gandhamAMsI gandhatUrya naM. (gandhe hiMsAsthAne raNe tUryam) . tanuM / gandhapatrA strI. (gandhapatra+striyAM TAp strI. GIp) yU2d. raNamAM vagADAtuM vAjiMtra-raNavAdya. gandhapatrikA, gandhapatrI strI. (gandhapatra+svArthe ka) gandhatRNa na. (gandhapradhAnaM tRNam) me tanu sugaMdhI ghAsa.. AsaMdha, ajamoda, aMbaSThA-nAnI pIluDI nAmanI gandhataila na. (gandhayuktasya candanasyAgnisaMyogena janitaM vanaspati. tailam) sugaMdhI taka, attara vagere. gandhapalAzikA strI. (gandhayuktaM palAzaM patraM yasyAH gandhatvaca na. (gandhapradhAnA tvak yasya) asAyacI. ___ kapa) 162. gandhadalA strI. (gandhayuktaM dalaM yasyAH) amoha vanaspati. gandhapalAzI, gandhapItA strI. (gandhayuktaM palAzaM yasyAH / gandhadAru na. (gandhapradhAnaM dAru) yanna, suja. gandhayuktaM pItaM patraM yasyAH) yUro nAma.nI. banaspati. gandhadravya na. (gandhapradhAnaM dravyam / ) sugaMdhIvANu, 426 gandhapASANa puM. (gandhayuktaH pASANa iva kaThinatvAt) dravya, nAgasa2. ___ gaMdha. gandhadvipa puM. (gandhapradhAno madagandhADhyaH dvipaH) zreSTha gandhapizAcikA strI. (gandhena pizAca iva UrdhvagatitvAt) DAthI, mahanI sudhAuo hAthI -zamayati gajAnanyAn dhUpa. gandhadvipaH kalabho'pi san - vikrama0 5 / 18 / / gandhapuSpa puM. (gandhayuktaM puSpamasya) netararnu jAu, gandhadhArin tri. (gandhaM gandhayuktaM dravyaM dhArayati AsopAlavanuM jhADa, aMkoTaka-aMkAla vRkSa, guMdInuM dhAri+Nini) sugaMdhI dravya paa24|| 42nA2. (puM.) 43. (tri.) 4205 sugaMdhI dUsana, 3. (na. maDAva.. gandhasahitaM puSpam) sugaMdhA. sa. (na. dvi.-va gandhaM ca gandhadhUmaja puM. (gandhasya gandhADhyasya dhUmAt jAyate puSpaM ca iti) gaMdha. ane. esa. jan+Da) 9.5 sugaMdhI dravya. gandhapuSpA srI. (gandhayuktaM puSpamasyAH) jAna jAu, gandhadhUlI strI. (gandhAya dhUliJcUrNo'syAH) ustUrI.. kevaDAnuM vRkSa, gaNIArI-araNinuM jhADa, ketakI. gandhana na. (gandha aIne bhAvakaraNAdau lyuT) 6tsADa, gandhapriyaGagu puM. (gandhayuktaH priyaGguH) 45. namAnI 5.2 // 72vI, sUyava, DiMsA-4 me tanuM ghAsa.. vanaspati gandhanakula puM. (gandhena lezena nakulatulyAkRtitvAt) gandhaphaNijjhaka puM. (gandhapradhAnaH phaNijjhaka:) rAtI chachUMdara nAmanuM prANI. gandhanAkulI strI. (gandhAnvitA nAkulI rAsnA) 282nA __tulasIna 3. gandhaphala puM. (gandhayuktaM phalaM yasya) 181nu 513, jIvAna nAme me. bha.2nI vanaspati -nAkulI surasA rAsnA ___OM3, te43garnu OM3. (tri.) sugaMdhI muj 3. sugandhA gandhanAkulI-bhAvapra0 / gandhanAman puM. (gandheti padayuktaM nAmAsya) 2tI. tulasI. gandhaphalA strI. (gandhayuktaM phalamasyAH TAp) priyaMguvRkSa, gandhanAmnI strI. (gandhanAman striyAM GIp) meM tano methI, vihArI-vihA26, sassI-sa3 vRkSa. roga -(tvakajAtAM pittakopena gandhanAmnI pracakSate gandhaphalI strI. (gandhayuktaM phalamasyAH GIp) sonayaMpArnu bhAvapra0 / u, yaMpAnI 4jI, priyaMgu vRkSa. gandhanAlikA, gandhanAlI strI. (gandhanAlI svArthe ka | gandhabandhu puM. (gandhaM badhnAti bandha+uN) Milk, u. hasvaH) nA, nAsi.... gandhabandhU (gandhena badhnAti sannikRSTajanAnAM cittam) gandhanilayA strI. (gandhasya nilayo vAso yatra) zahI-yUro, "thI.31' nAmanu paMdha. dravya. TamogarAnu 3 -navamallikA. gandhabahulA strI. (gandho bahulo'tra) // 26. vRkSa.. gandhanizA strI. (gandhena nizA haridreva) isaro nAmanI gandhabIjA strI. (gandhaM gandhayuktaM bIjaM yasyAH) methI. __ vanaspati. gandhabhadrA strI, gandhabhANDa puM. (gandhena lezamAtrasevanena gandhapa puM. (gandhaM pibati gandhenaiva tRpyati pA+ka) te. bhadraM yasyAH / gandhasya bhANDa iva) gaMdhaprasA29 nmn| nAmano eka devagaNa. gandhapatra puM. (gandhayuktaM patramasya) dhoNI tulasI, bharavAna gandhamAMsI strI. (gandhapradhAnA mAMsI) meM tanA OM3, nAnu, jAu, jI.cInu, A3. jaTAmAMsI nAmanI vanaspati. velo. Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gandhamAtR-gandharvanagara, gandharvapura] shbdrtnmhoddhiH| 745 gandhamAtR srI. (gandhasya mAteva) pRthvI, bhUmi. adbhyo | gandhamUSika, gandhamUSikA, gandhamUSI puM. (gandhapradhAnA __ gandhaguNa / bhUmirityeSA sRSTirAditaH-manu0 178 / / mUSikaH mUSikA vA) cha 2, 7rI. (srI.) gandhamAda puM. rAma.na. sainyamAMno ta nAmanI meM vAnara, | gandamRga puM. (gandhapradhAno mRgaH) ustUrImo mRga. te nAmano amUrano eka bhAI. gandhamaithuna puM. (gandhena gandhaghrANena maithunaM maithunArabhbho gandhamAdana puM. (gandhena mAdayati mAdi+lyu) te. nAmano yasya) ME, Aia, Apado. parvata. (gandhamAyaNa vA gandhamAdaNa jai. prA.) yAra | gandhamodana puM. (gandhena modayati mud+Nic+lyu) oius. tamAMnI te. nAmanI . parvata. -malayo dardarazcaiva gandhamohinI strI. (gandhena mohayati muha+Nic+Nini mahendro gandamAdanaH-mahA0 2 / 10 / 30 / (na.) gaMdhamAna. ___+DIp) yaMAnI 4jI. parvatama bhAva te nAmana vana. (paM. gandhena | gandhayukti strI. (gandhAnAM gandhadravyANAM yuktiryojanavizeSaH) mAdayati mada+Nica+lyaTa) gaMdhamAdana parvatamA sugaMdhI dravyone yo4vAno me 2. 2.na. dial - gavo gavAkSo gavayaH zarabho gandharasa puM. (gandhayukto raso'sya) loNa, lo, gndhmaadnH-raamaa04|25|33| vaha, mabharo, jus. sasatva. namana. 64dhAtu. (puM. dvi. gandhazca rasazca gandhamAdanI strI. (gandhena mAdyate'nayA mAdi karaNe gandharasau) gaMdha. ane. 2. -nyAyopete brAhmaNebhyo yadannaM lyuTa+GIp) mahie. zraddhApUtaM gandharasopapannam-mahA0 5 / 27 / 11 / gandamAdin tri. (gandhena mAdayati mAdi+Nini) Theno. gandharasAGgaka puM. (gandharaso'Gge yasya kap) zrIveSTana gaMdha mada pamADe che te. nAmanuM eka sugaMdhI dravya gandhamAdinI strI. (gandhena mAdayati mAdi+Nini GIp) gandharasAGka puM. (gandhAnAM gandhayuktAnAM rAjA Tac samA.) dA, bhurA nAmarnu me dravya, mahirA. mudgaravRkSa, te nAme eka phUlajhADa, eka jAtano gandhamArjAra puM. (gandhapradhAnaH mArjAraH) me tano gugaNa, vAhanAmarnu a. dhadravya. na. tri. gandhena liyA. rAjate rAja+ac) yaMhana, 2305 zreSTha dha. dravya. gandhamAlatI strI. (gandhena mAlatIva) te nAmanI meM gandharAjI strI. (gandharAja striyAM DIp) sugaMdhI dravya namo sugaMdhI vedo -gandhakokilayA tulayA vijJeyA gandharva puM. (gandhamAmodamarvati a+ac) cau32, astUrI gandhamAlatI-bhAvapra0 / / gandhamAlinI strI. (gandhamAlA'styasyA ini GIp) bhu28 mRga, janma ane maraNanI vacamAM thanAra AtmA, gupta nAmanuM eka sugaMdhI dravya. uel, haivIna gavaiyo -bhrAtarau svarasampannau gandharvAviva rUpiNau - rAmA0 1 / 4 / 11 / vigae -hAhA hUhUzcitraratho gandhamukhA strI. (gandho mukhe'syAH) chachUrI. haMso vizvAvasustathA, gomAyustumbururnandi-revamAdyAzca te gandhamukhI srI. (gandho mukhe'syAH) sugaMdhI bhujavANI smRtAH -jaTAdharaH / u29dhArI yaMdra sUrya kore, te. nAme. oI strI. meM 2, sUrya, caMdra, ziva, ya-vizeSa- nRtyan vA gandhamuNDa strI. (gandhaM muNDayati muNDaM tat karoti prahasati cAru cAlpazabdaM gandharvagrahaparipIDito manuSyaH_Nic) prasA27no vakSo. suzrute / oyada pakSI, una manuSya, po. , gandhamUla puM. (gandhapradhAnaM mUlAmasya) duvaM04. vRkSa, 905lk 13, 232. (tri. gandh+a+ac) nA2 sakhI-sa3 vRkSa, jyUro. 2 . gandhamUlaka puM. (gandhamUla+kan) mAhI nAmanI. vanaspati, gandharvataila na. uyuM, -gandharvatailasiddhAM harItakI malA 162, yUro. vanaspati. __go'mbunA pibet- bhAvapra0 / gandhamUlA, gandhamUlikA strI. (gandhamUla striyAM TAp / | gandharvataila na uyu- gandharvatailasiddhAM harItakI gandhamUla ika+TAp) yUro vanaspati, MicL , go'mbunA pibet- bhAvapra0 / solAna, 3, 222nA. gandharvanagara, gandharvapura na. (gandharvANAM nagaram) 2050wi gandhamUlI strI. (gandhamUla+jAtitvAt GIS) bhA44. utpanna thayela aniSTa sUcaka zahera, kAlpanika nagara, vanaspati, kacUro vanaspati. gandharva deva jAtinuM zahera. Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 746 shbdrtnmhoddhiH| gandharvavadhU-gandhADhya gandharvavadhU strI. (gandharvasya vadhUriva priyatvAt) yUro | gandhavAha puM. (gandhaM vahati vah + aN) vAyu -iha hi vanaspati, cIDA nAmanuM eka sugaMdhI dravya. dahati cetaH ketakIgandhabandhaH / prasaradasamabANaprANavad gandharvaloka puM. (gandharvasya lokaH) vidhAna do.nI. ___ gandhavAhaH / / -gItago0 1 / 26, ustUrImo bhRA. nIce Avelo gaMdharvaloka. gandhavihvala puM. (gandhena vihvalayati vi+hal+Nic+ac) gandharvavidyA strI. (gandharvasya vidyA) una-vAhitra-nRtya gha6. vagerenI vidyA. gandhavRkSa, gandhavRkSaka puM. (gandhayukto vRkSaH) sArnu, kAu. gandharvaveda puM. samavahana.. 64veha-saMjAtano bhUNa tha. gandhavyAkula puM. na. (gandhena vyAkulayati) 5osa. gandharvahasta, gandharvahastaka puM. (gandharvasya mRgabhedasya nA. vanaspati, gha6. hastaH agrapAda iva patramasya / gandharvahasta+svArthe gandhazaTI strI. (gandhapradhAnA zaTI) sudhA. yU2.. ka) menU 03. gandhazAka na. (gandhapradhAnaM zAkam) gaura suvara nAmarnu gandharvA (strI. gandharva+TApa) 34. pakSA-. bhAtA, oyada... us. gandhalatA strI. (gandhAnvitA latA) priyaM-in. gandhazAli puM. (gandhapradhAnaH zAli:) . tanI sudhA gandhalolupa tri., gandhalolupA (srI.) (gandhe lolupaH in2. lolupA vA) ma sudhamadhamAjI.. gandhazuNDinI strI. (gandhayuktaH zuNDo'styasyAH) / .. gandhavaNija puM. (gandhasya vaNij) sugaMdhI pAtha veyanArI, gandhazekhara puM. (gandhaH zekhare'sya) stUrI.. oil, saraiyo. gandhasAraNa puM. (gandhaM sArayati sR+Nic+lyu) savl gandhavat tri. (gandho vidyate'sya matup masya vaH) __namarnu dha. dravya, muhAra vRkSa -gandhasAro malayajastathA gaMdhavAj. gandhavatI strI. (gandhavat sriyAM GIS) pRthvI, vyAsanI. candradyutizca saH -bhAvapra0 / gandhasAra puM. (gandhayuktaH sAro yasya) yaMhana. vRkSA, bhAta satyavatI -evamuktA varaM vave gaatrsaugndhmuttmm| -tena gandhavatItyevaM nAmA'syAH prathitaM bhuvi / / gaMdhaka, mogarAnuM jhADa. mahA0 1 / 63 179-80 / ta. nAme nahI, te nA . gandhasUryA strI. nAnI cha :2.. nagara, eka jAtano madya, vanamallikA. gandhasoma na. (gandhArthaM somo vidhuryasya) tri.vi.sa. gandhavalkala na. (gandhayaktaM valkalama) ta4. maga, yandraviDAsI ubhaNa, poya, muha. gandhavallarI, gandhavallI strI. (gandhAnvitA vallarI) gandhahastin puM. (gandhapradhAno hastI) suvAsaauo ll, sahadevI nAmanI latA. sarvottama. pAthI. -zamayati gajAnanyAn- gandhadvipaH gandhavaha puM. (gandhaM vahati vaha+ac) vAyu -mandArANA ___ gandhahastI kalabho'pi san-vikrama0 5 / 18 / mudArANAM vanAni pariloDayan / saugandhika vanAnAM gandhahArikA strI. (gandhaM harati ha+Nvul+TAp) sairAca gandhaM gandhavaho vahan-mahA0 2 / 10 / 7, diuano, dAsI, gaMdha haraNa karanAra strI. khubo dhAraNa karanAra koI nAyaka, kastUriyo mRga. gandhA strI. (gandhayati gandhe vitaratIti gandha+Nic+ (tri. gandhaM vahati) vANu, ghaa25|| 12 // 2, ac+TAp ca) yaMpAnI. 5jI, jyUro, uael gadhanI vaDenA2 -rAtriMdivaH gandhavahaH prayAti-za0 5 / 4, vanaspati, sugaMdhavAjI strI... -dig dakSiNA gandhavahaM mukhena -ku0 3 / 25 / / gandhAkhu strI. (gandhayukta AkhuH) cha 2.. gandhavahA, gandhavAhA strI. (gandhavaha, gandhavAhA+TAp) gandhAjIva puM. (gandhena gandhadravyeNAjIvati AjIv+ac) nasi .51, na.. attara vagere sugaMdhI padArtho vecanAra vyApArI, sarayo. gandhavahala puM. (gandhaM vahati vah+alac) dhonI. tulasIna gandhADhya na. (gandhena ADhyaH) gue namarnu, . OM3, sitA vRkSa. dravya, yaMhana. (puM. gandhena ADhyaH ) nAraMgIna jAu. gandhavAri na. (gandhadravyavAsitaM vAri) sugaMdhI dravyathA. (tri. gandhena ADhyaH) gaMdhavAj - sjshcottmgndhaaddhyHvAsita kareluM pANI. mahA0 / Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gandhADhyA-gabhi shbdrtnmhoddhiH| 747 gandhADhyA strI. (gandhena ADhyA) meM tano sugaMdhAvaNo | gandhinI strI. (gandhin+GIp) mu26 nAmarnu, sudhA mosamI gulAba, gaMdha prasAraNI latA, pILI jUI, taruNa | dravya, vanaspati, tAlIzapatra. strI.. -gandhADhyA'sau bhuvanaviditA ketakI svarNavarNA | gandhiparNa, gandhipatra puM. (gandhi gandhayuktaM parNaM patraM -bhramarASTake vAsya) sapta276 nAmarnu vRkSa. gandhAdhika na. (gandho'dhiko'tra) me tana sa2. gandhendriya na. (gandhagrAhakamindriyam) i | 42nArI gandhAdhikA strI. (gandhena adhikA) varIyAnI. mAndriya, nAsi... gandhApakarSaNa na. (gandhasya apakarSaNam) of thI. gandhota, gandhautu puM. (gandhapradhAnaH otuH vA vRddhiH) kADhavI te. eka jAtano bilADo.. gandhAmlA strI. (gandhayukto'mlo raso yasyAH) ucl gandhotkaTA strI. (gandhena utkaTA-ugrA) mana vRkSa. bI . gandhottamA srI. (gandhena uttamA-utkRSTA) mahi2, 63. gandhAra puM. ba. va. (gandhaM Rcchati R+aN) te nAme | gandhoda, gandhodaka na. (gandhavAsitamadakama) sagaMdhavANaM meM dhAra heza, te zino 25%1. (puM. gandhaM Rcchati l, fasita pA-46. R+aNa) sAta. svaramAnI. jI.o. sva2-dhAra. gandhopajIvin puM. (gandhaM gandhadravyamupajIvati upa+ gandhAragrAma puM. (jai. da. gandhAragAma) - sAta. ___ jIv+Nini) sugaMdhA. 5hAtho. vayanAra. mUrchAnAno AzrayabhUta zrutisamUha. gandholi(lI) strI. (gandha+oli+vA GIp) vanaspati. gandhAri puM. (gandhasya ariH) vanaspati ghamAso, gaMdhAra yUro, me tanI bhotha, bhadramustA. (strI. gandhu heza. gandhArI strI. (gandhaM lezarUpaM garbhamRcchati aN-gaurA0 GIp) arddane vA ollac gaurA0 GIS) sI... gabha na. (bhaga pRSo0 varNaviparyayaH) bha-yoni.. garbhavatI strI. gandhAlA strI. (gandhAyAlati paryApnoti al+ac) gabhasti puM. (gamyate jJAyate gam+DaH viSayastaM babhasti eka jAtano sugaMdhI velo, gaMdha prasAraNI latA. bhAsayati bhas+ktic) 329, sUrya- gabhastimAn gandhAlikA, gandhAlI strI. (gandhAlI+kan TAp ca / gandhaM gabhastizca vizvAtmA bhAsakastathA- sUryastotre / jADu, alati paryApnoti ala+aca gaurA0 GISa) gaMdha DAtha, ziva, bhAnu 3. (trI.) mAninI patnI prasAraNI latA, kapUra kAcalI vanaspati, gaMdhanI paMkti. svA. (strI. ba. va.) bhAMgaNImo. gandhAlIgarbhA strI. (gandhAlI gandhazreNI garbhe yasyAH) gabhastikara puM. (gabhasti karaH iva yasya) sUrya, 24.530k nAnI elAyacI, jhINI kAgadI elAyacI. 3. gandhAzman puM. (gandhayukto'zmA) 3. gabhastinemi puM. (gabhastayaH eva cakraM tasya nemiriva) gandhASTaka na. (gandhAnAM gandhadravyANAmaSTakam) yaMhana. 52mezvara. vagere. 106 sugaMdhI pArtha-yaMhana, magara, pUra, usa.2, | gabhastipANi, gabhastihasta puM. (gabhastiH pANiriva sugaMdhIjI, rAyana, starI, 2aixel - candanAguru- | hasta ivA'sya rasAkarSaNAya) sUrya, 4033k, u. karparacorakaDakamarocanAH / jaTAmAMsI kapiyatA | gabhastimat puM. (gabhastayo bhUmnA santyasya matup) zaktergandhASTakaM viduH / / -zAradAtilakam / sUrya, bhAnu OMu, te. nAmano 2. gandhAtA strI. (gandhena Ahvayati ADhe+ka) satI. turA.sI... (na. gabhastayo nityaM santyatra nityayoge matup) ta. gandhi na. (gandha+in) me tana sara. nAmanuM eka pAtAla. gandhika puM. (gandho'styasya Than) is, sugaMdhI dravyano | gabhastI strI. (gabhasti vA GIp) bhaninI patnI vepArI. svAhA. gandhin tri. (prazastogandho'styasya ini) prazasta. gaMdhavAj, gabhastIza puM. zAma 248 te namarnu meM zivaliMga uttama. vANu -anokahA kampitapuSpagandhi-raghu0 / / gabhi tri. (gacchati nIramatra gam+AdhAre in bhazcAntAdezaH) (puM. ustUrI mRga, Hi53, me. nI. bhI . mI, . Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 shbdrtnmhoddhiH| [gabhIkA-gamanAha gabhIkA strI. (gabhIre kAyati kai+ka pRSo. ralopaH) | paJcatvamupAgataH / prati+A+gam // 7 // 4jI. 4, gAMbhAra nAmanuM eka jAtanuM vRkSa. 72. uda+gama lAye 4 - asAvAtodaga gabhIra tri. puM. (gacchati jalamatra gam+Iran bhAntAdezazca) tareNumaNDalA-Rtu0 1 / 10, -ityudgatAH pauravaghUmukhebhyaH mI2. -niSkampanirmalapayodhigabhIravIrA dhIrAH parasya zRNvan kathAH-raghu0 18 / 20, 16j, ya. . parivAdagiraH sahante-prabodhacandrodaye 415 / I, prati+ud+gam sAme. sakSya 51.645. pAmatI, 6j, gaDana- kAlena sarvatra gabhIraraMhasA -bhAga0 1 / 5 / 18, sm|| 4, -upa+gam sabhI5 4 -suptAM mattAM hupraveza, hubodha, siSTa, agha, galI2. 206, jo pramattAM vA raho yatropagacchati-manu0 3 / 38, savA4, maMha ni. abhi+upa+Nam pratijJA 42vI, svIt2. ni+gam gabhIradhvani puM. (gabhIrazcAsau dhvanizca) mI2. 206, niyamathI. prApta 2j -yatra duHkhAntaM ca nigcchtiUMDo avAja. gabhIrAtman puM. (gabhIraH durlakSya AtmA svarUpamasya) bhaga0 1836, niyamapUrva bhAva. nir+ gam nii|| paramezvara. - hutavahaparikhedAdAzu nirgatya kakSAt-Rtu0 1 / 2, gabhIrikA srI. (gabhIro dhvanirvidyate'syAH Than TAp) parA+gam ||ch| 32j, yota26 4j. -sphuTaparamparAmoTuM nA, naumata. gatapaGkajam shi0-6|2, pari+gam yota26 %8j . gabholika puM. masUra, uk, . mozI.I. yathA hi meruH sUryeNa nityazaH parigamyate-mahA0, gam (bhvA. para. aniTa-gacchati) mana. 42 gacchati prati+gam viparIta 4, yAMthI. bhAvyA Doya. tyA panaH zarIraM dhAvati pazcAdasaMstataM cetaH -za0 134. 4. vi+gam vizeSerI , vicche thI, 68 j, vyatIta yaj -kAvyazAstravinodena kAlo gacchati 53j -sandhyayApi sapadi vyagami-zi0 9 / 17, dhImatAm-hito0 11, prApta. 42, teej. ati sam+gam sabhAma. 12vI, bhaNa. -ete bhagavatyau sAthai gam mI00. 4. vi+ati sAthai. gam vizeSa kalindakanyAmadAkinyau saMgacchete-anargha0 7. / zana. mogA 4. adhi+gam bhagavaM. . | gata puM. (gam+yathAyathaM bhAvAdI ap) (r)tavAnI. adhigacchati mahimAnaM candro'pi nizAparigRhItaH - icchAvALA rAjAnuM prayANa, mArga, rasto, eka jAtano mAlavi0 1 / 13, -tebhyo'pyadhigantuM nigamAntavidyAm jugAra, gamana karavuM, nahi joyelo mArga, samAna uttara0 2 / 3, sam+adhi +gam sArI rAta meNava, 416, 4qual. mA. vagere, bhaithuna -gurvaGganAgamaH-manu0 anu+gam prApta tha, 57 // 4, -odakAntAt 11 / 55, 5.mI. snigdho jano'nugatavyaH -za0 4, -mArga gamaka puM. (gamayati prApayati bodhayati vA mUrcchanAdi manuSyezvaradharmapatnI zruterivArthaM smatiranvagacchata-ragha0 lakSaNairya AtmAnaM gam+Nic+Nvul) me 2 2 / 2, anusa2j, 15052vI, antar+gam aMtadhyAna sva2. (jai, prA. gamaa vA gamaga) mAlAvI, s2|| tha, vayye. 4, -antargatasya marutaH sa kilAnubhAvaH 406no vAsyasamUDa, vana, 2, gamanAsa. kalyANa0 10, apa+gam (2 thaj, na. 5bha. (puM.) gamana 42vana.2 ko -tadeva gamakaM pANDityaapi+gam potAnA 25 vAremA praveza 42vI, vaidagdhyayoH mA0 17, 5DoyAunA2, 9vanA2. abhi+gam sAme. 4. ava+gam ej. -kathaM gamakAritva na. (gamakAriNo bhAvaH tva) bhaviyArI5. zAntamityabhihite zrAnta ityavagacchati mUrkhaH-mRccha0 gamatha puM. (gam+athac) 42bhA, bhusA32, mA. 1, -A+gam bhAvaj. -AgamitA'pi vidUram-gIta0 12, gamana na. (gam+lyuTa) gamana 2- zroNIbhArAdalasagamanA adhi+A+gam prApta. 29, bhagava. anu+A+gam ___ megha0 82, -na ca me rocate vIra ! gamanaM daNDaka anukaraNa karavuM, sArI rIte javuM, pAchaLa javuM, sAmA prati-rAmA0 4 / 13 / 11, 4, teyadhunu, prayA, strI. bhAva. abhi+A+gam sAmA bhAva, prApta 2j. pAse maithuna mATe javuM, prApta karavuM, jANavuM, upabhoga. - abhyAgate vanazikhaNDini candanasya-kalyANa0 8, / | gamanArha tri. (gamana+a+ac) gamana 42vA yogya, upa+A+ gam sabhI bhAva -tRptimupAgataH, . 4vA yogya. Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gamanIya-gara shbdrtnmhoddhiH| 749 gamanIya tri. (gam+anIyara) gamana. 2yogya, - | gambhIrikA strI. (gambhIra kan+TAp+ itvam) te. nAmanI. upAgamya vikArasya gamanIyA'smi saMvRttA -za0 1, eka UMDI nadI, gaMbhIra UMDI jamIna, eka jAtanI javA yogya, anusaravA lAyaka, zodhavA yogya. nI, te nAmano me 6STiga-netraroga.. gamayat tri. (gam+Nic+zata) gati rAvatuM. gamya tri. (gam+yat) gamana 12vA yogya, prApta 28 gamAgama pUM. (gamazca Agamazca) 4vaM AvagamanAgamana. yogya -na gamyo mantrANAma-bhartR0 189, -jJAnaM jJeyaM gamita tri. (gam+Nic+kta) gamana 42||ved, bholesa.. jJAnagamyaM hradi sarvasya niSThitam-bhaga0 13 / 17 / gamin puM. tri. (gam+ini) 4ni 4 // 2 tAra, - | gamyatA strI., gamyatva na. (gamyasya bhAvaH tal-tva) grAmaMgamI gAma nAra. gamana karavA yogyapaNuM. gamiSTha tri. (atizayena gantA ganta atizAyane iSThana) / gamyamAna tri. (gam+karmaNi zAnac) 4AtuM, prApta atizaya gamana karanAra. tuM. gamba (bhvA. pa. sa. seTa-gambati) gamana. 2, 4.. gamyA strI. (gamya+striyAM TAp) mana 42 // yogya gambhan tri. (gam A0 an bhagAgamazca) mI2. jenI sAthe maithunamAM doSa nathI tevI pariNIta strI gambhArikA strI. (gam+bhR+Nvula TAp ata itvam) -abhikAmAM striyaM yazca gamyAM rahasi yAcitaH nopaiti -mahA0 / gaMbhArI-sIvaNa nAmanI vanaspati. gamyAdi puM. pAzinIya vyA 29 prasiddha me. shhe| gambhArI strI. (gam+bhR+aN sriyAM GIS) 652no te mA pramANI- gamI, AgamI, bhAvI, prasthAyI, artha, gaMbhArInuM phaLa ke phUla. pratirodhI, pratiyodhI, pratibodhI, pratimAyI, pratISedhI / gambhiSTha tri. (gambhan atizAyane iSThan TilopaH) gaya puM. rAmAyae prasiddha te nA. . vAnara, vidhAna atizaya gaMbhIra. rAjAno eka putra, priyavratanA vaMzano eka rAjA, gambhIra tri. (gacchati jalamatra gam+Iran bhuvAgama) 30. te. nAme me su2 -gayo gavAkSo bhI2. -sAgaravaragambhIrAH siddhAH-logassa0 5, - gavayaH zarabho gndhmaadnH-4|25|33 / (na.) dhana, tataH sAgaragambhIro vAnaraH pavano jave-rAmA0 5 / 150, saMtAna, ghara, gharamAM rahela prANI, potAnuM sthAna, I, ma23. (puM.) mI2 206, jIzana 13, saMtarIkSa, (puM. ba.) prA. (tri.) gamana. 42vA yogya, zubhama vehana meM maMtra, ziva. (strI.) uDIno zaraNa levA yogya. sh| -svare sattve ca nAbhau ca triSu gambhIratA zubhA / gayasphAna puM. (sphAyI vRddhau antarbhUtaNyarthAt lyuT gambhIratA strI., gambhIratva na. (gambhIrasya bhAvaH tal ni0 yalopaH sphAnaH, gayasya sphAnaH) ghananI vRddhi tva) bhI.25.. 22. gambhIranAda puM. (gambhIrazcAsau nAdazca) mI2 24, gayA strI. (gayo gayAsuraH gamanRpo vA kAraNatve 8. sA. (tri. gambhIraH nAdo yasya) gaMbhIra nAstyasya ac) gayA nAmanu, bihAra pradezamA AvetuM nAhavA. se tAtha. gambhIravedina puM., gambhIraveditA puM. (gambhIraM gahanaM gayAkUpa puM. yA tAyama sAveto. me. vI. yathA tathA vetti vid+Nini / (puM. gambhIra+vid+tRc) | gayAditya puM. gayA tIrthamA Avedo me. sAhitya. se tano DAthI. saMpuza vagerethA. pariyita gayAzirasa, gayAzIrSa, gayAzekhara na. yAmAM Avej zikSAne paNa ghaNe lAMbe vakhate dhyAnamAM le che - se sthAna. cirakAlena yo vetti zikSA paricitAmapi gambhIravedI | gara tri. (gIryyate gR+karmAdau ac) jIvAtuM, sa vijJeyaH gajo gajavedibhiH / / tuM, makSa 42vA yogya, huSya. (puM. gR+ ac) gambhIrArtha puM. (gambhIrazcAsau arthazca) bhI2. artha, upaviSa, 2, roga, gaNa, gajI. 4, vanArA. zana. artha. (tri. gambhIraH artho yasya) icmAra () jyotiSazAstra prasiddha baLa vagere karaNa paikI arthavALuM, UMDA rahasyavALuM. pAMcamuM karaNa, eka jAtanuM jhera. Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 shbdrtnmhoddhiH| [garaghna-garudyodhin garana tri. . (garaM hanti han Tak) 2no nAza | gariSTha tri. (atizayena guruH guru+iSThan garAdezaH) 7282, vanaspati. vizeSa-eus, vavara. matyaMta. bhAre, atyaMta zreSTha. (puM.) te. nAmano me. garaghnI strI. (garaghna striyAM DIp) meM tanI mAchI, 28%, te. nAmano me. daitya. ___ of nahI... garI srI. (gR+pacAdyac GIp) devatAdI nAmarnu me. vRkSa. garaNa na. (gR secane gR nigaraNe vA bhAve lyuTa) | garIyas tri. (atizayena guruH guru+ Iyasun garAdezaH) siMyaj, chaiaj, gajI 4, bulg, Ura. gha. moTu -vRddhasya taruNI bhAryA prANebhyo'pi garIyasI garada na. (gareNa secanena dIyate do khaNDane karmaNi / -hito0 1 / 112, -matireva balAd garIyasI-hito0 ghabarthe ka) 9. (tri. garaM dadAti dA+ka) 2. 286, atyaMta. bho, ghazu mAre. sapanA2, apathya.312.3 - agnido grdshcaiv-smRtiH| garuDa puM. (garudbhyAM pakSAbhyAM Dayate DI+Da pRSo0 garadruma puM. (garayukto drumaH) meM tarnu merI jAu. | talopaH) vinu vAuna 27 pakSI 38 vinitAthI garabha puM. (gR+abhac) galA, gamabhA 2 lAga. utpanna thayelo kazyapano putra hato, vIsa prakAranA garala na. (girati jIvanam gR+alac) viSa, 2 . mahelomAMthI eka prakAranA mahelano bheda, sainyamAM kuvalayadalazreNI kaNThe na sA garaladyutiH-gIta0 3, | racAto eka prakArano yUha. -smaragaralakhaDanaM mama zirasi maNDanam-gIta. 10. / garuDadhvaja puM. (garuDo dhvajo'sya) viSNu) -mahAkSo ghAsano pULo, sapanuM jhera, eka jAtanuM mApa. garuDadhvajaH-viSNusahasra0 / garalAri puM. (garalasyAriH) bha2.5ta. bhAla, pana.. garuDapurANa na. (garuDAyoktaM viSNunA purANam) aDhA2 garavata puM. (garaH garaNaM sarpAdigrasanarUpaM vratamasya) bho2 purANamAMnuM sattaramuM "garuDapurANa." garuDamantra puM. (garuDasya mantraH) tNtrs||2'maa 49to. 5kSa, mayUra. eka maMtra jenAthI jhera Utare che. garavratI strI. (garavrata+GIp) mayUrI-da.. garuDamudrA strI. taMtrazAstro'ta. 2.5 4.512nI. mudrA. garas na. (gR+vA0 asun) (mkss|| 42j, un. garuDaruta na. tano yA2. ya.29vAmA cha, chain| garahan puM. (garaM hanti han+vic) 2no nAza 52 // 2 ekeka pAdamAM soLa soLa akSaro hoya che. kRSNArjaka ane varvararUpa auSadhi vizeSa. garuDavegA strI. (garuDasya vega iva vego gamane yasyAH) garA strI. (gR gR vA ac ajAderAkRtigaNatvAt TAp) ekadama vadhI jato eka jAtano vArAhI nAme velo. devadAlI nAmanuM vRkSa, gaLI javuM, bhakSaNa karavuM, bhojana. garuDavyUha puM. (garuDa iva AkRtyA vyUhaH) te. namana garAgarI strI. (garaM mUSikaviSamAgirati gR+ac gaurA0 eka sainikano bRha, sainyanI racanA. GIS) devatA nAmanu me tanuM vRkSa -garAgarI ca garuDAgraja puM. (garuDasya agrajaH) a25, sUryano sAthi. veNI ca tathA syAd devatADakaH -carakaH / garuDAGka, garuDAGkita, garuDacihnAGkita, garuDAzman garAtmaka na. (garasya viSasyevAtmA yasya kyap) sarAvAna na., garuDottIrNa puM. (garuDa iva aGkaM tulyavarNatvAt / pI4. ___ garuDo varNena uttIrNaH) bha24. mA. garAdhikA, garAyikA strI. (gare garapratIkAre adhikA | garuDopaniSat strI. 'athavA AveDaM te. nAmarnu zreSThA / gara iva Acarati kyac+Nvul) dAma.. eka upaniSatuM gari (guruM karoti ityarthe Nic gurorgarAdezaH ubha; aka. garut puM. (gRNAti zabdAyate vAyuvegavazAditi gR gR seTa-garayati-te) mAre 42. __ vA uti) 5kSImAnI. 5in, jAvaM, gam. gariman puM. (gurorbhAvaH imanic garAdezaH) mA354, | garutmat puM. (prazastau garutau sto'sya matup) 27, bhI15 -yasya svayaM suragururgarimAmburAzeH - kalyANa | agni, 42305 pakSA. -garutmadAzIviSabhImadarzanaiH2, giriM garimnA paritaH prakampayan-bhAga0 8 / 2 / 22, | raghu0 357 / / zreSThatA (strI) aNimA vagere ATha siddhimAMnI te | garudyodhin puM. (garutA yudhyati yudha+Nini) bhAI nAmanI eka siddhi. pakSI. drA Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ garula-gartikA] shbdrtnmhoddhiH| 751 garula puM. (garuDa Dasya vA la:) 2. | garz2a (bhvA. para. aka0 seTa-garjati) uj- garjan garga puM. (gR+ga tasya netvam) te. namana me. bhuni, hariH sAmbhasi zailakuJje-bhaTTi0 29 / na brahmAno mAnasaputra, baLada, saMgIta prasiddha eka tAla. 52vI.. anu+garja -18 sAme yogya gtthn| 42vI.. gargatrirAtra puM. (tisRbhiH rAtribhiH sAdhyaH aN) te. abhi+garcha -amisAna. ouxj. prati+garcha sAme nAmano traNa divasamAM karavA yogya eka yaza. Punj. -balavaccApi saMkruddhAvanyonyaM pratigarjatAmgargara puM. (gargeti zabda gati rA+ka) me tana bhA0 vi0 a0 22, -ayohadayaH pratigarjatAm bhA7j, -gargaraH pittalaH kiJcid vAtajid kaphakopanaH- raghu0 99 / (curA. ubhaya. a. seTa-garjayati, bhAvapra0 / ta29. 5. aalavAna pAtra, Agara garjayate) 206 42vI, ou. -garjati zaradi na - za. varSati varSati varSAsu niHsvano meghaH-udbhaTa0 / gargarI srI. (gargara alyArthe DIp) nAnI mAdI, nAno garja puM. (ga+bhAve ghaJ) thArnu Puxj, &thIno. gho, ga2. za6, bhegha vagairenu , meghano 206. gargazirasa puM. te nAmanA. . haitya. garjaka puM. (garja+Nvul) meM tanu bhA . gargasaMhitA strI. (gargeNa kRtA saMhitA) yA janAveto. garjana na. (garja bhAve lyuT) bhavA4, 16, DI. eka jyotiSano graMtha. dUSa95, santA5, yuddha, na.. gargasrotas na. sarasvatI tathA sAveDaM meM.3 tIrtha.. | garjanIya tri. (garja+anIyar) u%vA yogya. gargA strI. (garga+TAp) [ RSinI patnI. garjara na., garjarI strI. (garja vA. arac / garjara+DIpa) gargATa puM., gargATI strI. (gargeti zabdaM kRtvA aTati ___ // 42, me. tanu rAtuM sa... aT + ac / gargaTa+ GIp) me satarnu bhai7j.. | garjA strI. (ga+a+TAp) uj, 206 42va.. gargAdi puM. (gotre yaJpratyayanimitte zabdagaNe) 4-14 garjAphala puM. (garjayA phalati phala+ac) vi.325 vyA4255 prasiddha meM A - sa ca yathA-garga, ___namarnu vRkSa, yuddha, matsanA-ti22482, utte4na.. vatsa, saMskRti, aja, vyAghrapAt, vidabhRt, prAcInayoga, garji puM. (gaj+bhAve in) meghano za6. : agasti, pulasti, camasa, rebha, agniveza, zaGkha, garjita na. (garjU bhAve kta) 24na, megha. vagereno za6. -bANa ! kiM garjase mohAt zUrANAM nAsti zaTa, zaka, eka, dhUma, avaTa, manas, dhanaJjaya, vRkSa, vizvAvasa, jaramANa, lohita, zaMsita, babhra, grjitm-hrivNshe-182|49 / (puM. garja kartari kta) mahonmatta thI. tri. (garja+kta) AInA 5282 valgu, maNDu, gaNDu, zaMku, ligu, guhalu, mantu, maMkSu, megha vagere. (tri. goM jAto'sya itac) gaThana aligu, jigISu, manu, tantu, manAyI, sUnu, kathaka, rIDoya ta, ude.. kanthaka, RkSa, vRkSa, tanu, tarukSa, talukSa, taNDa, gaya' na. (ga+Nyat) u yogya. vataNDa, kapi, kata, kukhkata, anaDuha, kaNva, zakala, garta puM. (girati grasati svasmin patitaM jIvajAtAdikaM gokakSa, agastya, kuNDhinI, yajJavalka, parNavalka, gR+ tan) moyamAna 2, 45 -sasattveSu garteSu abhayajAta, virohita, vRSagaNa, bahugaNa, zaNDila, -manu0 4 / 47, * dharaNyAM vivRte garne nipapAta caNaka, culuka, mudgala, musala, jamadagni, parAzara, laghukramaH -mArkaNDaye 29 / 9 / trigata deza, strInA jAtUkarNa, mahita, mantrita, azmaratha, zarkarAkSa, nitaMba upara je khADo hoya che te, eka jAtano pUtimASa, sthUrA, araraka, elAka, piGgala, kRSNa, ro, ghara, 2tha, sabhAsthaMbha, ra tanAs golanda, ulUka, titikSa, bhiSaj bhiSNaja, bhaDita, khAta-mukAmano pAyo, khodIne je chidra karyuM hoya te. bhaNDita, dalbha, cekita, cikitsita, devahU, indrahU, gartikA strI. (garto'styasyAH Than) taMtusucu-49152rnu ekalU, pippalU, bRhadagni, sulohin, sulAbhin uktha, ghara, sALavInuM ghara. (2) jyAM sALa rAkhela hoya kuTIgu / te sthaLa. Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 gartIya tri. jADAnI sabhIpano pradeza vagere. garda (curA. ubhaya. a. seMT-gardayati, gardayate) zabda vo, gAThavu. (bhvA. para. a. seT gardati) gATha, zabda karavo. zabdaratnamahodadhiH / gardabha puM. (garddati, garddayati, vA karkazazabdaM karotItyarthaH garda + abhac) gagheDI -na gardabhA vAjidhuraM vahantimRccha0, avizrAntaM vahed bhAraM zItoSNaM ca na vindati / sasantoSastathA nityaM trINi zikSetagardabhAt / / cANa0 70, gaMdha (na.) zvetaDumuha-ghoNuM umaNa, vAvaDIMga, DaikAmArI. gardabhagada puM. bhasa garchala nAmano kheDa roga. gardabhagandhikA strI. ( gardabhagandhA + kan) bhAraMga nAmanI eka vanaspati. gardabhayAga puM. (gardabhena yAgaH ) te nAmanI kheDa ya gardabhazAka puM., gardabhazAkI strI. (gardabho gandho zAke'sya / gardabhazAka striyAM GIS) brahmayaSTi nAmanuM vRkSa. gardabhazAkhI strI. (gardabho gandhaH zAkhAyAM yasyA gaurA GIS ) bhAraMga nAmanI vanaspati. gardabhANDa puM. (gardabhaM gandhamamati am gatau Da) pIparanuM Au, pArasa pIpano, bAjI pIpara. gardabhAhvaya na. ( gardabha iti Ahvayo yasya) poyasuM, candravikAsI kamaLa. gardabhikA strI. vAta pittabhnya kSudra rogavizeSa, ghojI loriMgAzI, gadheDI, DaDu. gardabhI strI. (gardabha gaura GIS) gadhaiyA-kheDa bhatano sAdRmAM thato DIDI, gadher3I - ekenApi suputreNa siMhI svapiti nirbhayam / sahaiva dazabhiH putrai bhAraM vahati gardabhI- subhA0 / jeThI loriMgAzI, garaezI, iTalI - TIMjaraM vRkSa. garddha (curA. ubhaya. saka. seT garddhayati, garddhayate) ardha vastu meLavavA icchavI, lAlaca karavI, lobha karavo. garddha puM. (gRdh+ghaJ ac vA) atizaya sAlaya, pIparanuM Au. garddhana tri. (gRdh+yuc) atyanta sAsayu, khAsata budha, solI. garbha puM. (gR+bhan dvitve bhasya vaH) garbha narapatikulabhUtyai garbhamAdhatta rAjJI - raghu0 275 - garbho'bhavad rAjapatnyAH - ku0 1 19, gAla. zizu, jAjaDa, u62, sukSi, [gataya-garbhadAsa nATakano amuka aMka bhAga vagere, phaNasano kAMTo, khoraDI, janharano bhAga, anna, agni, putra. garbhA strI. (garbha ac+TAp) vajatano madhya bhAga, sthaLa ane samayano bhAga. garbhaka puM. (garbhe kezamadhye kAyati kai+ka) dezamAM nAjesI puSpabhAjA. (na. garbha saMjJAyAm kan) je. rAtri. garbhakaNTaka puM. ieAsano aMTo, IzasanuM A garbhakara puM. (garbhaM karoti garbhadoSaM nivArayati vyavahAra yogena niSpAdayati sevanena kR+Ta) putrabhava nAmanuM kheDa vRkSa, dhojI bhoriMgalI. (tri. garbhe karoti kR+Ta) garbhAra, garbha 2nAra. garbhakAra puM. (garbhaM karoti kR + Nvul ) garbhAdhAna DaranAra pati vagere. (na. garbhe madhye kAraH stavanakarmaNi vairAjasya yatra) rathantara stobhanA madhyamAM vairAS4 pA435 stomano bheda. garbhakoSa puM. (garbhasya koSa AdhAra iva) galaziya, garbhane rahevAnuM sthaLa. garbhagRha na. (garbha iva gRham ) gharano madhyabhAga, hevAsayanI aMharano bhAga, gatbhAro -nirgatya garbhabhavanAt mA0 1, - kAntA garbhagRhe gavAkSavivakhyApAritAkSyA bahi: sA0 da0 / garbhagrahaNa na. ( garbhasya grahaNam) garbha dhAraNa 42vI. garbhadhAtin tri. garbhadhAtinI strI. (garbha + n + Nini) garbha hatyAro, garbhano ghAta karanAra. lAMgalikA nAmanuM vRkSa. garbhacalana na. ( garbhasya calanam ) garbhanuM hAvuM - i25. garbhacyuta tri. (garbha cyutaH yasmAt) garbha pAunA garbhacyuti strI. (garbhasya cyutiH) garbhasrAva, garbha paDI 4vI te. garbhaNDa puM. (garbhasya aNDa iva) bhoTo chuTI, chuTInuM vadhavaM. garbhada puM. (garbhaM dadAti sevanena dA+ka) dhojA loriMgI, putrajIva nAmanuM vRkSa. (tri.) garbha rAkhI zake tevuM auSadha vagere. garbhadAtrI strI. (garbhe dadAti dA+tRc + GIp ) te nAmanI eka auSadhi. garbhadAsa puM. (garbhAt garbhamArabhya dAsaH) garbha ajathI AraMbhI dAsa thaI cUkelo manuSya. Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ garbha-garbhAdhAna] tri. (garbhaM hyati druh + kvip) garbha pAunAra garbhadhAraNa na. ( garbhasya dhAraNam) garbhanuM dhArA 42vu te. garbhanADI strI. (garbhasya nADI) garbhanI nADI, garbhanuM nAjayuM-nAja. garbhanud puM. (garbhaM nudati nud + kvip) usagArI sihArI nAmanuM vRkSa. (tri.) garbha pAunAra. garbhapAkin puM. (garbhasya pAko puSTiH sAdhyatvenAstyasya ini) sAThI yojA. garbhapAta puM. (garbhasya pAtaH) garbhastrAva, garbhanuM sravI dhuM garbhapAtaka puM. (garbha pAtayati sevanAt pat + Nic + Nvul) rAto sa2gavo. garbhapAtana na., garbhapAtanI strI. (garbhaM pAtayati pAti + lyu GIS) garbha pADavo te. (puM.) rIThA 424 vRkSa, usagArI nAmanuM vRkSa. garbhapAtinI strI. (garbhaM pAtayati pat + Nic + Nini + GIS ) vizalyA vRkSa. garbhapoSaNa na. ( garbhasya poSaNam) garbha poSaNa pAme zabdaratnamahodadhiH / tevI koI vidhi karavI, garbhanuM poSaNa karavuM te. garbhaprasava puM. (garbhasya prasavaH) garbhanI unma, garbhanu garbhAzayamAMthI bahAra paDavuM te. garbhabharman na. (garbhasya zizoH bharma bharaNam bhR+bhAve manin) garbhanuM poSaza, jAsa-chor3arAnuM poSaDA 5. - anuSThite bhiSagbhirAptairatha garbhamarmaNi-raghu0 3 / 42 / garbhamAsa puM. (garbhasya tadArambhasya mAsaH tatsahito mAsaH) garbha je mahine rahyo hoya te mahino, garbhavALo bhahinI.. garbhayoSA strI. (garbhArthA yoSA) garbhAdhAna aravA bhATenI strI, garbhAdhAnane yogya strI. garbhalakSaNa na. ( garbho lakSyate'nena lakS +karaNe lyuT ) garbhanAM cihna, garbha rahyo che te sUcavanAra nizAnI. garbhalambhana na. ( garbho amoghavIryatayA labhyate'nena labh+lyuT+mum ca) yonimAM nAbhesuM vIrya garbha utpanna kare ja evI koI kriyA. garbhavatI strI. (garbho vidyate'syAH matup masya vaH) garbha bhene rahyo hoya tevI strI, sagala strI. dazaiva mAsAn bibhrati garbhavatyaH - mahA0 3 | 134 / 17 / 753 garbhavasati strI. (garbhaH kukSireva vasatiH) strInA 362 rUpa garbhane rahevAnuM sthAna. garbhavAsa puM. (vasatyasmin vAsaH garbha eva vAsaH) strInuM kukSirUpa sthAna-gaziya, garbhAzayamAM vAsa, garbhAzayamAM rahevuM. garbhavicyuti strI. (garbhasya vicyutiH) garbhastrAva, garbhanuM sravI paDavuM te.. garbhavyUha puM. (garbha iva gUDho vyUhaH) sainyano khe prakArano vyUha, sainyanI eka prakAranI goThavaNI. garbhazayyA strI. ( garbhasya zayyeva sthAnam ) garbhAzaya, garmanI utpattinuM sthAna - yo yaH pAJcAlagotre zizuradhikavayA garbhazayyAM gato vA veNIsaM0 3. aGke / garbhazaGku puM. (garbhAya zaGkuH) garbhAzayamAMthI bharelA garbhane kADhI levAnuM eka ojAra. garbhasaMkramaNa na. ( garbhe saMkramaNaM anyadehaparityAgena dehAntaropAdanArthaM pravezanam ) kheDa heDano tyAga durI bIjA dehamAM utpanna thavA mATe garbha praveza karavo te. garbhasaMbhavA strI. (garbha sam + bhU+ac+TAp) jesathI. garbhasamaya puM. (garbhasya samayaH) garbhAdhAnano samaya, garbha rahevAno kALa. garbhastha tri. (garbhe tiSThati sthA+ka) garbhamA rahenAra garbhasrAva puM. (garbhasya srAvaH) prasavadvAna pahelA roga vagerethI garbha paDI jAya te. garbhastrAvin puM. (garbhaM srAvayati su + Nic+Nini) hintAsa vRkSa. garbhAgAra na. ( garbha iva agAram ) gharano madhya bhAga, gharanI aMdarano oraDo, gharano khAnagI bhAga, garbhasthAna-garbhAzaya, devAlayanI aMdarano bhAga, gabhAro - jyAM mUrti vagere besADelI hoya che te. garbhAGka puM nATaDanA mAM bhAvato khaMDa, nATaDanA aMkano peTA aMka aGkodarapraviSTo yo raGgadvAramukhAdimAn / aGko'paraH sa garbhAGkaH sabIja: phalavAnapi sA0 da0 / dukhI - garbheGkaH / garbhAdhAna na. (garbhaM AdhIyate'nena karmaNA A + dhA+karaNe lyuTa) garbha dhAraNa ardhyA pahelA strIne he kheDa saMskAra kare che te garbhAdhAna-sImaMta-saMskAra, garbha dhAraNa karavo te. - Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSaya. 754 shbdrtnmhoddhiH| [garbhAvakrAnti-gal garbhAvakrAnti strI. (garbhasya avakrAntiH ava+kram+bhAve | garva (bhvA. para. aka. seTa-garvati) 52vI, ma..2 ktin) (r)varnu galata sAvate. 42vI. (curA. ubha. a. seTa-garvayati, te) mAra garbhAzaya puM. (garbhasya AzayaH A+zI+AdhAre ac) | 12vo, garva 42vo. 642ma galana. 23vAna sthAna, sthaNe. 2. 23 ta. garva puM. (garva+ghaJ) garva -mA kuru dhanajanayauvanagarvaM - garbhAdhAnakSaNaparicayAnUnamAbaddhamAlAH-megha0 9. / / harati nimeSAt kAla: sarvam- moha0, -mudhedAnIM garbhASTama puM. (garbhAt garbhagrahaNasamayAdaSTamaH) ga. 2yo. yauvanagarvaM vahasi-mAlavi0 4, abhimAna. 66, me. te samayathI. 408bho. mAlinI varSa.vagaire - garbhASTame'bde tano vyajiyArI bhAva. - rUpadhanavidyAdiprayuktAtmokurvIta brAhmaNasyopanAyanam / garbhAdekAdaze rAjJo tkarSajJAnAdhInaparAvahelanaM garvaH -rasa0, -garvo madaH garbhAttu dvAdaze vizaH-manu0 2 / 36 / prabhAvazrIvidyAsatkulatAdijaH / avajJAsavilAsAGgagarbhAspandana na. (garbhasyAspandanam) mano nAza, gamanA | darzanAvinayAdikRt-sA0 da0 3 / 150 / garvara tri. garviSTha abhimAnI. garbhAsrAva puM. (garbhasyAsrAvaH) garbhasrAvaH 206 hu... garvATa puM. (garveNa aTati aTa+ac) dvA258, thoDa682. garbhiNI strI. (garbho'styasyAH ini DIe) sAmA, garvita tri. (garvo jAto'sya itac) lene ga. ha. gavatI strI. - gogarbhiNIpriyanavolapamAlabhAri thayera chete, bhaviSTha, mahonmatta, mAtmibhAnI -ko'rthAn sevyopakaNTha-vipinAvalayo bhavanti- mA0 9 / 2 / prApya na garvitaH -paJca0 1 / 146; - premagarvitavipakSagarbhiNIdaurhad na. (garbhiNyAH dorhadam) mana manoratha, matsarAt-raghu0 / garbhiNIne thatI vividha IcchA. garha (bhvA. ubha. saka, seTa-garhati, te) niMha, ninhA garbhiNyavekSaNa na. (garbhiNyAH avekSaNam) mi.ena 72. (curA. ubhaya. sa. seTa-garhayati, garhayate) nin, ni.nhA 72vI. -viSamAM hi dazAM prApya devaM saMbhALa rAkhavI te, suANIpaNuM, garbhiNInI paricaya. garhayate naraH-hito0 4 / 3 / / garbhita tri. (garbho jAto'sya tAra0 itac) fauj, garhaNa na. (garha lyuTa) ( 2j, niha.. jene garbha rahyo hoya te. (1) te nAmano eka garhaNA strI. (garha+yuc) nin, ni-68 42vI, 22, kAvyano doSa. niMha, ghira. garbhaGka puM. (garbha aGkamadhye'GkaH) -1231 2.5wi | garhaNIya tri. (garha + anIyara) ni-havA yogya, (3.2al ___i, isno pe20 is, mo. garbhAGka 206. yogya. gabhetRpta puM. (garbhaH zizau anne vA tRptaH aluk sa0) | gardA strI. (garha+a) nanha -kulapatanaM janagarhAma-paJca0 zizu-bALaka ane annanA viSayamAM tRpta. / 1 / 187, -yena yenAcareddharmaM tasmin garhA na vidyategarbhopaghAta puM. (garbhasya upaghAta:) merA mano mahAbhA0 anu0 / nAza, meghanI jalotpAdana zaktino nAza. garhita tri. (garha+kta) nanhej, 2j, ninda.. - garbhApaghAtinI srI. (ga) upahanti upahan+Nini) mano atida hatA laGkA atimAne ca kauravAH / atidAne nAza 2nArI strIya vagere. balirbaddhaH sarvamatyantagarhitam -cANa0 50 / garbhApaniSad srI. (garbhasvarUpopapAdikA upaniSad) fu garhin tri. (garha+Nini) ni.nhA 4242. svarUpa vagerene jaNAvanAra eka graMtha. gardA tri. (garha+yat) ninhavA yogya. -gaye kuryAdubhe garmucchada puM. (garmuto naDasya chada iva chado'sya) me. kule-manu0 5 / 149 / jAtanuM dhAnya-eka jAtanA cokhA. gardAvAdin tri. (gardA vadati vad+Nini) nindA garmuTikA strI. (garmuta iva uTaM parNamasya) meM tanA yogya bolanA2. yomA. gal (bhvA. para. seTa-galati) sa. ulj, makSa 72, garmut srI. (ga+uti muT ca) me. tanu dhAnya, na. a. sa.va. -jalAmiva galatyupadiSTam-kA0 103 / tarnu ghAsa, sonu. jI xj, emj. (curA. A. a. seTa-gAlayate) Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gala-galaugha] shbdrtnmhoddhiH| 755 OM2, 254, mj -vidyAM pramAdagalitAmiva / tano dumalno roga -tAlUdaraM vasti zIrSa cintayAmi-caura0 / cibuke galazuNDike -yAjJa0 3 / 98 / gala puM. (galati bhakSayatyanena gala bhakSe ac) gaNu, - | galastana puM. (gale stana iva) 5.42ine gaNe. 23so na garalaM gale kastUrIyam-bhartR0 1 / 64, 64, 20, stana.2 me. mAMsapie -ajAgalastanasyeva tasya eka jAtanuM barU, eka jAtanuM vArdeitra, eka jAtanuM janma nirarthakam-hito0 bhA7j, horI. gala(le)stanI strI. (gale stanau yasyAH) 40.. galaka puM. (gala+ka) .5 tarnu bhA yu.. galahasta puM. (gale nyasto hastaH) ina 5DhI bhUcA galakambala puM. (gale kambala iva) ||y, maha vagerena / mATe gaNe. DAya bhU.vo ta, the. gaNu 547 , (puM.) gaLe laTakatI cAmaDAnI godaDI, sAsnA. eka jAtanuM ardha candrAkAra bANa. galagaNDa puM. (gale gaNDa iva) me tano pAnI | galahastA strI. (galahasta+TAp) tNu nasota2. roga, 36bha7, 8.2. galahastita tri. (galahasta+itac) 50DhI. bhU bhATe galagaNDikA strI. (gale gaNDikA) 530.. pAchaLathI jenA gaLe hAtha mUkyo hoya te, gaLuM galagraha puM. (galagraha + ac) 655kSama yotha, sAtama., | pakaDIne kADhela. 16ma, nIma, te2sa, yauhasa, samAsa. tathA 57vo me | galA strI. (galati gal+ac) sAmAna do. 06 mndhyaayn| havaso -kRSNapakSe caturthI ca | galAGkura puM. (gale aGkura iva) roDie mano. saptamyAdidinatrayam / trayodazIcatuSkaM ca aSTAvete meM tano no. 2. - galoparodhakaraistathAGkuraigalagrahAH / / -madanaratne nAradaH / ||78inaami. __nihantyasUna vyAdhirayaM ca rohiNI- mAdhavAkaraH / 2so sial. galAnila puM. (gale'nilo vAyurasya) me tanu bhA . galat tri. (gal+ zatR) nIthe. 5.utuM, 154, ratuM. gali puM. (girati zrameNa vinA kevalaM bhakSayati gar+ in galatkuSTa na. 8. OM2to. me. 5.12no oDhanI. 2. rasya la:) gaNiyo maha, sAmathyahovA chata mA2 galana na. (gala+lyuTa) B2j, 25.j, mAgaNI 4j, nahI 2500 mAsu, paNa. (strI. gala+in) nAye 57, ama. (tri. gal svayaMpatane katari satA, veda.. galita tri. (gal+kta) 53, OM28, 85.48, parevalyu.) jharanA2, 85.4 / 2. galitavayasAmikSvAkUNAmidaM hi kulavratam-raghu., - galanIya tri. (gal+anIyara) gaNavA yogya, 85.54 nigamakalpatarorgalitaM phalaM zukamukhAdamRtadravasaMyutamyogya. bhAga0 111 / 3 / galantikA, galantI strI. (gal+zatR-GIp alpArthe galitaka puM. (galita iva kAyati kai+ka) 2. tanu kana) pAeAnA gaNatA, nA jArI -prapA kAyo nATaya-nAya. ca vaizAkhe deve deyA galantikA kAzIkhaNDe a. 5. / galitakuSTha na. sIDI arato oDha roya. galamekhalA strI. (galasya mekhaleva) mA 52vAno galu strI. (galatIti gala+ una) me. tanu, ratnamAlA. doro, eka jAtanuM kaMThabhUSaNa. galegaNDa puM. (galegaNDa iva yasya) me galavArtta tri. (gale galavyApAre yatheSTabhojanAdau vArttaH tanuM 5kSa... galecopaka tri. (gale cupyate'sau cup ni0 karmaNi nirAmayaH) 627 bhu47 mo4na 42. 3 te nirAmaya ___Nvul) 6witua yogya. -dRzyante caiva tIrtheSu galavArtA tapasvinaH-paJca0 3. / galavidradhi pu. meM oldai ani bu. galoDya na. (galena loDya: pRSo0 lalopaH) meM tanu dhAnya. galavata puM. (garo garaNaM sarpabhakSaNaM vratamasya rasya laH) galoddeza puM. (galasya uddezaH samIpam) 250-0 seno. mayUra, bhora. savayava. galavratI strI. (galavrata+GIS) mayUrI, Dhesa.. galodbhava puM. (gale azvagaladeze udbhavati udbhU+ac) galazuNDikA, galazuNDI strI. (alpA zuNDA kan | ghoDAne gaLe thanAruM ruvAMTAnuM goLAkAra cila. zuNDikA gale zuNDikeva / gale zuNDIva) 530(ma, galaugha puM. (gale ogha iva) me tano gAno . Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. 756 shbdrtnmhoddhiH| [gald-gavAzana gald strI. (gala+kvip galA galena dIyate dA karmaNi / gavAkSajAla na. (gavAkSasya jAla:) mAnI. 20, ghaJartheka 4usl, nIno me me. 3mAnu, Myu, 6.2 ma. galbh (bhvA. A. sa. seTa-galbhate) dhRSTatA 42vI, gavAkSI strI. (gavAkSa+aN+ GIS) a52%8-01250 himata. 12vI -na mauktikacchidrakarI zalAkA pragalbhate name vanaspati, OMdravA24, zamITa vRkSa. karmaNi TaGkikAyAH-vikramAGka0 9 / 16, 14AdUrI 52vI.. gavAcI srI. (gavacIvat kintu pUrvANo dIrghaH) meM galbha tri. (galbha+ac) vRSTa, mitavANu, bahAdUra, ___tarnu bhAcho. AtmavizvAsu. gavAdana na. (gobhiradyate ad karmaNi lyuTa) ghAsa, galyA strI. (galAnAM kaNThAnAM samUhaH yat) pAnI samudAya, no samUha. gavAdanI strI. (gavAdana+GIp) dravAra, ghAsanI galla, gallaka puM. (gala+la tasya netvam / gaMjI, eka jAtano kAkaDIno velo, gAyone ghAsa galla+svArthe ka, galati kvip gal taM lAti gRhNAti nAbhavAnI gaae| -dvividhA sA sItA nIlA girikarNI lA+ka tataH svArthe ka) 2 pIvAna, vizeSa, | gavAdanI-vaidyakaratnamAlA / chandranAsamali, sa- tAmbUlabhRtagallo'yaM bhallaM gavAdi puM zinIya' vyA4246 prasiddha me. za6 jalpati mAnuSaH, - pAtAlapratimallavivaraprakSipta samUDa ta. bhA- gA, haviS, akSara, viSa, barhisa, saptArNavam -mahA0 nATyam- 5 / 22 / aSTakA, skhadA, yuga, meghA, sruc, (nAbhi, nabhaM ca) gallacAturI srI. (galke cAturI yasyAH) nAna, go (zunaH saMprasAraNaM vA ca dIrghatvaM tatsanniyogena gAla nIce mUkavAnuM gAlamasurIyuM. cAntodAttatvam) (Udhaso anaG ca) kUpa, khada, galvarka puM. (gal+un galurarko dIptirasya) me tano dara, khara, asura, adhvana, kSara, veda, vIja, dIpta Idra nIlamaNi, mANeka, eka jAtanuM dArU pIvAnuM (gavAdibhyo yat pA. hitAdau) gavyam / pAtra. gavAdhikA strI. (gavA kiraNena adhikAyati adhi+ galh (bhvA. A. saka0 seT-galhate) nin, ninhA kai+ka) sApa 42vI, 45o. Apako, 53 Au3. gavAnRta na. (gavi goviSaye anRtam anaGAdezaH) 2 // gavacI strI. (gAM bhUmimaJcati aJc+kvip avaGAdezaH ___GIp aco'llopaH) 662125||no . pahana saM mai. TU josa te. gavaya puM. (guG zabde bhAve aS gavaM zabdabhedaM yAti gavAmayana na. 6za mA2 bhAsamA 42vA yogya. me. tano ya. yA+ka) uyana galasa. vArnu, me.. tanuM pazu-ro, -dRSTaH kathaJcidgavayairvivignaiH-ku0 156 / gavAmRta na. (goramRtamiva kSIram AGAdezaH) unk eka jAtano vAnara. gavayI strI. (gavaya+GIp) rojanI mahA-rIti.. gavAmpati puM. (aluksamAsaH) maha, nel, laungavayodbhAva na. tAI, chI... ___ yonI. svAmI, rudradeva, sUrya, agni, yandra va3. gavarAja puM. (gavena zabdena rAjate rAj+ac) 76. gavAlUka puM. (gavAya zabdAya alati ala+ukaJ) gavala puM. (gavaM lAti lA+ka) u-1432, 431, maDiSa, __ (na.) meM sarnu, zAI, pAunu . gavAvika na. (gauzca avizca dvayoH samAhAraH nityamgavalI strI. (gavala striyAM GIS) meMsa., pI. ___ vaGAdezaH kac) uya. ane. .. gavalgaNa puM. saMyano pitA. gavAzva na. (samAhAradvandvaH) uya bhane gho32. gavAkSa puM. (gavAmakSIva akSi ac) 01-0rI, . gavAzana puM. (gomAMsamaznAti) ||yn bhAsa. vie. vilolanetrabhramarairgavAkSAH sahasrapatrAbharaNA babhUvuH-raghu0 hovAthI bahAra mUkAyela mANasa, gAyanuM mAMsa khAnAra. 7 / 11, aso, giyuM -kuvalayitagavAkSAM locanai -mAtA'pyekA pitApyeko mama tasya ca pakSiNaH / raGganAnAm-raghu0 7 / 93 / te. nAmanI 5 vAnara, ahaM munibhirAnItaH sa cAnIto gavAzanaiH / / - gokharu nAmanI vanaspati. kazcit / Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gavAzvaprabhRti-gaha shbdrtnmhoddhiH| 757 gavAzvaprabhRti na. nIya' vyA4248 prasiddha meM.5 | gaveSa (curA. ubha0 sa0 seTa-gaveSayati, te) 5g, za6 samUha- gavAzvam, gavAvikam, gavaiDakam, | tapAsa. 12vI- tasmAdeSa yataH prAptastatraivAnyo ajAvikam, ajaiDakam, kubjavAmanam, kubjakirAtam, ___gaveSyatAm-kathA0 55 putra-pautram, zvacaNDAlam, strIkumAram, dAsImAnavakam, gaveSa tri. (gaviS+ac) zodhanA2, ta5.sa. 42n||2. zATI-paTIram, zATIpracchadam, zATipaTTiuSTrazazam, / (puM.) zo5 tAsa.. uNTrazazam, mUtrapurIyam, yakRnmedaH, mAMsazauNitam, | gaveSaNa na. tri. (gaveS+ lyuTa) zodha, tAsa, zodha, darbhazaram, darbhapUtIkam, arjunazirISam, tRNopalam, tapAsa. (tri.) zaucanA2, (go+iS+ lyu) ya. ane. dAsIdAsam, kuTIkuTam, bhAgavatIbhAgavatam-gavAzvAdIni pANI zodhanAra. yathoccAritAni sAdhUni-si0 kau0 / gaveSaNA (strI. gaveS+bhAve yuc) , tapAsa, viyA2, gavAhnika na. (goH ahribhavaM dinabhakSaNAya paryAptam (goH udakasya vA eSaNA) ||y mane pAnI zodha ahan+Thak Ahnikam) yane. . hivasa. pUratuM tapAsa. ghAsa vagere. gaveSita tri. (gaveS+kta) zodhe, tapAsesa, zodheo. gavijAta puM. (gavi gosaMjJAyA pulastyakAryAyAM vA | gaveSin (gaveS+Nini) zodhanAra, viyA2nAra, tapAsa. jAnataH) te namana vi. nA2. gavini srI. (gavAM samUhaH ini) yono mano gaveSThin puM. te. nAmanI meM daitya. samUha. gavaiDaka na. (gauzca eDakazca gavAvA. ni. klIbatA ca) gaviS, gaviSa tri. (gAM stutivAcamicchati iS+kvip / | uya. ane gheTu. tri. iS+ ka) stoaur vAyanI 21vAj. gavodgha puM. (prazastaH prazastA vA gauH) uttama. ya. gaviSTa puM. sUrya, te nAmano me hanava. gavya (nAmadhAtu pa. a. seTa-gavyati) potAna vil gaviSTi puM. (go+iS+anveSa+ktin) gAya zodhanA2. gAyanI icchA karavI. gaviSTha puM. te nAmanI meM haitya. gavya tri. (gorvikAraH gavi bhavaM gohitaM goridaM vA sarvatra gaviSThira puM. (gavi vAci sthiraH) te namana meM yat yAdau av) uyana vi.2 dUdha, ghI, 6 7.95, gotra pravartaka RSi. mUtra vagere, gAyamAM thanAra, gAyanA hitanuM, gAyanuM. gavI strI. (go+GIp) ||y, vA, vyANyAna. ||y saMbandhI, manu, paNa saMbandhI. (na. go+yat) gavIdhukA strI. (gavedhukA pRSo.) meM ratana dhAnya. dhanuSanI dorI, eka jAtanuM raMgavAnuM dravya, gorocana gavIna tri. prathama trya yatA. te. sthaNa. dravya. gavIza, gavIzvara, gavezvara puM. (gavAmIzaH Izvarazca vA) gavyayI strI. (goridaM ayaTa yuGAgamazca yAdau ava+GIp) gAyano ghaNI, gAyano svAmI, gAyano rakSaka. gAyanA avayavarUpa tenI cAmaDI vagere. gaveGgita na. (gavAmIGgitam avaG) zubha-azubha sUya | gavyayu tri. (gAmicchati go+kyac un) gAyanI. ___ yanI yeSTA 62alj. gaveDu puM., gaveDukA strI. (gave dIyate dIG rakSaNe ku | | gavyA strI. (gavya+TAp) gorAyanal, Puyona. samUha, je. pRSo0 dasya Ga aluk / gaveDu kan+TAp) 5zubhAne. ozano. samUha, dhanuSanI ho. khAvA yogya eka jAtanuM dhAnya. gavyu tri. (gAmicchati kyaca+un) yana. 2auj.. gavedhu puM. (gave dhIyate dhA+ku) se tanu dhAnya. - gavyUta na. (gavyUtiH pRSo.) hoza, za. gavendra puM. (gorindra iva) bhoTo. paNa. | gavyUti strI. (gordUti goyU~tau pA. av) u6, gaveruka na. (gAM gozobhAmorayati Ir ukan) 2. 2 dhanuSanI ials, 06. gavezakA, gavezakI strI. (gavAmIzaH kai+ka TAp / gaha (curA. ubhaya. sa. seTa-gahayati, gahayate) gahana gavAmIzaH kai+ka gaurA GIS) me tanuM vRkSavizeSa. | thaj, praveza na. 72rI. Aya. tej. Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758 gaha puM. (gah+ghaJ) gujha, kharaeya, bhaMgala, pIDA, du:kha.. gahana na. ( gah + lyuT ) aisI na zaDAya tevu gahaneSvAzramAnteSu lIlAvikRtadarzanAH / -rAmA0 3 / 9 / 23 / samajI na zakAya tevuM rahasyapUrNa sevAdharmaH paramagahano yoginAmapyagamyaH - paJca0 1 / 285 / 7443, guIjha, vana, maMgala, 65, du:kha. (puM.) paramezvara. (tri.) gADha, durgabha, huryodha, duSpraveza - yadanugamanAya nizi gahanamapi zIlitam - gIta0, uThina, DisaSTa. zabdaratnamahodadhiH / - gahanA strI. asaMDAra. gahAdi puM. 'pAzinIya' vyArA prasiddha-kheDa zaharA tadyathA - 'gaha, antastha, sama, viSama (madhya, madhyaMdina caraNe) uttama, aGga vaGga, magadha, pUrvapakSa, aparapakSa, adhamazAkha, uttamazAkha, ekazAkha, samAnazAkha, samAnagrAma, ekagrAma, ekavRkSa, ekapalAza, iSvagra, iSvanIka, avasyandana, kAmaprastha, khADAyana, kAThTheraNi, lAvareNa, saumitri, zaiziri, Asut, daivazarmi, zrauti, Ahisi, Amitri, vyADi, vaiji, Adhyazvi, AnRzaMsi, zauGgi, Agnizarmi, mauji, vArATaki, vAlmiki, kSemavRddhi, Azvasthi, autgAhamAni ekavindavI, dantAgra, haMsa, tantvagra, uttara, anantara, (mukhapAzvatasorlopaH ) ( janaparayoH kuk ca) (svasya ca) (devasya) veNukAdi 'gahitAdirAkRtigaNaH ' / gahAdibhyazcha: pA. gahIyaH / ga na. ( gah karmaNi bhAve vA0 va) gaMbhIrapazu, gaMbhIratA, gAMbhIrtha, duSpraveza. gahvara na. ( gAhyate viluDyate AtmA'nena guh + varac pRSo.) hala, pAkhaMDa, vana, bhaMgala, raDavu, viSama sthAna, ane arthathI vyApta, gujha - gaurIgurorgahvaramAviveza raghu0 2 / 26, - athAndhakAraM girigahvarastham - raghu0 (puM.) satAsonI hu~, nihu~4, ADI (tri.) gaMbhIratAthI yukta, duSpraveza. gahvarA strI. (gahvara+TAp) vAvaDIMga, kheDa bhatanI vanaspati. gahvarita tri. (gahvara + itac ) lavANuM, guDAvANuM, ADIvAjuM duSpraveza. gahvarI strI. (gahvara + GIS) gujha, guDA. gA (bhvA. Atma. sa. aniT gAte) gamana 42, 4. ( juhotyAdi. sa. aniT - jigAti) stuti 42vI, vajArAvaM. (a.) 4nma pAbhavo, bhanmavu. (strI. gai+ka+TAp) gAyana, gIta, avitA, gAthA, 56. [gaha- gADhamuSTi gAGga puM. (gaGgAyAH apatyam zivA. aN) gaMgAnI putra bhISma, artikasvAmI. (na. gaGgA + aN) bheghadhArAnuM 45, sonuM, dhaturo, zeru. (tri. gaGgAyAH idam) gaMgAnuM, gaMgA saMbaMdhI pAe vagere - gAGgaM jalaM nirmalam; - gAGgamambu sitamambu yAmunaM kajjalAbhamubhayatra majjataH; - tathA na gAGgaH salilairdivazcyayutaiH- ku. 5 / 37 / gAGgaTa, gAGgaTaka, gAGgaTeya puM. (gAGgaM nadItaTamaTati aT+ac / gAGgaTa svArthe kan / gAGge nadItaTe aTati aT+ac) kheDa bhatanuM bhAchasuM. gAGgAni puM. (gaGgAyAH apatyam phiJ) bhISmapitAmaha, kArtikasvAmI, te nAmanA eka RSi. gAGgeya puM. (gaGgAyA apatyaM Dhak ) bhISmapitAmaha, artisvAmI, kheDa bhatanuM bhAchasuM. (na. gaGgA +Dhak) sonuM -yaM garbhaM suSuve gaGgA pAvakAd dIptatejasam / duvaM parvate nyastaM hiraNyaM samapadyata / / mahA0 / dhaMtUro, nAgaramotha, kheDa bhatanuM tRSA, zera. gAGgerukI strI. ( gAGga jalamIrayati kSipati Ir +ku svArthe ka gaurA0 GIS) nAgajasA, gorajatuMDI. gAGgeSThI strI. (gAGge nadItaTe tiSThati sthA+ka GIS ) kheDa bhatanI satAvelI. gAGgaugha na. ( gAGgaM ogham) gaMgAnI pravAha. gAGgaya puM. (gAGge gaGgAkule bhavaH yat) gaMgAnA DinArA saMbaMdhI, gaMgAne DinAre thanAra gAjara na. ( gaj made ghaJ gAjaM madaM rAti rA+ka) 42. gAjikAya puM. kheDa bhatanuM pakSI.. gADava na. ( gaDurAkAreNAstyasya prajJA. aN gaDIrbhAvo vA aN) Dupa (pu.) kheDa bhatanuM dhAnya. gADika tri. (gaDika + caturthyAM iJa) gari janAvesa vagere. gADulya na. ( gaDulasya bhAvaH SyaJ ) gaDupa, dukhApa gADha na. ( gAh + kta) atizaya dRDha, bhabUta, atyanta - sadyaH kaNThacyutabhujalatAgranthigADhopagUDhe - megha0 / (tri. gAha + kta) 67 4 4bhUta -gADhotkaNThAlalita - lulitairaGgakai stAmyatIti - mA0 1 / 15 / atizaya daDhatAvALuM, avagAhI rahela-nIce praveza ka2ela tapasvigADhAM tamasAM prApa nadIM turaGgameNa raghu0 9 / 72 / sevela.. gADhatA strI, gADhatva na. ( gADhasya bhAvaH tal-tva) atizaya dRDhatA, bhabUtI, atyantapa. gADhamuSTi puM. (gADho muSTiratra) talavAra (tri. gADhA muSTirasya) bolI- ipae. Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gADhAvaTI-gAthaka shbdrtnmhoddhiH| 759 gADhAvaTI strI. (gADhA dRDhA vaTI vaTikA yatra) ze-4 | gAtuvid tri. (gAtuM vetti vid+kvip) yana. nAra vI. me 2mata -naukaikA vaTikA yasya vidyate ___ gavaiyo, 2sto 21-12, 3414. nA2. khelate yadi / gADhAvaTIti vikhyAtA padaM tasya na gAta tri. (gai gAne tRc) nA2, Ayana. 282. duSyati / / gAtra (curA. Atma. a. seTa-gAtrate) zithilatA thavI, gANakArya tri. (gANakArau bhavaH Nya) 1951NMi thana2. zithila thaj, DhIlA ya.. gANagAri puM. (gaNagAvasya apatyaM iJ) te. nmn| gAtra, gAtraka na. (gai+STran gAturidaM vA aN / me. muni. gAtra+svArthe ka) zarI2 - apacitamapi gAtraM gANapata tri. (gaNapateridaM aN) pati saMdhI, vyAyatatvAdalakSyam-za0 2 / 4, - guruparitApAni na gapatina. te gAtrANyupacAramarhanti-za0 3 / 18, uthAnI. pI.6, gANapatya tri. (gaNapaterbhAvaH patyantatvAt yak) *dhA vagaire. gaNapatipaNuM, gaNapati svarUpa. | gAtragupta puM. zrI. nI. 1665 namanI 4224thI. gANika tri. (gaNaM vetti-adhote vA ukthAdi Thak) utpanna yeto me putra.. 9, sUtra vagere manA2, sUtra na2, gAtrabhaGga puM. (gAtrasya bhaGgaH) zarIranu maing te. gaNasUtramAM kuzaLa. gAtrabhaGgA strI. (gAtrasya bhaGgo avasAdo yasyAH) zUzAlI gANikya na. (gaNikAnAM samUhaH yaJ) Augustralia | nAmanI eka vanaspati. vezyAno samUha. gAtramArjanI strI. (gAtraM mRjyate'nayA) zarI2. sAI gANina puM. (gaNino'patyAdi) 800 putra chAtra.. 2vA vastra-ut.. gANDavya puM. (gaNDorapatyAdi gargAdi0 yaJ) gaMDuna gAtraruha na. (gAtre rohati ruha+ka) vaTu. putra koI RSi. gAtravat puM. zrI. nI. me. puna.. (tri.) suM62. zarIravANu. gANDi(NDI) strI. (gaDi+in) bhanthi-is. gAtravinda puM. zrI. no me. putra.. gANDiva, gANDIva puM. na. (gANDirastyasya saMjJAyAM va) | gAtrasaMkoca puM. (gAtrasya saGkocaH) zarI2no saMjoya. sa nanu, dhanuSya -gANDivaM sraMsate hastAt-bhaga- 1939 / | gAtrasaMkocin puM. (gAtraM saGkoca dhanuSya, (puM.na.) -tacca divyaM dhanuHzreSThaM brahmaNA | Nic+Nini) zarI3. sizAvAyo sero-zejA nAma prAe. nirmitaM purA / gANDIvamupasaMgRhya babhUva mudito'rjunaH- | gAtrasaMplava puM. (gAtreNa saMplavate sam+plu+ac) mahA0 4 / 41 / 36 / / ___eq5kSI-4180i w.sii. bhaa2|2. 56.. gANDivina, gANDIvin, gANDIvadhanva puM. (gANDiva+ | gAtrasaMmita tri. (gAtraM sammitaM saMpUrNaM yasya) saMpU ini) arjuna, sAhArnu kAu. zarIravALuM, traNa mahinA uparanuM garbhamAM rahela prANI. gAtavya tri. (gai+tavyac) Quan yogya, ma.na. 42vA | gAtrAnulepanI strI. (gAtramanulipyate'nayA lip karaNe yogya. lyuT) zarIrane sugaMdhA 42vA mATenI zarIra 652 gAtAgatika tri. (gatAgatena nivRttam Thak) 44l- lapeTavAnI eka jAtanI vartI, zarIra upara lepana AvavAthI thayela. karavA yogya ghareluM athavA pIseluM sugandhi dravya. gAtAnugatika tri. (gatAnugatena nivRttam) riyA | gAtAvaraNa na. (gAtramAvRNoti A+vR+lyu) zarIra pravAhathI thayela. DhaMkAya tevuM bakhtara. gAtu puM. (gai gAne, gAG gatau gA stutau vA kartRbhAvAdau tun) | gAtrotsAdana na. (gAtra+ut+sad+Nic+lyuTa) 2222. oyala, mama2, iad, bhusA32, 64Aya, bhA, sugaMdhita padArthathI sugaMdhI karavuM te. mAyuSanI gati, stavana, pRthvI. (tri.) hIdhI, nA2 | gAtha tri. (gA+than) stotra ko3, 287, vAdhyamAtra. gavaiyo, gamana 42vA yogya. (na.) stotra, gAyana, | gAthaka tri. (gAyatIti gai+thakan) gavaiyo, Ayana rI jAta. (trI.) pRthvI. | upajIvikA karanAra, Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 gAthapati puM. rudrava. gAthA strI. ( gIyate iti gai+than) kheDa bhatanI chaMha, AryAchaMha, gAna, gIta, gAthA -atra gAthA vAyugItAH kIrtayanti purAvidaH / yathA bIjaM na vaptavyaM puMsA paraparigrahe manu0 9 / 42 / gAthAkAra tri. (gAthAM karoti kR + aN) gAthA janAvanAra. gAthika tri. (gai+thakan) gAnA gAthikA strI. ( gAthika+TAp) gAthA, zloDa, avitA. gAthin tri. (gAthA stotrAdi astyasya ini) gAnAra, gAthAovALuM, gavAtA sAmavALuM. gAdi puM. (gadasya apatyam iJ) gaha nAmanA yAhavanI putra. gAditya tri. ( gaditena nirvRttAhi Jya) hevAthI thayela. gAdhU (bhvA. A. seT a. - gAdhate) pratiSThA thavI, gAdhitAse nabho bhUyaH - bhaTTi0 22 2, sthira vuM. sa0 gUMtha, rayatuM, goDava, bheNavavAnI IcchA 42vI. gAdha puM. ( gAdhU + bhAvAdau ghaJ) sthAna, bheNavavAnI IcchA, tavasparza, tAga, tajiyuM. (tri. gAdh+ac) taLiyAvALuM, talasparzavALuM chIcharuM-UMDuM nahIM te saritaH kurvatI gAdhAH pathazcAzyAnakardamAn - raghu0 4 / 24 / gAdhi puM. (gAdh + ini) caMdravaMzamAM pehA thayesa anyaDu dezano te nAmano kheDa rAma -kAnyakubjo mahAnAsIt pArthivaH sumahAbalaH / gAdhIti vizruto loke vanavAsaM jagAma ha / / mahA0 115 / 19, vizvAmitrano pitA. zabdaratnamahodadhiH / gAdhija, gAdhitanaya, gAdhin, gAdhisuta, gAdheya puM. ( gAdherjAyate jan+Da) gAdhino putra brahmarSi vizvAmitra - kuberazca dhanaizvaryaM brAhmaNyaM caiva gAdhijaH - manu0 7 / 42, vizvAmitrastu gAdheyo rAjA vizvarathazcaha - hari0 27 / 17 - gAdhin puM. gAdhi nAmano rAma. gAdhipura na. ( gAdheH puram ) vartamAna no4 nAme zahera - kanyAnAM yatra kubjatvaM vyadhAd gAdhipure marutrAjataraGgiNI 4 / 134 / gAdheyI strI. ( gAdheya striyAM GIp ) gAdhi rAbhanI unyA satyavatI-cIka RSinI patnI. gAna na. ( gIyate iti gai+bhAve lyuT / (gA gatau lyuT vA, gA stutau lyuT ) gAyana, gIta, gAna -japakoTiguNaM [gAthapati- gAndhAra dhyAnaM dhyAnakoTiguNo layaH / layakoTiguNaM gAnaM gAnAt parataraM nahi / / kazcit sAmagAna, dhvani, avA, nAha, gamana, stavana. gAnin tri. ( gAnamastyasya ini) stuti 42nAra, gamana karanAra, gAyana karanAra. gAninI strI. (gAnin striyAM GIp ) vanaspati ag. gAnIya tri. (gai anIyarra ) gAvA yogya. gAntu tri. (gam+tun vRddhizca) 4nAra, bhusAi2, gAnAra gAtrI strI. (gantryeva gantrI + svArthe aN + GIp ) jagaha bheDavA yogya gADI, belagADI.. gAndika tri. (gandikAyAM bhavaH sindhvA ap) gaMhiDa nAmanI nadImAM thanAra. gAndinI strI. (gA de Nini pRSo.) azIrAbhanI putrI aDUranI mAtA, gaMgA nahI -zvaphalkaH kAzirAjasya bhAryAvinda- gAndinI nAma sA- harivaMze 34 / 7 / gAndinIsuta, gAnditanaya, gAndinIputra, gAndinIbhU puM. (gAndinyAH sutaH) aDUra, bhISmapitAmaha, Arti'svAbhI. gAndinItanayaH gAndinIputraH, gAndinIbhUH - ripogirA gurumapi gAndinIsutam - zi0 17 / 12 / gAndI strI. khaDUranI bhAtA. gAndhapiGgaleya puM. (gandhapiGgalAyAH apatyam zubhrAdi Dhak ) gaMdha piMgalAno putra. gAndharva tri. (gandharvasyedaM) gaMdharva saMbaMdhI, gaMdharva no heva hoya bhevuM jastra vagere (puM. gandharva + aN) strIpuruSanI sammatithI karAto te nAmano eka vivAha, - gAndharvaH samayAnmithaH yAjJa0 1 / 161 - kathamapyabAndhavakRtA snehapravRttiH - za0 4 / 15 - icchayA'nyo'nyasaMyogaH kanyAyAzca varasya ca / gAndharvaH sa tu vajJeyaH maithunyaH kAmasaMbhavaH / / manu0 2132, te jAtanA gAnAra gandharvadeva, te nAmano eka upadrIpa - nAgadvIpastathA saumyo gAndharvastvatha vAruNaH viSNupurANe / te nAmano se upaveha, ghoDI. (na.) gA, gAna, bheDa bhatanuM saMgIta, gAyanamA.. gAndharvika tri. ( gAndharve kuzalaH Thak ) saMgItazAstramAM duzaNa. gAndharvI strI. ( gAndharva + GIp ) durgA devI, vA gAndhAra puM. (gandha eva svArthe aN taM Rcchati R + aN) sindUra, te nAmano eka deza, sAta svaramAMno tRtIya svara, gAMdhAra dezano zubha. (tri. gandhAre bhavaH aN ) Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gandhAri- gArgaka] gAMdhAra bhArata ane parziyAnI vacceno vartamAna kaMdhAra gaMdhAra deza, e dezamAM rahenAra, gAMdhAra dezamAM thanAra. (na. gandha eva gAndhaM taM Rcchati R + aN) gandharasa. gandhAri puM. (gandhAra im ) gAMdhAra dezanA rAbhano putrazaGkuni, huryodhanano bhAbho. gAndhArI strI. ( gAndhArasyApatyaM strI iJ tato GIp ) gAMdhAra dezanA rAjAnI putrI, dhRtarASTra rAjAnI patnI, gAndhArI kila putrANAM zataM lebhe varaM zubhA mahA0 1 / 110 / 9, huryodhananI bhAtA, taMtrazAstra prasiddha bheDa nADI, - suSumNeDA- piGgalA ca kuhUratha payasvinI / gAndhArI hastijihvA ca vAraNA'tha yazasvinI || - saGgItadarpaNe 26, nainonA roDa zAsanadevatA, zvAso vanaspati, dhamAsI nAmanI vanaspati, gAMbhe gAndhArItanaya puM. ( gAndhAryAH tanayaH) gAMdhArInA so putro, huryodhana vigare. gAndhArItanayA strI. ( gAndhAryA tanayA) gAMdhArInI putrI, duHzalA, hUryodhananI jana gAndhAreya puM. (gAndhAryyAH apatyam Dhak ) dUryodhana vagere so bhAI. gAndhAreyI strI. ( gAndhAreya striyAM GIp ) huryodhananI bahena duHzalA. gAndhika puM. (gandho gandhadravyaM paNyamasya Thak ) sugaMdhI dravyo vecanAra gAMdhI, eka jAtano varNasaMkara kITa vizeSa (tri. gandha svArthe Thak ) haraDoI sugaMdhI dravya, paNyAnAM gAndhikaM paNyaM kimanyaiH kAJcanAdikaiH - paJca0 1 / 13, gaMdhapradhAna dravyavAnuM. gAndhikA strI. (gandhI svArthe ka) kheDa bhatano DIDI (strI) gAndhI / * zabdaratnamahodadhiH / gAmin tri. ( gam + Nini) gamana 42nAra - nanu sakhIgAmI doSaH - za0 4; dvitIyagAmI na hi zabda eSa naH- raghu0 3 / 49, bhaviSyamA 4 nAra. gAmuka tri. ( gam + ukaJ) bhavAnA svabhAvavANuM, nAra. gAmbhIrya na. ( gabhIrasya bhAvaH SyaJ ) gaMbhIratA meghanirghoSagAmbhIryaM pratinAdavidhAyinA - hemacandraH, bhaya zo'DodyAddithI aviDArIpazu, gaMbhIrapazuM- gAmbhIryamanoharaM vapuH - raghu0 3 / 32, tajiyAnA sparzanuM ayogyapa, jayapalatA. gAya na. (gai bhAve ghaJ) gAyana, gIta. (tri. gai karttari aN) gAnAra, gAna DaranAra. 761 gAyaka tri. (gai+ Nvul ) gAna 42nAra, gAna hurI sAlavilA yasAvanAra. (puM.) gavaiyo, naTa. gAyat tri. (gai+ zatR) gAtuM, gAna 42tuM. gAyatra na. gAna, gIta, gAyana, stotra. gAyatrI strI. (gAyantaM trAyate trai+ka+ GIS ) kheDa bhatanI vedokta maMtra, cha akSaranA caraNavALo te nAmano eka chaMda, vedokta chaMda, jenA akSara 24 che ane yAtrA hoya che tatsaviturvareNyaM bhargo devasya dhImahi dhiyo yo naH pracodayAt Rk 0 3 162 / 10, jeranuM Au, gaMgA. gAyatrin puM. (gAyantaM stotramasyAsti ini) uhUgAtA sAmagAna DaranAra, jeranuM Au. gAyana tri. ( gAyati saGgItavidyayA upajIvatIti gai+ zilpini lyuT ) gIto gAI potAnuM bhavana yalAvanAra. -tathaiva tatpauruSagAyanIkRtAH - nai0 1 / 103 | (puM.) gavaiyo gAnAra. satyaM kilaitat sA prAha daityAnAgasi gAyanaH mahA0 1 / 78 / 32 / gAyanI strI. (gAyana + striyAM GIp ) gAnArI, gIto gAI AjIvikA calAvanAra strI. - gAritra na. ( gIryate bhakSyate iti gR karmaNi pitran) rAMdhela yojA-bhAta. gAruDa, gAruDaka na. garuDAyoktaM bhagavatA tasyedam vA aN) 'garuDapurAe', aura utAranAra kheDa maMtra, bharaData miza, garuDa, vyUha, garuDa jeno devatA che evuM eka astra, sonuM. (tri.) garuDa saMbaMdhI garuDanu. -garuDastu svayaM vaktA yat tad gAruDasaMjJakaH- zivapu0 / gAruDaka puM. (gAruDena viSamantreNa jIvati Thak ) viSavaidya, sAtha pahuunAra vAhI, gAruDI. gArutmata na. (garutmAn devatA'sya aN) garuDa bheno devatA che evuM eka astra, marakata maNi garuDAdhiSThita raghu0 16 / 77, tasyollasatkAJcanakuNDalAgrapratyuptagArutmataratnabhAsA- zi0 3 / 5 / gArutmatapatrikA, gArutmatapatrI strI. (gArutmatamiva varNena patramasyAH kap, kapi ata itvam) pAhA nAmanI kheDa latA, aNI pATa. gArga puM. (gArgyAH kutsitamapatyam N aN vA gArgyasya saMghaH lakSaNaM vA ) gagano jarAja putra, gArgyano saMgha vagere. gArgaka tri. (gArgyAdAgate vuJa) gArgyathI jAvesa, gArgyanA vaMzamAM UtarI Avela. - Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 shbdrtnmhoddhiH| [gArgikA-gAloDana gArgikA srI. (garga vuJ strItvam) 55.nI. 28058, | gArhapata tri. (gRhapateridam aN) gaDapati. saMdhI , gAgyapaNuM, garga RSinA vaMzamAM pedA thanAra. ] ___ patina. (na. gRhapateH bhAvaH aN) pati5j, gArgI strI. (gargasya gotrApatyam strI yajJa GIpi yalopaH) | gaDapatinaM ubha.. zani vaMza4 strI, hu vA . -hrIM zrIM gArgI ca | gArhapatya puM. (gRhapateH nAmnA yuktaH) yabhAna. 35 gAndhArI yoginIM yogadAM sadA -harivaMze 176 / 14 / gRhapati sAthe saMyukta evo te nAmano eka yajJIya gArgIputra puM. (gAryAH putraH) Pullno putra, me. bhuni... mAgina -pitA vai gArhapatyo'gnirmAtA'gnirdakSiNaH smRtaH gArgIbhU (bhvA. para. a. seTa-agAryo gAryo bhavati __-manu0 2 / 231 / abhUtatadbhAve cvi gArgIbhavati, gArgIbhUtaH) bhayarnu, | gArhamegha puM. (gRhasyedaM aN gArhazcAsau meghazca) gRha gAgyarUpa thavuM. saMbaMdhI yajJa, gRhastha karavAnAM pAMca yajJarUpa nityakarma. gArgIya nAmadhAtu (para. a. seT Atmano gArgyamicchati | gArhasthya na. (gRhasthasya bhAvaH karma vA) sthana kyaci yalope-gArgIyati) potAne, // 2L. 24627j. tavya, stha5j, 652no artha huA.. - gArhasthyaM (tri. (gArgyasyedam cha yalopazca) // saMdhI, ___dharmamAsthAya hyasito devala: purA / gArDe kaheluM. gAla puM. (gal+ghaJ) mj, 55 thaI , 25.j, gArgya puM. (gargasya apatyaM gargA yaJ) of da4. ___2, pIjI 4. gArttaka tri. (garttadeze bhavaH dhUmA vuJ) Atta dezamA thanA2... gAlana na. (gAlyate iti gal-kSAraNe lyuTa) umj, gArlsamada puM. (gRtsamadasya apatyam zivA aN) ____ounj, pA. 42. gRtsamahano. putra. (tri. gRtsamadasyedam aNa) gRtsama gAlava puM. (gal+ghaJ taM vAti vA+ka) al-da62 saMvadhI.. vRkSa, kenduka-kiMdaru vRkSa, te nAmanA eka muni - gAIbha tri. (gardabhasyedam aN) 11nu, 13saMci.. gAlavo dIptimAn rAmo droNaputraH kRpastathA-bhAga0 gAIbharathika tri. (gardabhayuktaM rathamarhati Thak) gadheDAthI. 8 / 13 / 15 / joDelA rathamAM javA yogya. gAlavi puM. (gAlavasya apatyam iJ) yasava. pi.no. gAr2yA na. (gRgh-gargha vA bhAve ghaJ gargha eva svArthe putra, me. bhuni. Sya) soma, 27, bhAsahita. -pItvA jalAnAM nidhinAtigAryAt- zi0 373 / miyA55j, gAli puM. (gAlyate vikriyate zravaNamAtreNa mano yena mA. gala+ in) bhAza, 25, um -dadatu dadatu gArddha tri. (gRghrasyedam) 2.5. 5kSInu, 5. 56. saMbaMdhA.. gAlIlimanto bhavanto vayamapi tadabhAvAt gAddhapakSa, gAvAsas puM. (gA pakSo yasya / gAlidAne'samarthAH -bhartR0 3133 / gAghraH pakSaH vAsa iva yasya) 0dhanI 5inauj, gAlita tri. (gal+Nic+karmaNi kta) ||nnes, gAdhanI.invA, bArAvagere -na hi gANDIvanirmuktA morapaNesa, pANAva.sa. -gAlitasya suvarNasya SoDazAMzena gArddhapakSA sutejanAH -mahA0 4 / 48 / 25 sIsakamatnAvalI / gArbha, gAbhikam tri. (garbhe garbhavRddhau sAdhu aN / gAlin tri. (gala+Nini) ||nnnaa2, 5us0. // 34 4282, tatrArthe Thak) na vRddhi bhATe 42vAna, dhAna.. um nA2. (na. garbhasyedam aN) gaf oil, manu. gAlinI strI. (gAlayati dravIkarotyAvidyAmiti gala+ gAbhiNa (garbhiNInAM samUhaH bhikSA0 aN) mI Nic+Nini+GIS) te. namaname. bhudrA - strIono samUha, garbhiNIonuM ToLuM. kaniSThAguSThako saktau karayoritaretaram / tarjanI gArmuta tri. (garmuta idam aNa) bhuta namana dhAnya saMbaMdhA. madhyamAnAmA saMhatA bhugnacarvitA / mudreSaH gAlinI gASTaya puM. (gRSTerapatyam Dhak) me. mata prasava proktA zaptasyopari cAlitA-rAjasAraH / pAmelI gAyano vAcharaDo. gAloDana na. (gAH indriyANi AloTyante pramAdyante gArTeyI strI. (gRSTeH apatyam strI Dhak) me. mata. anena go+ A+loDi+lyuTa) unbhAiro, bhUtA, prasava pAmelI gAyanI vAcharaDI. cittabhrama thavo. Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAloDya-girikSipa] shbdrtnmhoddhiH| 763 gAloDya na. (go+A+loD+yat) te. nA. ma. | giri puM. (girati dhArayati pRthvI griyate stUyate gurutvAdvA dhAnya, bhaNalI4. gR+i+kicca) parvata -pazyAdhaH khanane mUDha ! girayo gAloDita tri. (gAloDaH unmAdarogaH saMjAto'sya itac) na patanti-zRGgAra0 19, -nanu pravAte'pi niSkampA 6mAha rogavA, unmatta, bhU -unmAdazIle rogAte girayaH-za0 6, -meru-mandara- kailAsa-malayA; mUrkha gAloDitaH smRtaH / gandhamAdanaH / mahendraH zrIparvatazca hemakUTastathaiva ca / gAvalgaNi puM. (gavalgaNasya apatyam iJ) udent aSTAvete saMpUjyA girayaH pUrvadik kramAt / / - putra saMjaya. zabdArthaci0, me. tano dini saMnyAsI, gAviSThira puM. (gaviSThirasya apatyam aJ) viSThira parivAjakanI eka upAdhi, jema Anandagiri vagere, RSino putra. netrano me roga, 6, vRkSa, megha, pArAno meDa gAvedhuka tri. (gavedhukAyAH vikAraH vilvA0 aN) 52no hoSapUthya, ma05nI. saMdhyA. (srI. gR+i gavedhu nAmanA dhAnyano caru vagere. kicca) nAnI 231, gajI 4. gAha (bhvA. sa. para Atma0 seTa-gAhate) praveza 42vo girika puM, (girau ke+ka) ziva. (tri. girimavaH kan) -gAhantAM mahiSA nipAnasalilaM zRGgairmuhustADitam- za0 parvatamA thanAra. 2/6, -gAhitAse'tha puNyasya gaGgAmUrtimeva drutAm girikacchapa puM. (girau parvatasya da* kacchapaH) patana bhaTTi0 32 / 11, pesa, ava+gAh avagAhate nhA, guphAmAM rahenAra kAcabo. snAna. 42j - svapne'vagAhate'tyarthaM jalam - yAjJa0 girikaNTaka puM. (gireH kaNTaka iva bhedakatvAt) iMdranu 11272, vi+ gAh vigAhate 652na. ma. mI. va . -vipamo'pi vigAhyate nayaH kRtatIrthaH payasamivAzayaH girikadamba puM. (girau bhavaH kadambaH) 56 46rnu ki0 2 / 3 / 3. girikadalI strI. (girau jAtA kadalI) 2. 30, gAha puM. (gaha - gahane bhAve karmaNi vA SaJ) Dana, ___5 . upa. Dua, hupraveza. (tri. gAh+kartari ac) praveza. 42nAra, girikandara puM. (gireH kandaraH) parvatI. zu. pasanA2. gAhana na. (gAh+ lyuT) praveza, praveza 42vI, pesa, girikarNikA srI. (giriH karNa iva yasyAH) pRthvI, aparAjitA-garaNI vanaspati, javAso, ghamAso. nhAvaM, snAna. girikarNI strI. (girerbAlamUSikAyAH karNa iva patramasyAH) gAhita tri. (gAha+kta) praveza 438, seva, nyAyeda. aparAjitA-garaNI vanaspati, javAso vanaspati gAhitR tri. (gAh+tRc) praveza 4282, pesanA2, snAna - viSNakAntA nAra. girikalpa tri. (giri+kalpap) pati sa2j, parvata. gida puM. 25pAsa havI. gidhra tri. (girim dhArayati dhR+ka ni0 rilopaH) parvatana / girikA strI. (girireva ka TAp) nAnI 427, vasunI dhAraNa karanAra. patnI -vasoH patnI tu girikA kAmakAlaM nyavedayat / gindaka puM. (genduka pRSo.) vRkSa. Rtu kAlamanuprAptA snAtA puMsavane zuciH / / gira strI. (gR+kvip) all, vAya, sarasvatIvI mhaa01|63|39 / vacasyavasite tasmin sasarja giramAtmabhUH- ku0 girikANa tri. (giriNA netrarogavizeSeNa kANaH) meM 253 / , - bhavatInAM sUnRtayaiva girA kRtamAtithyam prakAranA netra rogathI kANo thayela. za0 1 / girikSit puM. (giri vAci kSipati kSi vAse kvip) giraNa na. (gR+lyuT) , gajI. 4g. stutirUpa vAkyamAM rahela paramezvara. girA strI. (gira+TAp) ausl. -tAM girAM karuNAM zrutvA- | girikSipa tri. (giriM kSipati kSip+ka) pavatana. 55. dazarathavilApanATakam vAzya, stuti, sarasvatI hevI, | UMcA karI zake evA sAmarthyavALuM. (6) te nAmano bhASA, savA. adhUrano nAno bhAI. Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764 giriguDa puM. ( girau guDa iva) gendu vRkSa, rabhavAnI chaDI, zabdaratnamahodadhiH / giricara tri. ( girau carati car+Ta) parvatamA iranAra, - giricara iva nAgaH prANasAraM bibharti za0 3 | 4 | viyaranAra thora. (puM.) rudraddeva, ziva. girija na. ( girau jAyate jan+Da) zikSAnti, bodhavRkSa, akhaDa, ge3, bejAna. soDhuM-sojaMDa (puM.) madhu vRkSabhaDuDAnuM jhADa, geru-gaurazADa. (tri.) parvatamA utpanna thanAra girijA strI. (girija +TAp ) pArvatI, strISu pravIrajananI tavaiva devI svayaM bhagavatI girijA'pi yasyai / / - anardharAdhava 4 / 33 / hurgA, vanaspati rAsnA trAyabhASAnI batA, rAnIDeja, bhAsatI, gaMgAnahI.. girijAtanaya, girijAsuta puM. (girijAyAH tanayaH) artisvAmI, gApati. girijApati puM. (girijAyAH patiH) bhAheva, ziva. girijAmala na. ( girau parvate meghe ghanarave vA jAyate _jan Da teSu amalam tathAbhUtaM ca tadamalam ) . girijvara puM. ( gireH jvara iva) IMdranuM 14. girita tri. (gil + kta vA raH) gajI gayesa, jAdhebuM. giritra puM. ( girau kailAse sthitaH trAyate trai+ka) rudra, heva, ziva.. giridurga na. ( gireH durgam) parvatanI aMharano Dillo, parvata35 Disso -mRdurgaM giridurgaM vA samAzritya vaset puram - manu0 7 / 70 / giridhAtu puM. (giristho dhAtuH) geru. giridhvaja puM. dranuM va%. girinagara na. 6kSiNa dizAmAM khAvesI heza. girinadyAdi puM. pAzinIya vyADara prasiddha zabda - sa ca yathA- girinadi, girinakha, girinaddha, girinitamba, cakranakSa, cakranitamba, tUryyamANa, mASona, Argayana AkRtigaNaH / girinandinI strI. (gireH nandinI) pArvatI - kalindagirinandinItaTasuradrumAlambinI - bhAmi0 4 / 3, durgA, gaMgA, haraDoI nahI.. girinimba puM. mahAniMja vRkSa-pahADI sIbhaDao. giripIlu puM. pahADI pIsuM, jhalasA. giripura na. khAnarta dezamAM khAve kheDa zahera. giripuSpaka na. ( gireH puSpamiva kAyati kai+ka) zikSAThita. [giriguDa-girizaya giripriyA strI. (giriH priyo'syAH ) yabharI bhRga giribudhnI strI. (giriH budhna iva yasyAH ) pAe. giribhid puM. (giriM bhinatti bhid + kvip) pASAanu leha vRkSa, indra, nahIno jhaMTI, aMtara. giribhU tri. ( girau bhavati bhU+kvip) parvatamA thanAra nAnA pASAeA (strI. girerhimAlayAdhiSThAtRdevAd bhavatIti giri+bhU+kvip) pArvatI, durgA devI, gaMgA nahI giribhuva iva tava manye manaHzilA samabhavaccANDi / / -AryAsa0 615 / (puM.) jaraghoDI. girimallikA strI. (girau mallIva kan) uDunuM vRkSa. girimAna puM. ( gireriva mAnamasya) hAthI, bhoTo bherAvara hAthI. girimAla puM. ( girau mAlaH sambandho'sya ) ThemAMthI yajJano staMbha karAya che te eka pahADI vRkSa. girimRttikA strI. (gireH mRttikA) ge3, pahADI bhATI (strI.) girimRd - girimRccandananAgarakhaTikAMzayojito bahirlepaH- vaidyakacakrapANisaM0 / girimRdbhava na. ( girermRdo bhavati bhU+ac) geru. girimeda puM. ( girermeda iva sAro'sya) kheDa bhatano durgandhI jera. giriyaka, girirAka puM. (giriM yAti yA +ka saMjJAyAM kan / yA+kvip saMjJAyAM kan na hrasvaH) genduI vRkSa. girirAj, girirAja puM. (giriSu rAjate rAj+kvip) zreSTha parvata, himAlaya. girivAsin tri. (giriM vAsayati surabhIkaroti vAsi + Nini girau vasati vas+ Nini vA) puM. kheDa bhatano pahADI /6, sugaMdhI uMhabhUja, (tri.) parvatabhAM vasanAra pahADI loka. girivraja na. ( girINAM paJcAnAM vrajA yatra ) bhagadha dezamAM AveluM jarAsandhapu2 (rAjagRha) nAmanuM eka zahera. giriza puM. (girau zete zI + bA0 loke'pi + Da) ziva, mahAdeva - pratyAhatAstro girizaprabhAvat raghu0 2 / 41, - girizamupacacAra pratyahaM sA sukezI - ku0 1 / 60 | girizanta puM. ( giro kailAse sthitaH san zaM sukhaM prANinAM tanoti vistArayati, girau vAci sthitaH zaM tanotIti vA ) ziva, mahAdeva. girizaya puM. ( girau kailAse zete zI + ac) mahAdeva. Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ girizAla-gItA shbdrtnmhoddhiH| 765 girizAla puM. (giriM zalati Azrayatvena gacchati zal | gila tri. (gila+ka) 0 nA2, mAnA2. (puM.) gatau aN) me. tanu, 5kSI.. kuMbhIra nAme gaLI janAra eka jAtanuM jaLacara prANI. girizAlinI strI. (giriM bAlamUSikAkarNaM zalate zlAdhate | gilagila puM. (gilaM kumbhIraM gilati gila+ka) // 2, svapatreNa zal zlAdhAyAM Nini+GIp) a52tA gila jAtinA jalacarane paNa gaLI janAra eka jAtanuM nAmanI. . vanaspati-125/- pAribhadraM pATalA ca 46.52 prA.. (61. (timiGgilagilo'pyasti bakulaM girizAlinI-vAmanapu0 / tagilopyasti rAghavaH- timiGgilaH) dAbuna vRkSa. girizRGga puM. (gireH zRGgamAkAraNAstyasya ac) gaNeza.. | gilagrAha puM. (gilaM kumbhIraM gRhNAti graha + aN upasa.) (na. gireH zRGgam) parvata zi52 (- gajairnipatitainIle- magara, . tanuM jayara .. girizRGgairivAvRtaH-mahA0 6 / 5615 / gilana na. (gila+lyuTa) mj, jI. 4j, Mus4. giriSad puM. girau sIdati sad+kvip Satvam) maDAva.. gilat tri. (gR+zatR) jI tuM. giriSThA puM. (girau tiSThati sthA+kvip amba0 Satvam) | gilAyu puM vaidha zAstra prasiddha me tano no ___ mAvi. (tri.) parvatama sthiti 42nAra. girisarpa puM. me. tano 4642 nAmano sapa.. gili strI. (gila bhAve in) jA, jI. 4, emj. girisAra puM. (giriSu sAraH) bhalyAyara parvata, sohUM, gilita tri. (gil+kta) jI Aye.da, pAI gaye.. 46 (-tattailadhautaM vimalaM girisAramayaM mahat- giloDya puM. bhI. iNavANu me vRkSa raamaa06|78|19| giSNu tri. (gai+iSNuc) nA2, sAmavaha // 2 // 2. girisuta puM. (gireH sutaH) bhain| parvata. gItaM na. (gai gAne bhAve kta) 2||yn., ., .na. - girisutA strI. (gireH sutA) pArvatI -avatu vo girisutA (AyeM sAdhu gItam-za0 1; -tavAsmi gItarAgeNa __ zazibhRtaH priyatamA- chandomaJjarI, hu. hAriNA prasabhaMhataH -za0 1 / 5. (tri. gai+kta) na. girisravA strI. (gireH sravati sru+ac) 5vatamAthI 42j, Puyej -dhAtumAtusamAyuktaM gItamityucyate budhaiH / ___- tInahI.. tatra nAdAtmako dhAturmAturakSarasaJcayaH / stuti 2ye. girihnA strI. (giriM bAlamUSikAkaNe hvayati sparddhate | gItaka na. (gIta+ka) ta, Puj, na. tadAkAreNa keM+ka) a52ti namanI vanaspati. gItagovinda puM. (gIto govindo'tra) 4yava. vi. girI strI. (gR+in GIp) nAna627. racelo "gItagoviMda' nAmano bhaktipradhAna eka girIndra puM. (girirIndra iva zreSThatvAt) limAlaya parvata. kAvyagraMtha. girIza puM. (gireH kailAsasya IzaH) maDAva. gItapriya tri. (gItaM priyamasya) ta. na. priya. Doya te. (girINAmIzaH vA) - sutAM girIzapratisaktamAnasAm- __ (pu.) mAhe. ku0 5 / 3, himAlaya parvata (girAM vAcAmIzaH vA) gItAmodina tri. (gItenAmodate mud+Nini) old. 43 bRhaspati devaguru. muza thanAra. (puM.) ni2-hevati. girvaNas puM. (girA stutyA vanyate van karmaNi asun gItA strI. (gai+karmaNi kta) sanane bhU27[mAthI saMjJAtvAt Natvam) stavanIya vi. (tri.) stuti jagADavA mATe "mahAbhArata mahAkAvya'mAM bhIkhapavI 2nAra. aMtargata karma upAsanA ane jJAnakAMDAtmaka 18 girvan puM. (girA vanyate van+vic) chandrAhi heva.. adhyAyamAM zrIkRSNa kahelI racanA vizeSa, guru ziSyanI girvAhas puM. (girA stutivAcA uhyate) stuti. vAdhya kalpanA vaDe AtmavidyapadezAtmaka kathAvizeSa, jemake vaDe vAhanIya iMdrAdi deva. 'bhagavAtA', 'mAtA', 'zivAtA' viryondu' gila (tudA0 saka. pa. seTa-gilati) jI. 4j, my, vagaire. gItA sugItA kartavyA kimanyaiH zAstravistaraiH / (A koI svataMtra dhAtu nathI paNa 9 nI sAthe saMbaMdhita yA svayaM padmanAbhasya mukhapadmAd viniHsRtA / / . zrIdharasvAmI / Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766 [gItAyana-guj vage3. shbdrtnmhoddhiH| gItAyana na. nanu, sAdhana muha, aisa.. 4.3. / guggulugandhi puM. (guggulorgandho lezo'sya) 16. strI. gItAsAra puM. (gItAyAH bhagavadgItAyAH sAraH saMkSepArtha- ya. kathanamatra) 27 pu2|7'bhaa udA. bhagavAna gugU strI. (kuhU pRSo.) samAsa tithi.. sAra rUpa traNa adhyAya. guccha, gucchaka puM. (gutaM chayati syati vA cho so gIti strI. (gai+bhAve+ktin) gAyana, li. nA. cha, vA ka) acchI akSNonikSipadaJjanaM zravaNayostApiccha gIta -aho ! rAgaparivAhiNI gItiH-za0 5, - gucchAvalim-gIta0 11. / suii, DU8. vagairena. alll zrutApsaro gItirapi kSaNe'smin haraH prasaMkhyAnaparo ___-gucchagulmaM tu vividhaM tathaiva tRNajAtayaH-manu0 1 / 48 / babhUva-ku0 3 / 40 / batrIsa serano eka hAra, mora pakSInuM pIchuM, mallikA gItikA strI. (gItiriva kAyati ke+ka) old vI. PuthA, o yana, oAta. gucchakaNiza, gutsakaNiza puM. (guccha: kaNizo'sya) gItin tri. (gIta ini) usna. sa.25.2 518 43. te. eka jAtanuM dhAnya. ___ -gItI zIghrI ziraHkampI tathA likhitapAThakaH-zikSA 31 / gucchakaraJja, gutsakaraJja puM. (gucchAkAraH karajaH) gIthA strI. (gai+thak) va.. eka jAtanuM karaMjanuM jhADa, kAMkacAnuM jhADa. gIratha puM. (gIH ratha ivAsya) pRspati, (r)vAtmA... gucchadantikA, gutsadantikA strI. (gucchIbhUtAH dantAH gIrNa tri. (gR nigaraNe zabde karmaNi kta) stuti. ___ puSparUpAH santyasyAH Than) 30.. ___ rAyeda, jI. gaye.sa., saNe... gucchapatra, gutsapatra puM. (gucchakRtIni patrANyasya) tAunu gINi strI. (gR+bhAve ktin) stuti, vana, jI. 4 te. OMA. gIrdevI strI. (giro'dhiSThAtrI devI) sarasvatI.. gIrpati, gISpati, gI:pati puM. (girAM patiH) spati, gucchapuSpa, gutsapuSpa puM. (gucchAkRtIni puSpANyasya) arIThAnuM vRkSa, saptachaThanuM vRkSa, dhAvaDInuM jhADa. gIrvANa puM. (gIreva bANaH kAryasAdhanatvAt atram gucchaphala, gutsaphala puM. (gucchAkRtIni phalAnyasya) yasya) heva., devatA- parimalo gIrvANacetoharaH -bhAmi0 rAyaNanuM jhADa, nirmaLInuM jhADa. 1 / 63, -hitvA triviSTapaM jagmurgIrvANAH kAmarUpiNaH gucchaphalA, gutsaphalA strI. (gucchaphala+TAp) 35, drAkSanI. deva, bhAyI... bhAga0 8 / 15 / 32 gIrvANakusuma na. (gIrvANapriyaM kusumam) daviMga viMgarnu gucchabadhA, gutsabadhA strI. (gucchena badhyate bandh vA rak) guMDAlA nAmanuM vRkSa. gIrmat tri. (gIrastyasyasya matup) areluj.. gucchamUlikA, gutsamUlikA strI. (gucchAni mUlamasyAH gIlatA strI. (gIriva vistIrNA latA) mAyotiSmatI ___ kap ata ittvam) asinA tRl. _nAmanI. tabha.5izs... gucchArddha, gutsArddha puM. (guccha iva Rdhnoti Rdh+ gIrvat tri. (gIrastyasya matup) auslauj. ac) yovAsa. serano me. 2. -SoDazayaSTi-kahAro gI:patISTikRt puM. 1.spatine. dezAna. yaza 422.. boddhavyaH iti tu sudhIbhirvibhAvyam / gu (bhvA. A. a. aniTa-gavate) aspaSTa za06 42va.. gucchAla, gutsAla puM. (gucchAya alati al+ac) (tudA. para. a. aniT-guvati) viSThAna tyA 42vI. ___ tanu, ghAsa... guggula guggulu puM. (guk vyAdhiH tato guDati-rakSati guchAkanda, gutsAhvakanda puM. (gucchamAhvayati A+he+ka ka. ku vA) zugamana jAu, rAto. s.20||vii -gorocanayA __gucchAhvaH kando'sya) me tanu, bhUga.. maGgalyAH saMjAtA sarvakAmikAH / guggulustu tato guj (tudA. para. a. seTa-gujati) za6 425., 40 jAto gomUtrAcchubhadarzanaH / / -vahripu0 / 42. (bhvA. para. a. seTa-gojati) Y08.25. 42vI. gugguluka tri. (gugguluH paNyamasya kizarA. SThan) gugaNa -na SaTpado'sau na juguJja yaH kalam-bhaTTi0 2 / 19 : veyanAra. aspaSTa za6 72vI. hevaguru. Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gu-guDazigru] shbdrtnmhoddhiH| 767 guJja (bhvA. para. seTa-guJjati) avyasta savA 12vI guDaka tri. (guDena pakvam bA0 kan) ma 5.7vesa -ayi / daladaravinda / syandamAnaM marandaM tava | auSadha vaga3, gora pahA. -azmagaDakA kimapi lihanto maJju guJjantu bhRGgAH-bhAmi0 1 / 5 / / vartulIkRtAH pASANAH-nIlakaNThaH / gujjarI strI. te nAmanI meM. 70. maha -zruteH / guDakarI srI. te. nAmanA. sa. 200.. svarANAM daghati vibhAgaM tantrImucAd dakSiNagujjarIyam- | guDakASTha na. (guDayuktaM kASTham) ze231. saGgItadarpaNam / guDakuSmANDaka na. yahatte. batAvej, me. vaidhAstra guJja puM. (guji+ac) puSpano gumchau, 26, savA. prasiddha auSadha. guJjakRt puM. (gujaM dhvanibhedaM karoti kR+kvip) guDaguDAyana na. (guDaguDa ityevamayanaM yasya) Mial bhabho . thavAthI kaMThamAMthI guDaguDano thato avAja, vAyune guJjat tri. (guj+zatR) 25. 42tuM, gu-gurA lIdhe peTamAM thato gaDagaDATa. avAja karatuM. guDacI strI. (guDena cIyate cI+Da gau. GIS) uml guJjana naM. (guJ+lyuTa) 20. 42j, muj - nAmanI vanaspati. kimidaM guJjanaM sakhyaH SaTpadAnAM manoharam / guDatRNa na. (guDasAdhanaM tatpradhAnaM vA tRNam) 224ii. gujA na. (guji+ac) 27||4iino. vedo, 298. - guDatvaca, guDatvacA strI. (guDa iva madhurA tvag-tvacA antarviSamayAhyete bahizcaiva manoramAH / guJjAphala yasyAH) 84. (strI.) vaMtrI. samAkArA yoSitaH kena nirmitAH / / -paJja0 1 / 169, guDadAru naM. (guDapradhAnaM dAru) ze27.. -kiM jAtu gujA-phalabhUSaNAnAM suvarNakAreNa guDadhenu strI. hAna 5 mATe onu anuna. 48.dI. ya. vanecaraNAm- vikramAGka0 1 / 25 / . 46uuut barobara eka vajana, caNoThI je 1. pa/18 grena guDapAka puM. 1503 - 1. namarnu, 10. sAthe. 5.vi. eka auSadha. barAbara thAya che athavA kRtrima rIte jenuM tola 2. guDapippalIdhRta na. vaidha prasiddha dhAma 4.51veda. me 3.16 grenanA mApanuM samajAya te, eka jAtanuM nagAruM, auSadha. yayA, 683rnu pAhu. guDapiSTa na. (guDayuktaM piSTam) gINa bhegavej 54Ana.. guJjikA strI. (gujA+kan+TAp) 3. 4 me. guDapuSpa puM. (guDa iva madhuraM puSpamasya) mAnu, A3, bhA5. madhuka vRkSa. guJjita tri. (guJ+kta) 26.. (na. guj+kta) guDaphala puM. (guDa iva madhuraM phalamasya) pAsunu 3, [25. -svacchandaM daladaravinda ! te marandaM vidanto boraDInuM vRkSa. vidadhatu guJjitaM milindAH - bhAmi0 1 / 15, guDabIja puM. (guDa iva madhuraM bIjamasya) masUra. gaNagaNavuM te. guDabhallAtaka puM. (guDena pakvaH bhallAtakaH) gomai guTi, guTI srI. (gu+Tik, Tok) jI. pakavelo bhIlAmAMno eka pAka. guTikA strI. (vaTikA pRSo.) 2. (-nidhaiti hAraguTikA guDabhA strI. (guDa iva bhAti bhA+ka) heza sA42. vizadaM himAmbhaH-raghu0 5 / 70 / / guDamUla puM. (guDa iva madhuraM mUlamasya) me tanu guTikAjana na. 1.5 dj vai // 22 prasiddha 4na, ____eus, diend. (na.) 22.. guDala na. (guDaM kAraNatayA lAti lA+ka) gogano guha (tudA. para. sa. seTa-guDati) 265 72y, Aug, 3, (tri.) gomuidhI banekA 683. guDazarkarA strI. (guDajAtA zarkarA) gomAthI banera guDa puM. (gu+Da kit) . - guDadvitIyAM harItakIM 2.42. bhakSayet suzrute / go.2 56Artha, prA.sa., ajIma, | guDazigru puM. (guDa iva madhuraH zigruH) 2tA sa20vAna hAthI , thAnA 652 nAmAvAna Asta.258. | 3. suramo. __128j. Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768 shbdrtnmhoddhiH| [guDA-guNajJa guDA strI. (gu+Da kicca) tho2rnu A3, vanaspati go, | ku0 4 / 8, 24zu, zaurya vagaire gue, na, vidyA goNI.. vagere guNa, alaMkArazAstra prasiddha mAdhurya vagere guNa, guDAkA strI. (guDi veSTane Akan upadhA lopazca) sAvRtti, gurA, pA2 -AhAro dviguNaH srINAM mANasa, nidrA, gha.. buddhistAsAM caturguNA / SaDguNo vyavasAyazca guDAkeza puM. (guDA stuhIva kezA yasya vA guDAkAyA kAmazcASTaguNaH smRtaH / / - cANakyaH / 68 - nidrAyAH Alasyasya vA IzaH) madhUna mama dehe yataH pareSAM guNagrahItAsi-bhAmi0 1 / 9 / vizeSa, guDAkeza ! yaccAnyad draSTumarhasi * bhaga0 11 / 7 / vyAkaraNazAstra prasiddha ino 'e', uno "o' vagere ziva, maDAva.. (tri.) Asane hitanAra, nidrAne guNa. apradhAna, nyAyazAstra prasiddha zabda-sparza-rUpa tanA2. vagere covIsa guNa, vastudharma rasano AMtarika guNaguddaacl puM. (dAnArthaM kalpite guDAnirmite merurUpe ye rasasyAGgino dharmAH zauryAdaya ivAtmanaH / parvate) hAna bhATe tyaso goganA 4U35 bhe2 utkarSahetavaste syuracalasthitayo guNAH |-kaavy0 8 / parvata. apradhAnano eka dharma, dezajJatA vagere cauda dharma, guDAdi puM. 'pANinIya' vyA4291 prasiddha me 206gae gautame kahela amuka vedAnta prasiddha viveka, vairAgya yathA- guDa, kulmASa, saktu, apUpa, mAMsodana, ikSu, vagere guNa. pradhAna nivahaka aMga sAdaDyAdi vastudharma, veNu, saMgrAma, saMghAta, saMkrAma, saMvAha, pravAsa, nivAsa, jagatano mULa dharma, jJAna-ajJAna vagere manano dhamI upavAsa / zAna-Anan6 vagere. zueTa, dUrvA hoSathA anya dharma. guDApUpa puM. (guDena mizritaH apUpaH) 7. mizrita (puM. ba. va. guNa+ ac) enI saMdhyA . puDalo, goLanA mAlapUDA. guNaka tri. (guNayate-Avartayati guNa+Nvula) , guDAzaya puM. (guDa iva madhurarasa Azete'smin A+zA AvRtti karanAra, __ AdhAre ac) ApoTa vRkSa- roTa. guNakathana na. (guNasya kathanam) guna, 4thana, nAyanI guDucI strI. (guD rakSaNe ucaTa +GIp) gaNo nAmanI kAma vaDe prApta thayelI eka dazA. vanaspati. guNakarman na. (guNaM karma) pradhAna bha., amujya ubha, guDUcyAdi, guDUcyAdikaSAya puM. vaidh2||str prasiddha sattvAdi guNone lagatAM karma. gaLo vagere amuka auSadhono eka ukALo. guNakAra tri. (guNaM karoti kR+aN) 2so 4282. guDUcyAdidhRta, guDUcyAditaila na. ma. vagaire auSadhomai (puM.) bhImasena-1134. pakAveluM ghI ane pakAveluM tela. guNakezI strI. dranA sAthi bhAtalinI nyA. guDera, guDeraka puM. (guDi erak nalopazca) gANA,2 guNagAna na. (guNasya gAnam) guL latd, guna ___5hAtha, jImI, yAsa varNana karavuM te. guDodbhava tri. (guDa udbhavo'sya) gomAMthA jananA2. guNagRhya tri. (guNAnAM pakSyaH grah pakSyArthe kyap) guno. gaDaudana na. (gaDaM ca odanaM ca) dhAtAyopAmagoga __pakSapAta 72nA2 -nanu vaktRvizeSaniHspRhA guNagRhyA najAne mAnAve gaNyA yomA -yAjJa0 1 / 303 / vacane vipazcitaH-ki0 2 / 5 / gupakSapAtI. guDodbhavA strI. (guDa udbhavo'syAH ) sa42, Mis. guNagaurI strI. (guNena gaurI zuddhA gaurIva vA) guthI guNa (curA. ubhaya. saka. seTa-guNayati, guNayate) mAtrA zuddha, guNothI pArvatI samAna guNiyala koI strI. 2j, ta3jruj, AvRtti. 42vI. guNagrAma puM. (guNAnAM grAmaH) guno samUDa -gurutaraguNa puM. (guN+ac) zu! -sAdhutve tasya ko guNaH 1- ___ guNagrAmAmbhojasphuTojjavalacandrikA -bhartR0 3 / 116 / paJca0 4 / 108 / satya, 24, tama anAmanA | guNagrAhin tri. (guNaM gRhNAti graha+Nini) shu| / guNo paikI pratyeka saMdhi, vigraha vagere cha guNomAMthI 72nA2. pratye: -guNatrayavibhAgAya-ku0 2 / 4, hoza-guNakRtye guNajJa tri. (guNaM jAnAti jJA+ka) gue. 2. . dhanuSo niyojitAH-ku0 4 / 15 / ho2 - mekhalAguNaiH- | ___ guNA guNajJeSu guNA bhavanti-hi0 47 / Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNatas-guNasaMkhyAna] shbdrtnmhoddhiH| 769 guNatas avya. (guNa+tasil) guthI, gurA prabhAe | guNalayanikA, guNalayanI srI. (guNA-guNanirmitA yogyatA. paTAlIyante'syAm guNa+lI+AdhAre lyuT+ GIpguNatA strI., guNatvam na. (guNasya bhAvaH tal-tva) svArthe ka+TAp) taMbu. (trI. GIS) guNapaNuM, amukhyatA. guNalubdha tri. (guNena lubdhaH) purAno dobhI, zubhai guNatraya na. (guNAnAM trayam) satva, 24 bhane tama. se. dolI -guNalubdhAH svayameva saMpadaH subhA0 / traNa guNa.. | gaNavacana, gaNavAcaka paM. (gaNamaktavAna vaca karttari guNadharma puM. reno samidhe. yo. Doya. tavA 2%no bhUtelyu) gurAvA dravya vaya zusue A6, MayAsana 35. dha vagaire -yo guNena pravarteta, guNadharmaH guNIno vAcaka hovA chatAM guNanA vAcaka zuklAdi sa ucyate / zaho. guNana na. (guNa+lyuT) gurAj-iha rasabhaNane kRtahariguNane guNavat tri. (guNo'styasya matup+masya vaH) zusavAna, madhuripupadasevake-gIta0 7, AvRtti 42vI, quguj, gue, horIvANu, hoza mAMj. (puM.) yaduvaMzI bhAvaM. sunAma. 20%na hauuina -guNavatyapi putraM ca guNavantaguNanikA, guNanI strI. (guNa AleDane bhAve yuc __majIjanat-harivaMze 155 / svArthe ka / guNyate'nayA guNa+lyuT+GIp) pusta guNavatI srI. (guNavat striyAM GIp) guvI . strI, abhyAsanA nizcaya mATe graMthAdinuM vAraMvAra anuzIlana - yaduvaMzI sunAbha rAjAnI kanyA, eka apsarA. -vizeSa-viduSaH zAstraM yattavodgrAhyate paraH / hetuH paricayasthairya vakturguNanikaiva sA-zi0 2 / 75, zUnya, guNavattama, guNavattara tri. (guNa+matupa+tamap, tarap) atyaMta guNI, guNavAna. nRtya, nAya, bhA, paMsti. -daridrANAM cintAmaNiguNanikA -Ana0 3. / guNavattA strI., guNavatvam na. (guNavato bhAvaH tala tva) guNanidhi puM. (guNA nidhIyante'smin ni+dhA AdhAre ki) guvAna. kAMpilya nagarano rahevAsI te nAmano eka brAhmaNa, guNavAda puM. (guNasya aGgasya vAdaH) me 52no (tri.) purAno maM2. arthavAda, guNa gAvA te. i (gaNa+karaNe anIyar) abhyAsa. guNavidhi puM. (guNasya aGgasya dravyAvidhiH) bhImAMsA (tri. guNa+karmaNi anIyara) vA yogya, 22.bhyAsa. prasiddha drvyaahie|-aNgnii vidhi -yathA- agnihotraM juhoti svargakAmaH iti vidhinA svargasAdhanatvena karavA yogya, AvRtti karavA yogya. (na.) guNavA yogya 5. prAptasyAgni-hotrAderaGgam, dadhnA juhoti iti vAkyena guNapadI strI. (guNI guNitI pAdAvasyAH antyalopo dadhidravyaM vidadhadguNavidhiH / / GIp ca) vaena. 73sA pagavAnI ostrI . guNavizeSya na. (guNasya vizeSyam) purAnu vizeSa.95j. guNapUga puM. (guNanAM pUgaH) guno samUDa, uttama zura... guNavRkSa, guNavRkSaka puM. (guNAnAM naukAkarSaNarajjUnAM guNapravRddha puM. (guNaiH sattvAdibhiH pravRddhaH) satvAha bandhanAdhAraH vRkSa iva / guNavRkSa svArthe ka) nau.ne. guNothI vRddhi pAmela saMsArarUpa vRkSa. kheMcavAnI dorI bAMdhavAnuM naukAmAMnuM eka lAkaDuM. guNabhRt tri. (guNaM bibharti bhR+kvip) dhaa25|| guNavRtti strI. (guNena vRttiH) sAdRzyArtha prati 72-42, guvAn, (puM. guNaM adhiSThAtRtvena bibharti sakSau nAmanI 206zasti. (tri. guNe vRttiryasya) bhR+kvip) sarva gunA adhiSThAya 52me.va.2. guNonA sAmarthyavALuM. guNabhraMza puM. (guNasya bhraMzaH) suno nA2. guNasaGga puM. (guNeSu guNakAryeSu sukhaduHkhAdiSu saGgaH) guNamaya tri. (guNAtmakaH guNapracuro vA guNa+tAdAtmye satpAhi gunA Arya-suma-du:vigeremA saMga - prAcurye vA mayaTa) gue sva35, gurAmaya, guvAna. bhAsahita. guNamayo strI. (guNamayastriyAM DIp) sattvAhizusovANI guNasaMkhyAna na. (guNAH saMkhyAyante'nena sam+khyA+karaNe IzvarI mAyA. lyuTa) samya-pAtaM. yogazAstra.. Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 shbdrtnmhoddhiH| [guNasampat-guttha guNasampat strI. (guNasya sampat) sunI. sampatti, | guNotkarSa puM. (guNasya utkarSaH) guna vRSTapazu, atyanta uttama guNa. utkRSTa 1 - svabhAvajairguNairdivyaiH kAmajairbahulairvRttaH / guNasammUDha tri. (guNaiH sammUDhaH) satvAhi gu. 43 | bhUyastvaM guNotkarSamete vidye kariSyataH / / -goH moha pAmela. rAmA0 1 / 25 / 19 / guNasAgara puM. (guNAnAM sAgara ivAdhAraH) 4.6l, . | guNotkIrtana na. (guNasya utkIrtanam) (2||n, gue| nAmano eka buddha, guNono samudra. vana. guNA strI. (guNo'styasyAH ac) al, dhoma, mAMsa guNopeta tri. (guNairUpetaH) uttama. guthI. yu.Data, guvAna. rohiNI nAmanI vanaspati. guNodha puM. (guNAnAmoghaH) gunI samUDa. guNAkara paM. (guNasya AkaraH) Yuva Mul-(kartuM guNTha (curA. para. saka. seTa-guNThayati) ai.j, dherI -stvaM lasadasaMkhyaguNAkarasya-kalyANa0 5, te nAmanA se mauddha. aj, (ava sAthe. guNTha-avaguNThayati) 5) 42vo. guNADhya tri. (guNairADhyaH) sazulI, guvAna. (puM.) te. guNThita tri. (guThi-kta) vIye.ka., Aye., dhUpayA 231ye. nAmano eka kavi. guNAtIta paM. (guNairatItaH) sattva, 24 bhane tamathA. | guND (curA. ubhaya. sa. seTa-guNDayati, te) 4lzj, atIta paramezvara, sthitaprajJa, AtmajJAnI. rakSaNa karavuM, cUrNa karavuM. guNAdi puM. pANinIya vya1525 prasiddha me. zahae guNDa puM. (guDi veSTane ac) sipatra namarnu ghAsa, yathA -guNa, akSara, adhyAya, sUkta, chandas, mAna / | yUe 42j, pAsA. (tri. (Di karmaNi ac) yuue| guNAnvita tri. (guNairanvitaH) guvAna. 428., pIsesa, hAsa.. guNikA strI. (guNairanvitaH) gurAvAna. | guNDaka tri. (guDi bhAve ac) masina, bhelu, dhUpathI. guNikA strI. (guNa+in svArthe ka+TAp) sUjena saMga 527||yes.. (puM. (guDi+Nvul) dhUma, tesa. vagairenu sojhA AveluM zarIra. pAtra. guNita tri. (guNa AmeDane karmaNi kta) gudA, 50 | guNDakanda puM. ze27nha. 428, AvRtti 428. guNDArocanikA strI, (guNDA satI rocanA harideva guNitA strI., gaNitva na. (guNino bhAvaH tal-tva) | ___ ivArthe kan) me tanu vRkSa. guNavAnapaNuM. guNDAlA strI. (guNDaM cUrNamAlAti A+lA+Nini) guNin tri. (guNa astyartha ini) guvANu - guNI guNa / 57i. utpanna thanA2. . kSudravanaspati. vetti na vetti nirguNa: manu0 8 / 73, -guNigaNa- | guNDAsinI strI. (guNDA satI Aste As+Nini) gaNanArambhe na patati kaThinI susaMbhramAdyasya-hito0 | cipiTA nAmanI eka latA. (puM. guNa astyarthe ini) dhanuSa, yA5. guNDika puM, guNDikA srI. (guNDa astyarthe Than guNIbhUta tri. (aguNaH guNaH bhUtaH guNa+cci+bhU+kta) TAp ca) 02 428. yo50 402 -guNDikaiH sItapItaizca apradhAna thayeluM, amukhya thayela, guNa rUpa thayela sarvairapi guNairyukto nivIryaH kiM kariSyati / guNIbhUtA ___maNDayantI gRhAGgaNam-anantavratakathAyAm / guNAH sarve tiSThanti hi parAkrame-mahA0 2 / 15 / 11 / guNDicA srI. 2thayAtrAmA 24.843yA sudhI. 4Ayana) guNIbhUtavyaGgaya na. (guNIbhUtaM vyaGgyaM yatra) mAM.t2 ratha je sthaLe aTakI rahe che - tevo eka prakArano zAstra prasiddha madhyama kAvya jemAM vAcyArthathI baeNga maMDapa vizeSa. 35. Doya. tevU. vya. -aparaM tu guNIbhUtavyaGgavyaM guNDita tri. (guDi veSTane kta) dhUpathI. ||27yed, vAcyAdanuttame vyaGgye-sA0 da0 265 / bhAsana, pAsesa, mAyesa. guNeza, guNezvara puM. (guNAnAmIzaH / guNAnAmIzvaraH) | guNya tri. (guN+karmaNi yat) guvA. yogya, 4 52mezvara, citrakUTa parvata, (tri. guNeSu IzvaraH) uttama lAyaka, vakhANavA lAyaka, zreSTha guNavALuM. gue. | guttha puM. (gutsa pRSo0) gavedhu namarnu dhAnya. . Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 771 gutthaka-guptacara shbdrtnmhoddhiH| gutthaka na. (gucchena kAyati kai+ka pRSau0) anthie / gundala puM. (gubhityavyaktazabdena dalyate'sau dala+Nic nAmanuM eka prakAranuM vRkSa. karmaNi ac) mRdR| vagaire vAcana ni.. gutsa, guccha puM. (gudha+sa kicca) Meal 652 gundra puM. (gudri karmaNi ac) (sa.31, 22. nAmarnu tRe. AvelI kaLI, goTo, guccho, sugaMdhI vanaspati -gundrAn dagdhvA kRtaM bhasma haritAlaM manaHzilAanthi55. bhAvapra0 / gutsaka, gucchaka puM. (gutsa+svArthAdau ka) yamarI, gundramUlA srI. (gundrasya mUlamiva mUlamasyAH) me248 oilet, acchI, maj, aMthano paricche. nAmanuM ghAsa, cIyo ghAsa. gud (bhvA. Atma. aka. seTa-godati) 8131 42vI, gundralA srI. (gundra lAti lA+ka) 202 56.. ma. gundrA srI. (gundra+ac+TAp) meM tanI bhotha, priyaM gura na., gudA strI. (gud+ka / gud + ac+TAp) vRkSa, gavedhukA za06 mI, 27 namarnu ghAsa.. maLatyAga karavAnuM dvAra, gudA. __ grahapIDAharA gundrA garaghnI jJAnavatsalA- kAzIkhaNDe gudakIla, gudakIlaka puM. (gude kIla iva) 42sano 29154 / ro AnAhamedo gudakIlahikkA zvAsApahaH zoNitapitta gundrAla puM. (gundrA+lA+ka) yo2 568.. kRccasuzrute 46 a0 / gup (bhvA. saka0 A0 seTa-gopate) saMtAuj, chArnu gudagraha puM. (gudaM tadvyApAraM gRhNAti graha+ac) 60vata. 2ma, 645. bhAvo, Qit2. (bhvA. para seTa nAmano roga, AmavAyu. gopAyati) 2ksse| 42, 5.yAvaj. -gopayanti kulatriya gudajaghna puM. (gudarja hanti) 53j sU29.. AtmAnam-mahA0, -jugopaatmaanmtrstH-rghu01|21, gudapariNaddha puM. te. nAmAnA me RSi. gudapAka puM. (gudasya pAkaH) / vgairen| rogathI. (divA. para. seTa-gupyati) (ma.2thaj, vyAja gudAnuM pAkI javuM te. thaj, zama26 4. (curA. uma. a. seTa-gopAyati, gudabhraMza puM. (gudasya bhraMzo yasmAt) me tano roga, gopayate) mAsa, 65, 5za -kiM hebha guhAnI mukhaDA. 12 11.30jI53 . - gudabhraMze vakSazcaraNA tavyatikaravyAjena gopAyate-amaru0 22. / gudaM khinnaM snehenAktaM pravezayet / praviSThaM rodhayed (tri. gup+kvip) 267 // 4242. yatnAd gavyasacchidracarmaNA / / -carake 10. a0 / gupila puM. (gup+ilac kicca) 20%1, bhU5. (tri.) gudaroga puM. guhano me 4.52no ronA. rakSaNa karanAra. gudavartman na. (gudarUpaM vartma) maNane nANavAnuM guhAdA2. gupta tri. (gup+kta) rakSA 42j, rakSedu -yadAzrauSaM gudastambha puM. (gudasya stambhaH) te. nAmanI se roga ___vyUha- mabhedyamanyairbhAradvAjenAttazastreNa guptam-mahA0 jethI gudA maLatyAganuM kAma karI zakatI nathI. 1 / 1 / 188, saMtA3j, chArnu, rA.. (puM.) saGgara za6 gudAkura puM. (gude'Gkura iva) 42sano roga, bhUta zubho, vaizyanA saMzau -gupta-dAsAtmakaM nAma prazastaM vyAdhi. vaizya-zUdrayoH / ma yaMdragupta, samudragupta kore, gudauSTha puM. (gudasya oSTha iva) guhAnI me. avayava. 52mezva.2. gudra (curA. ubhaya. saka. seTa idit -gundrayati) dUI guptaka puM. 4yadratha. 20%no me senApati, saMdhA24, bolaj, mithyA 43. pra2kSa. gudha (kyA. para. saka. seTa-gudhnAti) gusse. tha, viSTa guptagati puM. (guptA gatiryasya) guptaya2, gUDhayAra, tha, (divA. para. saka. seTa- gudhyati) vI2j, chupI polIsa., gupta sUsa.. (srI. guptA gatiH) 2. (bhvA. a. aka. seTa-godhate) 2ya, 81.30 / pI. ti, chAnI gati. 42vI, savaM. guptacara puM. (guptazcaro yasya) madra, (tri. chUpI. .te. gudhita tri. (gudh+kta) dhe3j, vI20. dA... dUta bhosanA2. (puM. guptazvAsau carazca) gupta dUta, gudhera tri. (gudha veSTane erak) cyAvanA2, 2398 42 // 2. chana. pAtamI. vanA2. Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 shbdrtnmhoddhiH| [guptasneha-gurutalpin guptAtreda kuM. (zupta: snehaDatra) aMkoTaka vRkSa. (ta | 2- 24 46, sasaro, upAdhyAya vagere - varlDa zvAsI neda%) gupta evo sneha. tadgururekapArthivaH kSitAvekadhanurdharo'pi san-raghu0 zutA strI. kAvyagraMthomAM varNavela mukhya strIpAtromAMthI rUArU, tAMtrika maMtrano upadeza karanAra, bRhaspati eka parakiyA nAyikA-surati chUpAvanAra nAyikA. jeno adhideva che evuM puSya nakSatra, dvi mAtra dIdhI vRttasuratagopanA, vatiSkamANa surata gopanA ane evo svara vagereno varNa, biMdu ane visarga yukta vartamAna surata gopanA-dekho rasamannarI 24 - paikI eka mAtra varNa, saMyuktAkSaranI pUrve rahelo eka mAtra eka prakAra. rAkhelI strI-2khAta. varNa, droNAcArya, kuTuMbamAM je vaDIla hoya te, jAtakama tti strI. (pU bhAve vittana) chAnuM rAkhavuM, saMtADavuM upanayana vagere saMskAra, nATyaktimAM rAjA. -bRhanmaNizilAsAlaM guptAvapi manoharam -kumA0 (tri. (+3Sya) bhAre, vajanadAra -tena dhUrnAto dArU8,) rakSaNa karavuM sarvasvastha tu sasya putvartham savaveSa nive-rapu23 4 jaDa, - manuo I87 , rakSA, pahero, kArAgAra, baMdIkhAnuM | atizayita- sRzcit jhAntavirapuruI-Pva , puSkaLa, -samasa va AtiwoTamarja: rati-zi0 2 60, | moTuM, -1tha mamurupakSepAstrakripAnA-radhuo pRthvImAM khADo, khAI vagere, khADA mATe pRthvInuM | 22 202aa laka, uttama, zreSTha, dIrdhasvara, amUlya. khodavuM, puMjo, gaMdakI vagere nAkhavAnuM sthAna, myAnamAM | guruva paM. (guru 3 nyArthe ) thoDuM bhAre, thoDuM jaDa rAkhavuM -sadhArAsu RoSatiH -0 22. | vagere. uparano artha juo. naukAmAMnuM chidra, aTakAva, rodha, koTabaMdhI, maMtrano gurukuNDalI strI. (guruH pradhAnamatra tAdRzI kuNDalI) eka prakArano saMskAra, mana, vacana ane kAyAnI jyotiSazAstra prasiddha eka prakAranI kuMDaLI. pravRtti rokavI te. guruma . (gura: ma) paraMparAthI upadeza. pitta tri. ( va #fNa varta) gUMtheluM, krama pramANe gurutA strI. gunI stutirUpa gugItA' nAmano grantha. goThaveluM, dorI upara bAMdheluM. S. (puruM hRtti ha+Dha) dhoLA sarasava. | (tA. (tri.) gurUne mArI nAkhanAra. | S. (puSpa+) bAhunuM bhUSaNa, bAjubaMdha, gUMthavuM, 1 nana S. (guru: nana:) vaDIla purUSa, gusloka, gUMthaNI -guccho vALInA-vIra22. mUcha. kuTuMbano moTo vRddha mANasa. guna na. (gu+tyu) gUMthavuM, goThavavuM. guruNTaka puM. (guruM gurutAM durjaratAM ruNTati ruTi steye junA stra. (T+yu) vAkyamAM zabda tathA arthanI 9) moranA sarakhuM pakSI, tilamayUra. suMdara racanA -vIce zabdArthayo: samravanA gunA guruttama pri. (tazayena : gu+tama) atizaya mata-gUMthavuM, gUMthaNI. guru, mAtA, pitA, AcArya vagere, atyaMta bhAre gaNita tri. ([+7) guMthela -prayatna MietA maNiI | vajanadAra, atyaMta zreSTha. (g) paramezvara, vartana nirati-zat racela, goThavela, racanA | kurutara tri. (tazayena tara) ati uttama, atyaMta karela. vajanadAra. (vI. para, se sa.-rati) uDADavuM. (vivA. mAtma. | kurutatva, gurutA pu. (: pitRstatve mAryA mukhyatvena sa. se-pUrva) mAravuM, ThAra karavuM, gamana karavuM, javuM. yastha | kuroH pitRstanyAM mAryA chata namU+3) (tuvA. gAma. 3. sed gura) udyama karavo. guru-patnI, athavA oramAna mAtA sAthe vyabhicAra gura ne. (+nyu) mAravA mATe prayatna, udyoga. karanAra. brahmA 2 surApakSa taiyI | gurutatpaT:guru puM. (giratvajJAnaM gRNAtyupadizati dharma gR giraNe, gR manu0 9 / 235 / zatre ri jayaMte DUte vI ja 5 3) | gurutatpavRti ne. gurupatnI sAthe athavA oramAna mAtA bRhaspati - puruM netrasaha volayAmAsa vasavaH- | sAthe vyabhicAra karyA pachI je prAyazcitta karAvAya che. rAra6, prabhAkara nAmano eka mImAMsaka, pitA, purvAnvin . (guraH tavaM nItvenADI ) AcArya-guru vagere - (jJA guNAM hyavavArayyA- | gurutatva zabda juo. navA para. 3. se-gurUta) 1 Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ U13. tuba. gurutA-gulagudhA] shbdrtnmhoddhiH| 773 gurutA strI., gurutva na. (gurorbhAvaH tal-tva) gurupANu, | guruskandha puM. (guruH skandho'sya) te nabha meM zreSTha vaDIlapaNuM, zreSThapaNuM, bhArepaNuM, baLavAnapaNuM, puSkaLatA pavata, zvemAta nAmarnu vRkSa. -gRSTigurutvAd vapuSo narendraH-raghu0 2 / 18 / | gurusthira tri. (guruH sthiraH) atyaMta. sthira. gurudaivata puM. (gurU: daivatamasya) puSya nakSatra. (guru | guruhan puM. (guruM gurupAkaM hanti han+kvip) dhomo daivataM yasya) gurUne vi. tarI: mAnanA2. sa.2sa.va. (tri. guruM hanti han+kvip) gurUne. 12.. gurupatnI strI. (gurU: AcAryaH patiryasyAH nuG GIp) gurUttama tri. (guruSu guruNAm vA uttamaH) matizaya gurunI strI, bhAtA, bhoramAna mAtA uttama-pU05. (puM.) 52mezvara.. gurupatra na. (gurUNi patrANyasya) thI2 dhAtu. gurjara puM. rAta heza. -teSAM mArge paricayavazArjitaM gurupatrA strI. (gurUNi patrANi pAcane yasyAH) maladAna gurjarANAM, yaH saMtApaM zithilamakarot somanAthaM vilokya vikramAGka0 58 / 97 / (puM. ba. va. gUrjaraH abhijano guruputra puM. (guroH putraH) gurUna putra. nivAso'sya gaurjaraH, aN bahuSu luk gUrjarAH) gurAta gurubha na. puSya nakSatra, dhanuSa, bhInazi . prAMtanA rahevAsI loka. gurumaNi puM. poj|4 bhali. gurjarI strI. (gurjara aN+GIp) meM tanI 20090., gurumardala puM. (guruzcAsau maIla:) mRdR| sa2j . -bhairavI gurjarI rAmakirI guNakirI tathA- saGgItadarpaNe jAtanuM vAgha, DiDima vArdeitra. 16. a0 / gurAtanA strI.. gururatna na. (guroH priyaM ratnam) poja24, gobha nAme | gurda (bhvA. Atma. a. seTa-gurdate) 2ma, mesa. ge. bhalie- navagrahadoSazAntyai dhAryANi navaratnAni / / (curA. ubhaya. seTa-gurdayati, gurdayate) 23j, vasaI, vaiDUryaM dhArayet sUrye nIlaM ca mRgalAJchane / / Avaneye'pi leuaj, 2bha. mANikyaM padmarAgaM zazAGkaje / gurau muktA bhRgau vajraM | gurva (bhvA. para. aka. seTa-gurvati) Gdhama 42va., Guma. zanau nIlaM vidurbudhAH / / -kazcit / gurvartham (guroH artham) gurU bhATe -gurvarthamAhartumahaM yatiSyegururAhu puM. (guruNA saha rAhuryatra) dbhA guru sAthe rAhU raghu0 57 / graha hoya che tevo eka yoga. gurvAditya puM. (guruNA saha Adityo yatra) Thebha guru guruvat avya. (guruNA tulyam) gurU pramo , gurU . sAthe sUrya hoya tevo eka yoga. guruvavRtti strI. (guruvad vRttiH) ThevI zata. gurU sAthe. gurviNI strI. (gururgarbho'styasyAH brIhyAditvAt ini) vartAya che evI rIte bIjA sAthe vartavuM te. sAmA strI. -gurviNI nAnugacchanti na spRzanti guruva_ghna puM. (guruvarcI viSThAvibandhastaM hanti rajasvalAm / __ han+Tak) hI dIkhurnu A3... gurvI strI. (guru+GIS) gauravavANI strI -na hi bandhyA guruvartin puM. (gurau gurukule varttate vRt+Nini) vijAnAti gurvIprasavavedanAm-hito0 / gauravAnI gurusiyAsI, bAyA. strI, gurUpatnI. guruvarSa na. puM. jyotiSazAstra prasiddha me. varSa. gula puM. (guDa Dasya la:) zerIno gon. guruvAra puM. (gurorvAraH) gurUvAra, Daspati. vA2. -gulaJcakanda puM. (gulaM guDarasamaJcati aJc+aN -guruvRtti strI. (gurau vRttiH) zurU se prabhArI zaka0 gulaJcaH kando'sya) me tano 46. vartavuM joIe tevuM vartana. gulA srI. (gula+TAp) thorana, 3. guruzizapA strI. (gurvI ziMzapA) 48.2. sAsama, gulikA strI. (guDaH golAkAraH astyasya Than) , eka jAtanuM bhAre sIsama. eka jAtano roga. gurusAra tri. (guruH sAro'smin) atyaMta. sAravAjI | gulI strI. (guDAkAro'styasyA ac gaurA. GIS) gojI, harakoI vastu. eka jAtano roga. gurusArA srI. (guruH sAro'syAm) 22. nAma-l. dhAtu. | gulagudhA avya. As Aq Alauo bhavyaya, sAthe. Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 774 shbdrtnmhoddhiH| [guluccha-guhya guluccha, guluJcha, guluJchaka puM. (guccha pRSo. / puM. ud+guh yA 30 isg. upa+guha mAliMgana 42j, gulaM golAkAramuJchati uchi bandhane aN / mej. -taraGgahastairupagRhatIva-raghu0 13 / 63, ni+guh guluJcha+kan) guccho, mamI.... atizaya Dhaisg. gulpha puM. (gula+phak) 5ganI. cUMTI. -AgulphakIrNA- | guha puM. (gRhati devasenAm guh +ka) suti.svAmI, -gUha paNamArgapuSpam-ku0 7 / 55 / / ivApratihatazaktiH-kAvya08, ghoDa, rAmayandrano mitra, gulphajAha na. (gulphasya mUlam jAhac) cUMTIna bhUga. rAmAyaNa prasiddha zRMgaberano adhipa te nAmano eka gulma puM. (guD rakSaNe veSTane vA mak DalayoraikyAt / 2%1, 52mezva2, pRthvInA. 262no. . Dasya la:) bhuNya purUSanI. bhAgavAnIauno 26 guhara tri. (guha+astyarthe ra) aisetauj. purUSa. samUDa-8 thI, 8. 25, 27. dho. ane. 45 guharAja puM. me tano bhADe, rAmano mitra zu.2%0. 5-241240. saMdhyAvA, me. sainya, sthaNe. 6 | guhalu puM. te namAnI se RSi. savAtuMDAya tyAM. 2kSane. bhATe rANe.sainya, te / guhA strI. (guh + aG TAp) . -guhaanibddhnAmano eka roga je peTanI DAbI bAjue hoya che, pratizabdadIrgham raghu0 / 2 / 28, -dharmasya tattvaM nihitaM - strINAmArtavajo gulmo na puMsAmupajAyate / no. guhAyAm -mahA0 255 nAmanu, vRkSa, bhAnanI roga, velAo vagereno jhaMDa, eka mULamAM ekI sAthe andarano svAbhAvika khADo, hRdaya, mAyA, guphAnI utpanna thayela kAsaDo vagere ghAsa, baroLano roga. adhiSThAtrI devI, buddhi, DhAMkavuM te, eka jAtano velokillo, khAI, bacAvanI sthitimAM rahe evI rItanI siMhapurachI.. lazkarane kavAyata karAvavI te, ghATa. guhAgRha na. (guhaiva gRham) gu. gulmaketu puM. (gulmaH keturasya) me tanu, netara, me. guhaSaSThI strI. (guhapriyA SaSThI) bhArAsa2 zuddI. 98. - ___ tanu baru, samavetasa... yeyaM mArgazire mAsi SaSThI bharatasattama ! | puNyA gulmamUla na. (gulma iva mUlamasya) sAhu. ___ pApaharA dhanyA zivA zAntA guhapriyA / gulmavallI strI. (gulmapradhAnA vallI) somalatA. guhAcara na. (guhA buddhistatra carati viSayatayA car+Ta) gulmazUla na. . tano zUjano. ro| -zvetArkasya tu brahma caitanya. ___vai mUlaM tasyAstadgulmazUlanut -gAruDe 193, a0 / guhAmukha na. (guhAyA mukham) gurnu bhuma. (tri. guhA gulmin tri. (gulma astyarthe ini) guma-luru rogavANu _iva mukhaM yasya) mujhanA paDo bhuvANu. -vizeSataH panasaM vayaM gulmibhirmandavahnibhiH-bhAvapra0 guhAbadarI strI. (guhA guhyA badarIva) Aucu5ugu vRkSa. / jIvANu. guhAzaya puM. (guhAyAM garte zete zI+ac) 62, siMDa, gulmI strI. (gulmaM tadAkAraM phalamastyasya ac DIp) ___vAgha vagere, (guhAyAM hRdi zete) 52mAtmA.. Airl, taM, alI, bI. nAnI batA, | (tri. guhAyAM zete) zujhamA 23nA2. caNIboranuM jhADa. guhAhita pu. (guhAyAM buddhau hRdaye vA AhitaH) 52mAtmA. gulya tri. (guDaM tadrasamarhati yat Dasya la:) bhI hu, madhura, | guhina na. (guh bA0 inan) vana, sa. sva dRSTa, yu. (na.) bhI.482, madhu25. guhila na. (guh +ilac kicca) ghana, ghorata, bhAraguvAka puM. (gu+pinAkAditvAt Aka.) sopArInu, kAu, milAut. (tri. guhA+kAzA0 catura* ila:) gunI phophalanuM vRkSa. pAseno pradeza vagere. guSpita na. (gunph kta vede) gUMtha, unI / guhera tri. (guha+erak) 2ksse42||2. (puM.) buhAra, nIkaLavA rUpa gUMthaNI. Asst2. guh (bhvA. ubhaya. saka. seTa-gRhati-gUhate) isj, chuvag. / guhya tri. (guh bhAvAdau kyap) gupta 25vA yogya, . -guhyaM ca gRhati guNAn prakTIkaroti -bhartR0 2 / 72, maunaM caivAsmi guhyAnAm-bhaga0 10 // 38, chAna, chUj, -gRhet kUrma ivAGgAni-manu0 7 / 105, apa+ guh / saMtA3j, vol. (na.) purUSana, liMga, strInI yAni, nase., dU2. 42. ava+guh sArI rAta. aisj.. sid., mAna, mApAnadvAra, guhA. (puM. guhAmarhati Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guhyaka-gUna shbdrtnmhoddhiH| 775 guhA+pat) vi!, 52mAtmA -purANaguhyaM sakalaM sametaM | gUDhapadI strI. (gUDhaH pAdo'syAH GIpa) sA555. guroH prasAdAt karuNAnidhezca- devIbhA0 1 / 3 / 37 / / gUDhapAd puM. (gUDhaH pAdo yasya) sapa, sApa. hama, 43, DhoM, Ayalo. gUDhapAda tri. (gUDhau pAdau yasya) di3. vANu, 2kss| guhyaka puM. (gRhanti rakSanti nidhi Nvula pRSo0 yagAgamaH) 42. 5vANuM -upAnadgUDhapAdasya sarvA carmAvRteva kUberanuM dhana sAcavanAra eka jAtanI devajAti, yakSa- bhUH -mahA0 / guhyakastaM yayAce-megha0 5, kharanI 42. gUDhapuruSa puM. (gUDhaH puruSaH) guptayara, dhUpI polIsa.. guhyakAlI strI. tNtr||str. prasiddha dI.vI. gUDhapuSpa, gUDhapuSpaka puM. (gUDhAni puSpANi asya) makhana, guhyakeza, guhyakezvara puM. (guhyakAnAmIza Izvaro vA) 3. bara. gUDhaphala puM. (gUDhaM yathAtathA phalati ac) l2nu, guhyaguru puM. (guhyaH guruH) bhAva, ziva. vRkSa. guhyadIpaka puM. (svayaM guhyaH san dIpayati dIpi+Nvul) | gUDhabhASita na. (gUDhaM bhASitam) chAna. sa.2. ___Agiyo 8.31, adhota. gUDhamArga puM. (gUDho mArgaH yasya) chAno 2sto, mAnaoll guhyaniHSyanda puM. (guhyAt upasthAt niHSyandate nir+ bhA. syand+ ac) bhUtra. | gUDhamaithuna puM. (gUDhaM maithunam) 0132. (na. gUDhaM maithunam) guhyapuSpa puM. (guhyaM puSpamasya) pI54Ana . chArnu bhaithuna. guhyabIja puM. (guhyaM bIjamasya) me tanu, ghAsa.. gUDhavarcas tri. (gUDhaM vartho'sya) heOM. guhyabhASita na. (guhyaM bhASitam) gupta viyAra.. gUDhavallikA strI. DITa vRkSa. guhyamaya puM. (guhyapracuraH prAcurye mayaTa) ti.svA. gUDhavyaGgayA strI. (gUDhaM kAvyArthabhAvanAparipakvabuddhimAtravedyaM -guhyASTaka na. bhAratabhUtyAhi tAthASTa. __vyaGgyaM yatra) me satanI sakSau. gU (tudA. para. a. seTa-guvati) viSThAna tyA 42vI, gUDhasAkSin puM. (gUDhaH sAkSI) chAno sAkSI. -arthinA A3 deg4 (strI. gacchatyapAnena dehAt gam+kU Tilopazca) svArthasidhyarthaM pratyarthivacanaM sphuTam / yaH zrAvyate viSThA, bhA. tadA gUDho gUDhasAkSI sa ucyate- vyavahAratattvam / gUDha tri. (guh+kta) gupta, chArnu, rANe, saMvRta - gUDhAGga puM. tri. (gUDhAnyaGgAni yasya) tic, chn| AnandamayamArabhya gUDhA sarveSu vastuSu-paJcadazI 3 / 38, aMgavALuM, gupta zarIravALuM. (na.) .ita. sthaga, mAna. mA. gUDhAGgI strI. (gUDhAGga+DIpa) AyalI. gUDhacAra puM. (gUDhaH san carati) gupta dUta, sUsa., yUpI gUDhAdhri puM. (gUDhA adbhyo'sya) sa, sA5. polIsa.. (tri.) chArnu 3282. gUDhAdhi, gUDhAGgrI strI. (gUDhAchyo'syAH) sA555, gUDhacArin (tri.) sUsa, dhUpI porIsa.. (pu.) gupta sapie. dUta, polIsa.. gUDhotpanna puM. (gUDhaM yathA tathotpannaH) gharabha gupta rIta. gUDhaja puM. (gUDhaH guptaH san jAyate jan+Da) 6.2 tpana thayesa putra - gUDhotpannopaviddhazca dAyAdA gupta rIte utpanna thayelo putra. (tri.) gupta rIte bAndhavAzca SaT-manu0 9 / 159 / / utpana thA2 -gRhe pracchanna utpanno gUDhajastu sutaH gUDhotman puM. (gUDhaH AtmA pRSo0 -bhavet varNAgamAd smRtaH-yAjJa0 2 / 129 / haMsaH siMho varNaviparyayAt / gUDhotmA varNavikRtegUDhanIDa puM. strI. (gUDhaM nIDaM vAsasthAnaM yasya) videg4. varNalopAt pRSodaraH / / ) 52mAtmA. pakSI.. gUtha (gU+thak arddharcA.) viSTA, bhadA. gUDhapatra puM. (gUDhaM patramasya) DAlana, 13, 327rnu gUthalakta puM. (gUthe raktaH AsaktaH rasya la:) viSThA 53. khAnAruM eka jAtanuM pakSI-je menAne maLatuM hoya che. gUDhapatha puM. (gUDhaH panthA yasya ac) maMta:4295. (puM.) gUna tri. (gU+kta tasya naH) 2. viSThAno. tyA yo chAnI 22to, gupta bhAra, 5 .. Doya ta. Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 776 shbdrtnmhoddhiH| [gUr-gRdhrarAja gUra (curA. Atma. aka. seTa-gUrayate) 6dhama. 12vI, | gRtsapati puM. guheva.. ma. (divA. A. sa. seTa-gUryate) mA2, mArI gRtsamati puM. pRDaspati.na. vaMzana suDotrano me putra, nAma, mana. 2, 4. te me 201. gUraNa na. (gur + lyuTa) udhama 42vI, Guj, bhArI | gRtsamada puM. te namana me. pi. ___na , 4. gRddhin tri. (gRddha+Nini) sonI, sayu. gUrNa, gUrta tri. (gUrI udyame kta IditvAt neTa / gUrI gRdh (divA. pa. sa. seTa-gRhayati) bhejavAnI 27 // vede natvAbhAvaH) taiyAra thayej, GdhamavANu, zreSTha, 12vI, pAlaya 42vI, dAdupatA 25vI, 27j. uttama. gRdhu tri. puM. (gRdhyatyanena gRdh+ku) mu, maheva.. gUrti srI. (gRNanti stuvanti gR+kartari ktic) stuti. 12 // 2. (tri. gR+bhAve ktic) stuti. (tri.) dAsayu, somI. gUrda (curA. ubhaya. saka. seTa-gUrdayate, gUrdayati) stuti gRdhU strI. (gRdhyatyanena gRdh+kR) buddhi, nihita, apAnavAyuM. 42vI. (bhvA. A. a. seTa-gUIte) 2bha, 8130 | gRthnu tri. (gRdhyati gRdh-knu) dolI, -agRghnurAdade 42vI. so'rtham-raghu0 1121 / / gUvAka puM. (guvAka pRSo.) sopArInu kAu. gRghnutA strI., gRnutva na. (gRghnoH bhAvaH tal-ttva) gUSaNA strI. bhorana pIchaibhA 238. yaMdra. lobhiyApaNuM, lAlacupaNuM. gRhamAna tri. (gRha+zAnac) saMtAutuM, chAna, rAmatuM.. gRdhya tri. (gRdh+karmaNi kyap) 27vA yogya, sAlaya gR (bhvA. para. sa, aniT-garati) sIya, 7iej. 2. yogya, soma. 52vA yogya. (na. gRdh+ gRj (bhvA. para. a. seTa-garjati) dhvani 42vI, savA karmaNi kyapa) sAlaya, soma, sipsA. 32vI- garjasi megha ! na yacchasi toyam- | gRdhyin tri. (gRdhya+astyarthe ini) dAsayu, solI. pUrvacAtakASTake 4. / . gRdhra puM. (gRdhyati mAMsaM gRdhU+kan) 0 560 -mArjArasya gRJ (bhvA. para. a. seTa-gRJjiti) vAna. 42vI, hi doSeNa hato gRdhro jaradgavaH-hi0 1 / 59 / 72305 avAja karavo. 5kSI. (tri.) elell, vAdayu, -sa pApAtmA paraloke gRJjana puM. (gRji+lyuT) // 42, rAtuM sa -palANDu gRghocchiSTena jIvati-manu0 21 / 26 gRJjanaM caiva matyA jagdhvA pated dvijaH -manu0 5 / 19 / / gRdhrakUTa puM. (gRdhrapradhAnaM kUTamasya) bhagadhaddezamA 24DanI meM tano bhUgo, Quict. (na.) meM tano 46, velo parvata. gAjara, jhera copaDela pazunuM mAMsa. gRdhranakhI strI. (gRdhrasya nakhastadAkAro'styasyAH ac gRJjanaka na. (gRjana svArtha ka) yopaDela. pazu gaurA. GISa) rAnI porana Au, emora, sAmAnya bhAsa.. boranuM jhADa. gRJjima puM. yaduvaMza zUrana putra, vasudevanI 2.5 Hus. gRdhrapati puM. 4Ayu, nAmarnu . 56. gRNat tri. (gR+zat) posatuM, tuM, queu. gRdhrapatra puM. (gRdhra iva patraM-pakSo yasya) dhana palsidaj, gRNISan puM. (gRNiH stotraM tasyecchA iS bhAve kanin) bANa, kArtikasvAmInuM eka sainya. stotranI IcchA. gRdhrapatrA strI. (gRdhra iva dhUmraM patraM yasyAH ) dhUmrapatrA gRNDIva puM. moTuM-DaM ziyA. gRNDIvI strI. bhI.TI.-98131. ziyA. nAme eka vRkSa. gRtsa puM. (gRdhyati anena gRdh+sa) maheva, mahana, bhe / gRdhayAtu puM. (gRdhrarUpeNa yAti yA+tun) 5kSAnu 4.2no dra. (tri.) stuti. 422, stuti 2al rUpa dhAraNa karanAra eka rAkSasa. yogya, -gRtso rAjA varuNazcakraM etaM divi praGkhA - | | gRdhrarAja puM. (gRdhro rAjeveti vA upamiti sa.) deg4AyuRgvede 7 / 87 / 5 / viSayAmivAvI, mu, buddhi gAdhanI. 20% -asyaivAsInmahati zikhare gRdhrarAjasya mana. vAsaH -uttara0 2 / 25 / Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gRdhravaTa-gRhataTI shbdrtnmhoddhiH| 777 gRdhravaTa puM. (gRdhropalakSito vaTo'tra sthAne) te namana gRhakacchapa puM. (gRhe kacchapa iva) 65vAna. 5852, tIrtha vaTavAno 5802. gRdhrasI strI. (gRdhramaSi syati so+ka GIS) me tano | gRhakanyA strI. (gRhe kanyeva) duvA2 nAmanI vanaspati. vAyuno roga, kamaranI nIcenA bhAgamAM pIDato vAyu. ___-kumArI gRhakanyA ca kanyA dhRtakumArikA -bhAvapra0 / - gRdhrasyAM tu naraM samyak rekeNa vamanena vA-bhAvapra0 / / gRhakapota puM. (gRhe sthitaH kapotaH) gha2i pANej, gRdhrANI puM. (gRdhra ivAnIti an+ac gaurAH GIS) utara. dhUmrapatrA nAmanuM vRkSa. gRhakapotI strI. (gRhakapotaH striyAM jAtitvAt GIS) gRdhrI strI. (gRdhra striyAM GIS) 4zya5nI patnInI meM gharamAM pALelI kabUtara mAdA. putrI, dhakSiI . gRhakartR tri. (gRhaM karoti kR+tRc) 52 janAvanAra, gRbha na. (gRha vede hasya bhaH) 52. bhUkharA varNavALo atyaMta nAno eka jAtano cakalo. gRbhaNa na. (graha+ana vede hasya bhaH) a|| 72j, gRhakAraka puM. (gRhaM karoti kR+Nvul) 52 janAvanA2, 54vaM. meM pasaM.2 ti. -sUtrakArasya saMbhUtiH sopAnagRbhi puM. (graha+ki samprasAraNam vede hasya bhaH) AL gRhakArakaH -parAzarapaddhatau / uiyo. ____72, 577j. gRhakArin tri. (gRhaM karoti kR+Nini) gha2 janAvanAra gRbhIta tri. (graha+kta vede hasya bhaH) a|| 428... meM tano . -vako bhavati hRtvA'gniM gRhakArI ___ (puM.) A 528. yaza. hyupaskaram -manu0 12 / 66 / gRSTi srI. (gRhNAti sakRd garbham grah kartari ktic pRSo0) | | gRhakArya na. (gRhasya kAryam) gha2rnu ma.. me mata. prasava pAmelA. ya. -ApInabhArotaha- gRhakukkuTa puM. (gRhe ruddhaH kukkuTaH) 52ma. pANedo naprayatnAd gRSTiH raghu0 1 / 18 / 4. me 4 4 // 2 4oj, cha tavI. 05 strI. tAvat saMskRtaM paThanti / gRhakukura puM. (gRhasya kukuraH) 52ma pANedo tarI. dattanavanasyA iva gRSTiH sUsUzabdaM karoti-mRccha0 3. / gRhakUlaka puM. (gRhasya kUle samIpe bhavaH kan) thiyi8 varAhakAntA nAmanI vanaspati, boraDInuM jhADa, kAzmarI nAmanuM eka jAtanuM zAka. nAmanI vanaspati. gRhagodhA, gRhagodhikA, gRhagolikA srI. (gRhasya gRSTikA srI. azmarI nAmanI vanaspati. __ godheva / gRhagodhA+kan+TAp) garANI. gRSTyAdi puM. pAlinIya. vyA424 prasiddha the. 206, gRhacUllI strI. me. prA2nu gha2. samUDa-yathA- gRSTi hRSTi bAli hali vizni ajavasti gRhacchidra na. (gRhasya cchidraM yasmAt) muTuM4.515, gharamAM mitrayuH / 22, kuTuMbahu. (na. gRhasya cchidram) gharamAM. gRha (bhvA. A. seTa sa.-garhate) nin6 62vI, gal pAusuMbA. 42vI. (curA. A. sa. seTa-garhayate) // 42j, gRhaja puM. (gRhe dAsyAM jAyate jan+Da) 52i 6tpanna __453vu, ve, bhagavaj, svIsa2. thayeTa se hAsa. (tri. gRhe jAyate jan+Da) 52mAM gRha na. (gRhyate dharmAcaraNAya graha gehArthe ka) 52, strI. 6tpanna thanAra. -na gRhaM gRhamityAhuhiNI gRhamucyate - paJca0 4 / 81 / gRhajAta tri. (gRhe jAtaH jan+kta) gharamA utpanna nama, bheSa ba.3 zimavana, muTuMga. (puM. ba.) 52 yesa. (puM.) gha2ma 64na yayeda me. gudAma. -tatrAgAraM dhanapatigRhAnuttareNAsmadIyam-megha0 75, - gRhajJAnin puM. (gRhe jJAnIva) 52vi u-l, anubhava sphaTikopalavigrahA gRhAH, zazabhRdbhittaniraGkabhittayaH- vagaranI, bhU, 4, ya2, 35o2. nai0 276 / muTuMba. gRhaNI strI. (gRhe nIyate nI karmaNi kvip) sis, gRhaka na. (gRha+kan) manA4 vaga3 javAnI 1802- cokhAnuM pANI. vamA2. gRhataTI strI. (gRhasya taTIva) hevI, rI, ze. pAta. Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 778 gRhadAsa puM. (gRhe dAsaH) gharano yArDara - zambhu svayambhuharayo hariNekSaNAnAM yenAkriyanta sataM gRhakarmadAsAH - bhartR0 11, gharano gulAma. gRhadAsI strI. (gRhe dAsI) gharanI yADaraDI, dharanI ghAsI.. gRhadIpti strI. ( gRhasya dIptirasyAH) sahAyarazavAjI strI, dharanI zolA. zabdaratnamahodadhiH / [gRhadAsa-gRhayantra | gRhababhru puM. (gRhasthito babhruH) gharamA pANeso noNiyo. gRhabali puM. (gRhe deyo baliH) vaizvadeva abha. gRhabalipriya puM. (gRhabaliH priyo yasya) agaDI, yalo, jagalI. gRhadevatA strI. (gRhe vAstau sthitA devatA ) vAstu devatA, gharamAM rAkhelI devasevA. gRhadevI strI. (gRhe tatkuDye vilikhya pUjyA devI) 42 nAmanI rAkSasI, surakSAzA strI. gRhadehalI strI. (gRhasya dehalI) gharanI jaro, mAMgayAsAM baliH sapadi madgRhadehalInAm - mRccha0 19 / gRhadruma puM. (gRhamiva drumaH) bharaDAzIMgI nAmanI vanaspati. gRhadvAra na. ( gRhasya dvAram ) dharanuM jAra. gRhadhUpa puM. (gRhasya dhUpaH ) gharamA DaravAnI kheDa prahArano dhUpa. gRhadhUma puM. (gRhagato dhUmaH ) gharamA lAgeso ghubhAu gRhanamana na. ( gRhaM namayati nam+ Nic + lyu) vAyu, vA. gRhanAzana puM. (gRhaM nAzayati pravezena naz + Nic + lyu) vanayota-holI. gRhanAzanI strI. (gRhanAzana + striyAM jAtitvAt GIS ) hotI. gRhanIDa puM. (gRhe nIDamasya) thalo.. gRhanIDI strI. (gRhanIDa striyAM GIS ) thasI. gRhapa puM. (gRhaM pAti pA+ka) gharano ghaegI. gRhapati puM. (gRhasya patiH) dharano svAbhI, ghI, brahmacaryanuM saMpUrNa AcaraNa karI gRhasthAzramamAM peThelo purUSa, abhyAgatanuM Atithya, haoNna vagere yathAzakti DaranArI puruSa, maMtrI, dharma, haraDoI yabhmAna mAtra. gRhapatnI strI. (gRhasya patiH striyAM sapUrvatvAt vA nAntAdezaH gRhapatnI) gharanI bhASika strI. gRhapAla tri. (gRhaM pAlayati pAl + aN) gharanI rakSA 2nAra. (puM.) DUDI. gRhapotaka puM. (gRhaM pota iva yasya kap) vAstusthAna, gharano pAyo-gharano nIcalo bhAga, jenA upara ghara UbhuM rahe che te. gRhapraveza puM. (gRhe vidhipUrvakaH pravezaH ) gharamA vidhipUrva praveza karavo te. gRhabalibhuj puM. (gRhabaliM bhuGkte + kvip) agaDo, yaso -nIDArambhairgRhabalibhujAmAkulagrAmacaityAH megha0 23. / gRhabhaGga puM. (gRhasya bhaGgaH ) gharano nAza, strInI nAza, kuTuMbano nAza. gRhabhaJjana na. ( gRhasya bhaJjanam) jhuMTuMjano nAza 42vo te, gharano nAza karavo te. gRhabhartR tri. ( gRhasya bharttA ) dharanI bhASika. gRhabhuja puM. (gRhe bhunakti) agaDo, yaDalI. gRhabhUmi strI. ( gRhayogyA bhUmiH) ghara yAvA yogya bhIna, vAstu bhUmi. gRhamaNi puM. (gRhe maNiriva ) hIvo. gRhamAcikA strI. (gRha+mac + Nvul ) yAmAyA. gRhamRga puM. (gRhe mRga iva) tarI. gRhamRgI strI. (gRhamRga + striyAM GIS) StarI. gRhamegha puM. (gRheNa dAraiH meghate saMgacchate, megh+ac) jeNe strI sAthe lagna karyAM che tevo gRhastha, gRhayajJa, nitya karavAnA pAMca yajJa karanAra gRhastha, te nAmano eka prakA2no vAyu. gRhamedhin (gRhRmedh+Nini ) gRhastha - prajAyai gRhamedhinAm - raghu0 1 / 7 / - gRhadArairmedhante saMgacchantemalli0 / gRhasthe ravAnA pAMtha yajJa 42nAra gRhastha. te nAmano eka mam. gRhamedhinI strI. (gRhamedhin striyAM GIS) gRhasthanI strI. gRhamedhIya na. (gRhamedhasyedam cha) gRhasthane 'ravA yogya abha, gRhasthe ravAnuM nitya abh. (tri. gRhamedhI marudbhedo devatA'sya cha) gRhabhedhI nAmano bharuta devatA che jeno tevuM viSu vagere. gRhamedhya tri. (gRhamedho devatA'sya vA yat) gRhabhedha devatA che jeno evuM viz vagere. gRhayantra na. ( gRhe yantraM vastradhAraNadAruvizeSaH ) vastra vagere rAkhavAnI vaLagaNI gRhayantrapatAkAzrIrapaurAdaranirmitA ku0 6 / 41 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___soTavAnI pathya2. gRhayAyya-gRha shbdrtnmhoddhiH| 779 gRhayAyya puM. (gRhe AyyaH) stha, gha257, svAmI. | gRhArtha puM. (gRhe niSpAdyo'rthaH) gharanu ma.51%8- gRhArtho'gRhayAlu tri. (gRha+Aluc) sanA2, 39 // 4282, | gnipariSkriyA-manu0 2 / 67 / devAnI bha27 2||nnnaa2, 5.77vAnI. .27 2manAra. | gRhAvagrahaNI strI. (gRhamavagRhyate'nena ava+graha+karaNe gRhavat tri. (gRha+matup) gharANu, strIvANu, muTuMsavAj. lyuTa GIS) gharana 34. gRhavATikA strI. (gRhasamIpe vATikA) ghanI pAsainI gRhAzayA strI. (gRhe iva chAyAyuktasthAne Azete bagIco zI+ac+TAp) tamanno vedo, nAveda. gRhavAri na. (gRhasya vAri) gharanu, 55, gharabhAnA | gRhAzman puM. (gRhasthitaH azmA) gharabha 55 42vAnI TAMkAnuM pANI. gRhavitta tri. (gRhaM vittamasya) gharano bhAsi.. gRhAzrama puM. (gRhamevAzramaH gRha+AzramaH) sthAzrama, gRhavyApAra puM. (gRhasya vyApAraH) ghara- 50.51deg4, 52no - ghararUpa Azrama, gRhasthono dharma. ___vyavahAra. gRhAzramin puM. (gRhAzrama+Nini) gRhastha. gRhasaMvezaka puM. (gRhaM gRhanirmANaM saMvizati upajIvati gRhAsakta tri. (gRhe AsaktaH) gharamAM. sa.5ta, dharanA sam+viz+Nvul) 52 janAvI Avi.2.6vanA2, kAmakAjamAM gUMthAyela, gharamAM rahela pakSI. mRga vagere. sthati, vAstuvizathI. 9412. -gRhasaMvezako dUto gRhiNI strI. (gRha+ini) patnI, svastra., gha2vI , - vRkSAropaka eva ca-manu0 / yAntyenaM gRhiNIpadaM yuvatayo vAmAH kulasyAdhaH -za0 4 / 17, guDabhamAM duzaNa strI. - gRhiNI sacivaH gRhastha puM. (gRheSu dAreSu tiSThati abhiramate sthA+ka) sakhI mithaH priyaziSyA lalite kalAvidhI -ragha0 sthAzramI purUSa -saMkaTA hyAhitAgnInAM pratyavAyai 8 / 67; -gRhaM tu gRhiNIhInaM kAntArAdatiricyate - gRhasthatA-uttara0 19 / paJca0 481 / gRhasthadharma puM. (gRhasthAnAM dharmaH) sthano 58, gRhin puM. (gRhaM bhAryA vidyate'sya ini) gRhastha, gRhasthAzramIno dharma. sthAzramI svAmI.. -pIDyante gRhiNaH kathaM nu gRhasthAzrama puM. (gRhasthasyAzramaH) Dasthe. 42vAno dharma, tanayAvizleSaduHkhairnavaiH -za0 4 / 5 / cAra Azrama paikI bIjo Azrama. gRhIta tri. (graha+karmaNi kta) pra. 428, 5.53, gRhasthUNa na. (gRhastha gRhAlambanA sthUNA samAse klIbatA) svIra zekha, mevesa. (na. graha +bhAve kta) gRhasthaMbha, gharanA AdhArarUpa thAMbhalo. a. 42 -gRhIta iva kezeSu mRtyunA dharmamAcaretgRhAkSa puM. (gRhasyAkSIva Sac samA.) , bhArI. hito0 13 / 5.77, svI5t2j, Guj, bhagavaj. gRhAgata puM. (gRhamAgataH A+gam+kta) ghe2 bhAveda, | gRhItagarbhA strI. (gRhIto garbho yayA) sAmA strI. atithi-paro -nAhaM gRhAgataM hanmi -hito0 (tri.) gRhItadiz tri. (gRhItA dik yena) nAsI gayesa, ghera Avela. palAyana karI gayela, bhAgI gayela, adazya thayela. gRhAdhipa puM. (gRhasya adhipaH) gharano bhaula.s, zino | gRhItavidya puM. (gRhItA vidyA yena) vidyA bhArata, svAmI, gRhastha. moj, je. gRhAbhipAlin puM. (gRhamabhipAlayati-Nini) gharano. | gRhItavetana tri. (gRhItaM vetanaM yena) 8. 5 // 2. dAdhI 25vANa, gharanI 2kSa, yoDIhA2. Doya te. gRhAmla na. (gRhasthitamamlam) -yojAnA 400 gRhItin tri. (gRhIta ini, strI. nI) . Alp.2thI. si7. 05 vAta. sama dI. Doya. te.. -gRhIti SaTsva GgeSugRhAyanika (gRharUpamayanaM vidyate'sya gRhAyana+Thak) daza0 120 / hastha. gRhItvA avya. (gRh+ktvA) // zana, thomIna, gRhArAma puM. (gRhasamIpe ArAmaH) gharanI. senA 400yo. 54Ina, bIna. gRhAlikA strI. (gRhe Aliriva kAyati kai+ka) garojI. | gRhu tri. (gRha+ku) AL. 5242. Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 shbdrtnmhoddhiH| [gRhenadina-gai gRhenardin (gRhe eva nardati na yuddhe naI ini) gharamA | gepa (bhvA. A. seT a.-gepate) 54, sing, yAsag. jAI isl2, Ayara, jI.esa. | geya tri. (gai+kartari yat) nA2, dual yogya- geyo gRheza, gRhezvara puM. (gRhasya IzaH) gha259., zino / mANavakaH sAmnAm-pA0 3 / 4 / 68 / (na. gai+bhAve svAmI. yat) on, ouri, na, yana- anantA vAGmayasyeha gRhopakaraNa, gRhopaskara na. (gRhasya upakaraNam) 52no geyasyeva vicitratA -zi0 272 / / sa2sAmAna, 52vamarI.. gec (bhvA. A. sa. seTa-gevate) sevAM, sevA 42 gRholikA strI. (gRhe valate calate kvun) rojI.. saMtoSa 5usal. gRhNat tri. (graha+zata) 5. 42, 5.6utuM, bhagavata. geS (bhvA. Atma sa. seTa-geSate) Aug, zo5. 42vI.. gRhya puM. (graha+kyap) gharamA 23. pakSI, bhRga bore, geSNa puM. (geS+na) 5, dis. gharano agni, vedokta karmaprayogane jaNAvanAra geSNu puM. (gai+iSNuc) gavaiyo, ya.Teno unt 'misUtra' vagere graMtha. (na.) 25, ghara dhaMdho cha ta gAnA2. 51.5deg4, zuddha-bhagavA2-guhA. (tri.) svataMtra, geha na. (go gaNezo gandharvo vA IhaH Ipsito yatra) ghara. parAdhIna, svapakSanuM, gharamAM thanAra, ghara saMbaMdhI pakaDavA ___ -sA nArI vidhavA jAtA gehe roditi tatpatiH-subhA0 / yogya, grahaNa karavA yogya, svIkAravA yogya, AdhAra gehina tri. (gehe+Nini) gharavANu, gRhastha, 3254.. 2|mtuN, mAzraya vetuM -guNagRhyAH vacane vipazcitaH gehinI strI. (gehin+GIp) mAyA, svastrI, 52vANI.. ki0 215 / ___-madagehinyAH priya iti sakhe ! cetasA kAtareNagRhyaka puM. (gRhya+kan) gharamA 278-56. bhRga, vagaire. megha0 77 / gRhyaguru puM. (gRhyo guruH) ziva, bhaDAva. gehenardin puM. (gehe nardati na+in) 528i. 5.4 gRhyasUtra na. (gRhyaM sUtram) vehana 7 / pai.. me. ___isl2, aya2, bI.esa. aMga, kalpasUtra' nAme teno bIjo bhAga jemAM smAta gehekSveDin, gehedRpta, gehedhRSTa, gehemehin, gehevijitin, karmanuM vivecana hoya che. gRhyA strI. (gRhya+striyAM TAp) n||2nii nA2 na.7i. gehevAdana, gehevyADa, gehezUra (tri. gehe eva kSveDate kSveD+ ini / tri. gehe dRptaH / tri. gehe ghRSTaH) gha2i AveluM nAnuM gAma. gu (curA. Atma. sa. seTa-gArayate) uj, 45uaj, ayara, jI.esa. ag[na. 2j, enj, (vyAdi para. seT sa.-gRNAti) gehopavana na. (gehasamIpasthamupavanam) gharanI. pAseno za06 42vI, savA 72vI, u, stuti. 42vI, yo. prazaM.242vI. -kecid bhItAH prAJjalayo gRNanti gehya na. (gehe bhavaH gehAya hitaM vA yat) gharamA thn||2, bhaga0 11 / 21 / anu+gR 5 potAnA ithana ne. gharanA uitanu. anusazana pachIthI protsAuna 42, . -anugRNAti gai (bhvA. para. aka. ani.-gAyati) uj, na. 42j. nI 4 te 4 arthamA pratigRNAti 595 thAya che. -aho ! sAdhu rebhilena gItam -mRccha0 3, . (tudA. para. sa. seTa gilati) nng, xj, grISmasamayamadhikRtya gIyatAm-za0 1, anu+ gai bhA. ava+gR-Atma. avagirate dhImethI De. - anugAyati 57 uj - anugAyati kAcidudaJcitatathAvagiramANaizca pizAcairmAMsazoNitam-bhaTTi0 8 / 30 / / paJcamarAgam-gIta0 1, abhi+gai abhigAyati sanbhuja uda+ga udagIrya -mahAna. -udagirato yadagaraNaM phaNinaH Puj, yota23thI. ouj. ava+gai avagItam ni:j. puSNAsi parimalodgAraiH-bhAmi0 1 / 11 / sam+gR ud+gai yA svarathI Puj, yethI. uj. - A. saMgirate - pratizata 42vI.. udgAsyatAmicchati kinnarANAm -ku0 1 / 8; . ged (bhvA. A. a. seTa-gedate) gamana 42, 4j. udgIyamAnaM vanadevatAbhiH-raghu0 2 / 12, upa+gai pAse. genduka, geNDuka puM. (gacchati gam+Da indurivArthe oup. - ziSyapraziSyairupagIyamAnamavehi tanmaNDanakan / pRSo0 vA Datve) 2bhavAnI 67, pola. mizradhAma- zaGkaradigvijaye / ni+gai nizcayapUrva Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaira-gograhaNa] shbdrtnmhoddhiH| 781 Puj. pari+gai yota23thI. Puj. pra+gai atyaMta uj. | gokA na. 550, 48, satya, 321, m. (srI. ba.) vi+gai nin -vigIyase manmathadehadAhinA-nai0 1179; | 55.. viSama sva.2thI. bha. Puj, sam+gai sArI zata. gokAmukha puM. bharatama mAveto te. nAmano me gAvaM. parvata. gaira tri. (girau bhavaH) parvatamA pahA thanA2, 59mathI. gokirATA, gokirATikA strI. (gokirA vANIkirA ___mAvanA2, 5710. (na.) gerU. satI aTati aTa ac) menapakSI. (strI. gAM vAcaM gairakambUla na. yotiSazAstraprasiddha varSa sanamAnI kirati kR+ka tathA satI aTati aTa+Nvul) .5 grahayoga gokila, gokIla puM. (gavi pRthivyAM kIla iva) gairAyaNa puM. (giregotrApatyam azvA. pha) niznio bhUsasa, . gotrApatya, te nAmanA eka RSi. gokula na. (gavAM kulam) yonI samUha, (gavAM kulam gairika na. (girI bhavaH ThaJ) gerU, sonu, (tri.) yavatamA yatra) yono vAsa, goguNa nAme meM hama utpanna yanAra. (tri. gokula+aN kvacid lup) jama 23nA2 vaSTivyAkalagokalAvanarasAdadadhatya govardhanam - gairikAkSa puM. (gairikamivAkSi puSpamasya) 4AmadhU nAmarnu OM vRkSa. gIta0 4. / -gokulatRSArtasya-mahA0 / gairI srI. (gaira+sriyAM GIS) dincii vRkSa. gokulika tri. (gavi kulika: jaDa iva) 6qi. gaireya na. (girau bhavaH Dhak) zipAta, gerU. paDelI gAyane kADhavAmAM upekSA karanAra. gokRta na. (gavA kRtam) sAyanu. 75, barnu cha55. go puM. (gacchatyanena gam+karaNe Do) 56 - asaJjAtakiNaskandhaH sukhaM svapiti gaurgaDiH -kAvya0 (tri.) ya ma 428. gokSara, gokSaraka paM. (goH kSara iva / gokSara+svArthe ka) 10. / (29, 2, 4%, svA, yandra, sUrya, gomanAmanA. vanaspati, (goH kSuraH) ||ynii. 52. - gomedhayajJa, RSabha nAme auSadhi, harakoI pazu, | guptAphalaM gokSurakAcca bIjam-suzrute / vRSabha rAzi, navanI saMjyA, vAyu. (trI.) 2||y - | kSoDaka puM. (gavi kSoDa iva kAyati kai+ka) sUtara jugopa gorUpadharAmivorvIm-raghu0 2 / 3 / kSiriNyaH 3 pakSI samuhAya. santu gAvaH-mRccha0 10 / 60, netra, U, Pil, ale. gokhA strI. (gAM bhUmi khanati anayA khan+DA) nama.. dudoha gAM sa yajJAya-raghu0 1 / 26 / pRthvI- raghorudArAmapi | gokhura puM. (goH- khura iva) vanaspAta 52. gAM nizamya-raghu0 5 / 12, bhAta, haSTi, suvaTuiM. gogoyuga na. (gavordvitvam godvitve goyugac) , Pun, gokaNTa puM. (goH pRthivyAH kaNTa iva) manamAnI m:- pazubhyaH sthAnadviSaTke goSThagoyugaSaDgavam2.5 %AtanI vanaspati. (na. puM. goH bhUmeH | mugdhabodhasUtram / kaNTaka iva) asid vRkSa-gopa, yI 52, | gogoSTha paM. (goH sthAnam goSThaca) // 2||svaa gAyanI kharIno UMco-nIco bhAga. sthAna. gokarNa puM. (gornetraM iva karNo yasya) sapa, sApa. | gogaSTi strI. (goSTiH ) meM pata. prasava pAmelA (puM. goriva karNAvasya) ayyara, 1.3 tano bhRga, ya. ma tano heva, anAmi. in. Authe. 5o | gogranthi puM. (gorjAto granthiH) sAyaM 7i. sa.yevaM karelA aMgUThA jeTaluM mApa, eka jAtanuM zaiva tIrtha - cha (puM. gavAM granthiH paGkitaryatra) yonI vADI zritagokarNaniketamIzvaram-raghu0 8 / 33 / te. nAme sthAna. (puM. goH granthiriva) gojI. liva eka deva, kAzImAM AveluM eka zivaliMga. nAmanI eka auSadhi. (puM. goH karNaH) Ayano Ana. gogrAha puM. (gavAM grahaH) yona 425 // 32. gokarNI strI. (goH karNamiva patramasyAH gaurA. GIS) te | gograhaNa na. (gavAM grahaNam) yo 54d, uyarnu nAmano eka velo. apaharaNa karavuM. Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 gogrAsa puM. ( gavAM grAsaH) prAyazcittamAM gAyane khapAtuM jara vagere. zabdaratnamahodadhiH / [gogrAsa-gotamAnvaya | gojala na. ( gavi jAtaM jalam ) gomUtra - gojalenaiva pUreNa karNasrAvo vinazyati gAruDe 180 a0 / gojA tri. (gavi pRthivyAM vrIhyAdirUpeNa jAyate viTa Atvam) DAMgara vagere anAtha, gosomiGA nAmanuM vRkSa, gAyamA utpanna thayela. gojAgarika na. ( gavi svarge jAgaraH apramattatA'styasya goghna puM. (gaurhanyate'smai han+Tak) parozI, atithi. (tri. gAM hanti han+Tak) gAyanI hatyA 42nAra. goghRta na. ( gavAM ghRtam ) gAyanuM ghI, (gavi pRthivyAM ghRtamiva zasyapoSakatvAt) varasAnuM pAzI. gocandana na. gozIrSa nAmanuM yaMdhana. gocara puM. (gAva indriyANi carantyasmin) dviyono viSaya, harahordha jJAnano viSaya avAGmanasagocaram- raghu0 10/25 / gAyone yaravAnuM sthaNa, 4vA yogya pradezapitRsadmagocaraH- ku0 5 / 77 / DaraDI pradeza, sUryAAhinI gatinimitte zubhAzubha sUcaka jyotiSazAstra prasiddha goyarazuddhi- indriyANi hayAnAhurviSamAMsteSu gocarAnkaThopaniSad, -akhaNDaM saccidAnandama-vAGmanasagocaram - vedAntasAre / (tri. gavi carati) pRthvI 752 viyaranAra (tri. gocaraH asti yasya ac) gAyane caravAnI uttama jagyA hoya tepshcimraatrigocraad ki0 4 / 10 / gocarman na. (goH carma) gAyanuM yAbhaDu - gocarma stambha devi ! - samAcAratantre 2. paTale / vaziSThe he eka prakAranuM bhUminuM mApa, dasa hAthano eka vaMza, evA paMdara corasa vaMza pramANa bhUmine gocarma kahevAmAM Ave che - saptahastena daNDena triMzaddaNDairnivartanam / daza tAnyeva gocarma dattvA svarge mahIyate / / mitAkSarA / uparatAH gocarmavasana puM. (gocarma asanamasya) mahAdeva. gocAraka puM. (gAM cArayati car + Nic + Nvul ) gAyIne cAranAra govALiyo, gAyonI rakSA karAra. gocArin tri. (gauriva carati car + Nini ) gAyo yAranAra. (puM.) kheDa bhatanA tapasvI. gocI strI. (gAmaJcati aJc kvip GIpa nalope allopaH) kheDa bhatanuM bhAchasuM. (strI. gAH zivastuti-rUpAH vAcaH aJcati aJc kvip + GIp ) himAlayanI patnI. gocchAla puM. (gAM bhUmimAcchAdayati chad + Nic + aN) eka jAtanuM kadaMbanuM vRkSa.. goja (puM.) te nAmano kheDa bhatano vaesiM42. (na.) gAya-arAMnA dUdhano vihAra (tri.) gAyathI utpanna thayesa. gojara puM. (goSu jaraH jIrNaH) gharI jagaha. Than) bhaMgaNa, chuTyAe -gavi pRthivyAM jAgarikaH praharI0 / svargamAM bhagRta. (puM.) vanaspati bhoriMgalI. gojAta tri. (gavi jAtaH) gAyathI utpanna dhanAra ghI vagere, pRthvImAM utpanna thayela, svargamAM utpanna thayela. (puM.) gonAma pulastya patnIthI utpanna thayesa. gojAparNI strI. (gojA dugdhaphena iva zubhratvAt parNamasya gaurA. GIp ) hugdhaIna nAmanuM vRkSa. goji strI. te nAmanI-goThivA nAmano kheDa velo. gojit puM. (gAM bhUmiM jayati ji+kvip) rA. gojihvA strI. (gorjiveva) gobhiDvA nAmanI kheDa vesI, vanaspati, gaNalI. gojirA strI. ( gaurbhUmiH tajjazasyAdi jIryate'nayA ja+ka) dhAnyAdi vagere pacAvanAra auSadhi. golI strI. gobhiDvA nAmanI vanaspati. goDa puM. (goNDa pRSo0) nAbhi uparano mAMsano yo lAga. goDimba, goDumba puM. (gorbhUmeH Dimba iva) tarabUya, eka jAtanuM jAMbu. goDumbA strI. ( gAM bhUmiM tumbati ardati, tuvi + ka pRSo.) uparano artha juo. eka jAtanI kAkaDI. goDumbikA strI. ( svArthe ka) tarajUya. goNo strI. (goNa + GIp ) anA4 vagere rAjavAnuM pAtra, - biDAla - nakuloSTrANAM carmagoNyAM mRgasya vAzArGgadharaH / jezUryanuM kheDa bhApa, dozI paribhASa. goNDa puM. (goraNDa iva) nIya bhatino kheDa leha, vadhelI DuMTI. (tri.) vaghelA DuMTAvAmuM. goNDAkarI strI. te nAmano kheDa rAga gotama puM. (gobhiH tamo dhvastaM yasya pRSo0) te nAme kheDa muni, (puM. atizayena gauH jaDatvAt tamap) atyaMta 43 -viddhi mAM gotamaM kRtye yAtudhAni ! nibodha gAm- mahA0 13 / 93 / 95 / gotamAnvaya puM. (gotamo'nvayo vaMzapravarttako yasya ) mAyAdevIno putra zAkyasiMha. Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gotamastoma-godoha] shbdrtnmhoddhiH| 783 gotamastoma puM. (gotamena dRSTaH stomaH) gautama. muni.. | gotraskhalana na. (gotre nAmani skhalanam) ina nAmane. joyela eka sUkta. badale koInuM nAma bolI denAra, nAma levAmAM cUkavuM gotamI strI. (gotama+GIp) gautama RSinI patnI / -smarasi smaramekhalAguNairuta gotraskhaliteSu bandhanam saDalyA. -ku. 48 / gotamAputra puM. (gotamyAH ahalyAyAH putraH) salyAnI | | gotrA srI. (gavAM samUha: tra) yona. samUha. hanI putra zatAnaM muni. samUDa- gandharvI gahvarI gotrA girizA gahanA gamIgotallaja puM. (prazastaH gauH) uttama 54, 3. uttama. devI-bhAga0 12 / 6 / 41 / (srI. gAM trAyate zasyAdiAya. poSaNena trai+ka) pRthvI, ||ytrii mahAvI. gotIrtha na. (gavA kRtaM tIrtham) yanI vATa, goSTha, gotrAdi puM. pANinIya vyA429prasiddha me. za06samUDa. te nAmanuM eka tIrtha. yathA-gotra, bruva, pravacana, prahasana, prakathana, pratyAyana, prapaJca, prAya, nyAya, pracakSaNa, vicakSaNa, avacakSaNa, gotIrthaka puM. vaidh.||2. prasiddha meM 412no cha, svAdhyAya, bhUyiSTha, vAnAma / ala-14. gotva na. (gorbhAvaH tva) uj, an65gi. gotra puM. (gAM bhUmiM trAyate treG pAlane ka) parvata. goda puM. (gAM netraM dAyati zodhayati dai+ka) masta.. 23sa. (na. gUyate zabdyate'nena gUG zabde karaNe STran tro magaja-bhejuM, mastakanuM tattva, te nAmano eka deza je vA) nAma. -jagAda gotraskhalite ca kA na tam -nai0 gaDAvarInI. sabhI5mAvesa.cha. (tri. gAM dadAti 1 / 30 / -madgotrAGkaM viracitapadaM geyamudgAtukAmo dA+ka) Ayarnu hAna. 42 // 2- anaDuhaH zriyaM puSTAM godo megha0 86 / vana, 8, kSetra, ta2, 2sto , bhA, bradhnasya piSTapam-manu0 4 / 231 / 7tra, sAtIya.zu, pautra vagaire vaMza, vaMzano mUla | godatra na. (godaM trAyate trai+ka) mastiSrnu, 219 puruSa je RSi hoya te, kAzyapa vagerenA vaMzamAM 22 bhuTa vagaire. utpanna thayeda manuSyati , dravya, satyavayana, zarI2, | godanta na. (gordanta iva avayavo'sya) tA. heDa, gla, bhAlAhI, saMgha, yaMdra. (puM. gavAM dantaH) rAya bahano hata. gotraka na. (gotra+kan) kuTusA parivA2. godA srI. (gAM svarga dadAti dA+ka) Alla.. nahI. gotrakIlA strI. (gotraH parvataH kIla iva viSTambhakatvAt) godAna na. (gordAnam) Ayarnu, hAna. (na. gAvo kezalomAni 5vI. vA dIyante khaNDyante'tra AdhAre lyuTa) BAnta gotraja puM. (gotre samAne vaMze jAyate jan+Da) vaMzamai. nAmanI saM272-vANa-bhovA 6vAta- tathA'sya 6tpana thayeTa, muTu -patnI duhitarazcaiva pitarau godAnavidheranantaram-raghu0 333 / bhrAtarastathA / tatsuto gotrajo bandhuH ziSyaH sabrahma godAraNa na. (gAM bhUmiM dArayati dR+Nic+lyu) , cAriNaH / / yAjJavalkye 2 / 138 / ho, pAva.. gotrabhAga puM. (gotrANAmekagotrajAtAnAM bhAgaH) meM godAvarI strI. (gAM svargaM dadAti snAnAt dA+vanip+ GIp) te nAmanI meM nahI- asti godAvarItIre vALAno bhAga. gotrabhid puM. (gotraM-parvataM medhaM vA bhinatti bhid+kvip) vizAla: zAlmalItaru:- hito0 / godugdha na. (gavAM dugdham) Ayarnu, dUdha. OM -hRdi kSato gotrabhidapyamarSaNaH-raghu0 3 / 53 / godugdhadA srI. (gordugdhaM dadAti sampAdayati dA+ka) (tri. gotraM nAma bhinatti) nAma : 42 // 2 -sahAsanaM eka jAtanuM ghAsa je khavarAvavAthI gAyanuM dUdha vadhe che. gotrabhidAdhyavAtsIt -bhaTTi0 1 / 3 / goduha tri. (gAM dogdhi duh+kvip / gAM dohaH duha+ka) gotrariktha na. (gotrasya riktham) vaMzavArasAna, dhana, ____Ayane hoDanAra, govANa. vaDIle meLaveluM dravya. godoha puM. (gavAM dohaH duha+bhAve ghaJ / gavAM bhAve gotravat tri. (gotra+matup) olaij, dunj, muTuMgavANu. | lyuTa) yahovI, yarnu, dUdha, yane hoDavAno (avya. gotra+vati) parvata sa2, 5DA ThevU. mata. Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784 godohanI strI. (go+duh + lyuT + GIp ) gAya holavAnuM vAsA * godrava puM. (gordravati dru+ac) gomUtra, gAyanuM bhUtara. godhana na. ( gavAM ghanaM samUhaH ) gAyanuM TonuM. (na. goreva dhanam ) gAya } jaNa63yI dhana- daNDamudyamya sahasA pratasthe godhanaM prati- rAmA0 2 / 32 / 42 / (tri. goreva dhanamasya) gAya } jagaha 35 dhana che nete, gAya35 dhanavANuM, jaNa635 dhanavANuM. (puM. gorvrajasya rava iva ravo'sya dhan- rave bhAve ac) sthUla agrabhAgavAnuM jAe, bhoTA bhAthAvAjuM jAe. godhara puM. (gAM pRthivI viSTambhakatayA dharati dhR + ac) parvata. zabdaratnamahodadhiH / godharma puM. (goriva dharmaH) maithunamAM aviyA235 pazu sadRzadharma. godhA ( nAmadhAtu para. a. seT-godhAyati) DuTilatA 42vI. (strI. gudhyate veSTyate bAhuranayA karaNe ghaJ ) dhanuSano ghasAro hAtha upara na lAge tenA mATe karelo cAmaDAno bAhubaMdha, eka jAtano sApa-gho. godhApadikA, godhApadI strI. (godhApadI + kan+TAp / godhAyAH iva pAdo mUlamasyAH GIp ) kheDa prahArano bhaMgalI velo, rAnI sabhbhasuM. godhAyas tri. (gAM dadhAti dhA vA asun) gAyo rAkhanAra, gAyonuM rakSaNa karanAra. godhAvINAkA strI. (godhAyAzcarmaNA naddhA vINA hrasvA sA kan+TAp) ghonA thAmaDAthI bhaDhelI nAnI vIzA.. godhAskandha puM. (godheva skandho'sya ) kheDa bhatanI durgaMdhI khera. godhi puM. (gaurnetraM dhIyate yasmin AdhAre in) pAna, lAkha, dho-bhatanI sApa. godhikA strI. (godhi + svArthe ka ata itvaM vA ) dho, eka jAtanuM mAchaluM. godhikAputra puM. (godhikAyA putraH ) godhiThA-ghobhAM sApathI utpanna thayelA-gho sAtha. godhinI strI. (gudha + Nini) kheDabhatanI bRhatI-loriMgae.. godhuma, godhUma puM. (gudh + uma / Uma) 6. yavagodhumajaM sarvaM payasazcaiva vikriyAH- manu0 5/25 / nAraMgInuM 13. [godohanI-gonasI godhUmaka puM. (godhUma iva kaM ziro'sya) kheDa bhatano sApa. gAdhUmacUrNa na. (godhUmasya cUrNam) gha Mno boTa, bheMhI.. zuSkagodhUmacUrNena kiJcit puSTAM ca roTikAm- bhAvapra0 / godhUmasambhava tri. (godhUmena saMbhavati) ghanI thI pechA thayela. godhUmasAra puM. (godhUmasya sAraH) dhanuM sAra tattva. godhUmikA strI. gojihvA dukha.. godhUmI strI. (gAM dhUmayati dhUma + Nic + aN gaurA. GIS ) golomikA dukha. godhUli puM. (gobhyaH utthitA dhUliryatra, gavAM khurottho dhUliratra kAle vA ) yarIne ghara taraI khAvatI gAyonI kharIo vaDe UDelI raja je kALe hoya te kALa, vasaMta, varSA ane zizira evI traNa RtumAM sUryanA astanI pUrvenI ane sUryanA asta pachIno ardha ghaTI maLI eka TikAno kALa, grISmaRRtumAM ardha Athamato sUrya hoya te kALa ane zarada temaja hemaMta RRtumAM Athamato pUrNa sUryodayaka kALa, sAyaMkALa. - godhUli trividhAM vadanti munayo nArIvivAhAdike hemante zizire prayAti mRdutAM piNDIkRte bhAskare / grISme'stamite vasantasamaye bhAnau gate dRzyatAM sUrye cAstamupAgate ca niyataM varSA - zaratkAlayoH / / -dIpikAyAm / godhenu strI. ( gaurdhenuH) JaNI vAcharAvAjI gAya. godhera puM. (gudh+erac ) 2kSA 42nAra. godha puM. (gAM bhUmiM dharati dhR + ka) parvata. gonanda puM. artisvAmInI kheDa gae. gonandI strI. (gavi jale nandati nand + ac + gaurA. GIp ) sArasa pakSI. gonarda puM. (gavi jale nandati nad + ac) sArasa pakSI, te nAmano khela deza -dazapura-gonarda - keralakAH- bRhatsaMhitAyAM 14 / 12 / mahAdeva. na. kheDa bhatanI bhotha. gonardIya puM. (gonardadeze bhavaH cha) vyAkaraNa bhahAbhASya'nA kata pataMjali muni, gonarda dezamAM thanAra. gonasa puM. (goriva nAsA yasya vA nasAdezaH) khe bhatano sAtha, vaiDAnta mazi gonasI strI. (gonasastadAkAro'styasyAH ac GIS) eka jAtanI auSadhi. Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRkSa. gonAtha-gopATavika shbdrtnmhoddhiH| 785 gonAtha puM. (gavAM nAthaH) 516, mel, 2.%t, Quya | gopanIya tri. (gup+anIyara) gupta. 24aa yogyke baLadano svAmI. svarge'pi durlabhA vidyA gopanIyA prytntH-naaddiiprkaashH| gonAya puM. (gAM nayati nI+aNa) govA. gopanA strI. 265 42vA yogya. (gup+yuc) sili., gonAsa puM. (goriva nAsA asya) me tano sApa, hApti. eka jAtano maNi. gopabhadra na. (gope bhadramiva) bhagarnu bhUga. goniHSyanda puM. (goniSyandate nisyand+ac) gomUtra. gopabhadrA strI. (gope bhadrA) azmIrI vRkSa. gopa puM. (gAM bhUmiM pAti rakSati pA+ka) 28%, govA, gopabhadrikA srI. (gopabhadra+saMjJAyAM kan TAp) icmArI. -gopaH kSIrabhRto yastu sa duhyAd dazatova rAm - manu0 8 / 231 / mano vaDI42 42nAra, mano goparasa puM. (gAM jalaM pibati pA+ka, gopaH raso'sya) mAghi 2, pRthvInI. 266., pAnI adhyakSa-vaidha, dra. moma, mo. (tri. gopAyati gup+ac) 64.512. 7272, Aya 3 goparASTra puM. (gopapradhAnAH rASTrAH) 4iolaumlbaLadanuM rakSaNa karanAra. bharavADonI vasatI puSkaLa che tevo deza. gopaka tri. (gopa+vA svArthe ka, gup+Nvula) 2kss| goparicaryA strI. (goH paricaryA) 2||ynii. sevA. 7282, 64.512 72nA2, (pu.) ghau umano adhyakSa, gopavadhU strI. (gopasya vadhUH) gola, govANiyAnI govALiyo. strI. (gopasya vadhUriva priyatvAt) 658.sa.2rI. nA.ma.nI. gopakanyA strI. (gopasya kanyA) govANiyAnI nyA vanaspati. yuvatIgopakanyAzca rAtrau saMkAlya kAlavit-harivaMze gopavadhUTI strI. (gopasya vadhUTI) vAna outsi. - 76 / 18 / (strI. gopasya kanyeva priyatamA) vanaspati. nUtanajaladhararucaye gopavadhUTIdukUlacorAya- nyaayupalasarI. muktAvalI / gopakarkaTikA srI. (gopapriyA karkaTikA) yA I. gopavana na. (gopradhAnaM vanam) yAM puSTa5 vaNiyA gopaghoNTA srI. (gopapriyA ghoNTA) rAnIporanu jIu, hoya tevuM vana. boraDInA jevuM eka jaMgalI jhADa. gopavanAdi puM. pAzinIya vyA 251 prasiddha me 206gopati puM. (gavAM patiH) 6, mAnasI, ziva 29 -yathA-gopavana, zigru, bindu, bhAjana, zamika, gopAligopatirgoptA gocarmavasano hariH / -mahA0 13 / 17 / 13 / zrI.] - uttaro gopatigoptA jJAnagamyaH azvAvatAna, zyAmAka, zyAmaka, zyAli, zyAparNa, haritAdizca-harita, kindAsa, brahmaska, arkalUSa, vadhyoga, purAtanaH / -mahA0 13 / 349 / 66 / sUrya - astatejaH svagadayA nIhAramiva gopatiH -bhAga0 112 / 10 / viSNu, vRddha, pratibodha, rathItara, rathantara, gaviSThara, indra, 45ma nAme auSadhi, yabhAna, te. nAmano. niSAda, zavara, alasa, maThara, mRDAku, sRpAku, mRdu, eka asura. pUnarbhU, putraduhita, nanAnda, parastrI, parazuca / gopatya na. (gopaterbhAvaH patyantatvAt yat) lipaj. gopavallI strI. (gopapriyA vallI) bhoravesa, 656sarI. gopatha puM. atharvavehana meM prA6L. __ manI vanaspati. gopada na. (goH padam) Ayarnu gaj. gopas tri. (gup+asun) 26. 122. gopadala puM. (gopadaM gocaraNanyAsayogyaM sthAnaM tadAkAraM gopA strI. (gAM pAti pA+ka TAp) 658sarI nAmanI ___ vA lAti lA+ka) sopArInu. jA. vanaspati. (tri. gAM pAti pA+kvip) Ayarnu 2kSa gopana na. (gup gopane rakSaNe bhAve lyuTa) gupta. 25, 42nA2. -gopanAddhIyate satyaM na guptiranRtaM vinA / - | gopAGganA strI. (gopasya aGganA) anal. (srI. gopasya mahAnirvANatantram 4 79 / gova, chUpAaj, 2678 | vaidyasya aGganeva priyatvAt) vanaspati. 64.sa.2.. 72, dhyA, vyAsa, hApti, ti, hI gopATavika puM. govANiyo. Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 shbdrtnmhoddhiH| [gopAdhyakSa-gopIta gopAdhyakSa puM. (gopAnAM adhyakSaH) govANiyAmono | gopAlikA strI. (gopAlakasya patnI kan TAp ata adhyakSa, mudhya 5. itvam) govA, bharavA75, 58sarI nAmanI gopAnasI strI. (gavAM kiraNAnAM pAnaM zoSaNaM gopAnaM | vanaspati. tat syati so+ka gaurA GIp gopAyati rakSati gRham | gopAlI strI. (gopAlastavAdaro'styatra gopAla+ac+ gup rakSaNe nasaT yalopo GIzca) 759 aisan moTe GIp) yImAna veto. -apsu jAtA ca gopAlI - mUkeluM vAMkuM lAkaDuM, chAparA mATe bAMdheluM varaNa-vaMzapaMjara. mahA0 9 / 46 / 4 (srI. gopAlasya patnI) vANa, -gopAnasISu kSaNamAsthitAnAm-zi. 3 / 49 / / bharavADaNa, gAyanuM rakSaNa karanArI strI, kArtikagopaayk tri. (gopAyati gapa+Aya+Nvala) 2kSasa svAmInI anuyArI me. bhAta. 722. gopASTamI strI. (gopapriyA aSTamI) 63 zuddha ma.. gopAyana na. (gup+Aya bhAve lyuTa) 26, 2kSA.. -zuklASTamI kArtike tu smRtA gopASTamI budhaiH - (tri. gup+kartari lyu) 215 4282, 2kSanA2. kUrmapu. gopAyas tri. 26542nA2. gopikA srI. gopAyati gup+Nvula, gopyeva svArthe ka gopAyita tri. (gup+Aya+karmaNi kta) 269 438.. | TAp husvaH) govANa, bha2vAu, gAyana 2kss| (na.) . 2kSa ukhu cha te. 72nArI strI.. -na khalu gopikAnandano bhavAnakhiladehigopAyitavya tri. (gup+Aya+tavya) 2kSa. 12 // yogya, nAmAntarAtmaduk-bhAga0 10 // 31 // 44 / gupta rAkhavA yogya. gopitavya tri. (gup+tavya) gupta rAmavA yogya, 2kssaa| gopAyitR tri. (gup+Aya+tRc) 21 722. 72vA yogya. gopAla puM. (gAM surabhivRSAdikaM pRthvI vA pAlayati / gopitta na. (goH pittamiva) zayana nAmarnu sugaMdhA pAli+aN) am -gopAlA munayaH sarve / dravya. vaikuNThAnandamUrtayaH - padmapurANe / 25%, te. nA. gopittajA srI. (gopittato jAyate jan+Da+TAp) viSNuno eka avatAra zrIkRSNa, te nAme eka varNazaMkara royanA. ti. gopin tri. (gupa+Nini) 269 // 12 // 2. gopAlaka puM. (gAM pAlayati pAli+Nvula) zrI.678 -dAtA | gopinI strI. (gup+Nini+GIp) rakSA 42nArI strI, phalAnAmamivAJchitAnAM prAgeva gopAlakamantra eva / - -sarvavarNodbhavA ramyA gopinI sA prakIrtitA - kramadIpikA / ziva. (tri. gopAla+ svArthe ka) govANa, ___kulArNavatantre / 658sarI nAmanI vanaspati. zrIkRSNa nandana, rAjA vagere. gopila tri. (gup+ilac) 2155 42nAra... gopAlakakSA strI. (gopAlapradhAnA kakSA) ma2vi3vi | gopiSTha (atizayena gopI iSTan TilopaH) atyaMta pUrvamAM Avelo eka deza. 2kSA 52nAra. gopAlakarkaTikA, gopAlakarkaTI strI. (gopAlasya priyA gopI strI. (gopasya strI jAtiH) langu, 26. 42nArI ___ karkaTikA) yAma. nArI-strI.. - gopIpInapayodharamardanacaJcalakara-yugazAlIgopAlatApana, gopAlatApanIya na. (gopAlastApanIyaH ___ gIta0 5, - zAligopyojaguryazaH-raghu0 4 / 20 / sevyo yatra) te. nAmarnu me. upaniSada. gopIgIta na. gopIgItA strI. bhAgavata zama. 245 gopAladhAnI strI. (gopAlo dhIyate'tra dhA AdhAre pUrvArdhamAM gopIoe karelI kRSNanI stuti. lyuTa+GIp) ||yono vAut, goSTha. gopIcandana na. (gopIpriyaM candanam) ta. nAme me. gopAlava puM. (gopAlaM taddharmaM vAti vA+ka) mAyudhavI. caMdana je dhoLI mATI rUpa hoya che. eka kSatriya jAti. gopIjanavallabha puM. (gopyeva janaH tasya vallabhaH) gopAli puM. (gAM vRSabhaM pAlayati pAli+in) ziva, te zrI. . nAmano eka pravara. | gopIta puM. (gorocaneva pItaH) i04na pakSI.. Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ joSINa-gomatI] shbdrtnmhoddhiH| 787 jopAtha . (T+T+mA+tha) rakSaNa, rakSA. | jovAi na. (prazastA zo:) uttama gAya ke baLada. (. To. samasya patha:) somavallI rasanuM pAna, manoprathAra . (vAM prakAro yarminuM) gAyone caravAnuM tIrtha, puNyakSetra. sthaLa, te nAmanuM eka tIrtha. jovISma tri. (pathAya hita ya) rakSaNanA hitanuM. joitAra chuM. (trAM tAra: prataratusaMmatra) rAma jopucha g. (TpuSTha vra pucho vasya) gAyanAM vaikuMThamAM jatA hatA tyAre temanA bhakta manuSyo temanI pUMchaDAM jevA pUchaDAvALo eka jAtano vAnara - pAchaLa javA mATe jyAM bhIDa jAmI hatI te sayU HvInara puchaeNnareza niSevita-rAma | eka nadInA kAMThA upara AveluM te nAmanuM eka tIrtha. jAtano hAra. (na.) gAyanuM pUMchaDuM. praveza . (vAM praveza:) jaMgala vagerethI AvelI noda zrI. (ziva pUTamasyA:) moTI elacI. gAyano gharamAM praveza, athavA to te pravezano samaya. gopuTika na. (goH zivavRSasya puTikaM puTayuktaM mastakam) | priya . (vAM priya:) Akhalo, sAMDha. zaMkaranA poThiyAnuM mastaka. popaNa strI. vaidyakazAstra prasiddha eka prakArano vraNajopura . (pura 3rg/mane , manavAM puram vA nana baMdhanano prakAra, zIMke, gophaNa. pUAte pR+ghagarbhe 5 vA) zaherano daravAjo, nagarano govA0i ne. (TovI) gAyano keza, gAyanuM ruvAMTuM. daravAjo, mukhyadvAra - jIptamaprayaprasthapurarmantaropane. | jovAhI strI. ( va vIToDI:) te nAmanI maha0 1 208 31 | vanaspati motha-jalamustA. eka auSadhi. nApura . (pura svArthe ) zaherano daravAjo, | mIra . (vi naDhe maLyara:) pANInuM bataka kundaraka nAmanuM vRkSa. pakSI. purISa . ( purISa) gAyanuM ke baLadanuM chANa. jokhIrI strI. (mAthvIra+DISa) pANInI bataka no chuM. (pa rUdra rUva) zrIkRSNa, govALiyAno pakSiNI. rAjA naMda - narendrasthAtmine nApoddhamAM jamAnuM chuM turvasu nAmanA eka rAjAno pautra, vali 6 2223 | rAjAno putra. joza, novezvara pu. (paD TopAyA vI phaeNza:) bauddha | fmara chuM. te nAmanA eka RSi. zAkya muni, zrIkRSNa, govALiyAno uparI. mRt . (aaN bhUmi virti pR-viva) parvata. gotavya tri. (fkha te vI mAyAmAva:) guptA joma (purI. 3ma. sa. se-miti, jomaya) lIMpavuM, rAkhavA yogya, rakSaNa karavA yogya. - kharaDavuM. norpsa S. (+tR6) viSNu. (tri.) rakSaNa karanAra, - jo strI. (H zAyiT HkSA) DAMsa, tasmin vane saptari nAdAne-raghu rAu4. gupta macchara. rAkhanAra, DhAMkanAra. gomaya tri. (gAM maMhati dadAti, mahi+ac hamya ghaH) tri. (zuSkarmaLa ya) rakSaNa karavA yogya. | gAyanuM dAna karanAra. saMtADavA yogya-lAyaka. -mAthurvitta pRcchadaM magna- mAtra ra. (vAM ma00) gAyono samUha, bhUmaMDaLa, maithuna-bheSajam / apamAnaM tapodAnaM nava gopyAni pRthvImaMDaLa, kiraNono samUha, baLadonuM ToLuM. yata: | -purANam I (.) dAsIputra, dAsa, nokara. nomana tri. (narI matapu) gAyavALuM, baLadavALuM. -zAligopyo jaguryazaH-raghu0 4 / 20 / (pu.) gAyano svAmI, kiraNovALo sUrya vagere. jotha . (+) dAsa, gulAma, rogiSTha, rogI, | gomata ne. (vAM matam) TyUti zabda juo. bhaktimAna. noka%i strI. (prazastA H) zreSTha haLI gayelI no chuM. (: Adha:) jeno upabhoga nahi gAya. karatAM kevaLa thApaNamAM mUkelI vastu - popyadhamakI | gomatI strI. ayodhyA prAMtamAM AvelI te nAmanI eka no vRddhi sopAretha tapateyAjJa, ra60 | eka mahA nadI, govadha karyA badala prAyazcitta karavAno jAtano gupta roga, gupta manovyathA. vedano eka maMtra. Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 shbdrtnmhoddhiH| [gomatsya-goyUti gomatsya puM. (gauriva sthUla: matsyaH) 9.5 tarnu / vAhiMtra -tataH zaGkhAzca bheryazca paNavAnakagomukhAH / - ____ bhA7j. bhaga0 1.13 / se5, sapana, bhANA rAmavAnI gobhumI, gomaya tri. (gAM dugdhaM mathati math+ ac) ||y houna82. gAyanA mukhanA AkAranI jamInamAM khodelI suraMga. gomadhyamadhya tri. pAtA 33vANu, nAThU ubharavANu.. (na. gomukham) gAyana muja gomanta, gomanda puM. te. nAmanI 5 parvata. -gomante gomukhI strI. (gomukha GIS) umAlaya parvatamai PuyanA ___ gomatI devI mandare kAmacAriNI -devIbhA0 7 / 30 / 57 / mukhanI AkRti jevI bhekhaDa jemAMthI bhAgIrathI nadI gomaya puM. na. (goH purISaM go+gayaTa) Ayarnu parnu nIkaLe che te, rADha dezanI nadInuM nAma, gaMgApatana chat. (tri.) gAva35. -gomayaM yamunA saakssaat| zuI, 45 42vAnI gomumI. gomayacchatra na., gomayacchatrikA sI. (gomayaM gomUDha tri. (gauriva mUDhaH) paNa samo. mUr3ha, 43. cchatramiva / ) yomAsamA pe68 thatI. 9715t2. vanaspati, gomUtra na. (gomUtram) pAyarnu bhUtra. -gomUtraM narmadA shubhaa| kAgaDA TopI. gomUtrikA strI. (gomUtrasyeva gatirastyatra Than) te. na. gomayapriya na. (gomaye priyamasya sAdhanatvAt) 2.5 medha -gatiruccAvacA yatra mArge mUtrasya goriva / tarnu ghAsa, bhUtR. gomUtriketi tat prAhurduSkarazcitravedinaH / / sasaM.12 gomayottha vi., gomayotthA strI. (gomaya+ut+ sthaa+k| 2.stra prasiddha gobhUtri .yitra.12 - varNAnAme___ gomayottha+TApa) chama pahA thanAra, hI vo3. karUpatvaM yadyekAntaramardhayoH / gomUtraketi tat gomayodbhava tri. (gomaye udbhavati) gAyana chamathI. prAhurduSkaraM tadvido viduH / / gomUtramA 6.. thayeTa utpana thanAra. (puM.) 12mAyana, vRkSa.. ve. gomahiSadA strI. tisvAmInI anuyara me. bhAtRl. gomaga paM. (gavAkRtima'gaH) 0 nAbhana 5zu. gomAMsa na. (gomA'sam) yanu mAMsa.. gomRgI strI. (gomRga+striyAM GIS) roOM, mRgI.. gomAta strI. (gavAM mAtA) yonI. bhAta, madhenu gomeda puM (gauriva midyati mid+ac) meM tano gAya. __ ma -indranIlazca gomedastathA vaiDUryamityapi- bhAvagomAyu puM. (gAM vikRtAM vAcaM minoti mA+uN) ziyANa, __ prakAzaH / te nAmanI meM beTa -gomede gopatirnAma -tato rAjJo dhRtarASTrasya gehe, gomAyuruccAharadagnihotre rAjA'bhUd gosavodyataH -cintAmaNiH / mahA0 2 / 97 / 23 / me tana id. (strI.) gomedaka puM. (gomeda+kan) 752no artha humI, . ziyALaNa. gomAyubhakSa puM. (gomAyuM bhakSayati bhakS+aN) me svacchastu gomedamaNibhRto'yaM karoti lakSmI dhnnIca jAti-je ziyALane paNa khAya che. dhAnya vRddhiM-suzrute 45 a0 / sugaMdhI dravyarnu zarIra, gomithuna na. (gavomithunam) yana, DoutuM. uparanuM lepana, eka jAtanuM jhera. gomin tri. (gorastyasya ini) uyano bhali. -yadyanyagoSu | gomedasannibha puM. (gomedena tulyaH) me tano pASAvRSabho vatsAnAM janayecchatam / gominAmeva te vatsA / dugdhapASANa. nodyaM sphanditamArSabham / / -manu0 9 / 50 / ziyAma, gomedha puM. (gAvo medhyante'tra) te. namo . meM yakSa, 6.sa., suddhabhikSuziSya.. manAtha bhagavAnanA yakSanu nAma. gominI strI. (gomin+striyAM GIp) ||ynii. bhAsi. gombhas na. (gavAmambhaH) bhUtra. strI. ziyANavI. goyajJa puM. (gavA kRto yajJaH) medha-yona. 6dezAne. gomila puM. te nmn| me. muni. karelo yajJa. gomIna puM. (gauriva sthUlo mInaH) 1.5 tarnu bha7j. goyAna na. (gavA kRSTaM yAnam) 2u, 4 3 . gomukha puM. (gauriva mukhamasya) aSatmahevasvAmIna yakSanu 31-25. vagaire. nAma, gomukha nAmano eka antaradvIpa, te antarU | goyugma na. (gavoryugmam) 50hana koDu, . ya.. dvIpamA 23nA2 ||5||s, bhaga2. (na.) me. tana | goyUti strI. (gorcutiH) 2||yn ti, Ayarnu gamana. * Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gorakSa-golAGgulI shbdrtnmhoddhiH| 789 . . gorakSa, gorakSaka puM. (gAM rakSati sevanAt rakSa+ aN / | goroca na. (gavAM kiraNena rocate ruc+ac) uratAta. go+rakSa+Nvul) ta nAmanI me. vesa, nAraMgIna -krameNaM pitteSviva rocanA goH-mAdhavAkare / A3, Sama nAmanI meM. mauSadhi, bhAva, ziva, gorocanA strI. (gorjAtA rocanA) gauzayana nAmarnu go25 nAmanA muni. (puM. go+ra+ghaJ) Ayarnu gaMdhadravya -vinyastazuklAgurucakruraGga, gorocanA 269 / . (tri. go+rakSa+ ac) gAyana 26572nA2, patravibhaktamasyAH -kumA0 7 / 15 / / baLadanuM rakSaNa karanAra. gorda na. bhastiSTha, masta mA 23{ ghI se tatva. gorakSakarkaTI strI. (gorakSapriyA karkaTI) nAnI 51561... gola puM. (guD+ac Dasya la:) gaNa, gomA, bhIgarnu gorakSajambU strI. (gorakSepe gojambUriva) 5, 2rAnI. jhADa, patinA mRtyu pachI jArakarmathI vidhavAne peTe jora, me. tanI vanaspati. pedA thayela putra, bhUgoLa, khagoLa, eka rAzimAM cha gorakSataNDulI strI. (gorakSaH taNDulI bIjaM yasyAH) eka jAtanI pa vanaspati. grahano yoga. (na.) golAkAra maMDala jyotiSazAstra gorakSatumbI strI. (gorakSapriyA tumbI) 5. dau Aut2k prasiddha kSetrameha -prekSayitvA bhuvo golaM patnyai yAvAn svasaMsthayA-bhAga0 3 / 23 / 43 / gorakSadugdhA, gorakSI strI. (gorakSaM gopoSakaM dugdhaM golaka puM. (guDa+Nvula Dasya la:) goNa, gandha.2sa., niryAMso'syAH / gAM rakSati rakS+aN+ GIp) me. vaTANA, vyabhicArathI utpanna thayela vidhavAno putra, jAtanI kSudra vanaspati. -zUdraziSyo guruzcaiva vAgduSTa: kuNDagolakau / - gorakSya na. (gavAM rakSyam) yarnu maharnu, 21 manu0 3 / 156 / go, pAu.. (na.) gadara, vai saMbhANa. do.., -yad rUpaM golakaM dhAma tadrUpaM nAsti mAmake goraGku puM. (gavA vAcA raGkuriva) pAnu mata. ___ -tantre / indriyanu adhiSThAna vizeSa, apanI. 31.. 5kSA, hAvAna-4I, na sAdhu. golakSaNa na. (gorlakSaNam) uyarnu zubhAzubha sUya goraTa puM. (gavi raTati raTa+ ac) dudhA. merajA. ___yakSa, Ayarnu sakSa. goraNa na. (gur+bhAve lyuTa) tong, tuj, yUM | golattikA strI. (gavi bhUmau lattikeva) vanaya2 me. 2j, Guj. jAtanI pazu strI. goratha puM. bhA. hezama mAnata nAmanA. sa. parvata. golanda puM. te nAmAnA meM Si. gorasa puM. (goH rasaH) dUdha, 6, 72, pAeno 2sa, golayantra na. nyotiSazastra prasiddha 1.5 tanu, yaMtra. vIna. 2sa. -vinA gorasaM ko rasaH kAminInAm- | golavaNa na. (gave deyaM parimitaM lavaNama) 28prabhAma udraTaH / -vipadA guravo rUkSA grAhiNastakrapiNDakAH / gAyane mIThuM ApavAmAM Ave che teTalA pramANanuM gorasAnAmayaM vargo navamaH parikIrtitaH / / -carake bhI.hu. 27. a0 / gorasaja na. (gorasAjjAyate jan+Da) 7 / 2, 66, golA strI. (gAM bahubhUmim AdhAratvena lAti lA+ka) ___ gohAvarI nahI, (gAM vAcaM lAti) samI, paDena55, mAkhaNa vagere. gorAja puM. (gavAM rAjA Tac) zreSTha maha, mo . 2. TI. (srI. gAM dIptiM jalaM vA lAti) gogo, gorATikA, gorATI, gorikA strI. (gauriva raTati pANIno kalaza, lAkaDAno daDo, maNazIla dhAtu zAhI, raT+Nvul / gorATikA pRSo0) me tana nAnu satanI auSadhi, pArvata... .5kSI. sAri pakSI.. golAkSa puM. sa. nAmanA . bi. goruta na. (goH rutam) sAyano za6 bahano golAgUla puM. (golAGgulamiva lAgUlamasya) zabda, be kozanI laMbAI jeTalo pradeza. meM tano vAna2-51o vAna2, paro. gorUpa tri. (goH rUpam) yanu, 35. -jugopa gorUpa- (na. gorlAGglam) yanu, pUMchaDu. dharAmivorvIm-raghu0 / (puM. goH rUpamiva rUpamasya) | golAGkalI strI. (golAGla+Gop) 1.50tana vaan| maDAva. / jI vAnarI. Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 790 shbdrtnmhoddhiH| [golAdhyAya-govRSa golAdhyAya puM. bhA24sayA vizthita siddhAnta ziromaNi | govazA strI. (vazA+vandhyA gauH, jAtyA sa. paranipAtaH) nAmanA granthano cotho bhAga. ___dial. uya. golAsa puM. (gAM bhUmiM lasayati prakAzayati las+Nic / govATa na. (gavAM vATaH) uyana. pA., goSTha. aN) meM tano 8.31- gomayachatra 276 mI. | govAsa puM. (gavAM vAsaH) uyana vAuTa, goSTha. goliha, golIDha puM. (gobhirlihyate liha+ghaJarthe ka / govAsadArAna puM. te nAmanA pUrvama mAveto. se. heza. gobhirloDhaH) . tanI. vanaspati.. chAtrA nAma.. govAsana puM. (gAM vAsayati vas+Nic+ lyu) 2||yne. vanaspati. hAMkI kADhanAra brAhmaNa. goloka paM. (gavAM lokaH) vai64 sonI 652 sAvada | govikartR puM. (gAM vikRntati vi+kRt+aN) yanI ma sthAna -nirAdharazca vaikuNTho brahmANDAnAM paro hatyA karanAra, kheDUta, baLadane kheDamAM joDanAra kheDUta. varaH / tatparazcApi golokaH pazcAzatkoTiyojanAt / (puM. gAM vikRntati kRt+tRc) mATe pahanI -brahmavaivartapu0 tyA 72nAra. goloman na. (gorloma) gAyana suvaTu. govitata puM. (gAvaH vitatA yatra) vamegha yajJa. golomatas avya. (goloma+tasila) uyanai dizivithI.. | govidAMpati puM. (gAM vedavANoM vindati govidaH vedajJaH golomikA strI. (gorlomeva lomAsya GIp tataH svArthe teSAM patiH aluksamAsaH) 52bhezva2. ke aNoH hrasvaH) 4AmAMsI nAme me. vanaspati. govinda puM. (gAM vedamayI vANI, gAM bhuvaM, dhenuM, svarga golomI strI. (gorlomeva loma lomasadRzaM dalAdikamasyAH vA vindati) vil, zrIkRSNa, govA, pRDaspati. - kiM no rAjyena govinda ! kiM bhogai vitena vA / GIp) sa34 dUl, dhonI. pro.3, 4%4, vezyA, mAMsI. -bhaga0 1 / 32 vanaspati.. govindadvAdazI strI. (govindapriyA dvAdazI) govatsa . (gavAM vatsaH) yana. vA727.. malinAnI zuddha pArasa. -phAlgune'malapakSe tu puSyaH govatsAdin puM. (govatsamatti ad+Nini) na.2 rU. dvAdazI yadi / govindadvAdazI nAma mhaapaatknaashinii|| govandanI strI. (gavi-bhUmau vandyate karmaNi lyuTa) - brahmapu0 / - priyaMguvRkSa, pILA dAMDAvALI kamaLanI vela. goviS, gokRta, gomaya, gozakRt trI. (goviTra) govara na. (goSu viyate go+vR+ac) oui uya.. gAyanuM chANa ke baLadanuM chANa. kharIe chUMdAyela sUkuM chANa, sukAyela chANanuM cUrNa. | goviSANa na. (goviSANam) Ayana gaI parnu govarddhana puM. (gAH varddhayati komalatRNapatrAdidAnena zAga. vRdha+Nic+ lyu) vRndAvanama Avedo me parvata - goviSANika puM. (goviSANa+Than) yana zAna anAdirharidAso'yaM bhUdharo nAtra saMzayaH-padmapu0 manAvo meM. tanu vAya-vAhiMtra.. (na. gavA varddhanam vRdh+karaNe lyuTa) riyazana goviSThA strI. (gavAM viSThA) gAya 3 paNana ch|9L. me. maha. govIthi strI. mAzamA 23sa nakSatranA mahasUya govarddhanadhara puM. (govarddhanaM vRndAvanasthaM parvatabhedaM dharati | bhA. dhR+ac) nanhanandana-zrIkRSNa! -gate zakre tataH kRSNaH | govIryya na. (gavAM vIryama) sahAna vAya. pUjyamAno vrajAlayaiH / govardhanadharaH zrImAn viveza | govRnda na. (gavAM vRndam) uyano samUDa mahAna vrajameva ha / / - harivaMze 761 / Toj. govarddhanadhArin puM. (govardhanaM dhArayati dhAri+Nini) | govRndAraka puM. na. (gaurvRndArakamiva) uttama. maha zrIkRSNA. zreSTha Aya. govardhanAcArya puM. 'mAyAsaptazatI' stl -akRtAryA- | govRSa, govRSabha puM. (gavi varSati retaH vRS+ka) zreSTha saptazatImetAM govardhanAcAryaH / -vyaGgyArthadIpanamanalpa- 76 -kInAzo govRSo yAnamalaGkArazca vezma ca / camatkRtInAm / / - AryAsa. - manu0 9 / 150 / Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ govyAghra - goSThASTamI ] govyAghra na. ( gauzca vyAghrazca sadA virodhitvAt samAhAradvandvaH) gAya ane vAgha, ke baLada ane vAgha. govyAdhina puM. te nAmanA se RSi govraja puM. (gAvo vrajyante'tra vraj + AdhAre ka) gAyono ke baLadano samUha-ToLuM, gAyono ke baLadano vADo, goSTha zabdaratnamahodadhiH / govrata na. (gohatyAnimittam goSu vratam ) gohatyAnA prAyazcitta nimitte karAtuM eka vrata. goza tri. (zR + kartari yat goH zaryyA zIrNA yasya) jenI gAya ke baLada kRza-gharaDAM thAya te. gozAla na., gozAlA strI. ( gavAM zAlA ) gAyonI zAjA, gauzAlA, gAyane rahevAnuM sthaNa. (puM. gozAlAyAM jAtaH aN luk) gozANI-bhaMjalInI putra- niyativAhano pravarta- (puM.) gozAlakaH / gozAlIya tri. (gozAlAyAM jAtaH) gauzANAmAM thanAra. gozIrSa puM. (goH zIrSamiva zIrSamasya) vRSabhaGkaTa parvata. (na. goH zIrSamiva ) bhAyAyasabhAM pechA yatuM pIjuM thaMdhana -gozIrSaM candanaM yatra padmakaJjAgnisannibham rAmA0 5 / 41 / 59 / ( na. goH zIrSam ) gAyanuM } baLadanuM mastaka. gozIrSaka puM. (goH zIrSamiva kAyati kai+ka) dozI puSpa nAmanuM eka vRkSa. (7.) te nAmanuM eka caMdana. gozRGga puM. (goH zRGgamiva zRGgamasya ) te nAmanA kheDa RSi, dakSiNa dezamAM Avelo te nAmano eka parvata. - niSAda bhUmiM gozRGgaM parvatapravaraM tathA mahA0 2 / 31 5 (na. goH zRGgam ) gAyanuM he jaNahanuM zIMga.. gozruti puM. vyAghra RSinA apatya te nAmanA kheDa RSi go'zva puM.dvi. gAya ne ghoDI. (na. pakSe ekavadbhAvaH) gAya ane ghoDo. goSakhi puM. (gauH sakhA'sya vede vA Satvam) gAya baLada jeno sahAyaka che te, gAya ke baLadano sahAyaka. goSaTka, goSaDgavam na. ( gavAM SaTkam / na gavAM SaTkam go+SaDgavam) jajahanuM } gAyanuM chaDaDu. goSaNi, gosani tri. ( gAM sanoti dadAti san dAne in vA. Satvam) gAya he jaNahanuM chAna DaranAra goSad tri. (gavi vAci sIdanti sad + kvip) vADaya bolatI veLA skUlanA pAmanAra. 791 goSada tri. (goSacchabdo'styatra adhyAye'nuvAke ac) goSada zabdayukta adhyAya athavA anuvAda. goSadAdi puM. pAzinIya vyAharaNa prasiddha kheDa zahagAega - yathA-goSad, iSetvA, mAtarizvan, devasyatvA, devIrApaH, kRSNAsyA, devIdhiyaH, rakSohaNa, yuJjAna, aJjana, prabhUta, pratUrta, kRzAnu, goSada iti / goSan, goSA tri. (gAM sanoti san + pic / tri. gAM sanoti san viT GA ) gAya se jaNadhanuM chAna DaranAra. ke goSAta strI. (gAM+so bhAve ktin) gAya } jagahano sAla, gAya } jaNahanuM chAna. goSAdI strI. (gAM sAdayati sad + Nic + aN + GIp ) eka jAtanuM pakSI. goSedhA strI. (gauriva sedha utsedho yasyAH pUrvapadAt Satvam) duSTa lakSaNavALI strI. (191. 31. 37. #z-med) usg seg, A757 2. goSToma puM. (gosaMjJastomo yatra) te nAbhe kheDa yAga. goSTha na. ( go + sthA + ka) sabhA, pariSaha - Agacchantyo vezyA bambhAraveNa saMsevantyo goSThavRddhairgavAM gAH / - bRhat saMhitAyAM 92 / 3 / (na. gAvastiSThantyatra sthA+ka) gAya rAjavAnI DoDa, vADI-sthAna vagere - siMhena nihataM goSThe gauH savatsasyeva gopitam - rAmA0 4 / 22 / 31 / (na.) kheDa prahAranuM zrAddha. goSThapati puM. (goSThasya patiH) gAyInA 3 jagahanA sthAnano adhyakSa, te upara dekharekha rAkhanAra. goSThavedikA strI. (goSThakRtA vedikA) gozANAmAM karela yajJakuMDa. goSThazva tri. goSThazvAn puM. (goSThe zvA ac / goSThasya + zvA) potAne ghera rahI pArAno dveSa DaranAra, sAruM na dekhI zake tevo adekho. (kuM.) gAyo ke baLadanA sthAnamAM vADAmAM rahenAro kUtaro. goSThAgAra na. (goSThasya AgAram) gaM4, ghaeAM bhASaso sthiti karavAnuM sthaLa-gaMjI. goSThAdhyakSa puM. (goSThasya adhyakSaH) gAyanA } jagahanA sthAnano adhyakSa. goSThAna na. (goH sthAnaM vede pUrvapadAt Satvam ) gAyo ke baLadano vADo. goSThASTamI, gopASTamI strI. artiGa zussa sAma zuklASTamI kArtike tu smRtA gopASTamI budhaiHkUrma0 / Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 792 shbdrtnmhoddhiH| [goSThi-gosthAna goSThi strI. (gAvo vAgvizeSAstiSThantyatra sthA+ki) | gosadRkSa, gosadRza puM. (goH sadRkSaH / goH sadRzaH) sabhA, paraspara saMbhASaNa, vAtacIta. gAya saro, maha sevo. goSThika tri. muTuMba. saM.madhI.. gosadRkSA, gosadRzI strI. (goH sadRkSA, goH sadRzI) goSThI srI. (gAvo'nekA vAcastiSThanti atra sthA+ghaJarthe ro, mRgadI ka+GISa) satmA-pariSada, 52252 vAtayAta -ekAGkA -pariva 5252 vAtayAta -ekAGgA | gosani tri. (gAM sanoti sana+iNa) AyanaM hAna 42nAra. kathitA goSThI kaizikIvRttisaMyutA-saGgItadAmodaraH / gosandAya, gosampradAya puM. (gAM sandadAtIti sam+dA+ poSya muTusa, samUDa -nAnAzAstravizAradai rasikatA aN / gAM sampradadAti sam+pra+dA) zAyarnu hAna satkAvyasammoditA nirdoSaiH kulabhUSaNaiH parimitA 42nAra. pUrNA kula rapi / zrImadbhAgavatAdikAraNakathA | gosambhava tri. (go+sam+bhU+ac) 204 3 mahI zuzrUSayA''nanditA yatnobhISTamupaiti yadguNijano goSThI utpanna banAra. hi sA cocyate / / evaMbhUtA goSThI tasyAH patiH / gosambhavA strI. (gauriva sambhavo lomAdirUpAkAro yasyAH) goSThIpati puM. (goSThyAH patiH) samAno adhyakSa, / sa36 dUql, dhoNI dhIma3. sabhApati, pramukha, bahu poSyavarganuM pAlana karanAra. gosarga puM. (gAvaH sRjyante'tra kAle) prAta:, 5roDhiyu goSThekSveDin puM. (goSThe kSveDate, kSviG snehe Nini) ___-gosarge cArddharAtre ca tathA madhyaMdineSu ca / sabhAkuzaLa. suzrute 24. a0 goSThezaya tri. (goSThe zete zI+ac) 2||yrnu, vrata. 421 | gosarpa puM. (gauriva catuzcaraNavatvAt sarpaH) gho-sA5. gAyanA vADAmAM zayana karanAra, gosarpA strI. (" " TAp) gho-mAhA. goSThya tri. (goSThe bhavaH yat) 04 janavamai gosava puM. (gauH suvate hiMsyate'tra go+sU+ap) gomadha __thanAra. (pu.) hevanI se 6. 468 -yajeta vA'zvamedhena svarjitA gosavena ca / - goSpada na. (go: padam, gAvaH padyante gacchanti manu0 11 / 74 / yasmin deze vA) ya nai until. thayesa. | gosahasra na. (gavAM sahasraM dAtavyatayA'tra) me. 702 | ||yornu mAhAna -go sahasraphalaM dadyAt snAnaM pA, -goSpadaM gopadazvabhre gavAM ca gatigocare-medinI / yanmauninA kRtam-tithyAditattvam / gAya ke baLadanAM pagalAM jeTaluM mApa, gAyo ke baLadoe | gosAda, gosAdI tri. (gAM sAdayati sad+Nic+aN / sevela pradeza- vana vagere, prabhAsakSetramAM AveluM eka sad +Nic+Nini) uya, bhane nA2. tIrtha, gAyanuM ke baLadanuM pagaluM. gosArathi puM. 2||y jano sArathi. gosa puM. (gAM jalaM syati so+ka) bola nAmarnu sugaMdhI. gostana puM. (goH stana iva guccho yasya) yonIsa. se2no dravya, 6ALSt9, patrino yotho pra2, prabhAta... ___ 82, dUsano guschI-ol22. (puM. gavAM stanaH) AyanA gosakhi puM. (gauH sakhA'sya) 2||y 376 no. mAMya. sahAyaka che te, gAya ke baLadano sahAyaka. gostanA strI. (goH stana iva phalamasyAH) drAkSAno gosagRha na. (gosAya gRham) gharanI an62na. vedo, drAkSa- drAkSA svAduphalA proktA tathA madhurasApi mAsa, sUvAnI bhA232, zayanagRha. ca-bhAvapra0 / gosaMkhya puM. (gAH saMcaSTe sam+cakS+ ac) oilam, gostanI strI. (goH stana iva+vA GIS) drAkSano vaso, gopa. drAkSa, kArtikasvAmInI anucara eka mAtRkA. gosaMkhyAtR puM. govANa, 22kSa.. | gostoma puM. (gonAmakaH stomaH) te. nAmano se.yaza.. gosaMga puM. (gobhiH sUryakiraNena vA saGgo yasmin kAle) gosthAna na. (gavAM sthAnam) yano 43, luu savAranI paDo2, 52 DhiyuM, patrino yotho pra72. -sArgajadvAragovATa madhye gosthAnasakUlam / -harivaMza gosatra puM. (gobhiH kRtaM satram) tanAmano se yaza. 60 / 27 / (na. svArthe ka) gosthAnakam / Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gosvAmin -- gautama] gosvAmin puM. (goH svAmI) gAyano } jagahano bhASika -gosvAmyanumate bhRtyaH sa syAt pAle'bhRte bhRti- manu0 8 / 231 / 516 ( gavAM indriyANAM vA svAmI) teMdriya, bhAnAI pachavI, bhativizeSa. zabdaratnamahodadhiH / goha puM. (guhyate'tra guh+ghaJ ) 6.2. gohatyA strI. (gorhatyA) gAya se jajahanI hatyA - viprahatyAM ca gohatyAM kiMvidhAmAtidezikIm - brahmavaivartapu0 / gohan tri. ( gAM hanti han + vic) gAya } jajahane eganAra. (puM.) IMdra. lyu UtvAbhAvaH cchAndasaH) gohana tri. ( guhU saMvaraNe DhAMnAra, gupta rAjanAra gohana na. ( had viSThAtyAge + ktaH hannaM gorhannaM - viSThA) gAya ke baLadanuM chANa. gohamukha puM. bhAratamAM khAveto te nAmano kheDa parvata. goharitakI strI. (goH haritakIva hitakAritvAt) jIbInuM 313. gohalla na. (gorhallaH) gAya } jaNahanuM chAe gohAliyA strI. ( gavAM hAle vilekhe sAdhuH gha) te nAmano eka velo. gohita puM. ( gavAM hitaM yasmAt) jIsInuM Au, ghoSA nAmanI batA, viSNu. (tri.) gAya } jagahanuM hita 422 - gohito gopatirgoptA vRSabhAkhyo vRSapriyaHmahA0 13 / 149 / gohira na. ( gRh + irac) gohya tri. ( guh + Nyat) paganuM bhUsa, yaganI kheDI. gupta rAjavA yogya, DhAMDavA yogya, prakAza nahIM karavA yogya, saMtADavuM, chAnuM rAjavaM. gaukakSya puM. (gokakSarSeH gotrApatyam yaJ) go'kSa RSino gotra. gogulava tri. (guggulu+aN) gugaNano dhUpa vagere. gaucya puM. (gocyAH himAlayaparvatapatnyAH apatyam vA yat ) himAlayano putra mainAka nAmano parvata. gauJjika puM. ( guJjAgrahaNaM zIlamasya Thak ) sonI.. golDa vuM. te nAmano eka deza, baMgAla prAMtano madhya pradeza -gauDaM rASTramanuttamaM nirupamA tatrApi rADhA purIprabodhaca0 / baGgadezaM samArabhya bhuvanezAntagaM zive / gauDadezaH samAkhyAtaH sarvavidyAvizAradaH / / zaktisaMgamatantre 7. paTale / (puM. ba. va.) goDa dezamAM rahenAra-vindhyAcalanI uttare rahenAra brAhmaNa 793 - sArasvatAH kAnyakubjA: gauDamaithilakotkalAH / paJca gauDA iti khyAtAH vindhyasyottaravAsinaH skandapu0 / (tri. guDasya vikAraH) gojano vihAra, goNamAMthI banato dArU vagere. gauDaka (puM. gauDa + svArthe ka) gauu heza. (puM. va.) gauu dezamAM rahenAra-vindhyAcalanI uttare rahenAra brAhmaNa. gauDapAda puM. 'bhAeDukSya upaniSadha' upara ari janAvanAra eka vedAntanA paMDita. - gauDavAstuka puM. na. kheDa bhatanuM cillI nAmanuM zA. sa. (goDaM guDavikArastat kAraNatvenAstyasya Than) madyavizeSa. (tri.) goNamAMthI janesa dravyavizeSa. paiSTikagauDikamAdhvIkAnAM pAnaM surApIne kaSTatamam / -devalaH / gojanuM, goNa saMbaMdhI. (puM. gauDaM guDavikAraH, guDe sAdhuH) zeraDI. gauDI strI. (gauDa + GIp ) goNamAMthI janAvesa bhahirA, - gauDI paiSTI ca mAdhvI ca vijJeyA vividhA surAmanu0 19 / 94 / trizIvizeSa megharAgasya patnI saGgItadAmodaraH / te nAmanI kheDa DAvyanI rItisamAsabahulA gauDI sA0 da0; ojaH prasAdamAdhuryaguNatritayabhedataH / gauDavaidarbhapAJcAlA rItayaH parikIrtitAH- kAvyacandrikA | - gauNa tri. ( guNamadhikRtya pravRttA goNI tata AgatA aN ) sAdazya lakSaNavaDe lakSya saMbaMdharUpa lakSaNathI pravRtta thayela zabda, amukhya, apradhAna karma vagere. gauNacAndra puM. (gauNazcAndraH candrasaMbandhimAsaH) iS pakSamAM pavethI pUnama sudhIno cAMdramAsa. gauNika tri. ( guNe rUpAdau sAdhu Thak ) gueAnuM sAdhana, guNa jANanAra, guNa pratipAdaka graMthano jANanAra, guNathI banela sattva vagere guNothI utpanna thayela. (puM. guNa eva svArthe Thak ) gue. gauNI strI. ( guNaM sAdRzyamadhikRtya pravRttA guNa + striyAM GIS) te nAmanI zasya sadRzapazAne bhagAvanArI kSa - zakyasya sAdRzyAtmakaH sambandho guNaH, tadadhInA yA lakSaNA sA gauNI / - zrIkRSNatarkAlaGkAraH; yathA- agnirmANavaka ityAdAvagnisadRzatvAdinAgnyAdipadasya gauNIvRttiH / gautama puM. (gotamasyarSerapatyam RNyaN) gautamaRSino vaMza - abhavad gautamo nityaM pitA dharmarataH sdaabharadvAja muni, ahalyAno putra zatAnanda, kRpAcArya, Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 794 - kRpaH smRtaH sa vai tasmAt gautamI ca kRpI tathA / harivaMze 32 / 75 / bhAyAhevIno putra zAsyamuni, chaina tIrthaMkara mahAvIranA paTTa ziSya-gautama gaNadhara - sa gautamo yacchatu vAJchitaM me / gautamasambhavA strI. ( gautamAt saMbhavati ac) gochAvarI nahI. zabdaratnamahodadhiH / gautamI strI. (gotama + idamarthe aN GIp ) pAyAryanI jana - gautamIM kaMsaghAtAM ca yazodAnandavardhinImharivaMze 176 / 7, gautamabuddhaGkRta vidyAvizeSa, hugaddivI, te nAmanI eka rAkSasI, godAvarI nadI, gorocanA, droNAyAryanI patnI, azvatthAmAnI bhAtA -alabhad gautamI putramazvatthAmAnameva ca mahA0 1 / 131 / 23 gauttama puM. (gacchatIti gaM- gotramuttAmyati ud + tam+ac svArthe aN) kheDa prAranuM sthAvara 2. gaudanteya tri. (godantasyedam zubhrA Dhak ) gohanta nAmaka caMdana saMbaMdhI. gaudAnika tri. (godAnaM karmmAsya Thak) dezAMta saMskAranA brahmacarya saMbaMdhI, kezAMta saMskAramAM AvatuM karma. gaudhAra puM. (godhAyAH apatyam Arak) godhAputra. godhUma tri. (godhUmasya vikAraH bilvA. aN) ghano vihAra-roTI vagere. gaudhUmIna na. (godhUmasya bhavanaM kSetram godhUma + khaJ) ghauM jemAM pAkI zake tevuM kSetra. gaudheya, gaudhera puM. (godhikAputraH ) dho. gaudherakAyaNi puM. (godherasya apatyaM phiJ kuk ca ) godherano putra, gho. gauna tri. (gonardadeze bhavaH aN) gonarda dezamAM utpanna thanAra. (puM.) pataMbhati bhuni. gaupatya na. (gopaterbhAvaH pratyantatvAt yak) govANapa, gAyonuM mAlikapaNuM. gaupavana puM. te nAmanA kheDa RSi gaupika puM. (gopikAyAH apatyam zivA. aN ) govAlaNano putra. gaupileya tri. (gaupila + caturthyAM Dhak ) gopile 425. gaupuccha tri. (gopucchamiva zarkarA0 ivArthe aN ) gAyanA ke baLadanA pUMchaDAM jevuM. gaupucchika tri. (gopucchena krItam ThaJ, gopucchena tarati ThaJ vA) gAyanA } jaNahanA pUMchaDAthI jarIhetuM, athavA gAyanA ke baLadanA pUMchaDAthI taranAra. [gautamasambhavA- gaurava gaupteya puM. (guptA vaizyajAtistrI tasyAH apatyam Dhak) vANiyaNano putra. gaubhRta tri. (gobhRtA nirvRttaM aN ) gAyanA poSaDeDaresa vagere, gAyanA poSaNa karanArAe banAvela. gaumata tri. gautamAyana puM. (gomatyAM bhavaH aN ) gomatI nadImAM thanAra. gaumayika tri. (gomayena nirvRttaM ThaJ ) gAyanA chAAthI janesa. gaumAyana puM. (gomino gotrApatyam azvA. phaJ TilopaH) gosvAmIno gotraja. gaura puM. (gavate avyaktaM zabdayatIti guG zabde ranpratyayena nipAtanAt siddham ) yandra, ghoNA sarasava, pIjI raMga, dhojo raMga - kailAsagauraM vRSamArurukSoH raghu0 2 / 35, lAla raMga, kheDa bhatanuM mAya, kheDa bhatano bhRga, DyUra, sAThIyojA, dhanavRkSa, yaitanyaRSi (tri.) pIjuM, ghoNuM -gaurAGgi ! garvaM na kadApi kuryAH - rasa0 sAsa, atyaMta ubhbhavaNa, vizuddha. (na.) drumaNamAMthI thatAM DesarAM, padmaDezara, sonuM, Desara, maNa. gaurakSya na. (gorakSasya bhAvaH karma vA SyaJ) gAyanuM rakSaNa karavA rUpa eka vaizya karma, pazupAlana karma. kRSigaurakSyavANijyaM vaizyakarma svabhAvajam - gItA. gauragrIva puM. (gaurI grIvA'tra ) te nAmanI roDa heza, te dezamAM rahenAra. gauracandra puM. mahAprabhu yaitanyadeva -kRSNa caitanyagaurAGgau gauracandraH zacIsutaH - anantasaMhitA / gaurajIraka puM. (goraH zukalavarNo jIrakaH) dhojuM karaM. gauratittiri puM. kheDa bhatanuM ghoNuM tetara pakSI. gauratvac puM. (gaurI tvak yasya) gojiyAnuM vRkSa. gaurapRSTha puM. te nAmano ko bhayano satbhAsaha-rAbha gauramukha puM. (gauraM vizuddhaM mukhamasya) te nAmanA kheDa muni ke zabhI RSino ziSya uto. tri. ( gauraM zuklaM mukhamasya) saha bhujavANuM. gauramukhI strI. ( gauramukha GIS) gaura bhujavANI. gauramRga puM. kheDa bhatano ghojI mRga gauramRgI strI. ( gauramRga striyAM + GIp ) bheDa bhatanI ghojI bhRgalI. gaurava na. ( gurorbhAvaH karma vA aN) gurupa, zuzrAva tebhyaH prabhavAdivRttaM svavikrame gauravamAdadhAnamraghu0 14 / 18 / gurUnuM durbha, sanmAna-mAna ApavA Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gauravallI-gaurikA] shbdrtnmhoddhiH| 795 bhATe mA ya te, A62. -prayojanApekSitayA prabhUNAM | Alagvi, Alaji, Alabdhi, AlakSi, kevAla, prAyazcalaM gauravamAzriteSu-kumA0 3 / 1 / (tri. guroridaM Apaka, AraTa, naTa, ToTa, noTa, mUlATa, zATana, aN) gurUna, gurU saMbaMdhA. potana, pAtana, pAnaTha AstaraNa, adhikaraNa, adhikAra, gauravallI strI. (gaurA cAsau vallI ca) . tanI AgrahAyaNa, pratyavarohin, secana, sumaGgala, (saMjJAyAm), veto. aNDara, sundara, maNDala, manthara, maGgala, paTa, piNDa, gauravAhana puM. te nAmano meM.25%0. SaNDa, urda, gurda, zama, sUda, Arda, hRda, pANDa, gauravita tri. (gauravaM jAtamasya itac) gaurava. pAmelu, bhANDa, lohoNDa, kadara, kandara, kadala, taruNa, mAnya, bhA3682, pUnya. taluna, kalmASa, bRhat, mahat, soma, saudharma, rohiNI gauraverita tri. (gauraveNa IritaH) bhAna pAmelA, sanmAna (nakSatre), revatI (nakSatre), vikala, niSkala, puSkala, merA, mA36.2, 4IrtimAna.. kaTi, (oNivacane) pipalyAdayazca-pipalI, haritakI, gaurazAka puM. (gauraH zAko yasya) se tana madhUDa, kezAtakI, zamI, barI, zarI, pRthivI, kolTrI, madhUka vRkSavizeSa. mAtAmahI. pitAmahI-AkatigaNaH / / gaurazabdasya gauraziras tri. (gauraM ziro yasya) dhokA zavArA topadhabhinnavarNavAcitve'pi prAtipadikasvareNotsargataH ___ bharatavANu. (puM.) te. nAmAnA meM muni. kRSNeti vadannodAttatayA anyato GISityasyApravRttergaNe gaurasarSapa puMdhogo sarasava -gaurastu sarSapaH prAjJaiH pAThaH 'upAd vyajajinamagaurAdayaH' pA upAt parasya siddhArtha iti kathyate-bhAvapra0 / 11. sa.2sAvana me dvayajannoderannodAttatAyAM paryudaste, zabdagaNe sa ca gaNaH mApa. pA0 ga0 ukto yathA-gaura, taiSa, taila, leTa, loTa, gaurasuvarNa puM. (gauraH zvetaH suSThu varNo'sya) yitrakUTa dihvA, kRSNa, kanyA, gRdha, kalpAda, upagaura / parvatamAM prasiddha eka zAka. gaurArdraka na. (gauravarNa Ardaka iva) me. tanuM sthAvara gaurA strI. (gaura+TAp) vizuddha strI.. OM2, vAya. gaurAGga puM. (gauraM zvetaM pItaM vA'Ggamasya) viS!, zrI... gaurAvaskandin puM. (guroridaM gauravaM gurupatnIrUpaM -gaurAGga gauradIptAGgaM paThet stotraM kRtAJjaliH . tadAskandati A+ skand+Nini) gurupatnI. sADalyA brahmayAmale / (tri.) gaura vana DivANu. sAthe vyabhicAra karanAra , athavA tevo koI gaurAgI strI. (gaurAGga+striyAM GIS) gaura vana DivANI.. puruSa. gaurAjAjI strI. dhoj . gaurAzva puM. (gauro'zvo yasya) yamasamAna meM samAsaha, gaurAdi puM. pAnIya vyA4245 prasiddha me. sh04||9||. te nAmanA eka rAjA, zvetAzvavALo arjuna. sa ca gaNaH-gaura, matsya, manuSya, zRGga, piGgala, haya, gaurAsya puM. (gauramAsyaM yasya) ghosa bhoTo . sAne gavaya, mukaya, RSya, puTa, tUNa, druNa, droNa, hariNa, kALA zarIravALo eka vAnara, kRSNavAnara. kAkaNa, paTara, uNaka, Amalaka, kuvala, bimba, gaurAsyA strI. (gaurAsya+striyAM TAp) poya mIDhAnI. vadara, karkara, tarkAra, zarkAra, puSkara, zikhaNDa, zarIravANI vAnarI.. salada, zaSkaNDa, sananda, suSama, suSava, alinda, gaurAhika puM. (gauraH zubhraH ahiH saMjJAyAM kan) me gaDula, pApaDaza, ADhaka, Ananda, Azvatya, sRpATa, tana OM2 vinAno sA5. Apaccika, zaSkula, sUrma, zUrpa, sUca, yUSa, yUtha, gauri puM. (gaurasyApatyaM in) bhani2sa. gotrano meM. sUpa, metha, vallaka, ghAtaka, sallaka, mAlaka, mAlata, sAlvaka, vetasa, vRSa, atasa, ubhaya, bhRGga, maha, | gaurika tri. (gauravarNo'styasya Than) ghosA raMgavANu, maTha, cheda, peza, meda, zvan, takSan, anaDuha, anaDvAha, ____ghoj. (puM.) gho| sa2sava. eSaNa (karaNe), deha, dehala, kAkAdana, gavAdana, | gaurikA strI. (gaurI+kan+TAp) huvArI nyA, 4 tejana, rajana, lavaNa, audgAhamAni, gautama, pAraka, varSanI chokarI, rajodarzana jene nathI thayela evI ayasthUNa, bhoriki, bhauliki, bhauliGgi, yAna, medha, | nyA . Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 796 shbdrtnmhoddhiH| [gaurimat-grathana gaurimat tri. (gaurI manyate man+kvip) gaurI nAmathI. | gaurutalpika puM. (gurutalpaM gurupatnI gacchati Thak) yukta te nAmanuM eka tIrtha. gurU-patnI sAthe. vyamiyA2 42nA2. gaurimatI strI. (gaurimat+ DIn saMjJAyAmeva GIn) | gaulakSaNika tri. (gorlakSaNaM vetti tadgranthamadhIte vA) te namAnI se nahI.. gAya ke baLadanAM lakSaNo jaNAvanAra granthane bhaNanAra gaurila puM. (gauravarNo'styasya bAhulakAt ilac) ghosa 8%enA2. sarasava, loDhAnuM cUrNa. gaulandya puM. (golandasya gotrApatyaM gargA0 yaJ) gondra gaurivIti puM. (gauryAM vedavAci vItiH vizeSagatirasya) pino gotra. te nAmanA eka RSi. gaulAGkAyana puM. (golAGkasya gotrApatyam azvA0 phaJ) gauriSaktha tri. (gauryA iva sakthi asya Sac) gaurI. golaMka RSino gotraja. jevA sAthaLavALo. gaulika puM. (guDe sAdhu Thak Dasya la:) . tanuM gaurI strI. (gaura+GIp) gaurava[vAjI jo strI, muSTha nAmarnu vRkSa. himAlayanI putrI pArvatI -gaurI gurorgahvaramAviveza- | gaulomana tri. (golomeva zarkarA0 aNa) 0yana 2ial raghu0 2 / 26, 2518 varSanI. unyA, 4162, 6.3 4162, gorocanA, varuNanI te nAmanI patnI, priyaMguvRkSa, | gaulmika puM. (gulme rakSaNArthasthAnabhede niyuktaM Thak) 5vI,te. nAmAnI se nahI, gaMgA, sUryavaMzI. prasenaSThita 520 // 2. (tri.) mana, gulma saMbaMdhI. rAjAnI eka strI, te nAme buddhanI eka zakti, | gaulya na. (guDasya bhAvaH SyaJ Dasya la:) bhI , bha96, 40, dhonIyojau, huvA, bhaTisa, ghoj, __ madhura 2sa.. nasotara, tulasI, sonerI keLa, AkAzamAMsI nAmanI gauzatika puM. (gozatamasyAsti) me. so. ya. 3 vanaspati, te nAmanI eka rAgiNI, ghauMlo nAme baLada jenI pAse hoya te. sugaMdhI dravya, kothamIra. gauSTha tri. (goSThyAM bhavaH aN) sIma yana gaurIkAnta, gaurInAtha, gaurIpati puM. (gau-H kAntaHnAthaH vAma thana2. __-patiH) bhAva. gauSThI strI. (gauSTha+striyAM GIp) goSThImA yn| gaurIguru, gaurIpitA puM. (gau-H guruH pitA) limAlaya vADAmAM thanArI. ___parvata -gaurI gurorgahvaramAviveza-raghu0 2 / 26 / / gauSThIna na. (pUrve bhUtaM goSThaM khaJ) pUrva yai ou gaurIja na. (gauryAH rajaso jAyate jan+Da) sama.. ghAtI satI. te sthaNa -tamuvAca sa goSThIne vane gaurIja, gaurItanaya, gaurIputra, gaurIsuta puM. ti:- strI-puMsabhISaNe-bhaTTi0 4 / 21 / svAmI, pati. gausahasrika tri. (gosahasramastyasya) 2. yauna 3 gaurItakra na. (gauryAM nirmitaM takram) vaidya prasiddha magahanA svAbhI-0. lavaNAdi yukta eka prakAranI chAza. gauhalavya puM. (guhaloRSeotrApatyam yaJ) guDagu RSinI gaurIpaTTa puM. (gauryAH paTTamiva sthAnam) zivaliMgamA gotra. rahela gaurIpUjAnuM sthAna. gdhi strI. (ad+ktin vede ghasAdezaH upadhAlopazca) gaurIpuSpa puM. (gaurI haridreva pItaM puSpamasya) priya makSA 2, mA gnA strI. (gam+nA Dicca) 42 strI, 45-patnI.. gaurImantra puM. (gauryAH mantraH) taMtra.sa.2'mA 48 se. gmA strI. (gamyate'tra gam+vA0 DA) pRthivI.. gaurImaMtra.. grath (bhvA. A. a. sa seTa-prathate) va 2j, dig gaurIlalita na. (gaurI haridreva lalitam) utA. tha, duSTa tha, gUMtha, is hevI.. (tryA. para. sa. gaurIzikhara na. (gauryAH tapaHsthAnam zikharam) te namana seTa-prathnAti) gUMthay, oi8j, 2ya. se uimAlaya parvatamAna pAvatAnu, ta5zyA re, grathana na. (granth vA0 kyu nalopaH) thaj, -doSasthiratvAt sthAna-tIrtha. grathanAcca-suzrutaH / vRkSa. Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ thata-bhyiA ] shbdrtnmhoddhiH| 797 prathita tri. (nyU saMvarSe+vata no:) gUMthela, - | zvina tri. (Anthastatha vA yatayADascaca kusucitAmarthaH stranamAtoda zironizitA- | pra+ni) graMthavALuM, graMtha bhaNela-vidvAna, graMtha raghu dArU4 | goThavela, oLagela, dabAvela, hiMsA | gUMthanAra-racanAra. karela. | zvinI strI. (sthi+) graMtha bhaNelI, graMtha. thina tri. (praznana phinca nasTopa:) bolanAra, | banAvanArI vidUSI strI, keLa. bakabaka karanAra, sthiva v, sthif . (sthiydhane miksa ! praW . (nyU vI. naDDa) guccho, stabaka. granthau parNAnyasya, granthIni granthayuktAni vA parNAnyasya) nyU (purA. 3maya. sa. se-kanyata, granthayane) gUMthavuM, | cora nAmanuM sugaMdhI dravya, tagaranI gAMTha. racavuM, goThavavuM. sthipa strI. (sthipaDhiyAM DISa) eka jAtanI jhabhya chuM. (nyU sarSe+bhAve ) gUMthavuM, gaMThavuM, gadya | dUrvA, dhrokhaDa, eka prakAranI latA. padyAtmakazAstra-pustaka - pranyUnci tathA vo nidra | sthita chuM. (nziyukta chaHstha) koThanuM jhADa, tUhA-mahAva II80 | dhana, dolata, te nAmano ! dhana dolata te nAmano | mIMDhaLanuM jhADa, zAkarDa-eka jAtanuM jhADa. eka chaMda. sthibranthana na. (H vanam) gAMTha bAMdhavI, pustaka granthara I. (rca karoti kR+) graMtha racanAra vagerenuM baMdhana, janmatithie gorocanAvALuM sUtara zAstrakAra. bAMdhavuM te. jInyarI strI. (pranthastha karI gRhavisthAna) lekhyasthAna, sthiIina . (ciM vaIti+na) rasthipaNe vRkSa, tagaranI gAMTha. pustakAlaya. granthana na., nthanA strI. ( +mAve nyU+pu) granthibheda puM. (granthiM vastrAdigranthiM rAga- dveSarUpagranthi gUMthavuM te, gaMThavuM te, racanA. vAM mitti) vastra vagerenI gAMTha choDavI te, khIssA sthAnthi . (pranthastha sabhyi:) granthano saMdhi, vibhAga, kAtarU-cora, gAMTha kApavI te, je rAga-dveSa AtmAne samyakatva prApta karatAM aTakAve te rAga-dveSarUpa gAMThane pariccheda, adhyAya, prakaraNa. nci 6. (nyU+) gUMthavuM, vAMsa vagerenI gAMTha, eka bhedavI eTale ke tenA baLane ochuM karavuM te. grathita tri. (sthiratyastha mata5) gAMThavALuM - jAtanI motha, piMDAla, baMdhana -mite hRdayazvi kaNThaprabhAsAGgavizeSanIlAM kRSNatvacaM granthimatI fchatte sarvasaMzaya:- HTo $Ara rara ! te nAmano vadhAna-ma0i 3 46 (kuM.) hADasAMkala nAmanuM eka roga, mAyArUpa pAza, kuTilatA, graMthipaNe vRkSa. zazi vRkSa. na. (njirita thati OM arcarthe na va) ncima chuM. (sthit maNya) nakuca vRkSa. pIpaLAmULa-gaMThoDA, granthipaNuM-tagaravRkSa, gugaLa (kuM.) sthimUcha ne. (nci navalU mUchamasya) gAjara, daivajJa-jozI azvavanyo bhaviSyami virATanRparam | | lasaNa. sarvathA jJAnasampannaH kuzalaH parirakSaNe / / granthiko pranthimUtrA zrI. (pranthiyutaM mUtramasyA:) eka jAtanI nAma nAmnAhaM kamaitat supriyaM mama / / -mahA0 4 / 3 / 2 / gAMThAvALI dU, dhrokhaDa. pAMDava-sahadeva, keraDAnuM jhADa. sthi tri. (njirvidyateDI rU) gAMThavALuM. () pranthiA strI. vaja, khaMDa nAmanI vanaspati. pIpaLAmULa-gaMThoDA, Adu. (pu.) vikatavikalo nAmanuM sthita tri. (uccate ma ta prazvi+vatta) gUMthela. vRkSa -veva mayA sagi ! voDapa pranzinjhoDapa sthiraNA strI. (nthirvavuM patrevu thasthA:) mAlAkaMda | vinoDaji-gAsapta. 100 keraDAnuM jhADa, cora nAmanI vanaspati. nAmanuM sugaMdhI dravya, bIlInuM jhADa, vanaspati gokharuM. citUrvA strI. (nthiprathAnA dUrvA) eka jAtanI dUrvA, | caiitra strI. (sthi8+TApu) dhoLI dU-dhrokhaDa, gAMThAvALI dho. vanaspati bhadramotha, phudIno. Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 798 shbdrtnmhoddhiH| [granthihara-grahagati granthihara puM. (granthiM parakRtakuTilatAM kAryajaTilatAM vA | na. 32. pA. sAthe. u. api+graha Dhaisg. harati ha+ac) samAtya-maMtrI. abhi+graha sAme. 1 2j, adde| 42. ava+graha granthIka na. (granthika pRSo.) pAyAbhUSa, tAnI. 242514j, niyama, 42vo. vi+ava+graha namaj - ____nis. vigRhya cakre namucidviSA balI ya itthamasvAsthyamahardivaM grapsa vA glapsa (grana pRSo0 dvidhArUpam) acchAstava.5. divaH -zi0 151 / A+graha sAmethI yaj, gras (curA. ubhaya. sa. seTa-grAsayati, grAsate) ma.AL Agraha 2.vo.. A+sam+graha sAthI saMgraDa 42vo. 2j, ruj, sa. 42vI, jI. 4j -grasati tava ud+graha vizvAsa. 24vo, anAmata. bhU.. . mukhendaM pUrNacandraM vihAya / (bhvA. para. ubhaya. seTa- udgRhItAlakAntAH -megha0 8. / upa+ ud+graha grasati, te) 652no artha humI. Stuj. upa+graha sabhI5mA adde| 42, anugraha grasana na. (gras bhAve lyuT) bhkss| 42, uj, 42vo, pUre 3. ni+graha pasAre. ro'j, 36 gaNa, gajI. 4, yaMdra sUryana, 39, joNiyo, 72j -nigRhIto balAd dvAri-mahA0 / - tamAryagRhyaM prAsa.. (puM.) te nAmano me sasura. nigRhItadhenuH -raghu0 2 / 23 / prati+graha prati grasamAna tri. (gras+zAnac) yAsa. 42tuM, gaNatuM, mAtuM, 42vI, bhUsa. 2, bheTag, tA. 2j, sva.t2.. haraNa karatuM, AturatAthI meLavatuM ke sAMbhaLatuM. vi+ni+ graha sArI rAta 46 42. nis+ graha saMpUra grasiSTha tri. (atizayena grasitA grasitR+ iSThan) bhatizaya rIta. DA 2, nigraDa 42vI. pra+ graha satyaMta. gaNanAra, satyaMta mAnA2. se, sArI rAta add| 2. vi+graha virodha 42va., grasiSNu tri. (gras+ iSNuc) yAsa. 42vAnA svabhAvANu, 1315 42vI. sam+graha saMsaDa 42vI. - saMgRhya dhanaM, gaLI javAnA svabhAvavALuM, khAvAnA svabhAvavALuM. pAzAn / -amodhAH pratigRhNantAvAnupadamAziSaH . grasta tri. (gras+karmaNi kta) zAsa. 42sa, pAsa, raghu0 1 / 44 / prati+graha sAlI vastu devI.. 72742, 5.78, mAnta-hamAyesa- vyApta. - (curA. ubhaya sa. veTa-grAhayati, grAhayate) , 49 / dIrghatIvrAmayagrastaM brAhmaNaM gAmathApi vA- yAjJa0 72. (bhvA. para. sa. veTa- grahati) se, 547j, 3 / 244 / (na.) mAthI. va 3 56 sA5 5||bhyo thoma, ucUsa 42j, meNava. hoya tevuM asaMpUrNa vAkya. graha puM. (grah +ac) sUrya vagare navaya.Da, -sUryazcandro maGgalazca grasti strI. (gras+ktin) mAj, j.. budhazcApi bRhaspatiH / zukraH zanaizvaro rAhuH ketuzceti graho grastR tri. (gras+tRc) gaNanA2, mAna.82. nava / / -guruNA stanabhAreNa mukhacandreNa bhAsvatA / grastAsta puM. (grasta evAstaH) A. thy| pachI mAthI. zanaizcarAbhyAM pAdAbhyAM reje grahamayIva sA / / -bhartR0 mokSa thayA sivAya asta pAmela sUrya ke caMdra. 1 / 17 / 7||iine paaun||2 ariSTa-pUtanAhi, manuDa, grastodaya paM. (grastasya udayaH) aDae thy| pachI sarya ke caMdrano udaya. kRpA, Agraha, grahaNa karavuM, yuddha karavA taiyAra thavuM, grastha tri. (gras+karmaNi yat) yAsa. 2vA yogya, maLabaMdha, candrasUryanuM grahaNa, svIkAra karavo, jANavuM, khAvA yogya. usUna 42, thoma, rAI. graha (z2yA. ubhaya. sa. seTa-gRhNAti, gRNIte) 9. graha puM. va. navanI. saMdhyA . 42vu, ve, sva.5t2j, 453j, bhoga, guj, grahakallola puM. (graheSu kallolaH vimardaka iva) rAhu aDa. bhagavaj. ati+graha saMghana. rIne vata. anu+ grahakuSmANDa puM. pAna 40.52k us.. grahagocara puM. te. nAmano yotiSazAstranI se. aMtha. graha anukUla 42, 5 // 12vI. -anugRhIto'hamanayA grahagaNita na. (grahANAM gaNitaM yatra) unI 42 aDAna maghavataH saMbhAvanayA-za. 7. / -anugRhItAH smaH / sam+anu+graha dhana kamAMthA choDa hevA 35. - gaNita hoya tevo jyotiSazAstrano eka bhAga. anugraDa 42vI. apa+graha satata. ghAmAthI hu~ / ' | grahagati strI. (grahANAM gatiH) DIna. ti.. Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ grahagandha-grahayuddhabha shbdrtnmhoddhiH| 799 grahagandha puM. (grahebhyo gandham) sUrya vagaire Dona. 6dezAne | grahanAza puM., gahanAzana na. (grahaM malabandhaM nAzayati apAtuM caMdana. naz+Nic+ aN upa. sa. (tri. Nic lyu ) grahacintaka puM. (grahAn zubhAzubhadAyakatayA cintayati | gahanaz / me 2k ||4-vnspti. citi+Nvul) yotiSI... grahanemi puM. (grahANAM grahakakSANAM nemiriva) yaMdra, 752. grahaNa (graha+bhAve lyaTa) svabhAvabala 12va. thomava. | gahapati puM. (grahANAM patiH) sUrya, 204Arnu kAu, yaMdra, sa -AcAro dhUmagrahaNAt-raghu0 7 / 17 / 452NthA. ziva. -candraH sUryaH zaniH ketugraho grhptirvr:grahaNa karavuM, sUrya ane candranuM grahaNa, nAda zabda, mahA0 13 / 17 / 37 / chandriya, sAha2, satsa2, hAtha, 72, zani, dhana, grahapIDA strI. (graheNa pIDA) huSTa aDI. pI.30 - vidhA khaL, 64sandhi -liperyathAvadgrahaNena vAGmayam zazidivAkarayorgrahapIDanam-bhartR0 2 / 91 / raghu0 3 / 289 / grahapuSa puM. (grahaM puSNAti) sUrya. grahaNaka na. (gRhyate'nena graha+karaNe lyuTa tataH kan) grahapUjana na. (grahANAM pUjanam) Alk 54na -gocare grahaNa karAvanAruM zAstra, grAhaka zAstra. __ vA vilagne vA ye grahAriSTasUcakAH / pUjayet tAn grahaNAnta paM. (grahaNasya antaH) yandra-sayanI hAthI __ prayatnena pUjitAH syu zubhAvahAH - grahayogatattvam / mokSa thavo te, vidyAkaLAnA abhyAsano anta. grahapUjA srI. (grahANAM pUjA) sUrya vagaire navagrahonI grahaNAntika na. vidyA vgairen| masyAsanI. saMta. pU%t. grahaNi, grahaNI sI. (gRhaNAti rogiNo deham grahapratyadhidaivata na. DIna madhiSThAya 46.. | grahabala na. (grahANAM balam) lona, maNa. graha +ani GI) saMsAno. roga, 5.7vAzayanI. madhyama grahabali puM. (gRhAya baliH) ayazama 48. aDAna rahelI pittadharA nAmanI kaLA, zarIramAM uSNatva uddezIne apAtA gaoNLa-cokhA vagere. 3sAvanA nA. -vRddhasya grahaNIrogo nAgRhItvA grahabhakti strI. mahIno he vagerethA. vimA. nivarttate-mAdhavAkare / grahabhItijit puM. (grahabhIti jayati ji+kvip) grahaNIruj strI. (grahaNI eva ruk) saMsAno roya. te nAme gaMdhadravya-gorocanA. grahaNIhara na. (grahaNI harati) savA. (tri.) saM.DI. grahabhojana na. (grahANAM deye balirUpaM bhojanam) hone haraNa karanAra auSadha. ApavA yogya balidAnarUpa gaoNLa-cokhA vagere bhojana. grahaNIya tri. (grah+anIyara) a5|| 421 // yogya, svI2 grahamakha, grahayAga, grahayajJa paM. (grahaprItyarthe makhaH karavA yogya, levA yogya. yAgaH-yajJo vA) DInI prIti. artha-iti. puSTi grahadakSiNA strI. (grahANAM grahoddezena deyA dakSiNA) aDAna arthe karAto yajJa. uddezIne apAtI dakSiNA. grahamaNDala na. (grahANAM maNDalama) ahono samaI mahInA grahadAna puM. (grahoddezena tadazubhazAntyai dAnam) aDone pUjAthe karavAmAM AvatuM aSTa pAkAra sthAna-maMDala. uddezIne teonI zAMti mATe apAtuM dAna. grahamaitra na. (grahANAM maitram) vivAwi va yogya. 12grahadRSTi strI. (grahANAM svasthAnApekSayA sthAnabhedeSu darzanabhede kanyAnI rAzi ane grahonI mitratA. dRSTi) DonA sthAnanA mehane. sana. me. 56, grahayAlu tri. (graha+Aluc) 24 // 42vA-sevA, 3 - ddhipAda, tripAda ane pUrNa vagere dRSTi, pakaDavAnA svabhAvavALuM. grahadevatA strI. (grahANAM devatAH) sUrya vagere. ahonA | grahayuti puM. (grahANAM yutiH) DonA 2.5 22. vagerema adhiSThAyaka rudra vagere deva. sthitinA bhede kalpavA yogya eka yoga. grahadhUpa puM. (grahANAM grahoddezena dhUpaH) mahIne 6dezAna. | grahayuddha na. 652 52 24sA hIna 325||naa sparza apAto dhUpa. vagerethI thatuM yuddha. grahanAyaka puM. (grahANAM nAyakaH) sUrya, bhAnu, OM3, | grahayuddhabha na. (grahayoyuddhaM yatra tAdRzaM bham) bhAM zanigraha. | pralona yuddha thayuM Doya te. nakSatra. Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 800 shbdrtnmhoddhiH| [graharAja-grAmaga graharAja puM. (grahANAM rAjA Tac) sUrya, caMdra, pRspati, | grahItavya tri. (graha+tavyac) / 42vA yogya, sevA ___453lk 3, 752. yogya, 5.7vA yogya. grahavarSAdiphala na. sUrya vagare ahonA svAmI Doya | grahItR tri. (graha+tRc) A5. 42nAra -apANi -pAdo che tevA varSa ke mAsanuM phaLa. yavano grahItA pazyatyacakSuH sa zRNotyakarNaHgrahavahni puM. ayazama mahIna6dezAna. bhai Doma thAya / zvetAzvatara0 / 5.7un||2, senA2, nA2. che te eka agni . grahya puM. (grahaH haviH pAtrabheda eva svArthe yat) te. nAmarnu grahavipra puM. (grahoddezyakadAnagrahaNena patite dvijabhede) eka yazapAtra. jozI, grahanakSatra vagerenI vidyA jANanAra brAhmaNa. grAbha puM. (graha+Na vede hasya bhaH) A9 // 5282, grahazRGgATaka na. te nAmano yaza.. napara. grahasamAgama puM. (grahANAM samAgamaH) yandranI. sAthe bhaMgasa grAma, grAmaka puM. (gras+man AdantAdezaH grAma+kan) vagere pAMca grahono yoga. maI -pattane vidyamAne'pi grAme ratnaparIkSA-mAlavi. grahAdi puM. pANinIya. vyA 29 prasiddha me. dhAtu gAma, gaDha ane khAI vinAnuM brAhmaNa vagerenuM sa ca yathA-grahI, utsAhI, uddAsI, udbhAsI, sthAyI, nivAsasthAna, gAyanamAM svarono samUhavizeSa, zabda mantrI, sammI, nirakSI, nizrAvI, nivApI, nizAyI, vagerenI pAchaLa grAma zabda AvavAthI teno samudAyaayaacii, avyAhArI, asaMkhyAhArI, avrAjI, avAdI, vAya artha thAya. cha. bha3 guNagrAma ItyAdi, - avAsI, akArI, ahArI, avinAyI, vizAyI, balavAnidriyagrAmo vidvAMsamapi karSati -manu0 2 / 215 / viSAyI, aparAdhI, uparodhI, paribhavI, bhUribhAvI iti grahAdirAkRtigaNaH / ziva, jaja, madhyama gAMdhAra Adi svarano bheda. - Sar3ajamadhyamagAndhArAstrayo grAmA matA iha / - grahAdhAra puM. (grahaNAmAdhAraH) dhruva nakSatra.. saGgItadAmo0 / grahAdhikaraNa na. (grahasya pAtravizeSasyaikatvAvivakSayA jJApakamadhikaraNam) pUrva bhImAMsastra prasiddha nyAyarnu grAmakAma tri. (grAme svakIyatvena kAmayate kam+NiG eka adhikaraNa. aN) 0 mana. potanI bhali.35 62742. grahAdhIna tri. (grahANAmadhInaH) 4 A8- sattAne. taud | grAmakukkuTa puM. (grAme kukkuTaH) mama 23to. .. hoya che te. grAmakukkuTI strI. (grAmakukkuTa+GIS) mama 23tI. grahAdhIza, graheza puM. (grahANAmadhIzaH Izo vA) sUrya, 831. 1531vRkSa. grAmakumAra tri. (grAmeSu madhye kumAraH sundaraH) 0 grahAmaya puM. (grahakRtaH AmayaH) hone dIdhe thatI gAmamAM je sundara hoya te. roga, grahono Aveza, bhUta Adi vaDe thayela roga. grAmakumAraka na. (grAmakumArasya bhAvaH mAna) grahAvamaIna puM. (grahau candra-sUryo avamRdnAti AkhA gAmanI sundaratA. ava+mRd+lyu) rADa, mahAna 52252 yuddha grAmakulAla puM. (grAme kulAla:) manomA2. grahAzin puM. (grahaM skandagrahadoSamaznAti nAzayati grAmakulAlaka na. (grAmakulAla bhAve vuJ) manu az+Nini) .5 satanA 46 aAuna hoSane nAza kuMbhArapaNuM. karanAra vanaspati, grahanAza vRkSa. grAmakUTa puM. (grAmasya kUTa iva) zUdra. grahAhvaya puM. (grahaM grahadoSamAhvayati nAzAya AkArayati gAmakUTI (srI. GIS) zUdra tinI. strI.. ADhe+za) bhUtAMza namarnu vRkSa. grAmakroDa puM. (grAme kroDaH) ma.ma. 24tuM mUMDa. grahila tri. (graho'styasya ilac) &ThI.j, -na nizAkhilayApi | grAmakroDI strI. (grAmakroDa+jAtitvAt GIS) Hi. vApikA prasasAda grahileva mAninI- nai0 277 / / 23tI. ( 35L. sAyaTI, devAnI. 6278 2rAmanAra, aDanA- (bhUtAhi| grAmaga, grAmagamina, grAmagAmin tri. (grAmaM gacchati AvezavALuM. / Nini) // 4 // 2. Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ grAmagRhya-grAmapaNDa] shbdrtnmhoddhiH| 801 grAmagRhya tri. (grAma+graha+kyap) mana. pAranu, ||mnii | grAmatakSa puM. (grAmasthaH takSA) mano suthAra. bahAra rahenAra. grAmatas avya. (grAma+tasil) matha.. grAmagRhyA strI. (grAmagRhya+striyAM TAp) ma.na.pADA2. grAmatA strI., grAmatva na. (grAmANAM samUhaH tal-tva) rahenAra senA. gAmono samUha. grAmageya na. (grAme geyam) mamai oual anya me. grAmadharma puM. (grAmo dharmaH) bhaithuna. prakArano sAmano bheda ke vibhAga. grAmapAla puM. (grAmaM pAlayati pAli aN) ma.nI. 268 grAmagoduh puM. mano. go. karanAra, prAmAdhyakSa, amuka lazkaranI TukaDI. grAmaghAta puM. (grAmasya ghAtaH) mano nAza 52vI, grAmaputra puM. (grAmasya grAmasthabahujanasya putra iva) bhAmA gAmanuM sarvasva laI levuM te, gAmamAM rahetA mANasone gAme poSaNa karavA yogya putratulya putra. mArI nAkhavA te. grAmaputraka na. (grAmaputra tato bhAve manojJA0 vuJ) grAmaghAtin puM. (grAmArthaM tatrasthalokarakSaNArthaM hanti pazUn han+Nini) uluu dona poss| 42vA mATe AkhA gAme pALavA yogya putratulyapaNuM. pazuone mAranAra, gAmano vinAza karanAra, grAmapreSya puM. (bahunAM preSyaH) mano hAsa.. grAmaghoSin puM. (grAme karSake ghoSo'styasya ini) grAmapreSyaka na. (grAmapreSya bhAve vuJ) mAmA marnu bhegha, 12sAha, chaMdra. dAsapaNuM grAmacaryA strI. abhyadha, strI.saMbhogA, bhaithuna. grAmabhRta puM. (grAmeNa tatrasthasamUhena bhRtaH poSyaH) ma.43 grAmaja, grAmajAtaH tri. (grAme jAyate jan+Da / poSaNa karavA yogya, bahu mANasothI poSaNa yogya. ___ kartari kta) ma tpanna thanAra.. | grAmamadgurikA strI. (grAmasya priyA madgurikA) me. grAmajaniSpAvI strI. me. tanu dhAnya, jAsa.2. jAtanuM mAchaluM-zRMgImatsya, grAmayuddha. grAmajAla na. umano samUDa.. grAmamukha puM. (grAmo grAmasthajano mukhamivAsya) 82, grAmajit tri. (grAmaM saMhataM jayati vizleSaNena ji+kvip) huna, 2. gAma-samUhamAM phAMTA paDAvanAra, taDAM paDAvanAra. grAmamRga puM., grAmamRgI srI. (grAmasthito mRgaH) duut:|.. grAmaNa tri. (grAmaNyaH idam takSazi. aN) rAmanA | (striyAM GIp) dUtarI. mukhI saMbaMdhI, gAmetI saMbaMdhI. grAmayAjaka, grAmayAjin puM. (grAmasya nAnAvarNAnAM grAmaNI tri. (grAmaM samUhaM nayati prerayati svakAryeSu yAjakaH apakRSTavipraH grAmAn grAmasthanAnAvarNAn nI+ kvip+Natvam) pradhAna, agresara, prabhAdhyakSa yAjayati yaj+Nic+Nini) mA 42 na. yaza -agraNIAmaNIH zrImAn nyAyo netA samIraNaH - zavanA2, sonA, purohita - vyarthaM tu patite mahA0 13 / 149 / 37 / bhuNya, uttama, zreSTha, uma68, dAnaM brAhmaNe taskare tathA / gurau cAnRtike pApe mAtra 5mogana viyA2 12nAra, bhogA. (trI.) kRtaghne grAmayAjake / / -mahA0 3 / 199 / 7 vezyA, paTalANI, gAmanA mukhInI strI, gaLIno choDa. grAmavAsa grAmavAsin puM. (grAme vAsaH) mama 3 (puM.) umanal usI-bhujI, mAdhyakSa, ma, viSNa, mama sa ta. (puM. grAme vAso yasya) 2||bhddiyo, yakSa, bahu strIono saMbhoga karanAra, gAmaDAmAM rahenAra. grAmaNItA strI., grAmaNItva na. (grAmaNI+tala-tva) grAmavizeSa puM. saMta ne gata abhu 25.2 vizeSa - mukhIpaNuM, prAmAdhyakSapaNuM, uttamapaNuM, agresarapaNuM grAmaNIthya na. (grAmaNyaH bhAvaH tva vede pRSo0) grAmaNItA ___ sphuTIbhavadgrAmavizeSamUrcchanA -zizu0 / zabda juo. grAmazata na. (grAmANAM zatam) sau. ma. grAmaNIputra puM. (grAmaNyAH putraH) vezyAno putra, madhyakSano. grAmazateza puM. (grAmazatasya IzaH) so ||mno upl. cho'2. grAmapaNDa puM. (grAme grAmadharme SaNDaH) napuMsa5. Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 802 shbdrtnmhoddhiH| [grAmapaNDaka-grAmyAzva grAmapaNDaka na. (grAmaSaNDa bhAve vuJ) napuMsa.754. | sundari ! grAmyajano miSTamazrAti-chaM0 13, ita. grAmasaMkara . nAnI pANInI nahera, gAmaDAnI pANInI bhUTa bhU, manI -grAmyAnapazyat kapizaM pipAsataH naDe2. zi0 12/38. (puM.) te. nAmanI DAvyano me hoSa, grAmastha tri. (grAme tiSThati sthA+ka) mama 222, gAya Adi sAta jAtanA pazu, Dukkara, meSa ane gAmaDiyo. vRSabha rAzi, tri. (na.) bhaithuna. te nAmano meDa grAmahAsaka puM. (grAmaM hAsayati has+Nic+Nvul) 2ta, I vAya, a28.. bhASau. udA.- kaTiste pAunano pati. - nevI.. harate manaH-sA da0 574| svI.2 grAmAdhAna na. (grAmasya grAmapoSaNArthamAdhIyate A+dhA grAmyakanda puM. (grAmyazcAsau kandazca) meM 1.t21 +lyuT) bhRgayA - zira. un6, su21. grAmAdhikata. grAmAdhipati. grAmAdhyakSa, grAmika paM. | grAmyakarkaTI strI. (grAmyA karkaTI) gaM.. grAme adhikRtaH, grAmasya adhipatiH grAmasyAdhyakSaH, | grAmyakarman na. (grAmyasya karma) bhaithuna. puM. grAmyasya grAme taniyukta ThaJ) mano mujI - 5Te, mano. prAkRtasya hAlikAdeH dharmaH) / grAmyadharmaH bhaithuna - adhikArI. pramatto grAmyadharmeSu mandAtmA pApanizcayaH - grAmAnta na. (grAmasya antam samIpam) ||mnii sabhI5, mhaa03| 48/4 gAmanI pAse. grAmyakuGkuma na. (grAmyaM kuGkumam) suMno. grAmAntIya tri. (grAmAnte bhavaH cha) 2manI sabhI5i grAmyadharmin tri. (grAmyadharma+ini) bhaithunama sata.. thanA2. (tri. grAma+ka) grAma saMbaMdhI, mArnu, grAmyapazu puM. (grAmyaH pazuH) ya, ghoDI, 450 mAha mauiyu. gAmaDAnAM pazuM. grAmikya tri. (grAmikasya bhAvaH) marnu paTela, grAmyamadgurikA strI. (grAmyA madgurikA) me. tanu gAmanuM mukhIpaNuM. mAchaluM, zRMgImatsya. grAmiNI, grAmINA strI. (grAmin+striyAM GIp-TAp) | grAmyamRga puM. (grAmyo mRga iva) drUtI.. (strI.) grAmyamRgI gaLIno choDa. itarI. grAmin na. (grAmaH svAmitvena AdhAratvena vA'styasya ini) grAmyarAzi puM. (grAmyo rAziH) -yotirvidhAprasiddha anyA gAmano mAlika, gAmamAM rahenAra, grAmyadharmavALuM, - mithunahi rAzi. mathunavALuM. grAmyavallabhA strI. (grAmyasya vallabhA) vezyA - grAmINa tri. (grAme bhavaH khaJ) ma. utpanna thanAra, ___ grAmyamazlIlaM vallabhaM priyaM yasyAM iti vigrahe / mama sanA2 - grAmINavadhvastamalakSitA janaizciraM pAsapu-us. vratinAmupari vyalokayanzi0 12/37 / (puM.) dUtarI, grAmyazUkara puM. (grAmyaH zUkaraH) ||maan 42, pANe. kAgaDo, gAmamAM rahetuM bhUMDa. 2-y. grAmeya, grAmeyaka tri. (grAme bhavaH Dhak) mama grAmyavAdina tri. (grAmyaM vadati Nini) grAmya. 2006 thanAra, (grAme bhavaH DhakaJ) mama thanA2. bolanAra kheDUta vagere, halakI bhASA bolanAra. grAmeyA strI. (grAme bhavA Dhak) vezyA. grAmyA strI. (grAme bhavA yat) tulasI, gajAnI cho3, grAmevAsa, grAmavAsin puM. (grAme vAsaH) mama 23j, ___ vAsanI. chou. mAma 23, mabha nivAsa., (grAme vasati Nini) grAmyAyaNi puM. strI. (grAmyasya apatyam phiJ) mauiyo, gAmamAM rahenAra. nahIM keLavAyelo chokaro, gAmaDiyaNa strI. grAmeza, grAmezvara puM. (grAmasya IzaH - Izvaro vA) grAmyAyaNI strI. (striyAM idantatvAt vA GIp) 2||muiyaa, gAma dhaNI. nahIM keLavAyelI chokarI. grAmya tri. (grAme bhavaH yat) mama satpanna thayeda grAmyAzva puM., grAmyAzvA strI. (grAmyo'zvaH, grAmyAzvA) aMDUta. hi, umamA thanAra, 2||muiyo. - alpavyayena | rAdheTa, gI . Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ grAvagrAbha-grISmabhava shbdrtnmhoddhiH| 803 grAvagrAbha puM. (grAvANam stutyA gRhNAti gRha + aN / tAmramUlA nAme vRkSa, grahaNa karanArI-lenArI strI. hRzya ma.) eka prakArano yAjJika-28tvija. satkAra karavA yogya, jANavA yogya, pratikUla -mAM mA DAvat chuM. (sate ta pra: pra+3, 3mAvati dvAyate | bhUhiNI bhIru ! gantumutsAhinI bhava-bhaTTi0 5 93 / kRti +va+vi, to prazAsI bAvA ti) / ripatra . (grAdi trivRMdha paruM ya) koThanuM paththara, pASANa, parvata, megha, (htra.) daDha, kaThaNa, majabUta. jhADa. prAvarodavA chuM. (zrAvaNa rodati +vu) AsaMdha pragiza tri(pra+3 ) grahaNa karavAnA svabhAvavALuM, nAmanI vanaspatinuM vRkSa. lenAra, levAnA svabhAvavALuM. viratun !. (prAvALuM stoti stu+viva) eka jAtano hiM tri. (pra+Lya) grahaNa karavA yogya, kabUla yAjJika-Rtvija. karavA yogya. pakaDavA yogya, thobhavA yogya, mAnavA grAvahasta puM. (grAvA abhiSavasAdhanaM pASANo haste yasya) yogya, satkAra karavA yogya, jANavA yogya. eka prakAranA Rtvijano bheda. grIvA srI. (giratyanayA gRvanip nipAtanAt sAdhuH) prAvIyAzuM te nAmanuM eka pravara. kaMdharA, Doka - prIvamamarA muhuragupata candrane grAsa chuM. (prIte prANa pa) anAja vagereno ! ttadaSTi: - zA . ao | koLiyo, gaLavuM, grahaNa karavuM, DhAMkavA yogya ane | prIvAkSa ! te nAmanA eka RSi. DhAMkanArano sparza, auSadha levAnA daza prakAranA vAyadA strI. (grIvasthitA ghaTaT) Doke bAMdhelI kALamAMno eka kALavizeSa. ghaMTaDI. zAsazanya na. (prAse za7) koLiyAmAM raheluM mAchalAM jIvavitra na. (grIvAva vi) DokamAM rahelo eka vagerenA kAMTArUpa zalya. jAtano khADo. prasAcchAdina na. (prAsa% macchIne ) anAja ane vina , jIvi strI. (grIvana-triya hIpa) vastra UMTaUMTaDI. (tri. TI rIvA majyastha na Tiopa:) prada I. (pra+navare ) jhuMDa nAme jalacara prANI, | lAMbI DokavALuM. jalahasti, jJAna, Agraha - mUDhayAtmano vat | ss . (te rasAt pra+nanuM) jeTha ane aSADa vIDayA yite tA: - mA. 27/12 | haTha, grahaNa e be mahinAnI Rtu - prIne panthatapAstu d karavuM, levuM, svIkAra karavo, kabUla karavuM. (tri. pra+) | varSA-svamAveza: - manu0 6/rarU I tApa, garamI, grahaNa karanAra, svIkAra karanAra, lenAra, kabUla karanAra. | grISmaRtunI garamI, uSNakALa. (tri.) garamIvALuM, prada chuM. (D+Vq7) bAjapakSI, viSavaidya, sarpa | grISma RtuvALuM, UnuM. pakaDanAro gArUDI, sitAvara nAmanuM zAka, paTela, | Mna tri. (grISma nAyate ga+) grISma RtumAM pedA phojadAra, jJApaka-liMga - yatharva prAraMvAaSAM thanAra, garamImAM utpanna thanAra. (trI. grInana+TApu) zabdArInAmini tu - prAM0 3/220/12 ane sItAphaLI, navamallikA - baTamogaro. indriyAdI. (tri.) grahaNa karanAra, svIkAranAra, lenAra, | MAnya na. (jhIme nahiM dhAnyama) grISmaRtumAM thatuM grAhaka. dhAnya. prAivas tri. (grA+matupu) jhUDavALuM. puSpI rI. (grIne puSpa yastha ) grISmaRtumAM prAdina . (+ na) koThanuM jhADa. (tri.) lenAra, | jene phUla Ave che tevuM phUlajhADa, karUNI puSpa vRkSa. -kAJcanAro himo grAhI tuvaraH zleSma-pittanut- khamava tri., grISmamavA strI. (grISya mavati mU+. bhAvapra 1 thobhanAra, mAnanAra, svIkAranAra, kabUlanAra, 1 grISya bhava satpatti: yA) grISmaRtumAM thanAra, baMdhakoza karanAra, jabarAIthI grahaNa karanAra. garamImAM utpanna thanAra. (trI.) baTamogaro, navarrrr . (ITdan DhiyAM ) dhamAso nAmanI mallikA, - mArA grISmamavA sundhA - vaidyavanaspati, javAso, rIsAmaNI nAmanI vanaspati, | 2namalTiI | Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 shbdrtnmhoddhiH| [grISmasundara-glautR grISmasundara puM. me. tanu us. / bhaviSyadaparAjitAtmA - mahA0 2/67/19 / se, grISmahAsa na. (grISme hAso vikAso yasya) zrImatumai. gaTuM 2mavA bhATe 5j,Do34vI. bhvA. saka. thanAro eka jAtano kapAsa. seTa A.-glahate) me 4 artha. grISmI strI. (grISmaH kAlaH kAraNatvenAstyasya ac glaha puM. (graha-glaha+gha) 5|saa 43 2ma, dhUta-huTuM gaurA0 GIS) baTamogarA. // 2 59.35 prAvastu, 57. Do3 -pAJcAlasya grISmodbhava tri., grISmodbhavA strI. (grISme udbhavo yasya drupadasyAtmajAmimAM sabhAmadhye yo vyadevId glaheSu - yasyAH vA) zrImatamai 6tpanna, thanA2. 127. | mahA0 2/67/6 / grISmodbhavo bhogabhavAnurakto - koSThapradIpe / | glAna tri. (glai kartari kta) rogako3thI. kSI. thayesa, mabhoga. dAni pAmela, hIna. thayeTa, thA. (na. glai+ bhAve gruc (bhvA. para saka. seTa - grocati) yo 42vI, kta) hInatA, thA, parizrama.. gamana. 2, 4. glAni strI. (glai+bhAve ni) hutA - manazca glAnigraina tri. (grIvAyAM bhavaH aN) .5 652 Dota, mRcchati-manu0 1/53 / - aGgaglAniM suratajanitAmubhA 298 - nAsrasat kariNAM graivaM tripadIcchedinAmapi megha0 70 / mAgha -yadA yadA hi dharmasya glAnirbhavati - raghu0 4/48 / bhArata ! - bhaga0 4/7 / sAhitya prasiddha me| graiveya na. (grIvAyAM baddhaH alaMkAraH, tri. grIvAyAM bhavaH vyabhicArI guNa. potAnuM kArya karavAmAM asamarthapaNuM. Dhab) 35bha paravAno no-AisjI. vagere. glAva puM. te nAmanA . vi. -tUNavarmANyatho kakSAn graiveyANyatha kambalAn - glAvin tri. (glai+vini) harSa nahIM pAmela te,havAj. mahA0 7/35/34; (na. grIvAyAM bhavaH DhakaJ) glAsnu tri. (glai+snu) univAj -vasan mAlyavati DokamAM rahela. glAsnu rAmo jiSNuradhRSNuvat - bhaTTi0 7/4 / graivya, graiveyaka tri. (grIvAyAM bhavaH vede SyaJ) thanAra, gluc (bhvA. para. saka. seTa-glocati) yorI 42vI Domai. 28. -asmAkaM sakhi ! vAsasI na rucire -bahUnAmaglucat prANAn aglocIccaraNe yazaH - yaiveyakaM nojjavalam-sA0 da0 3 / bhaTTi0 15. / 30.| mana 42, 4.. graiSma, graiSmaka tri. (grISme bhavaH aN-vuJ) zrIma glucuka puM. te nmn| me. *Si. RtumAM rahela, grISma saMbaMdhI, garamI saMbaMdhI, grISma glucc (bhvA. para. saka seTa-galuJcati) yo3. 42vI, tuma thanA2. graiSmika tri. (grISmadharmaM veda tatpratipAdakagranthamadhIte vA glepa (bhvA. a. A. seTa-glepate) 52rAdhIna tha, haridra Tha) grISmaRtuna dhana. 1. 982, zrImatuna tha, hIna. . (bhvA. sa. A. seTa- glepate) dharmane jaNAvanAra graMthanuM adhyayana karanAra, greSmI strI. (graiSma+GIp) bhogI, navamasi puSpa. yAsa, mana 2j. gleva (bhvA. A. sa. seTa-glevate) zodha, yo.sa glapana tri. (glai+Nic+puk hasvaH kartari lyu) parizrama.5124 dAni. 2nAra, 25vanAra. (na. glai+ 42vI, seva. Nic+puk hasvaH bhAve lyuTa) ni. 42vI, 4.4. | glai (bhvA. para. a. aniT-glAyati) thA58j - zrutvA spRTvA ca dRSTvA ca bhuktvA ghrAtvA ca yo naraH / na glapita tri. (glai+Nic+kta) parizrama pAmela, thA, ni. pAmelA, thavela. dRSyati glAyati vA vijJeyo jitendriyaH / / - manu0 glas (bhvA. A. sa. seTa-glasate) ulj, makSa 42. 2/98 / 42mAj, kSI.e.thavaM. glasta tri. (glas+kta) bhakSa. , pA. glau puM. (glai+Dau) yaMdra, pUra. glaha (curA. ubhaya. seTa sa. - glahayati, glahate) glAtR tri.. (glo+tRc) thAhI. tuM, zrama pAmatuM, mA svI52j - imAM cet pUrvaM kitavo'glahINadIzo'- | tha tu. Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gha-ghaTATopa shbdrtnmhoddhiH| 805 gha 4nano yothI. va. (puM. ghaTa+Da) ghaMTa, ghaM21, ghaMTA | yena kavinA yamakaiH pareNa tasmai baheyamudakaM ghttkrprennvagereno nAda. ghaTa0 22. / (puM. ghaTasya karparaH) will ghak ghakAra puM. (ghasvarUpe kAraH) yotho. 'gha' vyaM04na. 81.5. ghaggh (bhvA para0 a. seTa-ghagghati) sa. ghaTakAra, ghaTakAraka, ghaTakRt tripuM. (ghaTaM karoti ghaTa (bhvA. A. a. seTa-ghaTate) yeSTA 42vI. -dayitAM kR+aN) ghaDI janAvanA2. humAra. trAtumalaM ghaTasva - bhaTTi0 10/40 / - ghaTeta ghaTagraha, ghaTagrAha tri. (ghaTaM gRhaNAti ac-aN) 5o sandhyAdiSu yo guNeSu lakSmIna muJcati caJcalA'pi __ / 22, gha3 vanA2. - bhaTTi0 12/26 / ud+ghaTa ghAu. pra+ghaTa ghaTaja, ghaTajAta, ghaTayoni, ghaTasaMbhava, ghaTodbhava ma 2. vi+ghaTa chUTA tha. sam+ghaTa meM ___ puM. (ghaTAt jAyate jan+Da) agastya muni. 42j, saMyuta 42, 3. (curA. ubhaya. seTa ghaTadAsI strI. (ghaTayati parasparaM nAyako yojayati saka.-ghATayati, ghATayate) 4 2. DiMsA 42vI. ghaTi+ac hasvaH) suTTI. strI.. - kapATamudghATayati - mRccha0 3; - niraya ghaTana na. (ghaTa+lyuTa) saMbhavana-samUDa, prayatna, yoga, nagaradvAramudghATyantI-bhartR0 1/63 / ud+ghaTa ghAu. jamA karavuM, saMcaya karavo, mizra karavuM, joDavuM, meLavI (curA. ubha. a. seTa ghaTayati-te) .za. j. -taptena taptamayasA ghaTanAya yogyam-vikrama0 (bhvA. pa. a. seT+ghaTati) . (curA. ubhaya. 2 / 16 / aka. seTa idid ghaNTayati+te) 206 42vI, nAha ghaTanA strI. (ghaT+yuc) 652na. artha, thAmInA 72vI, avA4 42al, pola... samUha, janAva- aghaTitaghaTanApaTIyasI mAyA / - ghaTa puM. (ghaTate mRDAdisaGghAtaiH jalAdigrahaNAya ghaTa+ ac) ghaDo, kuMbha, kalaza, kuMbharAzi, vIza droNanAM barAbaranuM yasmAt mAhAtmyavazena yAnti ghaTanAM kAryANi niryantraNam-rAja 4 / 365 / se bhA5 - caturbhirADhakoNaH kalazo'nulvaNomala: / unmAnazca ghaTo rAzioNaparyAyasaMjJitaH / / - zArGgadhare / ghaTarAja puM. (ghaTeSu rAjate rAj+ac) (ma. - dazadroNo bhavet khArI kumbhastu droNaviMzati - ghaTaparyasana na. prAyazcitta nali 42nA2 35 patitanA tyA prAyazcita0 / mahonmata. DAthIna usthala, yatna 72nArI karavA mATe tenA jIvatAM ja tenuM preta kArya karavA mATe manuSya, kuMbhaka nAmano prANAyAma, yogAvasthAno eka jJAtioe karavAmAM AvatuM pANIthI bharelA ghaDAne 582 - Arambhazca ghaTazcaiva yathA paricayo'pi ca / koI dAsInA paga dvArA khAlI karavuM te. ghaTaprakSepa na. prAyazcitta uyapachI prAyazcitta 2nArAme niSpattiH sarvayogeSu syAdavasthAcatuSTayam - haThayogapra0 4/69 / karavAno eka vidhi. ghaTaka tri. (ghaTa+Nic+Nvul) yo4|| 42nArI, yon| ghaTasRjaya puM. ba. va. kSamAvo meM deza. rI. sAyanAra, zrI. henA2 - dhAvako bhAvakazcaiva ghaTasthApana na., ghaTasthApanA srI. (ghaTasya sthApanam) yojakazcAMzakastathA / dUSakaH stAvakazcaiva SaDete navarAtri vageremAM dugadivInI prItine mATe kalaza ghaTakAH smRtAH / - ete satpuruSAH parArthaghaTakAH sthApavAmAM Ave che te. svArthaM parityajya ye - bhartR0 2/74 / ghaTA srI. (ghaTa+bhAve aG) saMghAta, samUDa - ghaTakatva na. (ghaTakasya bhAvaH tva) sava.2067tva., yadagAraghaTATTakuTTimasravadindUpalatundilApayA -naiSadha0 / niyAma-vyavasthA 42 // 2 dharma - tadviSayatAvyApaka- goSThI, vAtayAta, meghanI mAuna2. -pralayaghanaghaTAviSayatAvattvam-vA0 / kA0 111 / samA, hAthInu, Toj -mAtaGgaghaTA - ghaTakarpara puM te. namana . vi. vihitya zizu0 164 / 20%0nI. samAmai. : 2tna35. Jumudi sil - jIyeva | ghaTATopa puM. (ghaTayA ATopaH) Auna2. Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 806 shbdrtnmhoddhiH| [ghaTAbha-ghaTTanA ghaTAbha puM. Di255. ziSu daityano me. 2.su.2. senApati. | ghaTIyantra na. (ghaTyAH daNDarUpakAlasya jJApakaM yantram) ghaTAla tri. (ghaTA ghaTanA'styasya lac) linhita. kALane jaNAvanAruM yaMtravizeSa-ghaDiyALa, kUvA vageremAMthI ghaTanAvALuM. 10. stavAna yantra -toyayantrakapAlAdyairmayUranaravAnaraiH / ghaTAlAvU strI. (ghaTa iva alAvU) gha8 ThevaI tuMbaI. sasatrareNagarbhazca samyakakAlaM prasAdhayeta / / -saryaM ghaTika tri. (ghaTena tarati, taratItyadhikAre Thana) ghAthI. siddhAntaH / 4. rozanI meM maha taranArI. ghaTotkaca puM. bhImasenathI ki rAkSasIne peTe pahA ghaTika na. (ghaTIva kan) nitaMba, dukho.. thayela te nAmano eka rAkSasa. kaurava-pAMDavonA ghaTikA srI. (ghaTa+Nic+Nvula) sa16 55 35. me | mahAbhArata yuddhamAM te vIratApUrvaka jhajhUmyo, paraMtu Aga, me bhaDUta, nAno ghaDI -nAryaH zmazAnaghaTikA | [nau &tthe. te bharAyo -mudrA0 2 / 15 / iva varjanIyAH-paJca0 1 / 192 / yovIsa miniTano | ghaTotkacAntaka, ghaTotkacAri puM. (ghaTotkacasya antakaH) samaya -... -eSa krIDati kUpayantraghaTikA nyAyaprasakto 3. vidhiH -mRccha0 1059 / -palaM palAnAM ghaTikA | ghaTodara puM. (ghaTa iva udaramasya) te. nAmanI 5 rAkSasa. kilaikA-jyotirvidA0 / (strI. ghaTI svArthe ka) | ghaTonI strI. (ghaTA iva UdhAMsi yasyAH sA) chain| nAnI 31, ghAuyA. ___Hino dUdhathA. ma.resA hoya. teva. 2||y -gAH koTizaH ghaTikArthaka puM. ghAuyA. 2 // 3 // 2, ghAuyAjI. sparzayatA ghaTonIH-raghu0 2 / 49 / ghaTikAlavaNa na. bisavA. ghaTTa (bhvA. A. sa. seTa+ghaTTate) yAsa, ghau, banAva ghaTighaTa puM. (ghaTyA ghaTate ac saMjJAtvAt hasvaH) -vAyughaTTitA latAH / ; viTajananakhaghaTTiteva vINA mRccha0 1 / 24 / (curA. ubhaya. sa. seTa- ghaTTayati+te) bhAva, zaM.42. ghaTita tri. (ghaTa+Nic+kta) gha3, 2yesa, yoga, / yAla, ghaj - kAraNDavAnanavighaTTitavIcimAlAH Rtu0 3 / 8 / janAva. usa.. ghaTTa puM. (ghaTyate'tra ghaJ) nahI kareno ghATa, 55 ghaTin puM. (ghaTastadAkAro'styasya ghaTa+ini) duma2.za, | savAna, sthayAsa, yAvaj. bhAra. (tri.) ghaDavANu. ghaTTakuTIprabhAta na. (ghaTTasthA kuTI tatra prabhA miva) ghaTinI strI. (ghaTin+GIp) ghAvI. dANa ApavAnA bhayathI rAtre je rasto hAtha lAgyo ghaTindham tri. (ghaTI dhamati dhmA khaz mum husvazca) te raste nAsI janAro koI dANacora. savAre jyAM ghaDo banAvanAra, ghaDAmAM moDhAno pavana bharI tene dANa levAtuM hatuM te ja sthaLe AvavAthI dANanI ___gAunA2. corI karI zakyo nahIM, tema unmArge doDato koI ghaTindhaya tri. (ghaTIM dhayati dheTa +khaz+mum hasvazca) manuSya potAnI dhAraNA pAra pADI zake nahIM te mATe ghaDA vaDe pInAra, ghaDo moDhe mAMDanAra. vaparAto eka nyAya. ghaTila tri. (ghaTo'styasya picchA0 ilac) 5vAj.. | ghaTTagA strI. te nAmanI meM nahI. ghaTI strI. (ghaTena sacchidreNa kumbhena jJApyA) dRAtma | ghaTTajIvina puM. (ghaTTa tarikazulkasthAnaM nadyavataraNasthAne kALa, eka ghaDIno samaya, covIsa miniTa jeTalo deyaM zulkaM vA tena jIvati jIv+Nini) nahI vagere 5tM, ghAuyANa -kUpamAsAdya ghaTImArgeNa sarpastenAnItaH- UtaravAne sthaLe AvatI dANanI AvakathI AjIvikA paJca0 4. / (strI. ghaTa alpArthe DIp) nAno ghaDI, calAvanAro khalAsI vagere. nana. 2 // // 2, nIduma- ghaTI ceTI viTaH kiMsvijjA- ghaTTana na. (ghaTTa + lyuT) 4, aaj, yadAvaj, ghasa, nAtyamarakAminIma-udbhaTaH / masaNa, sAvi... ghaTIkAra tri. (ghaTIM karoti aN) kuMbhAra, ghauiyANI. ghaTTanA strI. (ghaTTa+yuv) yAsana-yAvaj. -raNadbhirAghaTTanayA ghaTIgraha tri. (ghaTIM gRhNAti graha+ac) nAno ghaDo / nabhasvataH pRthagvibhinnazrutimaNDalaiH svaraiH -zi0 1 / 10 / lenAra, ghaDiyALa lenAra. mA0vi.st. Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ghaTTita-ghanajambAla] shbdrtnmhoddhiH| 807 ghaTTita tri. (ghaTTa+Nic+kta) nirmita, manarAvera, yAvela.. | ghaNTikA strI. (ghaNTaiva kan) nAnI. ghaM231, dhUdharI, ghaNa (tanA. ubhaya. aka. seTa-ghaNoti, ghaNute) hI5g, | To.43, 5391-9ma. 5.2. sAvalI. ma. ____tej. ghaNTinIbIja na. (ghaNTA'styasyAH tadAkAraphalatvAt ghaNTa tri. (ghaN+kta) hIta. thaye, ze. ini+GIp ghaNTinyAH ghaNTAyuktAyAH bIjam) 435saghaNTaka, ghaNTakarNa puM. (ghaNTa+saMjJAyAM kan, ghaNTo nepALo. dIptaH karNa iva patramasya) me. tanI-kSu5. nAmAnI | ghaNTu puM. (ghaNTa+un) athIna 652nI ghaMTIvAjI vanaspati. Ai5. chorI vagere, hAthIno ghaMTa, pratApa, 1.1. ghaNTA strI. (ghaTI zabdakaraNe ac) ghaM250, ghaMTa, jAba2, ghaNTezvara puM. (ghaNTAnAmIzvaraH) bhagathI. medhA namAnI -sarvavAdyamayI ghaNTA vAdyAbhAve niyojayet -smRtiH / patnIthI utpanna thayela putra, vaNadAtA eka deva. atibalA, nAgabalA nAmanI vanaspati, ghaMTA pATalI ghaNDa puM. (ghaNiti zabdaM kurvan Dayate ghaN+DI+Da) vRkSa. ghaNTAka puM. (ghaNTA+ke+ka) ghaM21512si. nAmarnu, vRkSa... bhramarI, madhamAjI. ghaNTAkarNa puM. (ghaNTayuktau kI. yasya) nobhA pUsato. ghatana tri. (hanti hanteyunnAdyantayordhatvatatve uNA0 yun) savAra yakSa -ghaNTAkaNe ! mahAvIra ! sarvavyAdhi bhAranA2. vinAzakaH / visphoTakabhaye prApte rakSa rakSa ghana puM. (han mUtau ap ghanAdezazca) megha -ghanodayaH mahAbala! / / te nAmano zivana meM anuya2, te prAk tadanantaraM payaH -za0 7530 / vanaspati nAmano kAzImAM Avelo eka dharo. nAgaramotha, samUDa -tadalabdhapadaM hRdi zokaghane - ghaNTAtADa puM. (ghaNTAM kAlajJApakaghaNTAM tADayati raghu0 8 / 91 / mogha, masUta5j, pUra visita - tADi+aN) amu samAyane. 49uaal bhATe jAba.2 ghaTayati sughane kucayugagagane mRgamadaruciruSite-gIta0, vagADanAra ghaDiyAlacI. Patl, -nAsA ghanAsthikA-yAjJa0 3 / 39 / 56914 ghaNTAtADana na. (ghaNTAyAstADanama) ghaM2 dusote. sajAtazca ghanAghana:-mAtaGga0 9 / 39 / vist||2, 3 , ghaNTAnAda puM. (ghaNTAyA nAdaH) ghaM231no na, ghaMno heDa, soDhAnI bharA -pratijaghAna ghanairiva muSTibhiH sA4, te. nA. dUkherano meM maMtrI. -bhAraviH 18 / 1 / ghal, , 5dhAtu, sabhA, bhaga4, ghaNTApatha puM. (ghaNTAdivAdyAnAM ghaNTAyuktahastyAdonAM bhe, ghanA , tridhAtu, te. nAmano me 36516. vA panthAH aca) moTo 224mAdhIza 2sto -daza (na.) sovi3, do, ghaTa jhAsa2. vagere syA , dhanvantaro rAjamArgo ghaNTApathaH smRtaH -kauTilyaH / kAMsIjoDA, karatAlAdi vAdya, madhyama nRtya, carma. ghaNTApATali puM. te. nAmarnu me 3. (tri.) 48, 49, pUra, gha0. laij, dua, AC3, ghaNTAbIja puM. (ghaNTeva bIjamasya) negI, 4yAsa DaM, bhIra, gha, puSTha.. ghanakapha puM. (ghanasya meghasya kapha iva) 12sAhanA 28. ghaNTArava puM. (ghaNTAyAH ravaH) ghaMTano savA. ghaNTAravA strI. (ghaNTAravavat ravaH pakvaphaleSu yasyAH) ghanakAla puM. (ghanasya kAla:) 52sAhanI bhosama. ghanagolaka puM. (ghanena mUrtyA gola iva kAyati kai+ka) eka jAtanA zaNanuM jhADa, rAnIzaNa. ghaNTAlikA strI. (ghaNTAlI+kan) moTA pAkhurnu jAu, sonuM ane rUpe ekaThI karela mizra dhAtu. ozAtaDI. ghanaghanaugha puM. (ghanaghanasya oghaH) mall meghanI ghaNTAlI srI. (ghaNTAM tacchabdamalati al+aN+GIp) samudAya -yad grjduurjitghnaughmdbhrbhiimm-klyaann32| uparano artha juo, ghaMTanI paMkti. ghanacaya puM. (ghanasya cayaH) bhedhano samudAya. ghaNTAvat tri. (ghaNTA+matup) ghaMTavAj.. ghanacchada puM. (ghanAH nibiDAzchadA yasya) 222vA ghaNTAzabda puM. (ghaNTAyAH zabdaH) ghaM21no ghaMTanI. 3, zi. savA4. (puM. ghaNTAyAH zabda iva zabdo yasya) | ghanajambAla puM. (ghano jambAla:) puSTha ya2rI, ghal kAMsya nAmanI dhAtu. 5164. Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 ghanajvAlA strI. (ghanasya jvAleva) vI4NI, vAgni, vajano agni, vajanI krAMti. ghanatA strI. ghanatva na. ( ghanasya bhAvaH tal-tva) ghanapazu, bhaDAyacaM, dRDhapazu, pazu. ghanatAla puM. (ghanatAyAM alati al + ac) yAta pakSI, vAgha vagereno eka prakArano tAla. ghanatimira na. ( ghanena timirim) bhedhathI thayesa aMdhAra, gADho aMdhakAra. zabdaratnamahodadhiH / ghanatola puM. (ghanaM abhilakSIkRtya svamukhaM tolayati ) yAta pakSI. ghanatvac puM. (ghanA tvag yasya) zaragavAnuM Au, bodhavRkSasoharanuM Au. ghanadruma puM. vi/25 nAmanuM vRkSa. ghanadhvani puM. (ghanasya dhvaniH) bhedhanI khavA. (tri ghana iva ghvaniryasya) bheghanA bhevA gaMbhIra zabdavANuM. ghananAbhi puM. (ghanasya meghasya nAbhiriva yonitvAt ) ghumADI. ghananIhAra puM. (ghanaH nIhAraH) puSpuNa jaraI, gha hIma. ghanapatra puM. (ghanAni patrANyasya) sAToDI nAmanI vanaspati, saragavo. ghanapadavI strI. (ghanasya padavI) khAza krAmadbhirghanapadavImanekasaMkhyaiH - kirAta0 / ghanapallava puM. (ghanAH nibiDAH pallavAH asya) saragavAnuM 313. ghanapASaNDa puM. (ghanena meghadhvaninA pASaNDa iva unmattattvAt) bhora, mayUra. ghanaphala puM. (ghanAni nibiDAni phalAnyasya) bheDa bhatanuM vRkSa, viDayo - vikaNTaka vRkSa. ghanaphenilA strI. (ghanavatphenilA) vanaspati arebI. ghanamUla na. ( ghanasya samatrighAtasya mUlamAdyam) gazita, prasiddha ghanamUla, trighAtavaDe kADheluM saMkhyAnuM mULabhdde 1000 nuM dhanabhUNa 10. hatyAhi - paGktyAM nyaset tatkRtimantyanighnIM, trighnIM tyajet tat prathamAt phalasya / ghanaM tadAdyAt ghanamUlameva paGktyA bhavedevamataH punazca / / - lIlAvatI / ghanarava puM., ghanaravI strI. (ghane ghanakAle ravo'sya asyA vA) bhora, mayUra, mayUrI-Dhela. [ghanajvAlA - ghanAkara ghanarasa puM. (ghanasya raso niSyandaH ghanazcAsau rasazca ) 4 - ghanarasamandhaM kSIraM ghRtamamRtaM jIvanaM bhuvanam - ratnakoze / pAzI, DyUra, gADha rasa, pIluparNI vRkSa, bhoraTa vRkSa. (na.) 4, pAegI. ghanavartman na. (ghanasya vartma) khAza - ghanavartma sahasrava kurvan ki0 5 / 17 / ghanavallikA strI. (ghanA nibiDA vallI yasyAH kap hrasvaH) amRtastavA nAmanI vesa, vI4jI. ghanavallI strI. (ghanasya meghasya vallIva) vI4jI, amRtasravA latA. ghanavAta puM. (ghanAM nibiDo vAtaH, vAto'tra vA ) dhnodddhivimAna AdinA AdhArabhUta jAmelA barapha jevo athavA thIjelA ghI jevo eka prakArano kaThina vAyu, eka prakAranA narakano bheda, meghano vAyu. ghanavAsa puM. (ghano vAso'sya) Doju, DuSmAMDa. ghanavAhana puM. (ghana iva zubhaM vAhanamasya) ziva, mahAdeva, IMdra. ghanavIthi strI. (ghanasya vIthi: ) khA.DA.za. ghanazyAma puM. (ghana iva zyAmaH) rAma zrIkRSNa hemAmbaraM ghanazyAmaM zrIvatsa- zrIniketanam - bhAga0 / (tri . ) ghana iva zyAmaH (varNaH yasya) bhedha ThevA kALA varNavALuM. ghanasamaya puM. (ghanasya samayaH ) varasAhanI bhosama. ghanasAra puM. (ghanasya sAra iva zItalatvAt) apUra dhanasAranIhArahAra0 daza0 1, pInastanorujaghanA ghanasAradigdhAH suzrute 47 a / dhana, pAzI, pAro, pAra, uttama bhegha. ghanaskandha puM. (ghanaH skandho yasya) AMjalInuM Au ghanasvana puM. (ghanasya svanaH) bhedhadhvani, bheghano nAha. (tri. ghanazcAsau svanazca) gaMbhIra savAra, bhedhano avA4. (ghanena suSThu aniti) tAMNabhe nAmanuM zAI. ghanahasta puM. (ghanaH hasto'p ) khabhu prahAranuM kheDa bhatanuM bhAya. ghanA strI. (ghana + astyarthe ac TAp) bhASapa-bhaMgalI aDada nAmanI vanaspati, rudrajaTA nAmanI vanaspati, sthUla strI. ghanAkara puM. (ghanAn Akirati A + kR + ac) varasAhanI bhosama, varSARtu. Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ghanAgama-dharmapAvana] zabdaratnamahodadhiH / 809 ghanAgama puM. (ghanAnAM meghAnAM AgamaH) varSA - ghanAgame / gharghaTa puM. (ghare sekAya aTate ghaT+ac) kheDa bhatanuM rAjapathe hi picchile- naiSa0 / ghanAghana puM. (han+ac) IMdra, varasato megha -ambhojAni ghanAghanavyavahito'pyullAghayatyaMzumAn-rAjataraGgiNI 4 | 365 / bhArI nAce khevo mahonmatta hAthI, anyonyanuM saMghaTTana- anyo'nyaghanam - gharaNI (tri.) nirantara ghAta 42nAra, duSTa. ghanAghanA strI. (ghanAghana+TAp) aDamAthI nAmanI vanaspati.. ghanAtyaya puM. (ghanAnAmatyayo'tra) za6Rtu, bhedhanuM dUra tha -ghanAtyaye vArSikamAzu samyak prApnoti rogAnRtuvAnna jAtu - carake 1 ghanAmaya puM. (ghanaH Amayo yasmAt) jahUrInuM Au. ghanAmala puM. (ghano'malaH) vatthuso nAmanuM kheDa bhatanuM QUS. ghanAmbu na. ( ghanasya ambu) varasAnuM pAzI. ghanArAva tri. (ghana iva ArAvo yasya) bheghanA sarajA nAhavA. (puM. ghanasya ArAvaH) bhedhano nAha. ghanAruNa tri. (ghanaH aruNaH) atizaya sAsa. ghanAvaruddha tri. (ghanena avaruddhaH) bhedhe roDesuM, bheghathI khArachAhita. za ghanAzraya puM. (ghanAnAmAzrayaH) ghanIkRta tri. (ghana+cvi+kR+kta) naDDI Darela, ghaTTa surekha, bhabhUta rela, chaDharela. ghanodadhi puM. pratye 24 pRthvInI nIye jarar3anI peThe jAmela, saghana pANI, je vIza hajAra yojana pramANa che te. ghanopala puM. (ghanasya upala iva kaThinatvAt) varasAdhanA 62. ghanoparuddha tri. (ghanenoparuddhaH) bhedhe roDesuM, bheghathI AcchAdita. ghanaugha puM. (ghanasya oghaH ) meghano samUha -yad garjadUrjitaghanaughamadabhrabhImam-kalyANa0 32 / ghambU (bhvA para. sa. seT - ghambati) gamana 42, 4. ghara puM. ( hanyate gamyate'tithibhiH han 'hanteran ghazca' uNA0 nalopazca ) 6.2. gharaTTa puM. (ghR seke + vic gharaM sekamaTTate aTTU + aN) ghaMTI, hamavAnI thaDI - tat spaSTamAnmathagharaTTavilAsamAsIt - zrIkaNThacarite 6 / 63 / mAchasuM. gharghara puM. (ghardhetyanukaraNazabdaM rAti rA + ka) reMTa sAhinI avyakta zabda, cAlatA pANInA nivALo eka nA6 -caNDairDamarunirghoSairghargharaM zrutavAn dhvanim-rAjatara0 2 / 103 / parvatadvAra, pahADI rasto, jAra, ghaMTI vagereno zabda, ghuvaDa, te nAmano eka nada, harakoI avAra, hAsya. (tri.) dhardha2 zabdavANuM - zANe ghargharake jalaM rucidaM santApazokApaham - rAjanighaNTe / ghargharA strI. (ghargharA+TAp) vIzA, ghUgharI, gaMgAnahI. ghargharikA strI. ( ghargharI + kan) ghaMTaDI, dhUdharI, dhUdharIvANI kaTImekhalA, eka prakAranuM vAgha, zekeluM dhAnya, eka jAtano nAda. gharita na. ( gharghara + Nic + kta) kheDa bhatanI lUMDano svA4. ghargharI strI. (gharghara + Gop) ghaMTaDI, ghUgharI, TeDarI, gaMgA nahI, ghUgharIvANI uTIbhejalA. ghaghurghA strI. (ghR + vic ghur dhvanau kvip tau hanti han+Da hasya ghaH) kheDa bhatano DI.DI. gharv (bhvA. para. sa. seT gharbati) gamana 42, bha. dharma puM. (gharati kSati aGgAt ghR seke karttari mak) ghAma, jajharo parasevo dayitasparzonmIlitagharmajalaskhalita caraNanakhalAkSe - AryAsa0 212 | tApa, tApavAnI hivasa gharmakAle niSeveta vAsAMsi / zrISmaRtu - niHzvAsahAryA zukamAjagAma gharmaH priyAvezamivopadeSTum - raghu0 16 / 43 / yajJa, 2sa, gAya vagerenuM dUdha. (tri.) dIpta, pradIpta, tApavANuM garama. gharmacacikA strI. (dharmakRtA carcikeva) garabhIbhAM zarIre nIDajatI saNArdhaso -svedavAhIni duSyanti krodhazoka- bhayaistathA / tataH svedaH pravarteta daurgandhyaM dharmacacikA / / prayogAmRte / gharmadIdhiti, dharmadyuti puM., dharmadughA strI. (dharmoM dIdhita yasya / gharmo dyutiryasya) sUrya, khaDAnuM Au. gharmapayas na. (gharmasya payaH) parasevo, dhAmathI zarIramAMthI nIkaLatuM pANI. gharmapAvana puM. (gharmamUSmANaM pibati pA + vanip ) uSma pAravya nAmano eka pitRgaNano bheda. Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 810 shbdrtnmhoddhiH| [dharmarazmi-ghAtavya dharmarazmi puM. (dharmayuktA razmayo yasya) sUrya, 4050k | ghA strI. (han+Da hasya ghaH TAp ca) bhijA , jA. 2, ghA 42vI, bhAra.. gharmavicarcikA strI. 12bhIma zarIre nIsudi. Aust. ghATa puM. (ghada+ac) 1.5-0. pAnI . mA, ghara, gharmasad puM. (ghameM yajJe sIdati sad+kvip) yazamai nadI vagereno ghATa, gAyo vagerene caravAnuM sthAna. besanArA te nAmanA pitRo. (tri. ghATA astyasya aca) DoDanI pAnA dharmastubh puM. (dharmaM stubhnAti stubh+kvip) vAyu... bhAgavANu, ghauvANu.. gharmasvaras puM. (dharmAH dIptAH sva+asun svaraso yeSAm) | ghATA strI. (ghaT+ac+TAp) nI. 57no. mA, prahIta. za6. -doSAstu duSTAstraya evamasyAM saMpIDya ghATAM surujAM gharmasveda pu. (dharmo dIptaH kSaran vA svedo, gharma yajJe sutIvrAm - suzrute 25. a0 / gha3. svedo gatirvA yasya) hota. mana, 52sevI, yasamA | ghATAla puM. (ghATA sidhmA0 astyarthe lac) samiti 4nA2. vidradhi roganuM eka lakSaNa. dharmAnta puM. (dharmasya anto'tra) led. -dharmAnte me ghATikA strI. (ghATA svArtha ka) ni. 57no vigaNaya kathaM vAsarANi vrajeyuH-megha0 106 / / bhAga gharmAntakAmakI strI. (dharmAnte kAmakI) pakSiI ghANTika puM. (ghaNTyA carati Thaka) stuti|85. 20one ___-varSAkAle'syAH maithunaspRhA bhavatIti / savAramAM jagADatI vakhate ghaMTA vagADI stuti pATha gharmAmbu, dharmodaka na. (dharmasyAmbu) 52se.vA.. 4282 -rAjJaH prabodhasamaye ghaNTAzilpAstu ghANTikAH gharSa puM. (ghRS+ghaJ) ghasA, ghasA, gharSa.. -sArasundarI / hevara vagerebha ghaM21 4003. stuti gharSaNa na. (ghRS+lyuT) ghasaj, , pI.sa., ghasArI. 52nAra, dhaMtU2. (tri.) ghaM2 403nA2. ___ gharSaNAbhighAtAd vA yadaGga vigatatvacam-mAdhavAkare / | ghAta puM. (han+ghaJ) bhArI nAma, 12 bhA2.. - gharSaNAla puM. (gharSaNAya alati al+ac) bhUzaNa, viyogo mugdhAkSyAH sa khalu ripughAtAvadhirabhUtsahasto 3. uttara0 3 / 44 / bhAra, saMrnu pU25 2j, j, gharSaNI srI. (ghRSyate'sau ghRS+lyuTa+DIp) 162. zue.t2, l, praDA2- jyAghAtaH za0 3 / 13, - nayanazaraghAta-gIta0 10 / gharSita tri. (ghRS+kta) ghaseo, haNej, vATe.. ghala na. (ghola pRSo.) 9A... ghAtaka tri. (ghAtayati han+Nvul) bhArI nAmanAra, ghAta. 12 // 2, nA2 -muSTibhiH pANighAtaizca bAhughAtaizca ghaSa, ghas (bhvA. A. a. seTa-ghaMSate, ghaMsate) 32j, zobhane ! / ghoraiH jAnuprahAraizca nayanAJcanapIDanaiH / - 2j, ghasa. Aus 52j, 257j, (bhvA. para. sa. rAmA0 6 / 98 / 24 / -induH kamuhadantA ca sUryaH aniTa-ghasati) uj, makSa 42.. kamalaghAtakaH-vidagdhamukhamaNDanam / ghasa puM. (ghas+ ac) te nAmanI me. rAkSasa. ghasi paM. (ghasa+bhAve in) sAhAra, makSa 72 ghAtana na. (han+Nic+bhAve lyuT) bhArI naj, 2 mAravuM, prahAra karavo, yajJa mATe pazuno bali Apavo te, a5442. (tri. ghAtayati han+Nic+kartari lyuTa) ghasmara tri. (ghas+masc) jAvAnA svabhAvANu - nAra, mAranAra, ghAta. 242. viDambitaM-yatsmaraghasmarArtidazAvazAt svaM viSayAndhalena ghAtanI srI. .tarnu thiyA2-11.. ratnApaJca0 / pATha - drupadasutacamUghasmaro droNi ghAtayat tri. (han+zata) ghAta 42tuM, tuM, bhAratuM. rasmi-veNI0 536 / ghAtavAra puM. abhu rAzima bhadAne, jyotiss2||2tr ghastra puM. (ghasatyandhakAraM ghas+rak) havasa. -ghasro gamiSyati pramANe aniSTa sUcaka amuka vAra-divasa. bhaviSyati supradoSam-subhA0 / na. ghas+rak) 3sa.2. | ghAtavya tri. (han+Nic ktavyac) ghAta. 42vA vAya, (tri.) DiMsa, a5124, du: hena2. vA dAya, gurAvA lAya. Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ghAtasthAna-ghurgharaka] shbdrtnmhoddhiH| 811 ghAtasthAna na. (ghAtasya sthAnam) sI, zUdI. vagai3 | ghuTa puM. (ghuTa+ ac) 5. dhuMTal. -gulphaH / ghAta 42vArnu, sthAna, pazu vagairene. 15. 42vAnuM sthAna, ghuTi, ghuTI strI. (ghuTa+in, GIp) pAnI gal. zmazAna. ghuTika puM., ghuTikA strI. (ghuTa+astyarthe Than, TAp) ghAti puM. (han+ iN) 5kSAladhana, bhAra, 5782, 5kSAna __ rAnI. cUM.. bhAraj, 5zuno Al2. ghuD (tudA. pa.sa. seTa-ghuDati) mAghAta 42vI, a j, ghAtin tri. (han+Nini) DiMsa, bhArI nAmanAra, bhAra 25. mAranAra, prahAra karanAra, mArI nAkhavAnA svabhAvavALuM. ghuNa (bhvA. A. a. seTa-ghoNate) mama, 2.813t2 (na.) chaina harzana prabhAe yAra ghAtibha... 32. (bhvA. A. sa. seTa-ghuNate) 49 // 42, ghAtipakSin puM. ghAtipakSiNI srI. (ghAtI cAsau pakSI ve. (tudA. para. aka. seTa-ghuNAti) mamaj, olm. GIp) nA4 pakSI. (srI. ghAtipakSiNI) 404 5kSiI . cakkara cakkara pharavuM. ghAtuka tri. (han+ukaJ) DiMsA :22, 2, dhAtahI. | ghuNa puM. (ghuNati kANThaM bhakSayan kASThAbhyantare bhrAmyati ghAtya tri. (han+Nyat) ghAta. 42vA yogya, 39vA yogya. ghuNa+ka) ma pe68 yato dhura bhename prasiddha ghAra puM. (ghR+ghaJ) sIya, 7i2j, mInU 72j. eka jAtano kIDo je kASThamAM akSara jevI AkRti ghAri na. tanAmanA. sa. 76. pAucha. ghAtika puM. (ghRtena nivRttaH ThaJ) puSkSaNa ghIvANu, 54vAna, ghuNapriyA strI. . tanuM vRkSa, u952 patra vRkSa. dheba2 ko3 -anyasya ghArtikabhojanaM dattam-paJca0 ghuNavallabhA strI. vividhanI 3jI -kuTajatvakphalaM 5 / 35 / tAr2yA mAkSikaM ghuNavallabhAm-vAmaTe cikitsAsthAne / ghAteya tri. (ghRtAyAH apatyam Dhak) hIta. strInI ghuNAkSara na. (ghuNakRtamakSaram) dhu| nAbhana 8thI . putra. ghAsa puM. (ghasyate'sau pazubhiH ghas+karmaNi ghaJ) lAkaDAmAM paDI gayelA akSara athavA akSara jevI ti. -prAptaghaNakSataikavarNopamAvAcyamalaM mamArja - ghAsa. -ghAsamuSTiM paragave dadyAt saMvatsaraM tu yaHmahA0 / tRl, 426 makSya dravya. zi0 3158 / te. nAmanI meM nyAya-yA Ama ghAsakanda paM. (ghAsArthaH kandaH) sa tanI bhIgI.. thavA upara bIjuM kAma anAyAse thaI jAya che tyAM ghAsakundika tri. (ghAsakunda-tatpracurasthAne catura* Thak) nyAyano prayoga thAya cha - ghuNAkSaranyAyena nirmitaM ghAsakunda jenI samIpa hoya tevo pradeza vagere. tasyA vapuH- dazakumAraca0 / ghAsi tri. (ghas+iN) 726 bhakSya. 56Artha ghAsa. ghuNi tri. (ghuN+in) masa, iresa. vagaire. (puM. ghasati bhakSayati havyaM ghas+ iN) bhani, ghuNTa, ghuNTaka puM. (ghuTa+ka+mum, svArthe ka) 5ganI citrAnuM jhADa. ghiNa (bhvA. A. saka. seTa-ghiNate) 2.. ghuNTika na. (ghuNTastadAkAro'styasya Thana) sAyaM. e. dhu (bhvA. A. a. aniTa-ghavate) naha 52vI, za6 | ghuNDa puM. (ghoNate bhrAmyati ghuNa+Da) samo. 12vI. (puM. ghu+Du) za6, savA4, 2nI lUtaranI | ghum avya. (ghuN+Dum) mane.4 5.682no saspaSTa 106. 'dhu dhu' sevA savAla, sadhu sakSa2 dA, dhA mevA | ghur (tudA. para. a. seTa-ghurati) bhayaM42 thajdhUradhUra 35 dhAtumAnI pAlinIya vyA5255 "dAdhAdhvadAp" mevo. 206 425o, ghora. kaH kaH kutra na ghughurAyitadhurI prasiddha eka saMjJA. ___ ghoro ghurecchUkaraH-kA0 7 / ghuTa (bhvA. Atma. sa. seTa-ghoTate) 5.75 32, 166- ghura tri. (ghur+ka) amu. 4.4.2no. 206 4282. 46 42. -yasya vyAghoTate daNDo nAkRtArthaH / ghuri, ghurI srI. (ghur+ki, DIp) bhUunu muna. kutazcana-kavirahasye 146 / (tudA. para. sa. seTa- ghughura puM. meM tanI 13, yunI za6. ghuTati) sAmuM bhAra, mAghAta 42vI, sA. tha, ghughuraka puM. (ghughura iva kAyati kai+ka) sapanA rathI 1254j, 215 / 72j, bhayAvaj. thato eka prakArano upadrava. Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 812 ghughurA strI. ta} jisA Thevu ghUra ghUra 42. ghughurikA strI. chAtIbhAM ghUradhUra zabda durAvatI kheDa prakAranI udharasa. ghurgharI strI. (ghughura+ GIS) kheDa prahAranuM sanaMtu, labharI. ghulaJca puM. (ghur + kvip tamaJcati aJc + aN rasya laH) gavedhukA nAmanuM dhAnya. ghulaghulArava puM. (ghulaghulityavyaktamArauti A+ru+ac) kabUtarano eka bheda. ghuSa (bhvA. A. seT idid-ghuMSate) a0 hI, prAzavu, khUbasUrata Davu. sa. arbha 42. (bhvA para sa. seTghoSati ) bhArI nAja, vadha avo, hAra bhAravu, (curA. ubha. sa. seT-ghoSayati, ghoSayate) vajAza, prazaMsA aravI, bhaDera vu. - sa sa pApAhate tAsAM duSyanta iti ghuSyatAm - za0 6 22; - iti ghoSayatIva DiNDimaH kariNo hastipakAhataH kvaNan- hito0 2186 | julsu 4vuM, gojavu, zabda 92vo. (bhvA para. sa. seTaghoSati ) uparano artha dukha A+ghuS sArI rIte jAhera karavuM, prazaMsA karavI, satata kraMdana karavuM. ghuSita tri. (ghuS+kta vA iTa) pradhyAta Darelu, bhaDera zabdaratnamahodadhiH / uresuM, jutsuM DaresuM, gojesu. ghuSTa tri. (ghuS + kta (uparano artha dukha. uyya zabdathI praTa rekhA abhiprAyavANuM vAya vagere. (tri.) 2tha, gADI, gADu. ghuSTAnna na. ( ghuSTaM ko bhoktetyudghaSTa deyamannam ) oe khAnAra che ema UMcethI avAja karIne apAtuM anna. ghusRNa puM. (ghusi + RNak) Desara - ghusRNairyatra jalAzayodarenaiSadha0 -yatra strINAM masRNaghusRNAlepanoSNA kucazrIH -vikrama0 18 / 31 / ghusRNApiJjaratanu strI. ( ghusRNena ApiJjarA tanurasyAH) gaMgA nahI - ghusRNApiJjaratanurghargharghargharasvanA- kAzIkhaNDa 29. a. ghUka puM. (ghU ityavyaktazabdena kAryAti zabdAyate kai+ka) ghUkAri puM. ( ghUsakasyAriH ) DAgaDI. ghUkAvAsa puM. (ghUkAnAmAvAsaH) zAjora vRkSa. ghUkI strI. ( ghUka + jAtitvAt GIp ) dhuvau mAchA ghughurA ghRNa ghUra (divA. A. seT sa ghUryate, a. - ghUryate) hiMsA 2vI, tha, gharaDA thayuM, zabda rakho. ghUrNa (tudA. ubhaya a seT ghUrNati, ghUrNate) labhakuM bhayAt kecidaghUrNiSuH- bhaTTi0 15 / 32 | DosA jAvA. yAkAra irkhu, lapaTA - yoSitAmatimadena jughUrNa vibhramAtizayapRSi vapUMSi - zi0 10 / 32 / ghUrNa puM. ( ghUrNa + ac) kheDa bhatanuM zArDa, bheDa bhatano roga jemAM cakkara Ave che. cakrAkAra bhramaNa karavuM te. (tri. ghUrNa+bhAve ghaJ) AMta, bhabhesa -Aha cedaM rUpA ghUrNaH saMdaSTaradanacchadaH - bhAga0 7 / 2 / 2 / irela, DolAM khAdhela, avyavastha magajavALuM. ghUrNana na., ghUrNanA strI. (ghUrNa + bhAve lyuT / ghUrN +yuc) thaDADAra ivu, bhabhavu antarmohanamaulighUrNanacalanmandAravisraMsanastadhAkarSaNadRSTiharSaNamahAmantraH kuraGgIdRzAmgIta0 9 / 11 / DolAM jAvA. ghUrNamAna tri. ( ghUrNa + zAnac ) labhatu, iztuM, DolAM jAtu bhramantaM ghUrNamAnaM ca stuti devAH pracakrire harivaMze ghUrNikA strI. zuDAyAryanI unyA devayAnInI kheDa sajI. ghUrNita tri. ( ghUrNa + kta) labhela, thara thara irela madaghUrNitavaktrotthaiH sindUraizchUrayan mahIm-kathAsarit / DolA khAdhela. ghR (bhvA para. sa. aniT gharati) sAyavu, chAMTavu. (curA, ubhaya, sa. seT ghArayati, ghArayate ) sIyavu, chAMTa, DhAMDa. juhotyAdi para aniT sa - jigharti) sIMyavu, chAMTa, aghIya, prAza. ghRG avya. aspaSTa zabda. ghuvara. ghUkanAdinI strI. (ghUka iva nadati nad + Nini GIp ) ghRNa (tanA. ubhaya. sa. seT gharNoti, ghRNoti, ghaNute, ghRNute) gaMgA nahI. hIyavu, prAza. (bhvA. Atma. sa. seT-ghRNmate) eDa, levu. ghRNa puM. (ghRN dIpto+ka) hiksa (tri.) pradIpta, garama.. 48 / 36 / ghUrNAyamAna tri. ( ghUrNaH bhrAntaH ivAcarati bhRzA0 cavyarthe vA kyaG karttari zAnac ) bhAvesuM yaDADAra yAre taraI 32ve, labhAvAtuM - pItonmattaphalAtulAlasatayA ghUrNA- yamAnekSaNam- kalApadhAtuvyAkhyAsAre / ghUrNi puM. ( ghUrNa + bhAve in) labha, 92 242 irkhu, DosA jAvA. Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ghRNA--ghRtavat] zabdaratnamahodadhiH / 813 ghRNA strI. (ghriyate sicyate hRdayamanayA vR seke nak) | ghRtanirNij tri. (ghRtaM dIptaM nirNik rUpaM yasya) aMtimAna ghyA, 43egA, sudubhAratI, nindA - tatyAja toSaM parapuSTaghuSTe ghRNAM ca vINAkvaNite vitene nai0 3 / 60 |taaN vilokya vanitAvadhe ghRNAM patriNA saha mumoca rAghavaH- raghu- 11 / 17 / sva35vANuM. (puM. ghRtaM nirNenekti nir + nij + kvip) dhIne zuddha DaranAra agni ghRtapa puM. (ghRtamAjyaM pibanti pA+ka) te nAmano me pitRgaNa ghRtapadI strI. (ghRtaM pAde saMsthitaM yasyAH GISi padbhAvaH) IDA hevI, sarasvatI hevI. ghRtaparNaka puM. (ghRtamiva svAdu parNamasya kap) 42bhahAnuM 313. ghRNAlu tri. ( ghRNA + Aluc) dhyAsu, ghyAvANuM. ghRNAvat tri. (ghRNA astyasya matup + masya vaH) ghyAvA. ghRNAvat tri. ( ghRNA astyasya matup + masya vaH) ghyAvANuM. ghRNAvatI strI. (ghRNAvat + GIS) gaMgA nahI. ghRNAvAsa puM. (ghRNAyAH AvAsaH yatra ) jheNAnI velo, aNuM (tri.) ghyAvANuM. ghRNi puM. (ghR + ni) 2za, sUrya, zvAsA, taraMga. (na.) 4, pAegI. (tri.) nAyasaMha, priya na sAge te, hIpta. ( tasya tyaktasvabhAvasya ghRNermAyAvanaukasa: bhAga 3 / 2 / 7 / ghRNinidhi puM. (ghRNInAM nidhiH) sUrya, khaDaDAnuM Au, samudra. (strI.) gaMgA nahI. ghRNIvat tri. (ghRNirastyasya matup ) aMtivANu, dIptivA ghRta na. puM. (jirghAti kSaratoti ghR seke kta) dhI, bhASAeA, -sarpirvilInamAjyaM syAt ghanIbhUtaM ghRtaM bhavet - sA0 - maghucyuto ghutapRktA mahA0 1 / 92 / 15 1 (na.) pAegI. (tri.) prahIpta, sIMthanAra, chAMTanAra. ghRtakaraJja puM. (vRtamiva ghanIbhUtaniryAsakatvAt karaJjaH) eka jAtanuM karamadAnuM jhADa, karaMja vRkSa. ghRtakumArI, ghRtakumArikA strI. (ghRtamiva kumArI sundarI / ghRtakumArI svArthe ka) DuMvAra nAmanI vanaspati. ghRtakulyA strI. (ghRtapUritA kulyA) dhIno pravAha, ghInI nIDa. ghRtakeza puM. (ghRto dIptaH keza iva jvAlA asya) agni ghRtakauzika puM. (ghRto dIptaH kauzikaH) te nAmanuM eka gotra, te gotranA antargata eka pravara. ghRtacyutA strI. (ghRtaM cyutaM yasyAH) duzadvIpamAM AvelI te nAmanI eka nadI. ghRtadIdhiti puM. (ghRtena ghRtA- dIptA vA dIrghitirasya) agni ghRtadhArA strI. (ghRtaM ghRtatulyaM jalaM ghArayati) pazcimamAM AvelI te nAmanI eka nadI, ghInI avicchinna dhArA. ghRtapazu puM. (ghRtena kalpitaH pazuH) havana vageremAM pazunA badale karelo ghIno pazu. ghRtapIta tri. (ghRtaM pItaM yena AhitA0 vA. paranipAtaH) jeNe ghI pIdhuM hoya te. ghRtapUra puM. (ghRtena pUryyate pUri karmaNi ac) kheDa prakAranuM dhRtapUrNa pakavAna, ghebara. ghRNapUrNaka puM. (ghRtaM pUrNamatra kap) 42mahAnuM Au. ghRtapRSTha puM. (ghRtaM dIptaM pRSThamasya) yadvIpano pati priya vrata rAjAno putra, te nAmano eka rAjA. ghRtapratIka puM. (ghRtaM pratIkaM mukhamasya) agni ghRtaprayas, ghRtaprasatta puM. ghRtaM tatsahitaM prayo'nnaM yasya / ghRtena prasannaH prasad +ta) agni. ghRtaprAza puM., ghRtaprAzana na. ( ghRtasya prAzaH / ghRtasya prAzanam) ghI pIvuM, dhInuM prAzana khu. ghRtapluta tri. (ghRtena plutam) dhImAM jojela, ghI thoparesa, ghI chAMTe. ghRtamaNDa puM. (ghRtasya maNDaH sAraH) dhInI sAra, gANesA ghInI nIce rahelo sAra. ghRtamaNDA strI. (ghRtamaNDo'styasyAH ac) DADosI nAmanI vanaspati. ghRtamaNDalikA strI. (ghRtamaNDaM tadAkAraniryAsaM lAti lA+kan ata itvam) haMsapachI - haMsarAS4 nAmanuM vRkSa. ghRtalekhanI strI. (ghRtaM likhyate'nayA likh+karaNe lyuT + GIp ) agnimAMghI hobhavAnI acchI, sADaDAnuM ghRtalekhana pAtravizeSa. ghRtalolIkRta tri. (ghRtena ghRte vA lolIkRtam) dhIbhAM jhaboLeluM, ghInI aMdara bhIMjaveluM. ghRtavat tri. (ghRta + matup ) dhIvANuM. Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 ghRtavatI strI. dvi va. (ghRtamudakaM hetutvena kAryatvena vA'styasyAm matup masya vaH dhRtavat + GIp) ghAvAbhUmi, pRthvI ane AkAza. ghRtavara puM. (ghRtaM varamatra) kheDa bhatanuM paDavAnna, ghera ghRtasthalA strI. (ghRtamudakaM sthalamutpattisthAnaM yasyAH, ghRtaM dIptaM sthalaM nitambasthalaM yasyAH vA) te nAmanI eka apsarA. ghRtaspRz tri. (ghRtaM spRzati spRz + kvip) dhInI sparza DaranAra. ghRtahetu puM. (ghRtasya hetuH) bhAjA, chahIM, dUdha. ghRtAkta tri. (ghRtena aktam) ghI yopaDe, dhImAM jhaboLela, ghInI aMdara bhIMjavela. mRtAc tri. (ghRtaM dIptaM rUpamaJcati ghRtamAjyamaJcati vA) pradIpta upavA, ghI prApta DaranAra, pAzI prApta zabdaratnamahodadhiH / 2nAra. ghRtAcI strI. (ghRtamudakaM kAraNatayA'Jcati aJc kvipi striyAM GIp) te nAmanI kheDa apsarA -ghRtAcI menakA rambhA urvazI ca tilottamA / sukezI maJjughauSAdyAH kathyante'psarato budhaiH / ghRtAcIpramukhA brahman nanRtuzcApsarogaNAH / viSNupu0 / rAtri. vRtAcIgarbhasambhavA strI. (ghRtAcyAH garme iva sambhavati) - moTI elAyacI. ghRtAdi puM. (ghRtamAdiryasya) sAntanavAyArya sUtroGata, antodAtta nimittavALo eka zabdagaNa. ghRtAnna puM. (ghRtamAjyamadanIyaM yasya) agni. ghRtAbhyakta tri. (ghRtena abhyaktam) ghI thoparesa, ghIthI mizra. ghRtAccis puM. (ghRtenAcciryasya ghRtaM dIptamacciryasya vA ) agni. [ghRtavatI-ghoTa ghRtAhva puM. (ghRtaM tadgandhamAhvayate sparddhate niryAsena A + hve+ke) bhenA sattvamAM ghI devI gaMdha hoya che te sarala vRkSa. ghRtin tri. (ghRtamAjyamudakaM vA prAzastyena astyasya ghRta + ini) zreSTha dhIvANuM, zreSTha pAezIvANuM. (striyAm) ghRtinI / ghRteyu puM. puruvaMzI raudrAzca rAmanI putra. ghRtelA strI. (ghRte snehadravye ilati-zete il-zaye+ac+ gaurA 0 GIp ) kheDa bhatano DIDI. - ghRtoda, ghRtodaka puM. (ghRtAmiva svAdu udakamasya udakasyodaH) te nAmano se samudra, dhIno hariyo, mRtavara samudra, cAmaDAnuM ghI rAkhavAnuM pAtra-kulluM. ghRtodana puM. (ghRtena mizra odanaH) dhIthI mizra bhAta. ghRtsamada puM. (ghRtsamada pRSo0) te nAmano kheRSi ghRS (bhvA. para. sa. seT-gharSati) ghasavu adyApi tatkanaka kuNDalaghRSTamAsyam-caura0 11 / spardhA 42vI sa prayoga nipuNaiH prayoktRbhiH saMjagharSa saha mitrasaMnidhauraghu0 19 / 36 / pIsa - draupadyA nanu matsyarAjabhavane ghRSTaM na kiM candanam - paJca0 3 / 175 / taduM - cUDAmaNirUddhRSTapAdapIThaM mahIkSitAm - raghu0 17 / 28 | harSa pAvo.. ghRSTa tri. (ghRS + karmaNi kta) dharoddhuM -ghRSTaM ghRSTaM punarapi punazcandanaM cArugandham - subhA0 (puM.) kheDa prahAranuM yaMhana, vATesuM, hajesuM, yoNesuM. ghRSTi puM. (ghRS + karttari ktica) lUMDa, 2. (strI ghRS + ktic) (bhUMuzI, aparAbhitA nAmanI vanaspati, ghasavu, vu, vATavu, spardhA, yoja. ghRSTilA strI. (ghRSTiM lAti lA+ka) pRzniparthI nAmanI vanaspati. ghRtAvani strI. (ghRtasyAvaniriva) dhIthI thoparesI yjnystaMbhano eka bhAga. ghRtAvRdh tri. (ghRtamudakaM varddhate'nayA kvip dIrghaH ) gheJculikA strI. yAhana nAmanuM vRkSa. pRthvI ane AkAza. ghRtAsuti puM. (ghRtamudakaM vRSTirUpamAsuvati A+su+ ktic) mitrAvaruNa deva. ghRtAhavana puM. (ghRtenAhUyate'smin A + hU+AdhAre lyuT ) agni. ghRtAhUti strI. (ghRtena AhUtiH) ghI vaDe AhUti. ghRSTvA avya. (ghRS + tvA) ghasIne, pIsIne. ghRSva puM. (gharSati bhUmiM tuNDena ghRS + kvin ) 42, (tri.) ghasanAra, pIsanAra. ghoGka puM. kheDa bhatanuM pakSI. ghoGkI strI. (ghoGka + GIp ) kheDa bhatanI pakSizI. ghoGgha puM. madhyapradeza. ghoTa, ghoTaka puM. (ghoTate parivarttate ghuT + ac / Nvul ) dhoDo. -zATIhATakaghoTakasphuTaghaTATopAya tubhyaM namaH -udbhaTaH / Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ghoTakamukha-ghoSa] shbdrtnmhoddhiH| 815 ghoTakamukha puM. (ghoTakasya mukhamiva mukhamasya) gho3. | ghorarAsana puM. (ghoraM rAsanaM zabdo'sya) ziyANa. (tri.) jevA mukhavALo kinnara deva, te nAmanA eka pravara | bhayaMkara zabda karanAra. RSinI meha. ghorarAsanI, ghorarAsinI strI. (ghorarAsana+jAtitvAt ghoTakAri puM. (ghoTakasyAriH) 43.. striyAM DIp / (ghorarAsin+striyAM DIe) ziyANavI.. ghoTakArI strI. (ghoTakAri+striyAM vA GIp) surenu / ghorarAsin puM. (ghoraM rasati ras+Nini) ziyANa. Au. (tri.) mayaM.42 206 4282. ghoTikA, ghoTI strI. (ghuTa +Nvula TApi ata itvam / ) ghorarUpa puM. (ghoramugraM rUpamasya) maDAva. ziva. (tri.) (srI. ghoTa +GIp) gho31, 51530 -AghoTase'Gga / mayaM.62 2035vAj. (na. ghoramugraM rUpam) bhayaM42 35, (kari-ghoTi-padAtijuSi vATibhuvi kSitibhujAm- sva.35. asv05| | ghorarUpin puM. (ghoraM rUpam yasya Nini) bhaDAva. ghoNasa puM. (gonasa pRSo.) meM tano sa. (tri.) mayaM42 35vANu, 2, miDamA. ghoNA strI. (ghoNate gRhNAti vastugandhaM ghuN+ac+TAp) | ghoravAzana, ghoravAzin puM. (ghoraM vAzate vAz+lyu + ghornu naus -ghurgharAyamANaghoraghoNena-kA0 78 / Nini) ziyANa. (tri. ghoraM vAzate vAza+lyu bhayaM.42 _, nasI, nasi.51.. za6 42nAra. ghoNin puM. (dIrghA ghoNA'styasya ini) hu2, mUM. / | ghoravAzanI, ghoravAzinI strI. (ghoravAzana-ghoravAzin ghoNinI strI. (ghoNin+GIS) y35... ___ +striyAM jAtitvAt GIS) ziyANavI.. ghoNTA srI. (ghuNa+Ta tasya netvam) sopArInu jAu, ghoravAzin puM. (ghoraM vAzate vAz+Nini) ziyANa. eka jAtanuM boraDInuM jhADa. __ (tri.) bhayaM.42 206 42 // 2. ghoNTAphala na. (ghoNTAyAH phalam) pIra, soyArI. ghorasaMkAza tri. mayaM.624, 2. ghonasa puM. (gonasa pRSo.) 9.5 tanI sa.. ghorA strI. (ghura+ac) vihAdI. yatA-77ve., bhayAna ghor (bhvA. para. a. seTa-ghorati) ghoDAnA. 4 yAla. | strI. -karAlavadanAM ghorAM muktakezI caturmujAmghora puM. (ghur+ac) ziva, bhaDAva, te. nAmanA me kAlIdhyAne / tri., AivpuIta. 20deii. RSi vizeSa na. hanyate'nena han+ "hanterac ghurac" | manovRtti, yotiSazAstra, prasiddha sAmu nakSatrabhai uNA0 ac 2, viSa. (tri.) bhayaM42 -zivAghorastvanAM / sUryana saMbha9yatuM te... pazcAd bubudhe vikRteti tAm-raghu0 12 / 39 / mayAna, - ghola puM. na. (ghuDyate AloDyate yat ghuD karmaNi ghaJ hArU -tat kiM karmaNi ghore mAM niyojayasi kezavaH- Dasya laH) chAza, mathej 66 -tat tu snehamajalaM mahA0 / hubhi. mathitaM gholamacya ghoraka puM. ba. va. te nAmanI meM he. gholaja na. (gholAt jAyate jan+Da) , dhI. ghoraghuSTa, ghoraghuSya na. (ghoraM ghuSTaM yasya / ghoraM ghuSyate | gholavaTaka puM. (gholamizrito vaTakaH) 66vaDaM. __ ghuS+kyap) i. gholi puM., gholI strI. (ghuDa+in Dasya la: GIp) 15 ghoraghoratara puM. (ghora prakAre dvitvam tataH tarap) ziva, tarnu bhA - us. ___bhAvi (tri.) atyanta mayaM.42. ghoSa puM. (ghoSanti zabdAyante gAvo yatra ghuS+ghaJ) ghoratA, ghoratvam strI. (ghorasya bhAvaH tal-tva) maravADInI-govANonI nesa, bharavAra haiyaGgavInamAdAya __ mayaM.525, bhayAna. 5, gho25.. ghoSavRddhAnupasthitAn-raghu0 1 / 45 / bha272, za06 - ghoradarzana puM. (ghoraM darzanaM yasya) ghuvara 56l, me. sa ghoSo dhArtarASTrANAM hRdayAni vyadArayat -bhg01|19 / ___tana garI pazu. (tri.) mayaM42 hemAvA.. - -zuzrAva brahmaghoSAMzca virAtre brahmarakSasAm - rAmA0 5. / vIkSAMcakre mahAbAhustadvanaM ghoradarzanam- bhA. / savATha, -snigdhagambhIraghoSam-megha0 64 / meghanI ghoradarzanI strI. (ghoradarzana striyAM jAtitvAt GIS) zabda, vyAkaraNazAstra prasiddha ghoSa akSara, agheDo ghuvaDa mAdA. vanaspati, maMtra, yyA29, (na.) suM. Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 816 ghoSaka puM. (ghoSa + Nvul) DhaMDhero pITanAra, bharera 42nAra, gojanAra. (svArthe ka) uparano artha dukha. ghoSAtaDI zabdaratnamahodadhiH / satA. ghoSakAkRti puM. (ghoSakasyAkRtirevAkRtiryasya) zveta ghoSAtakI latA. ghoSaNa na. ( ghuSa bhAve lyuT ) zab6, bhavA, gojavu, bhaDera 42, yA zabdathI bhagAva, DhaDhero. ghoSaNA strI. (ghuS + Nic +yuc) yA zabdathI bhagava - vyAghAto jayaghoSaNAdiSu balAdasmadbalAnAM kRtaH mudrA0 DhaDhero vagere, uparano artha kho.. ghoSayitnu puM. (ghuS+ Nic + itnuc) brAhmAza, preyala pakSI. (tri.) bhATa-yArA, stutipAla, rAbhanA vaitAsi. ghoSavat tri. (ghoSo'styasya matup masya vaH) ghoSavANuM, zabdavALuM, ghoSa prayatnavALA akSaro. ghoSavatI strI. (ghoSavat striyAM GIp ) vI... ghoSA, ghoSAtakI strI. (ghuSyate bhramarairiyaM karmaNi ghaJ ghoSAtakI pRSo.) vanaspati, DADAzIMgI, zatapuSpI, madhurikA vanaspati, vanaspati vAvaDIMga, kozAtakI. ghoSAdi puM vyA2zazAstra prasiddha kheDa zaharA - sa ca yathA-ghoSa,, kaTa, vallabha, hada, badarI, piGgala, pizaGga, mAlA, rakSA, zAla, kUTazAlmalI, azvattha, tRNa, kSilpI, muni, prekSA / ghoSin tri. (ghuS + Nini) zabdavANu, ghoSavANuM. ghaura puM. (ghorasyarSerapatyaM RSyaN) te nAmano se RSi ghaura na. ( ghorasya bhAvaH) ratA. Ga pAMyamI vyaM4. Ga puM. (Ga+Da) viSaya, viSaya sevA, viSaya rakSA, viSayanI spRhA, bhairava devatA. [ghoSaka - Du ghaMsa puM. (gamyante rasA asmin gas AdhAre ghaJ pRSo0) divasa. (tri.) chIpta, pradIpta. Ga ghaMs puM. (grasyante rasA asmin gras + AdhAre ghaJ pRSo0 sAdhu) hivasa (tri.) hIpta, ahIpta. ghnat tri. ( han + zatR) bhAratu, vadha astu. ghna tri. (hanti) mAranAra, bhArI nAjanAra, vadha DaranAra, hiMsA 42nAra - bAlaghnaH, vAtaghnaH, pittaghnaH, puNyaghnaH / ghnati strI. (hanti) nAI, nAsiDA. ghrA. (bhvA. para. sa. aniT - jighrati) sUMdha -spRzannapi gajo hanti jighrannapi bhujaGgamaH- (bhvA para. a. jighrati) gaMdha grhe| 42vI gandhamAghrAya corvyAyAH megha0 21: - Amodamupajighrantau raghu0 1 / 43 / ghrANa na. (ghrA+karaNe lyuT ) nAU, nAsina, ndriya, - buddhIndriyANi cakSuH zrotra - prANa- rasanA - tvagAkhyAnisAMkhyakA0 26. / sUMdha. - ghrANena sUkaro hantimanu0 3 / 241 / (tri ghrA+karmaNi kta) sUMghela. ) ghrANaja na. (ghrANe jAyate jan+Da) nAsihAthI thanA pratyakSa ghrANatarpaNa puM. (ghrANamindriyaM tarpayati ) sugaMdha. ghrANaduHkhadA strI. (ghrANasya duHkhadA) chIM. ghrANazravas puM. (ghrANamiva zravaH karNo'sya) te nAmanuM eka kArtikasvAmInuM sainya. ghrAta tri. (ghrA + kta) sUMghesuM. ghrAti strI. (ghrAyate 'nayA ghrA karaNe ktin) nAsiDA, nAI, sUghavu. ghrAtR tri. (ghrA + tRc) sugaMdha senAra, vAsa lenA. (2011. 31. 31. 31A2-3*9A) 2168 szal, Hag Davo. Xin Ban Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________