Book Title: Adi Puran Part 1
Author(s): Jinsenacharya, Pannalal Jain
Publisher: Bharatiya Gyanpith
Catalog link: https://jainqq.org/explore/090010/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdiyurANa sampAdana-anuvAda DaoN. pannAlAla jaina, sAhityAcArya AcArya jinasena Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANa AcArya jinasena (9vIM zatI) dvArA praNIta 'AdipurANa' prathama tIrthaMkara RSabhadeva tathA bharata-bAhubalI ke puNya-carita ke sAtha-sAtha bhAratIya saMskRti evaM itihAsa ke mUla srotoM evaM vikAsakrama ko Alokita karane vAlA atyanta mahattvapUrNa grantha hai| jaina saMskRti evaM itihAsa ke adhyayana ke lie yaha anivArya hai| yaha mAtra purANa-grantha hI nahIM hai, eka zreSTha mahAkAvya bhI hai| viSaya-pratipAdana kI dRSTi se yaha dharmazAstra, rAjanIti-zAstra aura AcArazAstra bhI mAnA gayA hai| mAnava-sabhyatA kI Adya vyavasthA kA pratipAdana karane ke kAraNa ise antarrASTrIya khyAti prApta hai| mAnava-samAja kA vikAsakrama, vibhinna samUhoM meM usakA vargIkaraNa, varga-vizeSa ke dhArmika saMskAra Adi aneka AyAmoM kI isameM vizada rUpa se vivecanA kI gayI hai| saMskRta evaM vibhinna bhAratIya bhASAoM ke paravartI kaviyoM ke lie yaha upajIvya grantha banA rahA hai| sampUrNa kRti (AdipurANa) bhAratIya jJAnapITha dvArA do bhAgoM meM prakAzita hai| grantha ke sampAdaka haiM-jaina dharma-darzana tathA saMskRta sAhitya ke apratima vidvAn DaoN. pannAlAla jaina, sAhityAcArya / grantha meM saMskRta mUla ke sAtha hindI anuvAda, mahattvapUrNa prastAvanA evaM pariziSToM ke rUpa meM pAribhASika, bhaugolika aura vyaktiparaka zabda-sUciyA~ bhI dI gayI haiN| isase yaha zodhakartAoM, vizeSakara purANa evaM kAvyasAhitya kA tulanAtmaka dRSTi se adhyayana karanevAloM ke lie aparihArya grantha bana gayA hai| viSayakrama kI dRSTi se grantha kA tIsarA bhAga hai-AcArya guNabhadra dvArA racita 'uttarapurANa' (jJAnapITha prakAzana) jisameM RSabhadeva ke uttaravartI zeSa 23 tIrthaMkaroM, 11 cakravartiyoM, 9 balabhadroM, 9 nArAyaNoM, 9 pratinArAyaNoM tathA tatkAlIna vibhinna rAjAoM evaM purANa-puruSoM ke jIvana-vRttoM kA savizeSa varNana hai| prastuta hai-AdipurANa ke donoM bhAgoM kA yaha nayA saMzodhita sNskrnn| Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya jinasena kRta AdipurANa [ prathama bhAga ] Page #4 -------------------------------------------------------------------------- Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUrtidevI jaina granthamAlA : saMskRta granthAMka- 8 AcArya jinasena viracita AdipurANa [ prathama bhAga ] (hindI anuvAda tathA pariziSTa Adi sahita ) sampAdana- anuvAda DaoN. pannAlAla jaina, sAhityAcArya bhAratIya jJAnapITha dasavA~ saMskaraNa : 2004 mUlya : 300 rupaye Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ISBN 81-263-0853-2 (Set) 81-263-0854-0 (Part-1) bhAratIya jJAnapITha ( sthApanA : phAlguna kRSNa 9; vIra ni. saM. 2470; vikrama saM. 2000; 18 pharavarI 1944 ) puNyazlokA mAtA mUrtidevI kI smRti meM sAhU zAntiprasAda jaina dvArA saMsthApita evaM unakI dharmapatnI zrImatI ramA jaina dvArA sampoSita mUrtidevI jaina granthamAlA isa granthamAlA ke antargata prAkRta, saMskRta, apabhraMza, hindI, kannar3a, tamila Adi prAcIna bhASAoM meM upalabdha Agamika, dArzanika, paurANika, sAhityika, aitihAsika Adi vividha viSayaka jaina sAhitya kA anusandhAnapUrNa sampAdana tathA unake mUla aura yathAsambhava anuvAda Adi ke sAtha prakAzana ho rahA hai| jaina-bhaNDAroM kI granthasUciyA~, zilAlekha - saMgraha, kalA evaM sthApatya para viziSTa vidvAnoM ke adhyayana-grantha aura lokahitakArI jaina sAhitya grantha bhI isa granthamAlA meM prakAzita ho rahe haiN| pradhAna sampAdaka (prathama saMskaraNa) DaoN. hIrAlAla jaina evaM DaoN. A. ne. upAdhye prakAzaka bhAratIya jJAnapITha 18, insTITyUzanala eriyA, lodI roDa, nayI dillI- 110 003 mudraka : vikAsa kampyUTara eNDa priNTarsa, dillI- 110032 (c) bhAratIya jJAnapITha dvArA sarvAdhikAra surakSita Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Moortidevi Jain Granthamala : Sanskrit Series--8 ADIPURANA of ACHARYA JINASENA [ Part - I ] (With Hindi Translation, Introduction and Appendices) Edited and Translated by Dr. Pannalal Jain, Sahityacharya BHARATIYA JNANPITH Tenth Edition : 2004 Price : Rs. 300 Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ISBN 81-263-0853-2 (Set) 81-263-0854 - O (Part-1) BHARATIYA JNANPITH (Founded on Phalguna Krishna 9; Vira N. Sam. 2470; Vikrama Sam. 2000; 18th Feb. 1944) MOORTIDEVI JAIN GRANTHAMALA FOUNDED BY Sahu Shanti Prasad Jain In memory of his illustrious mother Smt. Moortidevi and promoted by his benevolent wife Smt. Rama Jain In this Granthamala critically edited Jain agamic, philosophical, puranic, literary, historical and other original texts in Prakrit, Sanskrit, Apabhramsha, Hindi, Kannada, Tamil etc. are being published in the original form with their translations in modern languages. Catalogues of Jain bhandaras, inscriptions, studies on art and architecture by competent scholars and popular Jain literature are also being published. General Editors (First Edition) Dr. Hiralal Jain and Dr. A. N. Upadhye Published by Bharatiya Jnanpith 18, Institutional Area, Lodi Road, New Delhi-110 003 Printed at : Vikas Computer & Printers, Delhi - 110 032 (c) All Rights Reserved by Bharatiya Jnanpith Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pradhAna sampAdakIya [prathama saMskaraNa se ] " purAnI bAta ko purANa kahate haiN| jaba vaha bAta mahApuruSoM ke viSaya meM kahI jAtI hai, yA mahAn AcAyoM dvArA upadeza ke rUpa meM batalAyI jAtI hai, athavA mahAkalyANa kA anuzAsana karatI hai, taba vaha mahApurANa kahalAtI hai / anya vidvAn aisI bhI nirukti karate haiM ki purAne kavi ke Azraya se pracalita huI bAta meM hI purANapana AtA hai, aura usa bAta ke apane mahatva se vaha mahApurANa bana jAtI hai| ataH maharSiyoM ne paramparA se use hI mahApurANa mAnA hai jo mahApuruSoM se sambandhita ho, va mahAn abhyudaya kA upadeza karatA ho / yahI mahApurANa RSi-praNIta hone se 'ArSa' kahalAtA hai / sundara bhASA meM varNita hone se 'sUkta' tathA dharma kA upadeza dene se 'dharmazAstra' bhI mAnA gayA hai| 'iti ha Asa (AsIt ) ' arthAt 'aisI bAta huI thI' isa prakAra zruti kA bacana hone se use 'itihAsa' kahanA bhI iSTa hai| dUsare zabdoM meM use itivRtta, aitihya va AmnAya kahane kI bhI prathA hai / ataH jo itihAsa bhI kahalAtA hai, usa purANa ko jaisA gautama gaNadhara ne kahA thA use hI paramparAnusAra maiM bhaktivaza yahA~ varNana karatA huuN|" yaha hai purANa va mahApurANa kI vyAkhyA jo jinasenAcArya ne apane mahApurANa kI utthAnikA (1,2126) meM kI hai| usase jaina purANakAroM kA uddezya va dRSTikoNa suspaSTa ho jAtA hai ki purANa ke nAyaka ve hI mahApuruSa ho sakate haiM jinake caritra pUrvaparamparAnusAra loka prasiddha haiM tathA jinake dvArA loka-jIvana kA utkarSa va abhyudaya honA sambhava hai / yahI mata paumacariya ke kartA vimalasUri kA hai jaba ve kahate haiM ki "maiM AcArya-paramparA se Aye hue rAma ke caritra ko kahatA hU~" (118) / yahI bAta raviSeNa ne padmapurANa meM kahI hai ki "maiM rAma ke carita kA vahI varNana karatA hU~ jo vidvAnoM kI paMkti meM calA AyA hai, kyoMki aise hI mahApuruSa ke kIrtana se vijJAna kI vRddhi hotI hai, nirmala yaza phailatA hai tathA pApa dUra haTa jAtA hai" (1 / 2124) / aura yahI bAta hameM jinasenakRta harivaMzapurANa meM isa prakAra milatI hai ki "deza aura kAla kI gatividhi ke jJAtA AcAryoM ko jahA~-tahA~ se vahIM purANa- vRtta saMgraha kara varNana karanA cAhie jo puruSArtha-sAdhana meM utsAhavardhaka ho" (1170 ) / aisA purANa hI isa deza kA prAcIna itihAsa hai, kyoMki usake bhItara pUrvakAlIna mahApuruSoM ke caritroM tathA loka-jIvana ke Adarza va mApadaNDoM kA samAveza ho jAtA hai| jinase koI zreyaskara zikSA na mile una chuTapuTa pApaparAyaNa vRttAntoM kA saMgraha karanA jana-kalyANa va sAhitya kI dRSTi se niSphala hai| rAmAyaNakAra maharSi vAlmIki ne nArada se yahI jAnane kI icchA prakaTa kI thI ki "jo koI isa loka meM balavAn, dharmajJa, satyavAk, dudruvrata tathA samasta jIvoM kA hitakArI, krodha ko jItane vAlA aura IrSyA se rahita ho, usI kA caritra meM sunanA cAhatA hU~ / " aura isI jijJAsA ke uttara meM nArada ne unheM rAma kA caritra- sunAyA, , kyoMki ve dharmajJa the, satyavAdI the, prajA ke hitaiSI, yazasvI, jJAnasampanna, zuddhAzaya, indriyoM ko vaza meM rakhane vAle aura ekAgramana Adi guNoM se sampanna the (rAmA0 12-12) / rAmAyaNa kI utpAnikA se eka aura bAta suspaSTa ho jAtI hai / vaha yaha ki jaba taka kavi kA hRdaya dayA, karuNA va ahiMsA kI bhAvanA se otaprota na ho, taba taka vaha sacce kalyANakArI kAvya kI racanA meM pravRta nahIM ho sakatA / nArada se rAma kA vRtta sunakara bhI vAlmIki muni ke antaraMga se kAvya kI dhArA to tabhI pravAhita ho sakI, jaba unhoMne eka niSAda ko eka krauMca pakSI ko mArate dekhA aura unakA hRdaya karuNA se ro uThA / aise mahApuruSoM kA saMsmaraNa jainadharma meM mUlataH hI pracalita rahA hai| tIrthaMkara mahAvIra ke upadezoM kA Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 mAdipurANa jo saMgraha dvAdazAMga Agama meM kiyA gayA thA usake bArahaveM aMga dRSTivAda ke avAntara bheda anuyoga yA prathamAnayoga kA viSaya tIrthaMkara Adi mahApuruSoM ke caritra va anya AkhyAna the| SaTakhaNDAgama kI dhavalATIkA ke anusAra yahA~ 'bAraha' prakAra kA 'purANa' varNana kiyA gayA thA, jisameM arahaMtoM, cakravatiyoM, vidyAdharoM, vAsUdevoM, cAraNoM, prajJAzramaNoM, kauravoM, ikSvAkuoM, kAzikoM aura vAdiyoM ke vaMzoM kA evaM harivaMza va nAthavaMza kA varNana sammilita thaa| yadyapi yaha mUla anuyoga racanA aba aprApya hai, tathApi pAMcavIM zatI meM jo vallabhIvAcanA ke samaya devadhigaNI ke nAyakatva meM aMgoM kA saMkalana kiyA gayA unameM bahuta kucha isa anuyoga ke khaNDa samAviSTa pAye jAte haiM / vizeSataH caturya Agama samavAyAMga ke 275 sUtroM meM se antima 30 sUtroM meM kulakaroM, tIrthakaroM, cakravartiyoM tathA baladevoM, vAsudevoM aura prativAsudevoM kA unake mAtA-pitA, janmasthAna, dIkSAsthAna Adi kA krama se paricaya karAyA gayA hai| inhIM presaThazalAkApuruSoM kI aura bhI suvistRta nAmAvaliyAM yativRSabhAcAryakRta "tiloyapaNNatti' ke caturtha adhikAra meM pAyI jAtI haiN| isake atirikta yahA~ 11 rudra, 1 nArada aura 24 kAmadevoM kA bhI vivaraNa diyA gayA hai| uparyukta samavAyAMga tathA tiloyapaNNatti meM prApya nAmAvaliyoM ke AdhAra se vizeSa kathAnaka guru-ziSyaparamparA se calate rahe hoMge aura unhIM para se pazcAtkAlIna jainapurANa race gaye, jaisA ki paumacariya ke kartA vimalasUri ne spaSTa kahA hai ki "jo padmacarita pahale nAmAvalI nibaddha thA aura AcArya-paramparA se calatA AyA, usa sabako hI maiM yahAM anukrama se kahatA hU~" (18) / prazna uThatA hai ki jo vRttAnta purANoM meM pAyA jAtA hai usakA AdimakAla kyA hai ? purANoM meM jo palyoM aura sAgaroM, utsapiNI-avasarpiNI evaM sukhamA-dukhamA kAlacakroM tathA saMkhyAta va asaMkhyAta varSoM kA ullekha milatA hai usase Adhunika vaijJAnika va aitihAsika tathyoM kA samAdhAna nahIM hotaa| yaha bAta jaina purANoM ke sambandha meM hI ho so bAta nahIM, vaidika paramparA ke satayuga-kalayuga meM bhI vahI bAta pAyI jAtI hai| tathApi Adhunika vidvAnoM ne bhASA, viSaya Adi ke AdhAra para bhAratIya sAhitya kA jo kAlakrama nizcita kiyA hai usameM sabase prAcIna Rgveda ThaharatA hai| usase pUrva kI koI sAhityika racanA prApta nahIM hai| jainapurANa kI dRSTi se Rgveda kA vaha sUkta (101136) bahuta mahattvapUrNa hai jisameM vAtarazanA muniyoM kI stuti kI gayI hai| jAna par3atA hai ye muni nagna rahate the, jaTA bhI dhAraNa karate the, snAna na karane se malinazarIra va maunavRtti se rahate the, aura ina guNoM se vaidika RSiyoM se sarvathA bhinna the| ina muniyoM meM kezI pradhAna the| eka anya RcA (1011026) meM kezI aura vRSabha vizeSaNa-vizeSya rUpa meM prayukta hue haiM jisase sandeha nahIM rahatA ki vAtarazanA muniyoM ke nAyaka kezI vRSabha the| yadi isa bAta meM kucha sandeha rahatA hai to usakA parihAra bhAgavatapurANa (13 / 20) se bhalI-bhAMti ho jAtA hai, jahA~ nAbhi aura marudevI ke putra RSabha ke caritra va tapa kA vistAra se varNana kiyA hai, aura yaha bhI kaha diyA gayA hai ki ve viSNu ke avatAra the tathA vAtarazanA zramaNoM kI paramparA meM utpanna hue the| isakA adhika vistAra se varNana DaoN0 hIrAlAla jaina kRta pustaka 'bhAratIya saMskRti meM jainadharma kA yogadAna' pR011 Adi meM dekhA jA sakatA hai| isase vaidika paramparAnusAra hI yaha siddha ho jAtA hai ki zramaNa muni usa samaya vidyamAna the jaba vedoM kI racanA huI, evaM una muniyoM ke nAyaka kezI vRSabha arthAt tIrthaMkara RSabhanAtha kI usa samaya bhI vandanA kI jAtI thii| vedoM ke racanAkAla ke sambandha meM vidvAnoM kA matabheda hai / tathApi IsavI pUrva Der3ha hajAra varSa se bhI pUrva unakI racanA huI hogI, isameM kisI ko koI sandeha nahIM / ata: jaina purANa ke AdinAyaka isase arvAcIna to ho hI nahIM skte| aura isake bhI pUrva kyA kisI paramparA kA patA calatA hai ? hA~, sindhughATI ke muheMjodar3o har3appA Adi sthAnoM kI khudAI se jo bhagnAvazeSa mile haiM ve vaidika AryoM se pRthaka tathA sambhavataH unase adhika prAcIna sabhyatA kI sUcanA dete haiN| ina avazeSoM meM bahuta se mudrAlekha bhI haiM, kintu unheM nizcita rUpa se par3hane va samajhane kI koI kuMjI abhI taka hAtha nahIM lgii| tathApi anya avaziSToM se usa prAcIna sabhyatA kI bhautika va sAmAjika rIti-nIti kA kucha anumAna lagAyA gayA hai| prakRta viSaya ke lie vizeSa upayogI eka do mUrtiyAM dhyAna dene yogya haiM-eka nagna mastakahIna mUrti jo lohAnIpura (bihAra) se prApta prAcInatama jaina mUrti Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pradhAna sampAdakIya 3 se mela khAtI hai, aura dUsarI eka muhara para kI dhyAnastha AsIna mUrti jisake mastaka para zaiva trizUla va jaina triratna ke samAna trigAtmaka mukuTa hai va Asa-pAsa kucha pazuoM kI AkRtiyA~ haiN| jaba hama eka ora Adi tIrthaMkara RSabhanAtha ke nagnatva, jaTA, kailAsa para tapa, vRSabha cihna, jIvarakSA Adi lakSaNoM para aura dUsarI mora mahAdeva yA pazupatinAtha kI inhIM vizeSatAoM para dRSTi DAlate haiM to aisA pratIta hotA hai ki ina donoM devatAoM kA vikAsa ukta sindhughATI ke pratIkoM para se huA ho to Azcarya nahIM / isakI Rgveda ke aneka vAkyoM se bhI puSTi hotI hai| 'tridhA baddho vRSabho roravIti mahAdevo martyAnAviveza' (415813), 'arhan idaM dayase vizvamabhvaM na vA ojIyo rudra tvadasti' (2 / 38 / 10) Adi RgvacanoM meM vRSabha aura mahAdeva, arhan aura rudra tathA vizvabhUta dayAlutA kA eka hI devatA ke sambodhana meM prayoga dhyAna dene yogya hai / isa prakAra jahA~ taka pUrvakAla meM itihAsa kI dRSTi jAtI hai vahA~ taka barAbara zramaNa aura vaidika paramparA ke srota dRSTigocara hote haiM / usa prAktana kAla se lekara IsavI pUrva 527 meM antima tIrthaMkara mahAvIra ke nirvANa taka jo tIrthaMkaroM, cakrartiyoM, baladevoM, nArAyaNoM va pratinArAyaNoM kA vivaraNa jaina purANoM meM pAyA jAtA hai usakA bhI vaidika purANa - paramparA se ghaniSTha sambandha hai / tIrthaMkaroM meM RSabha ke atirikta nami va nemi, cakravartiyoM meM bharata aura sagara, baladevoM meM rAma aura baladeva, nArAyaNoM meM lakSmaNa aura kRSNa tathA pratinArAyaNoM meM rAvaNa va kaMsa evaM jarAsandha kA varNana donoM paramparAoM kI tulanAtmaka rIti se adhyayana karane yogya hai / isameM jo sAmya hai vaha bhAratIya ekatva kI dhArA kA bodhaka hai, aura jo vaiSamya hai vaha ukta donoM upadhArAoM ke apaneapane vaiziSTaya kA dyotaka hote hue bhAratIya saMskRti kI samRddhi kA bodha karAtA hai / jo isa marma ko na samajhakara yA jAna-bUjhakara donoM meM virodha kI bhAvanA se saMgharSa utpanna karate haiM, ve yathArthataH rASTra ke zatru haiM / isa dRSTi se prastuta mahApurANa eka bar3I mahattvapUrNa racanA hai| yadyapi isakA nirmANa AThavIM-navIM zatI meM huA hai, tathApi isameM prAcInatama samasta paurANika paramparAoM kA samAveza milatA hai / antima tIrthaMkara mahAvIra ke jIvana caritra ke sAtha-sAtha unake samakAlIna vaizAlI ke rAjA ceTaka, magadhanareza zreNika (bimbisAra ) Adi puruSoM ke ullekha ( parva 75 ) aitihAsika dRSTi se vizeSa upayogI haiN| mahAvIra nirvANa se eka hajAra varSa pazcAt hue caturbhuja kalki kA yahA~ jo paricaya diyA gayA hai usa para se kA0 bA0 pAThaka ne use hUNa nareza mihirakula se abhinna ThaharAne kA prayatna kiyA hai (bhaMDArakara kamemoreTiva eseja, pUnA, 1917) / purANoM kI yaha bhI eka vizeSatA hai ki ve apane kAla ke jJAna koza huA karate haiM aura unameM itihAsa ke atirikta sAmAjika va dhArmika bAtoM kA vizeSa rUpa se samAveza pAyA jAtA hai / prastuta mahApurANa isa dRSTi se bhI bahuta mahattvapUrNa hai / jisa prakAra vaidika paramparA ke purANoM tathA dharmazAstroM meM manuSya samAja kA varNoM meM vargIkaraNa aura unake pRthak-pRthak vizeSa AcAroM kA varNana evaM pratyeka vyakti ke garbhAdhAna se lekara antyeSTi paryanta dhArmika saMskAroM evaM brahmacaryAdi AzramoM meM jIvana ke utthAna va vikAsa kA krama dikhalAyA gayA hai, usI prakAra prastuta mahApurANa meM bhI pAyA jAtA hai / kucha logoM kA mata hai ki purANa kA yaha aMza pUrvokta paramparA se prabhAvita hai / yadi aisA ho to koI Azcarya kI bAta nahIM hai, kyoMki itihAsA - tIta kAla se vaidika va zramaNa paramparAe~ kSetra aura kAla kI dRSTi se sAtha-sAtha vikasita hotI calI AyI haiM, aura donoM paramparAoM meM loka-jIvana va sAmAjika vyavasthA kI eka-sI samasyAeM rahI haiN| donoM paramparAoM ke apane-apane vaiziSTya kA prabhAva paraspara huA hai, yaha spaSTa dikhAI detA hai / kahA~ hai aba vaha vaidika paramparA kA yajJAtmaka kriyAkANDa va varNAzrama kI kaThora vyavasthAe~ ? kyA zramaNa paramparA kA ahiMsA siddhAnta va jIvamAtra meM samAna rUpa se paramAtmatva kI dRSTi se ekarUpatA kI mAnyatA ukta parivartana meM va kAraNIbhUta nahIM huI ? dharma ke saiddhAntika pakSa meM jaina dharma ne kabhI koI DhilAI samajhaute kI nIti ko nahIM * apanAyA / kintu sAmAjika AcaraNa para jaina dharma ne kabhI koI kaThora niyaMtraNa nahIM lagAyA, sivAya isake Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANa ki usa AcaraNa se hamArI mUla dhArmika AsthA evaM saccaritra kI nIMva ko koI kSati na phuNce| isa bAta ko eka jainAcArya ne bahuta spaSTatA se kaha diyA hai ki "sarva eva hi nAnAM pramANa laukiko vidhiH / yatra samyaktvahAnirna yatra na vratadUSaNam // " arthAt loka pracalita ve sabhI vyavahAra jainiyoM ko pramANa rUpa se mAnya haiM jinase unake samyaktva arthAt jar3a aura cetana ke maulika bheda kI mAnyatA ko hAni nahIM pahu~catI, tathA ahiMsAdi vratoM meM dUSaNa utpanna nahIM hotaa| jina lokAcAroM meM apanI dhArmika dRSTi se koI doSa dikhAI de, unheM sudhAra kara apane anukUla banA lenA caahie| isa prakAra jainAcAryoM ne jaina dharma ke anuyAyiyoM ke lie eka mahAn Adarza upasthita kara diyA hai ki apane mUla siddhAntoM ke sambandha meM kabhI mata jhuko, tathA sAmAnya laukika vyavahAroM meM koI alagAva mata rakho / raho samAja ke sAtha, kintu apanI bauddhika svatantratA ko mata khoo| basa, anya paramparAoM se mela va bemela kI bAtoM ko hameM isI kasoTI para kasakara dekhanA aura samajhanA cAhie / eka bAta aura hai / varNoM, AzramoM va saMskAroM ke svarUpa para vicAra karane se pratIta hotA hai ki unakA maulika DhA~cA vaiyaktika, kauTumbika tathA sAmAjika rItiyoM aura prathAoM para AdhArita hai| kramazaH unameM dhArmika kriyAoM kA samAveza kara unheM sthiratA aura pavitratA pradAna karane kA prayatna kiyA gayA hai| udAharaNArtha, janma yA vivAha sabhI kuTumboM meM sArvatrika aura sArvakAlika haiM, aura una avasaroM para kucha sAmAjika utsava, Amoda-pramoda manAnA svAbhAvika hai| dharma ne ina supracalita utsavoM ko apanI goda meM lekara una para eka vizeSa raMga car3hA diyaa| yaha kArya unake manAne vAloM ne apanI-apanI mAnyatAoM ke anusAra kiyA aura unheM apane dharma kA aMga banA liyaa| prAcIna pratiyoM ke pAThabheda sAvadhAnIpUrvaka aMkita karanA Adhunika sampAdana-praNAlI kA eka mahattvapUrNa aMga hai| isa dRSTi se mahApurANa kA prastuta saMskaraNa bahuta upayogI hai| isake lie vidvAn sampAdaka ne 12 pratiyoM kA upayoga kiyA hai va unake pAThabheda liye hai| kucha pAThabheda bar3e bahumUlya pAye jAte haiN| udAharaNArtha, pAMcaveM parva meM 41veM padya ke Age dillI vAlI prati meM cAra adhika padya haiM, jinameM bauddha siddhAnta sammata paMcaskandhoM, dvAdaza AyatanoM, samudAya, kSaNikatva va mokSa kA ullekha pAyA jAtA hai| inheM paM0 lAlArAma jI zAstrI ne apane mudrita va anuvAdita saMskaraNa meM prathama ardha padyAMza chor3akara samAviSTa kiyA hai| kintu ye padya na to mUDabidrI sarasvatI bhaNDAra kI upalabdha prAcInatama tADapatrIya kannaDa lipivAlI prati meM pAye jAte haiM aura na anya kisI prati meM / isase siddha hotA hai ki ukta padya kisI pAThaka va TippaNakAra dvArA sambhavataH hAsiye meM likhe gaye hoMge aura phira mUla pATha meM praviSTa ho gye| anta meM hama paM0 pannAlAla jI sAhityAcArya ke bahuta kRtajJa haiM jinhoMne mahApurANa kA yaha bahumUlya saMskaraNa va usakA hindI anuvAda prastuta kiyaa| bhAratIya jJAnapITha kA adhikArI varga bhI abhinandanIya hai jo unhoMne sAhitya kI isa mahAnidhi kA yaha prakAzana bar3I tatparatA se karake sAhityikoM va svAdhyAya-premiyoM kA upakAra kiyA hai| vi. saMvat 2007 -hIrAlAla jaina -A. ne. upAdhye (granthamAlA sampAdaka) Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAstAvika [prathama saMskaraNa se ] bhAratIya jJAnapITha kA uddezya do bhAgoM meM vibhAjita hai : 1. jJAna kI vilupta anupalabdha aura aprakAzita sAmagrI kA anusandhAna aura prakAzana, 2. lokahitakArI maulika sAhitya kA nirmANa / ina uddezyoM kI pUrti ke lie kramazaH jJAnapITha mUrtidevI granthamAlA aura jJAnapITha lokodaya granthamAlA prakAzita ho rahI haiN| jJAnapITha mUrtidevI granthamAlA bhadradRSTi sAhU zAntiprasAdajI kI sva0 mAtA mUrtidevI ke smaraNArtha unakI antima abhilASA kI pUrtinimitta sthApita kI gayI hai aura isake saMskRta, prAkRta, pAlI Adi vibhAgoM dvArA aba taka nau grantha prakAzita ho cuke haiN| aneka granthoM kA sampAdana ho rahA hai, anekoM mudraNAdhIna haiM / " prastuta saMskaraNa kI vizeSatA yadyapi AdipurANa kA eka saMskaraNa itaH pUrva paM0 lAlArAmajI zAstrI ke anuvAda ke sAtha prakAzita ho cukA hai para isa saMskaraNa kI kaI vizeSatAoM meM pramukha vizeSatA hai bAraha prAcIna pratiyoM ke AdhAra se pATha-zodhana kI / purAne granthoM meM aneka zloka TippaNI ke taura para likhe hue bhI kucha pratiyoM meM mUla meM zAmila ho jAte haiM aura isase granthakAroM ke samaya-nirNaya Adi meM aneka bhrAntiyA~ A jAtI haiN| udAharaNArtha "duHkhaM saMsAriNaH skandhAH te ca paJca prakIrtitAH / vijJAnaM vedanA saMjJA saMskAro rUpameva ca // 42 // paJcendriyANi zabdAdyA viSayAH paJca mAnasam / dharmAyatanametAni dvAdazAyatanAni ca // 43 // samudeti yato loke rAgAdInAM gaNo'lilaH / sa cAtmAtmIyabhAvAkhyaH samudAyasamAhitaH // 44 // kSaNikAH sarvasaMskArA ityevaM vAsanA matA / sanmArga iha vijJeyo nirodho mokSa ucyate // 45 // | " ye zloka pA~caveM parva ke haiN| ye dillI kI prati meM pAye jAte haiM / mudrita prati meM 'duHkhaM saMsAriNaH skandhAH te ca paJca prakIrtitA:' isa Adhe zloka ko chor3akara zeSa 3|| zloka 42 se 45 nambara para mudrita haiN| bAkI ta0, ba0, pa0, ma0, sa0 a0, Ta0 Adi sabhI tADapatrIya aura kAgaja kI pratiyoM meM ye zloka nahIM pAye jAte / maiMne nyAyakumudacandra dvitIya bhAga kI prastAvanA (pRSTha 38) meM haribhadrasUri aura prabhAcandra kI tulanA karate hue yaha likhA thA ki- "ye cAra zloka SaDdarzanasamuccaya ke bauddhadarzana meM maujUda haiN| isI AnupUrvI se ye hI zloka kiMcit zabdabheda ke sAtha jinasena ke AdipurANa ( parva 5 zlo0 42-45 ) meM bhI vidyamAna haiN| racanA se to jJAta hotA hai ki ye zloka kisI bauddhAcArya ne banAye hoMge aura usI bauddha grantha se SaDdarzanasamuccaya aura AdipurANa meM pahu~ce hoNge| haribhadra aura jinasena prAyaH samakAlIna haiM, ataH yadi ye zloka haribhadra ke hokara AdipurANa meM Aye haiM to ise usa samaya ke asAmpradAyika bhAva kI mahattvapUrNa ghaTanA samajhanI cAhie " parantu isa susaMpAdita saMskaraNa se to vaha AdhAra hI samApta ho jAtA hai aura spaSTa siddha ho jAtA hai ki ye zloka kisI pratilekhaka ne TippaNI ke taura para hAziyA meM likhe hoMge aura ve kAlakrama se mUla prati meM zAmila ho gaye / isa dRSTi se prAcIna tADapatrIya pratiyoM se pratyeka grantha kA milAna karanA nitAnta Avazyaka siddha ho jAtA hai| isI taraha parva 16 zloka 186 se Age nimnalikhita zloka da0 prati meM aura likhe milate haiMsAliko mAlikazcaiva kumbhakArastilantudaH / nApitazceti pazcAmI bhavanti spRzyakArakAH / / rAkastakSakazcaibAyaskAro lohakArakaH / svarNakArazca paJcaite bhavantyaspRzyakArakAH // " 1. prastuta grantha ke isa saMskaraNa ke prakAzana ke samaya taka isa granthamAlA meM lagabhaga savA sau grantha prakAzita ho cuke haiM - prakAzaka Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / AdipurANa ye zloka spaSTata: kisI anya grantha se TippaNI Adi meM liye gaye hoMge, kyoMki jaina paramparA se inakA koI mela nahIM hai| marAThI TIkA sahita mudrita mahApurANa meM yaha donoM zloka marAThI anuvAda ke sAtha likhe hue haiN| isI taraha sambhava hai ki isake pahale kA zUdroM ke spRzya aura aspRzya bheda batAne vAlA yaha zloka bhI kisI samaya pratiyoM meM zAmila ho gayA ho "kAravo'pi matA dvadhA spRzyAspRzyavikalpataH / tatrAspRzyAH prajAbAhyAH spRzyAH syuH kartakAdayaH // 186 // " kyoMki isa prakAra ke vicAroM kA janasaMskRti se koI sambandha nahIM hai| prastAvanA grantha ke vidvAn sampAdaka ne prastAvanA meM grantha aura granthakAra ke sambandha meM upalabdha sAmagrI ke anusAra paryApta UhApoha kiyA hai| grantha ke Antara rahasya kA Alokana karake unhoMne jo varNavyavasthA aura sajjAtitva Adi ke sambandha meM vicAra prastuta kiye haiM ve sarvathA maulika aura unake adhyayana ke sahaja pariNAma haiM / smRtiyoM Adi kI tulanA karake unhoMne yaha siddha kiyA hai ki jaina saMskRti varNavyavasthA 'janmanA' nahIM mAnatI; kintu guNa karma ke anusAra mAnatI hai| prasaMgataH unhoMne saMskRta aura prAkRta bhASA kI bhI carcA kI hai| usa sambandha meM ye vicAra bhI jJAtavya haiM : saMskRta-prAkRta prAkRta bhASA janatA kI bolacAla kI bhASA thI aura saMskRta bhASA vyAkaraNa ke niyamoM se baMdhI huI, saMskArita, samhAlI huI, varga vizeSa kI bhASA / jaina tIrthaMkaroM ke upadeza jisa 'ardhamAgadhI bhASA meM hote the vaha magadha deza kI hI janabolI thii| usameM' Adhe zabda magadhadeza kI bolI ke the aura Adhe zabda sarva dezoM kI boliyoM ke| tIrthaMkaroM ko jana-jana taka apane dharma-sandeza pahu~cAne the ataH unhoMne janabolI ko hI apane upadeza kA mAdhyama banAyA thaa| jaba saMskRta vyAkaraNa kI taraha 'prAkRta vyAkaraNa' bhI banane kI AvazyakatA huI, taba svabhAvataH saMskRta vyAkaraNa ke prakRti pratyaya ke anusAra hI usakI racanA honI thii| isIlie prAyaH prAkRta vyAkaraNoM meM 'prakRtiH saMskRtam, tatra bhavaM prAkRtam' arthAt saMskRta zabda prakRti hai aura usase niSpanna huA zabda prAkRta yaha ullekha milatA hai / saMskRta ke 'ghaTa' zabda ko hI prakRti mAnakara prAkRta vyAkaraNa ke sUtroM ke anusAra prAkRta 'ghaDa' zabda banAyA jAtA hai / isakA artha yaha kadApi nahIM hai ki pahale saMskRta thI phira vahI apabhraSTa hokara ta bnii| vastutaH janabolI prAkRta-mAgadhI hI rahI hai aura saMskRta vyAkaraNa ke niyamoM ke anusAra bhamuzAsanabaddha hokara 'saMskRta' rUpa ko prApta huI hai, jaisA ki AjaDa aura namisAdhu ke vyAkhyAnoM se spaSTa hai| namisAdhu ne rudraTakRta kAvyAlaMkAra kI vyAkhyA meM bahuta spaSTa aura sayuktika likhA hai ki-"prAkRta sakala prANiyoM kI sahaja vacana praNAlI hai| vaha prakRti hai aura usase hone vAlI yA vahI bhASA prAkRta hai| isameM vyAkaraNa Adi kA anuzAsana aura saMskAra nahIM rhtaa| ArSa vacanoM meM ardhamAgadhI vANI hotI hai| jo prAka pahale kI gayI vaha prAkRta prAkRta hai| bAlaka, striyoM Adi bhI jise sahaja hI samajha sake jisase anya samasta bhASAe~ nikalI haiM vaha hai prAkRta bhaassaa| yaha megha se barase hue jala kI taraha eka rUpa hokara bhI vibhinna dezoM meM aura bhinna saMskAroM ke kAraNa saMskRta Adi uttara bhedoM ko prApta hotI hai| isIlie zAstrakAra ne pahale prAkRta aura bAda meM saMskRta Adi kA varNana kiyA hai / pANini vyAkaraNa Adi gyAkaraNoM se 1. "ardha bhagavadbhASAyA magadhadezabhASAtmakam, aSaM ca sarvadezabhASAtmakam" kriyAkalApaDhIkA / Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAstAvika saMskAra ko prApta hokara vaha saMskRta kahI jAtI hai|" sarasvatIkaMThAbharaNa kI AjakRta vyAkhyA meM AjaDa ne bhI ye hI bhAva vyakta kiye haiN| saddha bauddha dArzanika A0 zAntarakSita ne apanI vAdanyAya TIkA (pa0103) meM lokabhASA ke arthavAcakatva kA sayuktika samarthana kiyA hai / AcArya prabhAcandra ne nyAyakumudacandra grantha meM bahuta vistAra se yaha siddha kiyA hai ki prAkRta svAbhAvika janabolI hai| usI kA vyAkaraNa se saMskAra hokara 'saMskRta' rUpa banA hai| unhoMne 'prakRterbhavaM prAkRtam' pakSa kA khaMDana bar3I prakharatA se kiyA hai| ve likhate haiM ki "vaha 'prakRti' kyA hai jisase utpanna ko prAkRta kahA jAtA hai / svabhAva,dhAtugaNa yA saMskRta zabda? svabhAva pakSa meM to prAkRta hI svAbhAvika ThaharatI hai| dhAtugaNa se saMskRta zabdoM kI taraha prAkRta zabda bhI banate haiM / saMskRta zabdoM ko prakRti kahanA nitAnta anucita hai, kyoMki vaha saMskAra hai, vikAra hai| maujUdA vastu meM kisI vizeSatA kA lAnA saMskAra kahalAtA hai, vaha to vikArarUpa hai, ataH use prakRti kahanA anucita hai| saMskRta AdimAn hai aura prAkRta anAdi hai|" ataH 'prAkRta bhASA saMskRta se nikalI hai' yaha kalpanA hI nirmUla hai| 'saMskRta' nAma svayaM apanI saMskAritA aura pIchepana ko sUcita karatA hai| prAkRtavyAkaraNa avazya saMskRta vyAkaraNa ke bAda banA hai| kyoMki pahale prAkRta bolI ko vyAkaraNa ke niyamoM kI AvazyakatA hI nahIM thii| saMskRtayuga ke bAda usake vyAkaraNa kI AvazyakatA pdd'ii| isIlie prAkRta vyAkaraNa ke racayitAo ne 'prakRtiH saMskRtam' likhA, kyoMki unhoMne saMskRta zabdoM ko prakRti mAnakara phira pratyaya lagAkara prAkRta zabda banAye haiM / purANoM kA udgama tIrthaMkara Adi ke jIvanoM ke kucha mukhya tathyoM kA saMgraha sthAnAMgasUtra meM milatA hai, jisake AdhAra se A0 hemacandra Adi ne triSaSTimahApurANa Adi kI racanAe~ kiiN| digambara paramparA meM tIrthaMkara Adi ke caritra ke tathyoM kA prAcIna saMkalana hameM prAkRta bhASA ke tiloyapaNNatti grantha meM milatA hai| isake cauthe mahAdhikAra meM, tIrthakara kisa svarga se cala kara Aye, nagarI aura mAtA-pitA kA nAma, janmatithi, nakSatra, vaMza, tIrthaMkaroM kA antarAla, Ayu, kumArakAla, zarIra kI U~cAI, varNa, rAjyakAla, vairAgya kA nimitta, cihna, dIkSAtithi, nakSatra, dIkSA vana, dIkSA vRkSa, SaSTha Adi prAthamika tapa, dIkSA parivAra, pAraNA, kumArakAla meM dIkSA lI yA rAjyakAla meM, dAna meM paMcAzcarya honA, chadmastha kAla, kevalajJAna kI tithi, nakSatra sthAna, kevalajJAna kI utpatti kA antarakAla, kevalajJAna hone para antarIkSa ho jAnA, kevalajJAna ke samaya indrAdi ke kArya, samavasaraNa kA sAMgopAMga varNana, kisa tIrthakara kA samavasaraNa kitanA bar3A thA, samavasaraNa meM kauna nahIM jAte, 1. "prAkRteti-sakalajagajjantUnAM vyAkaraNAderanAhitasaMskAraH sahajo vacanavyApAraH prakRtiH, tatra bhavaM saMva vA praakRtm| 'ArisavayaNe sidaM devANaM addhamaggahA vANI' ityAdivacanAdvA prAk pUrva kRtaM prAkRtaM bAla-mahilAvisubodhaM sakalabhASAnibandhanabhUtaM vacanamucyate / meghanirmuSatajalamivaikasvarUpa tadeva ca dezavizeSAt saMskArakaraNAcca samAsAditavizeSaM sat saMskRtAdyuttaravibhedAnApnoti / ataeva zAstrakRtA prAkRtamAdau nirdiSTaM tadana saMskRtAdIni pANinyAdivyAkaraNoditazambalakSaNena saMskaraNAta sNskRtmucyte|" -kAvyAlaMkAra TI0 2 / 12 2. "tatra sakalabAlagopAlAGganAhRdayasaMvAdI nikhilajagajjantUnAM zabdazAstrAkRtavizeSasaMskAraH sahajo vacanavyApAraH samastetarabhASAvizeSANAM mUlakAraNatvAt prakRtiriva prakRtiH / tatra bhavA saiva vA . praakRtaa| sA punameMghanirmuktajalaparampareva ekarUpApi tattadezAdivizeSAt saMskArakaraNAcca bhevAntarAnApnoti / ata iyameva zUrasenavAstavyajanatA kiMcidApitavizeSalakSaNA bhASA zaurasenI (bhAratIya vidyA nibandhasaMgraha, pR0 232) 3. dekho, nyAyakumudacandra, pR0 764 bhvyte|" Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAripurAma atizaya, kevalajJAna ke vRkSa, ATha prAtihArya, yakSa, yakSI , kevalakAla, gaNadharasaMkhyA, RSisaMkhyA, pUrvadhara, zikSaka, avadhijJAnI, kevalajJAnI, vikriyARddhidhArI, vAdI Adi kI saMkhyA, AyikAoM kI saMkhyA, pramukha AyikAoM ke nAma, zrAvakasaMkhyA, zrAvikAsaMkhyA, nirvANa kI tithi, nakSatra, sthAna kA nAma, akele nirvANa gaye yA muniyoM ke sAtha, kitane dina pahale yoga nirodha kiyA, kisa Asana se mokSa pAyA, anubaddha kevalI, una ziSyoM kI saMkhyA jo anuttara vimAna gaye, mokSagAmI muniyoM kI saMkhyA, svargagAmI ziSyoM kI saMkhyA, tIrthaMkaroM ke mokSa kA antara, tIrthapravartana kArya Adi pramukha tathyoM kA vidhivat saMgraha hai| isI taraha cakravatiyoM ke mAtApitA, nagara, zarIra kA raMga Adi ke sAtha-hI-sAtha digvijaya yAtrA ke mArga, nagara, nadiyoM Adi kA savistAra varNana milatA hai| nArAyaNa, 6 pratinArAyaNa, balabhadra tathA 11 rudroM ke jIvana ke pramukha tathya bhI isI meM saMgRhIta haiN| inhIM ke AdhAra se vibhinna purANakAroM ne apanI lekhanI ke balapara choTe-bar3e aneka purANoM kI racanA kI hai| mahApurANa prastuta grantha mahApurANa jaina purANazAstroM meM mukuTamaNirUpa hai / isakA dUsarA nAma 'triSaSTilakSaNa mahApurANasaMgraha' bhI hai / isameM 24 tIrthaMkara, 12 cakravartI, 6 nArAyaNa, 6 pratinArAyaNa aura balabhadra ina tirasaTha zalAkApuruSoM kA jIvana saMgrahIta hai| isakI kAvyachaTA, alaMkAragumphana, prasAda, oja aura mAdhurya kA apUrva sumela, zabdacAturI aura bandha apane DhaMga ke anokhe haiN| bhAratIya sAhitya ke koSAgAra meM jo ine-gine mahAn grantharatna haiM unameM svAmI jinasena kI yaha kRti apanA viziSTa sthAna rakhatI hai / kAvya kI dRSTi se isakA jo advitIya sthAna hai vaha to hai hI, sAtha hI isakA sAMskRtika utthAna-patana aura AdAna-pradAna ke itihAsa meM viziSTa upayoga hai| grantha kI prakRti svAmI jinasena ke yuga meM dakSiNa deza meM brAhmaNadharma aura jaina dharma kA jo bhISaNa saMgharSa rahA hai vaha itihAsa siddha hai / A0 jinasena ne bha0 mahAvIra kI udAratama saMskRti ko na bhUlate hue brAhmaNa-kriyAkANDa ke jainIkaraNa kA sAmayika prayAsa kiyA thaa| yaha to mAnI huI bAta hai ki koI bhI granthakAra apane yuga ke vAtAvaraNa se aprabhAvita nahIM raha sktaa| use jo vicAradhArA paramparA se milI hai usakA pratibimba usake racita sAhitya meM Aye binA nahIM raha sakatA / sAhitya yuga kA pratibimba hai / prastuta mahApurANa bhI isakA apavAda nahIM hai / manusmRti meM garbha se lekara maraNaparyanta kI jina garbhAdhAnAdi kriyAoM kA varNana milatA hai, AdipurANa meM karIba-karIba unhIM kriyAoM kA jainasaMskaraNa huA hai / vizeSatA yaha hai ki manusmRti meM jahA~ brAhmaNa, kSatriya aura vaizya ke lie jude-jude raMga ke kapar3e, choTe-bar3e daNDa, bhikSA ke samaya bhavati bhikSAM dehi, bhikSAM bhavati dehi, dehi bhikSAM bhavati, Adi viSama prakAra batAye haiM vahA~ AdipurANa meM yaha viSamatA nahIM hai / hA~, eka jagaha rAjaputroM ke dvArA sarvasAmAnya sthAnoM se bhikSA na maMgavAkara apane antaHpura se hI bhikSA mAMgane kI bAta kahI gayI hai / AdipurANakAra ne brAhmaNavarNa kA jainIkaraNa kiyA hai| unhoMne brAhmaNatva kA AdhAra 'vratasaMskAra' mAnA hai| jisa vyakti ne bhI ahiMsA Adi vratoM ko dhAraNa kara liyA vaha brAhmaNa huaa| use zrAvaka kI pratimAoM ke anusAra 'vratacihna ke rUpa meM utane yajJopavIta dhAraNa karanA Avazyaka hai| brAhmaNa varNa kI racanA kI jo aMkuravAlI ghaTanA isameM AyI hai, usase spaSTa ho jAtA hai ki isakA AdhAra kevala 'vratasaMskAra' thaa| mahArAja RSabhadeva ke dvArA sthApita kSatriya, vaizya aura zUdroM meM jo vratadhArI the aura jinane jIvarakSA kI bhAvanA se hare aMkuroM ko kucalate hue jAnA anucita samajhA unheM bharata cakravatI ne 'brAhmaNa' varNa kA banAyA tathA unheM dAna Adi dekara sammAnita kiyaa| ijyA, vArtA, datti, svAdhyAya, saMyama aura tapa ina chaha bAtoM ko unakA kuladharma btaayaa| jinapUjA ko ijyA kahate haiN| vizuddha vRtti se khetI Adi karanA vArtA hai| dayAdatti, pAtradatti, samadatti aura Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAstAvika T anvayadati ye cAra prakAra kI datti arthAt dAna haiN| svAdhyAya, upavAsa Adi tapa aura vratadhAraNa rUpa saMyama ye brAhmaNoM ke kuladharma haiM / bharata cakravartI ne tapa aura zruta ko hI brAhmaNajAti kA mukhya saMskAra btaayaa| Age garbha se utpanna hone vAlI unakI santAna nAma se brAhmaNa bhale hI ho jAye para jaba taka usameM tapa aura zruta nahIM hogA taba taka vaha saccA brAhmaNa nahIM kahI jA sktii| isake bAda cakravartI ne unheM garbhAnvayakriyA, dIkSAnvayakriyA aura kartranvaya kriyAoM kA vistAra se upadeza diyA aura batAyA ki ina dvijanmA arthAt brAhmaNoM ko ina garbhAdhAna Adi nirvANaparyanta garbhAnvayakriyAoM kA anuSThAna karanA caahie| isake bAda avatAra Adi nirvANaparyanta 48 dIkSAnvaya kriyAe~ btaayiiN| vratadhAraNa karanA dIkSA kahalAtI hai aura isa dIkSA ke lie hone vAlI kriyAe~ dIkSAnvaya kriyAe~ kahalAtI haiM / dIkSA lene ke lie arthAt vratadhAraNa karane ke lie jo jIva kI taiyArI hotI hai vaha dIkSAvatAra' kriyA hai / koI bhI mithyAtva se dUSita bhavya jaba sanmArga grahaNa karanA cAhatA hai arthAt koI bhI arjana jaba jaina bananA cAhatA hai taba vaha kisI yogIndra yA gRhasthAcArya ke pAsa jAkara prArthanA karatA hai ki 'he mahAprAjJa, mujhe nirdoSa dharma kA upadeza diijie| maiMne saba anya matIM ko niHsAra samajha liyA hai / vedavAkya bhI sadAcArapoSaka nahIM hai / ' taba gRhasthAcArya usa ajaina bhavya ko Apta zruta Adi kA svarUpa samajhAtA hai aura batAtA hai ki veda-purANa, smRti-caritra, kriyA-mantra-devatA, liMga aura AhArAdi zuddhiyA~ jahA~ vAstavika aura tAtvika dRSTi se batAyI haiM vahI saccA dharma hai / dvAdazAMgazruta hI saccA veda hai, yajJAdi hiMsA kA poSaNa karanevAle vAkya veda nahIM ho sakate / isI taraha ahiMsA kA vidhAna karanevAle hI purANa aura dharmazAstra kahe jA sakate haiM, jinameM vadha, hiMsA kA upadeza hai ve saba dhUtoM ke vacana haiN| ahiMsApUrvaka SaTkarma hI AryavRtta hai aura anya matAvalambiyoM ke dvArA batAyA gayA cAturAzramadharma asanmArga hai / garbhAdhAnAdi nirvANAnta kriyAe~ hI saccI kriyAe~ haiM, garbhAdi zmazAnAnta kriyAe~ saccI nahIM haiN| jo garbhAdhAnAdi nirvANAnta samyak kriyAoM meM upayukta hote haiM ve hI sacce mantra haiM, hiMsAdi pApakarmoM ke lie bole jAne vAle mantra dumaMntra haiM / vizvezvara Adi devatA hI zAnti ke kAraNa haiM, anya mAMsavRtti vAle krUra devatA heya haiN| digambara liMga hI mokSa kA sAdhana ho sakatA hai, mRgacarma Adi dhAraNa karanA kuliMga hai / mAMsarahita bhojana hI AhArazuddhi hai| ahiMsA hI eka mAtra zuddhikA AdhAra ho sakatA hai, jahA~ hiMsA hai vahA~ zuddhi kaisI ? isa taraha guru se sanmArga ko sunakara vaha bhavya jaba sanmArga ko dhAraNa karane ke lie tatpara hotA hai taba dIkSAvatAra kriyA hotI hai / isake bAda ahiMsAdi vratoM kA dhAraNa karanA vRttalAbha kriyA hai / tadanantara upavAsAdipUrvaka jina-pUjA vidhi se use jinAlaya meM paMcanamaskAra mantra kA upadeza denA sthAnalAbha kahalAtA hai / sthAnalAbha karane ke bAda vaha ghara jAkara apane ghara meM sthApita mithyA devatAoM kA visarjana karatA hai aura zAnta devatAoM kI pUjA karane kA saMkalpa karatA hai / yaha gaNagraha kriyA hai| isake bAda pUjArAdhya, puNyayaza, dRDhavrata, upayogitA Adi kriyAoM ke bAda upanIti kriyA hotI hai jisameM devaguru kI sAkSIpUrvaka cAritra aura samaya ke paripAlana kI pratijJA kI jAtI hai aura vratacihna ke rUpa meM upavIta dhAraNa kiyA jAtA hai| isakI AjIvikA ke sAdhana vahI 'AryaM SaTkarma' rahate haiM / isake bAda vaha apanI pUrvapatnI ko bhI jainasaMskAra se dIkSita karake usake sAtha punaH vivAha saMskAra karatA hai| isake bAda varNalAbha kriyA hotI hai| isa kriyA meM samAna AjIvikA vAle anya zrAvakoM se vaha nivedana karatA hai ki maiMne saddharma dhAraNa kiyA, vrata pAle, patnI ko jainavidhi se saMskRta kara usase punaH vivAha kiyA / maiMne guru kI kRpA se ayonisambhava janma' arthAt mAtA-pitA ke saMyoga ke binA hI yaha cAritramUlaka janma prApta kiyA hai / aba Apa saba hamAre Upara anugraha kreN| taba ve zrAvaka use apane varga meM milA lete haiM aura saMkalpa karate haiM ki tuma jaisA dvija - brAhmaNa hameM kahA~ milegA ? tuma jaise zuddha dvija ke na milane se hama saba 1. " tatrAvatArasaMjJA syAdAdyA dIkSAnvayakriyA / mithyAtvadUSite bhavye sanmArgagrahaNonmukhe || 36 |7| Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAripurANa samAna AjIvikA vAle mithyAdRSTiyoM se bhI sambandha karate Aye haiM / aba tumhAre sAtha hamArA sambandha hogaa| yaha kahakara use apane samakakSa banA lete haiM / yaha varNalAbha kriyA hai| - isake bAda AryaSaTkarma se jIvikA karanA usakI kulacaryA kriyA hai / dhIre-dhIre vrata, adhyayana Adi se puSTa hokara vaha prAyazcitta-vidhAnAdi kA viziSTa jAnakAra hokara gRhasthAcArya ke pada ko prApta karatA hai, yaha gahIzitA kriyA hai| phira prazAntatA, gRhatyAga, dIkSAdya aura jinadIkSA ye kriyAe~ hotI haiN| isa taraha ye dIkSAnvaya kriyAe~ haiN| ina dIkSAnvaya kriyAoM meM kisI bhI mithyAtvI bhavya ko ahiMsAdi vratoM ke saMskAra se dvija-brAhmaNa banAyA hai aura use usI zarIra se munidIkSA taka kA vidhAna kiyA hai| isameM kahIM bhI yaha nahIM likhA ki usakA janma yA zarIra kaisA honA cAhie? yaha ajainoM ko jaina banAnA aura use vrata-saMskAra se brAhmaNa banAne kI vidhi siddha karatI hai ki jaina paramparA meM varNalAbha-kriyA guNa aura karma ke anusAra hai, janma ke anusAra nahIM / isakI eka hI zarta hai ki use bhavya honA cAhie aura usakI pravRtti sanmArga ke grahaNa kI honI caahie| itanA hI jaina dIkSA ke lie paryApta hai| vaha hiMsAdi pApa, veda Adi hiMsA vidhAyaka zruta aura krUra mAMsavRttika devatAoM kI upAsanA chor3akara jaina bana sakatA hai, jaina hI nahIM brAhmaNa taka bana jAtA hai aura usI janma se jaina paramparA kI sarvotkRSTa munidIkSA taka le letA hai / yaha guNa karma ke anusAra hone vAlI varNalAbha kriyA manuSya mAtra ko samasta samAna dharmAdhikAra detI hai| . aba jarA katranvaya kriyAoM ko dekhie-kanvaya kriyAeM puNyakArya karane vAle jIvoM ko sanmAna ArAdhanA ke phalasvarUpa se prApta hotI haiN| ve haiM-sajjAtitva, sadgRhitva, pArivAjya, surendratA, sAmrAjya, paramArhantya aura parinirvANa / ye sAta paramasthAna jaina dharma ke dhAraNa karane vAle Asanna bhavya ko prApta hote haiN| sajjAtitva kI prApti Asannabhavya ko manuSya-janma ke lAbha se hotI hai| vaha aise kula meM janma letA hai jisameM dIkSA kI paramparA calatI AyI hai / pitA aura mAtA kA kula aura jAti zuddha hotI hai arthAt usameM vyabhicAra Adi doSa nahIM hote, donoM meM sadAcAra kA vartana rahatA hai / isake kAraNa sahaja hI usake vikAsa ke sAdhana juTa jAte haiM / yaha sajjanma AryAvarta meM vizeSa rUpa se sulabha hai / arthAt yahA~ ke kuTumboM meM sadAcAra kI paramparA rahatI hai| dUsarI sajjAti saMskAra ke dvArA prApta hotI hai| vaha dharmasaMskAra vratasaMskAra ko prApta hokara mantrapUrvaka vratacihna ko dhAraNa karatA hai| isa taraha binA yonijAma ke sadguNoM ke dhAraNa karane se vaha sajjAtibhAk hotA hai| sajjAtitva ko prApta karake vaha AryaSaTkarmoM kA pAlana karatA huA sadgRhI hotA hai| vaha gRhasthacaryA kA AcaraNa karatA huA brahmacaryatva ko dhAraNa karatA hai / vaha pRthvI para rahakara bhI pRthvI ke doSoM se pare hotA hai| aura apane meM divya brAhmaNatva kA anubhava karatA hai / jaba koI ajaina brAhmaNa unase yaha kahe ki tU to amuka kA lar3akA hai, amuka vaMza meM utpanna haA hai, aba kauna aisI vizeSatA A gayI hai jisase tU UMcI nAka karake apane ko deva-brAhmaNa kahatA hai ? taba vaha unase kahe ki maiM jinendra bhagavAn ke jJAnagarbha se saMskArajanma lekara utpanna huA huuN| hama jinokta ahiMsAmArga ke anuyAyI haiM / Apa loga pApasUtra kA anugamana karane vAle ho aura pRthvI para kaNTakarUpa ho| zarIrajanma aura saMskArajanma ye do prakAra ke janma hote haiN| isI taraha maraNa bhI zarIramaraNa aura saMskAramaraNa ke bheda se do prakAra kA hai| hamane mithyAtva ko chor3akara saMskArajanma pAyA hai ataH hama devadvija haiN| isa taraha apane meM gurutva kA anubhava karatA huA, sadgRhitva ko prApta karatA hai / jaina-dvija vizuddha vRttivAle haiM, ve varNottama haiM / 'jaba jaina dvija SaTkarmopajIvI haiM taba unake bhI hiMsA doSa to lagegA hI' yaha zaMkA ucita nahIM hai; kyoMki unake alpa hiMsA hotI hai tathA usa doSa kI zuddhi bhI zAstra meM batAyI hai / inakI vizuddhi pakSa, caryA aura sAdhana ke bheda se tIna prakAra kI hai, maitrI Adi bhAvanAoM se citta ko bhAvita kara sampUrNa hiMsA kA tyAga karanA jainiyoM kA pakSa hai / devatA ke lie, mantrasiddhi ke lie yA alpa AhAra ke lie bhI hiMsA na karane kA saMkalpa caryA hai / jIvana ke anta meM deha AhAra Adi kA tyAga kara dhyAnazuddhi se Atmazodhana karanA sAdhana hai| Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAstAvika jaina brAhmaNa ko asi, masi, kRSi aura vANijya se upajIvikA karanI caahie| (40 / 167) ukta varNana kA sAra yaha hai : 1. varNavyavasthA rAjA RSabhadeva ne apanI rAjya-avasthA meM kI thii| unhoMne kSatriya, vaizya aura zUdra ye tIna hI varNa guNakarma ke anusAra AjIvikA ke AdhAra se sthApita kiye the| yaha usa samaya kI samAja-vyavasthA yA rAjya-vyavasthA thI, dharma vyavasthA nhiiN| jaba unheM kevalajJAna ho gayA aura ve bhagavAn AdinAtha ho gaye taba unhoMne isa samAja yA rAjya vyavasthA ke sambandha meM koI upadeza nahIM diyA / 2. bharata cakravartI ne rAjya avasthA meM hI isa vyavasthA meM saMzodhana kiyaa| unhoMne inhIM tIna varSoM meM se aNuvratadhAriyoM kA sammAna karane ke vicAra se caturtha 'brAhmaNa' varNa kI sthApanA kii| isameM 'vratasaMskAra' se kisI ko bhI brAhmaNa banane kA mArga khulA huA hai| 3. dIkSAnvaya kriyAoM meM AyI huI dIkSA kriyA mithyAtvadUSita bhavya ko sanmArga grahaNa karane ke lie hai| isase kisI bhI ajaina ko jainadharma kI dIkSA dI jAtI hai| usakI zarta eka hI hai ki vaha bhavya ho aura sanmArga grahaNa karanA cAhatA ho| 4. dIkSAnvaya kriyAoM meM AyI huI varNalAbha kriyA ajaina ko jaina banAne ke bAda samAna AjIvikAvAle varNa meM milA dene ke lie hai, isase use nayA varNa diyA jAtA hai| aura usa varNa ke samasta adhikAra use prApta ho jAte haiN| 5. ina garbhAnvaya Adi kriyAoM kA upadeza bhI bharata cakravartI ne hI rAjya-avasthA meM diyA hai jo eka prakAra kI samAja-vyavasthA ko dRr3ha banAne ke lie thaa| ataH AdipurANa meM kvacit smRtiyoM se aura brAhmaNa-vyavasthA se prabhAvita hone para bhI vaha sAMskRtika tattva maujUda hai, jo jaina saMskRti kA AdhAra hai / vaha hai ahiMsA Adi vratoM arthAt sadAcAra kI mukhyatA kaa| isake kAraNa hI koI bhI vyakti ucca aura zreSTha kahA jA sakatA hai / ve usa saiddhAntika bAta ko kitane spaSTa zabdoM meM likhate haiM "manuSyajAtirekaiva jAtinAmobayodbhavA / vRttibhedAhitA bhavAt cAturviSyamihAranute // " (38 / 45) jAti nAmakarma ke udaya se eka hI manuSyajAti hai| AjIvikA ke bheda se hI vaha brAhmaNa Adi cAra bhedoM ko prApta ho jAtI hai| AdipurANa aura smRtiyA~ AdipurANa meM brAhmaNoM ko dasa vizeSAdhikAra diye gaye haiM 1. atibAlavidyA, 2. kulAvadhi, 3. varNottamatva, 4. pAtratA, 5. sRSTyadhikAritA, 6. vyavahAre. zitA, 7. avadhyatva, 8. adaNDyatva, 9. mAnArhatA aura 10. prajAsambandhAntara / (40 / 175-76) isameM brAhmaNa kI avadhyatA kA pratipAdana isa prakAra kiyA hai "brAhmaNo hi guNotkarSAnnAnyato vadhamarhati / " (40 / 194) "sarvaH prANI na hantavyo bAhmaNastu vishesstH|" (401195) bharthAt guNoM kA utkarSa hone se brAhmaNa kA vadha nahIM honA cAhie / sabhI prANI nahIM mArane cAhie, khAsakara brAhmaNa to mArA hI nahIM jAnA caahie| usakI adaNDyatA kA kAraNa dete hue likhA hai "parihArya yathA devagurudravyaM hitaadhibhiH| brahmasvaM ca tathAbhUtaM na daNDAhastato vijaH // " (40 / 201) Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANa arthAta jaise hitAdhiyoM ko devagurudravya grahaNa nahIM karanA cAhie usI taraha brAhmaNa kA dhana bhii| ata: dvija kA daNDa-jurmAnA nahIM honA caahie| ina vizeSAdhikAroM para spaSTatayA brAhmaNayugIna smatiyoM kI chApa hai| zAsana-vyavasthA meM amuka varNa ke amuka adhikAra yA kisI varNa vizeSa ke vizeSAdhikAroM kI bAta manusmRti Adi meM pada-pada para milatI hai| manusmRti meM likhA hai "na jAtu brAhmaNaM hanyAt sarvapApeSvapi sthitam / rASTrAdenaM bahiH kuryAt samapradhanamakSatam // " (8 / 380-81). "na brAhmaNavAda bhayAnadharmo vidyate bhvi| ahArya brAhmaNadravyaM rAjJA nityamiti sthitiH||" (189) arthAt samasta pApa karane para bhI brAhmaNa avadhya hai / usakA dravya rAjA ko grahaNa nahIM karanA caahie| AdipurANa meM vivAha kI vyavasthA batAte hue likhA hai "zUdrA zUdraNa voDhavyA nAnyA tAM svAM ca nNgmH|| vahetsvA te ca rAjanyaH svAM dvijanmA kvacicca tAH // " (16 / 247) arthAt zUdra ko zUdrakanyA se hI vivAha karanA cAhie, anya brAhmaNa Adi kI kanyAoM se nahIM / vaizya vaizyakanyA aura zUdrakanyA se, kSatriya kSatriya vaizya aura zUdra kanyA se tathA brAhmaNa brAhmaNa-kanyA se aura kahIM kSatriya vaizya aura zUda kanyA se vivAha kara sakatA hai| isakI tulanA manusmRti ke nimnalikhita zloka se kIjie "zUdrava bhAryA zUdrasya sA ca svA ca vizaH smRte / te ca svA aba rAmazca tAzca svA cApajanmanaH // " (3 // 13) yAjJavalkya smRti (3157) meM bhI yahI krama batAyA gayA hai| mahAbhArata anuzAsanaparva meM nimnalikhita zloka AtA hai"tapaH zrutaM ca yonizcApyetada brAhmaNyakAraNam / tribhirguNaiH samuditaH tato bhavati vai dvijaH / " (1217) pAtaMjala mahAbhASya (2 / 2 / 6) meM isa zloka kA uttarArdha isa pAThabheda ke sAtha hai "tapa:zrutAbhyAM yo hInaH jAtibrAhmaNa eva saH / " AdipurANa (parva 38 zloka 43) meM yaha jAtimUlaka brAhmaNatva inhIM granthoM se aura unhIM zabdoM meM jyoM kA tyoM A gayA hai "tapaH zrutaM ca jAtizca trayaM brAhmaNyakAraNam / tapa:zrutAmyAM yo hInaH jAtibrAhmaNa eva sH|" isI taraha anya bhI aneka sthala upasthita kiye jA sakate haiM jinase AdipurANa para smati Adi ke prabhAva kA asandigdha rUpa se zAna ho sakatA hai| 2 putrI ko samAna dhana-vibhAga AdipurANa meM gRhatyAga kriyA ke prasaMga meM dhana saMvibhAga kA nirdeza karate hue likhA hai-- "ekozo dharmakAryeto dvitIyaH svagRhavyaye / tRtIyaH saMvibhAgAya bhavet tvatsahajanmanAm // pUjyazca saMvibhAgArhAH samaM punaH smaaNshkaiH|" Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 13 prAstAvika arthAta mere dhanameM se eka bhAga dharma-kAryake lie, dUsarA bhAga ghara-kharcake lie tathA tIsarA bhAga sahodaroMmeM bAMTaneke lie hai| putriyoM aura putroMmeM vaha bhAga samAnarUpase bAMTanA caahie| isase yaha spaSTa hai ki dhanameM putrIkA bhI putroMke samAna hI samAna adhikAra hai| isa taraha mUlapAThazuddhi, anuvAda, TippaNa aura adhyayanapUrNa prastAvanAse samRddha yaha saMskaraNa vidvAn sampAdakakI varSoMkI zramasAdhanAkA suphala hai| pa0 pannAlAlajI sAhityake AcArya to haiM hI, unane dharmazAstra, purANa aura darzana AdikA bhI acchA abhyAsa kiyA hai| aneka granthoMkI TIkAeM kI haiM aura sampAdana kiyA hai| ve adhyayanarata adhyApaka aura zraddhAlu vicAraka haiN| hama unako isa zramasAdhita satkRtikA abhinandana karate haiM aura AzA karate haiM ki unake dvArA isI taraha aneka grantharatnoMkA uddhAra aura sampAdana bAdi hogaa| bhAratIya jJAnapIThake saMsthApaka bhadracetA sAha zAntiprasAdajA tathA adhyakSA unakI samazIlA patnI sau. ramAjI isa saMsthAke sAMskRtika prANa haiN| unakI sadA yaha abhilASA rahatI hai ki prAcIna granthoMkA udAra to ho hI sAtha hI unheM navIna rUpa bhI mile, jisase janasAdhAraNa bhI jaina saMskRtise suparicita ho skeN| ve yaha bhI cAhate haiM ki pratyeka AcAryake Upara eka-eka adhyayana grantha likhA jAye jisameM unake jIvana vattake sAtha hI unake granthoMkA dohanAmRta ho| jJAnapITha isake lie yathAsambhava prayatnazIla hai| isa granthakA dUsarA bhAga bhI zIghra hI pAThakoMkI sevAmeM phuNcegaa| bhAratIya jJAnapITha kAzI / -mahendrakumAra nyAyAcArya vasanta paMcamI 2... " sampAdaka-mUrtidevI jaina granthamAlA Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA [dvitIya saMskaraNa se sampAdana-sAmagrI zrI jinasenAcArya-racita mahApurANa kA Adi aMga-AdipurANa athavA pUrvapurANa kA sampAdana nimnalikhita 12 pratiyoM ke AdhAra se kiyA gayA hai : 1. 'taprati--yaha prati paM0 ke0 bhujabalI zAstrI 'vidyAbhUSaNa' ke satprayatna dvArA mUDabidrI ke sarasvatI bhavana se prApta huI hai| karNATaka lipi meM tAr3apatra para likhI huI hai| isake tAr3apatra kI lambAI 25 iMca aura caur3AI 2 iMca hai| pratyeka patra para prAyaH ATha-ATha paMktiyA~ haiM aura prati paMkti meM 106 se lekara 112 taka akSara haiN| akSara choTe aura saghana haiN| mArjanoM meM tathA nIce upayogI TippaNa bhI diye gaye haiN| prati ke kula patroM kI saMkhyA 177 hai| mUla ke sAtha TippaNa itane milakara likhe gaye haiM ki sAdhAraNa vyakti ko par3hane meM kaThinAI ho sakatI hai / zlokoM kA anvaya prakaTa karane ke lie una para aMka diye gaye haiN| lekhaka mahAzaya ne bar3I prAmANikatA aura parizrama ke sAtha lipi kI, mAlUma hotA hai| yahI kAraNa hai ki yaha prati anya samasta pratiyoM kI apekSA adhika zuddha hai / isa grantha kA mUla pATha isI ke AdhAra para liyA gayA hai| isake anta meM nimna zloka pAye jAte haiM jisase isake lekhaka aura lekhana-kAla kA spaSTa patA calatA hai|| "monnamo vRSabhanApAya, zrI zrI zrI bharatAvizeSakevalimyo namaH / vRSabhasenAdigaNadharamunibhyo namaH, parvatAm jaina zAsanam, bhannamastu / barakarNATavezagAyAM nivasanyuri nAmabhUti mhaaprtisstthaatilkvaannemicndrsuuriyH| tadIrghavaMzajAto (ta.) putraH prAzasya devacandrasya / yannemicandrasUnorvarabhArakhAjagotrajAto'ham // zrImatsurAsuranarezvarapannagendramaulyAcyutAghriyugalo varadivyagAtraH / rAgAdidoSarahito viSutASTakarmA pAyAtsadA budhavarAn varadolorAH // zAlyambe byomavahivyasanarAziyate [1730] vartamAne dvitIye pAce phAlguSyamAse vidhutiSiyutasatkAmyavArotarAbhe / pUrva puNyaM purANaM purajinacaritaM nemicandraNa cAbhUdevabIcArakItipratipativaraziSyena cAtyAvareNa // dharmasthalapurAdhIzaH kumArAlyo narAdhipaH tasmai battaM purANaM bhIguruNA cArakotinA // " isa pustaka kA sAMketika nAma 'ta' hai| . .' prati-yaha prati bhI zrIyuta 50 ke bhujabalI zAstrI ke satprayatna se mUDabidrI ke sarasvatI bhavana se prApta huI hai| yaha prati bhI karNATaka lipi meM tAr3apatroM para utkIrNa hai| isake kula patroM kI saMkhyA 237 hai| pratyeka patra kI lambAI 25 iMca aura caur3AI Der3ha iMca hai| prati patra para 6 se lekara 7 taka paMktiyA~ haiM aura pratyeka paMkti meM 118 se lekara 122 taka akSara haiN| bIca meM kahIM-kahIM TippaNa bhI diye gaye hai| akSara suvAcya aura sundara haiN| dImakoM ke AkramaNa se kitane hI patroM ke aMza naSTa-bhraSTa ho gae haiN| isake lekhana aura lekhana-kAla kA kucha bhI patA nahIM calatA hai| isakA sAMketika nAma 'ba' hai| 3. 'pa' prati-yaha prati paM0 nemicandra zAstrI jyotiSAcArya ke satprayatlane jaina sarasvatI bhavana, ArA Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA se prApta huI hai / devanAgarI lipi meM kAlI aura lAla syAhI dvArA kAgaja para likhI gayI hai| isakI kula patra-saMkhyA 305 hai / pratyeka patra para 13 paMktiyA~ haiM aura pratyeka paMkti meM 42 se lekara 46 taka akSara haiN| patroM kI lambAI sAr3he caudaha iMca aura caur3AI 6 iMca hai| prArambha ke kitane hI patroM ke bIca-bIca ke aMza naSTa ho gaye haiM / mAlUma hotA hai ki syAhI meM kozIsa kA prayoga adhika kiyA gayA hai jisakI tejI se kAgaja galakara naSTa ho gayA hai| yaha prati suvAcya to hai parantu kucha azuddha bhI hai / za, Sa, sa, va, ba, na aura Na meM prAyaH koI bheda nahIM kiyA gayA hai / pratyeka patra para Upara-nIce aura bagala meM Avazyaka TippaNa diye gaye haiN| kitane hI.TippaNa 'ta' prati ke TippaNoM se akSarazaH milate haiN| isakI lipi 1735 saMvat meM huI hai| sambhavataH yaha saMvat vikrama saMvat hogA; kyoMki uttara bhArata meM yahI saMvat adhikatara likhA jAtA rahA hai| pustaka kI antima prazasti isa prakAra hai : "saMvat 1735 varSe agahaNamAse kRSNapakSe dvAdazIzukravAsare apraahnikvelaa| "zrI harikRSNa avinAzI brahmazrInipuNa zrIbrahmacakravatirAjyapravartamAne gaiva dalabalavAhanavidyaugha duSTaghanaghaTAvidAraNasAhasIka mlecchanivahavidhvaMsana mahAbalI brahmA kI bI zI. bhavIchatratrayamaMrita siMhAsana amaramaMDalIsevyamAnasahasrakiraNavat mahAtejabhAsura nRpamaNi' mastikamukuTasiddhazAradaparamezvara-paramaprIti ura jJAnadhyAnamaMDitasunarezvarAH / zrIharikRSNasarojarAjarAjita padapaMkajasevitamadhukara subhaTavacanasaMkRta tanu aMkana / yaha pUraNa likho purANatina zubhazubhakIrati ke paThana ko| jagamagatu jagama nija suaTala ziSya-giradhara parasarAma ke kathana ko / zubhaM bhavatu maGgalaM / zrIrastu / kalyANa mastu / " isI pustaka ke prArambha meM eka kore patra ke bAyIM ora likhA hai ki : "purANamidaM munIzvaradAsena ArAnAmanagare zrIpArzajinamandire vattaM sthApitaM ca bhavyajIvapaThanAya / bhavaM bhUyAt / " isa pustaka kA sAMketika nAma 'pa' hai| 4. 'a' prati-yaha prati jaina siddhAnta bhavana ArA kI hai| isameM kula patra 258 haiN| pratyeka patra kA vistAra sAr3he bAraha sAr3he chaha iMca hai| pratyeka patra para 15 se 18 taka paMktiyA~ haiM aura pratyeka paMkti meM 38 se 41 taka akSara haiN| lipi suvAcya hai / devanAgarI lipi meM kAlI aura lAla syAhI se likhI haI hai| azuddha bahuta hai| zlokoM ke nambara bhI prAya: gar3abar3a haiN| za, Sa, sa, na, Na aura ba, va meM koI viveka nahIM rakhA gayA hai| yaha kaba likhI gayI? kisane likhI ? isakA kucha patA nahIM cltaa| kahIM-kahIM kucha khAsa zabdoM ke TippaNa bhI haiN| isake lekhaka saMskRtaza nahIM mAlUma hote / pustaka ke antima patra ke nIce patalI kalama se nimnalikhita zabda likhe haiM: "pustaka mAripurANajI kA, bhaTTArakarAjendrakItijI ko diyA, lakhanaU meM ThAkuradAsa kI patoha lalitaprasAda kI beTI ne / mitI mAghabadI'.:::.saM0 1905 ke sAla meM" 1. yahAM nimnAMkita SaTpadavRtta hai jo lipikartA kI kRpA se gadyarUpa ho gayA hai : "napamaNimastakamukuTasikhazAradaparamezvara / parama prIti ura zAnadhyAnamaNDita sunarezvara / zrI harikRSNasarojarAjarAjitapadapaMkaja sevitamadhukara subhaTavacanajhaMkRta tanu aMkaja // yaha pUraNa likho purANa tina zubha kIrati ke paThana ko| jagamagatu jagama nija suaTala ziSya giridhara parazarAma ke kathana ko|" .. Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 mAvipurANa isa lekha se lekhanakAla spaSTa nahIM hotaa| isakA sAMketika nAma 'a' hai| 5.''prati--yaha prati mAravAr3I mandira zakkara bAjAra indaura ke paM0 khemacandra zAstrI ke saujanya me prApta huI hai| kahIM-kahIM pArzva meM cAroM ora upayogI TippaNa diye gaye haiN| patra-saMkhyA 500, paMkti-saMkhyA pratipatra 11 aura akSara-saMkhyA prati paMkti 35 se 38 taka hai| akSara suvAcya haiM, dazA acchI hai, likhane kA saMvat nahIM hai, Adi anta meM kucha lekha nahIM hai| prathama patra jIrNa hone ke kAraNa dUsarA likhakara lagAyA gayA hai / prAyaH zuddha hai / indaura se prApta hone ke kAraNa isakA sAMketika nAma 'i' hai|---- 6. 'sa' prati-yaha prati pUjya bAbA zrI 105 kSullaka gaNeza prasAdajI varNI kI satkRpA se unhIM ke sarasvatI bhavana se prApta huI hai| likhAvaTa atyanta prAcIna hai, par3I mAtrAe~ haiM jisase Adhunika vAcakoM ko abhyAsa kiye binA bA~cane meM kaThinAI jAtI hai| jagaha-jagaha prAkaraNika citroM se sajI huI hai| uttarArdha meM citra nahIM banAye jA sake haiM ataH citroM ke lie khAlI sthAna chor3e gaye haiN| kitane hI citra bar3e sundara haiM / patra-saMkhyA 364 hai, dazA acchI hai, Adi-anta meM kucha lekha nahIM hai| pUjya varNIjI ko yaha prati banArasa meM kisI sajjana dvArA bheMTa kI gayI thI aisA unake kahane se mAlUma huaa| sAgara se prApta hone ke kAraNa isakA sAMketika nAma 'sa' hai| 7.''prati-yaha prati pannAlAlajI agravAla dillI kI kRpA se prApta huii| isameM mUla zlokoM ke sAtha hI lalitakIti bhaTTArakakRta saMskRta TIkA dI huI hai| patra-saMkhyA 868 hai, prati patra paMktiyAM 12 aura prati paMkti akSara-saMkhyA 50 se 52 taka hai / lekhanakAla ajJAta hai / anta meM TIkAkAra kI prazasti dI huI hai jisase TIkA-nirmANa kA kAla vidita hotA hai| prazasti isa prakAra hai: "varSe sAgaranAgabhogikamite mAgeca mAse'site pane pakSatisattiyo ravidine TIkA kRteyaM braa| kASThAsaMghavare ca mAdhuravare gacche gaNe puSkare jeva: zrIjagadAdikotirabhavat khyAto jitAtmA mahAn / tacchiSyeNa ca mandatAntritadhiyA bhaTTArakatvaM yatA zumbha malitAdikIrtyabhidhayA khyAtena loke bhrUvam / rAjazrIjinasenabhASitamahAkAvyasya bhaktyA mayA saMzodhyaiva supaThyatAM budhajanaH zAnti vidhAyAvarAt / " dillI se prApta hone ke kAraNa isakA sAMketika nAma 'da' hai| 8. 'prati-yaha prati zrI paM0 bhujabalI zAstrI ke saujanya se mUDabidrI se prApta huI thii| isameM tAr3apatra para mUla zlokoM ke nambara dekara saMskRta meM TippaNa diye gaye haiN| prakRta grantha meM zlokoM ke nIce jo TippaNa diye gaye haiM ve isI prati se liye gaye haiN| isa TippaNa meM "zrImate skljnyaansaamraajypdmiiyuce| dharmacakrabhate bhatre namaH saMsArabhImaH" isa Adya zloka ke vividha artha kiye haiM jinameM se kucha kA ullekha hindI anuvAda meM kiyA gayA hai| isakI lipi karNATaka lipi hai / isa prati kA sAMketika nAma 'Ta' hai| TippaNakartA ke nAma kA patA nahIM calatA hai| 6.'ka' prati--yaha prati bhI TippaNa kI prati hai| isakI prApti jaina siddhAnta bhavana ArA se huI hai| tAr3apatra para karNATaka lipi meM TippaNa diye gaye haiN| isameM prathama zloka kA 'Ta' prati ke samAna vistRta TippaNa nahIM hai| yaha 'Ta' prati kI apekSA adhika suvAcya hai| bahuta-se TippaNa 'Ta' prati ke samAna haiM, kucha asamAna bhI haiN| TippaNakAra kA patA nahIM calatA hai / isakA sAMketika nAma 'ka' hai| 10. 'kha' prati--yaha TippaNa kI nAgarI lipi kI pustaka mAravAr3I mandira zakkara bAjAra indaura se paM0 khemacandrajI zAstrI ke saujanya se prApta huI hai| isameM patra-saMkhyA 174 hai| prati patra meM 10 se 12 taka Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA paMktiyAM haiM aura prati paMkti meM 35 se 40 taka akSara haiN| lipi suvAcya aura prAyaH zuddha hai| yaha lipi kisI karNATaka prati se kI huI mAlUma hotI hai| antima patroM kA nIce kA hissA jIrNa ho gayA hai| yaha pustaka bahuta prAcIna mAlUma hotI hai| isake anta meM nimnAMkita lekha hai "zrIvItarAgAya namaH / saM0 1224 vai007 lipiriyaM vizvasena RSiNA udayapuranagare zrImadbhagavajinnAlaye / zubhaM bhUyAt zrIH zrIH / " isakA sAMketika nAma 'kha' hai / 11. 'la' pratiyaha prati zrImAn paNDita lAlArAmajI zAstrI ke hindI anuvAda sahita hai| isakA prakAzana unhIM kI ora se huA hai / Upara zloka dekara nIce unakA anuvAda diyA gayA hai| isameM kitane hI mala zlokoM kA pATha paramparA se azuddha ho gayA hai| yaha saMskaraNa aba aprApya ho gayA hai| isa pustaka kA sAMketika nAma 'la' hai|| 12. 'ma' prati--yaha pustaka bahuta pahale marAThI anuvAda sahita jainendra presa kolhApura se prakAzita huI thii| sva0 50 kallappA bharamappA 'niTave' usake marAThI anuvAdaka haiM / granthAkAra meM chapane ke pahale sambhavataH yaha anuvAda seTha hIrAcanda nemicandajI ke jaina bodhaka meM prakAzita hotA rahA thaa| isameM zloka dekara unake nIce marAThI bhASA meM anuvAda diyA gayA hai| mUlapATha kaI jagaha azuddha hai| paM0 lAlArAmajI ne prAyaH isI pustaka ke pATha apane anuvAda meM liye haiN| yaha saMskaraNa bhI aba aprApya ho cukA hai| isakA sAMketika nAma 'ma' hai| isa prakAra 12 pratiyoM ke AdhAra para isa grantha kA sampAdana huA hai| jahA~ taka ho sakA hai 'ta' prati ke pATha hI maiMne mUla meM rakhe haiN| anya pratiyoM ke pAThabheda unake sAMketika nAmoM ke anusAra nIce TippaNa meM diye haiN| 'a' aura 'pa' prati meM kitane hI pATha atyanta azuddha haiM jinheM anAvazyaka samajhakara chor3a diyA hai| 'la' aura 'ma' prati ke bhI kitane hI azuddha pAThoM kI upekSA kI gayI hai| jahA~ 'ta' prati ke pATha kI artha saMgati nahIM baiThAyI jA sakI hai vahA~ 'ba' prati ke pATha mUla meM diye haiM aura 'ta' prati ke pATha kA ullekha TippaNa meM kiyA gayA hai| parantu aise sthala samagra grantha meM do-cAra hI hoMge / 'ta' prati bahuta zuddha hai| paM0 AzAdharajI ne sAgAradharmAmRta meM mUlaguNoM kA varNana karate samaya jinasenAcArya kA nimna zloka uddhRta kiyA hai : "hiMsAsatyasteyAdabrahmaparigrahAzca bAdarabhedAt / cUtAnmAMsAnmadhAdviratirgahiNo'STa santyamI mUlaguNAH // " parantu hamAre dvArA upalabdha pratiyoM meM yaha zloka dekhane meM nahIM aayaa| paM0 kailAzacandrajI Adi kucha viddhAnoM ne isa zloka ke viSaya meM mujhase pUcha-tAcha bhI kii| sambhava hai kisI anya prati meM yaha zloka ho| karNATaka lipi ke sunane tathA nAgarI lipi meM use parivartita karane meM zrI paM0 devakumArajI nyAyatIrtha ne bahuta parizrama kiyA hai| zrI gaNeza vidyAlaya meM usa samaya adhyayana karane vAle zrI namirAja, padmarAja aura raghurAja vidyArthiyoM se bhI mujhe karNATaka lipi se nAgarI lipi karane meM bahuta sahayoga prApta huA hai / samagra grantha ke pAThabheda lene meM mujhe do varSa kA grISmAvakAza lagAnA par3A hai aura donoM hI varSa ukta mahAzayoM ne mujhe paryApta sahayoga diyA hai isalie isa sAhitya-sevA ke anuSThAna meM maiM unakA AbhArI haiN| saMskRta saMskRta zabda 'sam' upasarga pUrvaka 'kR' dhAtu ko 'kta' pratyaya jor3ane se banatA hai / 'sam' aura 'pari' upasarga se sahita 'kR' dhAtu kA artha jaba bhUSaNa athavA saMghAta rahatA hai tabhI usa dhAtu ko suDAgama hotA hai / isalie Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAvipurANa saMskRta bhASA se susaMhata aura pariSkRta bhASA kA hI bodha hotA hai| isa bhASA kI saMskRta saMjJA anvartha saMjJA hai| yaha bhASA, bhASA-pravartakoM ke dvArA pracArita niyama rekhAoM kA ullaMghana na karatI huI hajAroM varSoM se bhAratabhU-khaNDa para pracalita hai| vaidika kAla se lekara aba taka isa bhASA meM jo parivartana hue haiM ve yadyapi alpatara haiM, phira bhI tAtkAlika granthoM ke paryavekSaNa se yaha to mAnanA hI par3atA hai ki isakA vikAsa kAlakrama se huA hai / bhASA ke marmadarzI vidvAnoM ne saMskRta bhASA ke itihAsa ko tIna kAlakhaNDoM meM vibhakta kiyA hai / cintAmaNi vinAyaka vaidya ne 1.zrutikAla, 2. smRtikAla aura 3. bhApyakAla ye tIna kAlakhaNDa mAne haiN| sara bhANDArakara mahAzaya ne bhASA-saraNi ko pradhAnatA dekara 1. saMhitAkAla, 2. madhya saMskRtakAla aura 3. laukika saMskRtakAla ye tIna kAlakhaNDa mAne haiN| sAtha hI isa laukika saMskRta kI bhI tIna avasthAe~ mAnI haiM / saMskRta bhASA ke kramika vikAsa kA parijJAna prApta karane ke lie usake nimnAMkita bhAgoM para dRSTi denA Avazyaka hai : 1. saMhitAkAla-isa bhAga meM vedoM kI saMhitAoM kA samAveza hai, jinameM mantrAtmaka aneka stutiyoM kA saMgraha hai / isa bhAga kI saMskRta se Aja kI saMskRta meM bahuta antara par3a gayA hai / isa bhASA ke zabdoM ke uccAraNa meM udAttAdi svaroM kA khAsakara dhyAna rakhanA par3atA hai| isake zabdoM kI siddhi karane vAlA kevala pANinivyAkaraNa hai| 2. brAhmaNakAla-saMhitAkAla ke bAda brAhmaNa, AraNyaka tathA upaniSadAdi granthoM kI bhASA kA kAla AtA hai jo ki 'brAhmaNakAla' nAma se prasiddha hai| isa kAla kI bhASA saMhitAkAla se bahuta pIche kI hai aura pANinivyAkaraNa ke niyama prAya: isake anukUla haiM / isa kAla kI racanA sarala, saMkSipta aura kriyA-bAhulya se yukta huA karatI thii| saMhitAkAla aura brAhmaNakAla kA antarbhAva zrutikAla meM ho sakatA hai / 3. smatikAla-zrutikAla ke bAda se mahAbhASyakAra pataMjali ke samaya taka kA kAla smRtikAla kahalAtA hai / isa kAla kA prArambha yAska aura pANini ke samaya se mAnA gayA hai / aneka sUtra grantha, rAmAyaNa tathA mahAbhAratAdi kI bhASA isa kAla kI bhASA hai| isa kAla kI racanA bhI zrutikAla kI racanA ke samAna sarala aura dIrghasamAsarahita thii| zrutikAla meM aise kitane hI kriyAoM ke prayoga hote the jo ki vyAkaraNa se siddha nahIM ho sakate the aura ArSa prayoga ke nAma para jinakA prayoga kSantavya mAnA jAtA thA ve isa kAla meM dhIre-dhIre kama ho gaye the| 4. bhASyakAla-isa kAla meM aneka darzanoM ke sUtra-granthoM para bhASya likhe gaye haiN| sUtroM kI sarala saMkSipta racanA ko bhASyakAroM dvArA vistRta karane kI mAno hor3a-sI laga gayI thii| nyAya, vyAkaraNa, dharma Adi vividha viSayoM ke sUtra-granthoM para isa kAla meM bhASya likhe gaye haiN| isa kAla kI bhASA bhI sarala, dIrgha samAsarahita tathA janasAdhAraNagamya rahI hai| 5. purANakAla-purANoM kA ullekha yadyapi saMhitAoM, upaniSadoM aura smRti Adi meM AtA hai isalie purANoM kA astitva prAcIna kAla se siddha hai parantu saMhitA yA upaniSadkAlIna purANa Aja upalabdha nahIM, ataH upalabdha purANoM kI apekSA yaha kahA jA sakatA hai ki bhASyakAla ke Asa-pAsa hI purANoM kI racanA zurU huI hai, jisameM rAmAyaNa tathA mahAbhArata kI zailI kA anugamana kara vividha purANoM aura upapurANoM kA nirmANa huA hai / inakI bhASA bhI dIrgha-samAsarahita tathA anuSTup chanda pradhAna rahI hai| dhIre-dhIre purANoM kI racanA kAvyaracanA kI ora agrasara hotI gayI, jisase purANoM meM bhI kevala kathAnaka na rahakara kavijanocita kalpanAe~ dRSTigata hone lagI aura alaMkAra tathA prakaraNoM ke Adi anta meM vividha chandoM kA praveza hone lgaa| isa kAla meM kucha nATakoM kI bhI racanA huI hai| kAvyakAla-samaya ke parivartana se bhASA meM parivartana huaa| purANakAla ke bAda kAvyakAla aayaa| isa kAla meM gadyapadyAtmaka vividha grantha nATaka, AkhyAna, AkhyAyikA Adi kI racanA huii| kaviyoM kI Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA kalpanA-zakti meM adhika vikAsa huA jisase alaMkAroM kA AvirbhAva huA aura vaha dhIre-dhIre bar3hatA hI gyaa| prArambha meM alaMkAroM kI saMkhyA cAra thI para aba vaha bar3hate-bar3hate zatopari ho gyii| isa samaya kI bhASA kliSTa aura kalpanA se anusyUta thii| isa kAla meM saMskRta bhASA kA bhANDAra jitanA adhika bharA gayA utanA anya kAloM meM nhiiN| saMskRta bhASAmaya upalabdha jainagranthoM kI adhikAMza racanA bhASyakAla, purANakAla aura kAvyakAla meM huI hai| prAkRta yaha ThIka hai ki saMskRta bhASAnibaddha jainagrantha bhASyakAla se pahale ke upalabdha nahIM ho rahe haiM parantu isakA yaha artha kadApi nahIM hai ki usake pahale jainoM meM granthanirmANa kI paddhati nahIM thI aura unakI nija kI koI bhASA nahIM thii| sadA hI jainAcAryoM kA bhASA ke prati vyAmoha nahIM rahA hai| unhoMne bhASA ko sirpha sAdhana samajhA hai, sAdhya nhiiN| yahI kAraNa hai ki unhoMne sadA janatA ko janatA kI bhASA meM hI tattvadezanA dI hai| IsavI saMvat se kaI zatAbdiyoM pUrva bhAratavAsiyoM kI janabhASA prAkRta bhASA rahI hai| usa samaya jainAcAryoM: kI tattvadezanA prAkRta meM hI huA karatI thii| bauddhoM ne prAkRta kI eka zAkhA mAgadhI ko apanAyA thA jo bAda meM pAli nAma se prasiddha hii| bauddhoM ke tripiTaka grantha IsavI pUrva kI racanA mAne jAte haiM / jainiyoM ke aMgagranthoM kI bhASA IsavI pUrva kI hai, bhale hI unakA vartamAna saMkalana pIche kA ho| kucha logoM kI aisI dhAraNA rahI ki prAkRta kI utpatti saMskRta se huI aura usa dhAraNA meM bala dene vAlA huA prAkRta vyAkaraNa kA AdyasUtra 'prakRtiH sNskRtm| parantu yathArtha me bAta aisI nahIM hai| prAkRta, bhArata kI prAcInatara sAdhAraNa bolacAla kI bhASA hai| I0pU0 tRtIya zatAbdI ke maurya samrATa azoka ke nirmita jo zilAlekha bhAratavarSa ke aneka prAntoM meM haiM unakI bhASA usa samaya kI prAkRta bhASA mAnI jAtI hai| isase yaha spaSTa hai ki mahAbhASyakAra ke kaI zataka pUrva se hI janasAdhAraNa kI bhASAe~ bhinna-bhinna prakAra kI prAkRta thiiN| prAkRta kA artha svAbhAvika hai| jainiyoM ke Agama grantha isI prAkRta bhASA meM likhe gaye haiN| caMki azoka ke zilAlekhoM kI bhASA vibhinna prakAra kI prAkRta hai aura mahAkaviyoM ke nATakoM meM prayukta prAkRta bhASAoM meM bhI vividhatA hai isalie kahA jA sakatA hai ki IsA ke pUrva hI prAntabhedase prAkRta ke aneka bheda ho gaye the / vararucine apane 'prAkRtaprakAza' meM prAkRta sAmAnya ke atirikta usake tIna bheda 1 zaurasenI, 2 mAgadhI aura 3 paizAcI batAye haiM / hemacandra ne apane 'haima vyAkaraNa' meM 1 zaurasenI, 2 mAgadhI. 3 paizAcI, 4 cUlikA paizAcI aura 5 apabhraMza ye pA~ca bheda mAne haiN| trivikrama ne apanI 'prAkRtasUtravRtti' meM aura lakSmIdharane 'SaDbhASAcandrikA meM inhIM bhedoM kA nirUpaNa kiyA hai| mArkaNDeya ne 'prAkRtasarvasva' meM 1 bhASA, 2 vibhASA, 3 apabhraMza aura 4 paizAcI ye cAra bheda mAnakara unake nimnAMkita 16 avAntara bheda mAne haiM, 1 mahArASTrI, 2 zaurasenI,3 prAcI, 4 AvantI, 5 mAgadhI, 6 zAkArI, 7 cANDAlI, 8 zAbarI, 6 AbhIrikA, 10 TAkkI, 11 nAgara, 12 brAcaDa, 13 upanAgara, 14 kaikaya, 15 zaurasena aura 16 pAMcAla / inameM prArambha ke pAMca 'bhASA' prAkRta ke, chaha se dasa taka 'vibhASA' prAkRta ke, gyAraha se teraha taka 'apabhraMza' ke aura caudaha se solaha taka 'paizAcI' ke bhASA bheda mAne haiN| rudraTa ne nATaka meM nimnalikhita 7 bheda svIkRta kiye haiM : 1 mAgadhI, 2 AvantI, 3 prAcyA, 4 zUrasenI, 5 ardhamAgadhI, 6 vAlIkA aura 7 dAkSiNAtyA / __ isa prakAra prAkRta bhASA-sAhitya kA bhI anupama bhANDAra hai jisameM eka-se-eka bar3hakara grantharatna prakAzamAna haiM / saMskRta aura prAkRta ke bAda apabhraMza bhASA kA pracAra adhika bar3hA / ataH usa bhASA meM bhI jaina granthakAroM ne vividha sAhitya kI racanA kI hai| mahAkavi svayambhU, mahAkavi puSpadanta, mahAkavi raidhU Adi kI apabhraMza bhASAmaya vividha racanAoM ko dekhakara hRdaya Ananda se bhara jAtA hai, aura aisA lagane lagatA hai ki isa bhASA kI zrIvRddhi meM jaina lekhaka ne bahuta adhika kArya kiyA hai| yaha saba likhane kA tAtparya yaha hai ki Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 AdipurANa jainAcAryoM ke dvArA bhAratIya sAhitya-pragati ko sadA bala milA hai| prAcIna bhASAoM kI bAta jAne dIjie, hindI bhASA kA Adya upakrama bhI jainAcAryoM dvArA hI kiyA gayA hai| jaina samAja ko buddhi utpanna ho aura vaha pUrI zakti ke sAtha apanA samagra sAhitya Adhunika DhaMga se prakAza meM lA de to sArA saMsAra unakI guNagarimA se natamastaka ho jAyegA aisA merA nija kA vizvAsa hai purANa bhAratIya dharmagranthoM meM purANa zabda kA prayoga itihAsa ke sAtha AtA hai| kitane hI logoM ne itihAsa aura purANa ko paMcama veda mAnA hai / cANakya ne apane arthazAstra meM itihAsa kI gaNanA atharvaveda meM kI hai aura itihAsa meM itivRtta, purANa, AkhyAyikA, udAharaNa, dharmazAstra kA samAveza kiyA hai| isase yaha siddha hotA hai ki itihAsa aura purANa donoM hI vibhinna haiM, itivRtta kA ullekha samAna hone para bhI donoM apanI-apanI vizeSatA rakhate haiN| koSakAroM ne purANa kA lakSaNa nimna prakAra mAnA hai : "sargazca pratisargazca vaMzo manvantarANi c| vaMzAnucaritaM caiva purANaM paMcalakSaNam // " jisameM sarga, pratisarga, vaMza, manvantara aura vaMzaparaMparAoM kA varNana ho vaha purANa hai / sarga, pratisarga Adi purANa ke pA~ca lakSaNa haiN| itivRtta kevala ghaTita ghaTanAoM kA ullekha karatA hai parantu purANa mahApuruSoM kI ghaTita ghaTanAoM kA ullekha karatA haA unase prApya phalAphala, puNya-pApa kA bhI varNana karatA hai tathA sAtha hI vyakti ke caritranirmANa kI apekSA bIca-bIca meM naitika aura dhArmika bhAvanAoM kA pradarzana bhI karatA hai| itivRtta meM kevala vartamAnakAlika ghaTanAoM kA ullekha rahatA hai parantu purANa meM nAyaka ke atIta anAgata bhavoM kA bhI ullekha rahatA hai aura vaha isalie ki janasAdhAraNa samajha sake ki mahApuruSa kaise banA jA sakatA hai? avanata se unnata banane ke lie kyA-kyA tyAga aura tapasyAe~ karanI par3atI haiN| manuSya ke jIvana-nirmANa meM purANa kA bar3A hI mahattvapUrNa sthAna hai| yahI kAraNa hai ki usameM janasAdhAraNa kI zraddhA Aja bhI yathApUrva akSuNNa hai| jainetara samAja kA purANa-sAhitya bahuta vistRta hai| vahA~ 18 purANa mAne gaye haiM jinake nAma nimna prakAra haiM : 1 matsyapurANa, 2 mArkaNDeyapurANa, 3 bhAgavatapurANa, 4 bhaviSyapurANa, 5 brahmANDapurANa, 6 brahmavaivartapurANa, 7 brahmapurANa, 8 vAmanapurANa, 6 varAhapurANa, 10 viSNupurANa, 11 vAyu vA zivapurANa, 12 agnipurANa, 13 nAradapurANa, 14 padmapurANa, 15 ligapurANa, 16 garuDapurANa, 17 kUrmapurANa aura 18 skndpuraann| ye aThAraha mahApurANa kahalAte haiM / inake sivAya garuDapurANa meM 18 upapurANoM kA bhI ullekha AyA hai jo ki nimnaprakAra hai 1 sanatkumAra, 2 nArasiMha, 3 skAnda, 4 zivadharma, 5 Azcarya, 6 nAradIya, 7 kApila, 8 vAmana, 6 auzanasa, 10 brahmANDa, 11 vAruNa, 12 kAlikA, 13 mAhezvara, 14 sAmba, 15 saura 16 parAzara, 17 mArIca aura 18 bhArgava / devI bhAgavata meM upayukta skAnda, vAmana, brahmANDa, mArIca aura bhArgava ke sthAna meM kramaza: ziva, mAnava, pAditya, bhAgavata aura vAziSTha nAmoM kA ullekha AyA hai| ina mahApurANoM aura upapurANoM ke sivAya anya bhI gaNeza, maudagala, devI kalki Adi aneka purANa upalabdha haiN| ina sabake varNanIya viSayoM kI tAlikA dene kA abhiprAya thA parantu vistAravRddhi ke bhaya se use Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA chor3a rahA hai| kitane hI itihAsajJa logoM kA abhimata hai ki ina Adhunika purANoM kI racanA prAyaH I0300 se 800 ke bIca meM huI hai| jaisA ki jainetara dharma meM purANoM aura upapurANoM kA vibhAga milatA hai vaisA jaina samAja meM nahIM pAyA jAtA hai / parantu jaina dharma meM jo bhI purANa-sAhitya vidyamAna hai vaha apane DhaMga kA nirAlA hai / jahA~ anya purANakAra itivRtta kI yathArthatA surakSita nahIM rakha sake haiM vahA~ jaina-purANakAroM ne itivRtta kI yathArthatA ko adhika surakSita rakhA hai, isalie Aja ke niSpakSa vidvAnoM kA yaha spaSTa mata ho gayA hai ki 'hameM prAkkAlIna bhAratIya paristhiti ko jAnane ke lie jaina-purANoM se, unake kathA-granthoM se jo sAhAyya prApta hotA hai vaha anya purANoM se nahIM / katipaya di0 jaina-purANoM ke nAma isa prakAra haiM : kartA racanA saMvat 705 havIM zatI 10vIM zatI 1716 641 I0 17vIM zatI 15vIM zatI purANa nAma 1. padmapurANa (padmacarita) 2. mahApurANa (AdipurANa) 3. uttarapurANa 4. ajitapurANa 5. AdipurANa (kannaDa) 6. AdipurANa 7. AdipurANa 8. uttarapurANa 6. karNAmRtapurANa 10. jayakumArapurANa 11. candraprabhapurANa 12. cAmuNDapurANa (ka) 13. dharmanAthapurANa (ka) 14. neminAthapurANa 15. padmanAbhapurANa 16. paumacariya (apabhraMza) 17. " " 18. padmapurANa 16. pamapurANa 20. , (apabhraMza) 1688 1555 raviSeNa . jinasena guNabhadra aruNamaNi kavi paMpa bhaTTAraka candrakIrti , sakalakIrti , sakalakIrti kezavasena bra0 kAmarAja kavi agAsa deva cAmuNDarAya kavi bAhubali bra0 nemidatta bha0 zubhacandra caturmukha deva svayaMbhUdeva bha0 somasena bha0 dharmakIti kavi raidhU bha. candrakIrti brahmajinadAsa bha0 zubhacandra bha0 yazaHkIrti bha. zrIbhUSaNa bha0 vAdicandra paprakIti kavi raidhU candrakIrti zaka saM0680 1560 I. 1575 ke lagabhaga 17vIM zatI anupalabdha 783 I0 vi. 17vIM zatI 21. " 22... , 23. pANDavapurANa 24. , (apabhraMza) 25. " 26. , 27. pArzvapurANa (apabhraMza) 28. " (..) 26. , 15-16vIM zatI 17vIM zatI 15-16vIM zatI 1608 1467 1657 1658 999 15-16vIM zatI 1654 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 30. pArzvapurANa 31. mahApurANa 32. mahApurANa (AdipurANa uttarapurANa ) apabhraMza 33. mallinAthapurANa (kannaDa) 34. purANasAra 35. mahAvIrapurANa 36. mahAvIrapurANa 37. mallinAthapurANa 38. munisuvrata purANa 36. 37 40. vAgarthasaMgrahapurANa "1 11 11 17 11 "" AdipurANa vAdicandra AcArya malliSeNa mahAkavi puSpadanta (apabhraMza) ,,) ) "1 kavi nAgacandra zrIcanda kavi asaga bha0 sakalakIrti 37 41. zAntinAthapurANa 42. 43. zrIpurANa 44. harivaMzapurANa 45. harivaMzapurANa (apabhraMza) 46. ( () "1 47. 48. 46. 50. 1671 51. 52. 1560 se pUrva kA racita inake atirikta saMskRta, prAkRta va apabhraMza bhASA ke caritra grantha haiM jinakI saMkhyA purANoM kI saMkhyA se adhika hai aura jinameM 'varAMgacarita', 'jinadattacarita', 'jasahara cariu', 'NAyakumAracariu' Adi kitane hI mahattvapUrNa grantha sammilita haiM / brahma kRSNadAsa bha0 surendrakIrti kavi parameSThI kavi asaga bha0 zrIbhUSaNa bha0 guNabhadra punnATasaMghIya jinasena svayaMbhUdeva caturmukhadeva bra0 jinadAsa bha0 yazaH kIrti bha0 zrutakIrti 1658 1104 I. 10vIM zatI kavi raidhU bha0 dharmakIrti kavi rAmacandra I. 11vIM zatI I. 11vIM zatI- 610 15vIM zatI " vi. 17vIM zatI vi. 18vIM zatI A0 jinasena ke mahA purANa se prAgvartI 10vIM zatI 1656 vi. 15-16vIM zatI zaka saMvat 705 8vIM zatI I0 I. 8vIM yA pUrvavartI 15-16vIM zatI 1507 1552 15-16vIM zatI purANa-granthoM kI yaha sUcikA hamAre sahapAThI mitra paM0 paramAnandajI zAstrI, sarasAvA ne bhejakara hameM anugRhIta kiyA hai| isake lie hama unake AbhArI haiM / ' mahApurANa mahApurANa ke do khaNDa haiM : prathama AdipurANa yA pUrvapurANa aura dvitIya uttarapurANa / AdipurANa 47 parvoM meM pUrNa huA hai jisake 42 parva pUrNa tathA 43 veM parva ke 3 zloka bhagavajjinasenAcArya ke dvArA nirmita haiM aura avaziSTa 5 parva tathA uttarapurANa zrI jinasenAcArya ke pramukha ziSya zrI guNabhadrAcArya ke dvArA viracita haiM / 1. 'saMskRta', 'prAkRta' aura 'purANa' ina stambhoM meM paM0 sItArAma jayarAma jozI ema0 e0 tathA paM0 vizvanAtha zAstrI bhAradvAja ema0 e0 ke 'saMskRta sAhitya kA saMkSipta itihAsa se sahAyatA lI gayI hai| Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA AdipurANa purANakAla ke sandhikAla kI racanA hai ata: yaha na kevala purANagrantha hai apitu kAvyagrantha bhI hai, kAvya hI nahIM mahAkAvya hai / mahAkAvya ke jo lakSaNa haiM vaha saba isameM prasphuTita haiM / zrI jinasenAcArya ne prathama parva meM kAvya aura mahAkAvya kI carcA karate hue nimnAMkita bhAva prakaTa kiyA hai : "kAvyasvarUpa ke jAnane vAle vidvAn kavi ke bhAva athavA kArya ko kAvya kahate haiM / kavi kA vaha kAvya sarvasammata artha se sahita, grAmyadoSa se rahita, alaMkAra se yukta aura prasAda Adi guNoM se suzobhita hotA hai|" "kitane hI vidvAn artha kI sundaratA ko vANI kA alaMkAra kahate haiM aura kitane hI padoM kI sundaratA ko, kintu hamArA mata hai ki artha aura pada donoM kI sundaratA hI vANI kA alaMkAra hai|" ___ "sajjana puruSoM kA jo kAvya alaMkAra sahita, zRMgArAdi rasoM se yukta, saundarya se ota-prota aura ucchiSTatArahita arthAt maulika hotA hai vaha sarasvatI devI ke mukha ke samAna AcaraNa karatA hai|" "jisa kAvya meM na to rIti kI ramaNIyatA hai, na padoM kA lAlitya hai aura na rasa kA hI pravAha hai use kAvya nahIM kahanA cAhie vaha to kevala kAnoM ko duHkha dene vAlI grAmINa bhASA hI hai|" "jo aneka arthoM ko sUcita karane vAle padavinyAsa se sahita, manohara rItiyoM se yukta evaM spaSTa artha se udbhAsita prabandhoM-mahAkAvyoM kI racanA karate haiM ve mahAkavi kahalAte haiN|" "jo prAcIna kAla se sambandha rakhane vAlA ho, jisameM tIrthakara cakravartI Adi mahApuruSoM ke caritra kA citraNa kiyA gayA ho tathA jo dharma, artha aura kAma ke phala ko dikhAne vAlA ho use mahAkAvya kahate haiN|" "kisI eka prakAraNa ko lekara kucha zlokoM kI racanA to sabhI kara sakate haiM parantu pUrvApara kA sambandha milAte hue kisI prabandha kI racanA kaThina kArya hai|" "jaba ki isa saMsAra meM zabdoM kA samUha ananta hai, varNanIya viSaya apanI icchA ke adhIna hai, rasa spaSTa hai aura uttamottama chanda sulabha haiM taba kavitA karane meM daridratA kyA hai ?" "vizAla zabda-mArga meM bhramaNa karatA huA jo kavi artharUpI saghana vanoM meM ghUmane se khedakhinnatA ko prApta huA hai use vizrAma ke lie mahAkAvyarUpa vRkSoM kI chAyA kA Azraya lenA caahie|" ___ "pratibhA jisakI jar3a hai, mAdhurya, oja, prasAda Adi guNa jisakI unnata zAkhAe~ haiM aura uttama zabda hI jisake ujjvala patte haiM aisA yaha mahAkAvyarUpI vRkSa yazarUpI puSpamaMjarI ko dhAraNa karatA hai|" "athavA buddhi hI jisake kinAre haiM, prasAda Adi guNa hI jisakI lahareM haiM, jo guNarUpI ratnoM se bharA huA hai, ucca aura manohara zabdoM se yukta hai tathA jisameM guru-ziSyaparamparArUpa vizAla pravAha calA A rahA hai aisA yaha mahAkavi samudra ke samAna AcaraNa karatA hai / " "he vidvAn puruSo, tuma loga Upara kahe hue kAvyarUpI rasAyana kA bharapUra upayoga karo jisase ki tumhArA yazarUpI zarIra kalpAntakAla taka sthira raha ske|" ukta uddharaNoM se yaha spaSTa ho jAtA hai ki granthakartA kI kevala purANaracanA meM utanI AsthA nahIM hai jitanI ki kAvya kI rIti se likhe hue purANa meM-dharmakathA meM / kevala kAvya meM bhI granthakartA kI AsthA nahIM mAlUma hotI use ve sirpha kautukAvaha racanA mAnate haiM / usa racanA se lAbha hI kyA jisase prANI kA antastala vizuddha na ho sake / unhoMne pIThikA meM AdipurANa ko 'dharmAnubandhinI kathA' kahA hai aura bar3I dRr3hatA ke sAtha prakaTa kiyA hai ki 'jo puruSa yazarUpI dhana kA saMcaya aura puNyarUpI paNya kA vyavahAra-lena-dena karanA cAhate haiM unake lie dharmakathA kA nirUpaNa karane vAlA yaha kAvya mUladhana ke samAna mAnA gayA vAstava meM AdipurANa saMskRta-sAhitya kA eka anupama ratna hai / aisA koI viSaya nahIM hai jisakA isameM pratipAdana na ho / yaha purANa hai, mahAkAvya hai, dharmakathA hai, dharmazAstra hai, rAjanItizAstra hai, AcArazAstra hai, aura yuga kI AdyavyavasthA ko batalAne vAlA mahAn itihAsa hai| 1. parva 1 zloka 94-105 / Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAdipurANa yuga ke AdipuruSa zrI bhagavAn RSabhadeva aura unake prathama putra samrATa bharata cakravartI AdipurANa ke pradhAna nAyaka haiM / inhIM se samparka rakhane vAle anya kitane hI mahApuruSoM ko kathAoM kI bhI isameM samAveza humA hai| pratyeka kathAnAyaka kA caritra-citraNa itanA sundara huA hai ki vaha yathArthatA kI paridhi ko na lAMghatA hA bhI hRdayagrAhI mAlUma hotA hai / hare-bhare vana, vAyu ke manda-manda jhakore se thirakatI huI pugita-pallavita latAe~, kalakala karatI huI saritAe~, praphulla kamalodbhAsita sarovara, uttuMga girimAlAe~, pahAr3I nirjhara, bijalI se zobhita zyAmala dhanaghaTAe~, cahakate hue pakSI, prAcI meM sindUrarasa kI aruNimA ko bikherane vAlA sUryodaya aura loka-locanAlAdakArI ra ndrodaya Adi prAkRtika pathArthoM kA citraNa kavi ne jisa cAturya se kiyA hai vaha hRdaya meM bhArI AhlAda kI udbhUti karAtA hai| . tRtIya parva meM caudahaveM kulakara zrI nAbhirAja ke samaya gaganAMgaNa meM sarvaprathama ghanaghaTA chAyI haI dikhAtA hai. usameM bijalI camakatI hai. manda-manda garjanA hotI hai, sarya kI sanahalI razmiyoM ke samparka se usameM raMga-biraMge indradhanuSa dikhAyI dete haiM, kabhI madhmama aura kabhI tIvra varSA hotI hai, pRthviI jalamaya ho jAtI hai, mayUra nRtya karane lagate haiM, cirasantapta cAtaka santoSa kI sAMsa lete haiM, aura prakRSTa vAridhArA vasudhAtala meM vyAkIrNa ho jAtI hai|"is prAkRtika saundarya kA varNana kavi ne jisa sarasatA aura saralatA ke sAtha kiyA hai ki eka adhyayana kI vastu hai / anya kaviyoM ke kAvya meM Apa yahI bAta kliSTa-buddhigamya zabdoM se pariveSTita pAte haiM aura isI kAraNa sthUlaparidhAna se AvRta kAminI ke saundarya kI bhAMti vahA~ prakRti kA saundarya apane rUpa meM prasphuTita nahIM ho pAtA hai parantu yahA~ kavi ke sarala zabda-vinyAsa se prakRti kI prAkRtika suSamA paridhAnAvata nahIM ho sakI hai balki sUkSma-mahIna vastrAvali se suzobhita kisI sundarI ke gAtra kI avadAta AbhA kI bhAMti atyanta prasphuTita huI hai| zrImatI aura vajrajaMgha ke bhogopabhogoM kA varNana, bhogabhUmi kI bhavyatA kA vyAkhyAna, marudevI ke gAtra kI garimA, zrIbhagavAn vRSabhadeva kA janmakalyANaka kA dRzya, abhiSekakAlIna jala kA vistAra, kSIrasamudra kA saundarya, bhagavAn kI bAlya-krIDA, pitA nAbhirAja kI preraNA se yazodA aura sunandA ke sAtha vivAha karanA, rAjyapAlana, nIlAMjanA ke vilaya kA nimitta pAkara cAra hajAra rAjAoM ke sAtha dIkSA dhAraNa karanA, chaha mAha kA yoga samApta hone para bAhAra ke lie lagAtAra chaha mAha taka bhramaNa karanA, hastinApura meM rAjA somaprabha aura zreyAMsa ke dvArA ikSarasa kA AhAra diyA jAnA, tapolInatA, nami-vinami kI rAjya-prArthanA, samUce sarga meM vyApta nAnAvRttamaya vijayAgiri kI sundaratA, bharata aura bAhulalI kA mahAyuddha, sulocanA kA svayaMvara, jayakumAra aura arkakIti kA adbhuta yuddha, Adi-Adi viSayoM ke sarasa sAlaMkAra-pravAhAnvita varNana meM kavi ne jo kamAla kiyA hai usase pAThaka kA hRdaya-mayUra sahasA nAca uThatA hai / barabasa mukha se nikalane lagatA hai-dhanya mahAkavi dhanya ! garbhakAlika varNana ke samaya SaT kumArikAoM aura marudevI ke bIca praznottara rUpa meM kavi ne jo prahelikA tathA citrAlaMkAra kI chaTA dikhalAyI hai vaha AzcayaM meM DAlane vAlI vastu hai| yadi acArya jinasena svAmI bhagavAn kA stavana karane baiThate haiM to itane tanmaya hue dikhate haiM ki unheM samaya kI avadhi kA bhI bhAna nahIM rahatA aura eka-do nahIM aSTottara hajAra nAmoM se bhagavAn kA vizada suyaza gAte haiN| unake aise stotra Aja sahasranAma stotra ke nAma se prasiddha haiM / ve samavasaraNa kA varNana karate haiM to pAThaka aura zrotA donoM ko aisA vidita hone lagatA hai mAno hama sAkSAt samavasaraNa kA hI darzana kara rahe haiN| caturbhedAtmaka dhyAna ke varNana se pUrA sarga bharA huA hai| usake adhyayana se aisA lagane lagatA hai ki mAno aba mujhe zukladhyAna hone vAlA hI hai aura mere samasta kamoM kI nirjarA hokara mokSa prApta huA hI cAhatA hai| bharata cakravartI kI digvijaya kA varNana par3hate samaya aisA lagane lagatA hai ki jaise maiM gaMgA, sindhU, vijayAI, vRSabhAcala himAcala Adi kA pratyakSa avalokana kara rahA huuN| bhagavAn AdinAtha jaba brAhmI sundarI-putriyoM aura bharata bAhubalI Adi ko lokakalyANakArI vividha vidyAoM kI zikSA dete haiM taba aisA pratIta hotA hai mAno eka sundara vidyAmandira hai aura usameM zikSaka ke sthAna Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 para niyukta bhagavAn vRSabhadeva ziSya-maNDalI ke lie zikSA de rahe hoN| kalpavRkSoM ke naSTa ho jAne se trasta mAnava-samAja ke lie jaba bhagavAn sAntvanA dete hue SaTkarma kI vyavasthA bhArata-bhUmi para pracArita karate haiM, deza-pradeza, nagara, sva aura svAmI Adi kA vibhAga karate haiM taba-taba aisA jAna par3atA hai ki bhagavAn saMtrasta mAnava-samAja kA kalyANa karane ke lie svarga se avatIrNa hue divyAvatAra hI haiN| garbhAnvaya, dIkSAnvaya, karjanvaya cAdi kriyAoM kA upadeza dete hue bhagavAn jahA~ janakalyANakArI vyavahAra-dharma kA pratipAdana karate haiM vahA~ saMsAra kI mamatA-mAyA se virakta kara isa mAnava ko parama nirvati kI ora jAne kA bhI unhoMne upadeza diyA hai / samrAT bharata digvijaya gada Azrita rAjAoM ko jisa rAjanIti kA upadeza karate haiM vaha kyA kama gaurava kI bAta hai? yadi Aja ke jananAyaka usa nIti ko apanAkara prajA kA pAlana kareM to yaha niHsandeha kahA jA sakatA hai ki sarvatra zAnti chA jAye aura azAnti ke kAle bAdala kabhI ke kSata-vikSata ho jAyeM / antima poM meM guNabhadrAcArya ne jo zrIpAla Adi kA varNana kiyA hai usameM yadyapi kavitva kI mAtrA kama hai tathApi pravAhabaddha varNana-zailI pAThaka ke mana ko vismaya meM DAla detI hai| kahane kA tAtparya yaha hai ki zrIjinasena svAmI aura unake ziSya guNabhadrAcArya ne isa mahApurANa ke nirmANa meM jo kauzala dikhAyA hai vaha anya kaviyoM ke lie IrSyA kI vastu hai| yaha mahApurANa samasta jainapurANa-sAhitya kA ziromaNi hai| isameM sabhI anuyogoM kA vistRta varNana hai| AcArya jinasena se uttaravartI granthakAroM ne ise bar3I zraddhA kI dRSTi se dekhA hai jo Age calakara ArSa nAma se prasiddha huA aura jagaha-jagaha 'taduktaM ArSe' ina zabdoM ke sAtha isake zloka uddhRta milate haiN| isake pratipAdya viSaya ko dekhakara yaha dRr3hatA se kahA jA sakatA hai ki jo anyatra granthoM meM pratipAdita hai vaha isameM pratipAdita hai aura jo isameM pratipAdita nahIM hai, vaha anyatra kahIM bhI pratipAdita nahIM hai| kathAnAyaka mahApurANa ke kathAnAyaka triSaSTizalAkApuruSa haiN| 24 tIrthaMkara, 12 cakravartI, balabhadra, 9 nArAyaNa aura pratinArAyaNa-ye presaTha 'zalAkApuruSa' kahalAte haiN| inameM se AdipurANa meM prathama tIrthaMkara zrIvRSabhanAtha baura unake putra prathama cakravartI bharata kA hI varNana ho pAyA hai| anya puruSoM kA varNana guNabhadrAcArya-praNIta uttarapurANa meM huA hai| AcArya jinasena svAmI ne jisa rIti se prathama tIrthakara aura bharata cakravartI kA varNana kiyA hai, yadi vaha jIvita rahate aura usI rIti se anya kathAnAyakoM kA varNana karate to yaha mahApurANa saMsAra ke samasta purANoM tathA kAvyoM se mahAn hotaa| zrI jinasenAcArya ke dehAvasAna ke bAda guNabhadrAcArya ne avaziSTa bhAga ko atyanta saMkSipta rIti se pUrNa kiyA hai parantu saMkSipta rIti se likhane para bhI unhoMne sArapUrNa samasta bAtoM kA samullekha kara diyA hai| vaha eka zlAghanIya samaya thA ki jaba ziSya apane gurudeva ke dvArA prArabdha kArya ko pUrNa karane kI zakti rakhate the| bhagavAn vRSabhadeva isa avasapiNI kAla ke caubIsa tIrthaMkaroM meM Adya tIrthakara the| tRtIya kAla ke anta meM jaba bhogabhUmi kI vyavasthA naSTa ho cukI thI aura karmabhUmi kI racanA prArambha ho rahI thI, taba usa sandhikAla meM ayodhyA ke antima manu-kulakara zrInAbhirAja ke ghara unakI patnI marudevI se inakA janma huA thaa| Apa janma se hI vilakSaNa pratibhA ke dhAraka the| kalpavRkSoM ke naSTa ho jAne ke bAda binA boye dhAna se logoM kI AjIvikA hotI thI; parantu kAlakrama se jaba vaha dhAna bhI naSTa ho gayA taba loga bhUkha-pyAsa se atyanta kSubhita ho uThe aura saba nAbhirAja ke pAsa pahuMcakara 'trAhi-trAhi karane lge| nAbhirAja zaraNAgata prajA ko bhagavAn vRSabhanAtha ke pAsa le gye| logoM ne apanI karuNa-kathA unake samakSa prakaTa kii| prajAjanoM kI vihvala dazA dekhakara bhagavAn kI antarAtmA dravIbhUta ho utthii| unhoMne usI samaya avadhijJAna se videhakSetra kI vyavasthA kA smaraNa kara isa bharatakSetra meM vahI vyavasthA cAlU karane kA nizcaya kiyaa| unhoMne asi (sainika kArya), maSI (lekhana kArya), kRSi (khetI), vidyA (saMgIta-nRtyagAna Adi), zilpa (vividha vastuoM kA nirmANa) aura Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 mAripurANa bANikya (vyApAra)-ina chaha kAryoM kA upadeza diyA tathA indra ke sahayoga se deza, nagara, grAma bAdikI racanA karavAyI / bhagavAn ke dvArA pradarzita chaha kAryoM se logoM kI bAjIvikA calane lgii| karmabhUmi prArambha ho gyii| usa samaya kI sArI vyavasthA bhagavAn vRSabhadeva ne apane buDibala me kI thI, isalie vahI bAdipuruSa, brahmA, vidhAtA Adi saMjJAoM se vyavahRta hue| nAbhirAja kI preraNA se unhoMne kaccha, mahAkaccha rAjAoM kI bahanoM yazasvatI aura sunabA ke sAtha vivAha kiyaa| nAbhirAja ke mahAn Agraha se rAjya kA bhAra svIkRta kiyA / Apake rAjya se prajA atyanta santuSTa huii| kAlakrama se yazasvatI kI kUkha se bharata bAdi. 100 putra tathA brAhmI nAmaka putrI huI bora sunandA kI kUkha se bAhubalI putra tathA sundarI nAmaka putrI utpanna huii| bhagavAn vRSabhadeva ne apane putra-putriyoM ko aneka janakalyANakArI vidyAe~ par3hAyI thIM jinake dvArA samasta prajA meM paThana-pAThana kI vyavasthA kA prArambha huvA thaa| nIlAMjanA kA nRtya-kAla meM acAnaka vilIna ho jAnA bhagavAn ke vairAgya kA kAraNa bana gyaa| unhoMne bar3e putra bharata ko rAjya tathA anya putroM ko yathAyogya svAmitva dekara pravrajyA dhAraNa kara lii| pAra hajAra anya rAjA bhI unake sAtha pravajita hue the parantu ve kSudhA, tRSA Adi kI bAdhA na saha sakane ke kAraNa kucha hI dinoM meM bhraSTa ho gye| bhagavAn ne prathamayoga chaha mAha kA liyA thaa| chaha mAha samApta hone ke bAda ve AhAra ke lie nikale, parantu usa samaya loga, muniyoM ko AhAra kisa prakAra diyA jAtA hai, yaha nahIM jAnate the| ata: vidhi na milane ke kAraNa Apako chaha mAha taka bhramaNa karanA pdd'aa| ApakA yaha vihAra ayodhyA se uttara kI ora huA aura Apa calate-calate hastinAgapura jA phuNce| vahA~ ke tatkAlIna rAjA somaprabha the| unake choTe bhAI kA nAma zreyAMsa thaa| isa zreyAMsa kA bhagavAn vRSabhadeva ke sAtha pUrvabhava kA sambandha thaa| vajrajaMgha kI paryAya meM yaha unakI zrImatI nAma kI strI thaa| usa samaya ina donoM ne eka munirAja ke lie AhAra diyA thaa| zreyAMsa ko jAti-smaraNa hone se vaha saba ghaTanA smRta ho gayI / isalie usane bhagavAn ko dekhate hI paDagAha liyA aura ikSurasa kA AhAra diyaa| vaha AhAra vaizAkha sudI tRtIyA ko diyA gayA thA tabhI se isakA nAma 'akSayatRtIyA' prasiddha hunaa| rAjA somaprabha, zreyAMsa tathA unakI rAniyoM kA logoM ne bar3A sammAna kiyA / AhAra lene ke bAda bhagavAn vana meM cale jAte the aura vahAM ke svaccha vAyumaNDala meM AtmasAdhanA karate the| eka hajAra varSa ke tapazcaraNa ke bAda unheM divyajJAna-kevalajJAna--prApta haa| aba vaha sarvajJa ho gaye, saMsAra ke pratyeka padArtha ko spaSTa jAnane lge| unake putra bharata prathama cakravartI hue| unhoMne cakraratna ke dvArA SaTkhaNDa bharatakSetra ko apane adhIna kiyA aura rAjanIti kA vistAra karake Azrita rAjAoM ko rAjya-zAsana kI paddhati sikhlaayii| unhoMne hI brAhmaNa varNa kI sthApanA kii| brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra ye cAra varNa isa bhArata meM pracalita hue| inameM kSatriya, vaizya aura zUdra ye tIna varNa AjIvikA ke bheda se nirdhArita kiye gaye the aura brAhmaNa vratI ke rUpa meM sthApita hue the / saba apanI-apanI vRtti kA nirvAha karate the, isalie koI duHkhI nahIM thaa| bhagavAna vaSabhadeva ne sarvajJa dazA meM divya dhvani ke dvArA saMsAra ke bhale-bhaTake prANiyoM ko hita kA upadeza diyaa| unakA samasta AryakhaNDa meM vihAra hubA thaa| Ayu ke antima samaya ve kailAsa parvata para pahuMce aura vahIM se unhoMne nirvANa prApta kiyaa| bharata cakravartI yadyapi SaTkhaNDa pRthivI ke adhipati the, phira bhI usameM bAsakta nahIM rahate the| yahI kAraNa thA ki jaba unhoMne gRhavAsa se virakta hokara pravrajyA-dIkSA dhAraNa kI taba antarmuhUrta meM hI unheM kevalajJAna ho gayA thaa| kevalajJAnI bharata ne bhI Arya dezoM meM vihAra kara samasta jIvoM ko hita kA upadeza diyA aura Ayu ke anta meM nirvANa prApta kiyaa| Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavAn vRSabhadeva aura bharata kA janetara purANAdi meM ullekha bhagavAn vRSabhadeva aura samrAT bharata hI AdipurANa ke pramukha kathAnAyaka haiM / unakA vartamAna paryAyasambandhI saMkSipta vivaraNa Upara likhe anusAra hai| bhagavAn vRSabhadeva aura samrAT bharata itane adhika prabhAvazAlI puNya puruSa hue haiM ki unakA jainagranthoM meM to ullekha AtA hI hai, usake sivAya veda ke mantroM, jainetara purANoM, upaniSadoM Adi meM ullekha milatA hai| bhAgavata meM bhI marudeva, nAbhirAya, vRSabhadeva aura unake putra bharata kA vistRta vivaraNa diyA hai| yaha dUsarI bAta hai ki vaha kitane hI aMzoM meM bhinna prakAra se diyA gayA hai| isa deza kA bhArata nAma bhI bharata cakravartI ke nAma se hI prasiddha huA hai| nimnAMkita uddharaNoM se hamAre ukta kathana kI puSTi hotI hai"agniprasUno mestu RSabho'bhUt suto dvijH| RSabhAd bharato ase vIraH putrazatA baraH // 36 // so'bhiSicyarSabhaH puvaM mhaapraavaajymaasthitH| tapastepe mahAbhAgaH pulhaashrmsNshyH||40|| himA pani barSa bharatAya pitA dadau / tasmAttu bhArataM varSa tasya nAmnA mahAtmanaH // 41 // " -mArkaNDeyapurANa, adhyAya 40 "himAhvayaM tu yavarSa nAbherAsInmahAtmanaH / tasyarSabho'bhavatputro malvecyA mahApatiH // 30 // pamA bharato gane vIraH putraH zatAgrajaH / so'bhiSicyarSabhaH puvaM bharataM pRthivIpatiH // 3 // " kUrmapurANa, adhyAya 41 "barAmRtyubhayaM nAsti dharmAdhamoM yugAvikam / nAva madhyama tulyA himAvezAtu nAbhitaH // 10 // pabho maradevyA RSabhAd bharato'bhavat / RSabhodAttamIpuve zAlyagrAme hariM gataH // 11 // bharatA bhArataM varSa bharatAt sumtistvbhuut|" -agnipurANa, adhyAya 1. mAnistvavAnavatvaM maldevyA mahAca tiH| RSabhaM pApivameLa sarvakSatrasma pUrvajam // 50 // rupamA bharato jo vIraH putrazatAbaNaH / so'bhiSicyAca bharataM purva prAvAjyamAsthitaH // 4 // himAha pani varSa bharatAya nyavedayat / tasmAd bhArataM varSa tasya nAmnA viduSAH // 42 // " -vAyumahApurANa pUrvArdha, adhyAya 33 "nAbhistvajanayat purva maradevyA mahAn tim // 5 // ava pAthirva aLaM sarvakSatrasya pUrvajam / RSabhAd bharato jo vIraH putrazatAgrajaH // 60 // so'bhiSivyarSabhaH purva mahAprAvAjyamAsthitaH / himA dakSiNaM va tasya nAmnA bidurvadhAH // 6 // " -brahmANDapurANa pUrvArdha, anuSaGgapAda, adhyAya 14 "mAbhirmadevyA putramajanayat SabhanAmAnaM tasya bharataH putrasva tAvadaprajaH tasya bharatasya pitA RSabhaH hemAkSi mahAbhArataM nAma shshaas|" -vArAhapurANa, adhyAya 74 1. yaha uddharaNa svAmI karmAmAda kI 'dharma kA Adi pravartaka' nAmaka pustaka se sAbhAra grahaNa kiye gaye haiN| Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhipurANa "nA nisarga vakSyAmi himAMke'sminnibodhata / nAbhistvajanayat puvaM mahadevyAM mahAmatiH // 16 // RSabhaM pArthivazreSThaM sarvakSatrasya pUjitam / RSabhAd bharato jajJe vIraH putrazatAgrajaH // 20 // so'bhiSicyAtha RSabho bharataM putravatsalaH / jJAnaM vairAgyamAzritya jitveniyamahoragAn // 21 // sarvAtmanAtmanyAsthApya paramAtmAnamIzvaram / nagno jaTo nirAhAro'corI dhvAntagato hi saH // 22 // nirAzastyaktasaMdehaH zavamApa paraM padam / himAdradakSiNaM varSa bharatAya nyavedayat ||2shaa tasmAttu bhArataM varSa tasya nAmnA vidurbudhaaH|" _. _-liGgapurANa, adhyAya 47 . "na te svasti yugAvasthA kSetraSvaSTasa sarvadA / himAhvayaM tu bai varSa nAbherAsonmahAtmanaH // 27 // tasyarSabho'bhavatputro marudevyAM mahAca tiH / RSabhAbharato jajJe jyeSThaH putrazatasya saH // 28 // " -viSNupurANa, dvitIyAMza, adhyAya 1 "nAbhaH putrazca RSabhaH RSabhAd bharato'bhavat / tasya nAmmA tvidaM varSa bhArataM ceti koyate // 57 // " -skandhapurANa, mAhezvarakhaNDa, kaumArakhaNDa, adhyAya 37 bhagavAn vRSabhadeva aura brahmA loka meM brahmA nAma se prasiddha jo deva hai vaha jaina-paramparAnusAra, bhagavAn vRSabhadeva ko chor3akara dUsarA nahIM hai / brahmA ke anya aneka nAmoM meM nimnalikhita nAma atyanta prasiddha haiM: hiraNyagarbha, prajApati, lokeza, nAbhija, caturAmana, sraSTA, svayambhU / ... inakI yathArtha saMgati bhagavAn vRSabhadeva ke sAtha hI baiThatI hai / jaise: / hiraNyagarbha-jaba bhagavAn mAtA marudevI ke garbha meM Aye the, usake chaha mAha pahale se ayodhyA nagara meM hiraNya-suvarNa tathA ratnoM kI varSA hone lagI thI, isalie ApakA hiraNyagarbha nAma sArthaka hai| prajApati-kalpavRkSoM ke naSTa ho jAne ke bAda asi, masi, kRSi Adi chaha karmoM kA upadeza dekara Apane hI prajA kI rakSA kI thI, isalie Apa prajApati kahalAte the| lokeza-samasta loka ke svAmI the, isalie lokeza kahalAte the| nAbhija-nAbhirAja nAmaka caudahaveM manu se utpanna hue the, isalie nAbhija kahalAte the| caturAnana-samavasaraNa meM cAroM ora se ApakA darzana hotA thA, isalie Apa caturAnana kahe jAte the| sraSTA-bhogabhUmi naSTa hone ke bAda deza, nagara Adi kA vibhAga, rAjA, prajA, guru, ziSya Adi kA vyavahAra, vivAha-prathA Adi ke Apa Adya pravartaka the, isalie sraSTA kahe jAte the| svayaMbha-darzana-vizuddhi Adi bhAvanAoM se apane AtmA ke guNoM kA vikAsa kara svayaM hI Adya tIrthakara hue the, isalie svayaMbhu kahalAte the| AcArya jinasena aura guNabhadra' ye donoM hI AcArya mUlasaMgha ke usa 'paMcastUpa' nAmaka anvaya meM hue haiM jo ki Age calakara senAnvaya 1. yaha prakaraNa zraddheya nAtharAmajI premI ke 'jaina sAhitya aura itihAsa' tathA 'vidvadratnamAlA' se liyA gayA hai| Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 yA senasaMgha nAma se prasiddha hubA hai| jinasena svAmI ke guru vIrasena ne to apanA vaMza' 'paMcastUpAnvaya' hI likhA hai parantu guNabhadrAcArya ne senAnvaya likhA hai / indranandI ne apane zrutAvatAra meM likhA hai ki jo muni paMcastUpa-nivAsa se Aye, unameM kinhIM ko sena aura kinhIM ko bhadra nAma diyA gyaa| tathA koI AcArya aisA bhI kahate haiM ki jo guhAoM se Aye unheM nandI, jo azoka vana se Aye unheM deva aura jo paMcastUpa se Aye unheM sena nAma diyA gyaa| zrutAvatAra ke ukta ullekha se yaha siddha hotA hai ki senAnta aura bhadrAnta nAma vAle muniyoM kA samUha hI Age calakara senAnvaya yA senasaMgha kahalAne lagA hai| vaMza-paramparA vaMza do prakAra kA hotA hai-eka laukika vaMza aura dUsarA pAramArthika vaMza / laukika vaMza kA sambandha yoni se hai aura pAramArthika vaMza kA sambandha vidyA se| AcArya jinasena aura guNabhadra ke laukika vaMza kA kucha patA nahIM calatA / Apa kahA~ ke rahane vAle the? kisake putra the? ApakI kyA jAti thI? isakA ullekha na inakI granthaprazastiyoM meM milatA hai aura na inake paravartI AcAryoM kI grantha-prazastiyoM meM / gahavAsa se virata sAdhu apane laukika vaMza kA paricaya denA ucita nahIM samajhate aura na usa paricaya se unake vyaktitva meM kucha mahatva hI AtA hai| yahI kAraNa rahA ki kucha ko chor3akara adhikAMza AcAryoM ke isa laukika vaMza kA kucha bhI itihAsa surakSita nahIM hai| abhI taka ke anusandhAna se inake paramArtha vaMza-guruvaMza-kI paramparA Arya candrasena taka pahu~ca sakI hai| arthAt candrasena ke ziSya AryanandI, unake vIrasena, bIrasena ke vinasena, jinasena ke guNabhadra aura guNabhadra ke ziSya lokasena the / yadyapi AtmAnuzAsana ke saMskRta TIkAkAra prabhAcandra ne upodghAta meM likhA hai ki bar3e dharmabhAI viSayavyAmugdhabuddhi lokasena ko sambodha dene ke byAja se samasta prANiyoM ke upakAraka samIcIna mArga ko dikhalAne kI icchA se zrI guNabhadradeva ne yaha grantha likhA; parantu uttarapurANa kI prazasti ko dekhate hue TIkAkAra kA ukta ullekha ThIka nahIM mAlUma hotA kyoMki usameM unhoMne lokasena ko apanA mukhya ziSya batalAyA hai| vIrasena svAmI ke jinasena ke sivAya dazarathaguru nAma ke eka ziSya aura the| zrI guNabhadrasvAmI ne uttarapurANa kI prazasti meM apane Apako ukta donoM guruoM kA ziSya batalAyA hai| inake sivAya 1. anjanmadisissegAvakammarasa basejassa / sahamatuca paMcatyUhalabhAmA muninA // 4 // -dhabalA pastapovIptakiraNa vyAmbhojAni bodhayan / motiSTa munInenaH paMcastUpAmbayAmbare // 5 // -jayadhavalA 2. paMcastUpyanivAsAdupAgatA ye'namAriNastekhu / kAzciAtsenAbhilyAna kAscizvabhAbhidhAna.... karot // 6 // 3. anye jagurguhAyA vinirgatA mandino mahAtmAnaH / devAracAsokavanAt pAcastUpyAttataH senaH // 7 // -i0 zrutAvatAra 4. "bahasamabhAturlokasenasya viSayalyAmugdhabuddhaH saMbodhamavyAjema sarvasasyopakArakasanmArgamupadarzayitakAmo gaNabhadradevo nirvighnataH zAstraparisamAptyAdikaM phalamabhilaSanniSTadevatAbizevaM nabaskurvannAha-'lakSmInivAsanilayamiti / " 5. zrIvIrasenamunipAvapayojabhaGgaH zrImAnabhUd vinayasenamunirgarIyAn / taccoditena jinasenamunIravareNa kAvyaM vyApi pariveSTitameghadUtam // " Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . AripurANa vinayasena muni bhI vIrasena ke ziSya the jinakI prabala preraNA pAkara jinasena AcArya ne 'pArvAbhyudaya" kAvya kI racanA kI thii| inhIM vinayasena ke ziSya kumArasena ne Age calakara kASThAsaMgha kI sthApanA kI thI aisA devasenAcArya ne apane 'darzanasAra meM likhA hai| jayadhavalA TIkA meM zrIpAla, padmasena aura devasena ina tIna vidvAnoM kA ullekha aura bhI AtA hai jo ki sambhavataH jinasena ke sadharmA yA gurubhAI the| zrIpAla ko to jinasena ne jayadhavalA TIkA kA saMpAlaka kahA hai aura AdipurANa ke pIThikAbandha meM unake guNoM kI kAphI prazaMsA kI hai| AdipurANa kI pIThikA meM zrI jinasena svAmI ne zrI vIrasena svAmI kI stuti ke bAda hI thI vayasena svAmI kI stuti kI hai aura unase prArthanA kI hai ki jo tapolakSmI kI janmabhUmi hai, zAstra aura zAnti ke bhaNDAra haiM tathA vidvatsamUha ke agraNI haiM ve jayasena guru hamArI rakSA kreN| isase yaha siddha hotA hai ki jayasena zrI vIrasena svAmI ke gurubhAI hoMge aura isIlie jinasena ne unakA guru-rUpa se smaraNa kiyA hai| isa prakAra zrI jinasena kI guru-paramparA Age ke pRSTha para diye gaye cArTa se prasphuTa kI jA sakatI hai: 1. "sirivIrasenasisso jinaselo sylstyvinnaannii| siripaumaNaMdipanchA bAusaMghasamudharaNadhIro // 31 // tassapa sisto guna gunamaho vimbmaannpripulo| . pakloravAsamaMDiyamahAtabo bhAvaliMgo y||32|| teNa puNodhiya miccuNAmaNa muNisa viSayaseNassa / siddhataM ghositA sayaM gayaM saggaloyassa // 33 // AsI kumAraseNo maMdiyo vijysenvilpno| sannAmabhavana ya magahiyapugavilamo jAgo // 3 // to saNasaMpanno kumAraseno samaba micchto| pattocasamo vado kaTTha saMgha pamnevi // 3 // " -darzanasAra 2. "sarvapratipAditAgaNamatsUtrAnuTIkAmimA, pe'myasyanti bahubhutAH bhutaguru saMpUjya pariprabhum / te nityojjvalapamasenaparamAH bhIdevasenAcitA, bhAsante ravicanAmAsisatapaH bhiipaalstkiirtyH||||" -jayadhavalA 3. "TIkA bhIjayacihnitoradhavalA sUtrAvaMsaMgItinI speyAvAravicana mujjvalatapaH zrIpAlasaMpAlitA // 43 // " -jayadhavalA 4. "bhaTTAkala kazrIpAlapAtrakesariNAM guNAH / viduSo harayArUDhA hArAyante'tinirmalA:" // 53 // -A0 pu. 5. delo, A0 pu0 1 // 55-56 / Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazarathaguru jinasena vIrasena prastAvanA Arya candrasena Arya AryanandI vinayasena kumArasena (kASThAsaMghapravartaka) jayasena zrIpAla padmasena devasena guNabhadra lokasena indranandI ne apane zrutAvatAra' meM likhA hai ki kitanA hI samaya bIta jAne para citrakUTapura meM rahane bAle zrImAn elAcArya hue jo siddhAnta-granthoM ke rahasya ko jAnate the / zrIvIrasena svAmI ne unake pAsa samasta siddhAnta kA adhyayana kara uparitana, nibandhana Adi ATha adhikAroM ko likhA thaa| guru mahArAja kI AzA se vIrasena svAmI citrakUTa chor3akara mATagrAma aaye| vahA~ AnateMndra ke banavAye hue jina-mandira meM baiThakara unhoMne 'vyAkhyAprajJapti' ko pAkara usake jo pahale chaha khaNDa haiM, unameM bandhAdi aThAraha adhikAroM meM satkarma nAmaka chaThe khaNDa ko saMkSipta kiyA aura sabakI saMskRta- prAkRta bhASA mizrita dhavalA nAma kI TIkA 72 hajAra zloka - pramANa racI aura phira dUsare 'kaSAyaprAbhRta' ke pahale skandha kI cAroM vibhaktiyoM para jayadhavalA nAma kI 20 hajAra zloka-pramANa TIkA likhii| isake bAda Ayu pUrNa ho jAne se svargavAsI hue / unake anantara zrIjayasena guru ne 40 hajAra zloka aura banAkara jayadhavalA TIkA pUrNa kii| isa prakAra jayadhavalA TIkA 60 hajAra zloka pramANa nirmita huI / yahI bAta zrIdhara vibudha ne bhI apane gadyAtmaka zrutAvatAra meM kahI hai, ataH ina donoM zrutAvatAroM ke AdhAra se yaha siddha hotA hai ki vIrasenAcArya ke guru elAcArya the / parantu yaha elAcArya kauna the, isakA 1. belo zloka 176-183 / 2. zloka 182 meM "yAtastvataH punastacchivyo jayasena gurunAmA" yahAM jayasena ke sthAna meM jinasena kA ullekha honA cAhie kyoMki zrIdhara kRta 'gadyazrutAvatAra' meM jayasena ke sthAna para jinasena kA hI pATha haiN| yathA : "... vIrasena muniH svargaM yAsyati / tasya ziSyo jinaseno bhaviSyati / so'pi catvAriMzatsahanaiH karmaprAbhUtaM samApti meSyati / amunA prakAreNa vaSTisahasrapramitA jayadhavalAnAmAMkitA TIkA bhaviSyati / " isake sivAya guNabhadrAcArya ne uttarapurANa kI prazasti meM bhI jinasena svAmI ko siddhAntazAstra kA TIkAkAra kahA hai / itanA hI nahIM, jinasena svAmI ne pIThikAbandha meM apane guru vIrasenAcArya kA jo smaraNa kiyA hai, usameM unhoMne unheM 'siddhAntopanibandhanAM siddhAnta-grantha ke upanibandhoM-TIkAoM kA kartA kahA hai / Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 mAvipurANa patA nahIM cltaa| vIrasena ke samayavartI elAcArya kA astitva kinhIM anya granthoM se samarthita nahIM hotaa| ho sakatA hai ki dhavalA meM svayaM vIrasena ne "ajjajjamaMdisisseNa......" Adi gAthA-dvArA jina AryanandI guru kA ullekha kiyA hai, vahI elAcArya kahalAte hoM / astu / sthAna-vicAra digambara muniyoM ko pakSiyoM kI taraha aniyatavAsa batalAyA hai arthAta jisa prakAra pakSiyoM kA koI nizcita nivAsa-sthAna nahIM hotA, usI prakAra muniyoM kA bhI koI nizcita nivAsa nahIM hotaa| prAvaDyoga ke sivAya unheM kisI bar3e nagara meM 5 dina-rAta aura choTe grAma meM dina-rAta se adhika Thaharane kI bAjA nahIM hai| isalie kisI bhI digambara muni ke munikAlIna nivAsa kA ullekha prAyaH nahIM hI milatA hai| parantu ve kahAM utpanna hue evaM kahAM unakA gRhastha jIvana bItA-Adi kA vicAra karanA kisI bhI lekhaka kI pUrNa jAnakArI prApta karane ke lie Avazyaka vastu hai| nizcita rUpa se to yaha nahIM kahA jA sakatA ki jinasena aura guNabhadra amuka deza ke amuka nagara meM utpanna hue the aura amuka sthAna para adhikatara rahate the, kyoMki isakA ullekha unakI kinhIM bhI prazastiyoM meM nahIM miltaa| parantu inase sambandha rakhane vAle tathA inake nija ke granthoM meM baMkApura, vATagrAma aura citrakuTa kA ullekha AtA hai| isase yaha anumAna kiyA jA sakatA hai ki yaha karNATaka prAnta ke rahane vAle hoNge| vaMkApura usa samaya vanavAsa deza kI rAjadhAnI thA aura isa samaya karnATaka prAnta ke dhAravAr3a bile meM hai| ise rASTrakUTa akAlavarSa ke sAmanta lokAditya ke pitA keyarasa ne apane nAma se rAjadhAnI banAyA thA / jaisA ki uttarapurANa kI prazasti ke nimna zlokoM se siDa hai: "zrImati lokAvitye pradhvastapraSitarAnusaMtamase // 32 // banavAsadezamakhilaM bhujati niSkanTakaM sukhaM suciram / tapitRnijanAmakRte tyAte baMkApure pureSvadhike ||34||"-u0 pu0pra0 vATagrAma kauna thA aura aba kahA~ para hai, isakA bhI patA nahIM calatA, parantu vaha gujarAryAnupAlita thA arthAt amoghavarSa ke rAjya meM thA aura amoghavarSa kA rAjya uttara meM mAlavA se lekara dakSiNa meM kAMcIpura taka phailA huA thaa| ataeva itane vistRta rAjya meM vaha kahAM para rahA hogA, isakA nirNaya kaise kiyA jAye ? amoghavarSa ke rAjya-kAla zaka saMvat 788 kI eka prazasti 'epigrAphimA iNDikA', bhAga 6, pRSTha 102 para mudrita hai| usameM likhA hai ki govindarAja ne, jinake ki uttarAdhikArI amoghavarSa the, kerala, mAlavA, gurjara aura citrakUTa ko jItA thA aura saba dezoM ke rAjA amoghavarSa kI sevA meM rahate the| ho sakatA hai ki inameM kA citrakUTa vahI citrakUTa ho jahA~ ki zrutAvatAra ke ullekhAnusAra elAcArya rahate the aura jinake pAsa jAkara vIrasena svAmI ne siddhAntagranthoM kA adhyayana kiyA thaa| maisUra rAjya ke uttara meM eka cittaladurga nAma kA nagara hai| yaha pahale 'hoyasala' rAjavaMza kI rAjadhAnI 1. "Agatya citrakUTAttataH sa bhagavAn guroranujJAnAt / vATagAme cAtrAnatenakRtajinagRhe sthitvA // 176 // " -zrutAvatAra "iti bhI vIrasenIyA TokA sUtrAvazinI / bATagrAmapure zrImadgurjarAryAnupAlite ||6||"-j.dh Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA rahA hai| yahA~ bahuta-sI purAnI guphAeM haiM aura pAMca-sau varSa purAne mandira haiM / zvetAmbara muni zIlavijaya ne isakA citragar3ha' nAma se ullekha kiyA hai / bahuta sambhava hai ki elAcArya kA nivAsasthAna yahI citrakUTa ho| zIlavijayajI ne apanI tIrthayAtrA meM citragar3ha, banausI aura vaMkApura kA eka sAtha ullekha kiyA hai / isase siddha hotA hai ki ina sthAnoM ke bIca adhika antara nahIM hogA / vaMkApura vahI hai jahA~ lokasena ke dvArA uttarapurANa kA pUjAmahotsava huA thA aura banausI (vanavAsI) vahI hai jahA~ vaMkApura se pahale rAjadhAnI thii| isa taraha sambhava hai ki vATagrAma vanavAsI aura cittaladurga ke Asa-pAsa hogaa| amoghavarSa kI rAjadhAnI mAnyakheTa thI jo ki usa samaya karnATaka aura mahArASTra ina do dezoM kI rAjadhAnI thI aura isa samaya malakher3a nAma se prasiddha hai tathA haidarAbAda relave lAina para malakher3ageTa nAmaka choTe-se sTezana se 4-5 mIla dUrI para hai / amoghavarSa zrIjinasena svAmI ke ananya bhaktoM meM se thA, ataH unakA usakI rAjadhAnI meM AnA-jAnA sambhava hai| parantu vahAM unake khAsa nivAsa ke koI ullekha nahIM milte| samaya-vicAra - harivaMzapurANa ke kartA jinasena (dvitIya) ne apane harivaMzapurANa meM jinasena ke guru vIrasena aura jinasena kA nimnAMkita zabdoM meM ullekha kiyA hai : "jinhoMne paraloka ko jIta liyA hai aura jo kaviyoM ke cakravartI haiM, una vIrasena guru kI kalaMkarahita kIti prakAzita ho rahI hai| jinasena svAmIne zrIpAzrvanAtha bhagavAn ke guNoM kI jo aparimita stuti banAyI hai arthAta pAzrvAbhyudaya kAvya kI racanA kI hai vaha unakI kIrti kA acchI taraha kIrtana kara rahI hai| aura unake vardhamAnapurANarUpI udita hote hue sUrya kI uktirUpI kiraNeM vidvatpuruSoM ke antaHkaraNa-rUpI sphaTika-bhami meM prakAzamAna ho rahI haiM / "3 'avabhAsate', 'saMkIrtayati', 'prasphuranti' ina vartamAnakAlika kriyAoM ke ullekha se yaha siddha hotA hai ki harivaMzapurANa kI racanA hone ke samaya AdipurANa ke kartA zrIjinasena svAmI vidyamAna the aura taba taka ve 1. "citragar3ha banosI gAma baMkApura bITuM zubhadhAma / tIrava manohara vismayavaMta....." 2. yaha premIjI kI pUrva vicAradhArA thI parantu aba unhoMne isa viSaya meM apanA nimna mantabya eka para mujhe likhA hai: "cittaladurga ko maiMne jo pahale citrakUTa anumAna kiyA thA vaha aba taka nahIM mAlUma hotA citraphUTa mANakala kA rAjasthAna kA cittaur3a hI hogaa|hrissenn mAnine cittaur3a ko hI citrakUTa lilA hai| isake sivAya gAlatekara ke anumAna ke anusAra bATagrAma yA baTanAmabaTapada yA bar3audA hogA yahAM ke mAnatendra ke mandira meM dhavalA likhI gyii| cittaur3a se bar3audA pUra bhI nahIM hai| citrakUTa prAcInakAla meM vidyA kA kendra rahA hai| bar3audA amoSava ke hI zAsana meM thaa| gurezvara baha kahalAtA bhI thaa| Anatena koI rASTrakUTa rAjA yA sAmanta hogA, jisake banavAye hue mandira meM ve rahe the / inAnAma ke kaI rASTrakUTa rAjA hue haiN|" 3. "jitAtmaparalokasya kavInAM ckrvrtinH| bIrasenaguroH kItirakalaMkAvabhAsate // 3 // yAmitAmyulye pArvajinemAguNasaMstutiH / svAmino jinasenasya kIti saMkIrtayatyatI // 40 // vaImAnapurANocadAdityoktinabhastayaH / prasphuranti girIzAnAH sphuTasphaTikamittiSu // 41 // " -harivaMzapurANa, sarga 1 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAvilarAva pArvajinamastuti tavA vardhamAnapurANa nAmaka do anyoM kI racanA kara cuke the tathA ina racanAboM ke kAraNa unakI vizada kIti vidvAnoM ke hRdaya meM apanA ghara kara cukI thii| jinasema svAmI kI jayadhavalA TIkAkA antima bhAga tathA mahApurANa-jaisI suvistRta zreSThatama racanAoM kA harivaMzapurANa ke kartA jinasena ne kucha bhI ulleba nahIM kiyA hai| isase patA calatA hai ki usa samaya ina TIkAboM tathA mahApurANa kI racanA nahIM huI hogii| yaha zrIjinasenakI racanAoM kA prArambhika kAla mAlUma hotA hai| aura isa samaya inakI Ayu kama-se-kama hogI to 25-30 varSa kI hogIkyoMki itanI bAyu ke binA una-jaisA agAdha pANDitya bIragaurava prApta honA sambhava nahIM hai| harivaMzapurANa ke anta meM jo usakI prazasti' dI gayI hai usase usakI racanA zakasaMvat 705 meM pUrNa huI hai yaha nizcita hai| harivaMzapurANa kI zlokasaMkhyA dasa-bAraha hajAra hai| itane vizAla grantha kI racanA meM kama-se-kama 5 varSa avazya laga gaye hoNge| yadi racanA-kAla meM se yaha 5 varSa kama kara diye jAyeM toharivaMzapurANa kA prArambha kAla 700 zakasaMvat siddha hotA hai| harivaMza kI racanA prArambha karate samaya AdipurANake kartA jinasena kI Ayu kama se-kama 25 varSa avazya hogii| isa prakAra zakasaMvat 700 meM se yaha 25 varSa kama kara dene para jinasena kA janma 675 zakasaMvat ke lagabhaga siddha hotA hai| yaha mAnumAnika ullekha hai ataH isameM antara bhI ho sakatA hai parantu adhika antara kI sambhAvanA nahIM hai| jayaghavalA TIkA kI prazasti se yaha vidita hotA hai ki jinasena ne apane gurudeva zrIvIrasena svAmI ke dvAsa prArabdha vIrasenIyA TIkA zakasaMvat 756 phAguna sudI 10ke pUrvAhna meM jaba ki nASTAhika mahotsava kI pUjA ho rahI thI, pUrNa kI thii| isase yaha mAnane meM koI sandeha nahIM raha jAtA ki jinasena svAmI 756 zakasaMvat taka vidyamAna the| aba dekhanA yaha hai ki ve isake bAda kaba taka isa bhArata-bhUmaNDala para apanI zAnajyoti kA prakAza phailAte rhe| yaha pahale likhA jA cukA hai ki jinasena svAmI ne apane prArambhika jIvana meM pArvAbhyudaya tathA vardhamAnapurANa likhakara vidvatsamAja meM bhArI pratiSThA prApta kI thii| vardhamAnapurANa to upalabdha nahIM hai parantu pAzrvAbhyudaya prakAzita ho cukane ke kAraNa kitane hI pAThakoM kI dRSTi meM A cukA hogaa| unhoMne dekhA hogA ki usakI hRdayahAriNI racanA pAThaka ke hRdaya ko kisa prakAra balAt apanI ora AkRSTa kara letI hai| vardhamAnapurANa kI racanA bhI aisI hI rahI hogii| unakI divya lekhanI se prasata ina do kAvya-manboM ko dekhakara unake samparka meM rahane vAle vidvAn sAdhunoM ne avazya hI unase preraNA kI hogI ki yadi ApakI dibalekhanI 1. "zAkevyabasate saptasa dizaM paMcottaretarA pAtInAyudhanAmni kuSmanapace bhIvallabha minAm / pUrvA zrImatvantibhUmRti nRpe vatsAdhirAme'parA saurAnAmadhimaNDalaM navayute vIre barAhe'vati // " 2. "kavAyatrAbhUta kI 20 hajAra zloka pramANa bIrasenasvAmI kI aura 40 hajAra loka pramANa jinasenasvAmI kI no TIkA hai yaha bIrasenIyA TIkA kahalAtI hai / aura bIrasenIyA TIkAsahita jo kavAyaprAbhUta ke mUlasUtra tathA pUNisUtra vAtika vagairaha anya AcAryoM kI TIkA hai, una sabake saMgraha ko jayadhavalA TIkA kahate haiN| yaha saMgraha kisI bIpAla nAmaka AcArya ne kiyA hai, isalie jayadhavalA ko 'zrIpAla-saMpAlitA' kahA hai| 3. "iti zrIvIrasenIyA TIkA sUtrAvasinI / bATagrAmapure bhImadgurAryAnupAlite // phAlgane mAsi pUrvAha ne barAmyA zuklapalake / pravarSamAnapUjAyAM nndiishvrmhotsve|| "ekolavaSTisamadhikasaptazatAneSu zakanarenAsya / samatIteSu samAptA jayadhavalA prAbhUtavyAlyA // " Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA se eka-do hI nahIM, caubIsoM-tIrthakaroM tathA unake kAla meM hone vAle zalAkApuruSoM kA caritra likhA jAye to janasamUha kA bhArI kalyANa ho aura unhoMne isa kArya ko pUrA karane kA nizcaya apane hRdaya meM kara liyA ho| parantu inake guru zrI vIrasena svAmI ke dvArA prArabdha siddhAnta-granthoM kI TIkA kA kArya unake svaryArohaNa ke pazcAt apUrNa raha gayA / yogyatA rakhane vAlA gurubhakta ziSya guruprArabdha kArya kI pUrti meM juTa par3A aura usane 60 hajAra zloka-pramANa TIkA Adya bhAga ke binA zeSa bhAga kI racanA kara usa kArya ko pUrNa kiyaa| isa kArya meM ApakA bahuta samaya nikala cukA / siddhAntagranthoM kI TIkA pUrNa hone ke bAda jaba Apako vizrAma milA taba apane cirAbhilaSita kArya ko hAtha meM liyA aura usa purANa kI racanA prArambha kI jisameM tresaTha zalAkApUruSoM ke caritracitraNa kI pratijJA kI gayI thii| Apake jJAnakoSa meM na zabdoM kI kamI thI aura na arthoM kii| ataHmApa vistAra ke sAtha kisI bhI vastu kA varNana karane meM siddhahasta the| AdipurANa kA svAdhyAya karane bAle pAThaka zrIjinasena svAmIkI isa vizeSatA kA pada-pada para anubhava kareMge, aisA merA vizvAsa hai|| hAM, to AdipurANa-ApakI pichalI racanA hai| prArambha se lekara 42 parva pUrNa tathA taitAlIsaveM parva ke / 3 zloka ApakI suvarNa lekhanI se likhe jA sake ki asamaya meM hI ApakI Ayu samApta ho gayI aura ApakA cirAbhilaSita kArya apUrNa raha gyaa| Apane AdipurANa kaba prArambha kiyA aura kaba samApta kiyA, yaha jAnane ke koI sAdhana nahIM haiM isalie dRr3hatA ke sAtha yaha nahIM kahA jA sakatA ki ApakA aihika jIvana amuka zaka saMvat meM samApta huvA hogaa| parantu yaha mAna liyA jAye ki vIrasenIyA TIkA ke samApta hote hI yadi mahApurANa kI racanA surU ho gayI hA aura cUMki usa samaya zrI jinasena svAmI kI avasthA 80 varSa sa Upara ho cukI hogI ataH racanA bahuta thor3I-thor3I hotI rahI ho aura usake lagabhama 10 hajAra zlokoM kI racanA meM kama-se-kama 10 varSa avazya laga gaye hoNge| isa hisAba se zaka savat 770 taka athavA bahuta jaldo huA ho to 765 taka jinasena svAmo kA astitva mAnane meM Apatti nahI dikhatI / isa prakAra jinasena svAmI 60-65 varSa taka saMsAra ke sambhrAnta puruSoM kA kalyANa karate rahe, yaha anumAna kiyA jA sakatA hai| guNabhadrAcArya kI Ayu yadi guru jinasena ke svargavAsa ke samaya 25 varSa kI mAna lI jAye tA ve zaka saMvat 740 ke lagabhaga utpanna hue hoMge, aisA anumAna kiyA jA sakatA hai parantu uttarapurANa kaba samApta havA tathA guNapatrAcArya kA taka dharAdhAma para jIvita rahe yaha nirNaya karanA kaThina kArya hai / yadyapi uttarapurANa kI prazasti meM yaha likhA hai ki usakI samApti zakasaMvat 820 meM huii| parantu prazasti ke sUkSmatara adhyayana ke bAda yaha mAlUma hotA hai ki uttarapurANa kI prazasti svayaM ekarUpa na hokara do rUpoM meM vibhAjita hai| eka se lekara sattAIsaveM padya taka eka rUpa hai aura aTThAIsa se lekara bayAlIsaveM taka dUsarA rUpa hai| pahalA rUpa guNabhadra svAmI kA hai aura dUsarA unake ziSya lokasena kaa| lipikartAoM kI kRpA se donoM rUpa milakara eka ho gaye haiN| guNabhadra svAmI ne apanI prazasti ke prArambhika 16 zlokoM meM saMgha kI aura guruoM kI mahimA pradarzita karane ke bAda bIsaveM padya meM likhA hai ki ati vistAra ke bhaya se aura atizaya hIna kAla ke anurodha se avaziSTa mahApurANa ko maiMne saMkSepa meM saMgrahIta kiyaa| isake bAda 5-6 zlokoM meM grantha kA mAhAtmya varNana kara anta ke 27veM padya meM kahA hai ki bhanyajanoM ko ise sunAnA cAhie, vyAkhyAna karanA cAhie, cintavana karanA cAhie, pUjanA cAhie aura bhaktajanoM ko isakI pratilipiyA~ likhAnI cAhie / guNabhadrasvAmI kA baktavya yahIM samApta ho jAtA hai| - isake bAda 28veM padya se lokasena kI likhI huI prazasti zurU hotI hai jisameM kahA hai ki una guNabhadrasvAmI ke ziSyoM meM mukhya lokasena humA jisane isa purANa meM nirantara guruvinaya rUpa sahAyatA dekara sajjanoM 1. "zabdarAziraparyantaH svAdhIno'rthaH sphuTA rasAH / sulabhAzca pratijchandA: kavitve kA daridratA // 101 // " --A.pu0,501 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 AdipurANe dvArA bahuta mAnyatA prApta kI thI / 29, 30, 31 veM padyoM meM rASTrakUTa akAlavarSa kI prazaMsA kI hai| isake pazcAt 32,33,34,35, 36veM padyoM meM kahA hai ki jaba akAlavarSa ke sAmanta lokAditya vaMkApura rAjadhAnI meM rahakara sAre vanavAsa deza kA zAsana karate the, taba zakasaMvat 820 ke amuka-amuka muhUrta meM isa pavitra aura sarvasArarUpa zreSTha purANa kI bhavyajanoM dvArA pUjA kI gayI / aisA yaha puNya purANa jayavanta rhe| isake bAda 37 veM padya meM lokasena ne yaha kahakara apanA vaktavya samApta kiyA hai ki yaha mahApurANa cirakAla taka sajjanoM kI vANI aura citta meM sthira rhe| isake Age do padya aura haiM jinameM mahApurANa kI prazaMsA varNita hai| lokasena muni ke dvArA likhI huI dUsarI prazasti usa samaya likhI gayI mAlUma hotI hai jaba ki uttarapurANa grantha kI vidhipUrvaka pUjA kI gayI thii| isa prakAra uttarapurANa kI prazasti meM usakI pUrti kA jo 820 zakasaMvat diyA gayA hai, vaha usake pUjA mahotsava kA hai| guNabhadrAcArya ne grantha kI pUrti kA zakasaMvat uttarapurANa meM diyA hI nahIM hai unhoMne apane anya granthoM 'AtmAnuzAsana' tathA 'jinadattacarita' meM bhI nahIM diyA hai / isa dazA meM unakA ThIka-ThIka samaya batalAnA kaThina kArya hai| hA~, jinasenAcArya ke svargArohaNa ke 50 varSa bAda taka unakA sadbhAva rahA hogA, yaha anumAna se kahA jA sakatA hai / jinasena svAmI aura unake grantha jinasena svAmI vIrasena svAmI ke ziSya the| unake viSaya meM guNabhadrAcArya ne uttarapurANa kI prazasti meM ThIka hI likhA hai ki jisa prakAra himAlaya se gaMgA kA pravAha, sarvaza ke mukha se sarvazAstrarUpa divyadhvani kA aura udayAcala ke taTa se dedIpyamAna sUrya kA udaya hotA hai, usI prakAra vIrasena svAmI se jinasena kA udaya huA / jayadhavalA kI prazasti meM AcArya jinasena ne apanA paricaya bar3I hI AlaMkArika bhASA meM diyA hai / dekhie : "una vIrasena svAmI kA ziSya jinasena huA jo zrImAn thA aura ujjvala buddhi kA dhAraka bhI / usake kAna yadyapi aviddha the to bhI jJAnarUpI zalAkA se bedhe gaye the / "" "nikaTa bhavya hone ke kAraNa muktirUpI lakSmI ne utsuka hokara mAno svayaM hI varaNa karane kI icchA se jinake lie zrutamAlA kI yojanA kI thI / "* "jisane bAlyakAla se hI akhaNDita brahmacaryavrata kA pAlana kiyA thA, phira bhI Azcarya hai ki usane svayaMvara kI vidhi se sarasvatI kA udvahana kiyA thA / "3 " jo na bahuta sundara the aura na atyanta catura hI, phira bhI sarasvatI ne amanyazaraNA hokara unakI sevA kI thI / "* "buddhi, zAnti aura vinaya yahI jinake svAbhAvika guNa the, inhIM guNoM se jo guruoM kI ArAdhanA karate the| so ThIka hI hai, guNoM ke dvArA kisakI ArAdhanA nahIM hotI ?"5 1. " tasya ziSyo'bhavacchrImAn jinasenaH samiddhadhIH / bhavivRdhAvapi yatkaNoM biDI zAnazalAkayA / " 2. " yasminnAsanna bhavyatvAnmuktilakSmIH smutsukaa| svayaMbarItukAmeva bhautIM mAlAmayUyujat // 28 // " 3. "yevAnucaritaM bAlyAd brahmavratamalaNDitam / svayaMbaravidhAnena citramUDhA sarasvatI // 26 // " 4. "yo nAti sundarAkAro na cAticaturo muniH / tayApyananyazaraNA yaM sarasvatyupAcarat // 30 // " 5. "zrIH zamo vinayazceti yasya naisargikA guNAH / sUrInArAdhayanti sma guNarArAdhyate na kaH // 31 // " Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA "jo zarIra se yadyapi kRza the parantu taparUpI guNoM se kRza nahIM the| vAstava meM zarIra kI kRzatA kRzatA nahIM hai| jo guNoM se kRza hai vahI kRza hai|" "jinhoMne na to kApAlikA (sAMkhya zAstra pakSa meM tairane kA ghar3A) ko prahaNa kiyA aura na adhika cintana hI kiyA, phira bhI jo adhyAtma-vidyA ke dvitIya pAra ko prApta ho gye|" "jinakA kAla nirantara jJAna kI ArAdhanA meM hI vyatIta huA aura isIlie tattvadarzI jinheM jJAnamaya piNDa kahate haiN|" jinasena siddhAntaza to the hI, sAtha hI uccakoTi ke kavi bhI the| ApakI kavitA meM oja hai, mAdhurya hai, prasAda hai, pravAha hai, zailI hai, rasa hai, alaMkAra hai / jahA~ jisakI AvazyakatA huI, vahA~ kavi ne vahI bhAva usI zailI meM prakaTa kiyA hai| Apa vastutasva kA yathArtha vivecana karanA pasanda karate the, dUsaroM ko prasa yathArtha vivecana karanA pasanda karate the, dUsaroM ko prasanna karane ke lie vastutatva ko tor3amaror3akara anyathA kahanA ApakA nisarga nahIM thaa| vaha to khule zabdoM meM kahate haiM, ki dUsarA AdamI santuSTa ho athavA na ho, kavi ko apanA kartavya karanA cAhie / dUsare kI ArAdhanA se bhalA nahIM hogA kintu samIcIna mArga kA upadeza dene se hogaa| aba taka Apake dvArA praNIta nimnAMkita granthoM kA patA calA hai: pArvAmpatya-saMskRta-sAhitya meM kAlidAsa kA meghadUta nAmaka khaNDakAvya bahuta hI prasiddha grantha hai| usakI racanA aura bhAva sabhI sundara haiN| usake caturtha caraNa ko lekara hasadUta, nemidUta Adi kitane hI khaNDakAvyoM kI racanA huI hai| jinasena svAmI kA pAzrvAbhyudaya kAvya, joki 364 mandAkrAntA vRttoM meM pUrNa huA hai, kAlidAsa ke isI meghadUta kI samasyApUrti-rUpa hai| isameM meghadata ke kahIM eka aura kahIM do pAdoM ko lekara zloka-racanA kI gayI hai tathA isa prakAra sampUrNa meghadUta isa pAzvabhyudaya kAvya meM antavilIna ho gayA hai| pArvAbhyudaya meSadUta ke Upara samasyApUrti ke dvArA racA hA sarvaprathama svatantra grantha hai| isakI bhASA aura zailI bahuta hI manohara hai| zrI pArzvanAtha bhagavAn dIkSAkalyANaka ke bAda pratimA-yoga dhAraNa kara virAjamAna haiN| vahA~ se sambara nAmaka jyotiSka deva nikalatA hai aura avadhijJAna se unheM apanA pairI samajhakara nAnA kaSTa dene lagatA hai| basa isI kathA ko lekara pArvAbhyudaya kI racanA huI hai| isameM zambaradevako yakSa, jyotirbhava ko alakA aura yakSa kI varSazApa ko zambara kI varSazApa mAna lI hai / meghadUta kA kathAnaka dUsarA aura pAzrvAbhyudaya kA kathAnaka dUsarA, phira bhI unhIM zabdoM ke dvArA vibhinna kayAnaka ko kahanA, yaha kavi kA mahAn kauzala hai| samasyApUrti meM kavi ko bahuta hI paratantra rahanA par3atA hai aura usa paratannatA ke kAraNa prakIrNaka racanA kI bAta to jAne dIjie, sandarbharacanA meM avazya hI nIrasatA A jAtI hai parantu isa pAzrvAbhyudaya meM kahIM bhI nIrasatA nahIM mAne pAyI hai, yaha prasannatA kI bAta hai| isa kAvya kI racanA zrI jinasena svAmI ne apane samarmA vinayasena kI preraNA se kI thI aura yaha inakI prathama racanA mAlUma hotI hai| 1. "yaH so'pi zarIreNa na zo'bhUttapoguNaiH / na hazatvaM hi zArIraM guNaireva kRzaH saH // 32 // " 2. "yo nAgRhItkApAlikAnnApyacintayAjasA / tathApyadhyAtmavidyAmbeH paraM pAramazidhiyat // 33 // " 3."zAnArAdhanayA yasya gataH kAlo nirantaram / tatojJAnamayaM piNDa yamAhastattvavazinaH // 34 // " 4. "zrIvIrasenamunipAvapayojabhRGgaH zrImAnabhUvinayasenamunigarIyAn / / taccovitena jinasenamunIzvareNa kAvyaM vyapAyi pariveSTitameghadUtam // " Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAdipurANa yogirATa paNDitAcArya nAma ke kisI vidvAn ne isakI saMskRta TIkA kI hai jo vikrama kI pandrahavIM zatI ke bAda kI hai| usake upodghAta meM unhoMne likhA hai ki eka bAra kavi kAlidAsa vaMkApura amoghavarSa kI sabhA meM Aye aura unhoMne bar3e garva ke sAtha apanA meghadUta sunAyA / usI sabhA meM jinasena svAmI bhI apane sadharmA vinayasena muni ke sAtha vidyamAna the| vinayasena ne jinasena se preraNA kI ki isa kAlidAsa kA garva naSTa karanA cAhie / vinayasena kI preraNA pAkara jinasena ne kahA ki yaha racanA prAcIna hai, inakI svatantra racanA nahIM hai kintu corI kI huI hai| jinasena ke vacana sunakara kAlidAsa tilamilA utthe| unhoMne kahA ki yadi racanA prAcIna hai to sunAyI jAnI cAhie / jinasena svAmI eka bAra jisa zloka ko suna lete the unheM yAda ho jAtA thA isalie unheM kAlidAsa kA meghadUta usI sabhA meM yAda ho gayA thA / unhone kahA ki yaha prAcIna granya kisI dUravartI grAma meM vidyamAna hai ataH ATha dina ke bAda lAyA jA sakatA hai / amoghavarSa rAjA ne Adeza diyA ki acchA, Aja se AThaveM dina vaha grantha yahA~ upasthita kiyA jaaye| jinasena ne apane sthAna para Akara 7 dina meM pArvAbhyudaya kI racanA kI aura AThaveM dina rAjasabhA meM use upasthita kara diyaa| isa sundara kAvyagrantha, ko sunakara saba prasanna hue aura kAlidAsa kA sArA ahaMkAra naSTa ho gyaa| bAda meM jinasena svAmI ne sArI bAta spaSTa kara dii| parantu vicAra karane para yaha kathA sarvathA kalpita mAlUma hotI hai| kyoMki meghadUta ke kartA kAlidAsa aura jinasena svAmI ke samaya meM bhArI antara hai / sAtha hI, isama jo amoghavarSa kI rAjadhAnI vaMkApura batalAyI hai vaha bhI galata hai kyoMki amoghavarSa kI rAjadhAnI mAnyakheTa thI aura vaMkApura amoghavarSa ke uttarAdhikArI akAlavarSa ke sAmanta lokAditya kii| yaha pIche likha Aye haiM ki lokAditya ke pitA vaMkeyarasa ne apane nAma se isa rAjadhAnI kA nAma vaMkApura rakhA thaa| bhamoghavarSa ke samaya to sambhavataH vaMkApura nAma kA astitva hI nahIM hAgA, yaha kathA to aisI hI rahI jaisI ki amarasiMha aura dhanaMjaya ke viSaya meM choTI-choTI pAThazAlAoM ke vidvAn apana chAtroM kA sunAyA karate haiM : __ "rAjA bhoja ne apanI sabhA meM prakaTa kiyA ki jo vidvAn sabase acchA koSa banAkara upasthita karegA use bhArI pAritoSika prApta hogaa| dhanaMjaya kavi ne amarakoSa kI racanA kii| upasthita karane ke eka dina pahale amarasiMha dhanaMjaya ke yahA~ Aye / ye unake bahanoI hote the| dhanaMjaya ne unheM apanA amarakoSa par3hakara sunaayaa| sunate hI amarasiMha usa para lubhA gaye aura unhone apanI strI ke dvArA use apahRta karA liyaa| jaba dhanaMjaya ko patA calA ki hamArA koSa apahRta ho gayA hai taba unhoMne eka hI rAta meM mAmamAlA kI racanA kara DAlI aura dUsare dina sabhA meM upasthita kara dii| nAmamAlA kI racanA se rAjA bhoja bahuta hI prabhAvita hue aura koSaracanA ke Upara milane vAlA bhArI puraskAra unheM hI milaa|" isa kathA ke gar3hane vAle hamAre vidvAn yaha nahIM socate ki amarasiMha jo ki vikrama ke navaratnoM meM se eka the, kaba hue, dhanaMjaya kaba hue aura bhoja kaba hue / vyartha hI bhAvukatAvaza mithyA kalpanAe~ karate rahate hai| phira yogirAd paNDitAcArya ne pArvAbhyudaya ke viSaya meM jo kathA gar3hI hai usase to jinasena kI asUyA tathA parakIyaMsahiSNutA hI siddha hotI hai jo eka digambarAcArya ke lie lAMchana kI bAta hai| pAzrvAbhyudaya ko prazaMsA ke viSaya meM zrIyogirAT paNDitAcArya ne jo likhA hai ki zrIpArzvanAtha se bar3hakara koI sAdhu, kamaTha se bar3hakara koI duSTa aura pArvAbhyudaya se bar3hakara koI kAvya nahIM dikhalAyI detA hai, vaha ThIka hI likhA hai| pro0 ke0 bI0 pAThaka ne rAyala eziyATika sosAyaTI meM kumArilabhaTTa aura bhartahari ke viSaya me jo nibandha par3hA thA, usameM unhoMne jinasena aura unake kAvya pArvAbhyudaya ke viSaya meM kyA hI macchA kahA thA: 1. "zrIpAzrvAt sAdhutaH sAdhuH kamaThAt khalataH khlH| pArvAbhyudayataH kAvyaM na ca kvacidapISyate // 17 // " Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA "jinasena amoghavarSa (prathama) ke rAjyakAla meM hue haiM, jaisA ki unhoMne pArvAbhyudaya meM kahA hai / pArvAbhyudaya saMskRta-sAhitya meM eka kautukajanya utkRSTa racanA hai / yaha usa samaya ke sAhitya-svAda kA utpAdaka aura darpaNarUpa anupama kAvya hai / yadyapi sarvasAdhAraNa kI sammati se bhAratIya kaviyoM me kAlidAsa ko pahalA sthAna diyA gayA hai tathApi jinasena meghadUta ke kartA kI apekSA adhikatara yogya samajhe jAne ke adhikArI haiN|" cUMki pAzrvAbhyudaya prakAzita ho cukA hai ataH usake zlokoM ke uddharaNa dekara usakI kavitA kA mAhAtmya prakaTa karanA isa prastAvanAlekha kA pallavana hI hogaa| isakI racanA amoghavarSa ke rAja haI hai yaha usakI antima prazasti se jJAta hotA hai : "iti viracitametatkAvyamAveSTaya meghaM bahuguNamapadoSaM kAlidAsasya kAvyam / malinitaparakAvyaM tiSThatAdAzazAMkaM bhavanamavata devaH srvdaamoghvrssH||" varSamAmapurANa'-ApakI dvitIya racanA vardhamAnapurANa hai jisakA ki ullekha jinasena (dvitIya) ne apane harivaMzapurANa meM kiyA hai| parantu vaha kahA~ hai, Aja taka isakA patA nahIM claa| binA dekhe usa para kyA kahA jA sakatA hai ? nAma se yahI spaSTa hotA hai ki usameM antima tIrthaMkara zrI vardhamAna svAmI kA kathAnaka hogaa| ___jayadhavalA TIkA-kaSAyaprAbhUta ke pahale skandha kI cAroM vibhaktiyoM para jayadhavalA nAma kI 20 hajAra zloka-pramANa TIkA likhakara jaba zrI guru vIrasenAcArya svarga ko sidhAra cuke, taba unake ziSya zrI jinasena svAmI ne usake avaziSTa bhAga para 40 hajAra zloka-pramANa TIkA likhakara use pUrA kiyaa| yaha TIkA jayadhavalA athavA vIrasenIyA nAma se prasiddha hai / isa TIkA meM Apane zrI vIrasena svAmI kI hI zailI ko apanAyA hai aura kahIM saMskRta kahIM prAkRta ke dvArA padArtha kA sUkSmatama vizleSaNa kiyA hai| ina TIkAoM kI bhASA kA aisA vicitra pravAha hai ki usase pAThaka kA citta kabhI ghabarAtA nahIM hai / svayaM hI aneka vikalpa uThAkara padArtha kA bArIkI se nirUpaNa karanA ina TIkAoM kI khAsa vizeSatA hai| AdipurANa ___ mahApurANa ke viSaya meM pahale vistAra ke sAtha likha cuke haiN| AdipurANa usI kA Adya bhAga hai| uttara bhAga kA nAma uttarapurANa hai| AdipurANa meM 47 parva haiM jinameM prArambha ke 42 aura taitAlIsaveM parva ke 3 zloka jinasenAcArya-dvArA racita haiM, zeSa parvo ke 1620 zloka unake ziSya bhadanta guNabhadrAcArya dvArA viracita haiN| jinasenAcArya ne AdipurANa ke pIThikAbandha meM jayasena guru kI stuti ke bAda paramezvara kavi kA ullekha kiyA hai aura unake viSaya meM kahA hai : "ve kavi paramezvara loka meM kaviyoM ke dvArA pUjane yogya haiM jinhoMne ki zabda aura artha ke saMgraha-svarUpa samasta purANa kA saMgraha kiyA thaa|" ina paramezvara kavi ne gadya meM samasta purANoM kI racanA kI thI, usI kA AdhAra lekara jinasenAcArya ne AdipurANa kI racanA kI hai| AdipurANa kI mahattA batalAte hue guNabhadrAcArya ne kahA hai : 1. isa varSamAnapurANa kA na to guNabhadrAcArya ne apanI prazasti meM ullekha kiyA hai aura na jinasena ke aparavartI kisI AcArya ne apanI racanAoM meM usakI carcA kI hai, isalie kinhIM vidvAnoM kA khayAla hai ki varSamAnapurANa nAmaka koI purANa jinasena kA banAyA huA hai hI nhiiN| jinasena dvitIya ne apane harivaMzapurANa meM ajJAtanAma kavi ke kisI anya vardhamAnapurANa kA ullekha kiyA hai| premIjI ne bhI apane hAla ke eka patra meM aisA hI bhAva prakaTa kiyA hai| 2. dekheM Adi pu01/60 / Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAripurANa "yaha AdinAtha kA carita kavi paramezvara ke dvArA kahI huI gadya-kathA ke AdhAra se banAyA gayA hai, isameM samasta chanda tathA alaMkAroM ke lakSaNa haiM, isameM sUkSma artha aura gUr3ha padoM kI racanA hai, varNana kI apekSA atyanta utkRSTa hai, samasta zAstroM ke utkRSTa padArthoM kA sAkSAt karAne vAlA hai, anya kAvyoM ko tiraskRta karatA hai, zravaNa karane yogya hai, vyutpanna buddhi vAle puruSoM ke dvArA grahaNa karane yogya hai, mithyA kaviyoM ke garva ko naSTa karane vAlA hai aura atyanta sundara hai| ise siddhAnta-granthoM kI TIkA karane vAle tathA cirakAla taka ziSyoM kA zAsana karane vAle bhagavAn jinasena ne kahA hai| isakA avaziSTa bhAga nirmala buddhi vAle guNabhadra sari ne ati vistAra bhaya se aura hIna kAla ke anurodha se saMkSepa meM saMgrahIta kiyA hai| ___ AdipurANa subhASitoM kA bhaNDAra hai : isa viSaya ko spaSTa karane ke lie uttarapurANa meM do zloka bahuta hI sundara milate haiM jinakA bhAva isa prakAra hai : "jisa prakAra samudra se mahAmUlya ratnoM kI utpatti hotI hai, usI prakAra isa purANa se subhASitarUpI rasnoM kI utpatti hotI hai|" "anya granthoM meM jo bahuta samaya taka kaThinAI se bhI nahIM mila sakate ve subhASita padya isa purANa meM pada-pada para sulabha haiM aura icchAnusAra saMgrahIta kiye jA sakate haiM / "3 AdipurANa kA mAhAtmya eka kavi ke zabdoM meM dekhie, kitanA sundara nirUpaNa hai- "he mitra ! yadi tuma sAre kaviyoM kI sUktiyoM ko sunakara sahRdaya bananA cAhate ho, to kavivara jinasenAcArya ke mukhakamala se kahe hae AdipurANa ko sunane ke lie apane kAnoM ko samIpa laao|"" samagra mahApurANa kI prazaMsA meM eka vidvAna ne aura kahA hai: "isa mahApurANa meM dharma hai, mukti kA pada hai, kavitA hai| aura tIrthaMkaroM kA caritra hai, athavA kavIndra jinasenAcArya ke mukhAravinda se nikale hue vacana kina kA mana nahIM harate ?"5 isa purANa ko mahApurANa kyoM kahate haiM ? isakA uttara svayaM jinasenAcArya dete haiM : "yaha grantha atyanta prAcIna kAla se pracalita hai isalie purANa kahalAtA hai, isameM mahApurANoM kA varNana kiyA gayA hai athavA tIrthaMkara Adi mahApuruSoM ne isakA upadeza diyA hai athavA isake par3hane se mahAn kalyANa kI prApti hotI hai isalie ise mahApurANa kahate haiN|" "prAcIna kaviyoM ke Azraya se isakA prasAra huA hai, isalie isakI purANatA-prAcInatA prasiddha hai hI tathA isakI mahattA isake mAhAtmya se hI prasiddha hai isalie ise mahApurANa kahate haiN|" "yaha purANa mahApuruSoM se sambandha rakhane vAlA hai tathA mahAn abhyudaya kA svarga, mokSAdi kA kAraNa hai isalie maharSi loga ise mahApurANa kahate haiN|" - "yaha grantha RSipraNIta hone ke kAraNa ArSa, satyArtha kA nirUpaka hone se sakta tathA dharma kA prarUpaka hone se dharmazAstra mAnA jAtA hai|" 1. u0pa0pra0, zlo0 17-20 / 2. "yathA mahAyaralAnAM prasUtirmakarAlayAt / tathaiva sUktaratnAnAM prabhavo'smAt purANataH // 16 // " 3. "sudurlabhaM yadanyatra cirAdapi subhASitam / sulabhaM svarasaMgrAhya tadihAsti pade pade ||22||"-u0pu0 4. "yadi sakalakavIndraproktasUktapracArazravaNasarasacetAstattvamevaM sakhe ! syAH / kavivarajinasenAcAryavaktrAravindapraNigavitapurANAkarNanAmyarNakarNaH // " 5. "dharmo'tra muktipadamatra kavitvamatra tIrthazinAM caritamatra mahApurANe / yadvA kavIndrajinasenamukhAravinvaniryadvacAMsi na manAMsi haranti kevAm // " Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 41 "iti-iha-AsIt yahAM aisA humA, aisI baneka kathAoM kA isameM nirUpaNa hone se RSigaNa ise itihAsa, itivRtta aura aitihAsika bhI mAnate haiN|" pIThikAvandha meM jinasena ne pUrvavartI kaviyoM kA smaraNa karane ke pahale eka zloka kahA hai jisakA bhASa isa prakAra hai: ___ "maiM una purANa ke racane vAle kaviyoM ko namaskAra karatA hU~ jinake mukhakamala meM sarasvatI sAkSAt nivAsa karatI hai tathA jinake vacana anya kaviyoM kI kavitA meM sUtrapAta kA kAma karate haiN|" isase yaha siddha hotA hai ki inake pahale anya purANakAra vartamAna the jinameM inakI parama AsthA thii| parantu vekIna the isakA unhoMne spaSTa ullekha nahIM kiyaa| hA~, kavi paramezvara kA avazya hI apane nikaTavartI atIta meM smaraNa kiyA hai| etAvatA vikrAntakaurava kI prazasti ke sAtaveM zloka meM 'prathamam' pada dekhakara kitane hI mahAzayoM ne jo yaha dhAraNA banA lI hai ki AdipurANa dimambara jaina purANagranthoM meM prathama purANa hai vaha ucita nahIM mAlUma hotI / vahA~ 'prathamam' kA artha zreSTha athavA Adya bhI ho sakatA hai| gunamAcArya aura unake anya jinasena aura dazarathaguru ke ziSya guNabhadrAcArya bhI apane samaya ke bahuta bar3e vidvAn hue haiN| bApa utkRSTa jJAna se yukta, pakSopavAsI, tapasvI tathA bhAvasiMgI munirAja the| inhoMne AdipurANa ke anta ke 1620 zloka racakara use pUrA kiyA aura usake bAda uttarapurANa kI racanA kI jisakA parimANa ATha iTAra zloka pramANa hai / ye atyanta gurubhakta ziSya the|baadipuraann ke 433 parva ke prArambha meM jahA~ se apanI ranA zurU karate haiM vahAM inhoMne jo paca likhe haiM unase inake gurubhakta hRdaya kA acchA sAkSAtkAra ho jAtA hai| ve likhate hai ki: "inu' kI taraha isa anya kA pUrvArdha hI rasAbaha hai usarArdha meM to jisa kisI taraha hI rasa kI utpatti hogii|" "yadi mere vacana susvAdu hoM to yaha guruoM kA hI mAhAtmya samajhanA cAhie / yaha vRkSoM kA hI svabhAva hai ki unake phala mIThe hote haiN|" "mere hRdaya se vacana nikalate haiM aura hRdaya meM gurudeva virAjamAna hai ata: ve vahIM unakA saMskAra kara deMge ataH majhe isa kArya meM kucha bhI parizrama nahIM hogaa|" "bhagavAn jinasena ke anugAmI to purANa (purAne) mArga ke Alambana se saMsAra-samudra se pAra honA cAhate haiM phira mere lie purANa-sAgara ke pAra pahuMcanA kyA kaThina bAta hai ?"8 jinasana 1. dekho, A.pu0, 101 / 21-25 / 2. A.pu. 1141 // 3. "yavADmaya purorAsItpurANaM prathamaM bhuSi / tadIyapriyaziSyo'bhUt guNabhadramunIzvaraH // 7 // " -vikrAnta0 pra0 4. "tasyaya sisso guNavaM guNabhaddo vivnnaannpripunnnno| pakkhobavAsamaMga mahAtako bhAvaliMgo v||" --darzanasAra 5. "iloribAsya pUbArsamevAbhAvi rasAbaham / yathA tathAstu niSpattiriti prArabhyate mayA // 14 // 6. "guruNAmeva mAhAtmyaM yadapi svaadumhrH| tarUNAM hi svabhAvo'sau yatphalaM svAdu jAyate // 15 // " 7. "niryAnti havayavAco hadi me garaba: sthitaa| te tatra saMskariSyante tanna me'tra parizramaH // 16 // " 5. "purANamArgamAsAca jinasenAnugA dhra bam / bhavAgdheH pAramicchanti purANasya kimucyate // 16 // " Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANa inake banAye hue nimnalikhita grantha upalabdha haiM : uttarapurANa - yaha mahApurANa kA uttara bhAga hai / isameM ajitanAtha ko Adi lekara 23 tIrthaMkara, 11 cakravartI, 6 nArAyaNa, 6 balabhadra aura 6 pratinArAyaNa tathA jIvandhara svAmI Adi kucha viziSTa puruSoM ke kathAnaka diye hue haiM / isakI racanA bhI kavi paramezvara ke gadyAtmaka purANa ke AdhAra para huI hogI / AThaveM, solahaveM, bAisaveM, teIsaveM aura caubIsaveM tIrthaMkara ko chor3akara anya tIrthaMkaroM ke caritra bahuta hI saMkSepa se likhe gaye haiM / isa bhAga meM kathA kI bahulatA ne kavi kI kavitvazakti para AghAta kiyaa| jahA~tahA~ aisA mAlUma hotA hai ki kavi yena-kena prakAreNa kathA bhAga ko pUrA kara Age bar3ha jAnA cAhate haiM / para phira bhI bIca-bIca meM kitane hI aise subhASita A jAte haiM jisase pAThaka kA citta prasanna ho jAtA hai| guNabhadrAcArya ke uttarapurANa kI racanA ke viSaya meM eka dantakathA prasiddha hai : 42 jaba jinasena svAmI ko isa bAta kA vizvAsa ho gayA ki aba unakA jIvana samApta hone vAlA hai aura vaha mahApurANa ko pUrA nahIM kara sakeMge taba unhoMne apane sabase yogya do ziSya bulAye / bulAkara unase kahA ki yaha jo sAmane sUkhA vRkSa khar3A hai isakA kAvyavANI meM varNana kro| guruvAkya sunakara unameM se pahale ne kahA - "zuSkaM kASThaM tiSThatyagre / " phira dUsare ziSya ne kahA, "nIrasataruriha vilasati purtH|" guru ko dvitIya ziSya kI vANI meM rasa dikhA, ataH unhoMne use AjJA dI ki tuma mahApurANa ko pUrA karo / guru-AzA ko svIkAra kara dvitIya ziSya ne mahApurANa ko pUrNa kiyaa| vaha dvitIya ziSya guNabhadra hI the / AtmAnuzAsana - yaha bhartI hari ke vairAgyazataka kI zailI se likhA huA 272 padyoM kA bar3A sundara grantha hai| isakI sarasa aura sarala racanA hRdaya para tatkAla asara karatI hai| isakI saMskRta TIkA prabhAcandrAari ne kI hai / hindI TIkAe~ bhI zrI sva0 paNDita ToDaramalajI tathA paM0 vaMzIdharajI zAstrI solApura ne kI haiN| jaina samAja meM isakA pracAra bhI khUba hai / yadi isake gloka kaSTha kara liye jAyeM to avasara para AtmazAnti prApta karane ke lie bahuta bala dene vAle haiM / isake anta meM prazastisvarUpa nimna zloka hI pAyA jAtA hai : "jinasenAcAryapAdasmaraNAdhInacetasAm / guNabhadra bhadantAnAM kRtirAtmAnuzAsanam // " arthAt jinakA citta zrIjinasenAcArya ke caraNasmaraNa ke adhIna hai una guNabhadrabhadanta kI kRti yaha AtmAnuzAsana hai / jinadattacaritra - yaha navasargAtmaka choTA-sA kAvya hai, anuSTup zlokoM meM racA gayA hai| isakI kathA bar3I hI kautukAvaha hai / zabdavinyAsa alpa hone para bhI kahIM-kahIM bhAva bahuta gambhIra hai| zrIlAlajI kAvyatIrthaM dvArA isakA hindI anuvAda bhI ho cukA hai / samakAlIna rAjA jinasena svAmI aura bhadanta guNabhadra ke samparka meM rahane vAle rAjAoM meM amoghavarSa ( prathama ) kA nAma sarvopari hai / ye jagattuMgadeva (govinda tRtIya) ke putra the / inakA gharU nAma boddaNarAya thA / nRpatuMga, zarva, zaNDa, atizayadhavala, vIranArAyaNa, pRthivIvallabha, lakSmIvallabha, mahArAjAdhirAja, bhaTAra, paramabhaTTAraka Adi inakI upAdhiyA~ thIM / yaha bhI bar3e parAkramI the| inhoMne bahuta bar3I umra pAyI aura lagabhaga 63 varSa rAjya kiyA | itihAsajJoM ne inakA rAjya kAla zakasaMvat 736 se 766 taka nizcita kiyA hai| jinasena svAmI kA svargavAsa zakasaMvat 765 ke lagabhaga nizcita kiyA jA cukA hai, ataH jinasena ke zarIratyAga ke samaya amoghavarSa hI rAjya karate the| rAjya kA tyAga inhoMne zakasaMvat 800 meM kiyA hai jaba ki AcArya pada para guNabhadrAcAryaM virAjamAna the| apanI dAnazIlatA aura nyAyaparAyaNatA se amoghavarSa ne apane amoghavarSa' nAma 1. "arthiSu yathArthatAM yaH samabhISTaphalAptilamdha toSeSu / vRddhi ninAya paramAmamoghavarSAbhidhAnasya // " -- ( dhruvarAja kA dAnapatra, iNDiyana eNTikverI 12-151) Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 43 ko itanA prasiddha kiyA ki pIche se vaha eka prakAra kI padavI samajhI jAne lagA aura use rAThaura vaMza ke tInacAra rAjAoM ne tathA paramAravaMzIya mahArAja muMja ne bhI apanI pratiSThA kA kAraNa samajhakara dhAraNa kiyA / ina pichale tIna-cAra amoghavarSoM ke kAraNa itihAsa meM ye 'prathama' ke nAma se prasiddha haiN| jinasena svAmI ke ye paramabhakta the / jaisA guNabhadrAcArya ne uttarapurANa kI prazasti meM ullekha kiyA hai aura usakA bhAva yaha hai ki mahArAja amoghavarSa jinasena svAmI ke caraNakamaloM meM mastaka rakhakara apane Apako pavitra mAnate the aura unakA sadA smaraNa kiyA karate the / prastAvanA ye rAjA hI nahIM vidvAn the aura vidvAnoM ke AzrayadAtA bhI / Apane 'praznottara ratnamAlikA kI racanA kI thI aura vaha taba jaba ki apanI bhujAoM se rAjya kA bhAra vivekapUrvaka dUra kara diyA thA / 'praznotararatnamAlikA' ke sivAya 'kavirAjamArga' nAma kA alaMkAra-grantha bhI inakA banAyA huA hai jo karNATaka bhASA meM hai aura vidvAnoM meM jisakI acchI khyAti hai / inakI rAjadhAnI mAnyakheTa meM thI jo ki apane vaibhava se indrapurI para bhI ha~satI thI / ye jaina mandiroM tathA jaina vasatikAoM ko bhI acchA dAna dete the / zaka saM0 782 ke tAmrapatra se vidita hotA hai ki inhoMne svayaM mAnyakheTa me jainAcArya devendra ko dAna diyA thA / yaha dAnapatra inake rAjya ke 52veM varSa kA hai / zaka saM0 767 kA eka lekha kRSNa (dvitIya) ke mahAsAmanta pRthvIrAya kA milA hai jisameM inake dvArA saundatti ke eka jaina mandira ke lie kucha bhUmidAna karane kA ullekha hai / zAkaTAyana ne apane zabdAnuzAsana kI TIkA amoSavRtti inhIM amoghavarSa ke nAma se banAyI / ghavalA aura jayadhavalA TIkAe~ bhI inhIM ke dhavala yA atizayadhavala nAma ke upalakSya meM banIM tathA mahAvIrAcArya ne apane gaNitasArasaMgraha meM inhIM kI mahAmahimA kA vistAra kiyA hai| isase siddha hotA hai ki ye vidvAnoM tathA khAsakara jainAcAryoM ke bar3e bhArI AzrayadAtA the / 'praznottararatnamAlikA' ke maMgalAcaraNa meM unhoMne "praNipatya vardhamAnaM praznottararatnamAlikAM vakSye / nAganarAmarabandya N devaM devAdhipaM vIram / " zloka dvArA zrI mahAvIra svAmI kA stavana kiyA hai aura sAtha hI usameM kitane hI jainadharmAnumodita praznottaroM kA nimna prakAra samAveza kiyA hai : "tvaritaM kiM kartavyaM viduSAM saMsArasantaticchedaH / kiM mokSatarorbIjaM samyagjJAnaM kriyAsahitam // 4 // ko narakaH paravazatA ki saukhyaM sarvasaMgaviratirvA / kiM ratnaM bhUtahitaM preyaH prANinAmasavaH // 13 // " isase siddha hotA hai ki amoghavarSa jaina the aura samagra jIvana meM unheM jaina na mAnA jAye taba bhI ratnamAlA kI racanA ke samaya meM to vaha jaina hI the yaha dRr3hatA se kahA jA sakatA hai / hamAre isa kathana kI puSTi mahAvIrAcAryakRta gaNitasArasaMgraha kI utthAnikA ke - "vidhvastaikAntapakSasya syAdvAdanyAyavedinaH / devasya nRpatuGgasya vardhatAM tasya zAsanam / / " zloka se bhI hotI hai / akAlavarSa - amoghavarSa ke pazcAt unakA putra akAlavarSa, jisako itihAsa meM 'kRSNa dvitIya' bhI kahA hai, sArvabhauma samrAT huA thaa| jaisA ki dvitIya karkarAja ke dAnapatra meM amoghavarSa kA varNana karane ke pazcAt likhA hai : 1. u0 pu0 pra0 zlo0 8 / 2. "vivekAsya ktarAjyena rAjJeyaM ratnamAlikA / racitAmoghavarSeNa sudhiyA sadalakRtiH // " 1 3. "yo mAnyakha TamamarendrapuropahAsi, gIrvANagarvamiva kharvayituM vyadhatta / " - e0 iM0ji0, pR0 162-196 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ApipurANa "usa amoghavarSa ke bAda vaha akAlavarSa sArvabhauma rAjA huA jisake ki pratApa se bhayabhIta humA sUrya AkAza meM candramA ke samAna AcaraNa karane sagatA thaa|" yaha bhI akAlavarSa ke samAna bar3A bhArI vIra aura parAkramI thA / kRSNarAja tRtIya ke dAnapatra meM, jo ki vardhA nagara ke samIpa eka kueM meM prApta huA hai, isakI vIratA kI bahuta prazaMsA kI gayI hai / tatrAgata zloka kA bhAva yaha hai : "usa amoghavarSa kA putra zrIkRSNarAja hunA jisane gurjara, gaur3a, dvArasamudra, aMga, kaliMga, gAMga, magadha Adi dezoM ke rAjAoM ko apane vazavartI kara liyA thaa|" uttarapurANa kI prazasti meM guNabhadrAcArya ne bhI isakI prazaMsA meM bahuta kucha likhA hai ki isake uttuMga - hAthiyoM ne apane hI madajala ke saMgama se kalaMkita gaMgAnadI kA pAnI piyA thaa| isase yaha sira hotA hai ki isakA rAjya uttara meM gaMgAtaTa taka pahuMca cukA thA aura dakSiNa meM kanyAkumArI tk| yaha zakasaMvat 767 ke lagabhaga siMhAsana para baiThA aura zaka saM0 833 ke lagabhaga isakA dehAnta huaa| lokAvitya-lokAditya kA ullekha uttarapurANa kI dvitIya prazasti meM zrIguNabhadra svAmI ke ziSya lokasena muni ne kiyA hai aura kahA hai ki jaba akAlavarSa ke sAmanta lokAditya vaMkApura rAjadhAnI se sAre banabAsa deza kA zAsana karate the taba zaka saM0 220 ke amuka muhUrta meM isa pavitra sarvazreSTha purANa kI bhavyajanoM ke dvArA pUjA kI gayI / isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki lokAMditya akAlavarSa yA kRSNa (tRtIya) kA sAmanta aura vanavAsa kA rAjA thaa| isake pitA kA nAma vaMkeyarasa thaa| yaha celladhvaja thA arthAt isakI dhvajA para cilla yA cIla kA cihna thaa| isakI rAjadhAnI baMkApura meM thii| zaka saM0820 meM baMkApura meM jaba mahApurANa kI pUjA kI gayI thI usa samaya isI kA rAjya thaa| yaha rAjyasiMhAsana para kaba se kaba taka bAruda rahA isakA nizcaya nahIM hai| "AcArya jinasena aura guNabhada prakaraNa' meM jahA~-tahA~ jisa uttarapurANa kI prazasti kA bahuta upayoga huA hai vaha ukta grantha ke antima arthAt satrahaveM parva meM pAyI jAtI hai| AripurANa meM ullikhita pUrvavartI vidvAn AcArya jinasena ne apane se pUrvavartI ina vidvAnoM kA apane AdipurANa meM ullekha kiyA hai1 siksena, 2 samantabhadra, 3 zrIdatta, 4 yazobhana, 5 prabhAcandra, 6 zivakoTi, 7 jaTAcArya (sihanandI), 8 kAgabhikSu, 6 deva (devanandI), 10 bhaTTAkalaMka, 11 zrIpAla, 12 pAtrakesarI, 13 vAdisiMha, 14 vIrasena, 15 jayasena aura 16 kaviparamezvara / ukta AcAryoM kA kucha paricaya de denA yahA~ Avazyaka jAna par3atA hai| sikhasena-isa nAma ke aneka vidvAn ho gae haiM para yaha siddhasena vahI mAta hote haiM jo sana di. prakaraNa nAmaka prAkRta granya ke kartA haiN| ye nyAyazAstra ke viziSTa vidvAn the| inakA samaya vikrama kI 6-7vIM zatAbdI honA caahie| 1. "tasmAvakAlavarSo'bhUt sArvabhaumakSitIzvaraH / yatpratApaparitrasto vyomni candrAyate raviH // " 2. "tasyotajitagUrjaro hatahaTalsAsobhaTazrImado gauDAnAM vinayanatArpaNaguruH sAmunibAhara. : . dvArasthAGgakaliGgagAGgamagadharabhyacitAjazciraM sUnuH sumRtavAgbhuvaH parivRDhaH zrIkRSNarAjo'bhavat / " 3. u0 pu., pra0 zlo0 26 / Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 45 samantabhadra - samantabhadra kSatriya rAjaputra the / inakA janmanAma zAntivarmA thA kintu bAda meM Apa 'samantabhadra' isa zrutimadhura nAma se loka meM prasiddha hue / inake guru kA kyA nAma thA aura inakI kyA guruparamparA thI yaha jJAta nahIM ho skaa| vAdI, vAgmI aura kavi hone ke sAtha Adya stutikAra hone kA zreya Apako hI prApta hai / Apa darzanazAstra ke tala-draSTA aura aura vilakSaNa pratibhA sampanna the / eka paricaya-padya meM to Apa ko devajJa, vaidya, mAntrika aura tAntrika hone ke sAtha AzAsiddha aura siddhasArasvata bhI batalAyA hai| ApakI siMha-garjanA se sabhI vAdijana kA~pate the / Apane aneka dezoM meM vihAra kiyA aura vAdiyoM ko parAjita kara unheM sanmArga kA pradarzana kiyaa| ApakI upalabdhaM kRtiyA~ bar3I hI mahattvapUrNa, saMkSipta, gUr3ha tathA gambhIra artha kI udbhAvikA haiM / unake nAma isa prakAra haiM : 1 bRhatsvayaMbhUstotra, 2 yuktyanuzAsana, 3 AptamImAMsA, 4 ratnakaraNDa zrAvakAcAra aura 5 stutividyA / inake jIvasiddhi aura tattvAnuzAsana ye do grantha anupalabdha haiN| inakA samaya vikrama kI 2-3 zatAbdI mAnA jAtA hai / zrIbasa yaha apane samaya ke bahuta bar3e vAdI aura dArzanika vidvAn the / AcArya vidyAnanda ne Apake 'jalpanirNaya' grantha kA ullekha karate hue Apako 63 vAdiyoM ko jItane vAlA batalAyA hai| isase spaSTa hai ki zrIdatta bar3e tapasvI aura vAdivijatA vidvAn the / vikrama kI chaThI zatAbdI ke pUrvArdha ke vidvAn devanandI ( pUjyapAda) ne jainendra vyAkaraNa meM 'guNe zrIdattasya striyAm 1 / 4 / 34' sUtra meM eka zrIdatta kA ullekha kiyA hai / bahuta sambhava hai ki AcArya jinasena aura devanandI dvArA ullikhita zrIdatta eka hI hoN| aura yaha bhI ho sakatA hai ki donoM bhinna-bhinna hoN| AdipurANakAra ne cUMki zrIdatta ko tapaH zrI dIptamUrti aura vAdirUpI gajoM kA prabhedaka siMha batalAyA hai, isase zrIdatta dArzanika vidvAn jAna par3ata hai| jainendra vyAkaraNa meM jina chaha vidvAnoM kA ullekha kiyA hai ve prAyaH saba dArzanika vidvAn haiM / uname kevala bhUtabalI siddhAntazAstra ke marmajJa the / vyAkaraNa meM vividha AcAryoM ke mata kA ullekha karanA mahAvaiyAkaraNa pANini kA upakrama hai / zrIdatta nAma ke jo bhAratIya AcArya hue haiM ve inase bhinna jAna par3ate haiM / yazobhadra - yazobhadra prakhara tArkika vidvAn the| unake sabhA meM pahu~cate hI vAdiyoM kA garva kharva ho jAtA thA / devanandI ne bhI jainendra vyAkaraNa meM 'kva' vRSimRjAM yazobhadrasya 2 / 1 / 66' sUtra meM yazobhadra kA ullekha kiyA hai / inakI kisI bhI kRti kA samullekha hamAre dekhane meM nahIM aayaa| devanandI dvArA jainendra vyAkaraNa meM ullikhita yazobhadra yadi yahI haiM to Apa chaThI zatI ke pUrvavartI vidvAn siddha hote haiM / prabhAcandra - prastuta prabhAcandra nyAyakumudacandra ke kartA prabhAcandra se bhinna haiM aura bahuta pahale hue haiN| yaha kumArasena ke ziSya the / vIrasena svAmI ne jayadhavalA TIkA meM naya ke lakSaNa kA nirdeza karate hue prabhAcandra kA ullekha kiyA hai / sambhavataH ye vahI haiM / harivaMzapurANa ke kartA punnATasaMghIya jinasena ne bhI inakA smaraNa kiyA hai|' yaha nyAyazAstra ke pAraMgata vidvAn the ora candrodaya nAmaka grantha kI racanA se inakA yaza candrakiraNa ke samAna ujjvala aura jagat ko AhlAdita karane vAlA huA thaa| inakA candrodaya grantha upalabdha nahIM ataH usake varNanIya viSaya ke sambandha meM kucha nahIM likhA jA sakatA / ApakA samaya nizcita nahIM hai / hA~, itanA hI kahA jA sakatA hai ki Apa jinasena ke pUrvavartI haiN| zivakoTi - yaha vahI jAna par3ate haiM jo 'bhagavatI ArAdhanA' ke kartA haiM / yadyapi bhagavatI ArAdhanA grantha ke kartA 'Arya' vizeSaNa se yukta 'zivArya' kahe jAte haiM para yaha nAma adhUrA pratIta hotA hai / AdipurANa ke kartA jinasenAcArya ne inheM samyagdarzana, samyakcAritra aura samyaktapa rUpa ArAdhanAoM kI ArAdhanA se saMsAra ko zItIbhUta prazAnta sukhI karane vAlA batalAyA hai| zivakoTi ko samantabhadra kA ziSya bhI batalAyA jAtA hai parantu bhagavatI ArAdhanA meM jo guru-paramparA dI hai usameM samantabhadra kA nAma nahIM hai / yaha bhI 5. "AkRpAra yazo loke prabhAcandrayojanam / guroH kumArasya nivArayanivAtmakam // " Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANa sambhava hai ki samantabhadra kA dIkSAnAma kucha dUsarA hI rahA ho / aura vaha dUsarA nAma jinanando ho athavA isI se milatA-julatA anya koii| yadi ukta anumAna ThIka hai to zivakoTi samantabhadra ke ziSya ho sakate haiM aura taba inakA samaya bhI samantabhadra kA samakAlIna siddha ho sakatA hai| ArAdhanA kI gAthAoM meM samantabhadra ke bRhatsvayaMbhUstotra ke eka padya kA anusaraNa bhI pAyA jAtA hai| astu, yaha viSaya vizeSa anusandhAna kI apekSA rakhatA hai| jaTAcArya siMhanandI-yaha jaTAcArya 'siMhanandI' nAma se bhI prasiddha the| yaha bar3e bhArI tapasvI the| inakA samAdhimaraNa 'koppaNa' meM huA thaa| koppaNa ke samIpa kI 'pallavakIguNDu' nAma kI pahAr3I para inake caraNacihna bhI aMkita haiM aura unake nIce do paMkti kA purAnI kanar3I kA eka lekha bhI utkIrNa hai jise 'cApayya' nAma ke vyakti ne taiyAra karAyA thaa| inakI ekamAtra kRti 'varAMgacarita' DaoN0 e0 ena0 upAdhye dvArA sampAdita hokara 'mANikacandra granthamAlA bambaI se prakAzita ho cukI hai| rAjA varAMga bAIsaveM tIrthakara neminAtha ke samaya huA hai| varAMgacarita dharmazAstra kI hitAvaha dezanA se ota-prota sundara kAvya hai| kannaDa sAhitya meM varAMga kA khUba smaraNa kiyA gayA hai| kuvalayamAlA ke kartA udyotana sUri aura ubhaya jinasenoM ne inakA bar3e Adara ke sAtha smaraNa kiyA hai| apabhraMza bhASA ke katipaya kaviyoM ne bhI varAMga carita ke kartA kA smaraNa kiyA hai| inakA samaya upAdhyejI ne IsA kI 7vIM zatAbdI nizcita kiyA hai| kANabhikSu-yaha kathAlaMkArAtmaka grantha ke kartA haiN| yaha grantha anupalabdha hai| AcArya jinasena ne inake grantha kA ullekha karate hue likhA hai ki dharmasUtra kA anusaraNa karane vAlI jinakI vANIrUpI nirdoSa evaM manohara maNiyA ne purANasaMgha ko suzobhita kiyA ve kANabhikSu jayavanta raheM / isa ullekha se yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki kANabhikSu ne kisI kathA-grantha athavA purANa kI racanA avazya kI thii| kheda hai ki vaha apUrva grantha anupalabdha hai| kANabhikSu kI guruparamparA kA bhI koI ullekha mere dekhane meM nahIM aayaa| yaha bhI navIM zatI se pUrva ke vidvAn haiM / kitane pUrva ke ? yaha abhI anizcita hai / deva-deva, yaha devanandI kA saMkSipta nAma hai| vAdirAja sUri ne bhI apane pArzvacarita meM isI saMkSipta nAma kA ullekha kiyA hai| zravaNabelagola ke zilAlekha kra. 40 (64) ke ullekhAnusAra inake devanandI, jinendrabuddhi aura pUjyapAda ye tIna nAma prasiddha haiN| yaha AcArya apane samaya ke bahuzruta vidvAn the| inakI pratibhA sarvatomukhI thii| yahI kAraNa hai ki uttaravartI granthakAroM ne bar3e sammAna ke sAtha inakA saMsmaraNa kiyA hai| darzanasAra' ke isa ullekha se ki vi0 saM0 526 meM dakSiNa mathurA yA madurA meM pUjyapAda ke ziSya vajranandI ne drAviDasaMgha kI sthApanA kI thI, Apa 526 vi0 saM0 se pUrvavartI vidvAn siddha hote haiM / zrIjinasenAcArya ne inakA saMsmaraNa vaiyAkaraNa ke rUpa meM kiyA hai / vAstava meM Apa advitIya vaiyAkaraNa the| Apake 'jainendra byAkaraNa' ko nAmamAlAkAra dhanaMjaya kavi ne apazcima ratna kahA hai| aba taka Apake nimnAMkita grantha upalabdha ho cuke haiM : 1. jainendravyAkaraNa-anupama, vyAkaraNa grantha / 2. sarvArthasiddhi-AcArya gRDha piccha ke tattvArthasUtra para sundara sarasa vivecana / hai. samAdhitantra-AdhyAtmika bhASA meM samAdhi kA anupama grantha / 4. iSTopadeza-upadezapUrNa 51 zlokoM kA hRdayahArI prakaraNa / 5. dazabhakti-pANDityapUrNa bhASA meM bhaktirasa kA pAvana prvaah| / 1. "siri pujjapAvasIso dAviDasaMghassa kAraNo buTThI / nAmeNa vajjaNavI pAhuDavedI mhaasttho| paMcasae DabbIse vikkamarAyarasa maraNapatarasa / dakviNamahurA jAdo dAviisagho mhaamoho||" Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA inake sivAya Apake 'zabdAvatAranyAsa' aura 'jainendranyAsa' Adi kucha granthoM ke ullekha aura bhI milate haiM parantu ve abhI taka prApta nahIM ho sake hai| akalaMkabhaTTa--yaha 'laghuhamba' nAmaka rAjA ke putra the aura bhaTTa inakI upAdhi thii| yaha vikrama kI 8vIM zatAbdI ke pratibhAsampanna AcArya the| akalaMkadeva jainanyAya ke vyavasthApaka aura darzanazAstra ke asAdhAraNa paNDita the| ApakI dArzanika kRtiyoM kA abhyAsa karane se Apake talasparzI pANDitya kA padapada para anubhava hotA hai / unameM svamata-saMsthApana ke sAtha paramata kA akATya yuktiyoM dvArA nirasana kiyA gayA hai / granthoM kI zailI atyanta gUr3ha, saMkSipta, arthabahula evaM sUtrAtmaka hai isI se uttaravartI haribhadrAdi AcAryoM dvArA akalaMkanyAya kA sammAnapUrvaka ullekha kiyA gayA hai| itanA hI nahIM, jinadAsagaNI mahattara jaise vidvAnoM ne unake 'siddhivinizcaya' grantha ke avalokana karane kI preraNA bhI kI hai| isase akalaMkadeva kI mahattA kA spaSTa AbhAsa mila jAtA hai| vartamAna meM unakI nimna kRtiyA~ upalabdha haiM-laghIyastraya, nyAyavinizcaya, siddhivinizcaya, aSTazatI (devAgama TIkA), pramANasaMgraha-sopajJa bhASyasahita, tattvArtharAjavArtika, svarUpasambodhana aura akalaMkastotra / akalaMkadeva kA samaya vikrama kI sAtavIM-AThavIM zatAbdI mAnA jAtA hai kyoMki vikrama saMvat 700 meM unakA bauddhoM ke sAtha mahAn vAda huA thA, jaisA ki nimna padya se spaSTa hai : "vikramArkazakAgdIyazatasaptapramAjuSi / kAle'kalaMkayatino bauddharvAdo mahAnabhUta // " nandisUtra kI cUNi meM prasiddha zvetAmbara vidvAn zrI jinadAsagaNI mahattara ne 'siddhivinizcaya' nAma ke grantha kA bar3e gaurava ke sAtha ullekha kiyA hai jisakA racanAkAla zaka saMvat 568 arthAt vi0 saM0733 hai, jaisA ki usake nimna bAkya se prakaTa hai : "zakarAjaH paJcasa varSazateSu vyatikrAnteSu aSTanavatiSu nandyayanacaNiH smaaptaa|" cugi kA yaha samaya muni jinavijayajI ne aneka tADapatrIya pratiyoM ke AdhAra se ThIka batalAyA hai| ataH akalaMkadeva kA samaya vikrama kI sAtavIM zatAbdI sunizcita hai| zrIpAla-yaha vIrasvAmI ke ziSya aura jinasena ke sadharmA gurubhAI athavA samakAlIna vidvAna the| jinasenAcArya ne jayadhavalA ko inake dvArA sampAdita batalAyA hai| isase yaha bahuta bar3e vidvAn AcArya jAna par3ate haiM / yadyapi sAmagrI ke abhAva se inake viSaya meM vizeSa jAnakArI nahIM hai phira bhI yaha vikrama kI havIM zatAbdI ke vidvAn avazya haiN| pAtrakesarI-ApakA janma brAhmaNa kula meM huA thaa| Apa bar3e hI kuzAgra buddhi vidvAna the| AcArya samantabhadra ke devAgamastotra ko sunakara ApakI zraddhA jaina dharma para huI thI / pAtrakesarI nyAyazAstra ke pAraMgata aura 'trilakSaNaka darzana' jaise tarkagrantha ke racayitA the| yadyapi yaha grantha isa samaya anupalabdha hai tathApi tattva-saMgraha ke TIkAkAra bauddhAcArya kamalazIla ne pAtrakesarI ke isa grantha kA ullekha kiyA hai| usakI kitanI hI kArikAe~ 'tattvasaMgrahapaJjikA' meM pAyI jAtI haiM / isa grantha kA viSaya bauddhasammata hetu ke trirUpAsmaka lakSaNa kA vistAra ke sAtha khaNDana karanA hai| inakI dUsarI kRti 'jinendraguNastuti' hai, jo 'pAtrakesarI stotra' ke nAma se prasiddha hai| yaha stotra bhI dArzanika carcA se otaprota hai| isameM stuti ke dvArA apanI tarka evaM gaveSaNA pUrNa yuktiyoM dvArA vastutattva kA paricaya karAyA gayA hai / stotra ke padyoM kI saMkhyA kula 50 hai| usameM arhanta bhagavAn ke sayogakevalI avasthA ke asAdhAraNa guNoM kA sayuktika vivecana kiyA gayA hai aura kevalI ke vastra-alaMkAra, AbharaNa tathA zastrAdi se rahita prazAnta evaM vItarAga zarIra kA varNana karate hue kaSAyajaya, sarvajJatA aura yukti tathA zAstra-avirodhI vacanoM kA sayuktika vivecana kiyA gayA hai| prasaMgAnusAra sAMkhyAdi darzanAntarIya mAnyatAoM kI AlocanA bhI kI hai| isa taraha granthakAra ne svayaM isa mtotra ko mokSa kA mAdhaka batalAyA hai| pAtrakemarI devanandI me uttaravartI aura akalaMkadeva se pUrvavartI haiN| Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANa vAdasiMha -- yaha uccakoTi ke kavi aura vAdirUpI gajoM ke lie siMha the / inakI garjanA vAdijanoM ke mukha banda karane vAlI thI / eka vAdIrbhAsaha muni puSpasena ke ziSya the| unakI tIna kRtiyA~ isa samaya upalabdha haiM jinameM do gadya aura padyamaya kAvyagrantha haiM tathA 'syAdvAdasiddhi' nyAya kA sundara grantha hai / para kheda hai ki vaha apUrNa hI prApta huA hai / yadi nAmasAmya ke kAraNa ye donoM hI vidvAn eka hoM to inakA samaya vikrama kI 8 vIM zatAbdI ho sakatA hai / ' Ye vIrasena - ye uma mUlasaMgha paMcastUpAnvaya ke AcArya the, jo senasaMgha ke nAma se loka meM vizruta huA hai / ye AcArya candrasena ke praziSya aura AryanandI ke ziSya tathA jinasenAcArya ke guru the / vIrasenAcArya ne citrakUTa meM elAcArya ke samIpa SaTkhaNDAgama aura kaSAyaprAbhRta- jaise siddhAnta granthoM kA adhyayana kiyA thA aura SaTkhaNDAgama para 72 hajAra zloka pramANa 'dhavalA TIkA' tathA kaSAyaprAbhRta para 20 hajAra zloka pramANa 'jayadhavalA TIkA' likhakara divaMgata hue the| jayadhavalA kI avaziSTa 40 hajAra zlokaM pramANa TIkA unake ziSya jinasenAcArya ne banAkara pUrNa kii| inake sivAya 'siddha bhUpaddhati' nAmaka grantha kI TIkA bhI AcArya vIrasena ne banAyI thI jisakA ullekha guNabhadrAcArya ne kiyA hai| yaha TIkA anupalabdha hai / vIrasenAcArya kA samaya vikrama kI dhvIM zatAbdI kA pUrvAdhaM hai / jayasena -- yaha bar3e tapasvI, prazAntamUrti, zAstraza aura paNDitajanoM meM agraNI the / harivaMzapurANa ke kartA punnATasaMghI jinasena ne zatavarSajIvI amitasena ke guru jayasena kA ullekha kiyA hai aura unheM sadguru indriya vyApAra- vijayI, karmaprakRtirUpa Agama ke dhAraka, prasiddha vaiyAkaraNa, prabhAvazAlI aura sampUrNa zAstrasamudra ke pAragAmI batalAyA hai jisase ve mahAn yogI-tapasvI aura prabhAvazAlI saiddhAntika AcArya mAlUma hote haiN| sAtha hI karmaprakRti rUpa Agama ke dhAraka hone ke kAraNa sambhavataH ve kisI karmagrantha ke praNetA bhI rahe hoM to koI Azcarya kI bAta nahIM hai / parantu unake dvArA kisI grantha ke race jAne kA koI prAmANika ullekha hamAre dekhane meM nahIM aayaa| ina ubhaya jinasenoM dvArA smRta prastuta jayasena eka hI vyakti jAna par3ate haiM / harivaMzapurANa ke kartA ne jo apanI guruparamparA dI hai usase spaSTa hai ki zatavarSajIvI amitasena aura ziSya kIrtiSeNa kA yadi 25-25 varSa kA samaya mAna liyA jAye jo bahuta hI kama hai aura use harivaMzapurANa ke racanAkAla (zakasaMvat 705 vi0 840 ) meM se kama kiyA jAye to zaka saMvat 655 vi0 saM0 760 ke lagabhaga jayasena kA samaya ho sakatA hai| arthAt jayasena vikrama ko AThavIM zatAbdI ke vidvAn AcArya the / kaviparamezvara - AcArya jinasena, kaviyoM ke dvArA pUjya tathA kaviparamezvara prakaTa karate hue unheM 'vAgarthasaMgraha' nAmaka purANa ke kartA batalAte haiM aura AcArya guNabhadra ne inake purANa ko gadyakathArUpa, sabhI chanda aura alaMkAra kA lakSya, sUkSma artha tathA gUr3ha padaracanA vAlA batalAyA hai, jaisA ki unake nimna padya se spaSTa hai- "kavi paramezvara nigavitagadyakathAmAtrakaM (mAtRkaM ) purozcaritam / sakalacchandolaGa, kutilakSyaM sUkSmArthagUDhapadaracanam // 168 // " AdipurANa ke prastuta saMskaraNa meM jo saMskRta TippaNa diyA hai usake prArambha meM bhI TippaNakartA ne yahI likhA hai tadanu kaviparamezvareNa prahRdyagadyakathArUpeNa saMkathitAM triSaSTizalAkApuruSacaritAzrayAM paramArthabRhatkathAM sNgRhy'| cAmuNDarAya ne apane purANa meM kaviparamezvara ke nAma se aneka padya uddhRta kiye haiM jisase DaoN0 e0 1. dekho, anekAnta varSa 6 kiraNa 8 meM prakAzita darabArIlAlajI koThiyA kA 'vAdIrbhAsaha sUri kI eka adhUrI apUrva kRti' zIrSaka lekha / Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA ena0 upAdhye ne inake purANa ko gadyapadyamaya campUgrantha hone kA anumAna kiyA hai| yaha anumAna prAyaH ThIka jAna par3atA hai aura tabhI guNabhadra dvArA pradatta 'sakalacchando'laGkRtilakSyam' vizeSaNa kI yathArthatA jAna par3atI hai| kaviparamezvara kA AdipaMpa, abhinavapaMpa, nayasena, aggaladeva aura kamalabhava Adi aneka kaviyoM ne Adara ke sAtha smaraNa kiyA hai jisase ve apane samaya ke mahAn vidvAn jAna par3ate haiN| inakA mamaya abhI nizcita nahIM hai phira bhI jinasena ke pUrvavartI to haiM hii| AdipurANa' meM varNita dezavibhAga meM Aye hue kucha dezoM kA paricaya sukosala-madhyapradeza ko sukosala kahate haiM / isakA dUsarA nAma mahAkosala bhI hai| avantI-ujjaina ke pAzrvavartI pradeza ko avantI kahate the / avantI nagarI (ujbana) usakI rAjadhAnI thii| puSa-Ajakala ke baMgAla kA uttara bhAga puNDra kahalAtA thaa| isakA dUsarA nAma gaur3a deza bhI thaa| kaha-yaha sarasvatI kI bAyIM ora aneka kosoM kA maidAna hai| isako kurujAMgala bhI kahate haiN| hastinAgapura isakI rAjadhAnI rahI hai| kAzI-banArasa ke cAroM ora kA prAnta isa deza ke antargata thaa| isa deza kI rAjadhAnI vArANasI (banArasa) thii| kalika-madrAsa prAnta kA uttara bhAga aura utkala (ur3IsA) kA dakSiNa-bhAga pahale kaliGga nAma se prasiddha thaa| isakI rAjadhAnI kaliGga nagara (rAjamahendrI) thii| isameM mahendramAlI nAmaka giri hai| maGga-magadha deza kA pUrva bhAga aGga kahalAtA thaa| isakI pradhAna nagarI campA thI jo bhAgalapura ke pAsa hai| baga-baGgAla kA purAnA nAma baGga hai| yaha suhma deza ke pUrva meM hai| isakI prAcIna rAjadhAnI karNasvarNa (vanasonA) thii| isa samaya kAlIghaTTapurI (kalakattA) rAjadhAnI hai| sujha-yaha vaha deza hai jisameM kapizA (kosiyA) nadI bahatI hai| * tAmralipti (tAmalUka) isakI rAjadhAnI pii| kAzmIra-yaha prAnta bhArata kI uttara sImA para hai / isakA aba bhI kAzmIra hI nAma hai| isakI rAjadhAnI zrInagara hai| Anarta-prAcIna kAla meM gurjara (gujarAta) ke tIna bhAga the : 1 AnataM, 2 surASTra (kAThiyAvAr3a) aura 3 lATa / AnataM gurjara kA uttara bhAga hai| dvArAvatI (dvArikA) isakI pradhAna nagarI hai| vatsa-prayAga ke uttara bhAga kA maidAna varasa deza kahalAtA thaa| isakI rAjadhAnI kauzAmbI (kosama) thii| paMcanada-isakA purAnA nAma paMcanada aura Adhunika nAma paMjAba hai / isameM vitastA Adi pAMca nadiyAM haiM isalie isakA nAma paJcanada par3A / isakI pAMca nadiyoM ke madhya meM kulata, madra, AraTTa, yaudheya Adi aneka pradeza the| lavapura (lAhaura), kuzapura (kuzAvara), takSazilA (TeksilA) aura mUla-sthAna (multAna) Adi isake vartamAnakAlIna pradhAna nagara haiN| 1. isa prakaraNa meM paM0 sItArAma jayarAma jozI ema0 e0 aura paM0 vizvanAtha zAstrI bhAradvAja ema0 e0ke 'saMskRta sAhitya kA saMkSipta itihAsa' se sahAyatA lI gayI hai| Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAdipurANa mAlava-yaha mAlavA kA nAma hai / pahale avantI isI ke antargata dUsare nAma se prasiddha thA para aba vaha mAlava meM sammilita hai / ujjaina, dazapura (mandasaura), dhArAnagarI (dhAra), indrapura (indaura) Adi isake prasiddha nagara haiN| paMcAla-yaha kurukSetra ke pUrva meM hai| yaha dakSiNa paJcAla aura uttarapaJcAla ina do vibhAgoM meM thaa| isakA vistAra carmaNvatI nadI taka thaa| kAnyakubja (kannauja) isI meM hai| uttarapaJcAla kI ahicchatrA aura dakSiNa paJcAla kI kAmpilya rAjadhAniyAM thiiN| dazArNa-yaha pradeza mAlavA kA pUrva bhAga hai| isa pradeza meM vetravatI (betaSA) nadI bahatI hai| kucha sthAnoM meM dazArNa (dhasAna) nadI bhI bahI hai aura anta meM calakara betravatI meM jA milI hai| vidizA (bhelasA) isakI rAjadhAnI thii| kaccha-pazcimI samudra taTa kA pradeza kaccha kahalAtA thaa| yaha kaccha kAThiyAvAr3a ke nAma se aba bhI prasiddha hai| magadha-bihAra prAnta kA gaGgA ke dakSiNa kA bhAga magadha kahalAtA thaa| isakI rAjadhAnI pATali - putra (paTanA) thii| gayA aura urubilva (buddhagayA) isI prAnta meM the| vidarbha- isakA Adhunika nAma barAra hai| isakI prAcIna rAjadhAnI vidarbhapura (bIdara) athavA kuMDinapura thii| mahArASTra-kRSNA nadI se narmadA taka kA vistRta maidAna mahArASTra kahalAtA thaa| _sarASTra--mAlavA kA pazcimI pradeza saurASTra yA surASTra kahalAtA thaa| bAjakala isako saurASTra (kAThiyAvAr3a) kahate haiN| raivataka (giranAra) kSetra isI meM hai / saurASTra ke jisa bhAga meM dvArikA hai use bAnarta kahate the| koGkaNa-pazcimI samudrataTa para yaha pradeza sUryapatana (sUrata) se ratnAgiri taka vistRta hai| mahAmbA pura (bambaI) tathA kalyANa isI koMkaNa deza meM haiN| vanavAsa-karnATaka prAnta kA eka bhAga vanavAsa kahalAtA thaa| Abakala yaha banausI kahalAtA hai| guNabhadrAcArya ke samaya isakI rAjadhAnI baMkApura thI jo dhAravAr3a jile meM hai| Andhra-yaha godAvarI tathA kRSNA nadI ke bIca meM thaa| isakI rAjadhAnI andhranagara (beMgI) thii| isakA adhikAMza bhAga bhAgyapura (haidarAbAda) rAjya meM antarbhUta hai| isI ko liGga (telaMga) deza bhI kahate haiN| karNATa-yaha Andhradeza ke dakSiNa vA pazcima kA bhAga thaa| vanavAsa tathA mahiSaga athavA mahIpura (maisUra) isI ke antargata haiN| isakI rAjadhAniyAM mahiSapura aura zrIraMgapattana thiiN| kosala-yaha uttara kosala aura dakSiNa kosala isa prakAra do bhAgoM meM vibhakta thaa| ayodhyA, zarAvatI (zrAvastI), lakSmaNapurI (lakhanaU) Adi isake prasiddha nagara haiN| yahAM gomatI, tamasA aura sarayU nadiyAM bahatI haiM / kuzAvatI kA samIpavartI pradeza dakSiNa kosala kahalAtA thaa| tathA ayodhyA, lakhanaU Adi ke samIpavartI pradeza kA nAma uttara kosala thaa| cola-karNATaka kA dakSiNa pUrvabhAga arthAt madrAsa zahara, usake uttara ke kucha pradeza aura maisUra riyAsata kA bahuta kucha bhAga pahale cola nAma se prasiddha thaa| kerala-kRSNA aura tuGgabhadrA ke dakSiNa meM vidyamAna bhUbhAga, jo Ajakala kerala ke antargata hai, pANDya kerala aura satIputra nAma se prasiddha thaa| Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanAM zUrasena - mathurA kA samIpavartI pradeza zUrasena deza kahalAtA thA / gokula, vRndAvana aura agravaNa (AgarA) isI pradeza meM haiM / videha - dvAravaMga (darabhaMgA) ke samIpavartI pradeza ko videha kahate the| mithilA yA janakapurI isI deza meM hai / 51 sindhu-- yaha deza aba bhI sindha nAma se prasiddha hai, aura karAMcI usakI rAjadhAnI hai / gAndhAra (kandahAra) -- isakA Adhunika nAma aphagAnistAna hai / yaha sindhu nadI aura kAzmIra ke pazcima meM hai / yahA~ kI prAcIna rAjadhAniyAM puruSapura (pezAvara) aura puSkarAvarta (hastanagara ) thIM / yavana - yaha yUnAna (grIka) kA purAnA nAma hai / ' cedi - mAlavA kI Adhunika 'canderI' nagarI kA samIpavartI pradeza cedi deza kahalAtA thA / aba yaha gvAliyara rAjya meM hai / pallava -- dakSiNa meM kAMcI ke samIpavartI pradeza ko pallava deza kahate the / yahA~ itihAsa prasiddha pallavabaMzI rAjAoM kA rAjya rahA hai / kAmbosa -- isakA Adhunika nAma balocistAna hai / AraTTa ---paMjAba ke eka pradeza kA nAma AraTTa thA / turuSka-- isakA Adhunika nAma turkistAna hai / zaka (zakasthAna) -- isakA Adhunika nAma bekTriyA hai / sauvIra - sindha deza kA eka bhAga sauvIra deza kahalAtA thA / kekaya - paMjAba prAnta kI vitastA (jhelama) aura candrabhAgA ( canAva) nadiyoM kA antarAlavatI pradeza pahale kekaya nAma se prasiddha thA / girivraja, jisakA ki Ajakala jalAlapura nAma hai, isakI rAjadhAnI thI / AdipurANa para TippaNa aura TIkAeM AdipurANa jainAgama ke prathamAnuyoga granthoM meM sarvazreSTha grantha hai / yaha samudra ke samAna gambhIra hai / ataH isake Upara jinasena ke paravartI AcAryoM dvArA TippaNa aura TIkAoM kA likhA jAnA svAbhAvika hai / sampAdana karate samaya mujhe byAdipurANa ke TippaNa kI 3 tathA saMskRta TIkA kI 1 prati prApta huI / sampAdanasAmagrI meM 'Ta', 'ka' aura 'kha' nAmavAlI jina pratiyoM kA paricaya diyA gayA hai ve TippaNavAlI pratiyA~ haiM aura 'da' sAMketika nAmavAlI prati saMskRta TIkA kI prati hai / 'Ta' aura 'ka' pratiyo kI lipi karNATaka lipi hai / 'Ta' prAMta meM "zrImate sakalazAnasAmrAjyapadamIyuSe / dharmacakrabhUte bhatra namaH saMsArabhImuSe / " isa Adyazloka para vistRta TippaNI dI huI hai jisameM ukta zloka ke aneka artha kiye gaye haiM / 'ka' prati meM Adyazloka kA 'Ta' prati- jaisA vistAra nahIM hai / 'kha' prati nAgarI lipi meM likhI huI hai / isa prati ke anta meM lipi kA jo saM0 1224 0 ku0 7 diyA huA hai usase yaha bahuta prAcIna jAna par3atI hai / maMgala zloka ke vistRta vyAkhyAna ko chor3akara bAkI TippaNa 'Ta' prati ke TippaNa se prAyaH milate-julate haiM / AdipurANa ke isa saMskaraNa meM jo TippaNa diyA gayA hai usameM Adyazloka kA TippaNa 'Ta' prati se liyA gayA hai aura bAkI TippaNa 'ka' prati se| 'ka' 'kha' prati ke TippaNa 'Ta' prati ke TippaNa se prAcIna haiN| Adyazloka ke TippaNa meM (pRSTha 5 ) "paMcamuktyai svayaM ye, AcArAnAvarantaH paramakaraNamAcArayante mumukSUn / lokApragaNyazaraNyAn gaNadharavRSabhAn ityAzAdharainirUpaNAt"vAkyoM dvArA paM0 AzAdharajI ke pratiSThAsAroddhAra grantha kA zlokAMza uddhRta kiyA gayA hai| isase yaha siddha hai ki ukta TippaNa paM0 AzAdharajI ke bAda kI racanA hai| ina tInoM pratiyoM ke Adi-anta meM kahIM bhI TippaNakartA ke nAma kA ullekha nahIM milA, ataH yaha kahane meM asamartha hU~ ki yaha TippaNa kisake haiM aura kitane prAcIna haiM / ina Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANa bhANDArakara oriyaNTala risarca insTITyUTa pUnA se pro0 velhaNakara dvArA sampAdita 'jinaratnakoza' nAmaka jo pustaka aMgarejI meM prakAzita huI hai usameM AdipurANa kI cAra TIkAoM kA ullekha hai| (1) lalitakIrti kI TIkA, jisakA sampAdana-sAmagrI zIrSaka prakaraNa ke antargata 'da' prati ke rUpa meM paricaya diyA gayA hai| isake viSaya meM Age kucha aura bhI spaSTa likhA jaayegaa| (2) dUsarA TippaNa prabhAcandra kA hai / (3) tIsarA hmacArI kA aura (4) cauthA hariSeNa kA hai| inake atirikta eka maMgalA TIkA kA bhI ullekha hai| ye TIkA aura TippaNa kahA~ hai tathA 'Ta', 'ka' aura 'kha' pratiyoM ke TippaNa inameM se kauna-kauna haiM isakA spaSTa ullekha taba taka nahIM kiyA jA sakatA jaba taka ki ukta saba pratiyoM kA nirIkSaNa-parIkSaNa nahIM kara liyA jAye / prAcIna zAstrabhANDAroM ke adhyakSoM se ukta pratiyoM ke paricaya bhejane kI maiM prabala preraNA karatA huuN| TippaNa kI ukta svatantra pratiyoM ke sivAya anya mUla pratiyoM ke AjU-bAjU meM bhI kitane hI padoM ke TippaNa likhe mile haiM jinakA ki ullekha maiMne 'pa', 'a' aura 'i' prati ke paricaya meM kiyA hai| ina TippaNoM meM kahIM samAnatA hai aura kahIM asamAnatA bhii| 'da' nAmavAlI jo saMskRta TIkA kI prati hai usake anta meM avazya hI TIkAkAra ne apanI prazasti dI hai jisase vidita hotA hai ki usake kartA zrI lalitakIrti bhaTTAraka haiN| unakA saMkSipta paricaya isa prakAra hai : "bhaTTAraka lalitakIti kASThAsaMgha sthita mAthuragaccha aura puSkaragaNa ke vidvAn tathA bhaTTAraka jagatkoti ke ziSya the / inhoMne AdipurANa aura uttarapurANa-pUre mahApurANa para TippaNa likhA hai / pahalA TippaNa mahApurANa ke 42 parvo kA hai jise unhoMne saM. 1874 ke mArgazIrSa zuklA pratipadA ravivAra ke dina samApta kiyA thA aura dUsarA TippaNa 43 veM parva taka kA hai jise unhoMne 1886 meM samApta kiyA hai| isake sivAya uttarapurANa kA TippaNa saM0 1888 meM pUrNa kiyA hai|" .. AdipurANa kI prAcIna hindI TIkA paM0 daulatarAmajI kRta hai jo mudrita ho cukI hai| yaha TIkA zlokoM ke kramAMka dekara likhI gayI hai| isameM mUla zloka na dekara unake aMka hI diye haiN| svargIya paM0 kalalappA bharamappA 'niTave' dvArA isakI eka marAThI TIkA bhI haI thI-jo jainendra presa kolhApura se prakAzita huI thii| isameM saMskRta zloka dekara unake nIce marAThI anuvAda chApA gayA thaa| inake sivAya eka hindI TIkA zrI paM0 lAlArAmajI zAstrI dvArA likhI gayI hai jo ki Upara sAmUhika mUla zloka dekara nIce zloka kramAMkAnusAra hindI anuvAdasahita mudrita huI thii| yaha saMskaraNa mUlasahita hone ke kAraNa janatA ko adhika pasanda AyA thaa| aba duSprApya hai| AdipurANa aura varNavyavasthA varNotpatti jainadharma kI mAnyatA hai ki sRSTi apane rUpa meM anAdi kAla se hai aura ananta kAla taka rhegii| isameM avAntara vizeSatAe~ hotI rahatI haiM, jo bahuta sArI prAkRtika hotI haiM aura bahuta kucha puruSaprayatnajanya bhii| jaina zAstroM meM ullekha hai ki bharata aura airAvata kSetra meM avasarpiNI ke rUpa meM kAla kA parivartana hotA rahA hai| inake pratyeka ke suSamA Adi chaha-chaha bheda hote haiN| yaha avasarpiNI kAla hai| jaba isakA pahalA bhAga yahA~ bIta rahA thA taba uttama bhogabhUmi kI vyavasthA thI, jaba dUsarA kAla AyA taba madhyama bhogabhUmi AyI aura jaba tIsarA kAla AyA taba jaghanya bhogabhUmi huii| tIsare kAla kA jaba palya ke AThaveM bhAga pramANa kAla bAkI raha taba krama se 14 manuoM-kulakaroM kI utpatti huii| unhoMne usa samaya apane viziSTa vaiduSya se janatA kI kitanI hI bAteM sikhlaayiiN| caudahaveM kulakara nAbhirAja the| unake samaya taka kalpavRkSa naSTa ho cuke the, aura Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA loga binA boye apane-Apa utpanna anAja se AjIvikA karate the| unhIM nAbhirAja ke bhagavAn RSabhadeva utpanna hue| Apa prathama tIrthaMkara the / Apake samaya meM vaha binA boye utpanna honevAlA dhAnya bhI naSTa ho gayA / loga kSudhA se Atura hokara itastataH bhramaNa karane lge| kucha loga apanI du:khagAthA sunAne ke lie nAbhirAja ke pAsa phuNce| ve saba logoM ko bhagavAn RSabhadeva ke pAsa le gaye / bhagavAn RSabhadeva ne usa samaya videhakSetra kI vvayasthA kA smaraNa kara yahA~ ke logoM ko bhI vahI vyavasthA batalAyI aura yaha kahate hue logoM ko samajhAyA ki dekho aba taka to yahA~ bhogabhUmi thI, kalpavRkSoM se Apa logoM ko bhogopabhoga kI sAmagrI milatI rahI para aba karmabhUmi prArambha ho rahI hai-yaha karma karane kA yuga hai, karma-kArya kiye binA isa samaya koI jIvita nahIM raha sakatA / asi, maSI, kRSi, vidyA, vANijya aura zilpa ye chaha karma haiN| ina karmoM ke karane se Apa loga apanI AjIvikA calAyeM / ye taraha-taraha ke dhAnya-anAja aba taka binA boye utpanna hote rahe parantu aba Age se binA boye utpanna na hoNge| Apa logoM ko kRSi-khetIkarma se dhAnya paidA karane hoMge / ina gAya, bhaisa Adi pazuoM se dUdha nikAlakara usakA sevana jIvanopayogI hogaa| aba taka sabakA jIvana vyaktigata jIvana thA para aba sAmAjika jIvana ke binA kArya nahIM cala skegaa| sAmAjika saMghaTana se hI Apa loga karmabhUmi meM sukha aura zAnti se jIvita raha skeNge| Apa logoM meM jo balavAn haiM ve zastra dhAraNa kara nirbaloM kI rakSA kA kArya kareM, kucha loga upayogI vastuoM kA saMgraha kara yathA samaya logoM ko pradAna kareM arthAt vyApAra kareM, kucha loga lipi-vidyA ke dvArA apanA kAma calAyeM, kucha loga logoM kI AvazyakatAoM ko pUrNa karane vAlI hala, zakaTa Adi vastuoM kA nirmANa kareM, aura kucha loga nRtya-gItAdi AhlAdakArI vidyAoM ke dvArA apanI AjIvikA kreN| logoM ko bhagavAn ke dvArA batalAye hue SaTkarma pasanda Aye / ve unake anusAra apanI-apanI bAjIvikA karane lge| bhomabhUmi ke samaya loga eka sadRza yogyatA ke dhAraka hote the ataH kisI ko kisI anya ke sahayoga kI AvazyakatA nahIM hotI thI parantu aba visadRza zakti ke dhAraka loga utpanna hone lge| koI nirbala, koI sabala, koI adhika parizramI, koI kama parizramI, koI adhika buddhimAn aura koI kama buddhimAn / uddaNDa sabaloM se nirbaloM kI rakSA karane kI AvazyakatA mahasUsa hone lgii| zilpavRtti se taiyAra hue mAla ko logoM taka pahu~cAne kI AvazyakatA jAna par3ane lagI / khetI tathA zilpa Adi kAryoM ke lie pArasparika janasahayoga kI AvazyakatA pratIta huI taba bhagavAna RSabhadeva ne, jo ki vAstavika brahmA the, apanI bhujAoM meM zastra dhAraNa kara logoM ko zikSA dI ki AtatAyiyoM se nirbala mAnavoM kI rakSA karanA .balavAna manuSya kA kartavya hai| kitane hI logoM ne yaha kArya svIkAra kiyaa| RSabhadeva bhagavAn ne aise logoM kA nAma kSatriya rakhA / apanI jaMghAoM se calakara logoM ko zikSA dI ki suvidhA ke lie sRSTi ko ese manuSyoM kI AvazyakatA hai jo taiyAra huI vastumoM ko eka sthAna se dUsare sthAna para le jAkara / bahuta-se logoM ne yaha kArya karanA svIkRta kiyA / bhagavAn ne aise logoM ko vaizya saMjJA dii| isake bAda unhoMne batalAyA ki yaha karmayuga hai aura karma binA sahayoga ke ho nahIM sakatA ataH pArasparika sahayoga karane vAloM kI AvazyakatA hai| bahuta-se logoM ne isa sevAvRtti ko apnaayaa| bhAdi brahmA ne unhe zUdra saMjJA dI / isa taraha karmabhUmi rUpa sRSTi ke prArambha meM AdibrahmA ne kSatriya, vaizya aura zuddha varNa sthApita kiya / Age calakara bharata cakravartI ke mana meM yaha bAta AyI ki maiMne digvijaya ke dvArA bahuta-sAdhana ikaTThA kiyA hai| anya loga bhI apanI zakti ke anusAra yathAzakya dhana ekatrita karate haiN| Akhira usakA tyAga kahA~ kiyA jAye? usakA pAtra kise banAyA jAye? isI ke sAtha unheM aise logoM kI bhI AvazyakatA anubhava meM AyI ki yadi kucha loga buddhijIvI hoM to unake dvArA anya trivargoM ko sadA bauddhika sAmagrI milatI rhegii| isI vicAra ke anusAra unhoMne samasta logoM ko apane ghara Amantrita kiyA aura mArga meM harI ghAsa ugavA dii| 'harI ghAsa meM bhI jIva hote haiM, hamAre calane para una jIvoM ko bAdhA pahu~cegI' isa bAta kA vicAra kiye binA hI bahuta-se loga bharata mahArAja ke mahala meM bhItara cale gaye parantu kucha loga aise bhI rahe jo harita ghAsa vAle mArga se bhItara nahIM gaye, bAhara hI khar3e rhe| bharata mahArAja ne jaba bhItara Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAsidhANa na Ane kA kAraNa pUchA saba unhoMne batalAyA ki hamAre bAne se harita ghAsa ke jIvoM ko bAdhA pahuMcatI hai isalie hama loga nahIM aaye| mahArAja bharata ne una sabakI dayAvRtti ko mAnyatA dekara unheM dUsare prAsuka mArga se andara bulAyA aura una sabakI prazaMsA tathA sammAna kara unheM brAhmaNa saMjJA dI tathA unakA adhyayana, adhyApana, yajana, yAjana Adi kArya nizcita kiyaa| isa ghaTanA kA varNana jinasenAcArya ne apane isI AdipurANa ke parva 16, padya 243-246 meM kiyA hai| janmanA karmaNA vA yaha varNavyavasthA janma se hai yA kama se, isa viSaya meM Ajakala do prakAra kI vicAradhArAeM pravAhita ho rahI haiN| kucha logoM kA aisA dhyAna hai ki varNavyavasthA janma se hI hai arthAt jo jisa varNa meM utpanna ho gayA vaha cAhe jo anukUla pratikUla karma kare usa bhava meM usI varNa meM rahegA, maraNottara kAla meM hI usakA varNa-parivartana ho sakegA / aura kucha loga aisA dhyAna rakhate haiM ki varNavyavasthA guNa aura karma ke adhIna hai| SaT karmoM ko vyavasthita rUpa dene ke lie hI caturvarNa kI sthApanA huI thI, ataH jisake jaise anukUla pratikUla karma hoMge usakA vaisA hI varNa hogaa| aitihAsika dRSTi se jaba ina donoM dhArAoM para vicAra karate haiM to karmaNA varNavyavasthA kI bAta adhika prAcIna siddha hotI hai / kyoMki brAhmaNoM tathA mahAbhArata Adi meM jahA~ bhI isakI carcA kI gayI hai vahA~ karma kI apekSA hI varNavyavasthA mAnI gayI hai| udAharaNa ke lie kucha ullekha dekhie : mahAbhArata meM bhAradvAja bhRgu maharSi se prazna karate haiM ki yadi sita arthAt sattvaguNa, lohita arthAt rajoguNa, pIta arthAt rajastamovyAmizra aura kRSNa arthAt tamoguNa ina cAra boM ke varNa se varNa-bheda mAnA jAtA hai to sabhI vargoM meM varNasaMkara dikhAI detA hai| kAma, krodha, bhaya, lobha, zoka, cintA, sudhA, zrama mAdi hama sabhI ke hote haiM phira varNabheda kyoM hotA hai ? hama sabhI kA zarIra pasInA, mUtra, purISa, kapha aura rudhira ko jharAtA hai phira varNabheda kaisA? jaMgama aura sthAvara jIvoM kI asaMkhyAta jAtiyAM haiM una vividha varNa vAlI jAtiyoM ke varNa kA nizcaya kaise kiyA bAye? uttara meM bhRgu maharSi kahate haiM: vastutaH vargoM meM koI vizeSatA nahIM hai / sabase pahale brahmA ne isa saMsAra ko brAhmaNa varNa hI sRjA thA parantu apane-apane kamoM se vaha vividha varNabheda ko prApta ho gyaa| jinheM kAmabhoga priya hai, svabhAva se tIkSNa, krodhI tathA priyasAhasa hai, svadharma-sattvaguNa pradhAna dharma kA tyAga karane vAle haiM aura raktAMga arthAt rajoguNapradhAna haiM ve kSatriyatva ko prApta hue| jo go bAdi se AjIvikA karate haiM, pIta arthAt rajastamoSyAmizraguNa dhAraka haiM, khetI Adi karate haiM aura svadharmakA pAlana nahIM karate haiM ve dvija vaizyapane ko prApta ho gaye / inake sivAya jinheM hiMsA, mUTha Adi priya hai, lubdha haiM, samasta kArya kara apanI AjIvikA karate haiM, kRSNa arthAta tamoguNapradhAna haiM, aura zauca-pavitratA se paribhraSTa hai ve zUdhapane ko prApta ho gye| isa prakAra ina kAryoM se pathaka-pRthakupane ko prApta hue dvija varNAntara ko prApta ho gye| dharma tathA yajJakriyA kA ina sabhI ke lie niSedha nahIM hai|' 1. bhAradvAja uvAca "cAturvarNasya varNena yadi varNo vibhidyate / sarveSAM khalu vargAnAM dRzyate varNasaMkaraH // 6 // kAmaH krodhaH bhayaM lobhaH zokazcintA kSudhA shrmH| sarveSAM naH prabhavati kasmAda varNo vibhidyate // 7 // svedamUtrapurISANi zleSmA pittaM sazoNitam / tanuH kSarati sarveSAM kasmAd varNo vibhidyate // 6 // jaGgamAnAmamaNyeyAH sthAvarANAM ca jAtayaH / teSAM vividhavarNAnAM to varNavinizcayaH // 6 // " , Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 55 isI mahAbhArata kA eka udAharaNa aura dekhie : bhAradvAja bhRgu maharSi se pUchate haiM ki he vaktRzreSTha, he brAhmaNa RSe, kahie ki yaha puruSa brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra kisa kAraNa se hotA hai ? uttara meM bhRgu maharSi kahate haiM : "jo jAtakarma Adi saMskAroM se saMskRta hai, pavitra hai, vedAdhyayana se sampanna hai, ijyA Adi SaTkarmoM meM avasthita hai, zaucAcAra meM sthita hai, yajJAvaziSTa vastu ko khAne vAlA hai, guruoM ko priya hai, nirantara vrata dhAraNa karatA hai, aura satya meM tatpara rahatA hai vaha brAhmaNa kahalAtA hai / satya, dAna, adoha, akrUratA, lajjA, dayA bhora tapa jisameM dikhAI de vaha brAhmaNa hai| jo kSatriya karma kA sevana karatA hai, vedAdhyayana se saMgata hai, dAnAdAna meM jisakI prIti hai vaha kSatriya kahalAtA hai / vyApAra tathA pazurakSA jisake kArya haiM, jo khetI Adi meM prema rakhatA hai, pavitra rahatA hai aura vedAdhyayana se sampanna hai vaha vaizya kahalAtA hai / khAca-akhAca sabhI meM cisakI prIti hai, jo sabakA kAma karatA hai, apavitra rahatA hai, vedAdhyayana se rahita hai aura AcAravarjita hai vaha zUdra mAnA jAtA hai| ina zlokoM kI saMskRta TIkA meM spaSTa kiyA gayA hai ki trivarNa meM dharma hI varNavibhAga kA kAraNa hai, jAti nhiiN|' isI prakAra vahnipurANa kA eka prakaraNa dekhie, jisameM spaSTa likhA hai: "he rAjan, dvijatva kA kAraNa na jAti hai, na kula hai, na svAdhyAya hai, na zAstrajJAna hai, kintu vRttasadAcAra hI usakA kAraNa hai / vRttahIna durAtmA mAnava kA kucha kyA kara degA? kyA sugandhita phUloM meM kIr3e -yuruvAca "na vizeSo'sti vargAnAM sarva brAhmamidaM jagat / brahmaNA pUrvasRSTaM hi karmabhirvarNatAM gatam // 10 // kAmabhogapriyAstIvaNAH krodhanAH priysaahsaaH| tyaktasvadharmA raktAGgAste vijAH kSatratAM gatAH // 11 // gomyo vRtti samAsyAya pItAH kRSyapajIvinaH / svadharmAnnAnutiSThanti te dvijAH vaizyatAM gatAH // 12 // hisAntapriyA lubdhAH sarvakarmopajIvinaH / kRSNAHzaucaparibhraSTAste dvijAH zUdratAM gtaaH||13|| ityetaiH karmabhirvyastA dvijA varNAntaraM gatAH / dharmo yajJakriyAsteSAM nityaM na pratiSiddhyate // 14 // " -ma0 bhA0, zA0pa0, a. 188 1. "bhAradvAja uvAca brAhmaNaH kena bhavati matriyo vA dvijottamaH / vaizyaH zUvazva viprarSe tabrUhi vadatAM vara // 1 // bhRguruvAca jAtakarmAdibhiryastu saMskAra saMskRtaH zuciH / vedAdhyayanasaMpannaH basu karmasvavasthitaH // 2 // zaucAcArasthitaH samyagaviSasAzI gurupriyH| nityavatI satyaparaH sa vai brAhmaNa undhate // 3 // satyaM vAmamacAroha AnuzaMsyaM trapA dhuumaa| tapazca dRzyate yatra sabAhmaNa iti smRtaH // 4 // kSatra sebate karma vedAdhyayanasaMgataH / dAnAvAnaratiryastu savai kSatriya ucyate // 5 // baNijyA pazarakSAkRSyAdAnaratiH shuciH| vedAdhyayanasaMpannaH sa vaizya iti sNshitH||6|| sarvabhakSAratinityaM sarvakarmakaro'zuciH / tyasabevastvanAbAraH sabai zUdra iti smRtaH // 7 // (dine-Nike dharma eva vanavibhAge kAraNam na jAtirityarthaH) saM0 TI." -ma. bhA0, zA0pa0ma0 186 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurAna paidA nahIM hote ? rAjan, ekAna se yahI eka bAta grAhya nahIM hai ki yaha par3hatA hai isalie dvija hai, cAritra kI khoja kI jAye / kyA rAkSasa nahIM par3hate? naTa kI taraha durAtmA manuSya ke bahuta par3hane se kyA ? usI ne par3hA aura usI ne sunA jo ki kriyA kA pAlana karatA hai| jisa prakAra kapAla meM rakhA huA pAnI aura kutte kI mazaka meM rakhA huA dUdha dUSita hotA hai usI prakAra vRttahIna manuSya kA zruta bhI sthAna ke doSa se dUSita hotA hai| durAcArI manuSya bhale hI caturvedoM kA jAnakAra ho, yadi durAcArI hai to vaha zUdra se bhI kahIM adhika nIca hai| isalie he rAjan, vRtta ko hI brAhmaNa kA lakSaNa jaano|" vRddha gautamIya dharmazAstra meM bhI ullekha hai : "he rAjan ! jAti nahIM pUjI jAtI, guNa hI kalyANa ke karane vAle haiM, vRtta-sadAcAra meM sthita cANDAla ko bhI devoM ne brAhmaNa kahA hai / "2 zukranItisAra kA bhI ullekha draSTavya hai : "na kevala jAti ko dekhanA cAhie aura na kevala kUla ko| karma, zIla aura dayA, dAkSiNya Adi guNa hI pUjya hote haiM, jAti aura kula nahIM / jAti aura kula ke hI dvArA zreSThatA nahIM prApta kI jA sktii|" brAhmaNa kauna ho sakatA hai ? isakA samAdhAna karate hue vaizampAyana maharSi mahAbhArata meM yudhiSThira ke prati kahate haiM "satyazauca, dayAzauca, indriyanigraha zauca, sarvaprANidayA zauca aura tapaHzauca ye pAMca prakAra ke zauca haiN| jo dvija isa paJcalakSaNa zauca se sampanna hotA hai hama use brAhmaNa kahate haiN| he yudhiSThira, zeSa dvija zudra haiM / manuSya na kula se brAhmaNa hotA hai aura na jAti se kintu kriyAoM se brAhmaNa hotA hai / he yudhiSThira, vRtta meM sthira rahane vAlA cANDAla bhI brAhmaNa hai| pahale yaha sArA saMsAra eka varNAtmaka thA parantu karma aura kriyAoM kI vizeSatA se caturvarNa ho gyaa| zIlasampanna guNavAn zUdra bhI brAhmaNa ho sakatA hai aura brAhmaNa zuddha se bhI nIca ho sakatA hai| jisane paJcendriya rUpa bhayAnaka sAgara pAra kara liyA hai-arthAta paJcendriyoM ko vaza meM kara liyA hai, bhale hI zadra ho usake lie aparimita dAna denA caahie| he rAjana, 1. "na jAti nakulaM rAjana na svAdhyAyaH zrutaM na ca / kAraNAni dvijatvasya vRttameva hi kAraNam // kiM kulaM vRttahInasya kariSyati durAtmanaH / kRmayaH kiM na jAyante kusumeSu sugandhiSu // naikamekAntato grAhya paThanaM hi vizAmpate / vRttamanviSyatAM tAta rakSobhiH kiM na paThyate // bahunA kimadhItena naTasyeva durAtmanaH / tenAdhItaM zrutaM vApi yaH kriyAmanutiSThati // kapAlasthaM yathA toyaM zvadRtau ca yathA payaH / dUSyaM syAtsthAnadoSeNa vRttahInaM tathA zrutam // caturvedo'pi durvRttaH zUdrAdalpataraH smRtaH / tasmAd viddhi mahArAja vRttaM brAhmaNalakSaNam // " -vahnipurANa 2. "na jAtiH pUjyate rAjan guNAH kalyANakArakAH / caNDAlamapi vRttasthaM taM devA brAhmaNa viduH // " -vRddha gautamIya dharmazAstra 3. "maiva jAtirna ca kulaM kevalaM lakSayevapi / karmazIlaguNAH pUjyAH tathA jAtikule na hi // na jAtyA na kulenaiva zreSThatvaM prtipdyte|" --zu0 nI0, sA0 a03 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 57 jAti nahIM dekhI jAtI / guNa hI kalyANa karane vAle haiM isalie zUdra se utpanna huA manuSya bhI yadi guNavAn hai to brAhmaNa hai|" zukranIti meM bhI isa Azaya kA eka zloka aura AyA hai : "manuSya, jAti se na brAhmaNa ho sakatA hai na kSatriya, na vaizya, na zUdra aura na mlecch| kintu guNa aura karma se hI ye bheda hote hai|" bhagavadgItA meM bhI yahI ullekha hai ki "maiMne guNa aura karma ke vibhAga se cAturvarNya kI sRSTi kI hai|"3 isa prakAra hama dekhate haiM ki jisameM varNavyavasthA ko atyanta mahattva milA usa vaidika saMskRti meM veda, brAhmaNa aura mahAbhArata-yuga taka guNa aura karma kI apekSA hI varNavyavasthA aMgIkRta kI gayI hai| parantu jyoM hI smRti-yuga AyA aura kAla ke prabhAva se logoM ke Atmika guNoM meM nyUnatA, sadvRtta-sadAcAra kA hrAsa tathA ahaMkAra Adi durgaNoM kI pravRtti hotI gayI tyoM-tyoM guNakarmAnusAriNI varNavyavasthA para paradA par3atA gyaa| aba varNavyavasthA kA AdhAra guNakarma na rahakara jAti ho gyaa| aba nArA lagAyA jAne lagA janma se hI devatAoM kA devatA hai|" isa guNakarmavAda aura jAtivAda kA eka sandhikAla bhI rahA hai jisameM guNa aura karma ke sAtha yoni athavA jAti kA bhI praveza ho gyaa| jaisA ki kahA gayA hai: "jo manuSya jAti, kula, vRtta-svAdhyAya aura zruta se yukta hotA hai vahI dvija kahalAtA hai / "5 "vidyA, yoni aura karma ye tInoM brAhmaNatva ke karane vAle haiN|"6 "janma, zArIrika vaiziSTya, vidyA, AcAra, zruta aura yathokta dharma se brAhmaNatva kiyA jAtA hai|" 1. "satyaM zaucaM bayA zaucaM zaucaminiyanigrahaH / sarvabhUte dayAzaucaM tapaHzaucaM ca paMcamam // paMcalakSaNasaMpanna IdRzo yo bhavet dvijaH / tamahaM brAhmaNaM bayAM zeSAH zUdrA yudhiSThira // nakulena na jAtyA vA kriyAbhirvAhmaNo bhavet / cANDAlo'pi hi vRttastho brAhmaNaH sa yudhiSThira // ekavarNamidaM vizvaM pUrvamAsId yudhiSThira / karmakriyAvizeSeNa cAturvaNyaM pratiSThitas // zUdro'pi zIlasaMpanno guNavAn brAhmaNo bhavet / brAhmaNo'pi kriyAhInaH zUvAdapyavaro bhavet // paMcendriyArNavaM ghoraM yadi zUbo'pi tIrNavAn / tasmai dAnaM pradAtavyamaprameyaM yudhiSThira // na jAtiyate rAjan guNAH kalyANakArakAH / tasmAcchUdraprasUto'pi brAhmaNo guNavAnnaraH" -mahAbhArata 2. "na jAtyA brAhmaNazcAtra kSatriyo vaizya eva vA / na zUdro na ca vai mleccho bheditA gunnkrmbhiH||" -zukranIti 3. "cAturvayaM mayA sRSTaM gunnkrmbibhaagshH|"-bh0 gI0 4 // 13 // brAhmaNakSatriyavizAM zUdrAnAM ca prNtp| karmANi pravibhaktAni svbhaavprbhvrgunnaiH||"-bh0 gI0 18 // 41 // 4. "bAhmaNaH saMbhavenaiva devAnAmapi daivatam |"-mnu0 11384 // 5. "jAtyA kulena vRttena svAdhyAyena zrutena ca / dharmeNa ca yathoktena brAhmaNatvaM vidhIyate // " -agni pu0 6. "vidyA yoniHkarma beti trayaM brAhmaNyakArakam / " piMgalasUtravyAkhyAyAM smRtivAkyam / 7. "janmazArIravidyAbhirAcAreNa zrutena ca / dharmeNa ca yathoktena brAhmaNatvaM vidhIyate // " -parazaramAdhavIya 6,16 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANa F "tapa, zruta aura jAti ye tIna brAhmaNapana ke kAraNa haiN|"1 parantu dhIre-dhIre guNa aura karma dUra hokara eka yoni arthAt jAti hI varNavyavasthA kA kAraNa raha gyaa| Aja kA brAhmaNa mAMsa machalI khAye, madirApAna kare, dyUtakrIr3A, vezyAsevana Adi kitane hI durAcAra kyoM na kare parantu vaha brAhmaNa hI banA rahatA hai, vaha anyavarNIya logoM se apane caraNa pujAtA huA garva kA anubhava karatA hai / kSatriya corI, DakaitI, narahatyA Adi kitane hI kukarma kyoM na kare parantu 'ThAkura sAhaba ke sivAya yadi kisIne kucha bola diyA to usakI bhauMha Ter3hI ho jAtI hai / yahI hAla vaizya kA hai / Aja kA zUdra kitane hI sadAcAra se kyoM na rahe parantu vaha jaba dekho taba ghRNA kA pAtra hI samajhA jAtA hai, usake sparza se loga Darate haiM, usakI chAyA se dUra bhAgate haiN| Aja kevala jAtivAda para avalambita varNavyavasthA ne manuSyoM ke hRdaya ghRNA, IrSyA aura ahaMkAra Adi durguNoM se bhara diye haiN| dharma ke nAma para ahaMkAra, IrSyA aura ghaNA Adi durguNoM kI abhivRddhi kI jAtI hai| jainadharma aura varNa-vyavasthA jaina siddhAnta ke anusAra videhakSetra meM zAzvatI karmabhUmi rahatI hai, vahA~ kSatriya, vaizya tathA zUdra ye tIna varNa rahate haiM aura AjIvikA ke lie ukta tIna varNa Avazyaka bhI haiM / jainadharma brAhmaNavarNa ko AjIvikA kA sAdhana nahIM mAnatA / videhakSetra meM to brAhmaNavarNa hai hI nahIM / bharatakSetra meM avazya hI bharata cakravartI ne usakI sthApanA kI thI parantu usa prakaraNa ko AdyopAnta dekhane se yaha nizcaya hotA hai ki bharata mahArAja ne vratI jIvoM ko hI brAhmaNa kahA hai| unhoMne apane mahala para Amantrita mAnavoM meM se hI dayAlu mAnavoM ko brAhmaNa nAma diyA thA tathA vratAdika kA viziSTa upadeza diyA thaa| aura vratI hone ke cihnasvarUpa yajJopavIta diyA thaa| kahane kA sArAMza yaha hai ki jisa prakAra bauddhadharma meM varNa-vyavasthA kA sarvathA pratiSedha hai, aisA jainadharma meM nahIM hai| parantu itanA nizcita hai ki jainadharma smRtiyuga meM pracArita kevala jAtivAda para avalambita varNa-vyavasthA ko svIkAra nahIM krtaa| AdipurANa meM jo ullekha hai vaha kevala vRtti-AjIvikA ko vyavasthita rUpa dene ke lie hI kiyA gayA hai / jinasenAcArya ne usameM spaSTa likhA hai : "manuSyajAtirekaiva jAtinAmodayodbhavA / vRttibhevAhitA vAccAturvidhyamihAznute // 45 // brAhmaNA vratasaMskArAt kSatriyAH zastradhAraNAt / vaNijo'rthArjanAnyAyyAcchUdrAnyagvRttisaMzrayAt // 46 // " -A0 pu0, parva 38 arthAt jAtinAmaka karma athavA paMcendriya jAti kA avAntara bheda manuSya jAti nAmakarma ke udaya se utpanna hone vAlI manuSya jAti eka hI hai| sirpha AjIvikA ke bheda se vaha cAra prakAra kI ho jAtI hai / vratasaMskAra se brAhmaNa, zastradhAraNa se kSatriya, nyAyapUrNa dhanArjana se vaizya aura nIcavRtti-sevAvRtti se zUdra kahalAte haiN| yahI zloka jinasenAcArya ke sAkSAt ziSya guNabhadrAcArya ne uttarapurANa meM nimna prakAra parivartita tathA parivadhita kiye haiM : "manaSyajAtirekaiva jaatikrmodyodbhvaa| vRttibhedAhitAbhedAccAtuvidhyamihAznate // nAsti jAtikRto bhedo manuSyANAM gavAzvavat / AkRtigrahaNAttasmAdanyathA parikalpyate // " 1. "tapaH zrutaM ca jAtizca trayaM brAhmaNyakAraNam |"--aadipuraann Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA inameM se prathama zloka kA bhAva pahale likhA jA cukA hai| dvitIya zloka kA bhAva yaha hai ki gAya, ghoDA Adi meM jaisA jAtikRta bheda pAyA jAtA hai vaisA manuSyoM meM nahIM pAyA jAtA, kyoMki una sabakI AkRti eka hai| __ AdipurANa ke yahI zloka sandhisaMhitA tathA dharmasaMgraha-zrAvakAcAra Adi granthoM meM kahIM jyoM-ke-tyoM aura kahIM kucha parivartana ke sAtha uddhRta kiye gaye haiN| inake sivAya amitagatyAcArya kA bhI abhiprAya dekhie jo unhoMne apanI dharmaparIkSA meM vyakta kiyA hai : "jo satya, zauca, tapa, zIla, dhyAna, saMyama se rahita haiM aise prANiyoM ko kisI ucca jAti meM janma lene mAtra se dharma nahIM prApta ho jaataa|" "jAtiyoM meM jo yaha brAhmaNAdi kI bhedakalpanA hai vaha AcAra mAtra se hai| vastuta: koI brAhmaNAdi jAti niyata nahIM hai|" "saMyama, niyama, zIla, tapa, dAna, dama aura dayA jisameM vidyamAna haiM isakI zreSTha jAti hai|" "nIca jAtiyoM meM utpanna hone para bhI sadAcArI vyakti svarga gaye aura zIla tathA saMyama ko naSTa karane vAle kulIna manuSya bhI naraka gye|" "cUMki guNoM se uttama jAti banatI hai aura guNoM ke nAza se naSTa ho jAtI hai ataH vidvAnoM ko guNoM meM hI Adara karanA caahie|" zrI kundakunda svAmI ke darzanapAhuDa kI yaha eka gAthA dekhie usameM ve kyA likhate haiM : "Na vi deho baMdijjahaNa viya kulo Na viya jaaiisNyutto| ko vaMdami guNahINo Na hu savaNo Neva sAvayo hoi // 27 // " "na to deha kI vandanA kI jAtI hai, na kula kI aura na jAtisampanna manuSya kii| guNahIna koI bhI vandanA karane yogya nahIM hai cAhe zramaNa ho cAhe zrAvaka / " bhagavAn vRSabhadeva ne brAhmaNa varNa kyoM nahIM sajA? yaha eka svAbhAvika prazna utpanna hotA hai ki bhagavAn vRSabhadeva ne kSatriya Adi vargoM kI sthApanA kI, parantu brAhmaNavarNa kI sthApanA kyoM nahIM kii| usakA uttara aisA mAlUma hotA hai ki bhogabhUmija manuSya prakRti se bhadra aura zAnta rahate haiM / brAhmaNa varNa kI jo prakRti hai vaha usa samaya ke manuSyoM meM svabhAva se hI thI / ataH usa prakRti vAle manuSyoM kA varga sthApita karane kI unheM AvazyakatA mahasUsa nahIM huii| hA~, kucha loga una bhadra prakRtika mAnavoM ko trAsa Adi pahu~cAne lage the isalie kSatriya varNa kI sthApanA kI, arthArjana ke binA kisI kA kAma nahIM calatA isalie vaizya sthApita kiye aura sabake sahayoga ke lie zUdroM kA saMghaTana kiyaa| 1. "na jAtimAtrI dharmo labhyate dehadhAribhiH / styshoctpHshiildhyaansvaadhyaayjitH|| mAcAramAtrabhedena jAtInAM bhedakalpanam |njaati brAhmaNAdhAsti niyatA kApi taatviko| saMyamo niyataH zIlaM tapo dAnaM damo dyaa| vidyante tAtviko yasyAM sA jAtimahatI satAm / / zIlavanto gatAH svarge nIcajAtibhavA api / kulInA narakaM prAptAH zIlasaMyamanAzinaH // guNaH saMpadyate jAtiguNadhvaMsavipadyate / yatastato budhaHkAryoM guNeSvavAdaraH prH||" -dharmaparIkSA, pari0 17 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcipurAna mahAbhAratAdi jainetara granthoM meM jo yaha ullekha milatA hai ki sabase pahale brahmA ne brAhmaNa varNa sthApita kiyA usakA bhI yahI abhiprAya mAlUma hotA hai / mUlata: manuSya brAhmaNa prakRti ke the, parantu kAlakrama se unameM vikAra utpanna hone ke kAraNa kSatriyAdi vibhAga hae / anya avasarpiNI tathA utsarpiNI ke yugoM meM manuSya apanI prakRti kI avahelanA nahIM karate, isalie yahA~ anya kAloM meM sAhmaNa varNa kI sthApanA nahIM hotii| videha kSetra meM bhI brAhmaNa varNa kI sthApanA na hone kA yahI kAraNa hai| yaha huNDAvasapiNI kAla hai jo ki anekoM utsarpiNI tathA avasarpiNI yugoM ke bIta jAne ke bAda AyA hai| isameM khAsakara aise manuSyoM kA utpAda hotA hai jo prakRtyA abhadratara hote jAte haiN| samaya bItA, bharata cakravartI hue| unhoMne rAjya-zAsana saMbhAlA, logoM meM uttarottara abhadratA bar3hatI gyii| manuoM ke samaya meM rAjanaitika daNDavidhAna kI sirpha tIna dhArAeM thIM, 'hA,' 'mA' aura 'dhika' / kisI ne aparAdha kiyA usake daNDa meM zAsaka ne 'hA' kheda hai yaha kaha diyA, basa, itane se hI aparAdhI saceta ho jAtA thaa| samaya bItA, loga kucha abhadra hue taba 'hA' ke bAda 'mA' arthAt kheda hai aba aisA na karanA, yahI daNDa nizcita kiyA gyaa| phira samaya bItA, loga aura abhadra hue, taba 'hA' 'mA' 'dhikheda hai aba aisA na karanA, aura manA karane para bhI nahIM mAnate isalie tumheM dhikkAra ho, ye tIna daNDa pracalita hue| 'dhik' usa samaya kI mAno phAMsI kI sajA thii| kitane bhadra pariNAma vAle loga usa samaya hote the aura Aja ? atIta aura vartamAna kI tulanA karane para avani-antarikSa kA antara mAlUma hotA hai| varNa aura jAti varNa ke viSaya meM Upara paryApta vicAra kiyA jA cukA hai| yahAM jAti ke viSaya meM bhI kucha carcA kara lenI Avazyaka hai| jainAgama meM jAti ke jo ekendriya dvIndriya Adi pAMca bheda vaNita haiM ve sAmAnya kI apekSA haiN| unake sivAya ekendriyAdi pratyeka jAti ke asaMkhyAta avAntara vizeSa hote haiN| yahA~ hama una sabakA varNana anAvazyaka samajha kara kevala manuSyajAtiyoM para hI vicAra karate haiN| manuSyajAtiyA~ nimna bhedoM meM vibhAjita haiM : 1. vRttirUpa jAti-yaha vRtti arthAt vyavasAya yA peze se sambandha rakhatI hai / jaise bar3haI, luhAra, sunAra, kumhAra, telI aadi| 2. vaMza-gotra AdirUpa jAti-yaha apane kisI prabhAvazAlI viziSTa puruSa se santAnakrama kI apekSA rakhatI hai| jaise garga, zrotriya, rAThaura, cauhAna, khaNDelavAla, agravAla, raghuvaMza, sUryavaMza bAdi / 3. rASTrIyarUpa jAti-yaha rASTra kI apekSA se utpanna hai| jaise bhAratIya, yuropiyana, amerikana, caMderiyA, narasiMhapuriyA, devagar3hiyA Adi / 4. sAmpradAyika jAti-yaha apane dharma yA sampradAya-vizeSa se sambandha rakhatI hai| jaise jaina, bauddha, sikkha, hindU, musalamAna Adi / jaina granthoM tathA yajurveda aura taittirIya brAhmaNoM meM jina jAtiyoM kA ullekha hai ve sabhI inhIM jAtiyoM meM ahita ho jAtI haiN| ina vividha jAtiyoM kA AvirbhAva tattatkAraNoM se haA avazya hai, paranta Ajake 1. "asRjad brAhmaNAneva pUrva brahmA prajApatIn / Atmatejo'bhinivRttAna bhAskarAgnisamapramAn // tataH satyaM ca dharma ca tapo brahma va zAzvatam / AcAraM caiva zaucaM svaya vivaSe prbhuH||" -mahAbhArata, adhyAya 158 "prajApatiryajJamasRjata, yajJa sRSTamanu brahmakSatra asRjyetAm ....." -ai0 brA0, a0 34 khaM0 1 "brahma vA idamana AsIta ekameva"...."-za0 brA0 14.4.2 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA yuga meM puruSArthasAdhinI sAmAjika vyavasthA meM ina sabakA upayoga nahIM ho rahA hai aura na hI ho sakatA hai| puruSArthasAdhinI sAmAjika vyavasthA ke sAtha yadi sAkSAt sambandha hai to vRtti rUpa jAti kA hI hai / vyakti apanI prakRti ke anusAra vRttirUpa jAti ko svIkRta karatA hai| yaha prakRti kadAcita pitA-putra kI eka sadaza hotI hai, aura kadAcit visadRza bhii| pitA sAttvika prakRti vAlA hai, para usakA putra rAjasa prakRti kA dhAraka ho sakatA hai / pitA brAhmaNa hai, para usakA putra kulakramAgata adhyayana-adhyApana ko pasanda na kara sainika bana jAnA pasanda karatA hai / pitA vaizya hai, para usakA putra adhyayana-adhyApana kI vRtti pasanda kara sakatA hai / pitA kSatriya hai, para usakA putra dUsare kI naukarI kara sakatA hai| manuSya vibhinna prakRtiyoM ke hote haiM aura una vibhinna prakRtiyoM ke anusAra svIkRta kI huI vRttiyA~ vividha prakAra kI hotI haiN| ina sabakA jo sAmAnya caturvargIkaraNa hai vahI caturvarNa hai / yaha batalAne kI AvazyakatA nahIM ki eka-eka varNa aneka jAti-upajAtiyoM kA sAmAnya saMkalana hai / varNa sAmAnya saMkalana hai aura jAti usakA vizeSa saMkalana / vizeSa meM parivartana jaldIjaldI ho sakatA hai para sAmAnya ke parivartana meM kucha samaya lagatA hai / mAtRvaMza ko jAti kahate haiM / yaha jo jAti kI eka paribhASA hai usakI yahA~ vivakSA nahIM hai| varNa aura kula parivAra ke kisI pratiSThita puruSa ko AdhAra mAnakara kula yA vaMza kA vyavahAra cala par3atA hai / jaise ki raghu kA AdhAra mAnakara raghuvaMza, yadu kA AdhAra mAnakara yaduvaMza, arkakIrti ko AdhAra mAnakara arka-sUrya vaMza, kuru ko AdhAra mAnakara kuruvaMza, hari ko AdhAra mAnakara harivaMza.Adi kA vyavahAra cala par3A hai| usI vaMzaparamparA meM Age calakara yadi koI anya prabhAvazAlI vyakti ho jAtA hai to usakA vaMza cala par3atA hai, purAnA vaMza antahita ho jAtA hai / eka vaMza se aneka upavaMza utpanna hote jAte haiM, yaha vaMza kA vyavahAra pratyeka varNa meM hotA hai, sirpha kSatriya varNa meM hI hotA ho so bAta nahIM / yaha dUsarI bAta hai ki purANAdi kathAgranthoM meM unhIM kI kathAeM milatI haiM, parantu yaha bhI to dhyAna rakhanA cAhie ki purANAdi meM viziSTa puruSoM kI hI kathAe~ saMdabdha kI jAtI haiM, sabakI nhiiN| yaha yaunavaMza kA ullekha havA / isake sivAya vidyAvaMza kA bhI ullekha milatA hai jo guruziSya-paramparA para avalambita hai| isake bhI bahuta bhedopabheda haiM / isa prakAra varSa aura vaMza sAmAnya aura vizeSarUpa haiM / laukika gotra vaMza yA kula kA hI bheda hai| varNa aura gotra jainadharma meM eka gotra nAma kA karma mAnA gayA hai jisake udaya se yaha jIva ucca-nIca kula meM utpanna hotA hai / ucca gotra ke udaya se ucca kula meM aura nIca gotra ke udaya se nIca kula meM utpanna hotA hai / devoM ke hamezA ucca gotra kA tathA nArakiyoM aura tiryaJcoM ke nIca gotra kA hI udaya rahatA hai / manuSyoM meM bhI bhogabhUmija manuSya ke sadA ucca gotra kA hI udaya rahatA hai, parantu karmabhUmija manuSyoM ke donoM gotroM kA udaya pAyA jAtA hai, kinhIM ke ucca gotra kA aura kinhIM ke nIca gotra kA / apanI prazaMsA, dUsare ke vidyamAna guNoM kA apalApa tathA ahaMkAra vRtti se nIca gotra kA aura isase viparIta pariNati ke dvArA ucca motra kA bandha hotA hai| gotra kI paribhASA gommaTasAra karmakANDa meM isa prakAra likhI hai: "saMtANakameNAgava jIvAyarajasta godanidi smmaa| ucchaNIcaMbara ucvaMNIcaM hvemo|" arthAt santAnakrama se cale Aye jIva ke AcaraNa kI gotra saMzA hai| isa jIva kA jo ucca-nIca bhAcaraNa hai vahI ucca-nIca gotra hai| vicAra karane para aisA vidita hotA hai ki yaha lakSaNa sirpha karmabhUmija manuSyoM ko lakSya kara hI likhA gayA hai, kyoMki gotra kA udaya jisa prakAra manuSyoM ke hai usI prakAra nArakiyoM Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 AdipurANa tiryaJcoM aura devoM ke bhI hai, tathApi ina sabake santati kA krama nahIM cltaa| yadi santAna kA artha santati na lekara paramparA yA AmnAya liyA jAye aura aisA artha kiyA jAye ki paramparA yA amnAya se prApta jIva kA jo AcaraNa arthAt pravRtti hai vaha gotra kahalAtA hai, to gotrakarma kI ukta paribhASA vyApaka ho sakatI hai, kyoMki devoM aura nArakiyoM ke bhI purAtana deva aura nArakiyoM kI paramparA siddha hai| . gotra sarvatra hai, parantu varNa kA vyavahAra kevala karmabhUmi meM hai| isalie donoM kA paraspara sadA sambandha rahatA hai yaha mAnanA ucita nahIM pratIta hotaa| nirgrantha sAdhu hone para karmabhUmi meM bhI varNa kA vyavahAra chuTa jAtA hai, para gotra kA udaya vidyamAna rahA AtA hai| kitane hI loga sahasA brAhmaNa, kSatriya aura vaizya ko ucca gotrI aura zUdra ko nIca gotrI kaha dete haiM / parantu isa yuga meM jaba ki sabhI vargoM meM vRtti-sammizraNa ho rahA hai taba kyA koI vidvAna dRr3hatA ke sAtha yaha kahane ko taiyAra hai ki amaka varga amaka varNa hai| kahIM-kahIM brAhmaNoM meM eka-do nahIM, pacAsoM pIr3hiyoM se mAMsa-machalI khAne kI pravRtti cala rahI hai unheM brAhmaNa kula meM utpanna hone ke kAraNa ucca gotrI mAnA jAye aura bundelakhaNDa kI jina bar3haI, luhAra, sunAra, nAI Adi jAtiyoM meM pacAsoM pIr3hiyoM se mAsa-madirA kA sevana na kiyA gayA ho unheM zUdra varNa meM utpanna hone se nIcagotrI kahA jAye, yaha bAta buddhigrAhya nahIM dikhtii| jina logoM meM strI kA karA-dharA hotA ho ve zUdra haiM, nIca haiM aura jinameM yaha bAta nahIM ve trivarNa dvija haiM, ucca hai yaha bAta bhI Aja jamatI nahIM hai kyoMki spaSTa nahIM to guptarUpa se yaha kare-dhare kI pravRtti trivargoM, dvijoM meM bhI hajAroM varSa pahale se calI A rahI hai| varNavyavasthA anAdi yA sAdi ? varNavyavasthA videha kSetra kI apekSA anAdi hai, parantu bharatakSetra kI apekSA sAdi hai| jaba yahAM bhogabhUmi kI racanA thI taba varNavyavasthA nahIM thii| saba eka sadRza Ayu tathA buddhi-vibhavavAle hote the| jainetara karmapurANa meM bhI isa bAta kA spaSTa ullekha hai ki kRtayuga meM varNavibhAga nahIM thA / vahA~ ke logoM meM U~ca-nIca kA vyavahAra nahIM thA, saba samAna the, sabakI tulya Ayu thI, sukha-santoSa Adi saba meM samAna thA, sabhI prajA Ananda se rahatI thI, bhogayukta thii| tadanantara krama se prajA meM rAga aura lobha prakaTa hone lage, sadAcAra naSTa hone lagA tathA koI balavAn aura koI nirbala hone lage, isase maryAdA naSTa hone lagI taba usakI rakSA ke lie bhagavAn aja arthAt brahmA ne brAhmaNoM ke hita ke lie kSatriyoM ko sajA, varNAzrama kI vyavasthA kI aura pazuhiMsA se vivajita yajJa ko pravRtti kii| unhoMne yaha saba kAma tretA yuga ke prArambha meM kiyaa| jainadharma kI bhI yahI mAnyatA hai ki pahale, dUsare aura kucha kama tIsare kAla ke anta taka loga eka sadaza buddhi, bala Adi ke dhAraka hote the ataH usa samaya varNAzrama-vyavasthA kI AvazyakatA nahIM thI parantu tIsare kAla ke antima bhAga se logoM meM viSamatA hone lagI, ataH bhagavAn AdibrahmA RSabhadeva ne kSatriyAdi vargoM kI vyavasthA kii| 1. "kRtaM tvamithunotpattirvRttiH sAkSAdalolupA / prajAstuptAH sadA sarvAH sarvAnandAzca bhoginH|| adhamotamatvaM nAstyAsAM nivizeSAH puraMjayaH / tulyamAyuH sukhaM rUpaM tAsu tasmin kRte yuge / sataH prAdurabhUtAsAM rAgo lobhazca sarvazaH / avazyaM bhAvitArthena tretAyugavazena vai|| sadAcAre vinaSThe tu balAtkAlabalena ca / maryAdAyAH pratiSTArtha jnyaatvaitbhgvaanjH|| sasarja kSatriyAna brahmA brAhmaNAnAM hitAya vai| varNAzramavyavasthAM ca tretAyAM kRtavAn prabhuH // majapravartanaM caiva pazuhiMsAvijitam / " ~kU0 pu0, vi0 0 26 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 63 sAdi-anAdi kI isa spaSTa vyavasthA ko na lekara kitane hI vidvAn bharatakSetra meM bhI varNavyavasthA ko anAdi siddha karate haiM aura usameM yukti dete haiM ki bhogabhUmi ke samaya logoM ke antastala meM brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra ye cAra varNa dabe hue rahate haiN| kintu unakA yaha yuktivAda gale nahIM utrtaa| bhogabhUmija manuSyoM ke jaba ucca gotra kA hI udaya rahatA hai, taba unake zUdra varNa ko antahita karane vAlA nIca gotra kA bhI udaya kyA zAstrasammata hai ? phira brAhmaNa varNa kI sRSTi to isI huNDAvasarpiNI kAla meM batAyI gayI hai| usake pahale kabhI bhI yahA~ brAhmaNa varNa nahIM thaa| videhakSetra meM bhI nahIM hai| phira usakI avyakta sattA bhogabhUmija manuSyoM ke zarIra meM kahA~ se A gayI? varNa aura aspRzyatA prAcIna vaidika sAhitya meM jahA~ catuvarNa kI carcA AyI hai vahA~ antyajanoM kA arthAt aspRzya zUdroM kA nAma taka nahIM liyA gayA hai| isase patA calatA hai ki prAcIna bhArata meM spRzyAspRzya kA vikalpa nahIM thaa| smRtiyoM tathA purANoM meM inake ullekha milate haiM / ataH yaha kahA jA sakatA hai ki yaha vikalpa smRtikAla meM uThA hai aura purANakAla meM use poSaNa prApta huA hai / zUdra do prakAra ke hote haiM, grAhyAnna aura agrAhyAnna athavA spazya aura aspRzya / ye bheda sarvaprathama manusmati meM dekhane ko milate haiN| usa samaya loka meM inakA vibhAga ho gayA hogaa| AdipurANa (16 / 186) meM jinasena svAmI ne bhI yaha likhA hai ki zUdra do prakAra ke hote haiMspRzya aura aspRzya / kArU, rajaka Adi spRzya tathA cANDAla Adi aspRzya zUdra haiN| AdipurANa ke ullekhAnusAra yadi isa cIja ko sAkSAt bhagavAn RSabhadeva ke jIvana ke sAtha sambaddha karate haiM to isakA prAcIna bhAratIya sAhitya meM kisI-na-kisI rUpa meM ullekha avazya milanA caahie| para kahIM ina bhedoM kI carcA bhI nahIM hai / tathA bhagavAn RSabhadeva ne svayaM kisI se kahA ho ki tuma kSatriya ho, tuma vaizya ho, tuma spRzya ho, aura tuma aspRzya zUdra / aba taka tuma hamAre darzana kara sakate the-hamAre sAmane A sakate the, para Aja se aspRzya ho jAne ke nAte yaha kucha nahIM kara sakate--yaha kahane kA sAhasa nahIM hotaa| bhagavAn RSabhadeva ke samaya jitanI vRttirUpa jAtiyAM hoMgI unase sahasraguNI Aja haiN| apanI-apanI yogyatA aura paristhiti se vazIbhUta hokara loga vibhinna prakAra kI AjIvikAe~ karane lagate haiM aura Age calakara usa kArya ke karane vAloM kA eka samudAya bana jAtA hai jo jAti kahalAne lagatA hai| aba taka isa prakAra kI anekoM jAtiyA~ bana cukI haiM aura Age calakara banatI rheNgii| yogyatA aura sAdhanoM ke abhAva meM kitane hI manuSyoM ne nimna kArya svIkAra kara liyaa| paristhiti se vivaza huA prANI kyA nahIM karatA? dhIre-dhIre yogyatA aura sAdhanoM ke mada meM phUle hue mAnava unheM apane se hIna samajhane lge| unake prati ghRNA kA bhAva unake hRdayoM meM utpanna hone lagA aura ve aspRzya tathA spRzya bhedoM meM bAMTa diye gye| jinase manuSya kA kucha adhika svArtha yA samparka rahA ve spRzya bane rahe aura jinase manuSya kA adhika svArtha yA samparka na rahA ve aspRzya ho gaye / manuSya kA jAtikRta apamAna ho ise jainadharma kI AtmA svIkRta nahIM krtii| jaina zAstroM meM spaSTa likhA hai ki cAroM gatiyoM meM samyagdarzana prApta ho sakatA hai| phalasvarUpa Aja jise aspRzya kahA jA rahA hai vaha bhI samyagdarzana kA adhikArI hai / yadi ananta saMsAra ko zAnta karane vAlA samyagdarzana hAtha laga jAne para bhI usakI aspRzyatA na gayI to Azcarya hI samajhanA caahie| anuvAda aura AbhArapradarzana hamAre snehI mitra mUlacanda kisanadAsa jI kApaDiyA sUrata ne kaI bAra preraNA kI ki isa samaya AdipurANa mila nahIM rahA hai, logoM kI mAMga adhika AtI hai isalie yadi Apa isakA saMkSipta anuvAda kara deM to maiM use apane kAryAlaya se prakAzita kara duuN| Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAripurANa __ maiM AdipurANa aura uttarapurANa kI saMkSipta kathA 'caubIsI purANa' ke nAma se likha cukA thA aura jinavANI-pracAraka kAryAlaya, kalakattA se usakA prakAzana bhI ho cukA thA, ata: saMkSipta anuvAda karane kI merI ruci nahIM huii| phalataHmaiMne uttara diyA ki maiM saMkSipta anuvAda nahIM karanA caahtaa| hA~, zloka kA nambara dete hue mUlAnugAmI anuvAda yadi Apa cAhate haiM to maiM kara de sakatA huuN| kApar3iyAjI kI dRSTi meM samagra grantha kA parimANa nahIM AyA isalie unhoMne prakAzita karane kA dRr3ha vicAra kiye binA hI mujhe anuvAda zurU karane kA antima patra de diyaa| grISmAvakAza kA samaya thA, ataH maiMne anuvAda karanA zurU kara diyA / tIna varSa ke grISmAvakAzoM-chaha mAhoM meM jaba anuvAda kA kArya pUrA ho cukA taba maiMne unheM sUcanA dI aura pUchA ki ise Apa presa meM kaba denA cAhate haiN| AdipurANa kA parimANa bAraha hajAra anuSTup zloka pramANa hai so itanA mUla aura itane zlokoM kA hindI anuvAda donoM hI milakara bRhadAkAra ho gaye ata: kApar3iyAjI usake prakAzana se kucha pIche haTane lage / mahaMgAI kA samaya aura niyantraNa hone se icchAnusAra kAgaja prApta karane meM kaThinAI ye donoM kAraNa kApar3iyAjI ke pIche haTane meM mukhya the| isI samaya sAgara meM madhya prAntIya hindI sAhitya sammelana kA vArSika adhivezana hone vAlA thA jisakI 'darzanapariSad' kI vyavasthA kA bhAra mujha para avalambita thaa| jaina darzana para bhASaNa dene ke lie maiM jaina vidvAnoM ko Amantrita karanA soca hI rahA thA ki usI samaya navaudghATita 'jaina aijyukezana borDa kI baiThaka bulAne kA bhI vicAra logoM kA sthira ho gyaa| borDa kI samiti meM aneka vidvAn sadasya haiM / maiMne sadasyoM ko saprema Amantrita kiyA jisameM paM0 vaMzIdharajI indaura, paM0 rAjakumArajI mathurA, paM0 mahendrakumArajI banArasa bAdi aneka vidvAn padhAra gye| sAhitya sammelana aura jaina ejyukezana borDa donoM ke kArya sAnanda sampanna hue / usake kucha hI mAha pahale banArasa meM bhAratIya jJAnapITha kI sthApanA huI thii| paM0 mahendrakumArajI mUrti devI jaina granthamAlA ke sampAdaka aura niyAmaka haiM ataH maiMne sAgara meM jJAnapITha kI ora se AdipurANa prakAzita karane kI carcA paM. mahendrakumArajI se kI aura unhoMne bar3I prasannatA ke sAtha jJAnapITha se use prakAzita karanA svIkRta kara liyaa| sAtha hI tADapatrIya tathA anya hastalikhita pratiyAM ekatrita kara unase pAThAntara lene kI suvidhA kara dii| itanA hI nahIM, tADapatrIya karnATaka lipi ko nAgarI lipi meM bA~canA tathA nAgarI lipi meM usakA rUpAntara karane Adi kI vyavasthA bhI kara dii| eka bAra pAThAntara lene ke lie maiM grISmAvakAza meM 25 dina ke lagabhaga banArasa rahA taba Apane jJAnapITha kI ora se suvidhA dI thii| dUsare varSa meM banArasa nahIM pahu~ca sakA ataH Apane paM0 devakumArajI nyAyatIrtha ko banArasa se sAgara bheja diyA jisase hameM karnATaka lipi ke pATha sunane meM pUrNa sahayoga prApta huaa| paM0 gulAbacandra 'daNDI' vyAkaraNAcArya, ema0 e0 se banArasa meM pAThabheda lene meM paryApta sahayoga prApta huA thaa| isa prakAra 5-6 varSoM ke parizrama ke bAda AdipurANa kA vartamAna rUpa sampanna ho sakA hai| lalitakIti kRta saMskRta TIkA tathA paM0 daulatarAmajI aura paM0 lAlArAma jI kI hindI TIkAoM se mujhe sahAyatA prApta huI / isalie ina saba mahAnubhAvoM kA maiM AbhAra mAnatA huuN| prastAvanA lekhana meM maiMne jina mahAnubhAvoM kA sAhAyya prApta kiyA hai yadyapi maiM tattatprakaraNoM meM unakA ullekha karatA AyA hU~ tathApi yahA~ puna: unakA anugraha prakaTa karanA apanA kartavya samajhatA huuN| AdaraNIya vayovRddha vidvAn zrI nAthUrAmajI premI kA to maiM atyanta AbhArI hU~ jinhoMne ki asvastha avasthA meM bhI merI isa sampUrNa prastAvanA ko dekhakara yogya sujhAva diye / jinasena aura guNabhadraviSayaka jisa aitihAsika sAmagrI kA saMkalana isameM kiyA gayA hai yaha saba unhIM kI kRpA kA phala hai| apane sahapAThI mitra paM0 paramAnandajI ko bhI maiM dhanyavAda diye binA nahIM raha sakatA jinhoMne ki di0 jaina purANoM kI sUcI tathA AdipurANa meM jinasenAcAryadvArA smRta bhAcAryoM kA paricaya bhejakara mujhe sahAyatA phuNcaayii| maiM paM0 phUlacandra jI siddhAntazAstrI banArasa kA bhI anyanta AbhArI hai ki jinhoMne bhUmikA avalokana kara ucita sujhAva diye haiN| isakA prakAzana bhAratIya jJAnapITha banArasa kI ora se ho rahA hai ata: usake saMrakSaka aura saMcAlaka Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 65 mahAnubhAvoM kA bhI maiM atyanta AbhArI huuN| unakI udAratA ke binA yaha mahAn grantha janatA ke samakSa AnA kaThina kArya thaa| dUravartI hone se prUpha dekhane kA kArya maiM svayaM nahIM kara sakA huuN| isake samagra prUpha paM0 mahAdevajI caturvedI vyAkaraNAcArya ne dekhe haiN| mere vicAra se unhoMne apanA dAyitva pUrI taraha nibhAyA hai| kucha azuddhiyA~ avazya raha gayI haiM para pAThakagaNa adhyayana karate samaya mUla aura anuvAda kA milAna kara unheM ThIka kara leMge, aisI AzA hai| mahApurANa kA dUsarA saMskaraNa ho rahA hai, yaha prasannatA kA viSaya hai| mahApurANa pahale saMskaraNa meM bhI saMskRta mUla, hindI anuvAda, mahattvapUrNa prastAvanA aura pariziSTa Adi ke sAtha alaMkRta hokara sarvaprathama prakAza meM AyA thA, isa dvitIya saMskaraNa meM kucha atirikta sudhAra-saMzodhana aura parivartana-parivardhana kiye gaye haiN| pahale saMskaraNa ke mUla aura anuvAda meM jo truTiyAM raha gayI thIM ve isa saMskaraNa meM sudhAra dI gayI haiM / prathama saMskaraNa prakAzita hone para bhUmikA ke 'AdipurANa aura varNa-vyavasthA' zIrSaka prakaraNa para kucha anukUlapratikUla carcAeM uThI thIM unheM dRSTigata rakhate hue usa prakaraNa meM bhI Avazyaka parivartana kara diye gaye haiN| prastuta saMskaraNa meM kucha atirikta sAmagrI bhI jor3I gayI hai| prastAvanA ke uparAnta AdipurANa kI sUktiyA~ dI gayI haiN| aura grantha ke anta meM eka nayA pariziSTa zabdAnukramaNikA ke nAma se jor3A gayA hai| isake antargata AdipurANa meM Aye bhaugolika, pAribhASika tathA vyaktivAcaka zabdoM kI sUciyA~ dI gayI haiN| isa prakAra ke pariziSToM kI kitanI mahatI upayogitA hai, vaha adhyetAoM se chipI nahIM hai| isa sampUrNa rUpa meM prastuta saMskaraNa ko svAdhyAya premioM, zraddhAlu janatA tathA zodhArthI vidyArthI evaM vidvAnoM sabhI ke lie upayogI banAne kA prayatna kiyA gayA hai| hamAre mitra zrI ratanalAla jI kaTAriyA kekar3I eka adhyayanazIla vidvAna haiN| bArIkI se kisI cIja kA adhyayana karanA unakI prakRti hai| patra likhane para unhoMne pUrvabhAga meM rahI kamiyoM kI ora hamArA dhyAna AkarSita kiyA, isake lie maiM unakA AbhArI huuN| anta meM isa namra prArthanA ke sAtha prastAvanA samApta karatA hU~ ki mahApurANa samudra ke samAna gaMbhIra hai / isake anuvAda, saMzodhana aura sampAdana meM truTiyoM kA raha jAnA sahaja saMbhava hai |atH vidvajjana mujhe alpajJa jAnakara kSamA kreNge| "mahatyasmin purANAndhau zAkhArAtataraMgake / skhalitaM yatpramAdAnme tadadhAH kSantumarhatha // " -pannAlAla jaina varNIbhavana, sAgara Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUktisaMcayaH mahApurANa aneka sUktiyoM kA ratnAkara hai jaisA ki usake nimna zlokoM se prakaTa hai : yathA mahAyaratnAnAM prasUtirmakarAkarAt / tathaiva sUktaratnAnAM prabhavo'smAtpurANataH // 2 / 116 // isa stambha meM vidvajjanoM ke upayoga ke lie kucha sUktiratna samuddhRta kiye jAte haiN| bhASA atyanta sarala hai ataH hindI anuvAda pRthaka se nahIM diyA jA rahA hai| paurastyaiH zodhitaM mArga ko vA nAnuvajejjanaH / 1 / 31 / guNagRhyo hi sajjanaH / 1 // 37 // ta eva kavayo loke ta eva ca vicakSaNAH / yeSAM dharmakathAGgatvaM bhAratI pratipadyate // 1 // 62 // dharmAnubandhinI yA syAtkavitA saiva shsyte| zeSA pApAtravAyaiva suprayuktApi jAyate // 1163 // pareSAM dUSaNAjjAtu na bibheti kviishvrH| kimulUkamayA dhunvan dhvAntaM nodeti bhAnumAn // 17 // pare tuSyantu vA mA yA kaviH svArtha pratIhatAm / na parArAdhanAcchyaH zreyaH sanmArgadarzanAn // 176 // zreyo'rthA hi satAM ceSTA na lokaparipaktaye / 1 / 144 / kasya vAna kRtArthatvaM sannidhau mahato nidheH / 1 / 160 / dhUtAndhatamaso bhAsvAn bhAsyaM kimavazeSayet / 1 / 163 // mahatyAdarzite vartmanyanandhaH kaH pariskhalet / 1 / 164 / dharmo hi mUlaM sarvAsAM dhaddhisukhasaMpadAm / 2 / 33 / dharmaH kAmadudhA dhenurdharmazcintAmaNimahAn / dharmaH kalpataruH stheyAn dharmo hi nidhirakSayaH // 2 // 34 // hitamavagaNayedvA kaH sudhIrAptavAkyam / 2 / 161 / durantA mohsNttiH|4|25|| sparddhA Tekatra bhUSNUnAM kriyAsAmyAdvivardhate / 4 / 135 // dharmAviSTArthasaMpattistataH kAmasukhodayaH / sa ca saMprItaye puMsAM dharmAtsaiSA paramparA // 5 // 15 // Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUktisaMcayaH nAMkaraH sthAdvinA bIjAdvinA vRSTirna vAridAt / chatrAdvinApi nacchAyA vinA dharmAnna saMpadaH // 5 // 18 // dayAmUlo bhaveddharmo dayA prANyanukampanam / dayAyAH parirakSArtha gaNA doSAH prakIrtitAH // 5 // 21 // janmamRtyujarAtaMkabhayAnAM ko na gocaraH / 6 / 10 / vizuddhaparigAmena bhaktiH kinna phaliSyati / 6 / 110 // puNyaiH kiM nu na lbhyte|6|195|| bhaktiH zreyo'nubandhinI 7276 / sukhaM duHkhAnubandhIdaM sadA sanidhanaM dhanam / saMyogA viprayogAntA vipadantAzca saMpadaH / / 8 / 77 // dhunoti dava| svAntAttanotyAnandathu param / dhinoti ca manovRttimaho sAdhusamAgamaH // 9 / 160 // muSNAti duritaM dUrAtparaM puSNAti yogyatAm / bhayaH zreyo'nubadhnAti prAyaH sAdhusamAgamaH // 6 / 161 // svaduHkhe nighaNArambhAH paraduHkheSu duHkhitaa| niyaMpekSaM parArtheSu baddhakakSyA mumukSavaH // 6 / 164 // rasopaviddhaH san dhAturyathA yAti suvarNatAm / tathA guruguNAzliSTo bhavyAtmA zuddhimRcchati // 6174 // na vinA yAnapAtreNa tarituM zakyate'rNavaH / narte gurUpadezAcca sutaro'yaM bhavArNavaH // 17 // bandhavo guravazceti dvaye saMprIyate naNAm / bandhavo'nava saMprItyai guravo'mutra cAtra ca // 6 / 177 // puNyaH kinnu durAsadam / / 187 // Rte dharmAtkutaH svargaH kutaH svargAdRte sukham / tasmAtsukhArthinAM segyo dharmakalpataruzviram // 18 // dharmAtsukhamadharmAcca duHkhamityavigAnataH / dhamakaparatAM dhatte budho'narthajihAsayA // 10 // 14 // dharmaH prANilyA satyaM zAntiH zaucaM vitRssnntaa| jJAnavairAgyasaMpattiradharmastadviparyayaH // 10 // 15 // tanoti viSayAsaMgaH sukhasaMtaSamazinaH / sa tIvramanusaMdhatte tApaM dIpta ivAnalaH // 10 // 16 // Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 AdipurANa dharmaH prapAti duHkhebhyo dharmaH zarma tanotyayam / dharmo naiHzreyasaM saukhyaM datte karmakSayodbhavam // 10 // 107 // dharmAdeva surendratvaM narendratvaM gjendrtaa| dharmAttIrthakaratvaM ca paramAnantyameva ca // 10 / 108 // dharmo bandhuzca mitrazca dharmo'yaM gururngginaam| tasmAddharme matiM dhatsva svarmokSasukhadAyini // 10 // 10 // nIcairvRttiradharmeNa dharmeNoccaiH sthiti bhajet / tasmAduccaiH padaM vAJchannaro dharmaparo bhavet // 10 / 116 // prAyeNAtmavatAM cittamAtmazreyasi jAyate / 10 / 124 / prAyaH zreyo'thino budhAH / 11 / 5 / / dhigenAM saMsRtisthitim / 117 // samAdhaye hi sarveSAM pariSpando hitArthinAm / 11 / 71 / nirdvandvavattitAmAptAH zamuzantIha dehinaam| tatkutastyaM sarAgANAM dvandvopahatacetasAm // 11164 // strIbhogo na sukhaM cetaH saMmohAd gAtrasAdanAt / tRSNAnubandhAtsaMtAparUpatvAcca yathA jvaraH // 111165 // manojJaviSayA sevA tRSNAyai na vitRptye| tRSNAciSA ca saMtaptaH kathaM nAma sukhI janaH // 11 / 167 // rujAM yannopaghAtAya tadauSadhamanauSadham / yannodanyA vinAzAya nAJjasA tajjalaM jalam // 11168 // manonitimeveha sukhaM vAJchanti kovidaaH| tatkuto viSayAndhAnAM nityamAyastacetasAm // 111172 // viSayAnubhave saukhyaM yatparAdhInamaGginAm / sAbAdhaM sAntaraM bandhakAraNaM duHkhameva tat // 11 / 173 // ApAtamAnarasikA viSayA vissdaarunnaaH| tadudbhavaM sukhaM nRNAM kaNDUkaNDUpanopamam // 11 / 174 // dagdhavaNe yathA sAndracandanadravacarcanam / kiMcidAzvAsajananaM tathA viSayajaM sukham // 111175 // viSayAnanubhujAnaH strIpradhAnAna savepathuH / zvasana prasvinnasarvAGgaH sukho cedasukhIha kaH // 11 / 184 // AyAsamAtramatrAjJaH sukhmitybhimnyte| viSayAzAvimUDhAtmA zvetAsthidazanairdazan // 11185 // Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUktisaMcayaH kSAramambu yathA pItvA tRSyatyatitarAM naraH / tathA viSayasaMbhogaiH paraM saMtarSamRcchati // 111166 // bhogyA hi balinAM striyaH / 13 / 56 / sopAyA hi jigoSavaH / 15 / 57 / vidyAvAna puruSo loke saMmati yAti kovidaH / nArI ca tadvatI dhatte strIsRSTeragrimaM padam // 16 // 6 // vidyA yazaskarI puMsAM vidyA zreyaskarI mtaa| samyagArAdhitA vidyAdevatA kAmadAyinI // 16 // 66 // vidyA kAmadudhA dhenuSidyA cintAmaNirnRNAm / trivargaphalitAM sUte vidyA saMpatparamparAm // 16 // 10 // vidyA bandhuzca mitraM ca vidyA kalyANakArakam / sahayAyi dhanaM vidyA vidyA sarvArthasAdhinI // 16 // 101 // puNyAt sukhaM na sukhamasti vineha puNyAt / bIjAdvinA na hi bhaveyuriha prrohaaH| puNyaM ca dAnavamasaMyamasatyazoca tyAgakSamAvizubhaceSTitamUlamiSTam // 16 / 271 // dAnaM pradatta muditA munipuGgavebhyaH pUjAM kurudhvamupanamya ca tIrthakRdbhyaH / zIlAni pAlayata parvadinopavAsAna viSmASTaM mA sma sudhiyaH sukhamIpsavaracet // 16 // 27 // saMdhyArAganibhArUpazobhAtAruNyamujjvalam / pallavacchavivatsadyaH parimlAnimupAznute // 17 // 14 // yauvanaM vanavallInAmiva puSpaM parikSayi / viSavallInibhA bhogasaMpado bhaGgi jIvitam // 17 // 15 // ghaTikAjaladhAreva galatyAyuH sthitidutam / zarIramidamatyantapUtigandhi jagupsitam // 17 // 16 // niHsAre khalu saMsAre sukhalezo'pi durlabhaH / duHkhameva mahatyasmin sukhaM kAmyati mandadhIH // 17 // 17 // viraktaH kAmabhogeSu svazarIre'pi niHspahaH / savastuvAhanaM rAjyaM tRNavanmanyate'dhunA // 17 // 151 // tapaH zaktiraho parA // 18 // 4 // varSIyAMso yavIyAMsa iti bhedo vyskRtH| na bodhavRddhirvArdhakye na yUnyapacayo dhiyaH // 18 // 11 // Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANa vayasaH pariNAmena dhiyaH prAyeNa mndimaa| kRtAtmanAM vayasyAye nanu medhA vivrdhte||18||11|| navaM vayo na doSAya na guNAya dazAntaram / navopondurjanAlAdI bahatyagnirjarannapi // 18 // 120 // apRSTaH kAryamAcaSTe yaH sa dhRSTataro mataH // 18 // 121 // nAmaSTabhASiNI jihA ceSTAM naanissttkaarinnii| nAnyopaghAtaparuSA smRtiH svapne'pi dhImatAm // 18 // 123 // AmapAne yayA kSiptaM majhu kSIrAdi nazyati / apAtre'pi tathA dattaM taddhi svaM tacca nAzayet // 20 // 143 // nahi lohamayaM yAnapAnamuttArayetparam / tathA karmabharAkrAnto doSavAnnaiva tArakaH // 20 // 14 // saMkalpavazago mUDho vastviSTAniSTatAM nayet / rAgadveSau tatastAbhyAM bandhaM durmocamaznute // 21 // 24 // na tatsukhaM prtvysNbndhaadupjaayte| nityamavyayamakSayyamAtmotthaM hi paraM zivam // 21 // 20 // satyeva darzane jJAnaM cAritraM ca phalapravam / jJAnaM ca dRSTisaccaryAsAnnidhye muktikAraNam // 24 // 121 // cAritraM darzanajJAnavikalaM nArthakRnmatam / prapAtAyava taddhi syAdandhasyeva vivalgitam // 24 // 122 // Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayAnukramaNikA viSaya pRSTha | viSaya prathama parva sAdhuoM dvArA gautama gaNadhara kA stavana, maMgalAcaraNa 1-7 / RddhiyoM kA varNana aura dharmopadeza ke lie nivedana pratijJA 33-38 granthakAra kA lAghavapradarzana gautama gaNadhara kA purANakathA ke lie udyata 7-6 honA / purANa ke pariNAma kA varNana 38-42 pUrva kavi saMsmaraNa kAlakrama se purANa ko hInatA aura aMgapUrva. kavi aura kavitA 6.13 dhAriyoM kA kramika varNana / mahApurANa ke kaviyoM ke svabhAva kI vicitratA, sajjana adhikAroM kA ullekha karate hue kathopaghAta - durjana-varNana, 13-14 kA pradarzana / antamaMgala 42.44 kavi, mahAkavi, kAvya, mahAkAvya 15-16 tRtIya parva mahApurANa dharmakathA hai 16-18 mahApurANa kI pIThikA ke vyAkhyAna kI pratijJA 45 kathA aura kathAMga kAladravya kA varNana 45-46 kathA kahane vAle kA lakSaNa 18-16 utsapiNI-avasarpiNI ke suSamAsuSamA Adi zrotA kA lakSaNa, usake bheda aura guNa 16-21 chaha-chaha bheda, uttama madhyama-jaghanya bhogasatkathA ke sunane kA phala 21 bhUmi kA varNana 46-50 kathAvatAra kA sambandha tRtIyakAla meM jaba palya kA AThavA~ bhAga kailAza parvata para bhagavAn vRSabhadeva se bharata avaziSTa rahA taba se AkAza meM sUryakI apanI jijJAsA prakaTa karanA 21-24 candramA kA darzana honA 50-51 bhagavAn AdinAtha ke dvArA bharata ke praznoM pratizruti Adi kulakaroM kI utpatti tathA kA samAdhAna 25 unake kArya aura Ayu Adi kA varNana 51-60 AdipurANa kI aitihAsikatA, purANatA antima kulakara nAbhirAja ke samaya AkAza meM Adi ghanaghaTA kA dikhanA, usase jalavRSTi honA purANa prabhutva aura antamaMgala 26-28 tathA nadI nirjhara Adi kA pravAhita honA 60.61 dvitIya parva kalpavRkSoM ke naSTa hone ke bAda vividha dhAnyoM kA apane-Apa utpanna honA, kalpavRkSoM kA maMgala aura pratijJA 26 abhAva hone se logoM kA AjIvikA ke binA rAjA zreNika kA gautama gaNadhara se stuti duHkhI honA tathA nAbhirAja ke pAsa jAkara pUrvaka dharmakathA kahane kI prArthanA karanA 31 | nirvAha ke yogya vyavasthA kA pUchanA 62-63 anya sAdhuoM dvArA magadhezvara ke prazna kI nAbhirAja kulakara ke dvArA, binA boye 31-33 ' utpannAsa utpanna hue dhAnya se, vRkSoM ke phaloM se tathA ..25-26 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 viSaya ikSurasa Adi se kSudhA zAnta karane kA upadeza, karmabhUmi kA AvirbhAva miTTI ke bartana banAkara unase kArya siddha karanA Adi kA varNana kulakaroM kI vizeSatA tathA bhagavAn vRSabhadeva aura bharata cakravartI bhI kulakara kahe jAte haiM isakA ullekha 63-64 kulakaroM ke samaya pracalita daNDavyavasthA kA varNana kulakaroM kI Ayu varNana meM Aye hue pUrvAMga pUrva Adi kI saMkhyAoM kA varNana kulakaroM kI nAmAvali kulakaroM ke kAryoM kA saMkalana upasaMhAra mAdipurANa pRSTha caturya parva pUrvokta tIna parvoM ke adhyayana kA phala vRSabhacarita ke kahane kI pratijJA purANoM ke varNanIya ATha viSaya aura unakA svarUpa 64 65-66 66 66-67 67 65 atibala vidyAdhara kA varNana atibala kI manoharA rAzI kA varNana atibala aura manoharA ke mahAbala nAma ke putra kI utpatti 68 68 68 varNanIya ATha viSayoM meM se sarvaprathama lokAkhyAna kA varNana, jisameM Izvara-sRSTi kartRtva kA nirasana kara loka ke anAdinidhana - akRtrimapane kI siddhi loka ke tIna bheda aura unake AkAra madhyamaloka tathA jambUdvIpa kA varNana videhakSetra ke antargata 'gandhilA' deza kA varNana 74-77 gandhilA deza meM vijayArdha parvata kA varNana 77-80 vijayArdhagiri kI uttara zreNI meM alakA nagarI kA varNana 68-72 72-73 73 80-82 82-83 83 83-84 viSaya atibala rAjA kA vairAgyacintana aura dIkSA 84-86 grahaNa mahAbala kA rAjyAbhiSeka Adi kA varNana 86-8 mahAbala ke mahAmati, saMbhinnamati, zatamati aura svayaM buddha ina cAra mantriyoM kA varNana ukta mantriyoM para rAjyabhAra samarpita kara rAjA kA bhogopabhoga karanA 86-60 paMcama parva mahAbala vidyAdhara ke janmotsava meM svayaM buddha mantrI ke dvArA dharma ke phala kA varNana pRSTha mahAmati nAmaka dvitIya mantrI ke dvArA caitanyavAda kA nirUpaNa 1-62 63-64 saMbhinnamati ke dvArA vijJAnavAda kA sthApana e4-65 zatamati mantrI ke dvArA nairAtmyavAda kA samarthana 65 ukta tInoM mithyAvAdoM kA svayaMbuddha mantrI ke dvArA dArzanika paddhati se sayuktika khaNDana aura sabhA meM Astikya bhAva kI buddhi 95-101 svayaM buddha maMtrI ke dvArA kahI gayI kramazaH raudra, Arta, dharma aura zukla dhyAna ke phala ko batalAne tathA jIva dravya ke svatantra zAzvata astitva ko siddha karane vAlI cAra kathAe~ aura aravinda rAjA kI kathA 101-104 daNDa vidyAdhara kI kathA 104-105 zatabala kI kathA 105-106 sahasrabala kI kathA 106-107 rAjA mahAbala ke dvArA svayaMbuddha kA abhinandana 107 svayaMbuddha mantrI kA akRtrima caityAlayoM ke vandanArtha sumera parvata para jAnA sumeru parvata kA varNana svayaMbuddha mantrI kA akRtrima saumanasa vana ke caityAlaya meM cAraNaRddhidhArI muniyoM se apane svAmI mahAbala ke bhavyatva yA. abhavyatva ke sambandha meM pUchanA 107 107-110 111 Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSapAnakamANikA karanA viSaya pRSTha | viSaya * Adityagati munirAja ne avadhijJAna se jAna deva kA smaraNa kara duHkhI honA aura paNDitA kara kahA ki tumhArA 'svAmI bhavya hai, dhAya ko usakI paricaryA ke lie niyukta vaha agale dasaveM bhava meM bharata-kSetra kA 127-128 prathama tIrthaMkara hogA 111 rAjA vajradanta ko cakraratna ke prakaTa hone tathA mahAbala ke pUrvabhava kA varNana 111-112 pitA ko kevalajJAna prApta hone ke samAcAra mahAbala ke dvArA dekhe gaye do svapnoM kA phala mile / prathama hI kaivalya mahotsava meM jAnA pahale hI mantrI ko munirAja ke dvArA aura vahIM avadhijJAna kA utpanna honA 128-126 batAyA jAnA 112-113 | bAda meM cakraratna kI pUjA karake digvijaya ko svayaMbuddha kA zIghra hI mahAbala ko svapnoM kA prasthAna karanA phala batalAte hue kahanA ki ApakI Ayu paNDitA dhAya kA zrImatI se pUrvabhava ke sirpha eka mAha kI avaziSTa raha gayI hai| 113 lalitAMga deva sambandhI samAcAra kA jAnanA mahAbala ke dvArA apanI Ayu kA kSaya aura zrImatI ke dvArA banAye gaye pUrvabhava ke nikaTastha jAnakara ATha dina taka ASTAhnika citrapaTa ko lekara lalitAMga kA patA lagAne ke utsava kA kiyA jAnA aura usake bAda putra lie mahApUta jinAlaya kI ora jAnA 129-134 ko rAjya dekara vijayA ke siddhakUTa para jinAlaya kI zobhA kA varNana 134-135 bAIsa dina kI sallekhanA dhAraNa karanA 113-116 paNDitA dhAya kA mandira meM citrapaTa pasArakara sallekhanA ke prabhAva se vaha aizAna svarga meM baiThanA lalitAMga nAma kA mahardika deva huA / cakravartI kA digvijaya kara vApasa lauTanA usake aizvarya Adi kA varNana / 116-116 aura bar3e utsava se nagara meM praveza karanA 136-138 SaSTha parva saptama parva Ayu ke chaha mAsa bAkI rahane para lalitAMga deva digvijaya se lauTakara rAjA vadanta ke dvArA kA duHkhI honA aura samajhAne para acyuta zrImatI putrI se kahanA ki lalitAMga isa samaya svarga kI jinapratimAoM kI pUjA karate-karate ' merA bhAnajA hai aura usase terA tIsare dina caitya vakSa ke nIce paJca namaskAra mantra kA samAgama hogaa| 136-147 jApa kara svarga kI Ayu kA pUrNa karanA 120-122 | paNDitA dhAya ke dvArA lalitAMga kA vanajaMgha ke jambUdvIpa-pUrva videhakSetra puSkalAvatI deza ke rUpa meM avatIrNa hone kA vrnnn| citrapaTa ko utpalakheTa nAmaka nagara meM rAjA vajrabAhu aura dekhakara vajrajaMgha ko hue jAtismaraNa, mUrjA rAnI vasundharA ke lalitAMgadeva kA vanajaMgha Adi kA nirUpaNa tathA usa citrapaTa ke nAma kA putra honA . .. .. 122-124 badale meM apane pUrvabhava sambandhI citrapaTa kA lalitAMgadeva kI priya vallabhA svayaMprabhA samarpaNa 147-154 devI kA jambUdvIpa videhakSetra, puNDarIkiNI bahanoI rAjA bajrabAhu, bahana lakSmImatI aura nagarI ke rAjA vajradanta aura lakSmImatI bhAgineya vajrajaMgha kA nagara meM vajradanta dvArA rAnI ke zrImatI nAma kI putrI honA 124-126 svAgata aura yatheccha vastu mAMgane ko khnaa| zrImatI kA yazodhara guru ke kaivalya mahotsava' cakravartI ke Agraha para vajrabAhu ke dvArA putra ke lie jAne vAle devoM ko AkAza meM jAte vanajaMgha ke lie putrI zrImatI kI yAcanA dekha pUrvabhava kA smaraNa honA aura lalitAMga aura cakravartI ke dvArA saharSa svIkRti 154-156 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 mAdipurANa pRSTha varNana viSaya pRSTha | viSaya zrImatI aura vajrajaMgha kA vivAhotsava 156-162 kA pAra nahIM rhaa| damadhara munirAja ne vajrajaMgha aura zrImatI kA jinAlaya meM avadhijJAna se jAnakara vajrajaMgha aura zrImatI darzana ke lie jaanaa| vivAhotsava meM ke bhavAntara kahe 182-183 upasthita bannIsa hajAra mukuTabaddha rAjAoM mativara, Ananda, dhanamitra aura akampana ke ke dvArA varavadhU kA abhinandana 162-166 pUrvabhavoM kA varNana _ 183-185 aSTama parva jisa samaya damadhara munirAja yaha saba vanajaMgha aura zrImatI ke bhogopabhoga kA vyAkhyAna kara rahe the usa samaya zArdUla, 167-166 nakula, vAnara aura sUkara ye cAra prANI rAjA vajrabAhu ne vajrajaMgha kI bahana anundharA nizcinta hokara sAmyabhAva se upadeza suna cakravartI ke putra amitateja ke lie dI 170 rahe the| rAjA vajrajaMgha ne unake viSaya meM bhI apanI jijJAsA prakaTa kI 185 bajrajaMgha kA vaibhava ke sAtha apane nagara meM pratyAgamana aura rAjasukha kA samupabhoga 170-171 | munirAja ne kramaza: unake bhavAntara kahe / unhoMne yaha bhI kahA ki mativara Adi cAra vajrabAhu mahArAja ko zarad Rtu ke megha ko tathA zArdUla Adi cAra ye AThoM aba se zIghra hI vilIna haA dekhakara vairAgya honA Apake sAtha hI utpanna hote raheMge aura Apake aura pAMca sau rAjAoM aura zrImatI ke sabhI hI sAtha isa bhava se AThaveM bhava meM nirvANa-lAbha putroM ke sAtha damadhara munIndra ke samIpa dIkSA kreNge| AThaveM bhava meM Apa tIrthakara hoMge grahaNa karanA, vajrajaMgha kA rAjya karanA 171-172 aura yaha zrImatI usa samaya dAnatIrtha kA vajradanta cakravartI kA kamala meM banda mata bhauMre pravartaka zreyAMsa rAjA hogii| munirAja ke mukha ko dekhakara vairAgya honA, amitateja tathA se yaha bhavAvalI sunakara saba prasanna hue 185-187 usake choTe bhAI ke rAjya na lene para amitateja ke putra puNDarIka ko rAjya dekara yazodhara vanajaMgha ne puNDarIkiNI nagarI meM jAkara rAjJI muni se aneka rAjAoM ke sAtha dIkSA lenA, lakSmImatI tathA bahana anundharI ko sAntvanA paNDitA dhAya kA bhI dIkSita honA 172-174 dI, unake rAjya kI samucita vyavasthA kI aura pUrva kI bhAMti vaibhava ke sAtha lauTakara cakravartI kI patnI lakSmImatI kA puNDarIka ve apane nagara meM vApasa A gaye 187-186 ko alpavayaska jAna rAjya sa~bhAlane ke lie vajrajaMgha ke pAsa dUtoM dvArA patra bhejanA 174-176 navama parva vAgha kA zrImatI ke sAtha puNDarIkiNI vanajaMgha aura zrImatI ke SaDRtusambandhI nagarI meM jAnA 177-181 bhogopabhogoM kA varNana 160-161 rAste meM par3Ava para damadhara aura sAgarasena eka dina ve donoM zayanAgAra meM zayana kara nAmaka do cAraNaRddhi ke dhAraka munirAjoM kA rahe the| sugandhita dravya kA dhUma phailane se AnA, vajrajaMgha aura zrImatI ke dvArA unheM zayanAgAra kA bhavana atyanta suvAsita ho AhAradAna, devoM dvArA paMcAzcarya honA 181-182 rahA thaa| durbhAgyavaza dvArapAla usa dina vRddha kaMcukI ne jaba vajrajaMgha aura zrImatI ko bhavana ke gavAkSa kholanA bhUla gaye jisase batalAyA ki donoM munirAja to Apake hI zvAsa ruka jAne ke kAraNa una donoM kI antima yugalaputra haiM taba unake harSa aura bhakti Akasmika mRtyu ho gyii| 161-192 Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ fararasurfer viSaya pAtra dAna ke prabhAva se donoM hI jambUdvIpa ke videha kSetra meM sthita uttara kuru meM Arya - AryA hue| isI prakaraNa meM dasa prakAra ke kalpavRkSoM ke dvArA bhogabhUmi ko vizeSatAoM kA vizada varNana pRSTha 162-167 zArdUla, nakula, vAnara aura sUkara bhI pAtradAna kI anumodanA se yahIM utpanna hue mativara Adi dIkSA dhAraNa kara yathAyogya adhograiveyaka meM utpanna hue 167 17-18 vajragha aura zrImatI ko sUryaprabhadeva ke gaganagAmI vimAna ko dekhakara jAtismaraNa honA / usI samaya AkAza se do cAraNaRdvidhArI muniyoM kA unake pAsa pahu~canA aura unake dvArA muniyoM kA paricaya pUchA jAnA munirAja ne apanA paricaya diyA ki jaba Apa mahAbala the taba maiM ApakA svayaMbuddha nAmaka mantrI thaa| Apake saMnyAsa ke bAda maiMne dIkSA dhAraNa kara saudharma svarga meM janma prApta kiyA / vahA~ se caya kara jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra ke puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI meM rAjA priyasena ke prItikara nAma kA putra huA / yaha prItideva merA choTA bhAI haiM / svayaMprabha jinendra ke pAsa dIkSA lekara hama donoM ne ghora tapazcaraNa kiyA, usake phalasvarUpa avadhijJAna tathA cAraNa Rddhi prApta kI hai / avadhijJAna se Apako yahA~ utpanna huA jAnakara samyaktva kA lAbha karAne ke lie AyA hU~ / kAlalabdhi Apake anukUla hai ataH Apa donoM hI samyaktva grahaNa kIjie / yaha kahakara samyaktva kA lakSaNa tathA prabhAva batalAyA / munirAja ke upadeza se donoM ne hI samyaktva grahaNa kiyA / tathA zArdUla, nakula Adi ke jIvoM ne bhI samyaktva se apanI AtmA ko alaMkRta kiyA / upadeza dekara muniyugala AkAzamArga se cale gaye 166 - 203 ukta Arya aura AryA prItikara munirAja ke 168 viSaya isa mahAn upakAra se atyanta prasanna hue tathA unhIM ke guNoM kA cintana karate rahe / Ayu ke anta meM vajrajaMgha aizAna svarga ke zrIprabha vimAna meM zrIdhara nAma kA deva huA / zrImatI tathA anya sAthI bhI usI svarga meM vibhinna deva hue 75 pRSTha 203-207 kevalI ke mukha se zatamati ke duHkha kA samAcAra jAnakara zrIdhara bahuta hI duHkhI huA aura naraka meM pahu~cakara zatamati ke jIva ko dharma kA upadeza dekara santuSTa huA / zrIdhara ke sadupadeza se zatamati ke jIva ne samyaktva grahaNa kiyA jisake prabhAva se puSkalAvatI deza kI maMgalAvatI nagarI meM mahIdhara rAjA kI sundarI rAnI ke jayasena nAma kA putra huA / usakA vivAha hone vAlA hI thA ki usI samaya zrIdharadeva ne Akara use naraka ke duHkhoM kI smRti dilA dI jisase vaha punaH dIkSita hokara brahma svarga kA inda huA | dazama parva eka dina zrIdharadeva ne avadhijJAna se jAnA ki hamAre guru prItikara ko kevalajJAna huA hai aura ve zrIprabha nAmaka parvata para vidyamAna haiN| jJAta hote hI vaha pUjA kI sAmagrI lekara gurudeva kI pUjA ke lie calA / vahA~ pahu~ca kara usane unakI pUjA kI tathA pUjA ke bAda pUchA ki maiM jaba mahAbala thA aura Apa the svayaM buddha mantrI taba mere zatamati, mahAmati tathA saMbhinnabhati nAma ke anya tIna mantrI bhI the| unakA kyA huA ? zrIdharadeva ke prazna ke uttara meM kevalI prItikara guru kahane lage ki unameM saMbhinnamati aura mahAmati to nigoda pahu~ce haiM tathA zatamati naraka meM duHkha uThA rahA hai / yaha kahakara unhoMne naraka meM utpanna hone ke kAraNa vahA~ ke duHkha tathA vahA~ kI vyavasthA Adi kA vistAra ke sAtha varNana kiyA 208-217 217-218 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 AdipurANa viSaya pRSTha viSaya pRSTha zrIdharadeva ne svarga se caya kara jambUdvIpa-pUrva laukAntika devoM se pratibodhita hokara dIkSita videha-mahAvatsakAvatI deza ke susImA nagara ho gaye 230-231 meM sudRSTi rAjA kI sundaranandA nAmaka rAnI vajranAbhi kA rAjyavarNana, cakraratna kI utpatti ke garbha se suvidhi nAma kA putra huA 218 tathA digvijaya varNana, kezava kA jIva dhanadeva.. suvidhi kA nakha-zikha varNana 218-220 cakravartI vajanAbhi ke gRhapati nAma kA putrasavidhi ne pitA ke uparodha se rAjya grahaNa ratna huA - 231-232 kiyA tathA abhayaghoSa cakravartI kI putrI mano- bajranAbhi ne vajradanta nAmaka putra ko rAjya ramA ke sAtha pANigrahaNa kiyaa| vajrajaMgha ke sauMpakara aneka rAjAoM, putroM, bhAiyoM aura bhava meM jo zrImatI thA vahI jIva ina donoM dhanadeva ke sAtha dIkSA grahaNa kii| munirAja ke kezava nAma kA putra huaa| zArdUla Adi vajranAbhi ne apane guru ke nikaTa darzanavizuddhi ke jIva bhI inhIM ke nikaTa utpanna hue 220-221 Adi solaha kAraNa bhAvanAoM kA cintavana ina saba sAthiyoM tathA cakravartI ne aneka kara tIrthaMkara prakRti kA bandha kiyaa| tapararAjAboM ke sAtha vimalavAha munirAja ke pAsa caraNa ke prabhAva se aneka RddhiyAM prApta huI, jAkara dIkSA le lI parantu suvidhi rAjA putra aura Ayu ke anta meM prAyopagamana saMnyAsa ke snehavaza gRhatyAga nahIM kara sakA ataH gaha dhAraNa kiyaa| saMnyAsamaraNa kA varNana / Ayu meM hI zrAvaka ke vrata pAlatA rahA aura anta meM ke anta meM prANa parityAga kara sarvArthasiddhi dIkSA lekara samAdhi ke prabhAva se solahaveM vimAna meM utpanna hue 232-237 svarga meM acyutendra huA 221-222 sarvArthasiddhi vimAna aura usameM ahamendra Ayu ke anta meM kezava bhI tapazcaraNa ke prabhAva vajranAbhi kI utpatti kA varNana, ahamendra kI se usI acyuta svarga meM pratIndra huaa| zArdUla vizeSatAe~ 237-241 Adi ke jIva bhI yathAyogya usI svarga meM deva | sarvArthasiddhi ke pravIcArAtIta sukha kA he| acyutendra kI vibhUti tathA deviyoM Adi samarthana 246-248 kA varNana 222-226 ekAdaza parva maMgala 227 | pUrvokta ahamendra hI bhagavAn AdinAtha ho gaye, vanajaMghakA jIva acyutendra jaba svarga se caya jambUdvIpa ke bharata kSetra kI dakSiNa dizA meM kara jambUdvIpa pUrva-videhakSetra puSkalAvatI deza antima kulakara nAbhirAja the| unakI marukI puNDarIka nagarI meM rAjA vajrasena aura devI nAma kI atyanta sundarI strI thii| rAnI thIkAntA ke vajranAbhi putra haa| usakA nakhazikha varNana 246-255 usake anya sAthI bhI vahIM paidA hue / kezava nAbhirAja aura marudevI se alaMkRta sthAna para kA jIva usI nagarI ke kuberadatta aura svarga se Aye hue indra ne sarvaprathama ayodhyAanantamati nAmaka vaizya dampatI ke dhanadeva purI kI racanA kI, usakI zobhA kA varNana nAma kA putra huA 227-228 255-257 bacanAbhi kA nakha-zikha varNana 228-630 zubha muhUrta meM devoM ne nAbhirAja kA usa navavanasena mahArAja vajanAbhi kA rAjyAbhiSeka nagarI meM praveza kraayaa| jaba bhagavAn kara saMsAra se virakta ho gaye / aura phira / Rpabhadeva ko janma lene meM chaha mAha bAkI the, dvAdaza parva Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayAkramANikA 77 263 viSaya pRSTha / viSaya pRSTha taba se kubera ne ratnavRSTi zurU kara dI / ratna caturdaza parva vRSTi kA kalpanAmaya varNana 257-256 | abhiSeka ke bAda indrANI ne jinabAlaka ke marudevI kA solaha svapna-darzana 256-262 zarIra meM sugandhita dravyoM kA lepa lagAkara prabuddha rAnI prAtaHkAlika kArya kara sabhA- unheM vastrAbhUSaNa se susajjita kiyA 304-305 maNDapa meM pahuMcI aura rAjA ke dvArA sammAna indra dvArA jinabAlaka kI vistRta stuti 305-306 pAkara rAtri meM dekhe hue solaha svapnoM kA stuti ke bAda indra pUrvokta vaibhava ke sAtha phala pUchane lagI 262-263 ayodhyA nagarI meM vApasa AyA, ayodhyA kI nAbhirAja ne avadhijJAna se svapnoM kA phala sajAvaTa kA varNana 306-311 jAnakara marudevI ke samakSa pratyeka svapna kA nagara meM indra kA tANDavanRtya karanA aura judA-judA phala batalAyA bhagavAn kA 'vRSabha' nAma rakhanA / indra kA usI samaya se zrI, hrI Adi deviyAM mAtA bAladevoM ko sevA meM niyukta karanA 311-316 marudevI kI sevA-zuzrUSA karane lgiiN| unakI bhagavAn kI vAlyAvasthA kA varNana / unake sevA kA varNana, sAtha hI prahelikA, mAtrA antaraMga aura bahiraMga guNoM kA vyAkhyAna tathA cyutaka, vindhyacyutaka Adi zabdAlaMkAra kA yauvana ke pUrva meM aneka prakAra kI krIr3AoM sundara aura sarasa varNana 264-276 kA varNana 316-324 marudevI kI garbhAvasthA kA varNana 276-282 paMcadaza parva trayodaza parva yauvana pUrNa hone para bhagavAna ke zarIra meM svayacaitra mAsa, kRSNa pakSa, navamI tithi ke zubha meva sundaratA prakaTa ho gyii| unake zarIra muharta meM bhagavAn kA janma / AkAza nirmala meM eka sau ATha lakSaNa aura nau sau vyaMjana ho gyaa| dizAe~ svaccha ho gyiiN| 283 prakaTa the| yauvana kI suSamA unake aMga-pratyaMga indra ke dvArA janmAbhiSeka ke utsava ke lie se phUTa rahI thI, parantu unakA sahaja virakta ayodhyA nagarI meM catunikAya devoM ke sAtha svabhAva kAmakalA se achUtA thaa| unake rUpa. jAnA aura bhagavAn kI stuti kara goda meM le lAvaNya, yauvana Adi guNarUpI puSpoM se bAkRSTa airAvata hAthI para ArUr3ha ho sumeru parvata para hae netrarUpI bhramara anyatra kahIM bhI Ananda le jaanaa| vahA~ pANDakavana aura usakI nahIM pAte the 325-329 aizAna dizA meM pANDuka zilA kA varNana 286-291 | eka dina pitA nAbhirAja ke mana meM inake susajjita abhiSeka-maNDapa ke madhya meM pUrva dizA vivAha ke vikalpa kA utthnaa| pitA kI kI ora muMha kara pANDuka zilA para jina AjJAnusAra bhagavAn kI vivAha ke lie bAlaka virAjamAna kiye gye| donoM ora mauna svIkRti / indra kI sammati se kaccha khar3I huI devoM kI paMktiyoM dvArA kSIrasAgara ke aura mahAkaccha kI bahaneM yazasvatI aura jala se 1008 kalaza bharakara laanaa| saudharma sunandA se RSabhadeva kA vivAha / yazasvatI aura aizAna indra dvArA jaladhArA se bhagavAn aura sunandA kA nakha-zikha varNana 326-334 kA abhiSeka / jaladhArA kA varNana, phaile hue eka dina mahAdevI yazasvatI ne sote samaya abhiSeka kA varNana, aneka mAMgalika bAjoM prasI huI pRthvI, sumeru parvata, candramA sahita kA bajanA, apsarAoM kA sundara nRtyagAna, mUrya, haMsasahita sarovara tathA caMcala laharoM puppavRSTi Adi kA varNana 262.303 vAlA samudra dekhaa| isI samaya bandI janoM vAlA samudra dkhaa| sA sana Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 AdipurANa viSaya viSaya pRSTha pRSTha dvArA mAMgalika stuti aura jAgaraNa gItoM ko pUrvApara videhakSetroM ke samAna chaha karma, sunakara usakI nIMda TUTa gyii| vaha prAtaH varNAzrama tathA grAma, nagara Adi kI vyavasthA kAlika kAryoM se nivRtta ho bhagavAn ke pAsa karane kA vicAra karanA / indra ne bhagavAn pahuMcI aura svapnoM kA phala pUchane lagI, kI AjJAnusAra jinamandira kI racanA kI, bhagavAn ne avadhijJAna se vicAra kara uttara phira usake bAda cAroM dizAoM meM kosala diyA ki tumhAre cakravartI putra hogaa| yaha Adi choTe-bar3e aneka dezoM kI racanA sunakara vaha bahuta hI prasanna huI / usI samaya kI - -- 357-360 vyAghra kA jIva jo ki sarvArthasiddhi meM aha gA~voM ke nAma tathA unakI sImA Adi kA mendra thA vahA~ se cyuta hokara yazasvatI ke varNana 360-362 garbha meM aayaa| usakI garbhAvasthA kA nagaroM kA vibhAga karane ke bAda unhoMne asi, varNana 334-337 masi, kRSi Adi chaha AjIvikopayogI karmoM nava mAsa bAda yazasvatI ne putraratna utpanna kI tathA kSatriya, vaizya aura zUdra ina tIna kiyaa| vaha apanI bhujAoM se pRthvI kA varNoM kI vyavasthA kI / bhagavAn ne yaha saba AliMgana karatA huA utpanna huA thaa| vyavasthA ASAr3ha kRSNa pratipad ke dina kI isalie nimittajJAniyoM ne ghoSaNA kI thI thI / usI dina se kRtayuga kA prArambha huA ki yaha cakravartI hogA 337-336 thaa| nAbhirAja kI sammati se devoM ke dvArA bAlaka bharata kramazaH yauvana avasthA ko prApta bhagavAn kA rAjyAbhiSeka, RSabhadeva ke huA / usake zArIrika aura Antarika guNoM mastaka para mukuTa kA bA~dhA jAnA 362-367 kA varNana 336-345 | rAjya pAkara bhagavAn ne isa prakAra ke niyama SoDaza parva banAye ki jisase koI anya varNa kisI anya varNa kI AjIvikA na kara ske| baSabhadeva kI devI yazasvatI se vRSabhasena Adi unhone hara-eka varNa ke kArya nizcita kiye, ninyAnabe putra tathA brAhmI nAma kI putrI unakI vivAhavyavasthA maryAdita kI, huii| dUsarI rAnI sunandA se bAhubalI nAmaka daNDanIti pracArita kI aura hari, akampana, eka putra aura sundarI nAma kI eka putrI kAzyapa aura somaprabha ina cAra bhAgyautpanna huii| bAhubalI kAmadeva the| unake zAlI kSatriyoM ko bulAkara unakA satkAra zarIra kA varNana 346-350 kiyA tathA unheM mahAmaNDalezvara bnaayaa| bhagavAn vRSabhadeva ne una sabake lie aneka isa prakAra rAjya karate hue bhagavAn ke zreSaTha prakAra ke AbhUSaNa banavAye the / una AbhU lAkha pUrva varSa vyatIta ho gye| 367-372 SaNoM meM hAra ke vividha bhedoM kA varNana 350-352 saptadaza parva bhagavAna ke dvArA brAhmI aura sundarI ko aMka vidyA aura lipividyA sikhAnA tathA putroM nIlAMjanA apsarA kA nRtya dekhate-dekhate ko vidyAe~ par3hAnA / dhIre-dhIre bhagavAn kA bhagavAn ko vairAgya honA aura saMsAra ke bIsa lAkha pUrva varSoM kA mahAn kAla vyatIta svarUpa kA cintavana karanA 373-376 ho gayA 352-357 | lokAntika devoM kA Agamana, bharata kA kAla ke prabhAva se bhogabhUmi kA anta hokara rAjyAbhiSeka aura anya putroM ko yathA yogya karmabhUmi kA prArambha honA aura bhagavAna kA sampatti denaa| damI samaya bhagavAn kA Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayAnunamANikA viSaya pRSTha / viSaya dIkSAbhiSeka honaa| bhagavAn devanirmita bhagavAna ke sAtha dIkSita hue cAra hajAra pAlakI para ArUr3ha hue| usa pAlakI ko rAjA dhairya se vicalita hone lge| ve bhUkhasarvaprathama bhUmigocarI rAjA uThAkara sAta pyAsa kI bAdhA nahIM saha sake ataH tapazcaraNa kadama le gye| phira vidyAdhara rAjA aura se bhraSTa ho gaye aura taraha-taraha ke veSa usake bAda devagaNa le gaye dhAraNa kara apanI prANarakSA kii| una bhraSTa pati-viyoga ke zoka se duHkhI yazasvatI aura muniyoM meM bhagavAna kA potA marIci pradhAna sunandAdevI mantriyoM ke sAtha pIche-pIche thA jisane parivrAjaka banakara kApila mata cala rahI thiiN| unake netra A~suoM se vyApta kA saMsthApana kiyA 367-403 the ataH unake paira U~ce-nIce par3a rahe the| bhagavAn ke pAsa kaccha-mahAkaccha ke putra antaHpUra kI striyoM kA zoka vrnnn| kucha nami-vinami kA kucha mAMgane ke lie AnA dUra calakara pratIhAroM ne anya striyoM ko aura dharaNendra kA unheM samajhAkara vijayArdha Age jAne se roka diyaa| sirpha yazasvatI parvata para le jAnA 403-410 aura sunandA kucha mukhya-mukhya striyoM ke kavi kI prAMjala bhASA meM vijayArdha parvata kA sAtha bhAge jA rahI thiiN| marudevI aura vistRta varNana 411-418 nAbhirAja bhI ina saba ke sAtha bhagavAn __ ekonaviMza parva kA dIkSAkalyANaka dekhane ke lie jA vijayArdha parvata para pahuMcakara dharaNendra ne donoM rahe the 387-388 rAjakumAroM ke lie usakI vizeSatA kA jagadguru bhagavAn ne siddhArthaka vana meM saba paricaya karAyA 416-421 parigraha kA tyAga kara pUrvAbhimukha ho siddha nagariyoM ke nAma tathA vistAra Adi kA bhagavAn ko namaskAra kara zira ke keza varNana 421-427 ukhAr3akara pheMka diye| isa prakAra caitra kRSNa parvata kI prAkRtika zobhA kA vividha chandoMnavamI ke dina sAyaMkAla meM bhagavAn ne dIkSA meM varNana 427-441 grahaNa kii| indra ne bhagavAn ke pavitra keza ratnamaya piTAre meM rakhakara kSIra-samudra meM dharaNendra dvArA vijayAdha kA adbhuta varNana jAkara kSepa diye| bhagavAn ke sAtha cAra sunakara nami-vinami usake sAtha AkAza hajAra anya rAjA bhI dIkSita hue / parantu se nIce utare / dharaNendra ne nami ko dakSiNa ve dIkSA ke rahasya ko nahIM samajhate the ataH zreNI kA aura vinami ko uttara zreNI kA dravyaliMga ke hI dhAraka the rAjA bnaayaa| vividha vidyAe~ pradAna kI __ 388-362 tathA tatrastha vidyAdharoM se inakA paricaya indra dvArA bhagavAna kA stavana 392-3 karAyA / samasta vidyAdharoM ne inakI AjJA rAjA bharata bhagavAn kI vidhividhAnapUrvaka mastakArUr3ha kI 442-444 pUjA kara sUryAsta ke samaya ayodhyA viza parva nagarI meM vApasa Aye | eka varSa taka antarAya hone ke bAda aSTAdaza parva hastinApura nagara meM zreyAMsa mahArAja ko bhagavAn RSabhadeva chaha mAha kA yoga lekara pUrvabhava kA smaraNa hone se AhAradAna kI zilApaTTa para AsIna hue| unheM dIkSA vidhi kA jJAta honA aura unake yahA~ lete hI manaHparyaya jJAna prApta ho gayA thaa| ikSurasa kA AhAra lenA, devoM kA paMcAzcarya Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80 nApinurAga viSaya pRSTha | viSaya pRSTha krnaa| dAtA ke guNa tathA pAtrAdi kA prayoviza parva varNana / bharata ke dvArA rAjA somaprabha tathA tIna mekhalAoM se suzobhita pITha ke Upara zreyAMsa Adi kA apUrva satkAra huA 445-456 | gandhakuTI kA varNana 540-542 bhagavAn ke tapazcaraNa kA varNana, jisameM gandhakuTI ke madhya meM siMhAsana kA varNana 542 paMcamahAvrata, unakI bhAvanAe~, 28 mUla guNa aura 12 tapoM kA varNana / bhagavAn ke siMhAsana para cAra aMgula ke antara se bhagavAn AdinAtha virAjamAna the| indra Adi phAlguna kRSNa ekAdazI ke dina kevala unakI upAsanA kara rahe the aura AkAza jJAna kI utpatti kA varNana 456-453 se deva gaNa puSpavRSTi kara rahe the| usakA ekaviMza parva varNana 543-544 zreNika ke praznAnusAra gautamasvAmI ke dvArA azokavRkSa kA varNana 544 dhyAna kA vistAra ke sAtha varNana 474-477 kSatratraya kA varNana 544-545 Arta, raudra, dharmya aura zukla ke bheda se camara prAtihArya kA varNana 545-547 usake cAra bheda / prathama ArtadhyAna kA devadundubhi kA varNana 547-548 antarbhadoM sahita varNana 477-478 | bhAmaNDala kA varNana 548 raudra dhyAna kA varNana 478.476 divyadhvani kA varNana 548-546 dharmyadhyAna kA varNana, usake yogya sthAna, devoM ne bar3e vaibhava ke sAtha samavasaraNa bhUmi Asana, antarbheda Adi kA vistRta vivecana 462-467, meM tIna pradakSiNA dekara samavasaraNa meM zukladhyAna kA vistRta varNana, usake bheda, praveza kiyaa| vividha chandoM dvArA zAla svAmI tathA phala Adi kA vivecana 467 tathA gopura Adi kA varNana . 550-552 yoga kA varNana, pratyAhArAdi kA svarUpa, devendra ne samavasaraNa meM pahuMcakara zrI jinendraamane yogya bIja, unakA phala 498-500 deva ke darzana kiye| zrI Adyajinendra kA jIva meM nityAnityatvAdi kA varNana varNana, anya indroM ne bhI unake caraNoM meM namaskAra kiyA 553.555 dvAviMza parva indra ne aSTadravya se Adyajinendra kA pUjana ghAti catuSka kA kSaya hone se bhagavAn vRSabha kiyA 555-556 deva ko kevalajJAna kA utpanna honA 506-507 indroM dvArA bhagavajjinendra kA stavana 556-572 indra kA aneka devoM ke sAtha jJAna-kalyANaka caturdiza parva kA utsava karane ke lie AnA 507 Adya maMgala devoM ke parivAra kA varNana 507-506 bhagavAna kI kaivalyotpatti aura cakraratna kI airAvata hAthI kA varNana 506-511 utpatti kI eka sAtha sUcanA milane para mArga meM devAMganAoM ke nRtyAdi kA varNana 512-513 kaivalyapUjA ke lie samavasaraNa meM jAnA aura devoM ne AkAza meM sthita hokara pUjA ke anta meM unake eka sau ATha nAmoM bhagavAn kA samavasaraNa dekhA dvArA bhagavAn kA stavana karanA 573-577 mamavasaraNa kA varNana 514-536 | bharata ke dvArA stuti kara cukane para bhagavAna se Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayAnukramANikA pRSTha viSaya pRSTha | mArga tathA mArga kA phala Adi ke svarUpa ke jAnane kI icchA prakaTa karanA 577-581 bharata ke prazna ke bAda bhagavAna AdinAtha kI divyadhvani kA honaa| unhoMne usameM jIvAjIvAdi tattvoM kA tathA Sadravya kA vistRta vivecana kiyA 581-560 zrI jinendra ke mukha se divyadhvani sunakara bharata cakradhara bahuta hI prasanna hue / tathA samyagdarzana aura vrata kI zuddhi ko prApta hue / anya bhavya jIva bhI yathAyogya vizuddhi ko prApta hue 560-561 purimatAla nagara ke svAmI bharata ke anuja vRSabhasena nAmaka mukhya gaNadhara hue / rAjA zreyAMsa tathA somaprabha Adi bhI dIkSA lekara gaNadhara hue / brAhmI aura sundarI bhI dIkSA lekara gaNinI pada ko prApta huIM, marIci ko chor3akara prAyaH sabhI bhraSTa muni bhagavAn ke samIpa meM prAyazcitta lekara phira se muni viSaya gaye / bharatarAja bhagavAna kI pUjA kara bar3e vaibhava ke sAtha apanI rAjadhAnI meM vApasa lauTe 561-563 paMcaviMza parva bharata ke cale jAne aura divyadhvani ke banda ho jAne ke kAraNa jaba vahA~ bilakula zAnti chA gayI taba ATha prAtihArya, cauMtIsa atizaya aura ananta catuSTaya se suzobhita Adya jinendra kI saudharmendra stuti karane lgaa| isI ke antargata janma, kevalajJAna ke tathA devakRta atizayoM kA varNana / sAdhAraNa stuti karane ke bAda pIThikA dvArA sahasranAma rUpa mahAstavana kI bhUmikA 564-603 sahasranAma stavana 603-630 stavana ke bAda indra ne bhagavAn se vihAra karane kI prArthanA kI / tadanantara bhagavAn kA vihAra haA / vihAra kA varNana 630-636 Page #90 -------------------------------------------------------------------------- Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImajinasenAcAryaviracitam AdipurANam prathamaM parva zrImate sakalajJAnasAmrAjyapadIyuSe / dharmacakrabhRte bhatre namaH saMsArabhImuSe // 1 // jo anantacatuSTayarUpa antaraGga aura aSTaprAtihAryarUpa bahiraGga lakSmIse sahita haiM jinhoMne samasta padArthoMko jAnanevAle kevalajJAnarUpI sAmrAjyakA pada prApta kara liyA hai, jo dharmacakrake dhAraka haiM, lokatrayake adhipati haiM aura paMca parAvartanarUpa saMsArakA bhaya naSTa karanevAle haiM, aise zrI arhantadevako hamArA namaskAra hai| vizeSa--isa zlokameM saba vizeSaNa hI vizeSaNa haiM vizeSya nahIM hai| isase yaha bAta siddha hotI hai ki ukta vizeSaNa jisameM pAye jAyeM vahI vandanIya hai| ukta vizeSaNa arhanta devameM pAye jAte haiM ataH yahA~ unhIMko namaskAra kiyA gayA hai| athavA 'zrImate' pada vizeSyavAcaka hai| zrI RSabhadevake eka hajAra ATha nAmoM meM eka zrImat nAma bhI hai jaisA ki Age isI granthameM kahA jAvegA-'zrImAna svayaMbhUrvRSabhaH' Adi / ataH yahA~ kathAnAyaka zrI bhagavAn RSabhadevako namaskAra kiyA gayA hai| TippaNakArane isa zlokakA vyAkhyAna vividha prakArase 1. zrImadAditIrthakRte nmH| OMnamo vakragrIvAcAryAya zrIkundakundasvAmine / athAgaNyavareNyasakalapuNyacakravartitIrthakarapuNyamahimAvaSTambhasambhUtapaJcakalyANAJcitasarvabhASAsvabhAvadivyabhASApravartakaparamAptazrImadAdibrahmAdizrIvardhamAnAntatIrthakaraparamadevararthato nirUpitasya caturamalabodhasaptadhinidhizrIvRSabhasenAdyagautamAntagaNaparavandArakaSabhaiH kavibhinyato prathitasya bharatasagarasakalacakravartiprabhUtizreNikamahAmaNDalezvaraparyantamahAkSoNIzvarassasurAsurAdhozvararamandAnandasandohapulakitakarNakapolabhittibhirAkaNitasya mahAnubhAvacaritrAzrayasya zrutaskandhaprathamamahAdhikArasya prathamAnuyogamahAsamudrasya velAmiva bRhaddhvAnAM prasRtArthajalAM jJAnavijJAnasampannavajyabhIrubhiH pUrvamUribhiH kAlAnurodhena nAnAprabandhena viracitAM tadanukaviparamezvareNa prahRdyagadya kathArUpeNa saMkathitAM triSaSTizalAkApuruSacaritAtrayAM paramArthabRhatkathA saMgRhya mahApurANAkhyamadbhutArtha granthaM cikIrSujinendrarupalAlitaH zrImadamoghavarSamahArAjamaNimukuTabalabhiviTaGkasaMcAritacArucaraNanakhacandracandriko jinasenamunIndro mahAkavIndrastamahApurANaprathamAvayavabhUtAdipurANasyAdI tatkathAmahAnAyakasya vizvavidyAparamezvarasyAdibrahmaNa itaradevAsambhaviniratizayamAhAtmyapratipAdanaparAM paJcabhiH padaiH paJcaparameSThiprakAzikAM tattannamaskArarUpaparamamaGgalamayIM ca prekSAvatAmAnandakandalImimAM nAndImunmudrayati zrImata ityaadinaa| ahaM zrImate namaskaromIti kriyAkArakasaMbandhaH, asaMbadayostayorvAkyArthasya pratipAdakatvAyogAt / atra ka kriyayostvanabhihitayoH kathaM saMbandha iti ceta ? 1. zrImatsAluvimmaNidevendrabhavyapuNDarIkam / Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam kiyA hai jisameM unhoMne arahanta, siddha, AcArya, upAdhyAya, sAdhu, bharata cakravartI, bAhubalI, vRSabhasena gaNadhara tathA pArzvanAtha tIrthakara Adiko bhI namaskAra kiyA gayA prakaTa kiyA hai / ataH unake abhiprAyake anusAra kucha vizeSa vyAkhyAna yahA~ bhI kiyA jAtA hai| bhagavAn vRSabhadevake pakSakA vyAkhyAna Upara kiyA jA cukA hai| arahanta parameSThIke pakSameM 'zrImate' zabdakA artha arahanta parameSThI liyA jAtA hai kyoMki vaha antaraGga bahiraGga lakSmIse sahita hote haiN| siddha parameSThIke pakSa meM sakalajJAnasAmrAjyapadamIyuSe' padakA artha siddha parameSThI kiyA jAtA hai; kyoMki vaha sampUrNa jJAniyoMke sAmrAjyake padako-lokAgranivAsako prApta ho cuke haiN| AcArya parameSTIke pakSa meM 'dharmacakrabhRte' padakA artha AcArya liyA jAtA hai; kyoMki tayorupaskRtatvenAbhidhAnAt / anyathA vAkyArthasyAparisamApteH / tatra ahamiti kartussAkSAdanabhidhAnena praNatajagatritayagaNadharasakalazrutadharadazapUrvadharaikAdazAGgadharAhamindrendrAdiSu bandAruvandArakeSu satsa ahaM kiyAniti sarerauDhatyaparihAralakSaNaM vastu vyajyate / kriyAyAstathAnabhidhAnena namaskurvantvityAdInAmanyayuSmadasmadarthAnAM grahaNena sarve'pi bhavyasiMhAstannamaskArarUpaM paramamaGgalamaGgokurvantu yenAbhimatasiddhissyAditi sarvabhavyalokotsAhanenAcAryasya parAnugrahaniratatvamudyotitam / astu nAma kartR kriyayoH sAkSAdanabhidhAnasya prayojanam / ki karma ? karote: sakarmakatvAt ? natrAha-'namaH' iti / atra namazzabdo nirbharabhUtalazayAlumaulibhAvalakSaNapUjAvacanaH / 'namazzabdaH pUjAvacanaH' iti nyAsakAreNa nirUpaNAt / tatkaromItyanvayena tasya karmatvasiddheH sphuTatvAt / atra nama iti divyanamaskAreNAntarjalpAtmako bhAvanamaskAro'pi vidyate, tatrabhavati nissImabhaktiyuktasya sUrerubhayatrApyathitvAt / astu namazzabdaH pUjAvacanaH, kasmai pUjyAya nama: ? yadyogAccaturthI syAdityAkAGkSAyAM vizeSyaM nirdizatizrImata iti / puNyavataH puruSAn zrayatIti zrIlakSmIH sA ca bahiraGgAntaraGgabhedAd dvividhA / tatra bahiraGgalakSmIH samavasaraNAdiramyantaralakSmIH kevalajJAnAdistayorubhayorapi zrIriti grahaNam, jAtyapekSayA tathA grahItuM suzakatvAt / yadyapyabhyudayalakSmI rAjAdhirAjArddhamaNDalIkamaNDalIkArddhacakradharahaladharasakalacakradharakulizadharatIrthakarasatkarmadharA. disaMbandhabhedenAnekadhA tathApi niratizayayoH prakRtobhayalakSmyorevAtra grahaNam / niratizayA uktalakSaNA zrIlakSmI- . rasyAsti 'zrImAn' iti, niratizayAtizayArthe matovidhAnAt / tAbhyAmatizayitAyA lakSamyA asambhavAta na kevalametasminnevArthe bahiraGgalakSamyA saMsarge'ntaraGgalakSmyA nityayoge'pi matovidhAnamunnetavyam bhUmanindAprazaMsAsu nityayoge'tizAyane / saMsarge'stI' tyAdivacanAt / yadyapi saptatizatakarmabhUmiSu tIrthakareSu sarveSvapyetat pravRttinimittamAzritya zrImadvyavahAro jAghaTIti tathApyetat kSetrakAlendrAdivRddhavyavahAratatpurANAdisAmagrImAzritya tatraiva tadvyavahArasya prasiddhiH / tasya mahAbhAgadheyasyASTottarasahasranAmadheyeSu "zrImAn svayambhUvaSabhaH" ityAdiSu sakalasaMjJAjIvAtutvena tasyaiva puraskRtatvAt / tathApyabhidhAnamAzritya zrImacchabdasya prajApatizrIpativAvapatizrIghanAdiSu AptAbhAseSvapi vyavahArasaMbhavAt, tebhyo nama iti syAt, tadvyudAsAya vizeSaNamAha-sakaleti / sakalaM sarvadravyaparyAyagataM ca tajjJAnaM ca sakalajJAnaM kevalajJAnamiti yAvat, 'sarvadravyaparyAyeSu kevalasya' iti sUtraNAta / tadevAbhedena cakravatitvapadavyA rUpyate sakalajJAnameva sAmrAjyapadaM sakalajJAnasAmrAjyapadaM tathA tenAbhedena sakalajJAnasya nirUpaNena lokottaratvAtidurlabhatvajagatsAratvAditanmAhAtmyasya loke'pi prakaTanaprayojanasya sughaTatvAt / tadIyuSe jagmuSe, prAptavate kila / anena tadvyudAsaH kathamiti cet ? antarbahirvastunaH kathaMcita dravyaparyAyAtmakasya sunizcitAsaMbhavadbAdhakapramANena astitvasAdhanAt / sarvathA dravyamAtrasya paryAyamAtrasya vA sarvathA vibhinnatavayasya abhinnatavayasya vA sunizcitAsaMbhavatsAdhakapramANena khpusspvnaastitvsiddhH| "abhedabhedAtmakamarthatattvaM tava svatantrAnyataratkhapuSpam" iti samantabhadrasvAmivacanAt / tathA cArthAbhAsagrAhiNAM AptAbhAsAnAM sarvajJAbhAsatvena teSAM sakalajJAnetyAdinA vyudAsAt / na ca tairupacaritasarvajJaH paramArthasarvajJasya vyabhicAraH, atipaMgAt / yenAbhidhAnasiddhazrImadvyavahAreNa tebhyo'pi nama: syAt / tathApi siddhaparameSThinAnakAntaH tasyApi kevalAkhyAmakevalAM zriyamanubhavataH zrImatsakalajJAna ityAdivizeSaNasabhAvAt / Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaM parva vaha uttama kSamA Adi daza dharmoMke cakra arthAt samUhako dhAraNa karate haiM / upAdhyAya parameSThIke pakSameM 'bhatrai' padakA artha upAdhyAya kiyA jAtA hai; kyoMki vaha ajJAnAndhakArase dUra haTAkara samyagjJAnarUpI sudhAke dvArA saba jIvoMkA bharaNa-poSaNa karate haiM aura sAdhu parameSThIke pakSa meM 'saMsArabhImuSe' zabdakA artha sAdhu liyA jAtA hai kyoMki vaha apanI siMhavRttise saMsArasambandhI bhayako naSTa karanevAle haiM / isa ilokameM jo 'zrImate' Adi pada haiM unameM jAtivAcaka honese ekavacanakA pratyaya lagAyA gayA hai ataH bhUta bhaviSyat vartamAna kAlasambandhI samasta tIrthaMkaroMko bhI isI lokase namaskAra siddha ho jAtA hai / bharata cakravartIke pakSa meM isa prakAra vyAkhyAna hai-jo navanidhi aura caudaha ratnarUpa lakSmIkA adhipati hai, jo sakalajJAnavAn jIvoMke saMrakSaNarUpa sAmrAjyapadako prApta hai, (sakalAzca ye jJAzva sakalajJAH, sakalajJAnAm asaM jIvanaM yasmiMstat tathAbhUtaM yatsAmrAjyapadaM tad IyuSe ) jo pUrva janmameM kiye hue dharmake phalasvarUpa cakraratnako dhAraNa karatA "siddho lokottarAbhikhyAM kevalAkhyAmakevalAm / anUpamAmanantAM tAmanubobhUyate zriyam // " iti vAdI masinoktatvAt / tathA ca pratijJAhAniH jIvanmuktasyAtrAdhikRtatvAt ityatrAha dharmacakreti / dvitIya divasakarA pratibimbabimbazaGkAkarajAjvaladdharmacakrAyudhaM bibharti dharmacakrabhRt " sphuradarasahasrasurucira" ityAdi pravacanAt "dharmacakrAyudho devaH" iti vacanAcca tasmai / jIvanmuktasyaiva dharmacakrAyudhena yoga iti prakRtArthasyaiva svIkaraNAt / anena tadavinAbhUtaM samavasaraNAdikamapyupalakSitam / athavA vizeSyasya ubhayalakSmIramaNatvasya vyAvarNanayA etaddvayaM saMbhavadvizeSaNaM "sambhavavyabhicArAbhyAM syAdvizeSaNamarthavat" iti nyAyAt / kiM ca sakalajJAnasAmrAjyapadaprAptiH kasyAyudhasya dhAraNayetyatra dharmeti / dharmaH caritram "cAritaM khalu dhammo " iti kundakundasvAmibhinirUpitatvAt / tadatra prakaraNabalAt yathAkhyAtacAritraM tadeva cakramiva cakraM durjayaghAtikarmArinirjayena sakalasAmrAjyapadaprAptihetutvAt / tatsadA birbhAta iti dharmacakrabhRt tasmai, anena yathArupAtacAritrasya ghAtikarmArinirjayena sakalajJAnasAmrAjyapadaprApteH sAdhyasAdhanabhAvaH kathaMcinniratizayaM sAnugrAhakatvaM copaDhokitam / nanu niratizayaM parAnugrAhakeNApi bhavitavyam / yataH tannamaskAraH pamphulItItyatrAha - bhartre iti / vizvaM jagat birbhAta puSNAtyevaMzIlo bhartA tasmai bhartre vizvasya jagataH svAmine poSaNaniratAya, anena apArAnugrahazIlatvamuktam / kuto'yaM niratizayaM parAnanugRhNAtIti nizcayaH ? ityatrottarayati " saMsAreti" / atra "guravo rAjamASA na bhakSaNoyAH" ityAdivat saMsAriNAM saMsArabhI muTtvAdihetugarbhavizeSaNena uttaramiti nirNayaH / svabhartR tvasya svasaMsArabhI muTtvasya ca prAguktavizeSaNadvayenaiva vyajyamAnatvAt / 'kSudhAtRSAjananamaraNAdinAnAghoraduHkhAnAmAkaraH saMsAraH bhava iti yAvat / " kssuttRssnn| zvAsakAsajvara maraNajarAriSTayogapramohavyApatyAdyugraduHkhaprabhavabhavahate" riti pUjyapAdernigaditvAt / tasmAdbhoH tAM muSNAti luNTayatIti saMsArabhImuT tasmai / atra saMsAriNAM saMsArabhayaluNTAkatvavyAvarNanayA nirAyAsena saMsArabhayApaharaNadakSacAturyAtizayaH prakAzitaH tIrthakara - satkarmaNaH tasya tAdRgvivAtizayasya durvArasaMsAravicchedopAya niyukta divyadhvanipravartanAmAtreNaiva saMsiddheH / tadevaM vizvavidyAparamezvarasya vizvasya jagataH samyak samuddharaNapANDityaparAkASThAmadhiSThitasya paramAptasyAdibrahmaNaH pAramaizvaryaM caturalaukika jane'pi prathayituM zrImatsAmrAjyapadacakrabhUt bhartR bhImudRpadaprayogasAmarthyAdbharatacakradharava ditIva zruterabhAvAcca vyaGgyatayA bharatacakradhareNopamAlaGkAraH prathate / tathA hi-yathAbhUtasaMrakSaNA dikSAtradharmasya rakSitayakSasahasracakraratnasya ca dhAraNayA dharmacakrabhRt bharatacakravartI / Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam hai, (dharmeNa-purAkRtasukRtena prAptaM yaccakraM tad bibhartIti tasmai ) jo, SaTkhaNDa bharatakSetrakI rakSA karanevAlA hai aura jisane saMsArake jIvoMkA bhaya naSTa kiyA hai athavA SaTkhaNDa bharatakSetrameM saba ora bhramaNa karanemeM jise kisI prakArakA bhaya nahIM huA hai ( samantAt saraNaM bhramaNaM saMsArasta smina bhiyaM muSNAtIti tasmai ) athavA jo samIcIna cakrake dvArA sabakA bhaya naSTa karanevAlA hai ( araiH sahitaM sAraM cakraratnamityarthaH, samyaka ca tata sArakha saMsAraM tena bhiyaM muSNAtIti tasmai ) aise tadbhavamokSagAmI cakradhara bharatako namaskAra hai / bAhubalIke pakSameM nimna prakAra vyAkhyAna hai-jo bharata cakradharako trividha yuddha meM parAsta kara adbhuta zauryalakSmIse yukta hue haiM jo dharmake dvArA athavA dharmake lie cakraratnako athavA kaivalyAdyudayatraye nivedite dharmameva baha manvAnA kaivalyapUjAM vidhAya 'saMcitadharmA tadanucakra pUjayAmAseti' smatedharmAdanantaraM cakraratna biti-puSNAti-pUjayati-dharatIti vA dharmacakrabhRditi bharata eva procyate / sa ca samyagdarzanAdirUpadharmasampattyA navanidhyAdijanitArthasampattyA subhadramahAdevyAdivastu kRtakAmasampattyA "zromAn" AdibrahmopadiSTakalAsahitajJAnapadaprAptyA sAmrAjyapadaprAptyA ca sakalajJAnasAmrAjyapadamAptavAn SaTkhaNDabhUmaNDalasvAmitvena bhartA saMkSobheNa sArayanti itastato gamayanti janAn iti NijantAtkartari yaci, saMsArAzcoracaraTamantrayAdayo (?) rASTrakaNTakAH tebhyo janatAnAM bhiyaM svapratApena muSNAtIti saMsArabhImuT janatAyAH namasyAzrayo bhavati / tathA saddharmacakravartitvena cakrabhRdayaM AditIrthezvaraH, bahiraGgalakSmyA saMyuktatvena antaraGgalakSmIbhinityayuktatvena zrImAn gaNadharAhamindradevendracakravAdiprArthanIyaM sakalajJAnasAmrAjyapadamadhitiSThan trijagato bhartA janatAyA AjavaMjavadasyubhayaluNTAkatvena saMsArabhImuD-anantAnantasukhadAyakasya mahApuruSasya namasyAzrayo na syAd iti / athavA SaTkhaNDabhata cakradharAtrijagatsvAminaH zrImata ityAdiSu sarvatrAdhikyAt vyatirekAlaGkAro vA dhvanyate, sAdRzyamAtrApekSayA prAgupamAlaGkArasya prakAzitatvAt / nanvevaMvidhaprathamAnuyogamahAzAstrasyAdau paJcaparameSThinAM namaskAraM bhagavAnAcAryaH kuto nAGgIcakAra bhUtabalibhaTTArakarmahAkarmaprakRtiprAbhUtadravyAnuyogamahAzAstrasyAdAvanAdisiddhapaJcamahAzabdaiH paJcaparameSThinAM namaskArakaraNAdityAkAGkSAyAM zrImadityAdi paJcapadaratnapradIpAH paJcaparameSThinAM prakAzakatvena namaH zikhayA prajvalantItyAha zrImata ityAdi "zrImate namaH" / evaM sarvatra saMbaddhavyam / zrIrAhantyamahimAghAtikarmArinirjayaprAdurbhUtanavakevalalabdhyAdyAtmA 'zrIrArhantyamahimeti' nyAsakAravacanAt / sA'syAstIti zrImAn tasmai zrImate namaH, arhate namaH, 'Namo arahaMtANaM' iti yAvat "kevalaNANadivAyarakiraNakalAvappaNAsiaNNANo / nnvkevlljhuggmsujnniyprmppvveso|" ityahallakSaNapratipAdakapravacanasadbhAvAt / anantAnantasvavibhAgaH saMpUrNatvAt sakalaM tacca tajjJAnaM ca sakalajJAnam upalakSaNAt samyagdarzanAdisaptaguNAnAM grahaNaM tatastatsahitaM tadeva sAmrAjyapadaM guNASTakasAmrAjyapadamiti yAvat / athavA sakalaizzeSairazeSarekArthasamavAyibhiH kSAyikasamyagdarzanAdisaptaguNaH sahitaM ca tajjJAnaM ca sakalajJAnaM tadeva sAmrAjyapadam / athavA sakalajJAnAmanantAnantAnAM sarvajJAnAm Ana: prANanaM vizuddhacaitanyamayabhAvaprANarjIvanamati sakalajJAnaH tanavAtastvevamucyate tadeva sAmrAjyapadaM sakalajJAnasAmrAjyapadaM tadIyaviSaye prAptavate namaH siddhaparameSThine namaH Namo siddhANamiti' yAvat / "aTUguNA kidakiccA loyaggaNivAsiNo siddhA" iti pravacanAt / svayamAcarana. dharmaH samyagdarzanAcArAdipaJcAcArya thAyathaM cakraM dvAdazagaNaM bibhartIti dharmacakrabhat gaNadhara AcAryavRSabhaH tasmai dharmacakrabhate namaH AcAryaparameSThine namaH 'Namo AiriyANamiti'yAvat / "paJcamuktyai svayaM ye AcArAnAcarantaH paramakaruNayAcArayante mumukSan lokAgragaNyazaraNyAn gaNadharavRSabhAn" ityAzAdharanirUpaNAt / SaDdranyasaptatattvAdInAM sadopadezenaiva mumukSan bitti Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaM parva dhAraNa karanevAle bharata ke stavana Adise kevalajJAnarUpa sAmrAjyake padako prApta hue haiM / eka varSake kaThina kAyotsargake bAda bharata dvArA stavana Adi kiye jAnepara hI bAhubalI svAmIne niHzalya ho zukladhyAna dhAraNa kara kevalajJAna prApta kiyA thaa| jo ibhatrai - ( izvAsau bhartA ca tasmai ) kAmadeva aura rAjA donoM haiM athavA Ibha ( yA bhartA tasmai ) - lakSmI adhipati haiM aura karmabandhanako naSTa kara saMsArakA bhaya apaharaNa karanevAle haiM aise zrI bAhubalI svAmIko namaskAra ho / isa pakSa meM zlokakA anvaya isa prakAra karanA cAhie - zrImate, dharmacakrabhRtA, sakala - jJAnasAmrAjyapadamIyuSe, saMsArabhImuSe, ibhartre namaH / vRSabhasena gaNadharake pakSa meM vyAkhyAna isa prakAra hai / zrImate yaha pada caturthyanta na hokara saptamyanta hai - ( zriyA - syAdvAdalakSmyA upalakSitaM mataM jinazAsanaM tasmin ) ataeva jo syAdvAdalakSmIse upalakSita jinazAsana - arthAt zrutajJAnake viSayameM parokSa rUpase samasta padArthoMko jAnanevAle jJAnake sAmrAjyako prApta haiM, jo dharmacakra arthAt dharmoke samUhako dhAraNa karanevAle haiM--padArthoMke ananta svabhAvoMko jAnanevAle haiM, munisaMgha adhipati haiM. puSNAtItyevaMzIlo bhartA tasmai bhartre namaH upAdhyAyaparameSThine namaH ' Namo uvajjhAyANamiti' yAvat / "jo rayaNatayajutto NiccaM dhammovadesaNe Nirado / so utrajhAo appA jadivarausa ho Namo tassa" ityAgamAt / saddhyAnanilInaH san darzanajJAnasamagrabhAvamokSasya sAdhakatamaM vizuddhacAritraM nityaM sAdhayan yatIndro bhAvasaMsArabhiyaM muSNAtIti saMsArabhImuT tasmai saMsArabhImuSe namaH sAdhuparameSThine namaH ' Namo loe savvasAhUNamiti' yAvat / "daMsaNaNANasamaggaM maggaM mokkhassa johu cAritaM / sAhayadi suddhaNicvaM sAhU sa muNI Namo tassa ||" iti pravacanAt / atra -- itarapadavat caturthIvibhaktyantatvena padatvaM hitvA sakalajJAnasAmrAjyapadamiti vyAsavacanaM tu matamahAtizayajJApanArthaM pratijJAvacanamAcAryasyeti brUmaH / tathAhi sakalatattvavyavasthAjIvAtusyAdvAdAmoghalAJchanalAJchitatvena sarvabAdhAvidhurasAdhana sAdhitatvena sarvodayavattvena ca zrImadarhanmaMtaM tIrtha zrImataM "sarvodayaM tIrthamidaM - taveda" iti yuktyanuzAsanAt / tasmin zrImata eva sakalajJAnasAmrAjyapadaM zrImattvAnyathAnupapatteriti / tadIyuSe iti saMbandhaH / atra purANe na kevalamAditIrthaMkara : bharatadharma cakrabhRcchalA kApuruSazca pratipAdyata iti prakAzitaH / aradAnayanRpatiprabhRtidhArmikottaMso jano'pIti pratipAdyArtha prakAzayati zrImata iti / zrImatiparyAyo'syAstIti zrImataH "abhrAdibhyaH" ityadvidhAnAt dAnazreyo nRpatirityarthaH tasya zrImaticaratvAt tasmin sati sakalajJAnasAmrAjyapadanIyuSe iti saMbandhaH ityanena nAnAkathAsaMbandho dAnatIrthakarazca pratipAdya iti prakAzitaH / "jIyAjjino jagati nAbhinarendrasUnuH zreyAn nRpazca kurugotragRhapradIpaH / yAbhyAM babhUvaturiha vratadAnatIrthe sArakrame paramadharmarathasya cakre // " iti dAnatIrthaMkaratvaprasiddheH / kiM ca sarvapAdAdyakSarANAM paThanena zrIsAdhanamiti prayojanapratipAdanAtizayaH saddhalakSmyAM prekSAvadbhiravagantavya ityuparamyate / atraiva punaH prekSAvatAmAnandakandalyAM nAndyAM zrImadveNupura bhavyajanaM saMbodhanAcAryaH praznottareNa saddharmasarvasvarahasya matraivetyantarlApitvena dRDhayanAziSamAha - zrImata iti / lakSmyAM vA matiryasya asau zrImatiH tasya saMbuddhiH zrImate ! bho bho bharatasaudharmAdhipatidurlabhakaliyugajainamArgaprabhAvabhAsaMtoSitasaudharmendralaukAntikendra videhaca krondrasAluvimmaNidevendra ! abhyudayanizzreyasa lakSmIsvasAtkaraNalolupabuddhe ! sakalajJAnasAmrAjyapadaM kveti jijJAsAyAM zrImata evaM aIcchAsana eva tasmin sati sakalajJAnasAmrAjyapadamIyuSe dharmacakrabhRte bhartre saMsArabhImuSe zrImate AdIzvarAya athavA pArzvatIrthakRtsammukhInatvAdi prakaraNabalAt bhuvaM gharatIti gharmo gharaNIndrastaM cakrAkAreNa valayAkAreNa samIpe bibhartIti dharmacakrabhRt pArzvatIrthakaraH tasmai zeSavizeSaNaviziSTAya zrImatpArzva tIrthakRte namaskuru yataste surAsurendra mukuTataTagata divyamaNikiraNajAlabAlAtapakavacitacArucaraNAravindatIrthakaraparama devaniratizayakalyANaparamparA syAditi sarva samantato bhadram / Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam namastamaHpaTacchanmajagadudyotahetave / jinendrAMzumate 'tanvatpramAmAbhAramAsine // 2 // jayatyajayyamAhAtmyaM vizAsitakuzAsanam / zAsanaM jainamudbhAsi muktilakSmyekazAsanam // 3 // ratnatrayamayaM jaina jaitramastraM jayatyadaH / yenAvyAja vyajeSTAIn duritArAtivAhinIm // 4 // yaH sAmrAjyamadhaHsthAyi gIrvANAdhipavaibhavam / tRNAya manyamAnaH san prAvAjIdagrimaH pumAn // 5 // 'yamanuprAvrajan bhUri sahasrANi mahIbhitAm / ikSvAkumo jamukhyAnAM svAmimaktyaiva kevalam // 6 // kacchAdyA yasya sadvRttaM nirvoDhumasahiSNavaH / vasAnAH" parNavalkAcAna vanyo "vRtti prapaMdire // 7 // anAzvAnyastapastepe caraM soDhvA parISahAn / sarva sahatvamAdhyAya" nirjarAsAdhana param // 8 // aura apane sadupadezoMke dvArA saMsArakA bhaya naSTa karanevAle haiM aise vRSabhasena gaNadharako namaskAra ho| "bhuvaM dharatIti dharmo dharaNIndrastaM cakrAkAreNa valayAkAreNa samIpe bibhartIti dharmacakrabhRt pArzvatIrthaMkaraH tsmai"| ukta vyutpattike anusAra 'dharmacakrabhRte' zabdakA artha pAzvanAtha bhI hotA hai ataH isa zlokameM bhagavAna pArzvanAthako bhI namaskAra kiyA gayA hai| isI prakAra jayakumAra, nArAyaNa, balabhadra Adi anya kathAnAyakoMko bhI namaskAra kiyA gayA hai| vizeSa vyAkhyAna saMskRta TippaNase jAnanA caahie| isa zlokake cAroM caraNoMke prathama akSaroMse isa pranthakA prayojana bhI granthakartAne vyakta kiyA hai-'zrIsAdhana' arthAt kaivalyalakSmIko prApta karanA hI isa granthake nirmANakA prayojana hai // 1 // jo ajJAnAndhakArarUpa vakhase AcchAdita jagatko prakAzita karanevAle haiM tathA saba ora phailanevAlI jJAnarUpI prabhAke bhArase atyanta udAsita-zobhAyamAna haiM aise zrIjine rUpI sUryako hamArA namaskAra hai // 2 // jisakI mahimA ajeya hai, jo mithyAdRSTiyoMke zAsanakA khaNDana karanevAlA hai, jo naya pramANake prakAzase sadA prakAzita rahatA hai aura mokSalakSmIkA pradhAna kAraNa hai aisA jinazAsana nirantara jayavanta ho // 3 / / zrI arahanta bhagavAnne jisake dvArA pAparUpI zatruoMkI senAko sahaja hI jIta liyA thA aisA jayanazIla jinendrapraNIta ratnatrayarUpI astra hamezA jayavanta rahe / / 4 / jina agrapuruSa-puruSottamane indrake vaibhavako tiraskRta karanevAle apane sAmrAjyako tRNake samAna tuccha samajhate hue munidIkSA dhAraNa kI thI, jinake sAtha hI kevala svAmibhaktise prerita hokara ikSvAku aura bhojavaMzake bar3e-bar3e hajAroM rAjAoMne dIkSA lI thI, jinake nirdoSa caritrako dhAraNa karaneke lie asamartha hue kaccha mahAkaccha Adi aneka rAjAoMne vRkSoMke patte tathA chAlako pahinanA aura vanameM paidA hue kanda-mUla AdikA bhakSaNa karanA prArambha kara diyA thA, jinhoMne AhAra pAnIkA tyAgakara sarvasahA pRthivIkI taraha saba prakArake upasagoMke sahana karanekA dRr3ha vicAra kara aneka parISaha sahe the tathA karmanirjarAke mukhya kAraNa tapako cirakAla taka tapA thA, cirakAla taka tapasyA karanevAle jina jinendrake mastakapara bar3hI huI jaTAe~ dhyAna 1. tattvapramAbhA-a0,50, sa0, da0, la0 / 2. prakRSTajJAnam / 3. -tmyavizA-sa. / 4. vinAzita / 5. muktilakSamyA ekameva zAsanaM yasmAt tat / 6. jinasyedam / 7. parAverjeriti suutraadaatmnepdo| 8. taNaM manyamAnaH 'manyasyokAkAdiSu yato'vajJA' iti cturthii| 9. yena saha / 10. bhojvNshH| 11. paridadhAnAH / 12. jIvanam / 13. anazanavAn / 14. atra tapastapasi,taperdhAtoH karmavat kArya bhavati / tapasi krmnnotyaatmnepdii| 15. Alambya vimRzya vA / AdhAya da0, s0| Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaM parva ciraM tapasyato yasya jaTA mUrdhni babhustarAm / dhyAnAgnidagdhaka ndhaniryaddhRmazikhA iva // 9 // maryAdAviSkriyAhetorviharantaM ydRcchyaa| calantamiva hemAdriM dadRzurya surAsurAH // 10 // zreyasi prayate dAnaM yasmai dattvA praseduSi / paJcaratnamayIM vRSTiM vavRSuH suravAridAH // 11 // "udapAdi vibhoryasya ghAtikarmArinirjayAt / kevalAkhyaM paraM jyotirlokAlokAvabhAsakam // 12 // yenAbhyadhAyi saddharmaH karmArAtinivarhaNaH / sadaHsaromukhAmbhojavanadIdhitimAlinA // 13 // yasmAt svAnvayamAhAtmyaM zuzruvAn bharatAtmajaH / salIlamanaTaccArUMcaJcaccIvaravalkalaH // 14 // tamAdidevaM nAbheyaM vRSamaM vRSabhadhvajam / praNaumi 'praNipatyAhaM "praNidhAya muhurmuhuH // 15 // ajitAdIn mahAvIraparyantAn paramezvarAn / jinendrAn' paryupAse'haM dharmasAmrAjyanAyakAn // 16 // sakalajJAnasAmrAjyayauvarAjyapade sthitAn / "toSTavImi gaNAdhIzAnAptasaMjJAnakaNThikAn // 17 // anAdinidhanaM tuGgamanalpaphaladAyinam / "upAdhvaM vipulacchAya" zrutaskandhamahAdrumam // 18 // ityAprAptavacaH stotraiH kRtamaGgalasaskriyaH / purANaM saMgrahISyAmi triSaSTipuruSAzritam // 19 // tIrthezAmapi cakreza halinAmardhacakriNAm / triSaSTilakSaNaM vakSye purANaM tadviSAmapi // 20 // purAtanaM purANaM syAt tanmahanmahadAzrayAt / mahadbhirupadiSTatvAt mahAzreyo'nuzAsanAt // 21 // rUpI agnise jalAye gaye karmarUpa iMdhanase nikalatI huI dhUmakI zikhAoMke samAna zobhAyamAna hotI thIM, maryAdA prakaTa karaneke abhiprAyase svecchApUrvaka calate hue jina bhagavAnko dekhakara sara aura asara aisA samajhate the mAno suvarNamaya meru parvata hI cala rahA jina bhagavAnko hastinApurake rAjA zreyAMsake dAna denepara devarUpa meghoMne pA~ca prakArake ratnoMkI varSA kI thI, kucha samaya bAda ghAtiyAkarmarUpI zatruoMko parAjita kara denepara jinheM lokAlokako prakAzita karanevAlI kevalajJAnarUpI utkRSTa jyoti prApta huI thI, jo sabhArUpI sarovarameM baiThe hue bhavya jIvoMke mukharUpI kamaloMko prakAzita karaneke lie sUryake samAna the, jinhoMne karmarUpI zatruoMko naSTa karanevAle samIcIna dharmakA upadeza diyA thA, aura jinase apane vaMzakA mAhAtmya sunakara valkaloMko pahine hue bharataputra marIcine lIlApUrvaka nRtya kiyA thaa| aise una nAbhirAjAke putra vRSabhacihnase sahita Adideva (prathama tIrthaMkara ) bhagavAn vRSabhadevako maiM namaskAra kara ekAgra cittase bAra-bAra unakI stuti karatA huuN||5-15|| inake pazcAt , jo dharmasAmrAjyake adhipati haiM aise ajitanAthako Adi lekara mahAvIra paryanta teIsa tIrthaMkaroMko bhI namaskAra karatA huuN|16|| isake bAda, kevalajJAnarUpI sAmrAjyake yuvarAja padameM sthita rahanevAle tathA samyagjJAnarUpI kaNThAbharaNako prApta hue gaNadharoMkI maiM bAra-bAra stuti karatA hU~ // 17 / / he bhavya puruSo! jo dravyArthika nayakI apekSA Adi aura antase rahita hai, unnata hai, aneka phaloMkA denevAlA hai, aura vistRta tathA saghana chAyAse yukta hai aise zrutaskandharUpI vRkSakI upAsanA karo // 18 // isa prakAra deva guru zAstrake stavanoM-dvArA maGgalarUpa sakriyAko karake maiM vesaTha zalAkA (caubIsa tIrthakara, bAraha cakravartI, nava nArAyaNa, nava pratinArAyaNa aura nava balabhadra) puruSoMse Azrita purANakA saMgraha karU~gA // 19 // tIrthaMkaroM, cakravartiyoM, balabhadroM, nArAyaNoM aura unake zatruoM-pratinArAyaNoMkA bhI purANa kahU~gA / / 20 / / yaha grantha atyanta prAcIna kAlase pracalita hai isalie purANa kahalAtA 1. karkaMdha-da0 / edha indhanam / 2. prakaTatA / 3. pavitre / 4. prasanne sti| 5. utpannam / padaH 'padaH kartari laGi teGinityaM bhavati jiH / ' 6. mriiciH| 7. knyaaruupvlklH| 8.-valkalam a0| 9. 'Nu stutau'| 10. prahvo bhUtvA / 11. dhyAtvA / 12. ArAdhaye / 13. bhRzaM punaH punaH stomi / 14. ArAdhayadhvam / / 15. pakSe vipuladayam / 16. parAparaguru-tadvacanam / 17. saMkSepaM kariSye / Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 'kaviM purANamAzritya prasRtatvAt purANatA / mahattvaM svamahimnaiva tasyetyanyairnirucyate // 22 // mahApuruSasaMbandhi mahAbhyudayazAsanam / mahApurANamAnnAtamata etanmaharSibhiH // 23 // RSipraNItamASaM syAt sUktaM sUnRtazAsanAt / dharmAnuzAsanAccedaM dharmazAstramiti smRtam // 24 // itihAsa itISTaM tad iti hAsIditi zruteH / itivRttamathaitirSamAmnAyaM cAmananti tat // 25 // purANamitihAsAkhyaM yatprovAca gaNAdhipaH / tatkilAhamadhIvakSye kevalaM bhakticoditaH // 26 // purANaM gaNabhRtproktaM "vivakSomeM mahAnbharaH / "vivakSoriva damyasya puGgAramuddhRtam // 27 // ka gambhIraH purANAbdhiH ka mAigbodhadurvidhaH / so'haM mahodadhiM dobhyAM titIryuryAmi hAsyatAm // 28 // athavAstvetadalpo'pi yadghaTe'haM svazaktitaH / lanabAladhirapyukSA kiM notpucchayate tarAm // 29 // gaNAdhIzaiH praNIte'pi purANe'sminnahaM yte"| siMhairAsevite mAgeM mRgo'nyaH kena vAryate // 30 // purANakavimiH kSuNNe kathAmArge'sti me gtiH| paurastyaiH zodhitaM mArga ko vA nAnuvrajejjanaH // 31 // hai| isameM mahApuruSoMkA varNana kiyA gayA hai athavA tIrthakara Adi mahApuruSoMne isakA upadeza diyA hai athavA isake par3hanese mahAna kalyANakI prApti hotI hai isalie ise mahApurANa kahate haiM ||2|'praaciin kaviyoMke Azrayase isakA prasAra huA hai isalie isakI purANatA-prAcInatA prasiddha hI hai tathA isakI mahattA isake mAhAtmyase hI prasiddha hai isalie ise mahApurANa kahate haiM' aisA bhI kitane hI vidvAn mahApurANakI nirukti-artha karate haiM / / 22 / / yaha purANa mahApuruSoMse sambandha rakhanevAlA hai tathA mahAna abhyudaya-svarga mokSAdi kalyANoMkA kAraNa hai isalie maharSi loga ise mahApurANa mAnate haiM / / 23 / / yaha grantha RSipraNIta honeke kAraNa ArSa, satyArthakA nirUpaka honese sUkta tathA dharmakA prarUpaka honeke kAraNa dharmazAstra mAnA jAtA hai| 'iti iha AsIt yahA~ aisA huA-aisI aneka kathAoMkA isameM nirUpaNa honese RSi gaNa ise 'itihAsa', 'itivRtta' aura 'aitihya' bhI mAnate haiM // 24-25 / / jisa itihAsa nAmaka mahApurANakA kathana svayaM gaNadharadevane kiyA hai use maiM mAtra bhaktise prerita hokara kahU~gA kyoMki maiM alpajJAnI hU~ // 26 // bar3e-bar3e bailoM-dvArA uThAne yogya bhArako uThAnekI icchA karanevAle bachar3eko jaise bar3I kaThinatA par3atI hai vaise hI gaNadharadevake dvArA kahe hue mahApurANako kahanekI icchA rakhanevAle mujha alpajJako par3a rahI hai // 27 // kahA~ to yaha atyanta gambhIra purANarUpI samudra aura kahA~ mujha jaisA alpajJa! maiM apanI bhujAoMse yahA~ samudrako tairanA cAhatA hU~ isalie avazya hI ha~sIko prApta hoU~gA / / 28 // athavA aisA samajhie ki maiM alpajJAnI hokara bhI apanI zaktike anusAra isa purANako kahaneke lie prayatna kara rahA hU~ jaise ki kaTI pU~chavAlA bhI baila kyA apanI kaTI pU~chako nahIM uThAtA ? arthAt avazya uThAtA hai / / 29 / / yadyapi yaha purANa gaNadharadevake dvArA kahA gayA hai tathApi maiM bhI yathAzakti isake kahanekA prayatna karatA huuN| jisa rAstese siMha cale haiM usa rAstese hiraNa bhI apanI zaktyanusAra yadi gamana karanA cAhatA hai to use kauna roka sakatA hai ? // 30 // prAcIna kaviyoM-dvArA kSuNNa kiye gaye-nirUpaNa kara sugama banAye gaye kathAmArgameM merI bhI gati 1. purANaM kavi-da0 / pUrvakavim / 2. purANasya / 3. nirUpyate a0, sa0, da0 / 4. kathitam / 5. uktam / 6. itihAsamitI-ma0, l0| 7. 'pAramparyopadeze syAdaitihmamiti hAvyayam' iti vacanAt, athavA itivRttam aitihyam AmnAyazceti nAmatrayam / 8. -mRSayo vAmananti sa0, l0| 9. kathayanti / 10. noditaH da0, a0| 11. vaktumicchoH / 12. voDhumicchoH / 13. bAlavatsasya / 14. daridraH / 15. prayatnaM karomi / 16. yAn a0, 50, sa0, la0, m0| 17. saMmardite / 18. upAyaH / 19. purogamaH / Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaM parva mahAkarIndrasaMmardaviralIkRtapAipe / vane vanyemakalamAH sulabhAH svairacAriNaH // 32 // mahAtimipRthuprothaparthI kRtajale'rNave / yatheSTaM paryaTansyeva nanu pAThInazAvakAH // 33 // mahAmaTAstrasaMpAtaniruddha pratiyoke / bhaTabruvo'pi nizza valgasyeva raNAGgaNe // 34 // tatpurANakavIneva matvA hastAvalambanam / mahato'sya purANAbdhestaraNAyocato'smyaham // 35 // mahatyasmin purANAbdhau zAkhAzatataraGgake / skhalitaM yatpramAdAnme tad budhAH kSantumarhatha // 36 // kavipramAdajAn doSAnapAsyAsmAt kathAmRtAt / santo guNAn jighumantu guNagRhyo hi sjjnH||37|| subhASitamahAratnasaMbhRte'smin kathAmbudhau / "doSanAhAnanAdRtya yatadhvaM sArasaMgrahe // 38 // kavayaH siddhasenAyA vayaM ca kavayo matAH / maNayaH panarAgAthA nanu kAco'pi meckH||39|| yadvacodarpaNe kRtsnaM 'vAGmayaM prativimbitam / tAn kavIn bahumanye'haM kimanyaiH kavimAnimiH // 40 // namaH purANakArebhyo yadvaktrAbje sarasvatI / yeSAmaddhA kavitvasya "sUtrapAtAyitaM vacaH // 45 // hai kyoMki Age calanevAle puruSoMke dvArA jo mArga sApha kara diyA jAtA hai phira usa mArgameM kauna puruSa saralatApUrvaka nahIM jA sakatA hai ? arthAt sabhI jA sakate haiM // 31 // athavA bar3e-bar3e hAthiyoMke mardana karanese jahA~ vRkSa bahuta hI virale kara diye gaye haiM aise vanameM jaMgalI hastiyoM ke bacce sulabhatAse jahA~-tahA~ ghUmate hI haiM // 32 // athavA jisa samudra meM bar3e-bar3e macchoMne apane vizAla mukhoM ke AMghAtase mArga sApha kara diyA hai usameM una macchoMke choTe-choTe bacce bhI apanI icchAse ghUmate haiM // 33 // athavA jisa raNabhUmimeM bar3ebar3e zUra-vIra yoddhAoMne apane zastra-prahAroMse zatruoMko roka diyA hai usameM kAyara puruSa bhI apaneko yoddhA mAnakara niHzaka ho uchalatA hai / / 34 / / isalie maiM prAcIna kaviyA~ko hI hAthakA sahArA mAnakara isa purANarUpI samudrako tairaneke lie tatpara huA hU~ // 35 / / saikar3oM zAkhArUpa taraGgoMse vyApta isa purANarUpI mahAsamudrameM yadi maiM kadAcit pramAdase skhalita ho jAU~-ajJAnase koI bhUla kara bailUM to vidvajjana mujhe kSamA hI kareMge // 36 // sajjana puruSa kavike pramAdase utpanna hue doSoMko chor3akara isa kathArUpI amRtase mAtra guNoMke hI grahaNa karanekI icchA kareM kyoMki sajana puruSa guNa hI grahaNa karate haiN| // 37 // uttama-uttama upadezarUpI ratnAse bhare hue isa kathArUpa samudra meM magaramacchoMko chor3akara sAra vastuoMke grahaNa karane meM hI prayatna karanA cAhie // 38 // pUrvakAlameM siddhasena Adi aneka kavi ho gaye haiM aura maiM bhI kavi hU~ so donoMmeM kavi nAmakI to samAnatA hai parantu arthameM utanA hI antara hai jitanA ki padmarAga maNi aura kAcameM hotA hai // 39 // isalie jinake vacanarUpI darpaNameM samasta zAstra pratibimbita the maiM una kaviyoMko bahuta mAnatA hU~-unakA Adara karatA huuN| mujhe una anya kaviyoMse kyA prayojana hai jovyartha hI apaneko kavi mAne hue haiN||40|| maiM una purANake racanevAle kaviyoMko namaskAra karatA hU~ jinake makhakamalameM sarasvatI sAkSAt nivAsa karatI hai. tathA jinake vacana anya kaviyoMkI kavitAmeM sUtrapAtakA kArya karate 1. naasikaa| 2. apanyAH panthAH kRtaM pathIkRtaM jalaM yatra / 3. jalArNave ma0, a0,10, la0 / 4. bhaTe / 5. bhaTajAtimAtropajIvI, tucchaMbhaTa ityarthaH / 6. tat kAraNAt / satpu0-a0, sa0, da0 / 7. avAntarakathA / 8. gRhItumicchantu / 9. guNagRhyA hi sajjanAH 10, ma0, l0| guNA evaM gRhyA ysyaaso| 10. doSagrahAna l0|11. tAMgamavyAkaraNachando'laGkArAdivAkprapaJcaH / 12. -manyaH kavitvasya a0, 10, sa0, da0, ma0, la0 / 13. sUtrapatanAyitam / Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam "pravAdikariyUthAnAM kesarI nayakesaraH / siddhasenakavijayAd vikalpanakharAGkuraH // 42 // namaH samantabhadrAya mahate kavivedhase / yadvacovajrapAtena nirminAH kumatAdvayaH // 43 // 3 'kavInAM gamakAnAM ca vAdinAM vAgminAmapi / yazaH 'sAmantabhaddIyaM mUrdhni cUDAmaNIyate // 44 // zrIdattAya namastasmai tapaH zrIdIptamUrtaye / kaNThIravAyitaM yena pravAdIbhaprabhedane // 45 // "vidubviNISu satsu yasya nAmApi kIrtitam / 'nikharvayati tadbhavaM yazomandraH sa pAtu naH // 46 // candrAMzuzubhrayazasaM prabhAcandrakaviM stuve / kRtvA candrodayaM yena zazvadAhlAditaM jagat // 47 // candrodayakRtastasya yazaH kena na zasyate / yadAkalpamanAmlAni satAM zekharatAM gatam // 48 // "zItIbhUtaM jagadyasya vAcArAdhyacatuSTayam / mokSamArgaM sa pAyAnaH zivakoTirmunIzvaraH // 49 // kAvyAnucintane yasya jaTAH prabalavRttayaH / zrarthAn 'smAnuvadantIva jaTAcAryaH sa no'vatAt // 50 // dharmasUtrAnugA hRdyA yasya vAGmaNayo'malAH / kathAlaMkAratAM bhejuH kANabhikSurjayatyasau // 51 // 12 10 0 14 haiM- mUlabhUta hote haiM // 41 // | ve siddhasena kavi jayavanta hoM jo ki pravAdIrUpa hAthiyoMke jhuNDake lie siMhake samAna haiM, naigamAdi naya hI jinakI kesara ( ayAla - garadanapara - ke bAla ) tathA asti nAsti Adi vikalpa hI jinake paine nAkhUna // 42 // maiM una mahAkavi samantabhadrako namaskAra karatA hU~ jo ki kaviyoM meM brahmAke samAna haiM aura jinake vacanarUpa vajrake pAtase mithyAmatarUpI parvata cUra-cUra ho jAte the ||43|| svatantra kavitA karanevAle kavi, ziSyoM ko pranthake marma taka pahu~cAnevAle gamaka TIkAkAra, zAstrArtha karane vAle vAdI aura manohara vyAkhyAna denevAle vAgmI ina sabhIke mastakapara samantabhadra svAmIkA yaza cUr3AmaNike samAna AcaraNa karanevAlA hai, arthAt ve sabameM zreSTha the ||44 || maiM una zrIdattake lie namaskAra karatA hU~ jinakA zarIra tapolakSmIse atyanta sundara hai aura jo pravAdIrUpI hastiyoMke bhedanameM siMhake samAna the ||45|| vidvAnoMkI sabhAmeM jinakA nAma kaha dene mAtra se sabakA garva dUra ho jAtA hai ve yazobhadra svAmI hamArI rakSA kareM || 46 || maiM una prabhAcandra kavikI stuti karatA hU~ jinakA yaza candramA kI kiraNoMke samAna atyanta zukla hai aura jinhoMne candrodayakI racanA karake jagatako hamezA ke lie AhlAdita kiyA hai ||47|| vAstavameM candrodayakI ( nyAyakumudacandrodayakI ) racanA karanevAle una prabhAcandra AcAryake kalpAnta kAla taka sthira rahanevAle tathA sajjanoMke mukuTa - bhUta yazakI prazaMsA kauna nahIM karatA ? arthAt sabhI karate haiM ||48 || jinake vacanoMse prakaTa hue cAroM ArAdhanArUpa mokSamArga ( bhagavatI ArAdhanA ) kI ArAdhanA kara jagat ke jIva sukhI hote haiM ve zivakoTi munIzvara bhI hamArI rakSA kareM || 42 || jinakI jaTArUpa prabala - yuktipUrNa vRttiyA~ - TIkAe~ kAvyoMke anucintanameM aisI zobhAyamAna hotI thIM mAno hameM una kAvyoMkA artha hI batalA rahI hoM, aise ve jaTAsiMhanandi AcArya ( varAGgacaritake kartA) hama logoMkI rakSA kareM // 50 // ve kANabhikSu jayavAn hoM jinake dharmarUpa sUtrameM piroye hue manohara vacanarUpa nirmala maNi kathAzAstra ke alaMkArapaneko prApta hue the arthAt jinake dvArA race gaye kathAgrantha 1. paravAdi / 2. naigamAdiH / 3. "kavirnUtanasandarbhoM gamakaH kRtibhedagaH / vAdI vijayavAgvRttirvAgmI tu janaraJjakaH // " 4. samantabha - a0, sa0 / 5. cUDAmaNirivAcarati / 6 vidvAMsaH atra santIti viduSviNyastAsu / 7. sabhAsu / 8. nitarAM hrasvaM karoti / 9. granthavizeSam / 10. ISaddmalAni / na AmlAni anAmlAni / -manAmlAyi da0, sa0, a0, pa0, la0 / 11. sukhIbhUtam / 12. ArAdhanAcatuSTayam / 13. tu hica smAha vai pAdapUraNe / 14. sArthakaM punarvacanam anuvAdaH / 15. kvApabhikSu a0, sa0 / Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaM parva kavInAM tIrthakRddevaH 'kiMtarAM tatra varNyate / viduSAM vAGmaladhvaMsi tIrtha yasya vacomayam // 52 // mahAkalaGkazrIpAlapAtrakesariNAM guNAH / viduSAM hRdayArUDhA hArAyante'tinirmalAH // 53 // kavitvasya parA sImA vAgmitvasya paraM padam / gamakatvasya paryanto vAdisiMho'rcyate na kaiH // 54 // zrIvIrasena ityAttabhaTTArakapRthuprathaH / sa naH punAtu pUtAtmA kavivRndArako muniH // 55 // lokavitvaM kavitvaM ca sthitaM bhaTTArake dvayam / vAmitA'vAGmitA yasya vAcA vAcaspaterapi // 56 // siddhAntopanibandhAnAM vidhAturmadgurozviram / manmanaHsarasi stheyAn mRdupAdakuzezayam // 57 // dhavalAM bhAratIM tasya kIrti ca vidhunirmalAm / dhavalIkRtanizzeSabhuvanAM namImyaham // 50 // janmabhUmistapolakSmyAH zrutaprazamayonidhiH / jayasenaguruH pAtu budhavRndAgraNIH sa naH // 59 / / sa pUjyaH kavimirloke kavInAM paramezvaraH / vAgarthasaMgrahaM kRtsnaM purANaM yaH "samagrahIt / / 60 // kavayo'nye'pi santyeva "kastAnuddeSTumapyalam / saskRtA ye jagatpUjyAste mayA maGgalArthinA // 1 // ta eva kavayo loke ta eva ca vicakSaNAH / yeSAM dharmakathAGgatvaM bhAratI pratipadyate // 2 // saba granthoMmeM atyanta zreSTha haiM // 51 // jo kaviyoMmeM tIrthakarake samAna the athavA jinhoMne kaviyoMko pathapradarzana karaneke lie kisI lakSaNagranthakI racanA kI thI aura jinakA vacanarUpI tIrtha vidvAnoMke zabdasambandhI doSoMko naSTa karanevAlA hai aise una devAcArya-devanandIkA kauna varNana kara sakatA hai ? // 52 // bhaTTAkalaka, zrIpAla aura pAtrakesarI Adi AcAryoMke atyanta nirmala guNa vidvAnoMke hRdayameM maNimAlAke samAna suzobhita hote haiM // 53 // ve vAdisiMha kavi kisake dvArA pUjya nahIM haiM jo ki kavi, prazasta vyAkhyAna denevAle aura gamakoM-TIkAkAroMmeM sabase uttama the // 54 // ve atyanta prasiddha vIrasena bhaTTAraka hameM pavitra kareM jinakI AtmA svayaM pavitra hai, jo kaviyoMmeM zreSTha haiM, jo lokavyavahAra tathA kAvyasvarUpake mahAn jJAtA haiM tathA jinakI vANIke sAmane auroMkI to bAta hI kyA, svayaM suraguru bRhaspatikI vANo bho sImita-alpa jAna par3atI hai // 55-56 // dhavalAdi siddhAntoMke Upara aneka upanibandha-prakaraNoMke racanevAle hamAre guru zrIvIrasena bhaTTArakake komala caraNakamala hamezA hamAre manarUpa sarovara meM vidyamAna rheN||57|| zrIvIrasena gurukI dhavala, candramAke samAna nirmala aura samasta lokako dhavala karanekAlI vANI (dhavalATIkA) tathA kIrtiko maiM bAra-bAra namaskAra karatA huuN||58|| ve jayasena guru hamArI rakSA kareM jo ki tapolakSmIke janmadAtAthe, zAstra aura zAntike bhANDAra the, vidvAnoMke samUha ke agraNI-pradhAna the, ve kavi paramezvara lokameM kviyoN| dvArA pUjya the jinhoMne zabda aura arthake saMgraharUpa samasta purANakA saMgraha kiyA thA / / 59-60 // - ina Upara kahe hue kaviyoMke sivAya aura bhI aneka kavi haiM unakA guNagAna to dUra rahA nAma mAtra bhI kahanemeM kauna samartha ho sakatA hai ? arthAt koI nhiiN| maGgala prAptikI abhilASAse maiM una jagatpUjya sabhI kaviyoMkA satkAra karatA hU~ // 61 / / saMsArameM ve hI puruSa kavi haiM aura ve hI catura haiM jinakI ki vANI dharmakathAke aMgapaneko prApta hotI hai arthAt 1. kavInAM tIrthakRdityanenaiva varNanenAlam / tatra deve anyat kimapi atizayena na varNanIyamiti bhAvaH / tadeva tIrthakRttvaM samartham / itaramaparArddhamAha / 2. jalam / 3. vAgarUpam / 4. vAdivRndA- sa0, da0 / 5. zreSThaH / 6. vAgmino sa0, d0| 7. avAmitA atyIkRtA / 8. vyAkhyAnAnAma / 9. tAM nmaamy-d0| 10. zabdaH / 11. saMgrahamakarot / 12. nAmamAtreNa kathayitum / 13. samarthaH / Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam dharmAnubandhinI yA syAt kavitA saiva zasyate / zeSA pApAnavAyaiva suprayuktApi jAyate // 63 // kecinmithyAdRzaH kAvyaM praznanti zrutipezalam / 'taravadharmAnubandhitvAna satAM prINanakSamam // 6 // avyutpannatarAH kecit kavitvAya kRtodyamAH / prayAnti hAsyatA loke makA iva vivakSavaH / / 65|| kecidanyavacolezAnAdAya kavimAninaH / chAyAmAropayansyanyAM vastreSviva vaNigbruvAH // 66 // saMbhoktumakSamAH kecitsarasAM kRtikAminIm / sahAyAn kAmayante'nyAnakalyA iva kAmukAH // 67 / / kaMcidanyakRtairathaiH zabdazca parivartitaiH / prasArayanti kAmyArthAn pratiziSThyeva vANijAH // 6 // kaMcidvarNojjvalAM vANI racayantyarthadurbalAm / jAtuSI kaNThikevAso chAyAmRmati nocchikhAm // 69 // kecidarthamapi prApya tadyogapadayojanaiH / na satAM prINanAyAlaM lubdhA labdhazriyo yathA // 7 // yatheSTaM prakRtArammAH kecinirvhnnaakulaaH| kavayo bata sIdanti karAkAntakuTumbivat // 1 // jo apanI vANI-dvArA dharmakathAkI racanA karate haiM // 62 // kavitA bhI vahI prazaMsanIya samajhI jAtI hai jo dharmazAstrase sambandha rakhatI hai / dharmazAstrake sambandhase rahita kavitA manohara honepara bhI mAtra pApAsravake lie hotI hai / / 63 // kitane hI mithyAdRSTi kAnoMko priya laganevAlemanohara kAvyagranthoMkI racanA karate haiM parantu unake ve kAvya adharmAnubandhI honese-dharmazAstrake nirUpaka na honese-sajjanoMko santuSTa nahIM kara sakate // 64 // lokameM kitane hI kavi aise bhI haiM jo kAvyanirmANake lie udyama karate haiM parantu ve bolanekI icchA rakhanevAle gUMge puruSakI taraha kevala ha~sIko hI prApta hote haiM // 65 // yogyatA na honepara bhI apaneko kavi mAnanevAle kitane hI loga dUsare kaviyoMke kucha vacanoMko lekara usakI chAyA mAtra kara dete haiM arthAt anya kaviyoMkI racanAmeM thor3A-sA parivartana kara use apanI mAna lete haiM jaise ki nakalI vyApArI dUsaroMke thor3e-se kapar3e lekara unameM kucha parivartana kara vyApArI bana jAte haiM / 66 / / zrRMgArAdi rasoMse bharI huI-rasIlI kavitArUpI kAminIke bhogane meM-usakI racanA karane meM asamartha hue kitane hI kavi usa prakAra sahAyakoMkI vAMchA karate haiM jisa prakAra ki trIsaMbhogameM asamartha kAmIjana oSadhAdi sahAyakoMkI vAMchA karate haiM // 67 // kitane hI kavi anya kaviyoMdvArA race gaye zabda tathA arthameM kucha parivartana kara unase apane kAvyagranthoMkA prasAra karate haiM jaise ki vyApArI anya puruSoM-dvArA banAye hue mAlameM kucha parivartana kara apanI chApa lagA kara use becA karate haiM // 68 // kitane hI kavi aisI kavitA karate haiM jo zabdoMse to sundara hotI hai parantu arthase zUnya hotI hai| unakI yaha kavitA lAkhakI banI huI kaMThIke samAna utkRSTa zobhAko prApta nahIM hotI // 69|| kitane hI kavi sundara arthako pAkara bhI usake yogya sundara padayojanAke binA sajjana puruSoMko Anandita karaneke lie samartha nahIM ho pAte jaise ki bhAgyase prApta huI kRpaNa manuSyakI lakSmI yogya pada-sthAna yojanAke binA satpuruSoMko Anandita nahIM kara pAtI // 70 // kitane hI kavi apane icchAnusAra kAvya banAnekA prArambha to kara dete haiM parantu zakti na honese usakI pUrti nahIM kara sakate ataH ve Taiksake bhArase dabe hue 1. turityavyayamavadhAraNArthe vrtte| 2. svarasAt ha / sAmarthyAt / 3. -nakalpA pa0, ma0, la0 / kalyAH dakSAH akalyAH adakSAH strIsambhoge asamarthA ityarthaH / 'kalyaM sajJe prabhAte ca kalyo nIrogadakSayoH' iti vishvprkaashH| akalyAH puNstvrhitaaH| 4. paryAyAntaraM niitH| 5. pratinidhivyavahAreNa / 6. vrnnsmudaayyojnaishc| Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. prathama parva 13 AptapAzamatAnyanye kavayaH poSayantyalam / kukavitvAd varaM teSAmakavitvamupAsitam // 72 // anabhyastamahAvidyAH kalAzAstrabahiSkRtAH / kAvyAni kartu mohante kecitpazyata sAhasam // 73 // tasmAdabhyasya zAstrArthAnupAsya ca mahAkavIn / dhayaM zasyaM yazasyaM ca kAvyaM kurvantu dhIdhanAH // 7 // pareSAM dUSaNAjAtu na bibheti kavIzvaraH / kimulUkamayAda dhunvan dhvAntaM nodeti 'mAnumAn // 75 // pare tuSyantu vA mA vA kaviH svArtha pratIhatAm / na parArAdhanAcche yaH zreyaH sanmArgadezanAta // 6 // purANakavayaH kaMcit kNcinnvkviishvraaH| teSAM matAni minAni kastadArAdhane kSamaH // 7 // kecit sauzabyamicchanti kecidarthasya saMpadam / kecit samAsabhUyastvaM pare byastA padAvalIm // 7 // mRdubadhArthinaH kecit sphuTabandhaiSiNaH pare / madhyamAH kecidanyeSAM ruciranyaiva lakSyate // 79 // iti bhinnAbhisandhivA harArAdhA manISiNaH / "pRthagjano'pi sUkAnAmanabhijJaH sudurgrahaH // 8 // satImapi kathA ramyAM dUSayantyeva durjanAH / bhujaGgA iva sacchAyAM candanamavallarIm // 8 // bahukuTumbI vyaktike samAna dukhI hote haiM // 71 // kitane ho kavi apanI kavitA-dvArA kapila Adi AptAbhAsoMke upadiSTa matakA poSaNa karate haiM-mithyAmArgakA pracAra karate haiN| aise kaviyoMkA kavitA karanA vyartha hai kyoMki kukavi kahalAnekI apekSA akavi kahalAnA hI acchA hai // 72 // kitane hI kavi aise bhI haiM jinhoMne nyAya, vyAkaraNa Adi mahAvidyAoMkA abhyAsa nahIM kiyA hai tathA jo saMgIta Adi kalAzAstroMke jJAnase dUra haiM phira bhI ve kAvya karanekI ceSTA karate haiM, aho! inake sAhasako dekho // 73 // isalie buddhimAnoMko zAstra aura arthakA acchI taraha abhyAsa kara tathA mahAkaviyoMkI upAsanA karake aise kAvyakI racanA karanI cAhie jo dharmopadezase sahita ho, prazaMsanIya ho aura yazako bar3hAnevAlA ho // 74 / / uttama kavi dUsaroMke dvArA nikAle hue doSoMse kabhI nahIM ddrtaa| kyA andhakArako naSTa karanevAlA sUrya ulUkake bhayase udita nahIM hotA ? // 75 / / anyajana santuSTa hoM athavA nahIM kaviko apanA prayojana pUrNa karaneke prati hI udyama karanA caahie| kyoMki kalyANakI prApti anya purupoMkI ArAdhanAse nahIM hotI kintu zreSTha mArgake upadezase hotI hai / / 76 / / kitane ho kavi prAcIna haiM aura kitane hI navIna haiM tathA una sabake mata jude-jude haiM ataH una sabako prasanna karane ke lie kauna samartha ho sakatA hai ? // 77 / kyoMki koI zabdoMkI sundaratAko pasaMda karate haiM, koI manohara arthasampattiko cAhate haiM, koI samAsakI adhikatAko acchA mAnate haiM aura koI pRthak-pRthak rahanevAlo alamasta padAvalIko hI cAhate haiM // 78 / / koI mRdula-sarala racanAko cAhate haiM, koI kaThina racanAko cAhate haiM, koI madhyama zreNIko racanA pasanda karate haiM aura koI aise bhI haiM jinakI ruci savase vilakSaNa-anokhI hai // 79 // isa prakAra bhinna-bhinna vicAra honeke kAraNa buddhimAna puruSoMko prasanna karanA kaThina kArya hai / tathA subhASitoMse sarvathA aparicita rahanevAle mUrkha manuSyako vazameM karanA unakI apekSA bhI kaThina kArya hai / / 80 // duSTa puruSa nirdoSa aura manohara kathAko bhI dUSita kara dete haiM, jaise candanavRkSakI manohara kAntise yukta nayI kopaloMko sarpa dUSita kara dete haiM // 81 / / 1. bhAskaraH / 2. darzanAta s0| 3. abhipraayaaH| 4. sauSThavam / 5. vyastapadAvalIm a0, vyastapadAvalim m0| 6. zliSTabandhaH / gAr3habandha ityrthH| 7. abhipraayH| 8. durArAdhyA a0,50, sa0, da0, ma0, la0, 8. vipazcita: a0m0| 10. pAmaraH / 11. suSTu duHkhena mahatA kaSTena grahItuM zakyaH / 12. maJjarIm l.| Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaM parva kavInAM kRtinirvAhe sato matvAvalambanam / kavitAmbhodhimudvelaM' lilavayiSurasmyaham // 13 // kaverbhAvo'thavA karma kAvyaM tajjJairnirucyate / tatpratItArthamagrAmyaM sAlaMkAramanAkulam // 94 // . kecidarthasya saundaryamapare padasauSThavam / vAcAmalaM kriyAM prAhustadvayaM no mataM matam // 15 // sAlaMkAramupArUDharasamudbhUtasauSThavam / anucchiSTaM satAM kAvyaM sarasvatyA mukhAyate // 16 // aspRSTabandhalAlityamapetaM rasavattayA / na tatkAvyamiti grAmya kevalaM kaTu karNayoH // 97 // suzliSTapadavinyAsaM prabandhaM racayanti ye / zrAvyabandhaM prasannArtha te mahAkavayo matAH // 9 // mahApurANasaMbandhi mahAnAyakagocaram / trivargaphalasaMdarma mahAkAvyaM tadiSyate // 19 // nistanan " katicicchlokAn sarvo'pi kurute kaviH / pUrvAparArthaghaTanaiH prabandho duSkaro mataH // 10 // zabdarAziraparyantaH svAdhIno'rthaH sphuTA' rsaaH| salamAzca praticchandAH"kavitve kA daridratA // 101 // karanA cAhie aura na durjanoMkA anAdara hI karanA cAhie // 91-92 // kaviyoMke apane kartavyakI pUrtimeM sajjana puruSa hI avalambana hote haiM aisA mAnakara maiM alaMkAra, guNa, rIti Adi laharoMse bhare hue kavitArUpI samudrako lA~ghanA cAhatA hU~ arthAt satpuruSoMke Azrayase hI maiM isa mahAn kAvya granthako pUrNa karanA cAhatA hU~ // 13 // kAvyasvarUpake jAnanevAle vidvAn, kavike bhAva athavA kAryako kAvya kahate haiN| kavikA vaha kAvya sarvasaMmata arthase sahita, grAmyadoSase rahita, alaMkArase yukta aura prasAda Adi guNoMse zobhita honA cAhie / / 14 / / kitane hI vidvAn arthakI sundaratAko vANIkA alaMkAra kahate haiM aura kitane hI padoMko sundaratAko, kintu hamArA mata hai ki artha aura pada donoMkI sundaratA hI vANIkA alaMkAra hai // 95 / / sajjana puruSoMkA banAyA huA jo kAvya alaMkArasahita, zRMgArAdi rasoMse yukta, saundaryase otaprota aura ucchiSTatArahita arthAt maulika hotA hai vaha kAvya sarasvatIdevIke mukhake samAna zobhAyamAna hotA hai arthAt jisa prakAra zarIrameM mukha sabase pradhAna aMga hai usake binA zarIrakI zobhA aura sthiratA nahIM hotI usI prakAra sarvalakSaNapUrNa kAvya hI saba zAstroM meM pradhAna hai tathA usake binA anya zAstroMko zobhA aura sthiratA nahIM ho pAtI / / 96 / / jisa kAvyameM na to rItikI ramaNIyatA hai, na padoMkA lAlitya hai aura na rasakA hI pravAha hai use kAvya nahIM kahanA cAhie vaha to kevala kAnoMko duHkha denevAlI grAmINa bhASA hI hai // 97 / jo aneka arthoMko sUcita karanevAle padavinyAsase sahita, manohara rItiyoMse yukta evaM spaSTa arthase udbhAsita prabandhoM-kAvyoMkI racanA karate haiM ve mahAkavi kahalAte haiM // 28 // jo prAcInakAlake itihAsase sambandha rakhanevAlA ho, jisameM tIrthakara cakravartI Adi mahApuruSoMke caritrakA citraNa kiyA gayA ho tathA jo dharma, artha aura kAmake phalako dikhAne vAlA ho use mahAkAvya kahate haiM / / 99 // kisI eka prakIrNaka viSayako lekara kucha zlokoMkI racanA to sabhI kavi kara sakate haiM parantu pUrvAparakA sambandha milAte hue kisI prabandhakI racanA karanA kaThina kArya hai // 100 / jaba ki isa saMsArameM zabdoMkA samUha ananta hai, varNanIya viSaya apanI icchAke AdhIna hai, rasa spaSTa haiM aura uttamottama chanda sulabha haiM taba kavitA karanemeM daridratA kyA hai ? arthAt icchAnusAra sAmagrIke milanepara uttama kavitA hI karanA 1. velAmatikrAntam / 2. grAmyaM 'duHpratItikaraM grAmyam, yathA-'yA bhavataH priyaa'| 3. rasAlaMkArairasaGkIrNam / 4. sahRdayahRdayAhlAdakatvam / 5. prAdurbhUta / 6. ucchiSTaM paraprarUpitam / 7.-matigrAmyaM sa0pa0, da0, m0| 8. kAvyam / 9. zravyabandha sa0, 50, l0| 10. nistanvan ma0 / nisvanan la0, da0,50, sa0 / klizyan / 11. sphuTo rasaH da0, 50, / 12. pravicchandAH la0 / pratinidhayaH / Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ --- prathamaM parva kavInAM kRtinirvAhe sato matvAvalambanam / kavitAmbhodhimudvelaM' liladhayiSurasmyaham // 13 // kaverbhAvo'thavA karma kAvyaM tajjJairnirucyate / tatpratItArthamagrAmyaM sAlaMkAramanAkulam // 9 // kecidarthasya saundaryamapare padasauSThavam / vAcAmalaM kriyAM prAhustadvayaM no mataM matam // 15 // sAlaMkAramupArUDharasamudbhUtasauSThavam / anucchiSTaM satAM kAvyaM sarasvatyA mukhAyate // 96 // aspRSTabandhalAlityamapetaM rasavattayA / na tatkAvyamiti grAmya kevalaM kaTu karNayoH // 97 // suzliSTapadavinyAsaM prabandhaM racayanti ye / zrAvyabandhaM prasannArtha te mahAkavayo matAH // 9 // mahApurANasaMbandhi mahAnAyakagocaram / trivargaphalasaMdarma mahAkAvyaM tadiSyate // 19 // nistanan" katicicchalokAn sarvo'pi kurute kaviH / pUrvAparArthaghaTanaiH prabandho duSkaro mataH // 10 // zabdarAziraparyantaH svAdhIno'rthaH sphuTo' rsaaH| sulabhAzca praticchandAH kavitve kA daridratA // 10 // karanA cAhie aura na durjanoMkA anAdara hI karanA caahie|||91-92|| kaviyoMke apane kartavyakI pUrtimeM sajjana puruSa hI avalambana hote haiM aisA mAnakara maiM alaMkAra, guNa, rIti Adi laharoMse bhare hue kavitArUpI samudrako lA~ghanA cAhatA hU~ arthAt satpuruSoMke Azrayase hI maiM isa mahAna kAvya granthako pUrNa karanA cAhatA hU~ // 13 // kAvyasvarUpake jAnanevAle vidvAn, kavike bhAva athavA kAryako kAvya kahate haiN| kavikA vaha kAvya sarvasaMmata arthase sahita, grAmyadoSase rahita, alaMkArase yukta aura prasAda Adi guNoMse zobhita honA cAhie // 94 / / kitane hI vidvAn arthakI sundaratAko vANIkA alaMkAra kahate haiM aura kitane hI padoMko sundaratAko, kintu hamArA mata hai ki artha aura pada donoMkI sundaratA hI vANIkA alaMkAra hai // 95 / / sajana puruSoMkA banAyA huA jo kAvya alaMkArasahita, zRMgArAdi rasoMse yukta, saundaryase otaprota aura ucchiSTatArahita arthAt maulika hotA hai vaha kAvya sarasvatIdevIke mukhake samAna zobhAyamAna hotA hai arthAt jisa prakAra zarIrameM mukha sabase pradhAna aMga hai usake binA zarIrakI zobhA aura sthiratA nahIM hotI usI prakAra sarvalakSaNapUrNa kAvya hI saba zAstroMmeM pradhAna hai tathA usake binA anya zAstroMkI zobhA aura sthiratA nahIM ho pAtI // 96 / / jisa kAvyameM na to rItikI ramaNIyatA hai, na padoMkA lAlitya hai aura na rasakA hI pravAha hai use kAvya nahIM kahanA cAhie vaha to kevala kAnoMko duHkha denevAlI grAmINa bhASA hI hai // 97 / / jo aneka arthoMko sUcita karanevAle padavinyAsase sahita, manohara rItiyoMse yukta evaM spaSTa arthase udbhAsita prabandhoM-kAvyoMkI racanA karate haiM ve mahAkavi kahalAte haiM / / 98 / / jo prAcInakAlake itihAsase sambandha rakhanevAlA ho, jisameM tIrthakara cakravartI Adi mahApuruSoMke caritrakA citraNa kiyA gayA ho tathA jo dharma, artha aura kAmake phalako dikhAne vAlA ho use mahAkAvya kahate haiM / / 19 / / kisI eka prakIrNaka viSayako lekara kucha zlokoMkI racanA to sabhI kavi kara sakate haiM parantu pUrvAparakA sambandha milAte hue kisI prabandhakI racanA karanA kaThina kArya hai / 100 / jaba ki isa saMsArameM zabdoMkA samUha ananta hai, varNanIya viSaya apanI icchAke AdhIna hai, rasa spaSTa haiM aura uttamottama chanda sulabha haiM taba kavitA karanemeM daridratA kyA hai ? arthAt icchAnusAra sAmagrIke milanepara uttama kavitA hI karanA 1. velAmatikrAntam / 2. grAmyaM 'duHpratItikaraM grAmyam, yathA-'yA bhavataH priyaa'| 3. rasAlaMkArairasaGkIrNam / 4. sahRdayahRdayAhlAdakatvam / 5. prAdurbhUta / 6. ucchiSTaM paraprarUpitam / 7. -matigrAmyaM sa ,pa0, da0, m0| 8. kAvyam / 9. zravyabandha sa0, 50, l0| 10. nistanvan ma0 / nisvanan la0, da0,10, sa0 / klizyan / 11. sphuTo rasaH da0, 50, / 12. pravicchandAH la. / pratinidhayaH / Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 'prayAnmahati vAGamArge khiso'rtha gehanATanaiH / mahAkavitarucchAyAM vizramAyAzrayet kaviH // 102 // prajJAmUlo guNodapraskandho vAkpallavojjvalaH / mahAkavitarurdhatte yazaHkusumamanjarIm // 103 // prajJAvelaH prasAdormirguNaratnaparigrahaH / mahAdhAnaH pRthusrotAH kavirammonidhIyate // 10 // yathoktamupayumjIdhvaM budhAH kAmyarasAyanam / yena kalpAntarasthAyi vapurvaH syAd yazomayam / / 105 // yazodhanaM cicIpUNAM puNyapuNyapaNAyinAm / paraM mUlyamihAmnAtaM kAyaM dharmakathAmayam ||10kssaa idamadhyavasAhiM kathAM dharmAnubandhinIm / prastube prastutA saddhirmahApuruSagocarAm // 10 // vistIrNAnekazAkhAlyAM" sacchAyAM" phalazAlinIm / AyaniSevitAM ramyAM satI klpltaamiv||108|| prasanmAmatigambhIrAM nirmalA "sukhazItalAm / "nirvApitajagattApAM mahatI sassImiva // 109 // cAhie // 101 / / vizAla zabdamArgameM bhramaNa karatA huA jo kavi artharUpI saghana vanoMmeM ghUmanese kheda-khinnatAko prApta huA hai use vizrAmake lie mahAkavirUpa vRkSoMkI chAyAkA Azraya lenA cAhie / arthAt jisa prakAra mahAvRkSoMkI chAyAse mArgakI thakAvaTa dUra ho jAtI hai aura citta halakA ho jAtA hai usI prakAra mahAkaviyoMke kAvyagranthoMke parizIlanase arthAbhAvase honevAlI saba khinnatA dUra ho jAtI hai aura citta prasanna ho jAtA hai // 102 // pratibhA jisakI jar3a hai, mAdhurya, oja, prasAda Adi guNa jisakI unnata zAkhAe~ haiM, aura uttama zabda hI jisake ujjvala patte haiM aisA yaha mahAkavirUpI vRkSa yazarUpI puSpamaJjarIko dhAraNa karatA hai // 103 / / athavA buddhi hI jisake kinAre haiM, prasAda Adi guNa hI jisameM lahareM haiM, jo guNarUpI ratnoMse bharA huA hai, ucca aura manohara zabdoMse yukta hai, tathA jisameM guruziSyaparamparA rUpa vizAla pravAha calA A rahA hai aisA yaha mahAkavi samudrake samAna AcaraNa karatA hai // 104 // he vidvAn puruSo! tuma loga Upara kahe hue kAvyarUpI rasAyanakA bharapUra upayoga karo jisase ki tumhArA yazarUpI zarIra kalpAnta kAla taka sthira raha ske| bhAvArtha-jisa prakAra rasAyana sevana karanese zarIra puSTa ho jAtA hai usI prakAra Upara kahe hue kAvya, mahAkavi Adike svarUpako samajhakara kavitA karanevAlekA yaza cirasthAyI ho jAtA hai // 105 / / jo puruSa yazarUpI dhanakA saMcaya aura puNyarUpI paNyakA vyavahAra-lenadena karanA cAhate haiM unake lie dharmakathAko nirUpaNa karanevAlA yaha kAvya mUladhana (pU~jI) ke samAna mAnA gayA hai / / 106 / / yaha nizcaya kara maiM aisI kathAko Arambha karatA hU~ jo dharmazAstrase sambandha rakhanevAlI hai, jisakA prArambha aneka sajjana puruSoMke dvArA kiyA gayA hai tathA jisameM RSabhanAtha Adi mahApuruSoMke jIvanacaritrakA varNana kiyA gayA hai // 107 / / jo dharmakathA kalpalatAke samAna, phailI huI aneka zAkhAoM (DAliyoM, kathA-upakathAoM) se sahita hai, chAyA (anAtapa, 1. gacchan / 2. gahanaM kAnanam / 3. vizrAmAyA--da0, sa0, 50, ma0, l0| 4. avicchinnazabdapravAhaH / 5. cicISUNAM sa0, 80 / poSitumicchUnAm / 'ca bharaNe' iti krayAdidhAtoH san tata upratyayaH / 6. paNAyitAm sa0 / kretaNAm / 7. kathitam / 8. nizcitya / 9. dharmAnuvatinIm sa0, da0 / 10. prAraMbhe / 11. shaakhaa-kthaa| 12. smiiciinpuraatnkaavycchaayaam| uktaM cAlaMkAracUDAmaNidarpaNe-'mukhacchAyena yasya kAvyeSu purAtana kAvyacchAyA saMkrAmati sa mahAkaviH' iti / 13. bhogabhUmiH / 14. sukhAya zItalAm / 15. nirvaasit-m0| Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaM parva gurupravAhasaMbhUtimapakAM tApavicchidam' / kRtAvatArA kRtibhiH puNyAM nyomApagAmiva // 110 // cetaHprasAdajananIM kRtamaGgalasaMgrahAm / kroDIkRtajagaddimyAM hasantI darpaNazriyam // 11 // kalpAnipAdivottuGgAdabhISTaphaladAyinaH / mahAzAkhAmivodanAM zrutaskandhAdupAhRtAm // 112 / / prathamasyAnuyogasya gambhIrasyodadherapi / velAmiva bRhaddhvAnAM prasRtArthamahAjalAm // 13 // "AkSiptAzeSatantrArthI vikSiptaparazAsanAm / satAM saMvegajananI nivedarasabaMhiNIm // 11 // adbhutAmimAM divyAM paramArthabRhatkathAm / lambhairanekaiH saMhandhAM guNAvyaiH pUrvasUrimiH // 115 // yazaHzreyaskarI puNyAM bhuktimuktiphalapradAm / pUrvAnupUrvImAzritya vakSye aNuta sajjanAH // 16 // navamiH kulakam kathAkathakayorana zrotaNAmapi lakSaNam / byAvarNanIyaM prAgeva kathArambhe manISimiH // 117 // puruSArthopayogitvAtrivargakathanaM kathA / tatrApi sarakathAM dhAmAmananti manISiNaH // 118 // kAnti nAmaka guNa) se yukta hai, phaloM ( madhura phala, svarga mokSAdikI prApti ) se zobhAyamAna hai, AryoM (bhogabhUmija manuSya, zreSTha puruSoM)-dvArA sevita hai, manohara hai, aura uttama hai / athavA jo dharmakathA bar3e sarovarake samAna prasanna (svaccha, prasAdaguNase sahita) hai, atyanta gambhIra (agAdha, gUr3ha arthase yukta ) hai, nirmala (kIcar3a Adise rahita, duHzravatva Adi rogoMse rahita ) hai, sukhakArI hai, zItala hai, aura jagattrayake santApako dUra karanevAlI hai / athavA jo dharmakathA AkAzagaMgAke samAna gurupravAha (bar3e bhArI pravAha, guruparamparA) se yukta hai, paMka (kIcar3a, doSa) se rahita hai, tApa (garamI, saMsArabhramaNajanya kheda) ko naSTa karanevAlI hai, kuzala puruSoM (devoM, gaNadharAdi catura puruSoM ) dvArA kiye gaye avatAra (praveza, avagAhana) se sahita hai aura puNya (pavitra, puNyavardhaka) rUpa hai| athavA jo dharmakathA cittako prasanna karane, saba prakArake maMgaloMkA saMgraha karane tathA apane-ApameM jagattrayake pratibimbita karaneke kAraNa darpaNakI zobhAko ha~satI haI-sI jAna par3atI hai| athavA jo dharmakathA atyanta unnata aura abhISTa phalako denevAle zrutaskandharUpI kalpavRkSase prApta huI zreSTha bar3I zAkhAke samAna zobhAyamAna ho rahI hai| athavA jo dharmakathA, prathamAnuyogarUpI gahare samudrakI velA (kinAre) ke samAna mahAgambhIra zabdoMse sahita hai aura phaile hue mahAna artha rUpa jalase yukta hai| jo dharmakathA svarga mokSAdikesAdhakasamasta tantroMkA nirUpaNa karanevAlI hai, mithyAmatako naSTa karanevAlI hai, sajjanoMke saMvegako paidA karanevAlI aura vairAgya rasako bar3hAnevAlI hai| jo dharmakathA AzcaryakArI arthoMse bharI huI hai, atyanta manohara hai, satya athavA parama prayojanako siddha karanevAlI hai, aneka bar3I-bar3I kathAoMse yukta hai, guNavAna pUrvAcAryoM-dvArA jisakI racanA kI gayI hai / jo yaza tathA kalyANako karanevAlI hai, puNyarUpa hai aura svargamokSAdi phaloMko denevAlI hai aisI usa dharmakathAko maiM pUrva AcAryoMkI AmnAyake anusAra khuuNgaa| he sajjana puruSo, use tuma saba dhyAnase suno // 108-116 / / buddhimAnoMko isa kathArambhake pahale hI kathA, vaktA aura zrotAoMke lakSaNa avazya hI kahanA cAhie // 117 // mokSa puruSArthake upayogI honese dharma, artha tathA kAmakA kathana karanA kathA kahalAtI hai| jisameM 1. tApavicchidAm a0, pa0 / 2. avatAraH avgaahH| 3. kroDIkRtaM sviikRtm| 4. mahAdhvAnAM la0, d0,50,s0| dhyAnaH shbdpripaattii| 5. AkSiptaH svIkRtaH / 6. tantra siddhAntaH / 7. vikSiptaM tiraskRtam / 8. paramArthA bahatkathAm sa0, da0, la0, m0| 9. zreyaskarAM sa0 | 10. mnA abhyAse / Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 'tatphalAbhyudayAGgatvAdarthakAmakathA kathA / anyathA vikathaivAsAvapuNyAsravakAraNam // 19 // yato'bhyudayaniHzreyasArthasaMsiddhiramjasA / saddharmastanibaddhA yA sA saddharmakathA smRtA // 120 // prAhurdharmakathAGgAni sapta saptardhibhUSaNAH / yairbhUSitA kathA''hAya neTIva rasikA bhavet // 12 // dravyaM kSetraM tathA tIrtha kAlo bhAvaH phalaM mahat / prakRtaM cetyamUnyAhuH saptAGgAni kathAmukhe // 122 // dravyaM jIvAdi SoDhA syArakSetraM tribhuvanasthitiH / jinendracaritaM tIrtha kAlastredhA prakIrtitaH // 123 // prakRtaM syAt kathAvastu phalaM tattvAvabodhanam / bhAvaH kSayopazamajastasya syArakSAyiko'thavA // 124 // ityamUni kathAGgAni yatra sA satkathA matA / yathAvasaramevaiSAM prapo darzayiSyate // 125 / / tasyAstu kathakaH sUriH sadvRttaH sthirdhiirvshii| 'kalyendriyaH prazastAGgaH spaSTamaSTeSTagIrguNaH // 126 // yaH srvjnymtaambhodhivaadhautvimlaashyH| azeSavAGamalApAyAdajjvalA yasya mAratI // 12 // zrImAmjitasabho vAgmo pragalmaH pratimAnavAn / yaH matAM sNmtvyaakhyo"vaagvimrdbhrkssmH||128|| dharmakA vizeSa nirUpaNa hotA hai use buddhimAn puruSa satkathA kahate haiM // 118 // dharmake phalasvarUpa jina abhyudayoMkI prApti hotI hai unameM artha aura kAma bhI mukhya haiM ataH dharmakA phala dikhAneke lie artha aura kAmakA varNana karanA bhI kathA kahalAtI hai| yadi yaha athe aura kAmakI kathA dharmakathAse rahita ho to vikathA hI kahalAyegI aura mAtra pApAsravakA hI kAraNa hogI // 119 / / jisase jIvoMko svarga Adi abhyudaya tathA mokSakI prApti ho jAtI hai vAstava meM vahI dharma kahalAtA hai usase sambandha rakhanevAlI jo kathA hai use saddharmakathA kahate haiM // 120 // sapta RddhiyoMse zobhAyamAna gaNadharAdi devoMne isa saddharmakathAke sAta aMga kahe haiN| ina sAta aGgoMse bhUSita kathA alaGkAroMse sajI huI naToke samAna atyanta sarasa hojAtI hai / / 12 / / dravya, kSetra, tIrtha, kAla, bhAva, mahAphala aura prakRta ye sAta aMga kahalAte haiN| graMthake AdimeM inakA nirUpaNa avazya honA cAhie // 122 / / jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla yaha chaha dravya haiM, Urdhva, madhya aura pAtAla ye tIna loka kSetra haiM, jinendradevakA caritra hI tIrtha hai, bhUta, bhaviSyat aura vartamAna yaha tIna prakArakA kAla hai, kSAyopazamika athavA kSAyika ye do bhAva haiM, tattvajJAnakA honA phala kahalAtA hai. aura varNanIya kathAvastuko prakRta kahate haiM / / 123-124 // isa prakAra Upara kahe hue sAta aMga jisa kathAmeM pAye jAyeM use satkathA kahate haiN| isa granthameM bhI avasarake anusAra ina aMgoMkA vistAra dikhAyA jaayegaa| // 125 / / vaktAkA lakSaNa Upara kahI huI kathAkA kahanevAlA AcArya vahI puruSa ho sakatA hai jo sadAcArI ho, sthirabuddhi ho, indriyoMko vazameM karanevAlA ho, jisakI saba indriyA~ samartha hoM, jisake aMgopAMga sundara hoM, jisake vacana spaSTa parimArjita aura sabako priya laganevAle hoM, jisakA Azaya jinendramatarUpI samudrake jalase dhulA huA aura nirmala ho, jisakI vANI samasta doSoMke abhAvase atyanta ujjvala ho, zrImAna ho, sabhAoMko vazameM karanevAlA ho, prazasta vacana bolanevAlA ho, gambhIra ho, pratibhAse yukta ho, jisake vyAkhyAnako satpuruSa pasaMda karate hoM, aneka 1. dharmaphalarUpAbhyudayAGgatvAt / 2. kathanam / 3. -kAriNI ma0, l0,| 4. bhUSaNaH / 5. -meteSAM sa0, d0| 6. kalpendriyaH ma0, la0, 10 / prazastanayanAdidravyendriyaH / 7. maSTA zuddhA / 8. gambhIrAzayaH / 'vidvtsuprglbhaavishau'| 9. 'AzUttarapradAtrI bhA pratibhA sarvatomukhI' / 10. praznasahaH / Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaM parva dayAluvatsalo dhImAn pareGgita vizAradaH / yo'dhItI vizvavidyAsu sa dhIraH kathayet kathAm // 129 // nAnopAkhyAnakuzalo nAnAbhASAvizAradaH / nAnAzAstrakalAmijJaH sa bhavet kathakAgraNIH // 130 // nAGgulImamjanaM kuryAzca dhruvau nartayed bruvan / nAdhikSipena ca hasenAtyuccairna zanairvadet // 131 // uccaiH prabhASitavyaM syAt sabhAmadhye kadAcana / tatrApyanuddhataM brUyAd vacaH 'sabhyamanAkulam // 132 // hitaM yAnmitaM brUyAd brUyAd dhamyaM yazaskaram / prasaGgAdapi na yAdadharmyamayazaskaram // 133 // ityAlocya kathAyuktimayuktiparihAriNIm / prastUyAd yaH kathAvastu sa zasto vadatAM varaH // 13 // AkSepiNI kathAM kuryAt prAjJaH svamatasaMgrahe / vikSepiNI kathAM tajjJaH kuryAd durmatanigrahe // 135 // saMvedinI kathA puNyaphalasaMpatprapaJcane / 'nirvedinI kathAM kuryAd vairAgyajananaM prati // 136 // iti dharmakathAGgatvAdAkSipta catuSTayIm / kathAM yathAha zrotRbhyaH kathakaH pratipAdayet // 137n dharmazrutau niyuktA ye zrotAraste matA budhaiH / teSAM ca sadasadbhAvabyaktau dRSTAntakalpanA // 138 // prazna tathA kutarkoko sahanevAlA ho, dayAlu ho, premI ho, dUsareke abhiprAyako samajhane meM nipuNa ho, jisane samasta vidyAoMkA adhyayana kiyA ho aura dhIra, vIra ho aise puruSako hI kathA kahanI cAhie // 126-129 / / jo aneka udAharaNoMke dvArA vastusvarUpa kahane meM kuzala hai, saMskRta, prAkRta Adi aneka bhASAoMmeM nipuNa hai, aneka zAstra aura kalAoMkA jAnakAra hai vahI uttama vaktA kahA jAtA hai // 130 / / vaktAko cAhie ki vaha kathA kahate samaya aMguliyA~ nahIM caTakAve, na bhauMha hI calAve, na kisIpara AkSepa kare, na ha~se, na jorase bole aura na dhIre hI bole // 131 / / yadi kadAcit sabhAke bIca meM jorase bolanA par3e to uddhatapanA chor3akara satyapramANita vacana isa prakAra bole jisase kisIko kSobha na ho // 132 // vaktAko hamezA vahI vacana bolanA cAhie jo hitakArI ho, parimita ho, dharmopadezase sahita ho aura yazako karanevAlA ho| avasara Anepara bhI adharmayukta tathA akIrtiko phailAnevAle vacana nahIM kahanA cAhie // 133 / / isa prakAra ayaktiyoMkA parihAra karanevAlo kathAkI yuktiyoMkA samyaka prakArase vicAra kara jo varNanIya kathAvastukA prArambha karatA hai vaha prazaMsanIya zreSTha vaktA samajhA jAtA hai // 134 // buddhimAna vaktAko cAhie ki vaha apane matakI sthApanA karate samaya AkSepiNI kathA kahe, mithyA matakA khaNDana karate samaya vikSepiNI kathA kahe, puNyake phalasvarUpa vibhUti AdikA varNana karate samaya saMvedinI kathA kahe tathA vairAgya utpAdanake samaya nirvedinI kathA kahe // 135-136 // isa prakAra dharmakathAke aMgabhUta AkSepiNI, vikSepiNI, saMvedinI aura nirvedinI rUpa cAroM kathAoMkA vicAra kara zrotAoMkI yogyatAnusAra vaktAko kathana karanA cAhie // 137 // aba AcArya zrotAoMkA lakSaNa kahate haiM zrotAkA lakSaNa jo hamezA dharmazravaNa karane meM lage rahate haiM vidvAnoMne unheM zrotA mAnA hai| acche aura bureke bhedase zrotA aneka prakArake haiM, unake acche aura bure bhAvoMke jAnaneke lie nIce likhe 1. iGgitaM cittvikRtiH| 2. bahukathAnipuNaH / 3. dhikkAraM kuryAt / 4. satya-da0, sa0, 10, pa0ma0, la0 / 5. prArabheta / 6. zAstAM pa0, da. / 7. saMvejanI sa0, 50, d0| 8. puNyAM phala-ma0, la0 / 9. nivedanI pa0, sa0, d0| 10. arthAyAtam / Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam mRccAlinyajamArjArazukakakazilAhimiH / gohaMsamahiSacchinaghaTadaMzajalaukakaiH // 39 // zrotAraH samabhAvAH syuruttamAdhamamadhyamAH / anyArazo'pi sansyeva tarika teSAmiyattayA // 14 // gohaMsasadazAn prAhuruttamAn mRcchukopamAn / madhyamAn viduranyaizca samakakSyo'dhamo mataH // 14 // shemussyndtulaadnnddnikssoplscimaaH| zrotAraH satkathAralaparIkSAdhyakSakA matAH // 142 // anusAra dRSTAntoMkI kalpanA kI jAtI hai // 138 // miTTI, calanI, bakarA, bilAva, totA, bagulA, pASANa, sarpa, gAya, haMsa, bhaisA, phUTA ghar3A, DA~sa aura joMka isa prakAra caudaha prakArake zrotAoMke dRSTAnta samajhanA caahie| bhAvArtha-(1) jaise miTTI pAnIkA saMsarga rahate hue komala rahatI hai, bAdameM kaThora ho jAtI hai / isI prakAra jo zrotA. zAma sunate samaya komalapariNAmI hoM parantu bAdameM kaThorapariNAmI ho jAyeM ve miTTIke samAna zrotA haiM / (2) jisa prakAra calanI sArabhUta ATeko nIce girA detI hai aura chokako bacA rakhatI hai usI prakAra jo zrotA vaktAke upadezameM se sArabhUta tattvako chor3akara niHsAra tattvako grahaNa karate haiM ve calanIke samAna zrotA haiN| (3) jo atyanta kAmI haiM arthAt zAstropadezake samaya zrRMgArakA varNana sunakara jinake pariNAma zRMgAra rUpa ho jAveM ve ajake samAna zrotA haiN| (4) jaise aneka upadeza milanepara bhI bilAva apanI hiMsaka pravRtti nahIM choDatA, sAmane Ate hI cahepara AkramaNa kara detA hai usI prakAra jo zrotA bahuta prakArase samajhAnepara bhI krUratAko nahIM chor3eM, avasara Anepara krUra pravRtti karane lageM ve mArjArake samAna zrotA haiN| (5) jaise totA svayaM ajJAnI hai dUsaroMke dvArA kahalAnepara hI kucha sIkha pAtA hai vaise hI jo zrotA svayaM jJAnase rahita haiM dUsaroMke batalAnepara hI kucha zabda mAtra grahaNa kara pAte haiM ve zukake samAna zrotA haiN| (6). jo baguleke samAna bAharase bhadrapariNAmI mAlUma hote hoM parantu jinakA antaraGga atyanta duSTa ho ve bagulAke samAna zrotA haiN| (7) jinake pariNAma hamezA kaThora rahate haiM tathA jinake hRdayameM samajhAye jAnepara jinavANI rUpa jalakA praveza nahIM ho pAtA ve pASANake samAna zrotA haiN| (8) jaise sA~pako pilAyA huA dUdha bhI viSarUpa ho jAtA hai vaise hI jinake sAmane uttamase-uttama upadeza bhI kharAba asara karatA hai ve sarpake samAna zrotA haiN| (9) jaise gAya tRNa khAkara dUdha detI hai vaise hI jo thor3A-sA upadeza sunakara bahuta lAbha liyA karate haiM ve gAyake samAna zrotA haiM / (10) jo kevala sAra vastuko grahaNa karate haiM ve haMsake samAna zrotA haiM / (11) jaise bhaiMsA pAnI to thor3A pItA hai para samasta pAnIko ga~dalA kara detA hai / isI prakAra jo zrotA upadeza to alpa grahaNa karate haiM parantu apane kutakoMse samasta sabhAmeM kSobha paidA kara dete haiM ve bhaiMsAke samAna zrotA haiN| (12) jinake hRdayameM kucha bhI upadeza nahIM Thahare ve chidra ghaTake samAna zrotA haiN| (13) jo upadeza to bilakula hI grahaNa na kareM parantu sArI sabhAko vyAkula kara deM ve DA~sake samAna zrotA haiN| (14) jo guNa chor3akara sirpha avaguNoMko hI grahaNa kareM ve joMkake samAna zrotA haiN| ina Upara kahe hue zrotAoMke uttama, madhyama aura adhamake bhedase tIna-tIna bheda hote haiN| inake sivAya aura bhI anya prakArake zrotA haiM parantu una sabakI gaNanAse kyA lAbha hai ? / / 139-140 / / ina zrotAoMmeM jo zrotA gAya aura haMsake samAna haiM ve uttama kahalAte haiM, jo miTTI aura totAke samAna haiM unheM madhyama jAnanA cAhie aura bAkIke samAna anya saba zrotA adhama mAne gaye haiM / / 141 / / jo zrotA netra, darpaNa, tarAjU aura kasauTIke samAna guNa-doSoMke batalAnevAle haiM ve satkathArUpa 1. tathAkSyabda-da0, sa0, a0, pa0, l0| Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaM parva zrotA na caihikaM kiMcitphalaM vAmchetkathAzrutau / necched vaktA ca sarakAradhanabheSajasarikrayAH' // 143 // zreyo'yaM kevalaM brUyAt sanmArga zRNuyAca bai| zreyo'rthA hi satAM ceSTA na lokaparipaktaye // 144 // zrotA zuzraSatAthaiH svairguNayukaH prazasyate / vaktA ca vatsalatvAdiyathoktaguNabhUSaNaH // 145 // zuzrUSA zravaNaM caiva grahaNaM dhAraNaM tathA / smRtyUhApohanirNItIH zroturaSTau guNAn viduH // 146 // sarakathAzravaNAt puNyaM zroturyadupacIyate / tenAbhyudayasaMsiddhiH kramAnaiHzreyasI sthitiH // 147 // ityAtoktyanusAreNa kathitaM vaH kathAmukham / kathAvatArasaMbandhaM vakSyAmaH zRNutAdhunA // 148 // ityanuzrUyate devaH'purAkalpe sa nAbhijaH / adhyuvAsa bhuvo mauli kailAsAdi yahacchayA // 149 // tatrAsInaM ca taM devAH pariceruH spryyaa| tuSTuvuzca kirITAprasaMdaSTakarakuDmalAH // 150 // samAviracanAM tatra sutrAmA trijgdguroH| prItaH pravartayAmAsa prAptakaivalyasaMpadaH // 15 // ratnake parIkSaka mAne gaye haiN||142|| zrotAoMko zAstra sunane ke badale kisIsAMsArika phalakI cAha nahIM karanI caahie| isI prakAra vaktAko bhI zrotAoMse satkAra, dhana, oSadhi aura Azrayaghara AdikI icchA nahIM karanI cAhie // 143 // svarga, mokSa Adi kalyANoMkI apekSA rakhakara hI vaktAko sanmArgakA upadeza denA cAhie tathA zrotAko sunanA cAhie kyoMki satpuruSoMkI ceSTAe~ vAstavika kalyANakI prAptike lie hI hotI haiM anya laukika kAryoMke lie nahIM // 144 / / jo zrotA zuzrUSA Adi guNoMse yukta hotA hai vahI prazaMsanIya mAnA jAtA hai| isI prakAra ko vaktA vAtsalya Adi guNoMse bhUSita hotA hai vahI prazaMsanIya mAnA jAtA hai // 145 // zazraSA, zravaNa, grahaNa, dhAraNa, smRti, Uha. apoha aura nirNIti ye zrotAoMke ATha guNa jAnanA cAhie / / bhAvArtha-satkathAko sunanekI icchA honA zuzrUSA guNa hai, sunanA zravaNa hai, samajhakara grahaNa karanA grahaNa hai, bahuta samaya taka usakI dhAraNA rakhanA dhAraNa hai, pichale samaya grahaNa kiye hue upadeza AdikA smaraNa karanA smaraNa hai, tarka-dvArA padArthake svarUpake vicAra karanekI zakti honA Uha hai, heya vastuoMko chor3anA apoha hai aura yukti dvArA padArthakA nirNaya karanA nirNIti guNa hai| zrotAoMmeM inakA honA atyanta Avazyaka hai // 146 // satkathAke sunanese zrotAoMko jo puNyakA saMcaya hotA hai usase unheM pahale to svarga Adi abhyudayoMkI prApti hotI hai aura phira kramase mokSakI prApti hotI hai . // 147 // isa prakAra maiMne zAstroMke anusAra Apa logoMko kathAmukha (kathAke prArambha ) kA varNana kiyA hai aba isa kathAke avatArakA sambandha kahatA hU~ so suno // 148 / / ____ kathAvatArakA varNana guruparamparAse aisA sunA jAtA hai ki pahale tRtIya kAlake antameM nAbhirAjake putra bhagavAn RSabhadeva vihAra karate hue apanI icchAse pRthivIke mukuTabhUta kailAsa parvatapara Akara virAjamAna hue // 149 / / kailAsapara virAjamAna hue una bhagavAn vRSabhadevakI devoMne bhaktipUrvaka pUjA kI tathA jar3e hae hAthoMko makaTase lagAkara stati kI // 150| usI parvatapara bhagavAnko kevalajJAnakI prApti huI, usase harSita hokara indrane vahA~ samavasaraNakI racanA karAyI 1. saMzrayAt a0, 50, sa0, da0, ma0, l0| 2. paripaGktaye da0, la0, ma0, a0 / paripAkAya / 3. guNAH smRtAH m0| 4. vakSyAmi a0, sa0, d0|-5. puurvshaastre| 'kalpa: syAt pralaye nyAye zAstra brahmadine vidhau|' athavA purAkalpe yugaado| 6. kailaasaadro| 'vasAmanapAdhyAG' iti sUtrAt saptamyartha dvitiiyaa| 7. tirITAgra-la0, ma0, a0| 8. kuTmalA: ma0, l0| Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 AdipurANam tatra devasame devaM sthitamatyadbhutasthitim / praNanAma mudAbhyetya bharato bhaktinirmaraH // 152 // sa taM stutibhirarthyAbhirabhyaya' nRsurAciMtam / yathocitaM sabhAsthAnamadhyAsta vinayAnataH // 153 / / samA samAsurasurA pItvA dharmAmRtaM vibhoH| pipriye paminIvocadaMzujAlamalaM raveH // 154 // // madhyesamamathotthAya bharato rcitaanyjliH| vyajijJapadidaM vAkyaM prazrayo mUrtimAniva // 155 // truvato'sya mukhAmbhojAlasadantAMzukesarAt / niryayau madhurA vANI prasanneva sarasvatI // 156 // tvattaH prabodhamAyAntI sabheyaM ssuraasuraa| praphullavadanAmmojA vyaktamammojinIyate ||pnnaa tamaHpralayalInasya jagataH sarjanaM prati / tvayAmRtamivAsiktamidamAlakSyate vacaH // 15 // nodabhAsyan yadi dhvAntavicchidastvadvacoM'zavaH / tamasyandhe jagatkRtsnamapatiSyadidaM dhruvam // 159 // yuSmatsaMdarzanAdeva devAbhanma kRtArthatA / kasya vA nu kRtArthatvaM saMnidhau mahato nidheH // 160 // zrutvA punarmavadvAcaM kRtArthatarako'smyaham / dRSTvAmRtaM kRtI lokaH kiM punastadrasopayuk // 161 // iSTa eva kilAraNye vRSTo deva iti shrutiH| spaSTIbhUtAdya me deva ghRSTaM dharmAmbu yattvayA // 162 // // 151|| devAdhideva bhagavAna AzcaryakArI vibhUtike sAtha jaba samavasaraNa sabhAmeM virAjamAna thetava bhaktise bhare hue mahArAja bharatane harSake sAtha Akara unheM namaskAra kiyA // 152 / / mahArAja bharatane manuSya aura devoMse pUjita una jinendradevakI arthase bhare hue aneka stotroM-dvArA pUjA kI aura phira ve vinayase nata hokara apane yogya sthAnapara baiTha gaye // 153 / / dedIpyamAna devoMse bharI huI vaha sabhA bhagavAnase dharmarUpI amRtakA pAna kara usa taraha saMtuSTa huI thI jisa taraha ki sUryake teja kiraNoMkA pAna kara kamalinI saMtuSTa hotI hai // 154|| isake anantara mUrtimAna vinayakI taraha mahArAja bharata hAtha jor3a sabhAke bIca khar3e hokara yaha vacana kahane lage // 155|| prArthanA karate samaya mahArAja bharatake dA~toMkI kiraNarUpI kezarase zobhAyamAna mukhase jo manohara vANI nikala rahI thI vaha aisI mAlama hotI thI mAno unake mukhase prasanna huI ujjvalavarNadhAriNI sarasvatI hI nikala rahI ho // 156 / / he deva, deva aura dharaNendroMse bharI, huI yaha sabhA Apake nimittase prabodha-prakRSTa jJAnako (pakSameM vikAsako) pAkara kamalinIke samAna zobhAyamAna ho rahI hai kyoMki sabake mukha, kamalake samAna atyanta praphullita ho rahe haiM / / 157 / / he bhagavan , Apake yaha divya kcana ajJAnAndhakArarUpa pralayameM naSTa hue jagatkI punarutpattike lie sIMce gaye amRtake samAna mAlUma hote haiM // 158 / / he deva, yadi ajJAnAndhakArako naSTa karanevAle Apake vacanarUpa kiraNa prakaTa nahIM hote to nizcayase yaha samasta jagat ajJAnarUpI saghana andhakArameM par3A rahatA // 159 / / he deva, Apake darzana mAtrase hI maiM kRtArtha ho gayA hU~, yaha ThIka ho hai mahAnidhiko pAkara kauna kRtArtha nahIM hotA? // 160 // Apake vacana sunakara to maiM aura bhI adhika kRtArtha ho gayA kyoMki jaba loga amRtako dekhakara hI kRtArtha ho jAte haiM taba usakA svAda lenevAlA kyA kRtArtha nahIM hogA ? arthAt avazya hI hogA // 161 / / he nAtha, vanameM meghakA barasanA sabako iSTa hai yaha kahAvata jo sunI jAtI thI so Aja yahA~ Apake dvArA dharmarUpI jalakI varSA dekhakara mujhe pratyakSa ho gayo / bhAvArthajisa prakAra vanameM pAnIkI varSA sabako acchI lagatI hai usI prakAra isa kailAsake kAnanameM 1. sabhAsthAne / 'zoGsthAsoradherAdhAraH' iti sUtrAtsaptamyarthe dvitiiyaa| 2. tamaHpralayaHajJAnamUrchA / 'pralayo mRtyukalpAntamUrchAdyeSu prayujyate / ' athavA 'pralayo naSTaceSTatA' ityamaraH / 3. bhavadvAkyaM a0| 4. -rasopabhuk na0, a0, 50, sa0, da0, ma0, l0| 5. indraH meghaH / 6. yasmAt kAraNAt / Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 prathamaM parva vayopadizatA tattvaM kiM nAma parizeSitam / dhUtAndhatamaso mAsvAn 'mAsyaM kimavazeSayet // 163 // 'vayopadarzite tattve satAM momuhyate na dhIH / mahatyAdarzite vartmanyanandhaH kaH pariskhalet // 164 // svadvacovistare kRtsnaM vastubimba mayekSitam / trailokyazrImukhAlokamaGgalAbdatalAyite // 165 // tathApi kimapi praSTumicchA me hRdi varttate / mavadvacomRtAbhIkSaNa pipAsA tatra kAraNam // 166 // gaNezamathavollaGghaya tvAM praSTuM ka ivAhakam / bhakto na gaNayAmIdamatibhaktizca neSyate // 167 // 'kiMvizeSaiSitaiSA me kimniissllmaadr| zraddhotkarSIcikIrSA 'nu "mukharIkurute'dya maam||168|| bhagavan zrotukAmo'smi vizvabhugdharmasaMgraham / purANaM mahatAM puMsAM prasIda kuru me dayAm // 169 / / svarasamAH kati sarvajJA matsamAH kati cakriNaH / kezavAH kati vA deva sarAmAH kati tadviSaH // 17 // kIdRzaM vRttakaM teSAM vRttaM vatsya'Jca sAMpratam / tatsarvajJAtukAmo'smi vada me vadatAM vr"||171|| "kinAmAnazca te sarve kiMgotrAH kiNsnaamyH| kiMlakSmANaH kimAkArAH'"kimAhAryAH kimaayudhaaH||172|| saghana Apake dvArA honevAlI dharmarUpI jalakI varSA sabako acchI laga rahI hai // 162 / / he bhagavan , upadeza dete hue Apane kisa padArthako chor3A hai ? arthAt kisIko bhI nhiiN| kyA andhakArako naSTa karanevAlA sUrya kisI padArthako prakAzita karanese bAkI chor3a detA hai ? arthAt nahIM // 16 / / he bhagavan , Apake dvArA dikhalAye hue tattvoMmeM satpuruSoMkI buddhi kabhI bhI mohako prApta nahIM hotii| kyA mahApuruSoMke dvArA dikhAye hue vizAla mArgameM netravAlA puruSa kabhI giratA hai ? arthAt nahIM giratA // 164 // he svAmin , tInoM lokoMkI lakSmIke mukha dekhaneke lie maMgala darpaNake samAna AcaraNa karanevAle Apake ina vacanoMke vistArameM pratibimbita huI saMsArakI samasta vastuoMko yadyapi maiM dekha rahA hU~ tathApi mere hRdayameM kucha pUchanekI icchA uTha rahI hai aura usa icchAkA kAraNa Apake vacanarUpI amRtake nirantara pAna karate rahanekI lAlasA hI samajhanI cAhie // 165-166 // he deva, yadyapi loga kaha sakate haiM ki gaNadharako chor3akara sAkSAt Apase pUchanevAlA yaha kauna hai ? tathApi maiM isa bAtako kucha nahIM samajhatA, ApakI sAtizaya bhakti hI mujhe Apase pUchaneke lie prerita kara rahI hai // 167 // he bhagavan , padArthakA vizeSa svarUpa jAnanekI icchA, adhika lAbhakI bhAvanA, zraddhAkI adhikatA athavA kucha karanekI icchA hI mujhe Apake sAmane vAcAla kara rahI hai // 168 / / he bhagavana ,maiM tIrthakara Adi mahApuruSoMke usa puNyako sunanA cAhatA hU~ jisameM sarvajJapraNIta samasta dharmokA saMgraha kiyA gayA ho| he deva, mujhapara prasanna hoie, dayA kIjie aura kahie ki Apake samAna kitane sarvajJa-tIrthakara hoMge ? mere samAna kitane cakravartI hoMge ? kitane nArAyaNa, kitane balabhadra aura kitane unake zatru-pratinArAyaNa hoMge ? unakA atIta caritra kaisA thA ? vartamAnameM aura bhaviSyatmeM kaisA hogA ? he vaktRzreSTha, yaha saba maiM Apase sananA cAhatA huuN||169-17shaahe sabakA hita karanevAle jinendra, yaha bhI kahie ki ve saba kina nAmoMke dhAraka hoMge? kisa-kisa gotrameM utpanna hoMge? unake sahodara kauna-kauna hoMge ? unake kyA-kyA lakSaNa hoMge? ve kisa AkArake dhAraka hoMge? unake kyA-kyA - 1. prakAzyam / 2. mahatAdarzite l0| 3. punaH punaH / 4. kutsito'ham / 5. nekSyate a0 / 6. vizeSameSTumicchantItyevaM zolaH vizeSaSI tasya bhAvaH / 7. sUdurlabhAdaraH / 8. -tkrssshci-l.| 9. -rSA mu-s0|10. sumukharI-pa0, d0,| 11. cAritram / 12. bhaviSyat / 13. vartamAnam / 14. zrotu-ma0. l0| 15. vadatAM varaH A0, pa0 / 16. kAni nAmAni yeSAM te| 17. kimaabhrnnm| Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 AdipurANam 1 kiM teSAmAyuSo mAnaM kiM varSma kimathAntaram / kutUhalamidaM jJAtuM vizvaM vizvajanIna me // 173 // kasmin yuge kiyanto vA 'yugAMzAH kiM yugAntaram / yugAnAM parivartI vA katikRtvaH pravartate // 174 // yugasya kathite[katiyeM ]bhAge manavo mamvate ca kim / kiM vA manvantaraM deva tattvaM me brUhi tatvataH // 175 // lokaM kAlAvatAraM ca 'vaMzotpattilayasthitIH / varNasaMbhUtimanyazca bubhutse'haM bhavanmukhAt / / 176 / / anAdivAsanodbhUtamithyAjJAnasamutthitam / nuda me saMzayadhvAntaM jinArkavacanAMzubhiH // 177 // iti praznamupanyasya bharataH zAtamAturaH / " virarAma yathAsthAnamAsInakha 2 kathotsukaH / / 178 / / labdhAvasarabhiddhArthaM susaMbaddhamanuddhatam / abhyanandat sabhA kRtsnA praznamasyeziturvizAm // 179 // tatkSaNaM satkathApraznAttadarpitaDazaH surAH / puSpavRSTimivAtenuH pratItA bharataM prati // 180 // sAdhu bho bharatAdhIza pratIkSyo'si tvamadya naH / prazazaMsuritIndrAstaM prazrayAt ko na zasyate // 181 // praznAdvinaiva tadbhAvaM jAnannapi sa sarvavit / tatprabhAntamudaikSiSTa " pratipatranurodhataH // 182 // 1 3 AbhUSaNa hoMge ? unake kyA-kyA astra hoMge ? unakI Ayu aura zarIrakA pramANa kyA hogA ? eka-dUsare meM kitanA antara hogA ? kisa yugameM kitane yugoMke aMza hote haiM ? eka yugase dUsare yugameM kitanA antara hogA ? yugoMkA parivartana kitanI bAra hotA hai ? yugake kauna-se bhAgameM manu-kulakara utpanna hote haiM ? ve kyA jAnate haiM ? eka manuse dUsare manuke utpanna hone taka kitanA antarAla hotA hai ? he deva, yaha saba jAnanekA mujhe kautU* utpanna huA hai so yathArtha rItise mujhe ina saba tatvoMkA svarUpa kahie / / 172 - 175 / / isake sivAya lokakA svarUpa, kAlakA avataraNa, vaMzakI utpatti, vinAza aura sthiti, kSatriya Adi varNoMkI utpatti bhI maiM Apake zrImukhase jAnanA cAhatA hU~ // 176 // he jinendrasUrya, anAdikAlakI vAsanAse utpanna hue mithyAjJAnase sAtizaya bar3he hue mere isa saMzayarUpI andhakArako Apa apane vacanarUpa kiraNoMke dvArA zIghra hI naSTa kIjie // 177 // isa prakAra prazna kara mahArAja bharata jaba cupa ho gaye aura kathA sunanemeM utsuka hote hue apane yogya Asanapara baiTha gaye taba samasta samAne bharata mahArAjake isa praznakI sAtizaya prazaMsA kI jo ki samayake anusAra kiyA gayA thA, prakAzamAna arthoMse bharA huA thA, pUrvApara sambandhase sahita thA tathA uddhatapanese rahita thA / 178 - 179 / / usa samaya unake isa praznako sunakara saba devatA loga mahArAja bharatakI ora A~kha uThAkara dekhane lage jisase aisA mAlUma hotA thA mAno ve unapara puSpavRSTi hI kara rahe haiM // 180 // he bharatezvara, Apa dhanya haiM, Aja Apa hamAre bhI pUjya hue haiN| isa prakAra indroMne unakI prazaMsA kI thI so ThIka hI hai, vinayase kisakI prazaMsA nahIM hotI ? arthAt sabhIkI hotI hai / / 181 // saMsArake saba padArthoMko eka sAtha * jAnanevAle bhagavAn vRSabhanAtha yadyapi praznake binA hI bharata mahArAjake abhiprAyako jAna gaye tathApi ve zrotAoMke anurodhase praznake pUrNa honekI pratIkSA karate rahe // 182 // 1. varSma pramANaM zarIrotsedha ityarthaH / 2. vizvajanebhyo hita / 3. yugAntAH ma0 / suSamAdayaH / 4. avadhiH / 5. katInAM pUraNam / 6. jAnanti / 7. tat tvamiti padavibhAgaH / 8. vaMzotpatti layasthitI la0 / 9. boddhumicchAmi / 10. zatasya mAtA zatamAtA, zatamAturapatyaM zAtamAturaH / ' saMkhyAsambhadrAnmastu jur' / 11. tUSNIM sthitaH / 12. upaviSTaH / 13. iddhaH samRddhaH / 14. vizAmIzituH rAzaH / 15 pratItAM da0 ma0, la0 / pratItaM pa0 / 16. pUjyaH / 17 vinApi da0, pa0 / 18 pratipatravirodhataH sa0 / Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaM parva iti vijJApitastena bhagavAnAditIrthakRt / vyAjahAra purANArthamatigambhIrayA girA // 18 // aprispndtaalvaaderspssttdshnyuteH| svayaMbhuvo mukhAmbhojAjAtA citraM sarasvatI // 18 // prasavAgArametasyAH satyaM tadvaktrapajam / tatra labdhAramalAmA sAyajagahazamAnayat / / 185 // vivakSayA vinaivAsya digyo vAkprasaro'bhavat / mahatAM ceSTitaM citraM jagadamyujihorSatAm // 18 // ekarUpApi tamASA bholUna prApya pRthavidhAn / bheje nAnAramatAM kukhyAjalanutirivAnnipAn // 18 // parArtha sa kRtArtho'pi yadaihiSTa jagadguruH / tannUnaM mahatAM ceSTA parAthaiva nisargata: nccn svanmukhAt prasUtA vANI digyA tAM mahatI samAm / prINayAmAsa saudhIva dhArA saMtApahAriNI // 189 // yaspRSTamAditastena tat sarvamanupUrvazaH / vAcaspatiranAyAsAd bharataM pratyayuSat // 10 // progevotsarpiNIkAlasaMbandhi purussaashrym| purANamatigambhIraM vyAjahAra jagadguruH // 19 // tato'vasarpiNIkAlamAzritya prastutAM kathAm / prasto'yan sa purANasya pIThikA prAksamAdadhe // 19 // "itivRttaM purAkaTye yatprovAca 'girAMpatiH / gaNI vRSamasenAlyastattadAdhi jage'rthata: 193 // isa prakAra mahArAja bharatake dvArA prArthanA kiye gaye AdinAtha bhagavAna sAtizaya gambhIra vANIse purANakA artha kahane lage // 183 // usa samaya bhagavAnke mukhase jo vANI nikala rahI thI vaha bar3A hI Azcarya karanevAlI thI kyoMki usake nikalate samaya na to tAlu, kaNTha, oTha, Adi avayava hI hilate the aura na dA~toMkI phiraNa hI prakaTa ho rahI thI // 184 // athavA sacamuca meM bhagavAnakA mukhakamaLa hI isa sarasvatIkA utpattisthAna thA usane vahA~ utpana hokara hI jagatko vaza meM kiyA // 185 // bhagavAnke mukhase jo divya dhvani prakaTa ho rahI thI vaha bolanekI icchAke binA hI prakaTa ho rahI thI so ThIka hai kyoMki jagatkA uddhAra cAhanevAle mahApuruSoMkI ceSTAe~ Azcarya karanevAlI hI hotI haiM // 186 // jisa prakAra naharoMke jalakA pravAha ekarUpa honepara bhI prakArake vRkSoMko pAkara anekarUpa ho jAtA hai usI prakAra jinendradevakI vANI ekarUpa honepara bhI pRthak-pRthak zrotAoMko prAptakara anekarUpa ho jAtI hai| bhAvArthabhagavAnkI divya dhvani udgama sthAnase ekarUpa hI prakaTa hotI hai parantu usameM sarvabhASArUpa pariNamana honekA atizaya hotA hai jisase saba zrotA loga use apanI-apanI bhASAmeM samajha jAte haiM // 187 / ve jagadguru bhagavAn svayaM kRtakRtya hokara bhI dharmopadezake dvArA dUsaroMkI bhalAIke lie udyoga karate the| isase nizcaya hotA hai ki mahApuruSoMkI ceSTAe~ svabhAvase hI paropakArake lie hotI haiM / / 188 / unake mukhase prakaTa huI divyavANIne usa vizAla sabhAko amRtakI dhArAke samAna santuSTa kiyA thA kyoMki amRtadhArAke samAna hI unakI vANI bhavya jIvoMkA santApa dUra karanevAlI thI, janma-maraNake duHkhase chur3AnevAlI thii||189|| mahArAja bharatane pahale jo kucha pUchA thA usa sabako bhagavAn vRSabhadeva binA kisI kaSTake kramapUrvaka kahane lage // 190 / / jagadguru bhagavAn vRSabhadevane sabase pahale utsarpiNIkAla sambandhI tiresaTha zalAkApuruSoMkA caritra nirUpaNa karanevAle atyanta gambhIra purANakA nirUpaNa kiyA, phira avasarpiNIkAlakA Azraya kara tatsambandhI tiresaTha zalAkApuruSoMkI kathA kahaneko icchAse pIThikAsahita unake purANakA varNana kiyA // 191-192 // bhagavAn vRSabhanAthane tRtIya kAlake 1. yat kAraNAt / 2. mAnayet 80, sa0 / 3. abhyavartumicchatAm / 4. 'payaHpraNAlosaritoH kulyA' / 5. peTayAmAsa / 6. anukrameNa / 7. puruSAzritam / 8. prakRtAm / 9. pravakSyan / 10. mAdade pa0,90, s.| 11. aitiham / 12. srvshH| 13. tadAdhijagade'SataH s.| 14. jJAtavAn / iGga adhyayane / 'gAkiTi'Do liTi gAD bhavati iti gaalaadeshH| 15. gandharacanAM vinA / Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam tataH svAyaMbhuvIM vANImavadhArthataH kRtii| jagadvitAya so'granthIttarapurANaM gaNAgraNIH // 19 // zeSairapi tathA tIrthakRnirgaNadharairapi / 'mahardi miryathAmnAyaM tatpurANaM prakAzitam // 195 // tato yugAnte bhagavAn vIraH siddhArthanandanaH / vipulAdrimalaMkurvannekadAstAkhilArthadRk // 19 // athopasRtya tatrenaM pazcimaM tIrthanAyakam / papracchAmuM purANArtha zreNiko vinayAnataH // 197 // taM pratyanugrahaM bhartaravabudhya gaNAdhipaH / purANasaMgrahaM kRtsnamanvavocat sa gautamaH // 19 // 'tattadAnusmRtaM tantra gautamena maharSiNA / tato'bodhi sudharmo'sau jambUnAmne samarpayat // 199 / / tataH prabhRtyavicchinnaguruparvakramAgatam / purANamadhunAsmAbhiryathAzakti prakAzyate // 20 // tatro'tra mUlatantrasya kartA pazcimatIrthakRt / gautamazcAnutantrasya pratyAsattikramAzrayAt // 20 // zreNikapraznamuddizya gautamaH pratyabhASata / itIdamanusaMdhAya prabandho'yaM nibadhyate // 202 // itIdaM pramukha nAma kathAsaMbandhasUcanam / kathAprAmANyasaMsiddhAnupayogIti varNitam // 203 // purANamRSimiH proktaM pramANaM sUktamAmjasam / tataH zraddheyamadhyeyaM dhyeyaM zreyo'rthinAmidam // 20 // idaM puNyamidaM pUtamidaM "maGgalamuttamam / " idamAyuSyamadhyaM ca yazasyaM svargyameva ca / / 205 // antameM jo pUrvakAlIna itihAsa kahA thA, vRSabhasena gaNadharane use artharUpase adhyayana kiyA // 193 / / tadanantara gaNadharoMmeM pradhAna vRSabhasena gaNadharane bhagavAnakI vANIko artharUpase hRdayameM dhAraNa kara jagatke hitake lie usakI purANarUpase racanA ko // 194 // vahI purANa ajitanAtha Adi zeSa tIrthakaroM, gaNadharoM tathA bar3e-bar3e RSiyoM dvArA prakAzita kiyA gayA // 195 / / tadanantara caturtha kAlake antameM eka samaya siddhArtha rAjAke putra sarvajJa mahAvIra svAmI vihAra karate hue rAjagRhoke vipulAcala parvatapara Akara virAjamAna hue // 196 / / isake bAda patA calanepara rAjagRhIke adhipati vinayavAn zreNika mahArAjane jAkara una antima tIrthakarabhagavAn mahAvIrase usa purANako pUchA // 197 // mahArAja zreNikake prati mahAvIra svAmoke anugrahakA vicAra kara gautama gaNadharane usa samasta purANakA varNana kiyA // 198 // gautama svAmI cirakAla taka usakA smaraNa-cintavana karate rahe, bAdameM unhoMne use sudharmAcAryase kahA aura sudharmAcAryane jambUsvAmIse kahA / / 199 / / usI samayase lekara Aja taka yaha purANa bIcameM naSTa nahIM honevAlI guruparamparAke kramase calA A rahA hai| isI purANakA maiM bhI isa samaya zaktike anusAra prakAza karU~gA / / 200 / isa kathanase yaha siddha hotA hai ki isa purANake mUlakato antima tIrthakara bhagavAn mahAvIra hai aura nikaTa kramakI apekSA uttara granthakartA gautama gaNadhara haiM / / 201 // mahArAja zreNikake praznako uddezya karake gautama svAmIne jo uttara diyA thA usIkA anusaMdhAna-vicAra kara maiM isa purANa granthakI racanA karatA hU~ // 202 // yaha pratimukha nAmakA prakaraNa kathAke sambandhako sUcita karanevAlA hai tathA kathAkI prAmANikatA siddha karaneke lie upayogI hai ataH maiMne yahA~ usakA varNana kiyA hai // 20 // yaha purANa RSiyoMke dvArA kahA gayA hai isalie nizcayase pramANabhUta hai| ataeva AtmakalyANa cAhanevAloMko isakA zraddhAna, adhyayana aura dhyAna karanA cAhie / / 204 // yaha purANa puNya bar3hAnevAlA hai, pavitra hai, uttama maGgalarUpa hai, Ayu bar3hAnevAlA hai, zreSTha hai, yaza bar3hAnevAlA 1. maharSibhi-ma0, la0 / 2. proktam / 3. samavasaraNe / 4. pratyAsattiH saMbandhaH / 5. avadhArya 6. purANam / 7. idaM pratimukhaM a0,50, sa0, da0, ma0, l0| 8. idaM pramukham etadAdi / 9. sUktamaJjasA 60, ma0, 50, la0 / 10. mAGgalya--a0, 10, sa0, da., ma. l.| 11. AyuHkaram / Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaM parva 27 idamarcayatAM zAntistuSTiH puSTizca pRcchatAm / paThatAM mamArogyaM zRNvatra karmanirjarA // 206 // ito duHsvapnanirNAzaH 'susvapnasphAtireva c| ito'bhISTaphalavyaktirnimittamabhipazyatAm // 207 // hariNIcchandaH 'vRSamakavimiryAtaM mArgaH vayaM ca kilAdhunA brajitumanaso hAsyaM loke kimanyadataH param / ghaTitamathavA naitacitraM patatpatilaGkitaM' gaganamitare nAkrAmeyuH kimlpshkuntyH||208|| mAlinIcchandaH iti vRSabhakavIndrotitaM mArgamenaM vayamapi ca yathAvad dyotayAmaH svshktyaa| savitRkiraNajAlotitaM vyomamArga viralamuDugaNo'yaM mAsayet kiM na loke // 209 / / hai aura svarga pradAna karanevAlA hai // 205 / / jo manuSya isa purANakI pUjA karate haiM unheM zAntikI prApti hotI hai, unake saba vighna naSTa ho jAte haiM, jo isake viSayameM jo kucha pUchate haiM unheM santoSa aura puSTikI prApti hotI hai; jo ise par3hate haiM unheM Arogya tathA aneka majaloMkI prApti hotI hai aura jo sunate haiM unake karmoMkI nirjarA ho jAtI hai|06|| isa purANake adhyayanase duHkha denevAle khoTe svapna naSTa ho jAte haiM, tathA sukha denevAle acche svapnoMkI prApti hotI hai, isase abhISTa phalakI prApti hotI hai tathA vicAra karanevAloMko zubha azubha Adi nimittoM-zakunoMkI upalabdhi bhI hotI hai / / 207 / / pUrvakAlameM vRSabhasena Adi gaNadhara jisa mArgase gaye the isa samaya maiM bhI usI mArgase jAnA cAhatA hU~ arthAt unhoMne jisa purANakA nirUpaNa kiyA thA usIkA nirUpaNa maiM bhI karanA cAhatA hU~ so isase merI ha~sI hI hogI, isake sivAya ho hI kyA sakatA hai ? athavA yaha koI AzcaryakI bAta nahIM hai kyoMki jisa AkAzameM garuDa Adi bar3e-bar3e pakSI uDate haiM usameM kyA cho nahIM ur3ate ? arthAt avazya ur3ate haiM / 208 // isa purANarUpI mArgako vRSabhasena Adi gaNadharoMne jisa prakAra prakAzita kiyA hai usI prakAra maiM bhI ise apanI zaktike anusAra prakAzita karatA huuN| kyoMki lokameM jo AkAza sUryakI kiraNoMke samUhase prakAzita hotA hai usI AkAzako kyA tArAgaNa prakAzita nahIM karate ? arthAt avazya karate haiN| bhAvArthamaiM isa purANako kahatA avazya hU~ parantu usakA jaisA vizada nirUpaNa vRSabhasena Adi gaNadharoMne kiyA thA vaisA maiM nahIM kara sktaa| jaise tArAgaNa AkAzako prakAzita karate 1. susvapnasphIti-pa0, susvapnasyAptireva la0, ma0, 80, a0| 2. sphAtiH vRddhiH / 3. vRSabhaH mukhyaH / 4. patavyatilaGghitam ma0, da0, la0 / Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam sandharAcchandaH zrImanagyAbjinInAM hRdayamukulitaM dhunvadAdhAya bodhaM mithyAvAdAndhakArasthitimapaghaTayad vAGmayUkhAtAmaiH / 'saddhRtaM zuddhamArgaprakaTanamahimAlambi yad manabimba praspIdardi jainaM jagati vijayatAM puNyametat purANam // 21 // ityAce bhagavajjinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe kathAmukhavarNanaM nAma prathamaM parva // 1 // avazya haiM parantu sUryakI bhA~ti prakAzita nahIM kara pAte / 209 // bodha-samyagjJAna (pakSameM vikAsa ) kI prApti karAkara sAtizaya zobhita bhavya jIvoMke hRdayarUpI kamaloMke saMkocako dUra karanevAlA, vacanarUpI kiraNoMke vistArase mithyAmatarUpI andhakArako naSTa karanevAlA savRtta-sadAcArakA nirUpaNa karanevAlA athavA uttama chandoMse sahita (pakSameM golAkAra) zuddha mArga-rabatrayarUpa mokSamArga (pakSameM kaNTakAdirahita uttama mArga) ko prakAzita karanevAlA aura iddhaddhi-prakAzamAna zabda tathA artharUpa sampattise (pakSameM ujjvala kiraNoMse yukta) sUryabimbake sAtha spardhA karanevAlA yaha jinendradevasambandhI pavitra-puNyavardhaka purANa jagatmeM sadA jayazIla rahe / / 210 / / isa prakAra bhArSa nAmase prasiddha bhagavajjinasenAcArya viracita triSaSTilakSaNa mahApurANake saMgrahameM 'kathAmukhavarNana' nAmaka prathama parva samApta hubhA // 1 // 1. kRtvA / 2. satAM vRttaM yasmin tat / 3. braghnaH bhAnuH / Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaM parva tamAdidevaM devAnAmadhidevaM svayaMbhuvam / praNamya tatpurANasya vayamyupodghAta'vistaram // 1 // athAto dharmajijJAsAsamAhita matiH kRtI / zreNikaH paripapraccha gautamaM gaNabhRtprabhum // 2 // bhagavamarthataH kRtsnaM zrutaM svAyaMbhuvAnmukhAt / granthataH zrotumicchAmi purANaM svadanugrahAt / / 3 / / svamakAraNabandhurnassvamakAraNavatsalaH / tvamakAraNavedyo'si duHkhAtakArtitAtmanAm // 4 // puNyAbhiSekamamitaH kurvantIva zirassu naH / nyomagaGgAmbusacchAyA yuSmatpAdanakhAMzavaH // 5 // tava dIptatapolabdhe rAlakSmIH 'pratAyinI / akAle'pyanusaMdhatte sAndravAlAtapazriyam // 6 // svayA jagadidaM kRtsnama vidyAmIlitekSaNam / sayaH prabodhamAnItaM bhAsvatevAjinIvanam // 7 // yacendukiraNaH spRSTamanAlIDhaM raveH karaiH / tasvayA helayo stamantarvAntaM vacoM'zumiH // 8 // tavocchikhAH sphuranyatA yogin sapta maharddhayaH / karmendhanadahohItAH "saptArciSa ivArciSaH // 9 // marrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrn aba maiM devAdhideva svayambhU bhagavAn vRSabhadevako namaskAra kara unake isa mahApurANasambandhI upodghAta-prArambhakA vistArake sAtha kathana karatA huuN||||| athAnantara.dharmakA svarUpa jAnane meM jisakI buddhi laga rahI hai, aise buddhimAna zreNika mahArAjane gaNanAyaka gautama svAmIse pUchA / / 2 / / he bhagavana , zrIvarddhamAna svAmIke mukhase yaha sampUrNa purANa artharUpase maiMne sunA hai aba Apake anugrahase use grantharUpase sunanA cAhatA huuN||3|| he svAmin , Apa hamAre akAraNa bandhu haiM, hamapara binA kAraNake hI prema karanevAle haiM tathA janma-maraNa Adi dukhadAyI rogoMse pIr3ita saMsArI prANiyoMke lie akAraNa-svArtharahita vaidya haiM // 4 / / he deva, AkAzagaGgAke jalake samAna svaccha, Apake caraNoMke nakhoMkI kiraNeM jo hamAre zirapara par3a rahI haiM ve aisI mAlUma hotI haiM. mAnoM merA saba orase abhiSeka hI kara rahI hoM / / 5 / / he svAmin , ugra tapasyAkI labdhise saba ora phailanevAlI Apake zarIrakI AbhA asamayameM hI prAtaHkAlIna sUryakI sAndra-saghana zobhAko dhAraNa kara rahI hai // 6 // he bhagavan , jisa prakAra sUrya rAtameM nimIlita hue kamaloMko zIghra hI prabodhita-vikasita kara detA hai usI prakAra Apane ajJAna rUpI nidrAmeM nimIlita-soye hue. isa samasta jagatko prabodhita-jAgRta kara diyA hai // 7 // he deva, hRdayake jisa ajJAnarUpI andhakArako candramA apanI kiraNoMse chU nahIM sakatA tathA sUrya bhI apanI razmiyoMse jisakA sparza nahIM kara sakatA use Apa apane vacanarUpI kiraNoMse anAyAsa hI naSTa kara dete haiM // 8 // he yogin, uttarottara bar3hatI huI ApakI yaha buddhi Adi sAta RddhiyA~ aisI mAlUma hotI haiM mAno karmarUpI iMdhanake jalAnese uddIpta huI 1. upakramaH / 'upodghAta udAharaH' ityabhidhAnAt / 2. samAhitA saMlonA / 3. duHkhAtaGkAddhinAtmanAm da0, sa0, a0, 50, l0| 4. samAnAH / 5. RddhH| 6.vistAriNI / 7. avidyA anityA'zuciduHkhAjJAnAtmasu viparItA vyaaptirvidyaa| 8. nirastam / 6. karmendhanadahodIptAH tt|krmendhnaani dahantIti karmendhana- ' dahaH / 10. agneH| Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 AdipurANam idaM puNyAzramasthAnaM pavitraM tvatpratizrayAt / rakSAraNyamivAmAti tapolakSmyA nirAkulam // 10 // atraite pazavo vanyA' puSTA mRSTaistRNAkuraiH / na karamRgasaMbAdhAM jAnansyapi kadAcana // 11 // pAdapradhAvanotsRSTeH2 kamaNDalujalairima / amRtairiva vaDhante mRgazAvAH pavitritAH // 12 // siMhastanandhayAnatra kariNyaH pAyayantyamUH / siMhadhenustanaM svairaM spRzanti kalamA ime // 13 // aho paramamAzcarya yadavAco'pyamI mRgAH / majanti bhagavatpAdacchAyAM munigaNA iva // 14 // akRttavalkalAzvAmI prasUnaphalazAlinaH / dharmArAmatasyante parito vanapAdapAH // 15 // imA vanalatA ramyAH praphullA bhramarairvRtAH / na viduH karasaMvArdhA rAjanvatya isa prajAH // 16 // tapovanamidaM ramyaM parito vipulAcalam / dayAvanamivotaM prasAdayati me manaH // 10 // ime tapodhanA dIptatapaso vAtavalkalAH / mavetpAdaprasAdena mokSamArgamupAsate // 18 // iti praspaSTamAhAtmyaH kRtI jagadanugrahe / bhagavan 'bhavyasArthasya "sArthavAhAyate bhavAn // 19 // tato hi mahAyogin na te kazcidagocaraH / tava jJAnAMzavo divyAH prasaranti jagastraye // 20 // agnikI sAta zikhAe~ hI hoN||9|| he bhagavan , Apake Azrayase hI yaha samavasaraNa puNyakA AzramasthAna tathA pavitra ho rahA hai athavA aisA mAlUma hotA hai mAno taparUpo lakSmIkA upadravarahita rakSAvana hI ho // 10 // he nAtha, isa samavasaraNameM jo pazu baiThe hue haiM ve dhanya haiM, inakA zarIra mIThI ghAsake khAnese atyanta puSTa ho rahA hai, ye duSTa pazuoM (jAnavaroM ) dvArA honevAlI pIDAko kabhI jAnate hI nahIM haiM // 11 // pAdaprakSAlana karanese idhara-udhara phaile hue kamaNDaluke jalase pavitra hue ye hariNoMke bacce isa taraha bar3ha rahe haiM prAno amRta pIkara hI bar3ha rahe ho // 12 // isa ora ye hathiniyA~ siMhake bacceko apanA dUdha pilA rahI haiM aura ye hAthIke bacce svecchAse siMhinIke stanoMkA sparza kara rahe haiM-dUdha pI rahe haiM // 13 // aho ! bar3e AzcaryakI bAta hai ki jina hariNoMko bolanA bhI nahIM AtA ve bhI muniyoMke samAna bhagavAnake caraNakamaloMko chAyAkA Azraya le rahe haiM // 14 // jinakI chAloMko koI chIla nahIM sakA hai tathA jo puSpa aura phaloMse zobhAyamAna haiM aise saba ora lage hue ye vanake vRkSa aise mAlUma hote haiM mAno dharmarUpI bagIceke hI vRkSa haiM / / 15 / / ye phUlI huI aura bhramaroMse ghirI huI vanalatAe~ kitanI sundara haiM ? ye saba nyAyavAna rAjAkI prajAkI taraha kara-bAdhA (hAthase phala-phUla Adi tor3anekA duHkha, pakSameM TaiksakA duHkha) ko to jAnatI hI nahIM haiM // 16 // ApakA yaha manohara tapovana jo ki vipulAcala parvatake cAroM ora vidyamAna hai, prakaTa hue dayAvanake samAna mere manako Anandita kara rahA hai // 17 // he bhagavan , ugra tapazcaraNa karanevAle ye digambara tapasvIjana kevala Apake caraNoMke prasAdase hI mokSamArgakI upAsanA kara rahe haiM / / 18 / / he bhagavan , ApakA mAhAtmya atyanta prakaTa hai, Apa jagatke upakAra karane meM sAtizaya kuzala haiM ataeva Apa bhavya samudAyake sArthavAha-nAyaka 'gine jAte haiM / / 19 / / he mahAyogin , saMsArameM aisA koI bhI padArtha nahIM hai jo Apake jJAnakA viSaya na ho, ApakI manohara jJAnakiraNeM tInoM lokoMmeM phaila rahI haiM isalie he deva, Apa hIM 1. dhanyAH a0,10,da0, sa0, ma0, l0| 2. pAdapradhAvanotsaSTaviziSTasalilairime 10, d0| 3. akRttaH acchinnH| 4. viksitaaH| 5. karaH hastaH valizca / 6. vipulgirerbhitH| "hAdhikasamayAnikaSApayuparyavo'tyantarAntareNatasparyabhisaro'bhayaizcApradhAne'mauTazas / " 7. vAyurvalkalaM yeSAM te digmbraaH| 8. kuzalaH / 9. bhavyasArthasya sArthasya a0, s.| 10. saGgasya / 11. sArthavAhaH baNizreSThaH / 12. dIptAH a0, sa0 / Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaM parva 31 vijJApyamanyadapyasti samAdhAya manaH zRNu / 'yato bhagavatazcittaM dRDhaM syAnmadanugrahe // 21 // purA caritamajJAnAnmayA duzcaritaM mahat / tasyainasaH prazAntyartha prAyazcittaM carAmyaham // 22 // hiMsAnRtAnyarairAmAratyArammaparigrahaiH / mayA saMcitamazaMna puraino nirayocitam // 23 // kRto munivadhAnandastIto mithyAdRzA mayA / yenAyuSkarma durmocaM baddhaM zvAbhrIM gAteM prati // 24 // tatprasIda vimo vaktumAmUlAt pAvanI kathAm / niSkrayoM duSkRtasyAstu mama puNyakathAzrutiH // 25 // iti prazrayiNI vAcamudIrya magadhAdhipaH / vyaramadazanajyotsnAkRtapuSpArcanastutiH // 26 // tatastamRSayo dIptatapolakSmIvibhUSaNAH / prazazaMsuriti prItA dhArmikaM magadhezvaram // 27 // sAdhu bho magadhAdhIza! sAdhu prabhavidAM vr!| pRcchatAdya tvayA tattvaM sAdhu naH prINitaM manaH // 28 // "pipRcchiSitamasmAmiryadeva paramArthakam / tadevAya tvayA pRSTaM saMvAdaH pazya kIdRzaH // 29 // 'bubhusAvedana' praznaH sa te dharmo bubhutsitaH / tvayA bubhutsunA dharma "vizvameva bubhutsitam // 30 // pazya dharmatarorarthaH phalaM kAmastu tadrasaH / satrivargatrayasyAsya mUlaM "puNyakathAzrutiH // 31 // yaha purANa kahie / / 20 / / he bhagavan , isake sivAya eka bAta aura kahanI hai use citta sthira kara suna lIjie jisase merA upakAra karane meM ApakA citta aura bhI dRr3ha ho jAye // 2 // vaha bAta yaha hai ki maiMne pahale ajJAnavaza bar3e-bar3e durAcaraNa kiye haiN| aba una pApoMkI zAntike lie hI yaha prAyazcitta le rahA hU~ // 22 // he nAtha, mujha ajJAnIne pahale hiMsA, jhUTha, corI, parastrIsevana aura aneka prakArake Arambha tathA parigrahAdike dvArA atyanta ghora pApoMkA saMcaya kiyA hai / 23 // aura to kyA, mujha mithyAdRSTine munirAjake vadha karane meM bhI bar3A Ananda mAnA thA jisase mujhe naraka le jAnevAle narakAyu karmakA aisA bandha huA jo kabhI chUTa nahIM sakatA / 24|| isalie he prabho, usa pavitra purANake prArambhase kahane ke lie mujhapara prasanna hoie kyoMki usa puNyavardhaka purANake sunanese mere pApAMkA avazya hI nirAkaraNa ho jAyegA / / 25 / / isa prakAra dA~toMkI kAntirUpI puSpoMke dvArA pUjA aura stuti karate hue magadhasamrAT vinayake sAtha Upara kahe hue vacana kahakara cupa ho gaye // 26 // tadanantara zreNikake praznase prasanna hue aura tIvra tapazcaraNarUpI lakSmIse zobhAyamAna munijana nIce likhe anusAra una dharmAtmA zreNika mahArAjakI prazaMsA karane lage // 27 // he magadhezvara, tuma dhanya ho, tuma prazna karanevAloMmeM atyanta zreSTha ho, isalie aura bhI dhanya ho, Aja mahApurANasambandhI prazna pachate hue tumane hama logoMke cittako bahuta hI harSita kiyA hai|||28|| he zreNika, zreSTha akSaroMse sahita jisa purANako hama loga pachanA cAhate the use hI tumane pUchA hai| dekho, yaha kaisA acchA sambandha milA hai / / 29 / / jAnanekI icchA prakaTa karanA prazna kahalAtA hai| Apane apane praznameM dharmakA svarUpa jAnanA cAhA hai| so he zreNika, dharmakA svarUpa jAnanekI icchA karate hue Apane sAre saMsArako jAnanA cAhA hai arthAt dharmakA svarUpa jAnanekI icchAse Apane akhila saMsArake svarUpako jAnanekI icchA prakaTa kI hai // 30 // he zreNika, dekho, yaha dharma eka vRkSa hai| artha 1 vijJApanAt samAdhAnAt / 2 bhavataH / 3 anyadhanavanitArati / 4 dati nikAcitam a0, sa0, d0,50| 5 niHkriyA tt0| 6 uktvA / 7 prssttrmissttm| 8 paramAkSarama a0, sa0,50, la0, da. 6 prakRtArthAdavicalanaM saMvAdaH / 1. bodhumicchA / 11 vedanaM vijJApanam / vedanaH a0, sa0, d0| 12 bubhutsatA da0, sa0, 10,50,ma0, l0| 13 sarvameva da0, pa0 / 14 dharmakathA ma0, 50 / Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 AdipurANam dharmAdarthazca kAmazca svrgshcetyvigaantH'| dharmaH kAmArthayoH sUtirityAyuSman vinicinu // 32 // dharmArthI sarvakAmArthI dharmArthI dhanasaulyavAna dharmo hi mUlaM sarvAsAM dhanardisukhasaMpradAm // 33 // dharmaH kAmadudhA dhenurdharmacintAmaNimahAn / dharmaH kalpataruH stheyAn dharmo hi nidhirakSayaH // 3 // pazya dharmasya mAhAtmyaM yo'pAyAtparirakSati / yatra sthitaM naraM dUrAcA tikrAmanti devatAH // 35 // "vicAranRpalokAtmadivyapratyayato'pi ca / dhIman dharmasya mAhAtmyaM nirvicAramavehi moH // 36 // sa dharmo vinipAtebhyo yasmAt saMdhArayevaram / dhatte cAbhyudayasthAne nirapAyasulodaye // 37 // saca dharmaH purANArthaH purANaM panavA viduH / kSetraM kAlama tIrtha ca sarasastadviceSTitam // 38 // kSetraM trailokyavinyAsaH kAlastrakAlpavistaraH / muktyupAyo bhavettIrtha puruSAstaniSeviNaH // 39 // nyAsyamAcaritaM teSAM caritaM duritacchidAm / iti kRtsnaH purANArthaH prazne saMbhAvitastvayA // 40 // maho prasanagammIraH prazno'yaM vishvgocrH| kSetrakSetrajJasanmArgakAkhasamaritA // 4 // usakA phala hai aura kAma usake phaloMkA rasa hai| dharma, artha aura kAma ina tInoMko trivarga kahate haiM, isa trivargako prAptikA mUla kAraNa dharmakA sunanA hai // 31 // he AyuSman , tuma yaha nizcaya karo ki dharmase hI artha, kAma, svargakI prApti hotI hai| sacamuca vaha dharma hI artha aura kAmakA utpattisthAna hai // 32 // jo dharmakI icchA rakhatA hai vaha samasta iSTa padArthoMko icchA rakhatA hai| dharmakI icchA rakhanevAlA manuSya hI dhanI aura sukhI hotA hai kyoMki dhana, Rddhi, sukhanaji Adi sabakA mala kAraNa eka dhame hiihai||33|| manacAhI vastaoMko deneke lie dhameM hI kAmadhenu hai, dharma hI mahAna cintAmaNi hai, dharma hI sthira rahanevAlA kalpavRkSa hai aura dharma hI avinAzI nidhi hai // 34 // he zreNika, dekho dharmakA kaisA mAhAtmya hai, jo puruSa dharma meM sthira rahatA hai-nirmala bhAvoMse dharmakA AcaraNa karatA hai vaha use aneka saMkaToMse bacAtA hai| tathA devatA bhI usapara AkramaNa nahIM kara sakate, dUra-dUra hI rahate haiM // 35 // he buddhiman , vicAra, rAjanIti, lokaprasiddhi, AtmAnubhava aura uttama jJAnAdikI prAptise bhI dharmakA acintya mAhAtmya jAnA jAtA hai| bhAvArtha-dravyoMkI ananta zaktiyoMkA vicAra, rAja-sammAna, lokaprasiddhi, AtmAnubhava aura avadhi manaHparyaya Adi zAna ina sabakI prApti dharmase hI hotI hai| ataH ina saba bAtoMko dekhakara dharmakA alaukika mAhAtmya jAnanA cAhie // 36 // yaha dharma naraka nigoda Adike duHkhoMse isa jIvakI rakSA karatA hai aura avinAzI sukhase yukta mokSasthAnameM ise pahu~cA detA hai isalie ise dharma kahate haiM // 37 // jo purANakA artha hai vahI dharma hai, munijana purANako pA~ca prakArakA mAnate haiM-kSetra, kAla, tIrtha, satpuruSa aura unakI ceSTAe~ // 38 // Urdhva, madhya aura pAtAlarUpa tIna lokoMkI jo racanA hai use kSetra kahate haiM / bhUta, bhavidhyat aura vartamAnarUpa tIna kAloMkAjo vistAra hai use kAla kahate haiN| mokSaprAptike upAyabhUta samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrako tIrtha kahate haiN| isa tIrthako sevana karanevAle zalAkApuruSa satpuruSa kahalAte haiM aura pApoMko naSTa karanevAle una satpuruSoMke nyAyopeta AcaraNako unakI ceSTAe~ athavA kriyAe~ kahate haiN| he zreNika, tumane purANake isa sampUrNa arthako apane praznameM samAviSTa kara diyA hai / / 39-40 // aho zreNika, tumhArA yaha prazna sarala honepara bhI gambhIra hai, saba tattvoMse bharA huA hai tathA kSetra, kSetrako jAnanevAlA AtmA, 1 vivAdataH / 2 kAraNamityarthaH / 3 dharme / 4 atizayena / 5 vicAraM nRpa lokaatm-d| 6 pratyayaH zapaH Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaM parva idameva yugasyAdau papraccha marataH purum / tato'nuyuyuje samrATa sAgaro'jitamacyutam // 42 // iti pramANabhUteyaM vaktRzrotRparamparA / tvayAdyAlakRtA dhIman ! pRcchatemaM mahAdhiyam // 43 // tvaM praSTA bhagavAna vaktA sahazuzruSavo vayam / sAmagrI nehazI jAtu jAtA naiva janiSyate // 44 // tasmAt puNyakathAmenAM zRNuyAma samaM vayam / prajJApAramito devo vaktumutsahatAmayam // 45 // iti protsAhya taM dharma te samAdhAnacakSuSaH / tato gaNadharastotraM peTurityuccakaistadA // 46 // tvAM pratyakSavidAM bodhairapyabuddhamahodayam / pratyakSastavanaiH stotuM vayaM cAdya kilogratAH // 47 // caturdazamahAvidyAsthAnAkupArapAragam / tvAmRSe ! stotukAmAH smaH kevalaM bhakticoditAH // 48 // bhagavan manyasArthasya netustava zivAkaram / patAkevocchritA bhAti kIrtireSA vidhUjvalA // 49 // "AlavAlIkRtAmbhodhivalayA kIrtivallarI / jaganADItaroragramAkrAmati tavocchikhA // 50 // svAmAmananti munayo yoginAmadhiyoginam / tvAM gaNyaM gaNanAtItaguNaM gaNadharaM viduH // 51 // sanmArga, kAla aura satpuruSoMkA caritra AdikA AdhArabhUta hai // 41 // he buddhimAna zreNika, yugake AdimeM bharata cakravartIne bhagavAna AdinAthase yahI prazna pUchA thA, aura yahI prazna cakravartI sagarane bhagavAn ajitanAthase pUchA thaa| Aja tumane bhI atyanta buddhimAn gautama gaNadharase yahI prazna pUchA hai / isa prakAra vaktA aura zrotAoMkI jo pramANabhUta-saccI paramparA calI A rahI thI use tumane suzobhita kara diyA hai / / 42-43 // he zreNika, tuma prazna karanevAle, bhagavAna mahAvIra svAmI uttara denevAle aura hama saba tumhAre sAtha sunanevAle haiN| he rAjan , aisI sAmagrI pahale na to kabhI milI hai aura na kabhI milegI // 44 // isalie pUrNa zrutajJAnako dhAraNa karanevAle ye gautama svAmI isa puNya kathAkA kahanA prArambha kareM aura hama saba tumhAre sAtha suneM // 4 // isa prakAra ve saba RSijana mahArAja zreNikako dharmameM utsAhita kara ekAgracitta ho ucca svarase gaNadhara svAmIkA nIce likhA huA stotra par3hane lage // 46 // he svAmin , yadyapi pratyakSa jJAnake dhAraka bar3e-bar3e muni bhI apane jJAna-dvArA Apake abhyudayako nahIM jAna sake haiM tathApi hama loga pratyakSa stotroMke dvArA ApakI stuti karaneke lie tatpara hue haiM so yaha eka AzcaryakI hI bAta hai // 47 // he RSe, Apa caudaha mahAvidyA (caudaha pUrva ) rUpI sAgarake pAragAmI haiM ataH hama loga mAtra bhaktise prerita hokara hI ApakI stuti karanA cAhate haiM // 48 // he bhagavan , Apa bhavya jIvoMko mokSasthAnakI prApti karAnevAle haiM, ApakI candramAke samAna ujjvala kIrti phaharAtI huI patAkAke samAna zobhAyamAna ho rahI hai // 49 // deva, cAroM ora phaile hue samudrako jisane apanA AlabAla (kyArI) banAyA hai aisI bar3hatI huI ApakI yaha kIrtirUpI latA isa samaya sanAr3IrUpI vRkSake agrabhAgapara AkramaNa kara rahI hai-usapara ArUr3ha huA cAhatI hai / / 50 / / he nAtha, bar3e-bar3e muni bhI yaha mAnate haiM ki Apa yogiyoMmeM mahAyogI haiM, prasiddha haiM, asaMkhyAta guNoMke dhAraka haiM tathA saMghake adhipati-gaNadhara haiM / / 5 / / 1. praznamakarot / 2. RSayaH / 3. catvAro vedAH, zikSA kalpo vyAkaraNaM chandovicitiH jyotiSaM niruktam itihAsaH purANaM mImAMsA nyAyazAstraM ceti caturdazamahAvidyAsthAnAni caturdazapUrvANi vA caturdazamahAvidyA. sthAnAni / 4. noditAH a0, sa0 / 5. saMghasya / 6. mokSakhanim / 7. AlavAla: AvApaH / Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 AdipurANam gotamA 'gau prakRSTA syAt sA ca srvjnymaartii| tAM vessi tAmadhISe ca tvamato gautamo mataH // 52 // gotamAdAgato devaH svargAprAd gautamo mataH / tena proktamadhIyAnastvaM cAsau gautamazrutiH // 53 // indreNa prAptapUjarbuirindrabhUtistvamiSyase / sAkSAt sarvajJaputrasvamAlasaMjJAnakaNThikaH // 54 // caturmizcAmalabarbodhairabuddhastvaM jagad yataH / prajJApAramitaM buddhaM tvAM nirAhurato budhAH // 55 // pAratamaH paraM jyotistvAmadRSTvA durAsadam / jyotirmayaH pradIpo'si tvaM tasyAbhiprakAzanAt // 56 // zrutadevyAhitastraiNaprayatnA bodhdiipikaa| tavaiSA prajvalatyuccai?tayantI jagadgRham // 57 // tava vAkprakaro divyo vidhunvan jagatAM tamaH / prakAzayati sanmArga rakheriva karoskaraH // 5 // tava lokAtigA prajJA vidyAnAM pArahazvarI / zrutaskandhamahAsindhoramajada yAnapAtratAm // 5 // svayAvatAritA tuGgAnmahAvIrahimAcalAt / zrutAmarasaritpuNyA nirdhanAnAkhilaM rajaH // 60 // pratyakSazca parokSazca dvidhA te jJAnaparyayaH / kevalaM kevalinyekastatastvaM zrutakevalI // 6 // utkRSTa vANIko gautama kahate haiM aura vaha utkRSTa vANI sarvajJa-tIrthakarakI divya dhvani hI ho sakatI hai use Apa jAnate haiM athavA usakA adhyayana karate haiM isalie Apa gautama mAne gaye haiM arthAt ApakA yaha nAma sArthaka hai (zreSThA gauH,gotamA, tAmadhIte veda vAgautamaH 'tadadhIte vedavA' ityaNapratyayaH) // 52 // athavA yoM samajhie ki bhagavAn vardhamAna svAmI, gotama arthAt uttama solahaveM svargase avatIrNa hue haiM isalie vardhamAna svAmIko gautama kahate haiM ina gautama arthAt vardhamAna svAmI-dvArA kahI huI divyadhvaniko Apa par3hate haiM, jAnate haiM, isalie loga Apako gautama kahate haiM / (gotamAdAgataH gautamaH 'tata AgataH' ityaNa , gautamena proktamiti gautamam, gautamam adhIte veda vA gautamaH) // 53 / / Apane indrake dvArA kI huI arcArUpI vibhUtiko prApta kiyA hai isalie Apa indrabhUti kahalAte haiN| tathA Apako samyagjJAnarUpI kaNThAbharaNa prApta huA hai ataH Apa sarvajJadeva zrI vardhamAna svAmIke sAkSAt putrake samAna haiM // 54 // he deva, Apane apane cAra nirmala jJAnoMke dvArA samasta saMsArako jAna liyA hai tathA Apa buddhike pArako prApta hue haiM isalie vidvAn loga Apako buddha kahate haiM // 55 // he deva, Apako binA dekhe ajJAnAndhakArase pare rahanevAlI kevalajJAnarUpI utkRSTa jyotikA prApta honA atyanta kaThina hai, Apa usa jyotike prakAza honese jyotisvarUpa anokhe dIpaka haiM // 56 // he svAmin , zruta devatAke dvArA strIrUpako dhAraNa karanevAlI ApakI samyagjJAnarUpI dIpikA jagatarUpI gharako prakAzita karatI huI atyanta zobhAyamAna ho rahI hai / / 57 / / Apake divya vacanoMkA samUha logoMke mithyAtva rUpI andhakArako naSTa karatA huA sUryako kiraNoMke samUhake samAna samIcIna mArgakA prakAza karatA hai // 58 // he deva, ApakI yaha prajJA lokameM sabase car3hI-bar3hI hai, samasta vidyAoMmeM pAraMgata hai aura dvAdazAMgarUpI samudrameM jahAjapaneko prApta hai-arthAt jahAjakA kAma detI hai // 59 // he deva, Apane atyanta U~ce vardhamAna svAmIrUpa himAlayase usa zrutajJAnarUpI gaGgA nadIkA avataraNa karAyA hai jo ki svayaM pavitra hai aura samasta pAparUpI rajako dhonevAlI hai||60|| he deva, kevalIbhagavAnameM mAtra eka kevalajJAna hI hotA hai aura ApameM pratyakSa parokSake bhedase do prakArakA jJAna vidyamAna hai isalie Apa zrutakevalI 1. vAk / 'gauH pumAn vRSabhe svarga khaNDavacahimAMzuSu / stro gavi bhUmidignetravAgvANasalile triSu // ' iti vishvlo| 2.-madhoSTe ma0, l0|3. tiirthkrH| 4. jinaH a0, sa0, d0,10| 5. tamasa: pAraMgatam / 6. kevalajJAnam / durAsadaM bhavatIti saMbandhaH / 7. boti s0| 8. kRtastrIsaMbandhi / 9. prasaro ma0, l.| Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya parva pAretamaH paraMdhAma praveSTumanaso vayam / taddvAroddhATanaM bIja svAmupAsya labhemahi // 3 // brahmoyA nikhilA 'vidyAstvaM hi brahmasuto muniH / paraM brahma tvadAyattamato brahmavido viduH // 63 // munayo vAtarazanAH padamUrdhva "vidhitsavaH / tvAM mUrddhavandino bhUtvA tadupAyamupAsate // 6 // mahAyogin namastubhyaM mahAprajJa namo'stu te / namo mahAtmane tubhyaM namaH stAtte maharddhaye // 65 / / namo'vadhijuSe tubhyaM namo dezAvadhisviSe / paramAvadhaye tubhyaM namaH sarvAvadhispRze // 66 // koSTabuddhe namastubhyaM namaste 'bojabuddhaye / padAnusArin "saMminnazrotastubhyaM namo namaH // 67 // kahalAte haiM // 61 // he deva, hama loga moha athavA ajJAnAndhakArase rahita mokSarUpI parama dhAmameM praveza karanA cAhate haiM ataH ApakI upAsanA kara Apase usakA dvAra ughAr3anekA kAraNa prApta karanA cAhate haiM / / 62 // he deva, Apa sarvajJa devake dvArA kahI huI samasta vidyAoMko jAnate haiM isalie Apa brahmasuta kahalAte haiM tathA paraMbrahmarUpa siddha padakI prApti honA Apake adhIna hai, aisA brahmakA svarUpa jAnanevAle yogIzvara bhI kahate haiM / / 63 / / he deva, jo digambara muni mokSa prApta karaneke abhilASI haiM ve Apako mastaka jhukAkara namaskAra karate hue usake upAyabhUta-samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritrakI upAsanA karate haiM // 64 // he deva, Apa mahAyogI haiM-dhyAnI haiM ataH Apako namaskAra ho, Apa mahAbuddhimAna haiM ataH Apako namaskAra ho, Apa mahAtmA haiM ataH Apako namaskAra ho, Apa jagattrayake rakSaka aura bar3I-bar3I RddhiyoMke dhAraka haiM ataH Apako namaskAra ho // 65 // he deva, Apa dezAvadhi, paramAvadhi aura sarvAvadhirUpa avadhijJAnako dhAraNa karanevAle haiM ataH Apako namaskAra ho // 66 // he deva, Apa koSThabuddhi nAmaka Rddhiko dhAraNa karanevAle haiM arthAt jisa prakAra koThemeM aneka prakArake dhAnya bhare rahate haiM usI prakAra Apake hRdayameM bhI aneka padArthoMkA jJAna bharA huA hai, ataH Apako namaskAra ho| Apa bojabuddhi nAmaka Rddhise sahita haiM arthAt jisa prakAra uttama jamInameM boyA huA eka bhI boja aneka phala utpanna kara detA hai usI prakAra Apa bhI Agamake bIjarUpa eka do padoMko grahaNa kara aneka prakArake jJAnako prakaTa kara dete haiM isalie Apako namaskAra ho| Apa padAnusArI Rddhiko dhAraNa karanevAle haiM arthAt Agamake Adi, madhya, antako athavA jahA~-kahIMse bhI eka padako sunakara bhI samasta Agamako jAna lete haiM ataH Apako namaskAra ho| Apa saMbhinnazrota Rddhiko dhAraNa karanevAle haiM arthAt Apa nau yojana caur3e aura bAraha yojana lambe kSetrameM phaile hue cakravartIke kaTakasambandhI samasta manuSya aura niryazcoMke akSarAtmaka tathA anakSarAtmaka mile hue zabdoMko eka sAtha grahaNa kara sakate haiM ataH Apako bAra-bAra namaskAra ___-.-1. kAraNam / 2. brahmaNA srvjnyenoktaa| 3. vidvAMstvaM da0, l0|4. vaayukaanyciidaamaa| 5. vivitsataH Ta. vaitamicchavaH labdhumicchava ityarthaH / 'vidla lAbhe' iti dhAtorutpannatvAt / 6. namastrAtre l0| stAt astu| 7. koSThAgArikatabhUridhAnyAnAmavinaSTAvyatikIrNAnAM yathAsthAnaM tathaivAvasthAnamavadhAritapranthArthAnAM yasyAM badau sA kosstthbuddhiH| 8. viziSTakSetrakAlAdisahAyamekamapyuptaM bIjamanekabIjapradaM yathA bhavati tathaikabIjapadagrahaNAdanekapadArthapratipattiryasyAM buddhau sA bIjabuddhiH / 9. AdAvante yatra tatra caikapadagrahaNAta samastagranthArthasyAvadhAraNA yasyAM buddhau sA padAnusAriNI buddhiH / 10. saM samyaksaMkaravyatikaravyatirekeNa bhinnaM vibhaktaM zabdarUpaM zRNotIti saMbhinnazrotaRddhiH dvAdazayojanAyAmanavayojanavistAra cakravaraskandhAvArotpannatarakarabhAdyakSarAnakSarAtmakazabdasaMdohasyAnyonyaM vibhinnasyApi yugapatpratibhAso yasyAmRddhau satyAM bhavati sA saMbhinnazrotrItyarthaH / Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 AdipurANam namo'stvRjjumate tubhyaM namaste vipulAtmane / namaH pratyekabuddhAya svayaM buddhAya vai namaH // 68 // aminadazapUrvitvAt prAptapUjAya te namaH / namaste pUrvavidyAnAM vizvAsAM pAradRzvane // 69 // dIsomratapase tubhyaM namastaptamahAtapaH / namo ghoraguNabrahmacAriNe ghoratejase // 70 // namaste vikriyanAmaSTadhA siddhimIyuSe / AmarSaM kSvelavAgvipruDjallasarvoSadhe " namaH // 71 // namo'sRtamadhukSIrasapiMrAstravize'stu te / namo manovacaH kAya balinAM te balIyase ||72 || " ho ||67|| Apa Rjumati aura vipulamati nAmaka donoM prakArake mana:paryayajJAnase sahita haiM ataH Apako namaskAra ho / Apa pratyekabuddha haiM isalie Apako namaskAra ho tathA Apa svayaMbuddha haiM isalie Apako namaskAra ho / / 68 / / he svAmin dazapUrvokA pUrNa jJAna honese Apa jagat meM pUjyatAko prApta hue haiM ataH Apako namaskAra ho / isake sivAya Apa samasta pUrva vidyAoMke pAragAmI haiM ataH Apako namaskAra ho ||69 || he nAtha, Apa pakSopavAsa, mAsopavAsa Adi kaThina tapasyAe~ karate haiM, AtApanAdi yoga lagAkara dIrghakAla taka kaThinakaThina tapa tapate haiN| aneka guNoMse sahita akhaNDa brahmacarya kA pAlana karate haiM aura atyanta tejasvI haiM ataH Apako namaskAra ho ||70|| he deva, Apa aNimA, mahimA, garimA, laghimA, prApti, prAkAmya, Izitva aura vazitva ina ATha vikriyA RddhiyoMkI siddhiko prApta hue haiM arthAt (1) Apa apane zarIrako paramANuke samAna sUkSma kara sakate haiM, (2) meruse bhI sthUla banA sakate haiM, (3) atyanta bhArI (vajanadAra) kara sakate haiM, (4) halakA (kama vajanadAra) banA sakate haiM, (5) Apa jamInapara baiThe-baiThe hI meru parvata kI coTI chU sakate haiM athavA devoMke Asana kampAyamAna kara sakate haiM, (6) Apa ar3hAI dvIpameM cAhe jahA~ jA sakate haiM athavA jalameM sthalakI taraha sthalameM jalakI taraha cala sakate haiM, (7) Apa cakravartIke samAna vibhUtiko prApta kara sakate haiM aura (8) virodhI jIvoMko bhI vazameM kara sakate haiM ataH Apako namaskAra ho / inake sivAya he deva, Apa AmarSa, kSvela, vAgvipruTa, jalla aura sarvauSadhi Adi RddhiyoMse suzobhita haiM arthAt (1 ) Apake vamanakI vAyu samasta rogoMko naSTa kara sakatI haiM, (2) Apake mukhase nikale hue kaphako sparzakara bahanevAlI vAyu saba rogoMko hara sakatI hai, (3) Apake sukhase nikalI huI vAyu saba rogoMko naSTa kara sakatI hai, (4) Apake malako sparza kara bahatI huI vAyu saba rogoMko hara sakatI hai aura (5) Apake zarIrako sparza kara bahatI huI vAyu saba rogoMko dUra kara sakatI hai / isalie Apako namaskAra ho // 71 // he deva, Apa amRtasrAviNI, madhusrAviNI, kSIrasrAviNI aura ghRtasrAviNI Adi rasa RddhiyoMko dhAraNa karanevAle haiM arthAt ( 1 ) bhojanameM milA huA viSa bhI Apake prabhAvase amRtarUpa ho sakatA hai, (2) bhojana mIThA na honepara bhI Apake prabhAvase mIThA ho sakatA hai, (3) Apake nimittase bhojanagRha athavA bhojanameM dUdha jharane laga sakatA hai aura (4) Apake prabhAva se bhojanagRhase ghIkI kamI dUra ho sakatI hai| ataH Apako namaskAra ho / inake sivAya Apa manobala, vacanabala aura kAyabala Rddhise sampanna haiM arthAt Apa samasta dvAdazAGgakA antarmuhUrta meM artharUpase 1. vairAgyakAraNaM kiJciddRSTvA yo vairAgyaM gataH saH pratyekabuddhaH / pratyekAnnimittAdbuddhaH pratyekabuddhaH / yathA nIlAJjanAvilayAt vRSabhanAthaH / 2. vairAgyakAraNaM kiMciddRSTvA paropadezaM cAnapekSya svayameva yo vairAgyaM gataH sa svayaM buddhaH / 3. chadiH / 4. kSvela: ( ugulu ka0 ) [ mukhamalam ] ' thUka' / 5. sarvAGgamalam / 6. strAviNe namaH ma0 / - srAviNe'stu te sa0, 60, pa0 / Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 37 dvitoyaM parva jalajabAphalazreNItantupuSpAmbarazrayAt / cAraNalijuSe tubhyaM namo'kSINamaharddhaye // 73 // svameva paramo bandhustvameva paramo guruH / tvAmeva sevamAnAnAM bhavanti jJAnasaMpadaH // 7 // tvayaiya bhagavan vizvA vihitA dharmasaMhitA' / ata eva namastubhyamamI kurvanti yoginaH // 75 // tvatta eva paraM zreyo manyamAnAstato vayam / tava pAdAnipacchAyAM tvayyAstikyodupAsmahe // 76 // vAgguptestvarastutau hAnirmanoguptestava smRtau / kAyagupteH praNAme te kAmamastu sadApi naH // 7 // stutveti stutimiH stutyaM madantaM bhuvanAdhikam / purANazrutimecainAM tatphalaM prArthayAmahe // 7 // purANazrutito dharmo yo'smAkamamisaMskRtaH / purANakavitAmeva tasmAdAzAsmahe vayam // 79 // cintavana kara sakate haiM, samasta dvAdazAGgakA antarmuhUrtameM zabdoM-dvArA uccAraNa kara sakate haiM aura zarIrasambandhI atulya balase sahita haiM ataH Apako namaskAra ho / / 72 / / he deva, Apa jalacAraNa, jaMghAcAraNa, phalacAraNa, zreNIcAraNa, tantucAraNa, puSpacAraNa aura ambaracAraNa Adi cAraNa RddhiyoMse yukta haiM arthAt (1) Apa jalameM bhI sthalake samAna cala sakate haiM tathA aisA karanepara jalakAyika aura jalacara jIvoMko Apake dvArA kisI prakArakI bAdhA nahIM hogii| (2) Apa binA kadama uThAye hI AkAzameM cala sakate haiM / (3) Apa vRkSoMmeM lage phaloMpara-se gamana kara sakate hai au ra aisA karanepara bhI ve phala phala vRkSase TUTakara nIce nahIM gireNge| (4) Apa AkAzameM zreNIbaddha gamana kara sakate haiM, bIca meM Aye hue parvata Adi bhI Apako nahIM roka sakate / (5) Apa sUta athavA makar3Ike jAlake tantuoMpara gamana kara sakate haiM para ve Apake bhArase TUTeMge nhiiN| (6) Apa puSpoMpara bhI gamana kara sakate haiM parantu ve Apake bhArase nahIM TUTeMge aura na usameM rahanevAle jIvoMko kisI prakArakA kaSTa hogaa| aura (7) inake sivAya Apa AkAzameM bhI sarvatra gamanAgamana kara sakate haiM / isalie Apako namaskAra ho / he svAmin , Apa akSINa Rddhike dhAraka haiM arthAt Apa jisa bhojanazAlAmeM bhojana kara AveM usakA bhojana cakravartIke kaTakako khilAnepara bhI kSINa nahIM hogA aura Apa yadi choTese sthAnameM bhI baiThakara dharmopadeza Adi deMge to usa sthAnapara samasta manuSya aura deva Adike baiThanepara bhI saMkIrNatA nahIM hogii| isalie Apako namaskAra ho / / 73 / / he nAtha, saMsArameM Apa hI parama hitakArI bandhu haiM, Apa hI paramaguru haiM aura ApakI sevA karanevAle puruSoMko jJAnarUpI sampattikI prApti hotI hai / / 74 // he bhagavan , isa saMsArameM Apane hI samasta dharmazAstroMkA varNana kiyA hai ataH ye bar3e-bar3e yogI Apako hI namaskAra karate haiN|75|| he deva, mokSarUpI parama kalyANakI prApti Apase hI hotI hai aisA mAnakara hama loga ApameM zraddhA rakhate hue Apake caraNarUpa vRkSoMkI chAyAkA Azraya lete haiM // 76 / / he deva, ApakI stuti karanese hamArI vacanagaptikI hAni hotI hai, ApakA smaraNa karanese manoguptimeM bAdhA pahu~catI hai tathA Apako namaskAra karane meM kAyaguptikI hAni hotI hai so bhale hI ho hameM isakI cintA nahIM, hama sadA hI Apako stuti kareMge, ApakA smaraNa kareMge aura Apako namaskAra kreNge||77|| he svAmin , jagatmeM zreSTha aura stuti karaneke yogya ApakI hama logoMne jo Upara likhe anusAra stuti kI hai usake phalasvarUpa hameM tirasaTha zalAkApuruSoMkA purANa sunAie, yahI hama saba prArthanA karate haiM // 78 // he deva, purANake sunanase hameM jo suyogya dharmakI prApti hogI usase hama kavitArUpa purANako hI AzA karate haiM // 79 / / he nAtha, Apake caraNoMkI 1. smRtiH / 2. nizcayabuddheH / 3.-mevaitAM sa0, d0| 4. stutiphalam / 5. vaasitH| 6. prArthayAmahe / Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam svatpadArAdhanAt puNyaM yadasmAbhirupArjitam / tavaiva tena bhUyAmaH parArthA saMpadUjitA // 40 // tvatprasAdAdiyaM deva saphalA prArthanA'stu naH / sAdhaM rAjarSiNAnena zrotananugRhANa naH // 8 // ityucaiH stotrasaMpAThastatkSaNaM pravimmita: / puNyo munisamAje'smin mahAn kalakalo'bhavat // 42 // itthaM stuvanirodhena muni vRndArakaistadA / prasAdito gaNendro'bhUd makriyAhyA hi yoginaH // 83 // sadA prazAntagambhIraM stutvA munimirarthitaH / mano vyApArayAmAsa gautamastadanugrahe // 44 // tataH prazAntasaMjalpe prabyaktakarakuDmale / zuzrUSAvahite sAdhusamAje nibhRtaM sthite // 5 // vAGmalAnAmazeSANAmapAyAdatinirmalAm / vAgdevI dazanajyotsnAmyAjena sphuTayatriva // 86 // subhASitamahAratnaprasAramiva darzayan / yathAkAmaM jighRkSUNAM bhakimUlyena yoginAm // 8 // lasadazanadIptAMzuprasUnairAkirana sadaH / sarasvatIpravezAya pUrvaraGgamivAcaran // 8 // manaHprasAdamabhito vimajadbhirivAyataiH / prasavIkSitaiH kRtsnAM samAM prakSAlayanniva // 89 / / tapo'nubhAvasaMjAtamadhyAsIno'pi viSTaram / jagatAmuparIvoccamahimnA ghaTitasthitiH // 10 // ArAdhanA karanese hamAre jo kucha puNyakA saMcaya huA hai usase hameM bhI ApakI isa utkRSTa mahAsampattikI prApti ho / / 8 / / he deva, Apake prasAdase hamArI yaha prArthanA saphala ho / Aja rAjarSi zreNikake sAtha-sAtha hama saba zrotAoMpara kRpA kIjie / / 8 / / isa prakAra muniyoMne jaba ucca svarase stotroMse jo gaNadhara gautama svAmIkI stuti kI thI usase usa samaya munisamAjameM puNyavarddhaka bar3A bhArI kolAhala hone lagA thA // 2 // isa prakAra samudAya rUpase bar3e-bar3e muniyoMne jaba gaNadhara devakI stuti kI taba ve prasanna hue| so ThIka hI hai kyoMki yogIjana bhaktike dvArA vazIbhUta hote hI haiM / / 8 / / isa prakAra muniyoMne jaba bar3I zAnti aura gambhIratAke sAtha stuti kara gaNadhara mahArAjase prArthanA kI taba unhoMne unake anugraha meM apanA citta lagAyA-usa ora dhyAna diyA / / 84|| isake anantara jaba stutise utpanna honevAlA kolAhala zAnta ho gayA aura saba loga hAtha jor3akara purANa sunanekI icchAse sAvadhAna ho cupacApa baiTha gaye taba ve bhagavAn gautama svAmI zrotAoMko saMbodhate hue gambhIra manohara aura utkRSTa arthase bharI huI vANI-dvArA kahane lage / usa samaya jo dA~toMkI ujjvala kiraNe nikala rahI thIM unase aisA mAlUma hotA thA mAnoM ve zabdasambandhI samasta doSoMke abhAvase atyanta nirmala huI sarasvatI devIko hI sAkSAt prakaTa kara rahe hoN| usa samaya ve gaNadhara svAmI aise zobhAyamAna ho rahe the jaise bhaktirUpI mUlyake dvArA apanI icchAnusAra kharIdaneke abhilASI munijanoMko subhASita rUpI mahAratnoMkA samUha hI dikhalA rahe hoM / usa samaya ve apane dA~toMke kiraNarUpI phUloMko sArI sabhAmeM bikhera rahe the jisase aisA mAlUma hotA thA mAno sarasvatI devIke pravezake lie raGgabhUmiko hI sajA rahe hoN| manakI prasannatAko vibhakta karaneke lie hI mAno saba ora phailI huI apanI svaccha aura prasanna dRSTike dvArA ve gautama svAmI samasta sabhAkA prakSAlana karate hue-se mAlUma hote the / yadyapi ve RSirAja tapazcaraNake mAhAtmyase prApta hue Asanapara baiThe hue the tathApi apane utkRSTa mAhAtmyase aise mAlUma hote the mAno samasta lokake Upara hI baiThe hoM / usa samaya ve na to sarasvatIko hI adhika kaSTa denA cAhate the aura na indriyoMko hI adhika calAyamAna karanA cAhate the| 1. tadeva ma0 / 2. samudAyena / 3. mukhyaH / 4. iti prazAntagambhoraH stutvA stutibhirathitaH / ma0 / tathA 50, s0| 5. prAthitaH / 6. sAvadhAne / 7. nizcalaM yathA bhavati tathA / 8. prasAraH [ samUhaH / Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaM parva sarasvatIpariklezamanicchanniva nAdhikam / tIvrayan karaNaspandamabhinnamukhasauSThavaH // 11 // na 2svidyA parizrAmyano vasyA pariskhalan / sarasvatImatiprauDhAmanAyAsena yojayan // 12 // samamRjvAyatasthAnamAsthAya racitAsanaH / palyathena parAM koTI vairAgyasyeva rUpayan // 93 / / karaM vAmaM svaparyake nidhAyottAnitaM zanaiH / dezanAhastamukSipya mArdavaM nATayanniva // 9 // nyAjahArAtigammIramadhurodArayA girA / bhagavAn gautamasvAmI zrotUna saMbodhayaniti // 95 // zrutaM mayA zrutaskandhAdAyupmanto mahAdhiyaH / nibodhata purANaM meM yathAvat kathayAmi vaH // 16 // yat prajApataye brahmA bharatAyAditIrthakRt / provAca tadahaM te'dya vakSye zreNika bhoH zRNu // 97 // mahAdhikArAzcatvAraH zrutaskandhasya varNitAH / teSAmAyo'nuyogo'yaM satAM saccaritAzrayaH // 98 // dvitIyaH karaNAdiH syAdanuyogaH sa yatra / trailokyakSetrasaMkhyAnaM kulapatre'dhiropitam // 19 // caraNAdistRtIyaH syAdanuyogo jinoditaH / yatra caryAvidhAnasya parA zuddhirudAhRtA // 10 // turyo dravyAnuyogastu dravyANAM yatra nirNayaH / pramANanayanikSepaiH sadAyaizca' kimAdibhiH // 10 // AnupUrvyAdibhedena paJcadhopakramo mataH / sa purANAvatAre'smin yojanIyo yathAgamam / / 102 / / bolate samaya unake mukhakA saundarya bhI naSTa nahIM huA thaa| usa samaya unheM na to pasInA AtA thA, na parizrama hI hotA thA, na kisI bAtakA bhaya hI lagatA thA aura na ve bolate-bolate skhalita hI hote the-cUkate the| ve binA kisI parizramake hI atizaya praur3ha-gambhIra sarasvatIko prakaTa kara rahe the| ve usa samaya sama, sIdhe aura vistRta sthAnapara paryakAsanase baiThe hue the jisase aise mAlUma hote the mAno zarIra-dvArA vairAgyakI antima sImAko hI prakaTa kara rahe hoM / usa samaya unakA bAyA~ hAtha paryakapara thA aura dAhinA hAtha upadeza deneke lie kucha Uparako uThA huA thA jisase aise mAlUma hote the mAno ve mArdava ( vinaya ). dharmako nRtya ho karA rahe hoM arthAta uccatama vinaya gaNako prakaTa kara rahe hoN|| 85-95 // ve kahane lage-he AyuSmAn buddhimAn bhavyajano, maiMne zrutaskandhase jaisA kucha isa purANako sunA hai so jyoMkA-tyoM Apa logoMke lie kahatA hU~, Apa loga dhyAnase suneM // 96 // he zreNika, Adi brahmA prathama tIrthakara bhagavAn vRSabhadevane bharata cakravartIke lie jo purANa kahA thA use hI maiM Aja tumhAre lie kahatA hU~, tuma dhyAna dekara suno // 17 // zrutaskandhake cAra mahA adhikAra varNita kiye gaye haiM unameM pahale anuyogakA nAma prathamAnuyoga hai| prathamAnuyogameM tIrthakara Adi satpuruSoMke caritrakA varNana hotA hai||98|| dUsare mahAdhikArakA nAma krnnaanuyoghai| isameM tInoM lokoMkA varNana usa prakAra likhA hotA hai jisa prakAra kisI tAmrapatrapara kisIkI vaMzAvalI-likhI hotI hai / / 19 / / jinendradevane tIsare mahAdhikArako caraNAnuyoga batalAyA hai| isameM muni aura zrAvakoMke cAritrakI zuddhikA nirUpaNa hotA hai // 100 / cauthA mahAdhikAra dravyAnuyoga hai isameM pramANa naya nikSepa tathA satsaMkhyA kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpabahutva, nirdeza, svAmitva, sAdhana, adhikaraNa, sthiti, vidhAna Adike dvArA dravyoMkA nirNaya kiyA jAtAhai ||101||aanupuurvii Adike bhedase upakramake pA~ca bheda mAne gaye haiN| 1.[indriyaM zarIraM vA] / 2. khidyan a0 / 3.-majvAsanasthAna-da0, pa0 / mRjvAgataH sthAna-sa0 / 4. darzayan / 5. jAnIta / 6. purANArtha sa0, l0| 7. me ityavyayam 'ahmityrthH'| 8. santAnakramAdAmatatAmramayAdipatraM kulapatramiti vadanti / 9. caryA caritram / 10. nikSepaH nyAsaH / 11. sat asti kiM syAt / athavA sadAdyaiH satsaMkhyAkSetrAdibhiH / 12. nirdezasvAmitvAdibhiH / Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam prakRtasyArthatattvasya zrotRbuddhau samarpaNam / upakramo'sau vijJeyastathopoddhAta ityapi // 10 // AnupUrvI tathA nAma pramANaM sAbhidheyakam / arthAdhikArazcetyevaM paJcaite syurupakramAH // 10 // 'pUrvAnupUrdhyA prathamazcaramo'yaM vilomataH / yathAtathAnupUrvyA ca yAM kAMcidgaNanAM zritaH // 10 // zrutaskandhAnuyogAnAM caturNA prathamo mataH / tato'nuyogaM prathamaM prAhuranvarthasaMjJayA // 10 // pramANamadhunA tasya vakSyate granthato'rthataH / granthagauravabhIrUNAM zrota NAmanurodhataH / / 107 / / so'rthato'parimeyo'pi saMkhyeyaH zabdato mataH / kRtsnasya vAGamayasyAsya saMkhyeyatvAnatikramAt // 18 // dve lakSe paJcapaJcAzatsahasrANi catuHzatam / catvAriMzattathA dve ca kovyo'smin anyasaMkhyayA // 109 / / ekatriMzacca lakSAH syuH zatAnAM paJcasaptatiH / granthasaMkhyA ca vijJeyA zlokenAnuSTubhena hi // 11 // pranthapramANanizcityai padasaMkhyopavarNyate / paJcaiveha sahasrANi padAnAM gaNanA matA // 11 // zatAni SoDazaiva syuzcatustriMzacca koTayaH / vyazItilakSAH saptaiva sahasrANi zatASTakam / / 112 // aSTAzItizca varNAH syuH saMhitA madhyamaM padam / padenatena mIyante pUrvAGgaanyavistarAH // 113 // isa purANake prArambhameM una upakramoMkA zAstrAnusAra sambandha lagA lenA cAhie // 102 / / prakRta arthAt jisakA varNana karanekI icchA hai aise padArthako zrotAoMkI buddhimeM baiThA denA-unheM acchI taraha samajhA denA so upakrama hai isakA dUsarA nAma upoddhAta bhI hai // 103 / / 1 AnupUrvI, 2 nAma, 3 pramANa, 4 abhidheya aura 5 arthAdhikAra ye upakramake pA~ca bheda haiM // 104 // yadi cAroM mahAdhikAroMko pUrva kramase ginA jAye to prathamAnuyoga pahalA anuyoga hotA hai aura yadi ulaTe kramase ginA jAye to yahI prathamAnuyoga antakA anuyoga hotA hai| apanI icchAnusAra jahA~ kahIMse bhI gaNanA karanepara yaha dUsarA tIsarA Adi kisI bhI saMkhyAkA ho sakatA hai / / 105 / / granthake nAma kahaneko nAma upakrama kahate hai yaha prathamAnuyoga zrutaskandhake cAroM anuyogoMmeM sabase pahalA hai isalie isakA prathamAnuyoga yaha nAma sArthaka ginA jAtA hai // 106 / / grantha-vistArake bhayase DaranevAle zrotAoMke anurodhase aba isa granthakA pramANa batalAtA huuN| vaha pramANa akSaroM kI saMkhyA tathA artha ina donoMkI apekSA batalAyA jaayegaa||107|| yadyapi yaha prathamAnuyoga rUpa grantha arthakI apekSA aparimeya hai-saMkhyAse rahita hai tathApi zabdoMkI apekSA parimeya hai-saMkhyeya hai taba usakA eka aMza prathamAnuyoga asaMkhyeya kaise ho sakatA hai ? // 108 / / 32 akSaroMke anuSTup zlokoMke dvArA gaNanA karanepara prathamAnuyogameM do lAkha karor3a, pacapana hajAra karor3a, cAra sau bayAlIsa karor3a aura ikatIsa lAkha sAta hajAra pA~ca sau ( 2554423107500 ) zloka hote haiM // 109-110 / / isa prakAra granthapramANakA nizcaya kara aba usake padoMkI saMkhyAkA varNana karate haiN| prathamAnuyoga granthake padoMkI gaNanA pA~ca hajAra mAnI gayI hai aura solaha sau cauMtIsa karor3a tirAsI lAkha sAta hajAra ATha sau aThAsI (16348307888) akSaroMkA eka madhyama pada hotA hai| isa madhyamapadake dvArA hI gyAraha aGga tathA caudaha pUrvokI granthasaMkhyAkA varNana kiyA jAtA 1. pUrvaparipATyA / 2. aparataH, aparAnupUrdItyarthaH / 3.-JcidguNanAM s0| 4. prathamAnuyogasya / 5. parikarmAdibhedena paJcavidhasya dvAdazatamAGgasya dRSTivAdAsyasya tRtIyo bhedaH prthmaanuyogH| tatra paJcasahasramadhyamapadAni bhavanti tAni madhyamapadavaNeH 16348307888 guNayitvA dvAtriMzatsaMkhyayA bhakte / lakSe paJca. paJcAzadityAdisaMkhyA syAt / 6. pramANaM nizcitya da0, 50, la. / 7. gaNimAnataH 80 / gnndhrtH| 8. saMhatAH Ta0 / saMyuktAH / Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaM parva 41 danyapramANamityukaM bhAvatastu 'zrunAyam / pramANamavisaMvAdi paramaSipraNetRkam // 11 // purANasyAsya vaktavyaM kRtsnaM vAGmayamiSyate / yatA nAsmAd bahirbhUtamasti vastu vaco'pi vaa||115|| yathA mahAyaratnAnAM prasUtirmakarAkarAt / tathaiva sUktaratnAnAM prabhavo'smAt purANataH // 116 // tiirthkRcckrvrtiindrblkeshvsNpdH| munInAmRddhayazcAsya vanavyAH saha kAraNaiH // 117 // baddho muktastathA bandho mokSastadvayakAraNam / SaDdragyANi padArthAzca navetyasyArthasaMgrahaH // 118 // jagattrayanivezazca traikAlyasya ca saMgrahaH / jagataH sRSTisaMhArau ceti kRtsnamihodyate // 119 // mArgoM mArgaphalaM ceti puruSArthasamuccayaH / yAvAn pravistarastasya dhatte so'syAbhidheyatAm // 12 // kimatra bahunoktena dharmasRSTiraviplutA / yAvato sAsya vaktavyapadavImavagAhate // 12 // sudurlabhaM yadanyatra cirAdapi subhASitam / sulabhaM svairasaMgrAhyaM tadihAsti pade pade / / 122 / / yadatra susthitaM vastu tadeva nikaSakSamam / yadava duHsthitaM nAma tatsarvatraiva duHsthitam // 123 // evaM mahAbhidheyasya purANasyAsya bhUyasaH / kriyate'rthAdhikArANAmiyattAnugamo'dhunA // 124 // trayaH SaSTirihArthAdhikArAH prokkA maharSibhiH / kathASuruSasaMkhyAyAstatpramANAnatikramAt // 125 // triSaSTyavayavaH so'yaM purANaskandha iSyate / avAntarAdhikArANAmaparyanto'tra vistaraH // 126 // hai||111-113|| yaha jo Upara pramANa batalAyA hai so dravyazrutakA hI hai, bhAvazrutakA nahIM hai| vaha bhAvakI apekSA zrutajJAna rUpa hai jo ki satyArtha, virodharahita aura kevalipraNIta hai // 114 / / sampUrNa dvAdazAGga hI isa purANakA abhidheya viSaya hai kyoMki isake bAhara na to koI viSaya hI hai aura na zabda hI hai // 115 / / jisa prakAra mahAmUlya ratnoMkI utpatti samudrase hotI hai usI prakAra subhASitarUpI ratnoMkI utpatti isa purANase hotI hai // 116 / / isa purANameM tIrthakara, cakravartI, in, balabhadra aura nArAyaNoMkI sampadAoM tathA muniyoMkI RddhiyoMkA unakI prAptike kAraNoMke sAtha-sAtha varNana kiyA jAyegA // 117 / isI prakAra saMsArI jIva, mukta jIva, bandha, mokSa, ina donoMke kAraNa, chaha dravya aura nava padArtha ye saba isa pranthake arthasaMgraha haiM arthAt isa sabakA isameM varNana kiyA jAyegA // 118 / / isa purANameM tInoM lokoMkI racanA, tInoM kAloMkA saMgraha, saMsArako utpatti aura vinAza ina sabakA varNana kiyA jAyegA // 119 // samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra rUpa mArga, mokSa rUpa isakA phala tathA dharma, artha aura kAma ye puruSArtha ina sabakA jo kucha vistAra hai vaha saba isa granthako abhidheyatAko dhAraNa karatA hai arthAt usakA isameM kathana kiyA jAyegA // 120 / / adhika kahanese kyA, jo kucha jitanI nirbAdha dharmako sRSTi hai vaha saba isa granthakI varNanIya vastu hai // 121 / / jo subhASita dUsarI jagaha bahuta samaya taka khojanepara bhI nahIM mila sakate unakA saMgraha isa purANameM apanI icchAnusAra pada-padapara kiyA jA sakatA hai / / 122 / / isa pranthameM jo padArtha uttama ThaharAyA gayA hai vaha dUsarI jagaha bhI uttama hogA tathA jo isa pranthameM burA ThaharAyA gayA hai vaha sabhI jagaha burA hI ThaharAyA jaayegaa| bhAvArtha-yaha grantha padArthokI acchAI tathA burAIkI parIkSA karaneke lie kasauTIke samAna hai / / 123 / / isa prakAra yaha mahApurANa bahuta bhArI viSayoMkA nirUpaNa karanevAlA hai| aba isake arthAdhikAroMkI saMkhyAkA niyama kahate haiM // 124 // isa granthameM tirasaTha mahApuruSoMkA varNana kiyA jAyegA isalie usI saMkhyAke anusAra RSiyoMne isake tirasaTha hI adhikAra kahe haiM // 125 / / isa purANa skandhake tirasaTha adhikAra 1. zrutajJAnaM (naamaa)| 2. abhidheyam / 3. arthaH / 4. -mihocyate da0, 50, sa0, ma0, la0 / 5. ratnatrayAtmakaH / 6. abAdhitA / 7. vicArakSamam / 8. -ttAdhigamo-a0, da0 / Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ x AdipurANam tIrthakartRpurANeSu zeSANAmapi saMgrahAt / caturvizatirevAna purANAnIti kecana // 127 // purANaM vRSamasyAyaM dvitIyamajitezinaH / tRtIyaM saMbhavasyeSTaM caturthamabhinandane // 128 // paJcamaM sumateH proktaM SaSThaM pApramasya ca / saptamaM syAtsupArzvasya 'candramAso'STamaM smRtam // 129 // navamaM puSpadantasya dazamaM zItalezinaH / zrAyasaM ca paraM tasmAda dvAdazaM vAsupUjyagam // 130 // prayodazaM ca vimale tato'nantajitaH param / jine paJcadazaM dharma zAnteH SoDazamIzituH // 13 // kunthoH saptadazaM jJeyamarasyASTAdazaM matam / mallerekonaviMzaM syAd viMzaM ca munisuvrate // 132 // ekaviMzaM namarmartu meviMzamarhataH / pArzvezasya trayoviMzaM caturvizaM ca sanmate // 33 // purANAnyevametAni caturvizatirahatAm / mahApurANameteSAM samUhaH paribhASyate // 134 / / purANaM mahadadyatve yadasmAbhiranusmRtam / purA yugAnte tannUnaM kiyadapyavaziSyate // 135 // doSAd duHSamakAlasya prahAsyante dhiyo nRNAm / tAsAM hAneH purANasya hIyate granthavistaraH // 136 // tathAhIdaM purANaM naH 'sadharmA zrutakevalI / sudharmaH pracayaM neSyatyakhilaM madanantaram // 137 // jambUnAmA tataH kRtsnaM purANamapi zuzruvAn / prathayiSyati loke'smin so'ntyaH kevalinAmiha // 138 // ahaM sudharmo jamvAkhyo nikhilazrutadhAriNaH / kramAt kaivalyamutpAdya nirvAsyAmastato vayam // 139 // prayANAmasmadAdIno kAlaH kevalinAmiha / dvApaSTivarSapiNDaH syAd bhagavanirvRteH param // 140 // va avayava avazya haiM parantu isake avAntara adhikAroMkA vistAra amaryAdita hai // 126 // koI-koI AcArya aisA bhI kahate haiM ki tIrthakaroMke purANoMmeM cakravartI Adike purANoMkA bhI saMgraha ho jAtA hai isalie caubIsa ho purANa samajhanA caahie| jo ki isa prakAra haiMpahalA purANa ghRSabhanAthakA, dUsarA ajitanAthakA, tIsarA saMbhavanAthakA, cauthA abhinandananAthakA, pA~cavA~ sumatinAthakA, chaThA panaprabhakA, sAtavA~ supArzvanAthakA, AThavA~ candraprabhakA, nauvA~ puSpadantakA, dasavA~ zItalanAthakA, gyArahavA~ zreyAnsanAthakA, bArahavA~ vAsupUjyakA, terahavA~ vimalanAthakA, caudahavA~ anantanAthakA, pandrahavA~ dharmanAthakA, solahavA~ zAntinAthakA, satrahavA~ kunthunAthakA, aThArahavA~ aranAthakA, unnIsavA~ mallinAthakA, bIsavA~ munisuvratanAthakA, ikkIsavA~ naminAthakA, bAIsavA~ neminAthakA, teIsavA~ pArzvanAthakA aura caubIsavA~ sanmati-mahAvIra svAmIkA // 127-133 / / isa prakAra caubIsa tIrthakaroMke ye caubIsa purANa haiM inakA jo samUha hai vahI mahApurANa kahalAtA hai !!134 / / Aja maiMne jisa mahApurANakA varNana kiyA hai vaha isa avasarpiNI yugake antameM nizcayase bahuta hI alpa raha jAyegA // 135 // kyoMki duHSama nAmaka pA~caveM kAlake doSase manuSyoMkI buddhiyA~ uttarottara ghaTatI jAyeMgI aura buddhiyoMke ghaTanese purANake granthakA vistAra bhI ghaTa jAyegA / / 136 / / usakA spaSTa nirUpaNa isa prakAra samajhanA cAhie-hamAre pIche zrutakevalI sudharmAcArya jo ki hamAre hI samAna haiM, isa mahApurANako pUrNarUpase prakAzita kareMge // 137 // unase yaha sampUrNa purANa zrI jambUsvAmI suneMge aura ve antima kevalI hokara isa lokameM usakA pUrNa prakAza kareMge // 138 // isa samaya maiM, sudharmAcAye aura jambUsvAmI tInoM hI pUrNa zrutajJAnako dhAraNa karanevAle haiM-zruta kevalI haiM / hama tInoM krama-kramase kevalajJAna prApta kara mukta ho jAyeMge // 139 / / hama tInoM kevaliyoMkA kAla bhagavAn vardhamAna svAmIkI muktike bAda bAsaTha varSakA 1. candaprabhasya / 2. zreyasa idam / zreyAMsaM a0, 50, l0| 3. mahadAdyatve a0, 50, sa0, l.| 4. kathitam / 5. agre / 6. sudharmA a0, 50 / 7. sudhrmpr-10| 8. nirvati gamiSyAmaH / 9. bhagavanna teH l0| Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaM parva tato yathAkrama viSNurnandimitro'parAjitaH / govardhano bhadrabAhurityAcAryA mahAdhiyaH // 14 // caturdazamahAvidyAsthAnAnAM pAragA ime / purANaM potayiSyanti kAtsnyena 'zaradaH zatam // 14 // visAkhaproSTilAcAyauM kSatriyo jayasAhayaH / nAgasenazca sidArthoM pratiSeNastathaiva ca // 143 // vijayo buddhimAn gaNadevo dharmAdizagdanaH / senazva dazapUrvANAM dhArakAH syuryathAkramam // 14 // jyazItizatamabdAnAmeteSAM kAlasaMgrahaH / tadA ca kRtsnamavedaM purANaM vistariSyate // 145 // tato nakSatranAmA ca jayapAlo mahAtapAH / pANDuzca dhruvasenazca kaMsAcArya iti kramAt // 146 // ekAdazAGgavidyAnAM pAragAH syurmunIzvarAH / vizaM dvizatamabdAnAmeteSAM kAla iSyate // 14 // tadA purANametat tu pAdonaM prathayiSyate / mAjanAmAvato bhUyo jAyeta jJAkaniSThatA // 148 // sumadrazra yazobhadro macAhumahAyazAH / lohAryazcetyamI jJeyAH prathamAjAbdhipAragAH // 149 // "zaradAM zatameSAM syAt kAlo'STAdazamiryutam / turyo mAgaH purANasya tadAsya prataniSyate // 150 // tataH kramAt prahAyedaM purANaM svlpmaatryaa| dhIpramoSAdidoSeNa viralaiArayiSyate // 151 // jJAnavijJAnasaMpanaguruparvAnvayAdidam / pramANaM"yaca yAvacca yadA yasa prakAzate // 52 // tadApIdamanusmatuM pramaviSyanti dhIdhanAH / jinasenApragAH pUjyAH kavInAM paramezvarAH // 153 // "purANamidamevAdyaM yadAnAtaM svayambhuvA / purANAmAsamanyattu kevalaM vAGmalaM viduH // 154 // hai // 14 // tadanantara sau varSa meM krama-kramase viSNu, nandimitra, aparAjita, govardhana aura bhadrabAhu va buddhimAna AcArya hoNge| ye AcArya gyAraha aGga aura caudaha pUrvarUpa mahAvidyAoMke ta arthAta zratakevalI hoMge aura purANako sampUrNa rUpase prakAzita karate rheNge||141-142|| inake anantara kramase vizAkhAcArya, proSThilAcArya, kSatriyAcArya, jayAcArya, nAgasena, siddhArtha, dhRtiSeNa, vijaya, buddhimAn , gaNadeva aura dharmasena ye gyAraha AcArya gyAraha aGga aura daza pUrvake dhAraka hoMge / unakA kAla 183 varSa hogaa| usa samaya taka isa purANakA pUrNa prakAza hotA rahegA // 143-145 / / inake bAda kramase nakSatra, jayapAla, pANDu, dhruvasena aura kaMsAcArya ye pA~ca mahA tapasvI muni hoNge| ye saba gyAraha aGgake dhAraka hoMge, inakA samaya 220 do sau bIsa varSa mAnA jAtA hai / usa samaya yaha purANa eka bhAga kama arthAt tIna caturthAMza rUpameM prakAzita rahegA phira yogya pAtrakA abhAva honese bhagavAnakA kahA huA yaha purANa avazya ho kama hotA jAyegA // 146-148 // inake bAda subhadra, yazobhadra, bhadrabAhu aura lohAcArya ye cAra AcArya hoMge jo ki vizAla kIrtike dhAraka aura prathama aMga (AcArAMga) rUpI samudrake pAragAmI hoNge| ina sabakA samaya aThAraha varSe hogaa| usa samaya isa purANakA eka cauthAI bhAga hI pracalita raha jAyegA // 149-150 / / isake anantara arthAt vardhamAna svAmIke mokSa jAnese 683 chaha sau tirAsI varSa bAda yaha purANa krama-kramase thor3A-thor3A ghaTatA jaayegaa| usa samaya logoMkI buddhi bhI kama hotI jAyegI isalie virale AcArya hI ise alparUpameM dhAraNa kara sakeMge // 151 / / isa prakAra jJAna-vijJAnase sampanna guruparipATI-dvArA yaha purANa jaba aura jisa mAtrAmeM prakAzita hotA rahegA usakA smaraNa karaneke lie jinasena Adi mahAbuddhimAna pUjya aura zreSTha kavi utpanna hoMge // 152-153 // zrI vardhamAna svAmIne jisakA nirUpaNa kiyA 1. saMvatsarasya / 2. zabdataH ma0, 50, ma0, da0, la0 / zabditaH sa0 / 3. yazItaM zata-a0, sa0, 50, ma0, da0, l0| 4. -metacca a0 / 5. pazcAt / 6. jAyetAjJA-la0 / 7. samAnAM a0, ba0, 50, ma0, la0, da0, sa0 / 8. -yutaH a0, da0, ma0, 50, sa0 / 9. prahoNaM bhuutvaa| 10. jJAnaM [ matijJAnaM ] vijJAnaM [likhitapaThitAdikaM zrutajJAnam ] / 11. yatra da0, pa0 / 12. samarthA bhaviSyanti / 13. pramANamida-a0, sa0, 50, da0, ma0, la0 / Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 AdipurANam nAmagrahaNamAtraM ca punAti parameSTinAm / kiM punarmuhurApItaM tatkathAzravaNAmRtam // 155 // tato madhyajanaiH 'zrAddhairavagAhyamidaM muhuH / purANaM puNya puMratnairbhUtamandhIyitaM mahat // 156 // tacca pUrvAnupUryedaM purANamanuvarNyate / tatrAthasya purANasya saMgraha kArikA viduH || 157 // sthitiH kuLadharotpattirvaMzAnAmatha nirgamaH / puroH sAmrAjyamArhantyaM nirvANaM yugavicchidAM // 158 // ete mahAdhikArAH syuH purANe vRSabhezinaH / yathAvasaramanyeSu purANeSvapi lakSayet // 159 // kathopoddhAta eSa syAt kathAyAH pIThikAmitaH / vakSye kAlAvatAraM ca sthitIH kulabhRtAmapi // 160 // mAlinIcchandaH praNigadati satotthaM gautamaM bhaktinamrA munipariSadazeSA zrotukAmA purANam / magadhanRpatinArmA sAvadhAnA tadAbhUddhitamavagarNayed vAkaH sudhIrAptavAkyam // 161 // 10 zArdUlavikrIDitam ityAcArya paramparINamamalaM puNyaM purANaM purA kalpe yadbhagavAnuvAca vRSabhazcakrAdibhatre jinaH / tadvaH pApakalaGkapaGkamakhilaM prakSAlya zuddhiM parAM deyAt puNyavacojalaM paramidaM tIrthaM jagatpAvanam // 162 // ityArSe bhagavajjinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNa mahApurANasaM he kathAmukhavarNanaM nAma dvitIyaM parva // 2 // hai vaha purANa hI zreSTha aura prAmANika hai isake sivAya aura saba purANa purANAbhAsa haiM unheM kevala vANIke doSamAtra jAnanA cAhie || 154 || jaba ki pacaparameSThiyoMkA nAma lenA hI jIvoMko pavitra kara detA hai taba bAra-bAra unakI kathArUpa amRta kA pAna karanA to kahanA hI kyA hai ? vaha to avazya hI jIvoMko pavitra kara detA hai-karmamalase rahita kara detA hai || 155 || jaba yaha bAta hai to zraddhAlu bhavya jIvoMko puNyarUpI ratnoMse bhare hue isa purANarUpI ' samudra meM avazya hI avagAhana karanA cAhie || 156 || Upara jisa purANakA lakSaNa kahA hai aba yahA~ kramase usIko kaheMge aura usameM bhI sabase pahale bhagavAn vRSabhanAtha ke purANakI kArikA kaheMge ||157|| zrI vRSabhanAthake purANa meM kAlakA varNana, kulakaroMko utpatti, vaMzoMkA nikalanA, bhagavAnkA sAmrAjya, arahanta avasthA, nirvANa aura yugakA viccheda honA ye mahAdhikAra haiM / anya purANoMmeM jo adhikAra hoMge ve samayAnusAra batAye jAyeMge || 158 - 159 / / isa kathA upodghAta hai, aba Age isa kathAkI pIThikA, kAlAvatAra aura kulakaroMkI sthiti kaheMge / / 160|| isa prakAra gautama svAmIke kahanepara bhaktise namra huI vaha muniyoMkI samasta sabhA purANa sunane kI icchAse zreNika mahArAjake sAtha sAvadhAna ho gayI, so ThIka hI hai kyoMki aisA kauna buddhimAna hogA jo ki Apta puruSoMke hitakArI vacanoMkA anAdara kare ||161|| isa prakAra jo AcArya-paramparAse prApta huA hai, nirdoSa hai, puNyarUpa hai aura yuga AdimeM bharata cakravartI ke lie bhagavAn vRSabhadevake dvArA kahA gayA thA, aisA yaha jagatko pavitra karanevAlA utkRSTa tIrthasvarUpa purANarUpI pavitra jala tuma logoMke samasta pApa kalaMkarUpI kIcar3ako dhokara tumheM parama zuddhi pradAna kare || 162 || isa prakAra ArSa nAmase prasiddha, zrIbhagavajjinasenAcArya viracita triSaSTilakSaNa mahApurANa ke saMgrahameM 'kathAmukhavarNana' nAmaka dvitIya parva samApta huA // 2 // 1. zraddhAnayuktaH / 2. puNyasaMratna - a0 / 3. kArikAM ba0, a0, la0 / 4. utpattiH / 5. vicchidA bhedaH / 6. eSo'syAH pa0, ma0, 60, la0 / 7. sthiti sa0, pa0, 60, ma0, la0 / 8. amA saha / 9. avajJAM kuryAt / 10. tathAhi / 11. paramparAgatam / Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaM parva purANaM munimAnamya jinaM vRSabhamacyutam / mahatastatpurANasya pIThikA byAkariSyate // 1 // anAdinidhanaH kAlo vartanAlakSaNo mataH / lokamAtraH susUkSmANuparicchinne pramANakaH / / 2 / / so'saMkhyeyo'pyanantasya vasturAzerupagrahe / varttate svagatAnantasAmarthyaparibRMhitaH // 3 // yathA kulAlacakrasya bhrAnteheMturazzilA / tathA kAlaH padArthAnAM varzanopagraha mataH // 4 // 'svato'pi vartamAnAnAM so'rthAnAM parivartakaH / yathAsvaM guNaparyAyairato nAnyo'nyasaMplavaH // 5 // so'stikAyeSvasaMpAThAnAstItyeke vimanvate / SaDdanyeSpadiSTatvAdyutiyogAcca tadgaziH // 6 // maiM una vRSabhanAtha svAmIko namaskAra karake isa mahApurANakI pIThikAkA vyAkhyAna karatA hU~ jo ki isa avasarpiNI yugake sabase prAcIna muni haiM, jinhoMne karmarUpI zatruoMko jIta liyA hai aura vinAzase rahita haiN|shaa ____ kAladravya anAdinidhana hai, vartanA usakA lakSaNa mAnA gayA hai (jo dravyoMkI paryAyoMke badalane meM sahAyaka ho use vartanA kahate haiM) yaha kAladravya atyanta sUkSma paramANu barAbara hai aura asaMkhyAta honeke kAraNa samasta lokAkAzameM bharA huA hai / bhAvArtha-kAladravyakA ekaeka paramANu lokAkAzake eka-eka pradezapara sthita hai / / 2 / / usa kAladravyameM ananta padArthoke pariNamana karAnekI sAmarthya hai ataH vaha svayaM asaMkhyAta hokara bhI ananta padArthoke pariNamanameM sahakArI hotA hai / / 3 / / jisa prakAra kumhArake cAkake ghUmanemeM usake nIce lagI huI kIla kAraNa hai usI prakAra padArthoke pariNamana hone meM kAla dravya sahakArI kAraNa hai / saMsArake samasta padArtha apane-apane guNaparyAyoM-dvArA svayameva hI pariNamanako prApta hote rahate haiM aura kAladravya unake usa pariNamanameM mAtra sahakArI kAraNa hotA hai| jaba ki padArthoMkA pariNamana apane-apane guNaparyAya rUpa hotA hai taba anAyAsa hI siddha ho jAtA hai ki ve saba padArtha sarvadA pRthak-pRthaka rahate haiM arthAt apanA svarUpa chor3akara parasparameM milate nahIM haiM // 4 // jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza ye pA~ca astikAya haiM arthAt satsvarUpa hokara bahupradezI haiN| inameM kAladravyakA pATha nahIM hai, isalie vaha hai hI nahIM isa prakAra kitane hI loga mAnate haiM parantu unakA vaha mAnanA ThIka nahIM hai kyoMki yadyapi eka pradezI honeke kAraNa kAla dravyakA paMcAstikAyoMmeM pATha nahIM hai tathApi chaha dravyoMmeM to usakA pATha kiyA gayA hai / isake sivAya yuktise bhI kAla dravyakA sadbhAva siddha hotA hai| vaha yukti isa prakAra hai ki saMsArameM 'o ghar3I, ghaNTA Adi vyavahAra kAlaprasiddha hai vaha paryAya hai| paryAyakA mUlabhUta koI-na-koI paryAyI avazya hotA hai kyoMki binA paryAyIke paryAya nahIM ho sakatI isalie vyavahAra kAlakA mUla-------- 1. paricchinnaH nishcitH| 2. upakAre / -rupagrahaH m0| 3. -graho mata: pa0 / 4. svasAmarthyAt / 5. vivarta-da0, sa0, pa0, ma0, la0 / 6. ythaayogym| 7. -svaguNa-sa0, l0| 8. parasparasaMkaraH / . 9. drAviDAH / 10 upAyaH / Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .46 AdipurANam "mukhyakalpena kAlo'sti vyavahArapratItitaH / mukhyAite na gauNo'sti siMho mANavako yathA // 7 // pradezapracayApAyAt kAlasyAnastikAyatA / guNapracayayogo'sya dravyatvAdasti so'ssyataH // 8 // astikAyazrutirvati kAlasyAnastikAyatAm / sarvasya savipakSatvAjjIvakAyazrutiryathA ||9|| kAlo'nyo vyavahArAtmA mukhya kAlavyapAzrayaH / parAparatvasaMsUcyo varNitaH sarvadarzibhiH // 10 // varttato dravyakAlena varttanAlakSaNena yaH / kAla: pUrvAparIbhUto vyavahArAya karUpyate // 11 // samayAvali kocchvAsa- nAlikAdiprabhedataH / jyotizcakrabhramAyattaM kAlacakraM vidurbudhAH // 12 // vAyuSkAya karmAdisthitisaMkalanAtmakaH " / so'nantasamayastasya parivartto'pyanantA // 13 // utsarpiNyavasarpiNyau dvau bhedau tasya kIrtitau / utsarpAdava sarpAcca balAyurdeha varmaNAm // 14 // sakatA, bhUta mukhya kAla dravya hai / mukhya padArthake binA vyavahAra - gauNa padArthakI sattA siddha nahIM hotI / jaise ki vAstavika siMhake binA kisI pratApI bAlaka meM siMhakA vyavahAra nahIM kiyA jA , vaise hI mukhya kAlake binA ghar3I, ghaNTA AdimeM kAla dravyakA vyavahAra nahIM kiyA jA sakatA / parantu hotA avazya hai isase kAla dravyakA astitva avazya mAnanA par3atA hai / 5-7 // yadyapi inameM ekase adhika bahupradezoMkA abhAva hai isalie ise astikAyoMmeM nahIM ginA jAtA hai tathApi isameM agurulaghu Adi aneka guNa tathA unake vikArasvarUpa aneka paryAya avazya haiM kyoMki yaha dravya hai, jo-jo dravya hotA hai usameM guNaparyAyoMkA samUha avazya rahatA hai / dravyatvakA guNaparyAyoMke sAtha jaisA sambandha hai vaisA bahupradezoMke sAtha nahIM hai / ataH bahupradezoMkA abhAva honepara bhI kAla padArtha dravya mAnA jA sakatA hai aura isa taraha kAla nAmaka pRthaka padArthakI sattA siddha ho jAtI hai // 8 // jIva, pudgala, dharma, adharma aura AkAzako astikAya kahane se hI yaha siddha hotA hai ki kAla dravya astikAya nahIM hai kyoMki vipakSIke rahate hue hI vizeSaNakI sArthakatA siddha ho sakatI hai| jisa prakAra chaha dravyoMmeM cetanarUpa Atmadravyako jIva kahanA hI pudgalAdi pA~ca dravyoMko ajIva siddha kara detA hai usI prakAra jIvAdiko astikAya kahanA hI kAlako anastikAya siddha kara detA hai || 9 || isa mukhya kAlake atirikta jo ghar3I, ghaNTA Adi hai vaha vyavahArakAla kahalAtA hai| yahA~ yaha yAda rakhanA Avazyaka hogA ki vyavahArakAla mukhya kAlase sarvathA svatantra nahIM hai vaha usIke Azrayase utpanna huA usakI paryAya hI hai| yaha choTA hai, yaha bar3A hai Adi bAtoMse vyavahArakAla spaSTa jAnA jAtA hai aisA sarvajJadevane varNana kiyA hai ||10|| yaha vyavahArakAla vartanA lakSaNarUpa nizcaya kAla dravyake dvArA hI pravartita hotA hai aura vaha bhUta, bhaviSyat tathA vartamAna rUpa hokara saMsArakA vyavahAra calAneke lie samartha hotA hai athavA kalpita kiyA jAtA hai ||11|| vaha vyavahArakAla samaya, Avali, ucchvAsa, nAr3I Adike bhedase aneka prakArakA hotA hai| yaha vyavahArakAla sUryAdi jyotizcakrake ghUmanese hI prakaTa hotA hai aisA vidvAn loga jAnate haiM // 12 // | yadi bhava, Ayu, kAya aura zarIra AdikI sthitikA samaya jor3A jAye to vaha ananta samayarUpa hotA hai aura usakA parivartana bhI ananta prakArase hotA hai || 13 || 1. svarUpeNa / 2. agurulaghuguNaH / 3. jIvAstikAyaH / 4. saMzrayaH / 5. mukhyakAlena / 6. kalpitaH ma0 / 7. yu: kAya -la0 a0 ma0, sa0, pa0, da0 / 8. saMkalpanAtmakaH pa0 / 9 - nantakaH sa0 / 10 varSma pramANam / " varSma dehapramANayoH" ityamaraH / Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaM parva koTIkovyo dazaikasya pramA' sAgarasaMkhyayA / zeSasyApyevameveSTA tAvubhau kalpa iSyate // 15 // ghoDhA sa punarekaiko midyate svamidAtmamiH / tannAmAnyanukIya'nte zRNu rAjan yathAkramam // 16 // dvirukkasuSamAdyAsIt dvitIyA suSamA matA / suSamA duHSamAntAnyA suSamAntA ca duHpamA // 17 // paJcamI duHSamA jJeyA saimA SaSThyatiduHSamA / bhedA ime'vasarpiNyA utsarpiNyA viparthayAH // 18 // samA kAlavibhAgaH syAt sudusAvahaMgaIyoH / suSamA duHSametyevamato'nvarthatvametayoH // 19 // utsarpiNyavasarpiNyau kAlau sAntarmiMdAvimau / sthityutsavisarpAbhyAM labdhAnvarthAmidhAnako // 20 // kAlacakraparibhrAntyA SaTsamAparivarttanaiH / tAvumau parivartete tAmisretarapakSavat // 21 // purA'syAmavasarpiNyA kSetre'smin maratAhavaye / madhyamaM khaNDamAzritya vavRdhe prathamA samA // 22 // sAgaropamakoTInAM koTI syAccaturAhatA / tasya kAlasya parimA tadA sthitiriyaM matA // 23 // devottarakurukSmAsu yA sthitiH samavasthitA / sA sthitiaurate varSe yugArambhe sma jAyate // 24 // usa vyavahArakAlake do bheda kahe jAte haiM-1 utsarpiNI aura 2 avsrpinnii| jisameM manuSyoMke bala, Ayu aura zarIrakA pramANa krama-kramase bar3hatA jAye use utsarpiNI kahate haiM aura jisameM ve krama-kramase ghaTate jAyeM use avasarpiNI kahate haiM / / 14 / / utsarpiNI kAlakA pramANa dasa kor3Akor3I sAgara hai tathA avasarpiNI kAlakA pramANa bhI itanA hI hai / ina donoMko milAkara bIsa kor3Akor3I sAgarakA eka kalpa kAla hotA hai / / 15 / / he rAjan , ina utsarpiNI aura avasarpiNI kAlake pratyekake chaha-chaha bheda hote haiM / aba kramapUrvaka unake nAma kahe jAte haiM so suno // 16 // avasarpiNI kAlake chaha bheda ye haiM-pahalA suSamAsuSamA, dUsarA suSamA, tIsarA suSamAduHSamA, cauthA duHSamAsuSamA, pA~cavA~ duHSamA aura chaThA atiduHSamA athavA duHSamaduHSamA ye avasarpiNIke bheda jAnanA caahie| utsarpiNI kAlake bhI chaha bheda hote haiM jo ki ukta bhedoMse viparIta rUpa haiM, jaise 1 duHSamAduHSamA, 2 duHSamA, 3 duHSamAsuSamA, 4 suSamAduHSamA, 5 suSamA aura 6 suSamAsuSamA // 17-18 // samA kAlake vibhAgako kahate haiM tathA su aura dur upasarga-kramase acche aura bure arthameM Ate haiN| su aura dur upasagoMko pRthak-pRthak samAke sAtha jor3a dene tathA vyAkaraNake niyamAnusAra sa ko Sa kara denese suSamA tathA duHSamA zabdoMkI siddhi hotI hai / jinakA artha kramase acchA kAla aura burA kAla hotA hai, isa taraha utsarpiNI aura avasarpiNI kAlake chahoM bheda sArthaka nAmavAle haiM / / 19 / / . isI prakAra apane avAntara bhedoMse sahita utsarpiNI aura avasarpiNI kAla bhI sArthaka nAmase yukta haiM kyoMki jisameM sthiti AdikI vRddhi hotI rahe use utsarpiNI aura jisameM ghaTatI hotI rahe use avasarpiNI kahate haiM // 20 // ye utsarpiNI aura avasarpiNI nAmaka donoM hI bheda kAlacakrake paribhramaNase apane chahoM kAloMke sAtha-sAtha kRSNapakSa aura zuklapakSakI taraha ghUmate rahate haiM arthAt jisa taraha kRSNapakSake bAda zuklapakSa aura zuklapakSake bAda kRSNapakSa badalatA rahatA hai usI taraha avasarpiNIke bAda utsarpiNI aura utsarpiNIke bAda avasarpiNI badalatI rahatI hai // 21 // pahale isa bharatakSetrake madhyavartI AryakhaNDameM avasarpiNIkA pahalA bheda suSamAsuSamA nAmakA kAla bIta rahA thA usa kAlakA parimANa cAraM kor3Akor3I sAgara thA, usa samaya yahA~ nIce likhe anusAra vyavasthA tho / 22-23 / / devakuru aura uttarakuru nAmaka uttara bhogabhUgiyoMmeM jaisI sthiti rahatI hai ThIka vaisI hI sthiti isa bharatakSetrameM yugake 1. pramitiH / 2. kAlaH / 3. tAmisretarI kRssnnshuklau| 4. prathate sa0pa0 / vavRte da0,80 / vavRte vartate sma... Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 AdipurANam tadA sthitirmanuSyANAM tripalyopamasammitA / SaTsahasrANi cApAnAmutsedho vapuSaH smRtaH // 25 // vajrAsthibandhanAH saumyAH sundarAkAracAravaH / niSTatakanakacchAyA dIpyante te narottamAH // 26 // mukuTaM kuNDalaM hAro mekhalA kaTakAGgadau / keyUraM brahmasUtraM ca teSAM zazvad vibhUSaNam // 27 // *te svapuNyodayodbhUtarUpalAvaNyasaMpadaH / raMramyante ciraM strImiH surA iva surAlaye // 28 // *mahAsatvA mahAdharyA mahoraskA mahaujasaH / mahAnubhAvAste sarve mahIyante mahodayAH // 29 // teSAmAhArasaMprItirjAyate divasaini H / kuvalIphalamAnaM ca divyAnnaM viSvaNanti te // 30 // 'nirvyAyAmA mirAtakA nirNIhArA 'nirAdhayaH / nissvedAste' nirAbAdhA jIvanti ''purussaayussaaH||31|| striyo'pi tAvadAyuSkAstAvadutsedhavRttayaH / kalpadrumeSu saMsaktAH kalpavallya ivojjvalAH // 32 // puruSeSvanuraktAstAste ca tAsvanurAgiNaH / yAvajIvamasaMkliSTA bhuJjate bhogasaMpadaH // 33 // svabhAvasundaraM rUpaM svabhAvamadhuraM vacaH / svabhAvacaturA ceSTA teSAM svargajuSAmiva // 3 // rucyAhAragRhAtoya-mAlyabhUSAmbarAdikam / mogasAdhanameteSAM sarva kalpatarUdbhavam / / 35 / / prArambha arthAt avasarpiNIke pahale kAlameM thI / / 24 / / usa samaya manuSyoMkI Ayu tIna palyakI hotI thI aura zarIrakI U~cAI chaha hajAra dhanuSakI thI // 25 / / usa samaya yahA~ jo manuSya the unake zarIrake asthibandhana vanake samAna sudRr3ha the, ve atyanta saumya aura sundara AkArake dhAraka the / unakA zarIra tapAye hue suvarNake samAna dedIpyamAna thA // 26 / / mukuTa, kuNDala, hAra, karadhanI, kar3A, bAjUbanda aura yajJopavIta ina AbhUSaNoMko ve sarvadA dhAraNa kiye rahate the // 27 // vahA~ke manuSyoMko puNyake udayase anupama rUpa saundarya tathA anya sampadAoMkI prApti hotI rahatI hai isalie ve svarga meM devoMke samAna apanI-apanI striyoMke sAtha cirakAla taka krIr3A karate rahate haiM / / 28 / / ve puruSa sabake saba bar3e balavAn , bar3e dhIra-vIra, bar3e tejasvI, bar3e pratApI, bar3e sAmarthyavAna aura bar3e puNyazAlI hote haiM / unake vakSaHsthala bahuta hI vistRta hote haiM tathA ve saba pUjya samajhe jAte haiM / / 29 / / unheM tIna dina bAda bhojanakI icchA hotI hai so kalpavRkSoMse prApta hue badarIphala barAbara uttama bhojana grahaNa karate haiM // 30 // unheM na to koI parizrama karanA par3atA hai, na koI roga hotA hai, na malamUtrAdikI bAdhA hotI hai, na mAnasika pIr3A hotI hai, na pasInA hI AtA hai aura na akAlameM unakI mRtyu hI hotI hai / ve binA kisI bAdhAke sukhapUrvaka jIvana bitAte haiM // 31 // vahA~kI striyA~ bhI utanI hI AyukI dhAraka hotI haiM, unakA zarIra bhI utanA hI U~cA hotA hai aura ve apane puruSoMke sAtha aisI zobhAyamAna hotI haiM jaisI kalpavanoMpara lagI huI kalpalatAe~ / / 32 / / ve striyA~ apane puruSoMmeM anurakta rahatI haiM aura puruSa apanI striyoMmeM anurakta rahate haiN| ve donoM hI apane jIvana paryanta binA kisI klezake bhoga-sampadAoMkA upabhoga karate rahate haiM // 33 // devoMke samAna unakA rUpa svabhAvase sundara hotA hai, unake vacana svabhAvase mIThe hote haiM aura unakI ceSTAe~ bhI svabhAvase catura hotI haiM // 34 // icchAnusAra manohara AhAra, ghara, bAje, mAlA, AbhUSaNa aura vastra Adika samasta bhogopabhogakI sAmagrI tribhiH palyarupamA yasyAsI tripalyopamastena smmitaa| 2. asthIni ca bandhanAni ca asthibandhanAni, vajravata asthibandhanAni yeSAM te / 3. ete puNye-a0,50, s0,80,l0| 4. mahaujasaH / 5. mahIDa vaDhI pUjAyAM ca, kaNDavAditvAd yak / 6. badaraphalam / 7. svana zabde / aznanti / 'vezca svano'zane' ityazanArthe Satvam / 8. thmjnkgmnaagmnaadivyaapaarrhitaaH| 9. nirAmayAH s0| 10 parakRtabAdhArahitAH / nirAbAdhaM a0, l0|11. puruSAyuSam da0, 50, ma. / Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaM parva mandagandhavahAdhUtacaladaM zukapallavAH / nisyAloko virAjante kalpopapadapAdapAH // 36 // kAlAnubhavasaMbhUtakSetrasAmarthyabRMhitAH / kalpadramAstathA teSAM kalpante'bhISTasiddhaye // 3 // manomirucitAn mogAn yasmAt puNyakRtAM nRNAm / kalpayanti tatastanirukkAH kalpapAdapAH // 38 // . madyatUryavibhUSAnagajyotirdIpagRhAgakAH / bhojanAmavastrAGgA dazadhA klpshaakhinH||39|| iti svanAmanirdiSTAM kurvanto'rthakriyAmamI / saMjJAbhireva vispaSTA tato nAtipratanyate // 40 // tathA bhuktA ciraM bhogAn svapuNyaparipAkajAn / svAyurante vilIyante te ghanA iva zAradAH // 41 // jambhikArammamAtreNa tatkAlosthakSutena vaa| jIvitAnte tanuM tyaktvA te divaM yAntyanenasaH // 42 // svbhaavmaardvaayogvkrtaadigunnairytaaH| bhadrakAstridivaM yAnti teSAM nAnyA gatistataH // 43 // ityAcaH kAlabhedo'vasarpiNyAM varNito manAka / udakkurusamaH zeSo vidhiratrAvadhAryatAm // 44 // tato yathAkramaM tasmin kAle galati mandatAm / yAtAsu vRkSavIryAyuH zarIrotsedhavRttiSu // 45 // suSamAlakSaNaH kAlo dvitIyaH samavartata / sAgaropamakoTInAM tisraH kovyo'sya saMmitiH // 46 // tadAsmin mArate varSe madhyabhogabhuvAM sthitiH / jAyate sma parAM bhUtiM tanvAnA kalpapAdapaiH // 47 // tadA mA samAmA dvipalyopamajIvitAH / catuHsahasracApocavigrahAH zubhaceSTitAH // 18 // inheM icchA karate hI kalpavRkSoMse prApta ho jAtI hai / / 35 / / jinake pallavarUpI vastra manda sugandhita vAyuke dvArA hamezA hilate rahate haiN| aise sadA prakAzamAna rahanevAle vahA~ke kalpavRkSa atyanta zobhAyamAna rahate haiM // 36 // suSamAsuSamA nAmaka kAlake prabhAvase utpanna huI kSetrakI sAmarthyase vRddhiko prApta hue ve kalpavRkSa vahA~ ke jIvoMko manovAMchita padArtha deneke lie sadA samartha rahate haiM // 37 // ve kalpavRkSa puNyAtmA puruSoMko manacAhe bhoga dete rahate haiM isalie jAnakAra puruSoMne unakA 'kalpavRkSa' yaha nAma sArthaka hI khaahai||38|| ve kalpavRkSa dasa haiM-1 madyAGga, 2 tUryAGga, 3 vibhUSAGga, 4 sragaGga ( mAlyAGga), 5 jyotiraGga, 6 dIpAGga, 7 gRhAGga, 8 bhojanAGga, 9 pAtrAGga aura 10 banAGga / ve saba apane-apane nAmake anusAra hI kArya karate haiM isalie inake nAma mAtra kaha diye haiM; adhika vistArake sAtha unakA kathana nahIM kiyA hai / / 39-40 / isa prakAra vahA~ ke manuSya apane pUrva puNyake udayase cirakAla taka bhogoMko bhogakara Ayu samApta hote hI zaradaRtuke meghoMke samAna vilIna ho jAte haiM / / 4 / / Ayuke anta meM puruSako jamhAI AtI hai aura khIko chIMka / usIse puNyAtmA puruSa apanAapanA zarIra chor3akara svarga cale jAte haiM / / 42 / / usa samayake manuSya svabhAvase hI komalapariNAmI hote haiM, isalie ve bhadrapuruSa marakara svarga hI jAte haiN| svargake sivAya unakI aura koI gati nahIM hotI / / 4 / / isa prakAra avasarpiNI kAlake prathama suSamAsuSamA nAmaka kAlakA kucha varNana kiyA hai / yahA~kI aura samasta vidhi uttarakuruke samAna samajhanA cAhie // 44 // isake anantara jaba krama-kramase prathama kAla pUrNa huA aura kalpavRkSa, manuSyoMkA bala, Ayu tathA zarIrakI U~cAI Adi saba ghaTatIko prApta ho cale taba suSamA nAmaka dUsarA kAla pravRtta huaa| isakA pramANa tIna kor3Akor3I sAgara thA // 45-46 / / usa samaya isa bhAratavarSameM kalpavRkSoMke dvArA utkaSTa vibhUtiko vistRta karatI huI madhyama bhogabhUmikI avasthA pracalita huI // 47 // usa vakta yahA~ ke manuSya devoMke samAna kAntike dhAraka the, unakI Ayu do palyakI 1. aMzukaM vastram / 2. nityaprakAzAH / 3. samarthA bhavanti |4.-bhilssitaan pa0,ma0, l0| 5. amatraM bhAjanam / 6 pratanvate a0, 50, ma0, da0 / 7. -dhakAla a0, sa0 / 8. -vadhAryate 50, ma0 / 9. bhuvaH ma0, k.| 10. jIvitaH a0, s0| Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 AdipurANam kalAdharakalAspardidehajyotsnAsmitojjvalAH / dinadvayena te'znanti vArbhamandho'kSamAtrakam // 19 // zeSo vidhistu nizzeSo harivarSasamo mataH / tataH krameNa kAle'smin navasarpatyanukramAt // 50 // prahINA vRkSavIryAdivizeSAH prAktanA yadA / jaghanyamogabhUmInAM maryAdAvirabhUttadA // 51 // yathAvasarasaMprAptastRtIyaH kAlaparyayaH / prAvartata surAjeva svAM maryAdAmalakSyan // 52 / / sAgaropamakoTInA kovyau dve labdhasaMsthitau / kAle'smin mArate varSe mAH palyopamAyuSaH // 53 // gamyUtipramitocchAyAH priyaGguzyAmavigrahAH / dinAntareNa saMprAptadhAtrIphalamitAzanAH // 54 // tatastRtIyakAle'smin vyatikrAmatyanukramAt / palyopamASTamAgastu yadAsmin pariziSyate // 55 // kalpAnokahavIryANAM kramAdeva paricyutau / jyotiraGgAstadA vRkSA gatA mandaprakAzatAm // 56 // "puSpavantAvathASAkhyAM paurNamAsyAM sphuratpramau / sApA prAdurAstA to gaganomayabhAgayoH // 5 // cAmIkaramayau potAviva tau gaganArNave / viyadgajasya "niryANa"likhitau tilakAviva // 54 // paurNamAsIvilAsinyAH krIbyamAnau samujjvalau / parasparakarAzliSTau jAtuSAviva golakau // 59 // jagadgRhamahAdvAri vinyasto kAlabhUbhRtaH / "pratyagrasya pravezAya kummAviva hiraNmayau // 6 // thI, unakA zarIra cAra hajAra dhanuSa U~cA thA tathA unakI sabhI ceSTAe~ zubha thIM // 48 // unake zarIrakI kAnti candramAkI kalAoMke sAtha spardhA karatI thI arthAt unase bhI kahIM adhika sundara thI, unako musakAna bar3I hI ujjvala thii| ve do dina bAda kalpavRkSase prApta hue baher3ake barAbara uttama anna khAte the // 49 // usa samaya yahA~kI zeSa saba vyavasthA harikSetra ke samAna thI phira kramase jaba dvitIya kAla pUrNa ho gayA aura kalpavRkSa tathA manuSyoMke bala, vikrama Adi ghaTa gaye taba jaghanya bhogabhUmikI vyavasthA prakaTa huI // 50-51 // usa samaya nyAyavAn rAjAke sadRza maryAdAkA ullaMghana nahIM karatA huA tIsarA suSamAduHSamA nAmakA kAla yathAkramase pravRtta huA // 52 // usakI sthiti do kor3Akor3I sAgarakI thii| usa samaya isa bhAratavarSameM manuSyoMkI sthiti eka palyakI thii| unake zarIra eka koza U~ce the, ve priyaGguke samAna zyAmavarNa the aura eka dinake antarase A~valeke barAbara bhojana grahaNa karate the // 53-54 / / isa prakAra krama-kramase tIsarA kAla vyatIta honepara jaba isameM palyakA AThavA~ bhAga zeSa raha gayA taba kalpavRkSoMkI sAmarthya ghaTa gayI aura jyotiraGga jAtike kalpavRkSoMkA prakAza atyanta manda ho gayA // 55-56 / / tadanantara kisI samaya ASAr3ha sudI pUrNimAke dina sAyaMkAlake samaya AkAzake donoM bhAgoMmeM arthAt pUrva dizAmeM udita hotA huA camakIlA candramA aura pazcimameM asta hotA huA sUrya dikhalAyI par3A / / 57 // usa samaya ve sarya aura candramA aise zobhAyamAna ho rahe the mAno AkAzarUpI samudrameM soneke bane hue do jahAja hI hoM athavA AkAzarUpI hastIke gaNDasthalake samIpa sindUrase bane hue do candraka (golAkAra ciha) hI hoN| athavA pUrNimArUpI strIke donoM hAthoMpara rakhe hue khelaneke manohara lAkhanirmita do gole hI ho / athavA Age honevAle duHSama-suSamA nAmaka kAlarUpI navIna rAjAke pravezake lie jagatrUpI gharake vizAla daravAjepara rakhe hue mAno do suvarNakalaza hI hoM / athavA tArArUpI phena 1. vRkSasyedam / 2. -nAM dve koTayau labdha-da0 / koTayo dvau labdha-a0, ma0, sa0, la0 / 3. labdhA sNpraaptaa| 4. kroshH| 5. klinii| 6. AmalakI / 7. suuryaacndrmsau| puSpadantA-da0, sa0, ma0, l0| 8. ASADhamAse / 9. apraahnne| 10. apAGgadezo niryANam / 11. --NalakSitau a0|-nn candrakAviva lakSitI da0,10, ma. la. / 12. aahvau| 13. jtovikaarau| 14. nUtanasya / Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaM parva tArAphenagrahagrAhaviyarasAgaramadhyagau / cAmIkaramayau digyAvambhaHkrIDAgRhAviva // 6 // sadvRttatvAdasamatvAt sAdhuvargAnukAriNau / zItatIkaratvAca sadasadbhUmipAviva // 62 // pratizrutiriti khyAtastadA kuladharo'primaH / vibhrallokAtigaM tejaH prajAnAM netravad babhau // 63 // palyasya dazamo bhAgastasyAyurjinadezitam / dhanuHsahasramutsedhaH zatairadhikamaSTamiH // 6 // jAjjvalyamAnamakuTo lasanmakarakuNDalaH / kanakAdririvottuGgo vibhrANo hAranirim // 65 // nAnAmaraNamAmArabhAsurodAravigrahaH / protsarpattejasA svena nirmasitavigrahaH // 66 // mahAn jagadgRhonmAnamAnadaNDa ivocchitaH / dadhajanmAntarAbhyAsajanitaM bodhamidhIH // 67 // sphuradantAMzusalilairmuhuH prakSAlayan dizaH / prajAnAM prINanaM vAkyaM saudha rasamivogiran // 6 // adRSTapUvauM tau dRSTvA sabhItAn bhogabhUmijAn / bhoternivartayAmAsa tatsvarUpamiti bruvan // 19 // etau tau pratidRzyete sUryAcandramasau grho| jyotirApramApAyAt kAlahAsavazodbhavAt // 7 // sadApyadhinabhomArga bhrAmyato'mU mahAyutI / na vastAbhyAM bhayaM kiMcidato mA bhaiSTa bhadrakAH // 7 // aura budha, maMgala Adi praharUpI magaramacchoMse bhare hue AkAzarUpI samudrake madhyameM suvarNake do manohara jalakrIr3AgRha hI bane hoN| athavA sadvRtta-golAkAra (pakSameM sadAcArI) aura asaMga-akele ( pakSameM parigraharahita ) honeke kAraNa sAdhusamUhakA anukaraNa kara rahe hoM athavA zItakara-zItala kiraNoMse yukta (pakSameM alpa Taiksa lenevAlA) aura tIvrakara-uSNa kiraNoMse yukta (pakSameM adhika Taiksa lenevAlA) honeke kAraNa kramase nyAyI aura anyAyI rAjAkA hI anukaraNa kara rahe hoM / / 58-62 // usa samama vahA~ pratizruti nAmase prasiddha pahale kulakara vidyamAna the jo ki sabase adhika tejasvI the aura prajAjanoMke netrake samAna zobhAyamAna the arthAt netrake samAna prajAjanoMko hitakArI mArga batalAte the // 63 // jinendradevane unakI Ayu palyake dasaveM bhAga aura U~cAI eka hajAra ATha sau dhanuSa batalAyI hai // 64 / unake mastakapara prakAzamAna mukuTa zobhAyamAna ho rahA thA, kAnoMmeM suvarNamaya kuNDala camaka rahe the aura ve svayaM meru parvatake samAna U~ce the isalie unake vakSaHsthalapara par3A huA ratnoMkA hAra jharaneke samAna mAlUma hotA thaa| unakA unnata aura zreSTha zarIra nAnA prakArake AbhUSaNoMkI kAntike bhArase atizaya prakAzamAna ho rahA thA, unhoMne apane bar3hate hue tejase sUryako bhI tiraskRta kara diyA thaa| ve bahuta hI U~ce the isalie aise mAlUma hote the mAno jagatarUpI gharakI U~cAIko nApaneke lie khar3e kiye gaye mApadaNDa hI hoN| isake sivAya be janmAntarake saMskArase prApta hue avadhijJAnako bhI dhAraNa kiye hue the isalie vahI sabameM utkRSTa buddhimAna gine jAte the // 65-67 // ve dedIpyamAna dA~toMkI kiraNoMrUpI jalase dizAoMkA bAra-bAra prakSAlana karate hue jaba prajAko santuSTa karanevAle vacana bolate the taba aise mAlUma hote the mAno amRtakA rasa hI prakaTa kara rahe hoN| pahale kabhI nahIM dikhanevAle sUrya aura candramAko dekhakara bhayabhIta hue bhogabhUmija manuSyoMko unhoMne unakA nimnalikhita svarUpa batalAkara bhayarahita kiyA thA // 68-69 / / unhoMne kahA-he bhadra puruSo, tumheM jo ye dikha rahe haiM ve sUrya, candramA nAmake graha haiM, ye mahAkAntike dhAraka hai tathA AkAzameM sarvadA ghUmate rahate haiM / abhItaka inakA prakAza jyotiraGga jAtike kalpavRkSoMke prakAzase tirohita rahatA thA isalie nahIM dikhate the parantu aba cU~ki kAladoSake 1. lasatkanakakuNDala: da0, 50, ma0, la0 / 2. sudhAyA ayam / 3. bhramato ma0, l.| Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 AdipurANam iti tadvacanAtteSAM pratyAzvAso mhaanbhuut| ['kSetre soDataH paraM cAsmin niyogAn bhAvino'nvazAt ] // 72 // pratizrutirayaM dhIro yakSaH pratyavaNod vacaH / itIDAM cakrire nAmnA te taM saMprItamAnasAH // 73 // aho dhIman mahAbhAga ciraMjIva prasIda naH / yAnapAtrAyitaM yena tvayAsmaddvyasanArNave // 74 // iti stutvAryakAste taM satkRtya ca punaH punaH / labdhAnuzAstataH svaM svamoko jagmuH sajAnayaH // 75 // manau yAti divaM tasmina kALe gachati ca kramAt / manvantaramasaMkhyeyA varSakoTIrvyatItya ca // 76 // sammatiH sammatirnAmnA dvitIyo'bhUnmanustadA / protsarpadaMzukaH prAMzuala skalpatarUpamaH // 77 // sakuntalI kirITI ca kuNDalI hArabhUSitaH / sragvI mahabajAliptavapuratyantamAvamau // 78 // tasyAyuramemaprakyamAsIt saMkhyeyahAyamam / sahasraM trizatIyuktamutsedho dhanuSAM mataH ||9|| jyotirviTapinAM bhUyo'pyAsIt kAlena mandimA / prahANAmimukhaM tejo nirvAsyati hi dIpavat // 80 // nabho'GgaNamathApUrya tArakAH pracakAzire / nAtyandhakArakaluSAM velAM prApya tamImukhe // 81 // akasmAt tArakA dRSTvA saMbhrAntAn bhogabhUbhuvaH / bhItirvicalayAmAsa prANihatyeva yoginaH ||82|| vazase jyotiraGga vRkSoMkA prabhAva kama ho gayA hai ataH dikhane lage haiN| inase tuma logoMko koI bhaya nahIM hai ataH bhayabhIta nahIM hoo // 70-71 // pratizrutike ina vacanoMse una logoMko bahuta hI AzvAsana huA / isake bAda pratizrutine isa bharatakSetrameM honevAlI vyavasthAoMkA nirUpaNa kiyA || 72 || ina dhIra-vIra pratizrutine hamAre vacana sune haiM isalie prasanna hokara una bhogabhUmijoMne pratizruti isI nAmase stuti kI aura kahA ki aho mahAbhAga, aho buddhimAn, Apa ciraMjIva raheM tathA hamapara prasanna hoM kyoMki Apane hamAre duHkharUpI samudra meM naukAkA kAma diyA hai arthAt hitakA upadeza dekara hameM duHkharUpI samudrase uddhRta kiyA hai / / 73-74 || isa prakAra pratizrutikA stavana tathA bAra-bAra satkAra kara ve saba Arya unakI AjJAnusAra apanI-apanI striyoMke sAtha apane-apane ghara cale gaye ||75 || isake bAda krama-kramase samayake vyatIta hone tathA pratizruti kulakarake svargavAsa ho jAnepara jaba asaMkhyAta karor3a varSoMkA manvantara ( eka kulakarake bAda dUsare kulakarake utpanna hone taka bIcakA kAla ) vyatIta ho gayA taba samocIna buddhike dhAraka sanmati nAmake dvitIya kulakarakA janma huA / unake vastra bahuta hI zobhAyamAna the tathA ve svayaM atyanta U~ce the isalie calate-phirate kalpavRkSake samAna mAlUma hote the ||76-77|| unake keza bar3e hI sundara the, ve apane mastakapara mukuTa bA~dhe hue the, kAnoM meM kuNDala pahine the, unakA vakSaHsthala hArase suzobhita thA, ina saba kAraNoMse ve atyanta zobhAyamAna ho rahe the || 78|| unakI Ayu amamake barAbara saMkhyAta varSoM kI thI aura zarIra kI U~cAI eka hajAra tIna sau dhanuSa thI // 79 // inake samayameM jyotiraGga jAtike kalpavRkSoMkI prabhA bahuta hI manda par3a gayI thI tathA unakA teja bujhate hue dIpaka ke samAna naSTa honeke sammukha hI thA ||80|| eka dina rAtrike prArambhameM jaba thor3A-thor3A andhakAra thA taba tArAgaNa AkAzarUpI aGgaNako vyApta kara - saba ora prakAzamAna hone lage // 81 // usa samaya akasmAt tAroMko dekhakara bhogabhUmija manuSya atyanta bhramameM par3a gaye athavA atyanta vyAkula ho gaye / unheM bhayane itanA kampAyamAna kara diyA 1. tasaMzite tADapatra pustake koSThakAntargataH pATho lekhakapramAdAtprabhraSTo'taH ba0, a0, pa0, la0, ma0, da0, sa0, saMjJitapustakebhyastatpATho gRhItaH / 2. kAraNena / 3. sabhAryAH / 4. unnataH / 5. paJcapaJcAzat zUnyAnaM viMzatipramANacaturazItInAM parasparaguNanam amamavarSapramANam / 6 prahINAbhimukhaM a0, pa0, ma0, la0 / 7. atyandhakArakaluSA na bhavatIti nAtyandhakArakaluSA tAm / 8. prANihatiH / Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaM parva - sa sammatiranuyAya kSaNaM prAyocatAryakAn / notpAtaH ko'pyayaM madrAstanmAgAta miyo vazam // 3 // etAstAstArakA nAmaitama nakSatramaNDalam / grahA ima'sadodyotA idaM tArakitaM namaH // 8 // jyotizcakramidaM zazvad vyomamArge kRtasthiti / spaSTatAmadhunAyAtaM jyotirAprabhAkSayAt // 85 // itaH prabhRtyahorAtravimAgadha pravartate / udayAstamayaiH sUryAcandrayoH sahatArayoH // 86 // grahaNagrahavikSepadinAnyayanasaMkramAt / jyotirzAnasya bIjAni so'nvavocad vidAM varaH // 47 // atha tadvacanAdAryA jAtAH sapadi nirmayAH / sa hi lokottaraM jyotiH prajAnAmupakArakam // 8 // ayaM sanmatirevAstu prabhunaH sanmatipradaH / iti prazasya saMpUjya yayuste taM svamAspadam // 89 // tato'ntaramasaMkhyeyAH koTIrulladhya batsarAn / tRtIyo manuratrAsIt bhemaMkarasamAyaH // 10 // yugabAhumahAkAyaH pRthuvakSAH sphuratpramaH / so'tyazeta giri mehaM jvalanmukuTacUlikaH // 11 // 'aTaTapramitaM tasya babhUvAyurmahaujasaH / dehotsedhazca cApAnAmamucyAsocchatASTakam // 12 // purA kila mRgA bhadrAH prajAnAM hastalAlitAH / tadA tu vikRtiM bhejAttAsyAH bhISaNasvanAH // 13 // teSAM vikriyayA sAntargarjayA tatrasuH prajAH / papracchustai tamabhyetya manuM sthitamavismitam // 9 // jitanA ki prANiyoMkI hiMsA munijanoMko kampAyamAna kara detI hai / / 82 // sanmati kulakarane kSaNa-bhara vicAra kara una Arya puruSoMse kahA ki he bhadra puruSo, yaha koI utpAta nahIM hai isalie Apa vyartha hI bhayake vazIbhUta na hoM / / 83 // ye tAre haiM, yaha nakSatroMkA samUha hai, ye sadA prakAzamAna rahanevAle sUrya, candra Adi graha haiM aura yaha tAroMse bharA huA AkAza hai / / 84 // yaha jyotizcakra sarvadA AkAzameM vidyamAna rahatA hai, abase pahale bhI vidyamAna thA, parantu jyotiraGga jAtike vRkSoMke prakAzase tirobhUta thaa| aba una vRkSoMkI prabhA kSINa ho gayI hai isalie spaSTa dikhAyI dene lagA hai|85|| Ajase lekara sUrya, candramA, tAre AdikA udaya aura asta hotA rahegA aura usase rAta-dinakA vibhAga hotA rahegA // 86 // una buddhimAn sana ne sUryagrahaNa, candragrahaNa, grahoMkA eka rAzise dUsarI rAzipara jAnA, dina aura ayana AdikA saMkramaNa batalAte hue jyotiSa vidyAke mUla kAraNoMkA bhI ullekha kiyA thA // 8 // ve Aye loga bhI unake vacana sunakara zIghra hI bhayarahita ho gaye / vAstavameM ve sanmati prajAkA upakAra karanevAlI koI sarvazreSTha jyoti hI the ||88smiiciin buddhike denevAle yaha sanmati hI hamAre svAmI ho isa prakAra unako prazaMsA aura pUjA kara ve AyeM puruSa apane-apane sthAnAMpara cale gaye / / 89 // inake bAda asaMkhyAta karor3a varSoMkA antarAla kAla bIta jAnepara isa bharatakSetrameM kSemaMkara nAmake tIsare manu hue // 90 // unakI bhujAe~ yugake samAna lambI thiiN| zarIra U~cA thA, vakSasthala vizAla thA, AbhA camaka rahI thI tathA mastaka mukuTase zobhAyamAna thA / ina saba bAtoMse ve meru parvatase bhI adhika zobhAyamAna ho rahe the / / 11 / / isa mahApratApI manukI Ayu aTaTa barAbara thI aura zarIrakI U~cAI ATha sau dhanuSakI thii||12|| pahale jo pazu, siMha, vyAghra bAdi atyanta bhadrapariNAmI the jinakA lAlana-pAlana prajA apane hAthase hI kiyA karatI thI ve aba inake samaya vikArako prApta hone lage-mu~ha phAr3ane lage aura bhayaMkara zabda karane lage // 93 // unakI isa bhayaMkara garjanAse mile hue vikAra bhAvako dekhakara prajAjana Darane lage tathA 1. sadAgotA pa0 / 2. kAraNAni / 3. sNkhyeykottii-m0| 4. atizayitavAn / 5. sphuranmukuTa-da0, pa., l0| 6. paJcapaJcAzacchunyAgramaSTAdazapramANacaturazItisaMguNanamaTaTavarSapramANam / 7. vyAttaM vivRtam / 8. papracchuzca a0, la0,80, s.| Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam ime bhadramRgAH pUrva 'svAdIyomistRNAkuraiH / 'rasAyanarasaiH puSTAH sarasAM salilairapi // 15 // aGkAdhiropaNairhastalAlanairapi sAnvitAH / asmAbhirati vizrabdhAH saMvasanto'nupadravAH // 96 // idAnIM tu vinA hetoH auramibhavanti naH / daMSTrAminakharApraizca "bibhitsanti ca dAruNAH // 9 // ko'bhyupAyo mahAbhAga brUhi naH bhemasAdhanam / bhemaMkaro hi sa bhavAn jagataH bhemacintanaiH // 18 // iti tadvacanAjAtasauhArdo manurabravIt / satyametattathApUrvamidAnIM tu bhayAvahAH // 19 // tadime parihartabhyAH kAlAdvikRtimAgatAH / kartavyo naiSu vizvAso "bAdhAH kurvantyupekSitAH // 10 // ityAkarNya vacastasya parijakustadA mRgAn / RGgiNo daMSTriNaH RrAna zeSaiH"saMvAsamAyayuH // 10 // vyatIyuSi tataH kAle manorasya vyatikrame / manvantaramasaMkhyeyAH samAkoTovilamaya ca // 12 // atrAntare mahodapravigraho doSavigrahaH / agresaraH satAmAsInmanuH kSemaMdharAyaH // 103 // "tuTikAbdamitaM tasya babhUvAyumahAtmanaH / zatAni sapta cApAnAM saptatiH paJca cocchitiH // 104 // yadA prabalatAM yAtAH "pAkasavA mahAkrudhaH / tadA lakuTayaSTayAyaiH sa rakSAvidhimanvazAt // 105 // kSemaMdhara iti khyAti prajAnAM kSemadhAraNAt / sa dadhe pAkasattvebhyo rakSopAyAnuzAsanaiH // 106 // binA kisI Azcaryake nizcala baiThe hue kSemaMkara manuke pAsa jAkara unase pUchane lage // 14 // he deva, siMha vyAghra Adi jo pazu pahale bar3e zAnta the, jo atyanta svAdiSTa ghAsa khAkara aura tAlAboMkA rasAyanake samAna rasIlA pAnI pIkara paSTa hue the, jinheM hama loga apanI godImeM baiThAkara apane hAthoMse khilAte the, hama jinapara atyanta vizvAsa karate the aura jo binA kisI upadravake hama logoMke sAtha-sAtha rahA karate the Aja ve hI pazu binA kisI kAraNake hama logoMko sIMgoMse mArate haiM, dAr3hoM aura nakhoMse hameM vidAraNa kiyA cAhate haiM aura atyanta bhayaMkara dIkha par3ate haiM / he mahAbhAga, Apa hamArA kalyANa karanevAlA koI upAya btlaaie| cUMki Apa sakala saMsArakA kSema-kalyANa socate rahate haiM isalie saJce kSemaMkara haiM // 95-98 / isa prakAra una Aryoke vacana sunakara kSemaMkara manuko bhI unase mitrabhAva utpanna ho gayA aura ve kahane lage ki ApakA kahanA ThIka hai / ye pazu pahale vAstavameM zAnta the parantu aba bhayaMkara ho gaye haiM isalie inheM chor3a denA caahie| ye kAlake doSase vikArako prApta hue haiM aba inakA vizvAsa nahIM karanA caahie| yadi tuma inakI upekSA karoge to ye avazya hI bAdhA kareMge // 99-100 // kSemaMkarake ukta vacana sunakara una logoMne sIMgavAle aura dAr3havAle duSTa pazuoMkA sAtha chor3a diyA, kevala nirupadravI gAya-bhaiMsa Adi pazuoMke sAtha rahane lage // 101 // kramakramase samaya bItanepara kSemaMkara manukI Ayu pUrNa ho gyii| usake bAda jaba asaMkhyAta karor3a varSoMkA manvantara vyatIta ho gayA taba atyanta U~ce zarIrake dhAraka, doSoMkA nigraha karanevAle aura sajanoMmeM agrasara kSemaMkara nAmaka cauthe manu hue| una mahAtmAkI Ayu tuTika pramANa varSoMkI thI aura zarIrakI U~cAI sAta sau pacahattara dhanuSa thii| inake samayameM jaba siMha, vyAghra Adi duSTa pazu atizaya prabala aura krodho ho gaye taba inhoMne lakar3I lAThI Adi upAyoMse inase bacanekA upadeza diyA / cU~ ki inhoMne duSTa jIvoMse rakSA karaneke upAyoMkA upadeza 1. atyarthaM svAdubhiH / 2. rsaaynvtsvaadubhiH| 3. aGkaH utsaGgaH / 4. sAmanItAH / 5. -bhiriti ma0, l0| 6. vizvAsitAH / 7. bhettumicchanti / 8. sAdhane l0| 9. bhyNkraaH| 10. bAdhAM a0,50, ma0, sa0, d0,l.| 11. sahavAsam / 12. tatrAntare a0, 50, sa0, da0, ma0, l0| 13. paJcacatvAriMzat zUnyAdhika SoDazapramitacaturdaza-pramANacaturazItisaMguNanaM tuTikAndapramANam / 14. kruurmgaaH| 15. 'yaSTiH syAt saptaparvikA' / 16. dadhe a0, 50, da0. ma0. la0 / 17. zAsanAt a0,50, da0, ma0, l0| Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaM parva punarmanvantaraM tatra saMjAtaM pUrvavakramAt / manuH sImaMkaro jajJe prajAnAM puNyapAkataH // 107 // sa citravastramAlyAdibhUSitaM vapurudvahan / surenaH svargalakSmyeva bhoglkssmyoplaalitH||10|| 'kamalapramitaM tasya prAhurAyurmahAdhiyaH / zAni sapta paJcAzaducchAyo dhanuSAM mata: // 109 // kalpAdhripA yadA jAtA viralA mandakAH phalaiH / tadA teSu visaMvAdo babhUvaiSAM parasparam // 110 // tato manurasau matvA vAcA sImavidhi vyadhAt / ataH sImaMkarAkhyAM tailaMmmito'nvarthatAM gatAm 111 // punamanvantaraM prAgvadatilaya mahodayaH / manuH sImaMdharo nAmnA samajAyata puNyadhIH // 112 // nalinapramitAyuSko nalinAsyekSaNayutiH / dhanuSAM paJcavargApramucchritaH zatasaptakam // 113 // atyantaviralA jAtAH mAjA mandaphalA ydaa| nRNAM mahAn visaMvAdaH kezAkezi tadAvRdhat // 11 // kSemavRttiM tatasteSAM manvAnaH sa manustadA / sImAni tarugulmAdicihnitAnyakarot kRtI // 115 // tato'ntaramabhUd bhUyo'pyasaMkhyA varSakoTayaH / hIyamAneSu sarveSu niyogeSvanupUrvazaH // 116 // tadantaramyatikrAntAvabhUd vimalavAhanaH / manUnAM saptamo bhogalakSyAliGgitavigrahaH // 117 // pabhapramitamasyAyuH panAzliSTatanorabhRt / dhanuHzatAni saptava tanUssedho'sya varNitaH // 11 // dekara prajAkA kalyANa kiyA thA isalie inakA kSemaMdhara yaha sArthaka nAma prasiddha huA thA // 102-106 / / inake bAda pahalekI bhA~ti phira bhI asaMkhyAta karor3a varSoMkA manvantara pdd'aa| phira kramase prajAke puNyodayase sImaMkara nAmake kulakara utpanna hue / inakA zarIra citra-vicitra vastroM tathA mAlA Adise zobhAyamAna thaa| jaise indra svargakI lakSmokA upabhoga karatA hai vaise hI yaha bhI aneka prakArakI bhogalakSmIkA upabhoga karate the| mahAbuddhimAn AcAryoMne unakI Ayu kamala pramANa varSoMkI batalAyI hai tathA zarIrakI U~cAI sAta sau pacAsa dhnusskii| inake samayameM jaba kalpavRkSa alpa raha gaye aura phala bhI alpa dene lage tathA isI kAraNase jaba logoMmeM vivAda hone lagA taba sImaMkara manune soca-vicArakara vacanoM-dvArA kalpavRkSoMkI sImA niyata kara dI arthAt isa prakArakI vyavasthA kara dI ki isa jagahake kalpavRkSase itane loga kAma leM aura usa jagahake kalpavRkSase utane loga kAma leN| prajAne ukta vyavasthAse hI una manukA sImaMkara yaha sArthaka nAma rakha liyA thaa||107-11|| inake bAda pahalekI bhA~ti manvantara vyatIta honepara sImandhara nAmake chaThe manu utpanna hue| unakI buddhi bahuta hI pavitra thii| vaha nalina pramANa Ayuke dhAraka the, unake mukha aura netroMkI kAnti kamalake samAna thI tathA zarIrakI U~cAI sAta sau paccIsa dhanuSakI thii| inake samayameM jaba kalpavRkSa atyanta thor3e raha gaye tathA phala bhI.bahuta thor3e dene lage aura usa kAraNase jaba logoMmeM bhArI kalaha hone lagA, kalaha hI nahIM, eka-dUsareko bAla pakar3a-pakar3akara mArane lage taba una sImandhara manune kalyANa sthApanAkI bhAvanAse kalpavRkSoMkI sImAoMko anya aneka pRkSa tathA choTI-choTI jhAr3iyoMse cihnita kara diyA thA // 112-115 / / inake bAda phira asaMkhyAta karor3a varSoMkA antara huA aura kalpavRkSoMkI zakti Adi haraeka uttama vastuoMmeM krama-kramase ghaTatI hone lagI taba manvantarako vyatIta kara vimalavAhana nAmake sAtaveM manu hue| unakA zarIra bhogalakSmIse AliGgita thA, unako Ayu padma-pramANa varSoMkI thii| 1. catvAriMzacchnyAdhikaM caturdazapramANacaturazItisaMguNanaM kamalavarSapramANam / 2. prApitaH / 3. paJcatriMzat zUnyAnaM dvAdazapramitacaturazItisaMguNanaM nalinavarSapramANam / 4. 'vRSa vRddhI' dyutAditvAt "dyumyo luG" iti sUtreNa luGi parasmaipadamapi / 5. trizacchnyASiko dazapramANacaturazItisaMvargaH padmavarSapramANam / Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 AdipurANam 'taduparza gajAdInAM babhUvArohaNakramaH / 'kuthArAGkuzaparyANamukhamANDAyupakramaiH // 19 // punarantaramatrAbhUdasaMkhyeyAbdakoTayaH |tto'ssttmo manurjAtacakSuSmAniti zabditaH // 120 // padmAgapramitAyuSkacANanAM paJcasaptatiH / SaTchatAnyapyudaprazrIrucchtiAGgo babhUva saH // 12 // tasya kAle'bhavatteSAM aNaM putramukhakSaNam / adRSTapUrvamAryANAM mahadullAsakAraNam / / 122 // tataH sapadi saMjAtasAdhvasAnAryakAMstadA / tadyAthAtmyopadezena sa saMtrAsamayaunajhayat / / 12 / / cakSuSmAniti tenAbhUt tatkAle te yato'rmakAH / janayitroH kSaNaM jAtAcakSudarzanagocaram // 12 // punarapyantaraM tAvad varSakoTIrvilasya saH / yazasvAnityabhUnAmnA yazasvI prakmo manuH // 125|| kumudapramitaM tasya paramAyurmahIyasaH / SaTchatAni ca paJcAzadanaSi vapurucchritiH // 126 / / tasya kAle prajA 'janyamukhAlokapurassaram / kRtAziSaH kSaNaM sthisyA lokAntaramupAgaman / / 127 / / yazasvAnityabhUttena zazaMsustayazo yataH / prajAH "suprajasaH prItAH "putrAzAsanadezanAt // 128 // tato'ntaramatikramya taprAyogyAbdasaMmitam / amicandro'bhavanAmnA candrasaumyAnano manuH // 129 / / "kumudAmitAyuko jvalanmukuTakuNDalaH / paJavargApraSaTcApazatotsedhaH sphurattanuH // 130 // zarIra sAta sau dhanuSa U~cA aura lakSmIse vibhUSita thaa| inhoMne hAthI, ghor3A Adi savArIke yogya pazuoMpara kuthAra, aMkuza, palAna, tobarA Adi lagAkara savArI karanekA upadeza diyA thA // 116-119 / / inake bAda asaMkhyAta karor3a varSoMkA antarAla rhaa| phira cakSuSmAna nAmake AThaveM manu utpanna hue, ve padmAGga pramANa Ayuke dhAraka the aura chaha-sau pacahattara dhanuSa U~ce the| unake zarIrakI zobhA bar3I hI sundara thii| inake samayase pahaleke loga apanI santAnakA mukha nahIM dekha pAte the, utpanna hote hI mAtA-pitAkI mRtyu ho jAtI thI parantu aba vekSaNa-bhara putrakA mukha dekhakara marane lge| unake lie yaha nayI bAta thI isalie bhayakA kAraNa huii| usa samaya bhayabhIta hue Arya puruSoMko cakSuSmAn manune yathArtha upadeza dekara unakA bhaya chur3AyA thaa| cU~ki unake samaya mAtA pitA apane putroMko kSaNa-bhara dekha sake the isalie unakA cakSuSmAna yaha sArthaka nAma prasiddha huA // 120-124 // tadanantara karor3oM varSoMkA antara vyatIta kara yazasvAn nAmake nauveM manu hue| ve bar3e hI yazasvI the| una mahApuruSakI Ayu kumuda pramANa varSoMkI thii| unake zarIrakI U~cAI chaha sau pacAsa dhanuSakI thii| unake samayameM prajA apano santAnoMkA mukha dekhaneke sAtha-sAtha unheM AzIrvAda dekara tathA kSaNa-bhara Thahara kara paraloka gamana karatI thI-mRtyuko prApta hotI thii| inake upadezase prajA apanI santAnoMko AzIrvAda dene lagI thI isalie uttama santAnavAlI prajAne prasanna hokara inako yaza varNana kiyA isI kAraNa unakA yazasvAn yaha sArthaka nAma par3a gayA thA / / 125-128 / / inake bAda karor3oM varSoMkA antara vyatIta kara abhicandra nAmake dasaveM manu utpanna hue| unakA mukha candramAke samAna saumya thA, kumudAGga pramANa unakI Ayu thI, unakA mukuTa aura kuNDala atizaya dedIpyamAna thaa| ve chaha sau paccIsa dhanuSa U~ce tathA dedIpyamAna 1. tasya prathamopadezaH AdAtukramopamiti napuMsakatvam / 2. kuThArAGkaza-a0, 50, m0,l.| kuthazcAGkaza-da0 / 3. paJcaviMzatizUnyAgrA navapramANacaturazItihatihi padmAGgavarSapramANam / 4. tadzatAnya-a0, da0, sa0 / 5. jnniijnkyoH| 6. paJcaviMzatizUnyAgramaSTapramANacaturazItisaMguNanaM kumudavarSapramANam / 7.-pi ca tanUcchitiH d0,50,m0,l0| 8. janyaH putraH / 9. kaarnnen| 10. zobhanAH prajAH putrA yAsAM tAH suprjsH| 'mandussoH sakthiH halervAm' ityanuvartamAne 'asprajAyAH' iti samAsAntaH / 11. AzAsanam AzIrvacanam / 12. viMzatizamyAdhikA saptapramiticaturazotihatiH kumudAGgavarSapramANam / 13 -pramAyu-a0, sa0, 80,ma. 10, l0| Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaM parva kalpadrama ivottuGgaphalazAlI' mahAdyutiH / sa babhAra yathAsthAnaM nAnAmaraNamanjarIH // 131 // tasya kAle prajAstoka mukhaM vIkSya sakautukam / AzAsthAkrIDanaM cakrurnizi candrA midarzanaiH // 132 // tato'micandra ityAsIdyatazcandramamisthitAH / putrAnAkrIDayAmAsustaskAle tanmatAjJjanAH // 133 // punarantaramulaGghaya tatprAyogyasamAzataiH / candrAbha ityabhUt khyAtazcandrAsyaH kAlavinmanuH // 134 // "nayutapramitAyuSko vilasallakSaNojjvalaH / dhanuSAM SaTchatAnyucaiH prodyadarkasamadyutiH // 135 // 1 puSkalA: kalA vidudito "jagatAM priyaH / smitajyotsnAmirAhnAdaM zazIva samajIjanat // 136 // tasya kAle'tisaMprItAH putraHzAsanadarzanaiH / ' tugbhiH saha sma jIvanti dinAni katicit prajAH // 137 // tato lokAntaraprAptimabhajanta yathAsukham / sa tadAhlAdanAdAsIccandrAma iti vizrutaH // 138 // maruddevo'bhavat kAntaH 'kulaTarAdanantaram' / strocitAntaramullaGghaya prajAnAmutsavo dRzAm // 139 // zatAni paJca paJcAnAM saptatiM ca samucchritaH / dhanUMSi nayutAGgAyurvivasvAniva bhAsvaraH // 140 // zarIra ke dhAraka the / yathAyogya avayavoMmeM aneka prakArake AbhUSaNarUpa maMjariyoMko dhAraNa kiye hue the / unakA zarIra mahAkAntimAn thA aura svayaM puNyake phalase zobhAyamAna the isalie phUle-phale tathA U~ce kalpavRkSake samAna zobhAyamAna hote the / unake samaya prajA apanIapanI santAnoMkA mukha dekhane lagI- unheM AzIrvAda dene lagI tathA rAtake samaya kautukake sAtha candramA dikhalA - dikhalAkara unake sAtha kucha krIr3A bhI karane lgii| usa samaya prajAne unake upadezase candramAke sammukha khar3A hokara apanI santAnoMko krIr3A karAyI thI-- unheM khilAyA thA isalie unakA abhicandra yaha sArthaka nAma prasiddha huA / / 129 - 133 / / phira utanA hI antara vyatIta kara candrAbha nAmake gyArahaveM manu hue| unakA mukha candramAke samAna thA, ye samayakI gatividhike jAnanevAle the / inakI Ayu nayuta pramANa varSoMkI thii| ye aneka zobhAyamAna sAmudrika lakSaNoMse ujjvala the / inakA zarIra chaha sau dhanuSa U~cA thA tathA udaya hote hue sUrya ke samAna dedIpyamAna thA / ye samasta kalAoM - vidyAoMko dhAraNa kiye hue hI utpanna hue the, janatAko atizaya priya the, tathA apanI manda musakAnase sabako AhlAdita karate the isalie udita hote hI solaha kalAoMko dhAraNa karanevAle lokapriya aura candrikAse yukta candramAke samAna zobhAyamAna hote the / inake samayameM prajAjana apanI santAnoMko AzIrvAda dekara atyanta prasanna to hote hI the, parantu kucha dinoM taka unake sAtha jIvita bhI rahane lage the, tadanantara sukhapUrvaka paralokako prApta hote the| unhoMne candramAke samAna saba jIvoMko AhlAdita kiyA thA isalie unakA candrAbha yaha sArthaka nAma prasiddha huA thA // 134-138 / / tadanantara apane yogya antarako vyatIta kara prajAke netroMko Ananda denevAle, manohara zarIrake dhAraka marudeva nAmake bArahaveM kulakara utpanna hue / unake zarIrakI U~cAI pA~ca sau pacahattara dhanuSakI aura Ayu pramANa varSoMkI thii| ve sUryake samAna dedIpyamAna the athavA vaha svayaM hI eka vilakSaNa sUrya the, kyoMki sUryake samAna tejasvI honepara bhI loga unheM sukhapUrvaka dekha sakate the jabaki cakAcauMdhake kAraNa sUryako koI dekha nahIM sakatA / sUryake samAna udaya honepara bhI ve kabhI asta nahIM hote the- unakA kabhI parAbhava nahIM hotA thA jaba ki sUrya 57 1 zAlo sa0, la0 / 2. tokaH putraH / 3 saMvatsarazataiH / 4. vizatizUnyAnaM SaTpramitacaturazItisaMguNanaM nayutavarSapramANam / 5 SaTzatAnyuccaiH a0, pa0, sa0, 60, la0 / 6. puSkalAH (pUrNAH) / 7. janatApriyaH a0, pa0, ma0, sa0, 60, la0 / 8. putraH / 9. kulabhRtta - 60, pa0, ma0 / kulakRtta - a0, sa0 / 10--nantaraH pa0 / 11. patravAgrasaptatizca a0 / 12. samucchriti: ma0, la0 / 13. paJcadazazUnyASika paJcamiticaturazItisaMvargAnayutAGgavarSa pramA / 8 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam sa tejasvI sukhAlokaH sodayo'nastasaMgatiH / bhUmiSTho'pyambarodAlI mAsvAniva vilakSaNaH // 141 // taspa kAle prajA dIrgha prajAmiH svAmiranvitAH / prANipustanmukhAlokatadaGgasparzanotsavaiH // 142 // sa taducchvasitaM yasmAt tadAyattasvajIvikAH / prajA jIvanti tenAmirmarudeva itIritaH // 13 // naudroNIsaMkramAdIni jaladurgeSvakArayat / giridurgeSu sopAnapaddhatIH so'dhirohaNe // 144 // tasyaiva kAle [kAle tasyaiva] kutzalAH kusamudrAH kunimnagAH / jAtAH sAsArameghAzca "kiMrAjAna ivAsthirAH // 145 // tataH prasenajijajJe prabhaviSNumanurmahAn / karmabhUmisthitAvevamabhyarNAyAM zanaiH zanaiH // 146 // parvapramitamAmnAtaM manorasyAyurajasA / zatAni paJcacApAnAM zatAddhaM ca taducchRitiH // 14 // prajAnAmadhikaM cakSustamodoSairaviplutaH / so'bhAdravirivAbhyucan'' "pamAkasparigrahAt // 14 // tadAbhUdarbhakotpattirjarAyupaTalAvRtA / tatastaskarSaNopAyaMsa prajAnAmupAdizat // 149 // tanusaMvaraNaM yatrAjarAyupaTalaM nRNAm / sa praseno jayAttasya prasenajidasau smRtaH // 150 // asta ho jAtA hai aura jamInameM sthita rahate hue bhI ve AkAzako prakAzita karate the jaba ki sUrya AkAzameM sthita rahakara hI use prakAzita karatA hai (pakSameM vastroMse zobhAyamAna the)| inake samayameM prajA apanI-apanI santAnoMke sAtha bahuta dinoM taka jIvita rahane lagI thI tathA unake mukha dekhakara aura zarIrako sparza kara sukhI hotI thii| ve maruddeva hI vahA~ ke logoMke prANa ye kyoMki unakA jIvana maruddevake hI AdhIna thA athavA yoM samajhie-ve unake dvArA hI jIvita rahate the isalie prajAne unhe maruddeva isa sArthaka nAmase pukArA thaa| inhIM maradevane usa samaya jalarUpa durgama sthAnoMmeM gamana karaneke lie choTI-bar3I nAva calAnekA upadeza diyA thA tathA pahAr3a rUpa durgama sthAnapara car3haneke lie inhoMne sIr3hiyA~ banavAyI thiiN| inhIMke samayameM aneka choTe-choTe pahAr3a, upasamudra tathA choTI-choTI nadiyA~ utpanna huI thI tathA nIca rAjAoMke samAna asthira rahanevAle megha bhI jaba kabhI varasane lage the|| 139-145 // inake bAda samaya vyatIta honepara jaba karmabhUmikI sthiti dhIre-dhIre samIpa A rahI thI-arthAt karmabhUmiko racanA honeke lie jaba thor3A hI samaya bAkI raha gayA thA taba bar3e prabhAvazAlI prasenajit nAmake terahaveM kulakara utpanna hue / inakI Ayu eka parva pramANa thI aura zarIrakI U~cAI pA~ca-sau pacAsa dhanuSakI thii| ve prasenajit mahArAja mArga-pradarzana karaneke lie prajAke tIsare netra ke samAna the, ajJAnarUpI doSase rahita the aura udaya hote hI padmA-lakSmIke karagrahaNase atizaya zobhAyamAna the, ina saba bAtoMse ve sUrya ke samAna mAlUma hote the kyoMki sUrya bhI mArga dikhAneke lie tIsare netrake samAna hotA hai, andhakArase rahita hotA hai aura udaya hote hI kamaloMke samUhako Anandita karatA hai| inake samayameM bAlakoMkI utpatti jarAyuse lipaTI huI hone lagI arthAt utpanna hue bAlakoMke zarIrapara mAMsakI eka patalI jhillI rahane lgii| inhoMne apanI prajAko usa jarAyuke khIMcane athavA phAr3ane AdikA upadeza diyA thaa| manuSyoMke zarIrapara jo AvaraNa hotA hai use jarAyupaTala athavA prasena kahate haiN| terahaveM manune use jItane dUra karane AdikA upadeza diyA thA isalie bhUmistho 80, 50, ma0, 0 / 2. svAmativi-10, 10 / svAniti vi - da0, 50, la0 / -TEF:4:jIvanti sma / 5. tAsAM prajAnAmucchvAsaH prANa ityrthH| 6. kutkIlAH a0, da0,50, s| puchilAROR7. kutsitbhuupaa||8. samIpasthAyAm / 9. pAvazazUnyAgraM catuHpramANacaturazItisaMguNanaM viSapramANamne 106-anupadrutaH 191 myucat sa0, ma0, l0| 12. pAyAH lakSmyAH karA hastAH, pakSe pamAnAM kamalAnAm AkaraH samUhaH / 13. karSaNaM chedanam / Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaM parva prasA-prasUtiH saMrodhAdinastasyAH prasevakaH / taddhAnopAyakathanAt tajayAd vA prasenajit // 15 // tadanantaramevAbhUmAmiH kuladharaH sudhIH / yugAdipuruSaiH pUrvarudUDhA dhuramukhahan // 152 // pUrvakoTImitaM tasya paramAyustaducchitiH / zatAni paJca cApAnAM paJcavargAdhikAni vai // 153 // mukuTodbhAsimU sau kuNDalAbhyAmalaskRtaH / sumeruriva candrArkasaMzliSTAdhityako babhau // 15 // pArvaNaM zazinaM garvAt skhalayattanmukhAmbujam / smitollasitadantAMzukesaraM bhRzamAvamau // 155 // sa hArabhUSitaM vakSo babhArAbharaNojjvala: / himavAniva gaGgAmbupravAhapaTitaM taTam // 156 // sadagulitalau bAhU so'dhAnAgAvivotphaNau / keyUrarucirAvaMsau sAhI nidhighaTAviva // 15 // susaMhataM dadhau madhyaM stheyoM vajrAsthibandhanam / lokaskandha ivordhvAdhovistRtazcArunAmikam // 15 // kaTItaTa kaTIsUtraghaTita sma bimati saH / ratnadvIpamivAmbhodhiH paryantasthitaratnakam // 159 // vajrasArau dadhAvUrU parivRttau susNhtii| jagadgRhAnsarvinyastasusthitastambhasacimau // 160 // ve prasenajit kahalAte the| athavA prasA zabdakA artha prasUti-janma lenA hai tathA ina zabdakA artha svAmI hotA hai / jarAyu utpattiko roka letI hai ataH usIko prasena-janmakA svAmI kahate haiM (prasA+ina= prasena ) inhoMne usa prasenake naSTa karane athavA jItaneke upAya batalAye the isalie inakA prasenajit nAma par3A thA // 146-151 / / inake bAda hI nAbhirAja nAmake kulakara hue the, ye mahAbuddhimAna the| inase pUrvavartI yuga-zreSTha kulakaroMne jisa lokavyavasthAke bhArako dhAraNa kiyA thA yaha bhI use acchI taraha dhAraNa kiye hue the| unakI Ayu eka karor3a pUrvako thI aura zarIrakI U~cAI pA~ca-sau paccIsa dhanuSa thii| inakA mastaka mukuTase zobhAyamAna thA aura donoM kAna kuNDaloMse alaMkRta the isalie ve nAbhirAja usa meru parvatake . samAna zobhAyamAna ho rahe the jisakA UparI bhAga donoM tarapha ghUmate hue sUrya aura candramAse zobhAyamAna ho rahA hai / unakA mukhakamala apane saundaryase garvapUrvaka paurNamAsIke candramAkA tiraskAra kara rahA thA tathA manda musakAnase jo dA~toMkI kiraNeM nikala rahI thIM ve usameM kesara kI bhA~ti zobhAyamAna ho rahI thii| jisa prakAra himavAn parvata gaGgAke jala-pravAhase yukta apane taTako dhAraNa karatA hai usI prakAra nAbhirAja aneka AbharaNoMse ujjvala aura ratnahArase bhUSita apane vakSaHsthalako dhAraNa kara rahe the| ve uttama aMguliyoM aura hatheliyoMse yukta jina do bhujAoMko dhAraNa kiye hue the ve Uparako phaNa uThAye hue soke samAna zobhAyamAna ho rahe the| tathA bAjUbandoMse suzobhita unake donoM kandhe aise mAlUma hote the mAno sarpasahita nidhiyoMke do ghor3e hI hoN| ve nAbhirAja jisa kaTi bhAgako dhAraNa kiye hue the vaha atyanta sudRr3ha aura sthira thA, usake asthibandha vanamaya the tathA usake pAsa hI sundara nAbhi zobhAyamAna ho rahI thii| usa kaTi bhAgako dhAraNa kara ve aise mAlUma hote the mAno madhyalokako dhAraNa kara Urdhva aura adhobhAgameM vistArako prApta huA lokaskandha hI ho| ve karadhanIse zobhAyamAna kamarako dhAraNa kiye the jisase aise mAlUma hote the mAno saba ora phaile hue ranoMse yukta ratnadvIpako dhAraNa kiye hue samudra hI ho| ve vanake samAna majabUta, golAkAra aura ekadUsarese saTI huI jina jaMghAoMko dhAraNa kiye hue the ve aisI mAlUma hotI thIM mAno jagadpI 1. chedanopAyaH / 2.-ducchyaH 10, da0, sa0, 50, ma0, l.| 3. uurshvbhuumirdhitykaa| 4.-Nojjvalam a0, sa0, l0| 5. rucirI cAMso a0, 10, ma., sa., l0| 6. 'dRDhasandhistu sNhtH'| 7. sthirataram / Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam masvorasilamasyo kArya vedhA mahAmaram / upAjekartumadhyUrU sthire jake nyavAd dhruvam // 11 // candrArkasaridammodhimatsyakUrmAdilakSaNam / dadhe'dhicaraNaM bhaktuM carAcaramivAzritam // 162 // iti svabhAvamAdhuryasaundaryaghaTitaM vapuH / manye tAra surendrAkhAmapi jAyeta duSkaram // 16 // tasya kAle sutotpattau nAminAlamAzyata / sa tanikartanopAyamAdizanAmirityabhUt // 16 // tasyaiva kAle jaladAH kAlikAkadhUrasviSaH / prAdurAsanabhomAge sAndrAH sendrazAsanAH // 165 // namo nIrandhramArundhaJjajambhe'mmomucAM cayaH / kaalaadudbhuutsaamdhyeraarndhH sUkSmapudgalaiH // 16 // viyudvanto mahAdhvAnA varSanto rejire ghanAH / sahemakakSyA madino nAgA iva sahitAH // 16 // ghanAghanaghanadhvAnaH prahatA giribhittayaH / pratyAkrozamivAtemuH praSTAH pratizabdakaiH // 16 // "vavAvA tatAna kurvan kalApaudhAna kalApinAm / ghanAghanAlimaktAmbhaHkaNavAhI samIraNaH // 19 // cAtakA madhuraM reNurabhinandA dhanAgamam / akasmAttANDavArambhamAtene zikhinAM kulam // 10 // abhiSektumivArabdhA girInammomucAM cayAH / muktadhAraM pravarSantaH prakSaraddhA nirmarAn // 17 // gharake bhItara lage hue do majabUta khambhe hoM / unake zarIrakA Urdhva bhAga vakSaHsthalarUpI zilAse yukta honeke kAraNa atyanta vajanadAra thA mAno yaha samajhakara hI brahmAne use nizcalarUpase dhAraNa karaneke lie unakI UraoM (ghuTanoMse UparakA bhAga) sahita jaMghAoM (piMDariyoM) ko bahuta hI majabUta banAyA thaa| ve jisa caraNatalako dhAraNa kiye hue the vaha candra, sUrya, nadI, samudra, maccha, kacchapa Adi aneka zubhalakSaNoMse sahita thA jisase vaha aisA mAlUma hotA thA mAno yaha cara-acara rUpa sabhI saMsAra sevA karaneke lie usake AzrayameM A par3A ho| isa prakAra svAbhAvika madhuratA aura sundaratAse banA huA nAbhirAjakA 'jaisA zarIra thA, maiM mAnatA hU~ ki vaisA zarIra devoMke adhipati indrako bhI milanA kaThina hai // 152-163 / / inake samayameM utpanna hote vakta bAlakakI nAbhimeM nAla dikhAyI dene lagA thA aura nAbhirAjane usake kATanekI AjJA dI thI isalie inakA 'nAbhi' yaha sArthaka nAma par3a gayA thA // 164 // unhIMke samaya AkAzameM kucha saphedI liye hue kAle raMgake saghana megha prakaTa hue the| ve megha indradhanuSase sahita the||165 / / usa samaya kAlake prabhAvase pudgala paramANuoMmeM megha banAnekI sAmarthya utpanna ho gayI thI, isalie sUkSma pudgaloM-dvArA bane hue meghoMke samUha chidrarahita lagAtAra samasta AkAzako ghera kara jahA~-tahA~ phaila gaye the // 166 / / ve megha bijalIse yukta the, gambhIra garjanA kara rahe the aura pAnI barasA rahe the jisase aise zobhAyamAna hote the mAno suvarNakI mAlAoMse sahita, mada barasAnevAle aura garajate hue hastI hI hoN||167| usa samaya meghoMkI gambhIra garjanAse TakarAyI huI pahAr3oMkI dIvAloMse jo pratidhvani nikala rahI thI usase aisA mAlUma hotA thA mAno ve parvatakI dIvAle kupita hokara pratidhvanike bahAne Akroza vacana (gAliyA~) hI kaha rahI hoM // 168 / usa samaya meghamAlA-dvArA barasAye hue jalakaNoMko dhAraNa karanevAlA-ThaNDA vAyu mayUroMke paMkhoMko phailAtA huA baha rahA thA // 169 / / AkAzameM bAdaloMkA Agamana dekhakara harSita hue cAtaka pakSI manohara zabda bolane lage aura moroMke samUha akasmAt tANDava nRtya karane lage // 170 / / usa samaya dhArApravAha barasate hue meghoMke samUha aise mAlUma hote the mAno jinase dhAtuoMke 1. urasvantam / 'svAdurasvAnurasi laH' ityabhidhAnAt / 2. AhitabalIkartum / 3. savaratrAH / "dUSyA kakSyA varatrA syAt" ityamaraH / 4. sjitaaH| sjmbhitaaHb0| 5. vAti sma / 6. A samantAt tatAn AtatAn kurvan / 7. 'raNa zande' / 8. dhAtuH gairakaH / Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaM parva kvacid girisaritpUrAH prAvartanta mahArayAH' / dhAturAgAruNA muktA raktamokSA ivAdiSu // 1.2 // dhvananto vavRSurmuktasthUladhAraM payodharAH / rudanta iva zokArtAH kalpavRkSaparikSaye // 13 // 'mArdazikakarAsphAlAdiva vAtanidhaTTanAt / puSkareSviva gammoraM dhvanassu jalavAhiSu // 17 // vidyubaTI namoraGge vicitrAkAradhAriNI / pratikSaNavivRttAnI nRttArammamivAtanot // 175 // payaH payodharAsaktaiH pibadbhiravitRptimiH / kRcchu landhamatiprItaizcAtakairamakAyitam // 176 // taDiskalantrasaMsaktaH kAlApekSairmahAjalaiH / kRSipravRttakaimeM dhairyataM pAmarakAyitam // 177 // abuddhipUrvamutsRjya vRSTiM sathaH payomucaH / "naikavA vikriyAM bhejuvaicitryAt pudalAtmanaH // 17 // tadA jaladharonmuktAmuktAphalaruco'psaTAH" / mahI"nirvApayAmAsurdivAkarakaroSmataH // 179 // tato'ndamuktavArizmAkhAnilAtapagocarAn / 'kledAdhArAvagAhAnta nIhAroSmatvalakSaNAn // 10 // nirjhara nikala rahe haiM aise parvatoMkA abhiSeka karaneke lie tatpara hue hoM // 171 / / pahAr3oMpara kahIM-kahIM gerUke raMgase lAla hue nadiyoMke jo pUra bar3e vegase baha rahe the ve aise mAlUma hote the mAno meghoMke prahArase nikale hue pahAr3oMke raktake pravAha hI hoM // 172 / / ve bAdala garajate hue moTI dhArase barasa rahe the jisase aisA mAlUma hotA thA mAno kalpavRkSoMkA kSaya ho jAnese zokase pIr3ita ho rudana hI kara rahe hoM-ro-rokara A~sU bahA rahe hoM // 173 / / vAyuke AghAtase una meghoMse aisA gambhIra zabda hotA thA mAno bajAnevAleke hAthako coTase mRdaGgakA hI zabda ho rahA ho / usI samaya AkAzameM bijalI camaka rahI thI, jisase aisA mAlUma hotA thA mAno AkAzarUpI raGgabhUmimeM aneka rUpa dhAraNa karatI huI tathA kSaNa-kSaNameM yahA~-vahA~ apanA zarIra ghumAtI huI koI naTI nRtya kara rahI ho // 174-175 / / usa samaya cAtaka pakSI ThIka bAlakoMke samAna AcaraNa kara rahe the kyoMki jisa prakAra bAlaka payodhara-mAtAke stanameM Asakta hote haiM usI prakAra cAtaka pakSI bhI payodhara-meghoMmeM Asakta the, bAlaka jisa taraha kaThinAIse prApta hae paya-dhako pIte hae tRpta nahIM hote usI taraha cAtaka pakSI bhI kaThinAIse prApta hue paya-jalako pIte hue tRpta nahIM hote the, aura bAlaka jisa prakAra mAtAse prema rakhate haiM usI prakAra cAtaka pakSI bhI meghoMse prema rakhate the // 176 // athavA ve bAdala pAmara manuSyoMke samUhake samAna AcaraNa karate the kyoMki jisa prakAra pAmara manuSya trImeM Asakta huA karate haiM usI prakAra ve bhI bijalIrUpI sImeM Asakta the, pAmara manuSya jisa prakAra khetIke yogya vaSokAlakI apekSA rakhate ha usI prakAra vebhI vaSIkAlakI apekSA rakhate the,pAmara manuSya jisa prakAra mahAjar3a arthAt mahAmUrkha hote haiM usI prakAra ve bhI mahAjala arthAt bhArI jalase bhare hue the (saMskRta-sAhityameM zleSa Adike samaya Da aura la meM abheda hotA hai) aura pAmara manuSya jisa prakAra khetI karane meM tatpara rahate haiM usI prakAra megha bhI khetI karAne meM tatpara the // 177 / / yadyapi ve bAdala buddhirahita ye tathApi pudgala paramANuoMkI vicitra pariNati honeke kAraNa zIghra hI barasakara aneka prakArakI vikRtiko prApta ho jAte the // 178 // usa samaya meghoMse jo pAnIkI gira rahI thI ve motiyoMke samAna sundara thIM tathA unhoMne sUryako kiraNoMke tApase tapI haI pRthvIko zAnta kara diyA thA // 179 // isake anantara meghoMse par3e hue alakI ArdratA, 1. vegAH / 2. raktamocanAH / 3. -sthUladhArAH ma0, l0| 4. mRdaGgavAdakaH / 5. vAdyavaktreSu / 6. messessu| 7. lamdhamiva prI-ma0, sa0, l0|8. mahAtoyaiH mahAjaDezca / 9. pAmara iva Acaritam / 10. anekapA / 11.-rucopchaTA a0,50, d0|-rucshchttaa sa0 |-ruco ghaTA m0|-ruco chaTA l0| 12. zaityaM nayanti sma ityarthaH / 13. ArdratA / 14. antahitazoSaNatvam / Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam guNAnAzritya sAmagrI prApya gyAdilakSaNAm / saMrUDhAnyavarAvasthAprabhRtyAkaNizAtitaH // 18 // zanaizzanairvivRddhAni kSetrevaviralaM tadA / sasyAnyakRSTapacyAni nAnAbhedAni sarvataH // 182 // prajAnAM pUrvasukRtAt kAlAdapi ca tAzAt / supakAni yathAkAlaM phaladAyIni rejire 183 // tadA pitRgyatikrAntAvapatyAnIva tatpadam / kalpavRkSocitaM sthAnaM tAnyadhyAsiSata sphuTam // 184 // nAtivRSTiravRSTirvA tadAsIt kiMtu madhyamA / vRSTista sarvadhAnyAnAM phalAvAptiraviplutA // 185 // pASTikAH kalamatrIhiyavagodhUmakAvaH / zyAmAkakoM dravo dAra novAravarako stathA |tt|| tilAtasyau masUrAzca sarSapo dhAnyajIrako / "mudgamASA ko"rAja"mASa 'niSpAkkAcaNAH // 18 // "kulitthatripuTau ceti dhAnyabhedAstvime matAH / sakusummAH sakAMsAH prajAjIvanahetavaH // 18 // upabhogyeSu dhAnyeSu sarasvapyeSu tadA prajAH / tadupAyamajAnAnAH svato'mUrmumuhurmuhuH // 189n kalpadrameSu kAtsyena pralIneSu nirAzrayAH / yugasya parivarte'sminmabhUvanAkulAH kulAH // 19 // tIbAyA mazanAyAyA mudIrNAhArasaMjJakAH / jIvanopAyasaMzIti vyAkulIkRtacetasaH // 19 // pRthvIkA AdhAra, AkAzakA avagAhana, vAyukA antarnIhAra arthAt zItala paramANuoMkA saMcaya karanA aura dhUpakI uSNatA ina saba guNoMke Azrayase utpanna huI dravya kSetra kAla bhAva rUpI sAmagrIko pAkara khetoMmeM aneka aMkura paidA hue, ve aMkura pAsa-pAsa jame hue the tathApi aMkura avasthAse lekara phala lagane taka nirantara dhIre-dhIre bar3hate jAte the| isI prakAra aura bhI aneka prakArake dhAnya binA boye hI saba ora paidA hue the| ve saba dhAnya prajAke pUrvopArjita puNya karmake udayase athavA usa samayake prabhAvase hI samaya pAkara paka gaye tathA phala deneke yogya ho gaye // 180-183 / / jisa prakAra pitAke maranepara putra unake sthAnapara ArUr3ha hotA hai usI prakAra kalpavRkSoMkA abhAva honepara ve dhAnya unake sthAnapara ArUDha hae the // 184 / / usa samaya na to adhika vRSTi hotI thI aura na kama, kintu madhyama darajekI hotI thI isalie saba dhAnya binA kisI vighna-bAdhAke phalasahita ho gaye the // 185 / / sAThI, cAvala, kalama, brIhi, jau, gehU~, kAMganI, sAmA, kodo, nIvAra (tinnI), baTAne, tila, alasI, masUra, sarasoM, dhaniyA~, jIrA, mUMga, ur3ada, arahara, roMsA, moTha, canA, kulathI aura tevarA Adi aneka prakArake dhAnya tathA kusumbha (jisakI kusumAnI-lAla raMga banatA hai) aura kapAsa Adi prajAkI AjIvikAke hetu utpanna hue the // 186-188 / isa prakAra bhogopabhogake yogya ina dhAnyoMke maujUda rahate hue bhI unake upayogako nahIM jAnanevAlI prajA bAra bAra mohako prApta hotI thI-vaha unheM dekhakara bAra-bAra bhramameM par3a jAtI thI // 189 / / isa yugaparivartanake samaya kalpavRkSa bilakula hI naSTa ho gaye the isalie prajAjana nirAzraya hokara atyanta vyAkula hone lge||190|| usa samaya AhAra saMjJAke udayase unheM tIna bhUkha laga 1. -lakSaNIm a0, pa0 / 2. jajJire a0, da0, 50, sa0, m0| 3. -citasthAnaM ma0, la0 / 4. tatkAraNAt / 5. abaadhitaa| 6. potataNDulAH / 7. 'zyAmAkastu smayAkaH syAt / 8. koradUSaH / 9-drvodaal-d0| 10. udAranIvAraH tRNadhAnyam / 11. [ maTara iti hindIbhASAyAm ] 12. tundubha 13. dhAnyakam / 14. jiirnnH| 15. muGgaH pItamudgo vA "khaNDIraH pItamuGgaH syAt kRSNamudgastu zimbikA" ityabhidhAnAt / 16. vRssyH| 17. tuvarikA / 18. alasAndra [ 'roMsA' iti hindii]| 19. niSpAvaH ['moTha' iti hindI] 'samI tu vlk-nisspaavo'| 20. harimanyakAH / 21. kulatyikA "kulatthikA pilkulH"| 22. tripuTaH ['tevarA' iti, hindIbhASAyAm ] / 23. svato mUDhA muhurmuhaH pa0 / 24. muhyanti sma / 25. bubhukSAyAm / 26. udIrNA uditA / 27. -saMjJayA da0, sa0, la0 / 28. sNshyH| Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 63 tRtIyaM parva yugamukhyamupAsInA' nAmaM manumapazcimam / te taM vijJApayAmAsuriti donagiro narAH // 192 // jIvAmaH kathamevAdya nAthAnAthA vinA dramaiH / kalpadAyibhirAkalpa mavismAryairapuNyakAH // 193 // ime kecidito deva tarubhedAH samutthitAH / zAkhAmi H phalanamrAbhirAhvayantIva no'dhunA // 194 // kimime parihartavyAH kiMvA bhogyaphalA ime / phalegrahInime'smAn vA nigRhNantyanupAnti vA // 195 // amISAmupazalyeSu ke'pyamI tRNagulmakAH / phalana zikhA bhAnti vizvadikkamito'mutaH // 196 // . ka eSAmupayogaH syAd viniyojyAH kathaM nu vA / kimime svairasaMgrAhyA na vetIdaM vadAdya naH // 197 // tvaM deva sarvamapyetad vetsi nAbhe'nabhijJakAH / pRcchAmo vayamadyArttAstato brUhi prasIda naH // 198 // "itikartavyatAmUDhA "natimItAMstadAryakAn / nAbhirna "bheyamityuktvA vyAjahAra punaH sa tAn // 199 // ime ' 'kalpatarUcchede brumAH pakvaphalAnatAH / yuSmAnathAnugRhNanti purA kalpadrumA yathA // 200 // madrAstadime mogyAH kAryA na bhrAntiratra vaH / amI ca parihartavyA dUrato viSavRkSakAH // 201 // imAva 3 nAmauSadhayaH " stambakaryAdayo matAH / etAsAM bhojyamannAdyaM vyaJjanAdyaH susaMskRtam // 202 // 14 rahI thI parantu unake zAnta karanekA kucha upAya nahIM jAnate the isalie jIvita rahaneke saMdehase unake citta atyanta vyAkula ho uThe / antameM ve saba loga usa yugake mukhya nAyaka antima kulakara zrI nAbhirAjake pAsa jAkara bar3I dInatAse isa prakAra prArthanA karane lage // 191-192 / / he nAtha, manavAMchita phala denevAle tathA kalpAnta kAla taka nahIM bhulAye jAneke yoga kalpavRkSoMke binA aba hama puNyahIna anAtha loga kisa prakAra jIvita raheM ? // 193 // he deva, isa ora ye aneka vRkSa utpanna hue haiM jo ki phaloMke bojhase jhukI huI apanI zAkhAoMdvArA isa samaya mAno hama logoMko bulA hI rahe hoM || 194 || kyA ye vRkSa chor3ane yogya haiM ? athavA inake phala sevana karane yogya haiM ? yadi hama inake phala grahaNa kareM to ye hameM mAreMge yA hamArI rakSA kareMge ? // 195 // tathA ina vRkSoMke samIpa hI saba dizAoMmeM ye koI choTI-choTI jhAr3iyA~ jama rahI haiM, unakI zikhAe~ phaloMke bhArase jhuka rahI haiM jisase ye atyanta zobhAyamAna ho rahI haiM // / 196 / / inakA kyA upayoga hai ? inheM kisa prakAra upayogameM lAnA cAhie ? aura icchAnusAra isakA saMgraha kiyA jA sakatA hai athavA nahIM ? he svAmin, Aja yaha saba bAteM hamase kahie || 197|| he deva nAbhirAja, Apa yaha saba jAnate haiM aura hama loga anabhijJa haiM-mUrkha haiM ataeva dukhI hokara Apase pUcha rahe haiM isalie hama logoMpara prasanna hoie aura kahie || 198 || isa prakAra jo Arya puruSa hameM kyA karanA cAhie isa biSayameM mUda the tathA atyanta ghabar3Aye hue the 'unase Daro mata' aisA kahakara mahArAja nAbhirAja nIce likhe vAkya kahane lage || 199|| cU~ki aba kalpavRkSa naSTa ho gaye haiM isalie pake hue phaloMke bhArase namra hue ye sAdhAraNa vRkSa hI aba tumhArA vaisA upakAra kareMge jaisA ki pahale kalpavRkSa - karate the ||200|| he bhadrapuruSo, ye vRkSa tumhAre bhogya haiM isa viSaya meM tumheM koI saMzaya nahIM karanA cAhie / parantu ( hAthakA izArA kara ) ina viSavRkSoMko dUrase hI chor3a denA cAhie || 201 // ye stambakArI Adi koI oSadhiyA~ haiM, inake masAle Adike 1. upAsInAH [samIpe upaviSTAH ] / 2. mukhyam / 3. abhISTadaiH / 4. phalAni gRhNataH / 5. rakSanti / 6. samIpabhUmiSu / 7. sarvadikSu / 8. viniyogyAH pa0 / 9. kartavyaM kAryam / 10. -natibhrAntAMstadA sa0, la0, da0 / 11. na bhetavyam / 12. kalpavRkSahAnI / 13. kAzcanoSadhyaH a0, pa0, ma0, 50, la0 / oSadhyaH phalapAkAntAH / 14. brIhmAdayaH / Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam svabhAvamadhurAzcaite dIrghAH puNDhekSudaNDakAH / rasIkRtya prapAtamyA vantairyantraizca pIDitAH // 20 // gajakummasthale tena mRdA nirvartitAni ca / pAtrANi vividhAnyeSAM sthAlyAdIni dayAlunA // 20 // ityAdhupAyakathanaiH prItAH satkRtya taM manum / bhejustadarzitAM vRtti prajAH kAlocitAM tadA // 205 // prajAnAM hitakRd bhUtvA bhogbhuumisthiticyuto| 'nAbhirAjastadobto bheje kalpatarusthitam // 206 // pUrva nyAvarNitA 'ye ye pratizrutyAdayaH kramAt / purA mave babhUvuste videheSu mahAnvayAH // 207 // kuzalaiH pAtradAnAyairanuSThAnairyathocitaiH / samyaksvagrahaNAt pUrva vadhvAyubhoMgamabhuvAm // 20 // pazcAt dhAyikasamyaktvamupAdAya jinAntike / annodapassata svAyurante te zrutapUrviNaH // 209 // 'imaM niyogamAdhyAya prajAnAmityupAdizan / kecijjAtismarAsteSu keciyAvadhikocanAH // 20 // prajAnAM jIvanopAyamananAnmanavo mtaaH| bhAryANAM kulasaMstyAyakRteH kulakarA ime // 211 // 'kulAnAM dhAraNAdete matAH kuladharA iti / yugAdipuruSAH proktA yugAdau prabhaviSNavaH // 212 // vRSamastIrthakRccaiva kulakRccaiva saMmataH / bharatazcakrapRccaiva "kuladhuJcaiva varNitaH // 23 // sAtha pakAye gaye anna Adi khAne yogya padArtha atyansa svAdiSTa ho jAte haiM / / 202 / / aura ye svabhAvase hI mIThe tathA lambe-lambe paur3e aura Ikhake per3a lage hue haiN| inheM dA~toMse athavA yantroMse pelakara inakA rasa nikAlakara pInA cAhie / 203 / una dayAlu mahArAja nAbhirAjane thAlI Adi aneka prakArake baratana hAthIke gaNDasthalapara miTTI-dvArA banAkara una Arya puruSoMko diye tathA isI prakAra banAnekA upadeza diyA / 204 // isa prakAra mahArAja nAbhirAja-dvArA batAye hue upAyoMse prajA bahuta hI prasanna huI / usane nAbhirAja manukA bahuta hI satkAra kiyA tathA unhoMne usa kAlake yogya jisa vRttikA upadeza diyA thA vaha usIke anusAra apanA kArya calAne lagI // 205 / / usa samaya yahA~ bhogabhUmikI vyavasthA naSTa ho cukI thI, prajAkA hita karanevAle kevala nAbhirAja hI utpanna hue the isalie ve hI kalpavRkSakI sthitiko prApta hue the arthAt kalpavRkSake samAna prajAkA hita karate the / / 206 / / Upara pratizratiko Adi lekara nAbhirAja paryanta jina caudaha manuoMkA krama-kramase varNana kiyA hai ve saba apane pUrvabhavameM videha kSetroM meM upa kulIna mahApuruSa the / / 207|| unhoMne usa bhavameM puNya bar3hAnevAle pAtradAna tathA yathAyogya vratAcaraNarUpI anuSThAnoMke dvArA samyagdarzana prApta honese pahale hI bhogabhUmikI Ayu bA~dha lI thI, bAda meM zrI jinendrake samIpa rahanese unheM kSAyika samyagdarzana tathA zrutajJAnakI prApti huI thI aura jisake phalasvarUpa Ayuke antameM marakara ve isa bharatakSetrameM utpanna hue the // 208-209 / / ina caudahameM-se kitane hI kulakaroMko jAtismaraNa thA aura kitane hI avadhijJAnarUpI netrake dhAraka the isalie unhoMne vicAra kara prajAke lie Upara kahe gaye niyogoM-kAryoMkA upadeza diyA thA / / 210 / / ye prajAke jIvanakA upAya jAnanese manu tathA Arya puruSoMko kulakI bhA~ti iko rahanekA upadeza denese kulakara kahalAte the / inhoMne aneka vaMza sthApita kiye the isalie kuladhara kahalAte the tathA yugake AdimeM honese ye yugAdipuruSa bhI kahe jAte the / / 211-212 // bhagavAn vRSabhadeva tIrthakara bhI the aura kulakara bhI mAne gaye the| isI prakAra bharata mahArAja cakravartI bhI the aura kuladhara 1. nAbhirAjastato bheje zrutakalpa-pa0ma0,60 / 2. ye te ma0, 50, ma0, sa0, la* / ye vai da0 / 3. punnykaarnnH| -4. patsyata m0,l0|5. pUrvabhave dhutdhaarinnH| 6. imAniyogAnAdhyAya a0,80,10,ma., l.| 7. dhyAtvA / 8. gRhavinyAsakaraNAt / 'saMghAte sanniveze ca saMssyAyaH' ityabhidhAnAt / 9. anvayAnAm / 'kulamanvayasaMghAtagRhotpattyAzrameSu ca' itpabhidhAnAt / 10. yugAdipra-ma0 / 11. kulabhaccaiva da.,ma0, la0 / Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaM parva 85 tatrAyaiH paJcamiNAM kulakRjhiA kRtAgasAm / hAkAralakSaNo daNDaH samavasthApitastadA // 21 // hAmAkArazca daNDo'nyaiH paJcabhiH saMpravartitaH / paJcabhistu tataH zeSairhAmAdhikAralakSaNaH // 215 // zarIradaNDanaM caiva vadhabandhAdilakSaNam / nRNAM prabaladoSANAM bharatena niyojitam // 21 // yadAyurutameteSAmamamAdiprasaMkhyayA / kriyate tadvinizcityai paribhASopavarNanam // 217 // pUrvAGgaM varSalakSANAmazItizcaturuttarA / tadvargitaM mavet pUrva taskoTI pUrvakovyasau // 21 // pUrva caturazotighnaM pUrvAGgaM paribhASyate / pUrvAGgatADitaM tattu parvAGga parvamiSyate // 219 // guNAkAravidhiH so'yaM yojanIyo yathAkramam / uttareSvapi saMkhyAnavikalpeSu nirAkulam // 220 // teSAM saMkhyAnabhedAnAM nAmAnImAnyanukramAt / kIrtyante'nAdi siddhAntapadarUDhIni' yAni // 22 // pUrvAGga ca tathA pUrva parvAGgaM parvasAhayam / nayutAGgaM paraM tasmAmayutaM ca tataH param // 222 // kumudAGgamato vidi kumudAhamataH param / panAlaMca tataH pannanalinAgamato'pi ca / / 223 / / bhI kahalAte the / / 213 / / una kulakaroMmeM-se Adike pA~ca kulakaroMne aparAdhI manuSyoMke lie 'hA' isa daNDako vyavasthA kI thI arthAt kheda hai ki tumane aisA aparAdha kiyaa| unake Ageke pA~ca kulakaroMne 'hA' aura 'mA' ina do prakArake daNDoMkI vyavasthA kI thI arthAta kheda hai jo tumane aisA aparAdha kiyA, aba Age aisA nahIM krnaa| zeSa kulakaroMne 'hA' 'mA' aura 'dhika' ina tIna prakArake daNDoMkI vyavasthA kI thI arthAt kheda hai, aba aisA nahIM karanA aura tumheM dhikAra hai jo rokanepara bhI aparAdha karate ho 214-215 / / bharata cakravartIke samaya loga adhika doSa yA aparAdha karane lage the isalie unhoMne vadha, bandhana Adi zArIrika daNDa denekI bhI rIti calAyI thI / / 216 / / ina manuoMkI Ayu Upara amama AdikI saMkhyAdvArA batalAyogayI hai isalie aba unakA nizcaya karaneke lie unakI paribhASAoMkA nirUpaNa karate haiM / / 217 // caurAsI lAkha varSoMkA eka pUrvAGga hotA hai| caurAsI lAkhakA varga karane arthAt paraspara guNA karanese jo saMkhyA AtI hai use pUrva kahate haiM ( 840000048400000 =70560000000000) isa saMkhyAmeM eka karor3akA guNA karanese jo labdha Ave utanA eka pUrva koTi kahalAtA hai| pUrvakI saMkhyAmeM caurAsIkA guNA karanepara jo labdha ho use parvAGga kahate haiM tathA parvAGgameM pUrvAGga arthAt caurAsI lAkhakA guNA karanese parva kahalAtA hai / / 218-219 // isake Age jo nayutAGga nayuta Adi saMkhyAe~ kahI haiM unake lie bhI kramase yahI guNAkAra karanA caahie| bhAvArtha-parvako caurAsIse guNA karanepara nayutAra, nayutAGgako caurAsIlAkhase guNA karanepara nayuta; nayuktako caurAsIse guNA karanepara kumudAja, samudAnako caurAsI lAkhase guNA karanepara kumuda kumudako caurAsIse guNA karanepara pamAna, aura panAgako caurAsI lAlase guNA karanepara panna; pAko caurAsIse guNA karanepara nalimAna, aura nalinAGgako caurAsI lAkhase guNA karanepara nalina hotA hai| isI prakAra guNA karanepara AgekI saMkhyAoMkA pramANa nikalatA hai / 220|| aba kramase una saMkhyAke bhedoMke nAma kahe jAte haiM jo ki anAdinidhana jainAgamameM rUda hai / / 22 / / pUrvAGga, pUrva, parvAGga, parva, nayutAGga, nayuta, kumudAga, kumuda, padmAGga, pana, nalinAGga, nalina, kamalAGga, kamala, tuTayA, tuTika, aTaTAna, 1. kulabhUdbhiH ma0, l.| 2. zArIraM daNDanaM a0, 50, da0, ma0, l.| 3. parvAGga-a0, pa0 / 4. siddhAnte pd-d0,l.| 5.-rUDhAni ma0pa0 / Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 AdipurANam nalinaM kamalAnaM ca tathAnyat kamalaM viduH / tuvyaGgaM tuTikaM cAnyadaTaTAGgamathATaTam // 224 // bhamamAjamato zeyamamamAkhyamataH param / hAhAkaM ca tathA hAhA huezcaivaM pratIyatAm / / 225 / / latAjaM ca latAddhaM ca mahatpUrva ca tavayam / ziraHprakampitaM cAnyattato hastaprahelitam / / 226 / / acalAtmakamityevaM prakAraH kAlaparyayaH / saMkhyeyo gaNanAtItaM viduH kAlamataH param // 227 // yathAsaMbhavameteSu manUnAmAyurUpatAm / saMkhyAjJAnamidaM vidvAn sudhI paurAziko mavet // 228 // prAyaH pratizrutiH proktaH dvitIyaH sammatirmataH / tRtIyaH kSemakRyAmnaH caturthaH kSemadhunmanuH // 229 / / sImakRt paJcamo jJeyaH SaSThaH sImadivyate / tato vimalavAhAkSuSmASTamo mataH // 230 // yazasvAcavamastasmAbhicandro'pyanantaraH / candrAmo'smAt paraM jJeyo maruddevastataH param // 23 // prasenajit paraM tasmAcAmirAjazcaturdazaH / vRSabho bharatezazca tIrthacakrabhRtau manU // 232 // upajAtiH pratizruti: pratyazRNot prajAnAM candrArkasaMdarzanabhItimAjAm / sa sanmatistArakitAbhramArgasaMdarzane bhItimapAcakAra // 233 // kSemaMkaraH omakRdAryavarga kSemaMdharaH kSemateH prajAnAm / sImaMkaraH sImakRdAryanRNAM sImaMdharaH sImatestarUNAm // 23 // upajAtiH vAhopadezAdvimakAdivAhaH putrAnanAlokanasaMpradAyAt / cakSuSmadAkhyA manuraprago'bhUcazasvadAyastadamiSTavena // 235 // aTaTa, amamAGga, amama, hAhAGga, hAhA, hUGga, hUhU, latAGga, latA, mahAlatAGga, mahAlatA, ziraHprakampita, hastaprahelita aura acala ye saba ukta saMkhyAke nAma haiM jo ki kAladravyako paryAya haiN| yaha saba saMkhyeya haiM-saMkhyAtake bheda haiM isake AgekA saMkhyAse rahita hai-asaMkhyAta hai / / 222-227 / / Upara manuoM-kulakaroMkI jo Ayu kahI hai use ina bhedoMmeM hI yathAsaMbhava samajha lenA cAhie / jo buddhimAn puruSa isa saMkhyA jJAnako jAnatA hai vahI paurANika-purANakA jAnakAra vidvAn ho sakatA hai / / 228 / / Upara jina kulakaroMkA varNana kara cuke haiM yathAkramase unake nAma isa prakAra haiM-pahale pratizruti, dUsare sanmati, tIsare kSemaMkara, cauthe kSemaMdhara, pA~caveM sImaMkara, chaThe sImaMdhara, sAtaveM vimalavAhana, AThaveM cakSuSmAna , nauveM yazasvAn, dasaveM abhicandra,gyArahaveM candrAbha, bArahaveM marudeva, terahaveM prasenajit aura caudahaveM naabhiraaj| inake sivAya bhagavAn vRSabhadeva tIrthakara bhI the aura manu bhI tathA bharata cakravartI bhI the aura manu bhI // 229-232 / / aba saMkSepameM una kulakaroMke kAryakA varNana karatA hU~-pratizrutine sUrya candramAke dekhanese bhayabhIta hue manuSyoMke bhayako dUra kiyA thA, tAroMse bhare hue AkAzake dekhanese logoMko jo bhaya huA thA use sanmatine dUra kiyA thA, kSemaMkarane prajAmeM kSema-kalyANakA pracAra kiyA thA, kSemaMdharane kalyANa dhAraNa kiyA thA, sImaMkarane Arya puruSoMkI sImA niyata kI thI, sImandharane kalpavRkSoMko sImA nizcita kI thI, vimalavAhanane hAthI 1. nizcIyatAm / ihvaGgahaha cetyevaM nizcIyatAm / 2. tadvayam -mahAlatAnaM mahAlatAhvam iti dvayam / 3. jAnAnaH / 4. parastasmA-pa0, ma0, l.| 5. prajAnAM vacanamiti sambandhaH / 6. apasArayati sma / 7. kSemadhAraNAt / 8. tadabhistavanena / Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaM pava so'krIDayaccandramasAmicandrazcandrAmakastaiH kiyadapyajIvIt / mahatsuro'bhUccirajIvanAttai: prasenajidgarmamalApahArAt // 23 // nAbhizca tanAminikartanena prajAsamAzvAsanaheturAsIt / so'jojanat taM vRSamaM mahAtmA so'pyaprasUnuM manumAdirAjam // 237 // vasantatilakA itthaM "yugAdipuruSodbhavamAdareNa tasminnirUpayati gautamasadgaNendre / sA sAdhusaMsadakhilA saha mAgadhena rAjJA pramodamacirAt paramAjagAma // 238 // __mAlinI sakalamanuniyogAt kAlabhedaM ca SoDhA pariSadi 'jinasenAcAryamulyo nirUpya / punaratha purunAmnaH puNyamArca purANaM kathayitumudiyAya zreNikAkarNayeti // 239 // ityAce bhagavajjinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe. ___pIThikAvarNanaM nAma tRtIya parva // 3 // Adipara savArI karanekA upadeza diyA thA sabase agrasara rahanevAle cakSuSmAnne putrake mukha dekhanekI paramparA calAyI thI, yazasvAnkA saba koI yazogAna karate the, amicandrane bAlakoMkI candramAke sAtha krIr3A karAnekA upadeza diyA thA, candrAbhake samaya mAtA-pitA apane putroMke sAtha kucha dinoM taka jIvita rahane lage the, marudevake samaya mAtA-pitA apane putroMke sAtha bahuta dinoM taka jIvita rahane lage the, prasenajitne garbhake Upara rahanevAle jarAyurUpI malake dAnekA upadeza diyA thA aura nAbhirAjane nAbhi-nAla kATanekA upadeza dekara prajAko AzvAsana diyA thaa| una nAbhirAjane vRSabhadevako utpanna kiyA thA // 233-237) isa prakAra jaba gautama gaNadharane bar3e Adarake sAtha yugake AdipuruSoM-kulakaroMkI utpattikA kathana kiyA taba vaha muniyoMkI samasta sabhA rAjA zreNikake sAtha parama Anandako prApta huI / / 238 / / usa samaya mahAvIra svAmIkI ziSyaparamparAke sarvazreSTha AcArya gautama svAmI kAlake chaha bhedoMkA tathA kulakaroMke kAryoMkA varNana kara bhagavAna AdinAthakA pavitra purANa kahaneke lie tatpara hue aura magadhezvarase bole ki he zreNika, suno / 239 // isa prakAra pArSa nAmase prasiba, bhagavajinasenAcAryapraNIta triSaSTi lakSaNa mahApurANa saMgrahameM pIThikAvarNana nAmaka tRtIya parva samApta hubhA // 3 // 1. -dapyajIvat ma0 / 2. maruddevaH / 3. AzvAsanaM [ sAnsvanam ] / 4. bharatezam / 5. manUtpattim / 6. jinasya senA jinasenA jinasenAyA AcAryaH jinasenAcAryasteSu mukhyo gautamagaNadhara ityarthaH / 7. ucukto babhUva / Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha parva yastriparvImimI puNyAmadhIte matimAn pumAn / so'dhigamya purANArthamihAmutra ca nandati // 1 // athAvasya purANasya mahataH poThikAmimAm / pratiSThApya tato vakSye caritaM vRSabhezinaH // 2 // loko dezaH puraM rAjyaM tIrtha dAnatapo'nvayam / purANeSvaSTavAlyeyaM gatayaH phalamisthApi // 3 // 'lokoddezaniruktyAdivarNanaM yat savistaram / lokAkhyAnaM tadAmnAtaM "vizodhitadigantaram // 4 // tadekadezadezAdridvIpAbhyAdiprapaJcanam / dezAlyAnaM tu tajjJeyaM tajjaiH saMjJAnalocanaiH // 5 // maratAdiSu varSeSu rAjadhAnIprarUpaNam / purAkhyAnamitISTaM tat purAtanavidA mate // 6 // "bhamuSmibadhidezo'yaM nagaraM ceti tatpateH / AlyAnaM yattadAkhyAtaM rAjyAlyAnaM jinAgame // 7 // saMsArAbdherapArasya taraNe tIrthamiSyate / 'ceSTitaM jinanAthAnAM tasyoktistIrthasaMkathA // 8 // yAzaM svAsapodAnamanIzaguNodayam / kathanaM tAzasyAsya tapodAnakayocyate // 9 // narakAdiprabhedena catasro gatayo mtaaH| tAsAM saMkIrtanaM yadi gasyAkhyAnaM tadiSyate // 10 // puNyapApaphalAvAptirjantUnAM yArazI mavet / tadAkhyAnaM phalAkhyAnaM taca niHzreyasAvadhi // 11 // lokAlyAmaM yathodezamiha tAvat pratanyate / yathAvasaramanyeSAM prapazco varNayiSyate // 12 // jo buddhimAna manuSya Upara kahe hue pavitra tInoM pAkA adhyayana karatA hai vaha sampUrNa purANakA artha samajhakara isa loka tathA paralokameM Anandako prApta hotA hai // 1 // isa prakAra mahApurANakI pIThikA kahakara aba zrI vRSabhadeva svAmIkA carita kahU~gA // 2 // purANoM meM loka, deza, nagara, rAjya, tIrtha, dAna, tapa, gati aura phala ina ATha bAtoMkA varNana avazya hI karanA cAhie // 3 // lokakA nAma kahanA, usakI vyutpatti batalAnA, pratyeka dizA tathA usake antarAloMkI lambAI, caur3AI Adi batalAnA inake sivAya aura bhI aneka bAtoMkA vistArake sAtha varNana karanA lokAkhyAna kahalAtA hai // 4 // lokake kisI eka bhAgameM deza, pahAr3a, dvIpa tathA samudra AdikA vistArapUrvaka varNana karaneko jAnakAra samyagjJAnI puruSa dezAkhyAna kahate haiM / / 5 / / bhAratavarSa Adi kSetroMmeM rAjadhAnIkA varNana karanA, purANa jAnanevAle AcAryoMke matameM purAkhyAna arthAt nagaravarNana kahalAtA hai / / 6 / / usa dezakA yaha bhAga amuka rAjAke AdhIna hai athavA vaha nagara amuka rAjAkA hai ityAdi varNana karanA jaina zAstroMmeM rAjAkhyAna kahA gayA hai / / 7 / jo isa apAra saMsAra samudrase pAra kare use tIrtha kahate haiM aisA tIrtha jinendra bhagavAnkA caritra hI ho sakatA hai ataH usake kathana karaneko tIrthAkhyAna kahate haiM // 8 // jisa prakArakA tapa aura dAna karanese jIvoMko anupama phalakI prApti hotI ho usa prakArake tapa tathA dAnakA kathana karanA tapadAnakathA kahalAtI hai / / naraka Adike bhedase gatiyoMke cAra bheda mAne gaye haiM unake kathana karaneko gatyAkhyAna kahate haiM // 10 // saMsArI jIvoMko jaisA kucha puNya aura pApakA phala prApta hotA hai usakA mokSaprApti paryanta varNana karanA phalAkhyAna kahalAtA hai // 11 / / Upara kahe hue ATha AkhyAnoMmeM-se yahA~ nAmA 1. imAM pUrvoktAm / 2. dAnatapodvayam ma0, sa0, da0, 50, l*| 3. sambandhaH / 4. nAmoccAraNamuddezaH / 5. niSkAzitopadezAntaram / 6. vistAraH / 7. 'sve svadhanA' iti sUtreNa saptamIdezaH / 8. -raM veti a0, sa0, ma0, da0,50, la0 / jalottAram / 9. caritam / 10. anirvacanIyama / Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha parva lokyante'sminirIkSyante jIvAtharthAH saparyayAH / iti lokasya lokatvaM nirAhustasvadarzinaH // 13 // kSiyanti nivasantyasmin jIvAdidampavistarAH / iti kSetraM nirAhustaM lokamanvarthasaMjJayA // 14 // loko prakRtrimo jJeyo jIvAcAvagAhakaH / nityaH svabhAvanirvRttaH so'nantAkAzamadhyagaH // 15 // svaSTAsya jagataH kazcidastItyeke jagurjaDAH / tadurNayanirAsArtha sRSTivAdaH parIkSyate // 16 // sraSTA sargabahirbhUtaH kvasthaH sRjati tajagat / nirAdhArazca kUTasthaH sRSTvainat kva nivezayet // 17 // naiko vizvAtmakasyAsya jagato ghaTane paTuH / vitanozca na tanvAdimUrtamutpattumarhati // 18 // kathaM ca sa mujellokaM vinAnyaiH karaNAdimiH / tAni sRSTvA majellokamiti cedanavasthitiH // 19 // nusAra sabase pahale lokAkhyAnakA varNana kiyA jAtA hai / anya sAta AkhyAnoMkA varNana bhI samayAnusAra kiyA jAyegA / / 12 / / jisameM jIvAdi padArtha apanI-apanI paryAyoMsahita dekhe jAyeM use loka kahate haiN| tattvoMke jAnakAra AcAryoMne lokakA yahI svarUpa batalAyA hai [lokyante jIvAdipadArthA yasmin sa lokaH ] // 13 // jahA~ jIvAdi dravyoMkA vistAra nivAsa karatA ho use kSetra kahate haiN| sArthaka nAma honeke kAraNa vidvAn puruSa lokako hI kSetra kahate haiM // 14 // jIvAdi padArthoM ko avagAha denevAlA yaha loka akRtrima hai-kisIkA banAyA huA nahIM hai, nitya hai isakA kabhI sarvathA pralaya nahIM hotA, apane-Apa hI banA huA hai aura ananta AkAzake ThIka madhya bhAgameM sthita hai / / 15 / / kitane hI mUrkha loga kahate haiM ki isa banAnevAlA koI-na-koI avazya hai| aise logoMkA derAgraha dara karaneke lie yahA~ sarva-prathama sRSTivAdakI hI parIkSA kI jAtI hai / / 16 / / yadi yaha mAna liyA jAye ki isa lokakA koI banAnevAlA hai to yaha vicAra karanA cAhie ki vaha sRSTike pahale-lokakI racanA karaneke pUrva sRSTi ke bAhara kahA~ rahatA thA ? kisa jagaha baiThakara lokakI racanA karatA thA ? yadi yaha kaho ki vaha AdhArarahita aura nitya hai to usane isa sRSTiko kaise banAyA aura banAkara kahA~ rakhA ? // 17 // dUsarI bAta yaha hai ki Apane usa Izvarako eka tathA zarIrarahita mAnA hai isase bhI vaha sRSTikA racayitA nahIM ho sakatA kyoMki eka hI Izvara aneka rUpa saMsArakI racanA karane meM samartha kaise ho sakatA hai ? tathA zarIrarahita amUrtika Izvarase mUrtika vastuoMkI racanA kaise ho sakatI hai ? kyoMki lokameM yaha pratyakSa dekhA jAtA hai ki mUrtika vastuoMkI racanA mUrtika puruSoM-dvArA hI hotI hai jaise ki mUrtika kumhArase mUrtika ghaTakI hI racanA hotI hai // 18 // eka bAta yaha bhI hai-jaba ki saMsArake samasta padArtha kAraNa-sAmagrIke binA nahIM banAye jA sakate taba Izvara usake binA hI lokako kaise banA sakegA ? yadi yaha kaho ki vaha pahale kAraNa-sAmagrIko banA letA hai bAdameM lokako banAtA hai to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki isameM anavasthA doSa AtA hai| kAraNa-sAmagrIko banAneke lie bhI kAraNa-sAmagrIkI AvazyakatA hotI hai, yadi Izvara usa kAraNa-sAmagrIko bhI pahale banAtA hai to use dvitIya kAraNa-sAmagrIke yogya tRtIya kAraNa-sAmagrIko usake pahale bhI banAnA pdd'egaa| aura isa taraha usa paripATIkA kabhI anta nahIM hogA // 19 / / 1.-smin samIkSya-sa0, da0, 50, ma0, la0 / 2. niruktiM kurvanti / 3. zAzvataH IzvarAnirmitazca / . 4. naiyAyikavaizeSikAdayaH / 5. sRSTi / 6. apariNAmI / 'ekarUpatayA tu yaH / kAlavyApI kUTasthaH' ityabhi. dhAnAt / 7. 'tyadAM dvitIyATausyenadenaH' iti anvAdeze etacchabdasya enadAdezo bhavati / 8. vimUrteH sakAzAt / 9. tanukaraNabhavanAdimUrtadvayam / / Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 AdipurANam teSAM svabhAvasiddhaskhe koke'pyetat prasajyate / cinirmAtRvad vizva svataHsiddhimavApnurAt // 20 // sRjeda vinApi sAmanayA svatantraH prbhurichyaa| itIcchAmAtramevaitat kaH zrAdhyAdayaktikam // 21 // kRtArthasya vinirmitsA kathamevAsya yujyate / akRtArtho'pi na sraSTuM vizvamIpTe kulAlavat // 22 // mamatoM niSkriyo byApI kathameSa jagat sRjet / na sisRkSApi tasyAsti vikriyArahitAtmanaH // 23 // tathApyasya jagatsageM phalaM kimapi mRgyatAm / niSThitArthasya dharmAdipuruSArtheSvanarthinaH // 24 // svabhAvato vinaivArthAt sRjato'narthasaMgatiH / krIDevaM kApi cedasya durantA mohasantatiH // 25 // yadi yaha kaho ki vaha kAraNa-sAmagrI svabhAvase hI-apane-Apa hI bana jAtI hai, use Izvarane nahIM banAyA hai to yaha bAta lokameM bhI lAgU ho sakatI hai-mAnanA cAhie ki loka bhI svataH siddha hai use kisIne nahIM bnaayaa| isake atirikta eka bAta yaha bhI vicAraNIya hai ki usa Izvarako kisane banAyA ? yadi use kisIne banAyA hai taba to Upara likhe anusAra anavasthA doSa AtA hai aura yadi vaha svataH siddha hai-use kisIne bhI nahIM banAyA hai to yaha loka bhI svataH siddha ho sakatA hai-apane Apa bana sakatA hai // 20 // yadi yaha kaho ki vaha Izvara svatantra hai tathA sRSTi banAnemeM samartha hai isalie sAmagroke binA hI icchA mAtrase lokako banA letA hai to ApakI yaha icchA mAtra hai| isa yuktizUnya kathanapara bhalA kauna buddhimAn manuSya vizvAsa karegA ? // 21 / / eka bAta yaha bhI vicAra karane yogya hai ki yadi vaha Izvara kRtakRtya hai-saba kArya pUrNa kara kara cukA hai-use aba koI kArya karanA bAkI nahIM raha gayA hai to use sRSTi utpanna karaneko icchA hI kaise hogI ? kyoMki kRtakRtya puruSako kisI prakArakI icchA nahIM hotii| yadi yaha kaho ki vaha akRtakRtya hai to phira vaha lokako banAneke lie samartha nahIM ho sktaa| jisa prakAra. akRtakRtya kumhAra lokako nahIM banA sakatA / / 22 // eka bAta yaha bhI hai ki ApakA mAnA huA Izvara amUrtika hai, niSkriya hai, vyApI hai aura vikArarahita hai so aisA Izvara kabhI bhI lokako nahIM banA sakatA kyoMki yaha Upara likha Aye haiM ki amUrtika Izvarase mUrtika padArthoM kI racanA nahIM ho sktii| kisI kAryako karaneke lie hasta-pAdAdike saMcAlana rUpa koI-na-koI kriyA avazya karanI par3atI hai parantu Apane to Izvarako niSkriya mAnA hai isalie vaha lokako nahIM banA sktaa| yadi sakriya mAno to vaha asaMbhava hai kyoMki kriyA usIke ho sakatI hai jisake ki adhiSThAnase kucha kSetra bAkI bacA ho parantu ApakA Izvara to sarvatra vyApI hai vaha kriyA kisa prakAra kara sakegA ? isake sivAya Izvarako sRSTi racanekI icchA bhI nahIM ho sakatI kyoMki Apane Izvarako nirvikAra mAnA hai| jisakI AtmAmeM rAga-dveSa Adi vikAra nahIM hai usake icchAkA utpanna honA asambhava hai / / 23 / / jaba ki Izvara kRtakRtya hai tathA dharma, artha, kAma, mokSameM kisIkI cAha nahIM rakhatA taba sRSTi ke banAne meM ise kyA phala milegA ? isa bAtakA bhI to vicAra karanA cAhie, kyoMki binA prayojana kevala svabhAvase hI sRSTikI racanA karatA hai to usakI vaha racanA nirarthaka siddha hotI hai / yadi yaha kaho ki usakI yaha krIr3A hI hai, krIDA mAtrase hI jagatko banAtA hai taba to duHkhake sAtha kahanA par3egA ki ApakA Izvara bar3A mohI hai, bar3A ajJAnI hai jo ki bAlakoMke samAna niSprayojana kArya karatA hai / / 24-25 / / 1. Izvaravat jagat / 2. vinirmAtumicchA / Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 71 caturtha parva karmApekSaH zarIrAdidehinAM ghaTayed yadi / 'nanvevamIzvaro na syAt pAratantryAt kuvindavat // 26 // nimittamAtramiSTazcet kAyeM karmAdihetuke / siddhopasthAyyasau hanta poSyate kimakAraNam // 27 // vatsalaH prANinAmekaH sRjannanujighRkSayA / nanu saukhyamayIM sRSTiM vidadhyAdanupaplutAm // 28 // sRSTiprayAsavaiyathyaM sarjane jagataH sataH / nAtyantamasata: sargo yukto vyomAravindavat // 29 // nodAsInaH sRjenmuktaH saMsArI nApyanIzvaraH / sRSTivAdAvatAro'ya tatazca na kutazca na // 30 // mahAnadharmayogo'sya sRSTvA saMharataH prjaaH| duSTanigrahabuddhayA ced varaM daityAdyasarjanam // 31 // buddhimaddhetusAnnidhye tanvAdyutpattumarhati / ' viziSTasaMnivezAdipratItenagarAdivat // 32 // yadi yaha kaho ki Izvara jIvoMke zarIrAdika unake karmoMke anusAra hI banAtA hai arthAt jo jaisA karma karatA hai usake vaise hI zarIrAdikI racanA karatA hai to yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai kyoMki isa prakAra mAnanese ApakA Izvara Izvara hI nahIM tthhrtaa| usakA kAraNa yaha hai ki vaha kamoMkI apekSA karanese julAhekI taraha paratantra ho jAyegA aura paratantra honese Izvara nahIM raha sakegA, kyoMki jisa prakAra julAhA sUta tathA anya upakaraNoMke paratantra hotA hai tathA paratantra honese Izvara nahIM kahalAtA isI prakAra ApakA Izvara bhI karmoke paratantra hai tathA paratantra honese Izvara nahIM kahalA sktaa| izvara to savatantrasvatantra huA karatA haiM // 26 // yAda yaha kaho ki jIvake ke anusAra sukha-duHkhAdi kArya apane-Apa hote rahate haiM Izvara unameM nimitta mAnA ho jAtA hai to bhI ApakA yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki jaba sukha-duHkhAdi kArya karmoke anusAra apane-Apa siddha ho jAte haiM taba kheda hai ki Apa vyartha hI IzvarakI puSTi karate haiM / / 27 / / kadAcit yaha kahA jAye ki Izvara bar3A premI hai-dayAlu hai isalie vaha jIvoMkA upakAra karaneke lie hI sRSTikI racanA karatA hai to phira use isa samasta sRSTiko sukharUpa tathA upadravarahita hI banAnA cAhie thaa| dayAlu hokara bhI sRSTike bahubhAgako duHkhI kyoM banAtA hai ? |28|| eka bAta yaha bhI hai ki sRSTike pahale jagat thA yA nahIM ? yadi thA to phira svataH siddha vastuke racanemeM usane vyartha parizrama kyoM kiyA ? aura yadi nahIM thA to usakI vaha racanA kyA karegA ? kyoMki jo vastu AkAza kamalake samAna sarvathA asat hai usakI koI racanA nahIM kara sakatA // 29 // yadi sRSTikA banAnevAlA Izvara mukta hai-karmamala kalaMkase rahita hai to vaha udAsIna-rAga-dveSase rahita honeke kAraNa jagatakI saSTi nahIM kara sktaa| aura yadi saMsArI hai-karmamala kalaMkase sahita hai to vaha hamAre-tumhAre samAna hI Izvara nahIM kahalAyegA taba sRSTi kisa prakAra karegA ? isa taraha yaha sRSTivAda kisI bhI prakAra siddha nahIM hotA // 30 // jarA isa bAtakA bhI vicAra kIjie ki vaha Izvara lokako banAtA hai isalie lokake samasta jIva usakI santAnake samAna hue phira vahI Izvara sabakA saMhAra bhI karatA hai isalie use apanI santAnake naSTa karanekA bhArI pApa lagatA hai / kadAcit yaha kaho ki duSTa jIvoMkA nigraha karaneke lie hI vaha saMhAra karatA hai to usase acchA to yahI hai ki vaha duSTa jIvoMko utpanna hI nahIM karatA // 31 // yadi Apa yaha kaheM-ki 'jIvoMke zarIrAdiko utpatti kisI buddhimAn kAraNase hI ho 1. natveva-a0, l0| 2. kArye niSpanne sati praaptH| 3. anugRhiitumicchyaa| 4. vyarthatvam / 5. vidymaansy| 6. sRSTiH / 7.-rI so'pyanIzvaraH a0,50, ma0, da0, s0,l.| 8. yena kena prakAreNa nAstItyarthaH / 9. udbhavitum / 1.. sannivezaH racanA / Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam ityasAdhanamevaitadIzvarAstitvasAdhane / viziSTasannivezA deranyathApyupapatitaH // 33 // cetanAdhiSThitaM hIdaM' 'karmanirmAtRceSTitam / nanvakSasukhaduHkhAdi vaizvarUpyAya kalpyate // 34 // * nirmANakarmanirmAtRkauzalApAditodayam / zraGgopAGgAdivaicitryamaGginAM "saMgirAvahe // 35 // tadetatkarmavaicitryAd bhavannAnAtmakaM jagat / vizvakarmANamAtmAnaM sAdhayet karmasArathim // 36 // vidhiH sraSTA vidhAtA ca daivaM karma purAkRtam / Izvarazceti paryAyA vijJeyAH karmavedhasaH ||37|| sraSTAramantareNApi byomAdInAM ca saMgarAt / sRSTivAdI sa nirmAH ziSTairdurmatadurmadI ||34|| tato'sAvakRto'nAdinidhanaH kAlatasvavat / loko jIvAditattvAnAmAdhArAtmA prakAzate // 39 // asRjyo'yamasaMhAryaH svabhAvaniyatasthitiH / adhastiryaguparyAkhyaistrimimedaiH samanvitaH // 40 // vetraviSTarajhallayoM mRdaGgazca yathAvidhAH / saMsthAnaistAdRzAn prAhustrIMllokAnanupUrvazaH // 41 // 72 sakatI hai kyoMki unakI racanA eka vizeSa prakArakI hai| jisa prakAra kisI grAma Adiko racanA vizeSa prakArakI hotI hai ataH vaha kisI buddhimAn kArIgarakA banAyA huA hotA hai usI prakAra jIvoMke zarIrAdikakI racanA bhI vizeSa prakArakI hai ataH ve bhI kisI buddhimAn kartAke banAye hue haiM aura vaha buddhimAn kartA Izvara hI hai' ||32|| parantu ApakA yaha hetu IzvarakA astitva siddha karane meM samartha nahIM kyoMki vizeSa racanA AdikI utpatti anya prakArase bhI ho sakatI hai ||33|| isa saMsAra meM zarIra, indriyA~, sukha-duHkha Adi jitane bhI aneka prakArake padArtha dekhe jAte haiM una sabakI utpatti cetana - AtmAke sAtha sambandha rakhanevAle karmarUpI vidhAtAke dvArA hI hotI hai ||34|| isalie hama pratijJApUrvaka kahate haiM ki saMsArI jIvoMke aMga- upAMga AdimeM jo vicitratA pAyI jAtI hai vaha saba nirmANa nAmaka nAmakarmarUpI vidhAtAkI kuzalatAse hI utpanna hotI hai ||35|| ina karmoMkI vicitratAse anekarUpatAko prApta huA yaha loka hI isa bAtakoM siddha kara detA hai ki zarIra, indriya Adi aneka rUpadhArI saMsArakA kartA saMsArI jIvoMkI AtmAe~ hI haiM aura karma unake sahAyaka haiN| arthAt ye saMsArI jIva hI apane karmake udayase prerita hokara zarIra Adi saMsArakI sRSTi karate haiM ||36|| vidhi, sraSTA, vidhAtA, daiva, purAkRta karma aura Izvara ye saba karmarUpI Izvarake paryAya vAcaka zabda haiM inake sivAya aura koI lokakA banAnevAlA nahIM hai ||37|| jaba ki IzvaravAdI puruSa AkAza kAla Adiko sRSTi Izvarake binA hI mAnate haiM taba unakA yaha kahanA kahA~ rahA ki saMsArakI saba vastue~ Izvarake dvArA hI banAyI gayI haiM ? isa prakAra pratijJA bhaMga honeke kAraNa ziSTa puruSoMko cAhie ki ve aise sRSTivAdIkA nigraha kareM jo ki vyartha hI mithyAtvake udayase apane dUSita matakA ahaMkAra karatA hai ||38|| isalie mAnanA cAhie ki yaha loka kAla dravyakI bhA~ti hI akRtrima hai anAdi nidhana hai-Adi-antase rahita hai aura jIva, ajIva Adi tatvoMkA AdhAra hokara hamezA prakAzamAna rahatA hai ||39|| ise koI banA sakatA hai na isakA saMhAra kara sakatA hai, yaha hamezA apanI svAbhAvika sthiti meM vidyamAna rahatA hai tathA adholoka tiryakloka aura Urdhvaloka ina tIna bhedoMse sahita hai / / 40 / / vetrAsana, jhallarI aura mRdaMgakA jaisA AkAra hotA hai adholoka, madhyaloka aura UrdhvalokakA bhI ThIka vaisA hI AkAra hotA hai / arthAt adholoka vaitrAsanake 1. taM dehaM karma - ma0 / 2. nAmakarma / 3. sakalarUpatvAya / vaizvarUpAya a0, sa0, la0, 80 / 4. nirmANanAmakarma / 5. pratijJAM kurmahe / 6. sahAyam / 7. aGgIkArAt / Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 73 caturtha parva vaizAkhasthaH kaTInyastahastaH syAd yAdRzaH pumAn / tAdRzaM lokasaMsthAnamAmananti manISiNaH // 42 // anantAnantabhedasya viyato madhyamAzritaH / lokastribhito vAtai ti zikyairivAtataiH // 43 // vAtarajjumirAnaddho lokastisRbhirAzikham / paTatritayasaMvItasupratiSThakasannibhaH // 44 // tiryaglokasya vistAraM rajjumekAM pracakSate / caturdazaguNAM prAha rajjuM lokocchitiM budhAH // 45 // adhomadhyolamadhyAgre lokaviSkambharajjavaH / saptaikA paJca caikA ca yathAkramamudAhRtAH // 46 // dvIpAbdhimirasaMkhyAtairdvirdvi viSkambhamAzritaiH / vibhAti balayAkArairmadhyaloko vibhUSitaH // 47 // madhyamadhyAsya lokasya jambUdvIpo'sti madhyagaH / merunAmiH suvRttAtmA lvnnaambhodhivessttitH||48|| saptabhiH kSetravinyAsaiH SaDabhizca kulaparvataiH / pravibhaktaH saridbhizca lkssyojnvistRtH||49|| sa merumaulirAmAti lavaNodadhimekhalaH / sarvadvIpasamudrANAM jambadvIpo'dhirAjavat // 50 // iha jambUmati dvIpe meroH pratyagadizAzritaH / viSayo gandhilAmikhyo bhAti svargakakhaNDavat // 51 // pUrvAparAvadhI tasya devAdri comimAlinI / dakSiNottaraparyantau sItodA nIla eva ca // 52 // samAna nIce vistRta aura Upara sakar3A hai, madhyama loka jhallarIke samAna saba ora phailA huA hai aura Urdhvaloka mRdaMgake samAna bIcameM caur3A tathA donoM bhAgoMmeM sakar3A hai // 41 // athavA donoM pA~va phailAkara aura kamarapara donoM hAtha rakhakara khar3e hue puruSakA jaisA AkAra hotA hai buddhimAn puruSa lokakA bhI vaisA hI AkAra mAnate haiM // 42 // yaha loka anantAnanta AkAzake madhyabhAgameM sthita tathA ghanodadhi, ghanavAta aura tanuvAta ina tIna prakArake vistRta vAtavalayoMse ghirA huA hai aura aisA mAlUma hotA hai mAno aneka rassiyoMse banA huA chIMkA hI ho||43|| nIcese lekara Upara taka upayukta tIna vAtavalayoMse ghirA huA yaha loka aisA mAlUma hotA hai mAno tIna kapar3oMse DhakA huA supratiSTha ( ThaunA) hI ho||44|| vidvAnoMne madhyama lokakA vistAra eka rAju kahA hai tathA pUre lokakI U~cAI usase caudaha guNI arthAt caudaha rAju kahI hai // 45 // yaha loka adhobhAgameM sAta rAju, madhyabhAgameM eka rAju, Urdhvalokake madhyabhAgameM pA~ca rAju aura sabase Upara eka rAju caur3A hai // 46 / / isa lokake ThIka bIca meM madhyama loka hai jo ki asaMkhyAta dvIpasamudroMse zobhAyamAna hai| ve dvIpasamudra krama-kramase dUne-dUne vistAravAle haiM tathA valayake samAna haiN| bhAvArtha-jambUdvIpa thAlIke samAna tathA bAkI dvIpa samudra valayake samAna bIcameM khAlI haiM // 47 // isa madhyama lokake madhyabhAgameM jambUdvIpa hai| yaha jambUdvIpa gola hai tathA lavaNasamudrase ghirA huA hai| isake bIca meM nAbhike samAna meru parvata hai / / 48 // yaha jambUdvIpa eka lAkha yojana caur3A hai tathA himavat Adi chaha kulAcaloM, bharata Adi sAta kSetroM aura gaGgA, sindhu Adi caudaha nadiyoMse vibhakta hokara- atyanta zobhAyamAna ho rahA hai / / 49 // meru parvatarUpI mukuTa aura lavaNasamudrarUpI karadhanIse yukta yaha jambUdvIpa aisA zobhAyamAna hotA hai mAno saba dvIpasamudroMkA rAjA hI ho // 50 // isI jambUdvIpameM meru parvatase pazcimakI ora videha kSetrameM eka gandhila nAmaka deza hai jo ki svargake Tukar3eke samAna zobhAyamAna hai||51|| isa dezakI pUrva dizAmeM meru parvata hai, pazcimameM UrmimAlinI nAmakI vibhaMga nadI hai, dakSiNameM sItodA nadI ..dviguNadviguNavistAram / 2. kaTIsUtraH / 3. pazcima dik / 4. devamAla iti vkssaargiriH| 5. amimAlinI iti vibhaGgA ndii| 6. sItodA nadI / 7. niilprvtH| Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 AdipurANam yatra karmamalApAyAd videhA munayaH sdaa| 'nirvAntIti gatA rUDhiM 'videhAkhyArthabhAgiyam // 53 // nityapramuditA yatra prajA nityakRtotsavAH / nityaM sannihitairmogaiH satyaM svarge'pyanAdaraH // 54 // nisargasubhagA nAryoM nimargacaturA narAH / nisargalalitAlApA bAlA yantra gRhe gRhe // 55 // "vaidagdhyaM caturaiSairbhUSaNaizca dhanaddhayaH / vilAsaiH yauvanArammAH 'sUcyante yatra dehinAm // 56 // yatra satpAtradAneSu prItiH pUjAsu cAhatAm / zaktirAtyantikI zIle proSadhe ca ratirnRNAm // 57 // na yatra paraliGgAnAmasti jAtucidudbhavaH / sadodayAjjinArkasya khadyotAnAmivAhani // 5 // yatrArAmAH sadA ramyAstarumiH phalazAlimiH / pathikAnAhvayantIva parapuSTakalasvanaiH // 59 // yasya sImavimAgeSu zAlyAdikSetrasaMpadaH / sadaiva phalamAlinyo mAnti dhA iva kriyAH // 6 // yatra zAlivanopAnte khAt patantIM zukAvalIm / zAligopyo'numanyante dadhatIM toraNazriyam // 61 // hai aura uttarameM nIlagiri hai // 52 // yaha deza videha kSetrake antargata hai| vahA~se muni loga hamezA karmarUpI malako naSTa kara videha (vigata deha) zarIrarahita hote hue nirvANako prApta hote rahate haiM isalie usa kSetrakA videha nAma sArthaka aura rUDhi donoM hI avasthAoMko prApta hai // 53 / / usa gandhila dezakI prajA hamezA prasanna rahatI hai tathA aneka prakArake utsava kiyA karatI hai, use hamezA manacAhe bhoga prApta hote rahate haiM isalie vaha svargako bhI acchA nahIM samajhatI hai // 54 // usa dezake pratyeka gharameM svabhAvase hI sundara striyA~ haiM, svabhAvase hI catura puruSa haiM aura svabhAvase hI madhura vacana bolanevAle bAlaka haiM // 55 // usa dezameM manuSyakiI caturAI unake caturAIpUrNa veSAse prakaTa hotI hai| unake AbhUSaNAMse unako sampattikA jJAna hotA hai tathA bhoga-vilAsoMse unake yauvanakA prArambha sUcita hotA hai // 56 // vahA~ke manuSya uttama pAtroMmeM dAna dene tathA devAdhideva arahanta bhagavAnakI pUjA karane hI meM prema rakhate haiN| ve loga zIlakI rakSA karanemeM hI apanI atyanta zakti dikhalAte haiM aura proSadhopavAsa dhAraNa karane meM hI ruci rakhate haiN| bhAvArtha-yaha parisaMkhyA alaMkAra hai| parisaMkhyAkA saMkSipta artha niyama hai| isalie isa zlokakA bhAva yaha huA ki vahA~ ke manuSyoMkI prIti pAtradAna AdimeM hI thI viSayavAsanAoMmeM nahIM thI, unakI zaktiM zIlavatakI rakSAke lie hI thI nirbaloMko pIr3ita karaneke *lie nahIM thI aura unakI ruci proSadhopavAsa dhAraNa karanemeM hI thI vezyA Adi viSayake sAdhanoMmeM nahIM thI / / 57 // . usa gandhila dezameM zrI jinendrarUpI sUryakA udaya rahatA hai isalie vahA~ mithyAdRSTiyoMkA udbhava kabhI nahIM hotA jaise ki dinameM sUryakA udaya rahate hue juganuoMkA udbhava nahIM hotaa||58|| usa dezake bAga phalazAlI vRkSoMse hamezA zobhAyamAna rahate haiM tathA unameM jo kokilAe~ manohara zabda karatI haiM unase aisA jAna par3atA hai mAno ve bAga una zabdoMke dvArA pathikoMko bulA hI rahe haiM / / 59 / / usa dezake sImA pradezoMpara hamezA phaloMse zobhAyamAna dhAna Adike kheta aise mAlUma hote haiM. mAno svargAdi phaloMse zobhAyamAna dhArmika kriyAe~ hI hoM // 6 // usa dezameM dhAnake khetoMke samIpa AkAzase jo totAoMkI paMkti nIce utaratI hai use khetI 1. muktA bhavanti / 2. videhAkhyArthatAmiyam sa0, da0 / videhAnvarthabhAgiyam ma0 / videhAnvarthabhAgayam pa0 / 3. deshe| 4. bAlakAH / 5. ayaM zlokaH 'ma' pustake nAsti / 6. anumIyante jJAyante / 7. antAniSkrAntam atyantam atyante bhavA aatyntikii| 8. marakataratnam / Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ catutha parva mandagandhavahAdhUtAH zAlivaprAH phalAnatAH / kRtasaMrAviNo yatra yatra puNDrekSuvATeSu yantracItkArahAriSu / pibanti pathikA svairaM rasaM yatra kukkuTapAtyA grAmyAH saMsaktasImakAH / sImAnaH sasyasaMpannA 'niH phalAciphalodayAH // 64 // kalAsamAptiSu prAyaH 'kalAntaraparigrahaH / guNAdhiropaNauddhatyaM yatra cApeSu dhanvinAm // 65 // munInAM yatra zaithilyaM gAtreSu na samAdhiSu / nigrahaH karaNagrAme " bhUtagrAme na jAtucit // 66 // 13 'kulAyeSu zakuntAMnAM yatrodvAsadhvaniH sthitaH / varNasaMkaravRttAntazcitrAdanyatra na kvacit // 67 // yatra maGgastaraGgeSu gajeSu madavikriyA / daNDapAruSyamabjeSu sarassu " jala saMgrahaH ||68|| 15 ra 14 chotkurvantIva pakSiNaH // 62 // surasamaikSavam // 63 // 75 kI rakSA karanevAlI gopikAe~ aisA mAnatI haiM mAno hare-hare maNiyoMkA banA huA toraNa hI utara rahA ho / / 61 / / manda manda havA se hilate hue phUloMke bojhase jhuke hue vAyuke AghAta zabda karate hue vahA~ ke dhAnake kheta aise mAlUma hote haiM mAno pakSiyoM ko hI ur3A rahe hoM || 62 || usa dezameM pathika loga yantroMke cIM-cIM zabdoMse zobhAyamAna paur3oM tathA IkhoMke khetoMmeM jAkara apanI icchAnusAra IkhakA mIThA-mIThA rasa pIte haiM / / 63 / / usa dezake gA~va itane samIpa base hue haiM ki murgA eka gA~vase dUsare gA~va taka sukhapUrvaka ur3akara jA sakatA hai, unakI sImAe~ paraspara milI huI haiM tathA sImAe~ bhI dhAnake aise khetoMse zobhAyamAna haiM jo thor3e hI parizramase phala jAte haiM / / 64 / / usa dezake loga jaba eka kalAko acchI taraha sIkha cukate haiM tabhI dUsarI kalAoMkA sIkhanA prArambha karate haiM arthAt vahA~ke manuSya hara eka viSayakA pUrNa jJAna prApta karanekA udyoga karate haiM tathA usa dezameM guNAdhiropaNauddhatya-guNa na rahate hue bhI apane-Apako guNIM batAnekI uddaNDatA nahIM hai ||65|| usa dezameM yadi muniyoMmeM zithilatA hai to zarIra meM hI hai arthAt lagAtAra upavAsAdike karanese unakA zarIra hI zithila huA hai| samAdhi-dhyAna AdimeM nahIM hai / isake sivAya nigraha ( damana ) yadi hai to indriyasamUhameM hI hai arthAt indriyoMkI viSayapravRtti rokI jAtI hai prANisamUhameM kabhI nigraha nahIM hotA arthAt prANiyoMkA koI ghAta nahIM karatA // 66 // usa dezameM udvAsadhvani ( kolAhala ) pakSiyoMke ghoMsaloMmeM hI hai anyatra udvAsadhvani - ( paradezagamana sUcaka zabda ) nahIM hai / tathA varNasaMkaratA ( aneka raMgoMkA mela) citroMke sivAya aura kahIM nahIM hai - vahA~ke manuSya varNasaMkaravyabhicArajAta nahIM haiM // 67 // usa dezameM yadi bhaMga zabdakA prayoga hotA hai to taraMgoM meM hI ( bhaMga nAma taraMga - laharakA hai) hotA hai vahA~ke manuSyoM meM kabhI bhaMga (vinAza ) nahIM hotA / mada-taruNa hAthiyoMke gaNDasthalase jharanevAlA tarala padArtha kA vikAra hAthiyoMmeM hotA hai 1. kSetrANi / 2. samantAt kRtazabdAH / 3. uDDApayantIva / 4. susvAdum / 5. saMpatituM yogyA / 6. - lAGgiphalo - sa0 / 7. phalaM nirIzamaJcatIti phalAJcI sa cAsau phalodayazca tasmAnniSkrAntA iti / akRSTapacyA ityarthaH / "atho phalam / nirIzaM kuTakaM phAla: kRSiko lAGgalaM halam" ityamaraH / phalamiti lAMgalAgra sthAyovizeSaH / 8. kalAvizeSaH kAlAntarasvIkArazca "kalA zilpe kAlabhede'pi" ityabhidhAnAt / 9. guNasya maurvyA adhiropaNe auddhatyaM garvaH pakSe guNAH zauryAdayaH / 10. bhUtaH jIvaH / 11. pakSigRheSu " kulAyo nIDamastriyAm" ityabhidhAnAt / kalApeSu a0 / 12. hiMsanazabdaH / "udvAsanapramathanakrathanojjAsanAni ca " ityabhidhAnAt ; pakSidhvanizca, athavA zUnyamiti zabdazca agrAvAsazca / 13. varNasaMkaravRttAntaH iti pAThe sugamam, athavA varNasaMskAravRttAntaH ityatra varNazca saMskArazca vRttaM ca iti varNasaMskAravRttAni teSAmanto nAza:; pakSe varNasya saMskArastasya vRttAnto vArtA / 14. vikAraH / 15. pakSe jar3asaMgrahaH / Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 'svargAvAsasamAH puryo 'nigamAH kurusaMnibhAH / vimAnaspardvino gehAH prajA yatra suropamAH / / 69 / / dignAgasparddhino nAgAnAryo dikkanyakopamAH / dikpAlA iva bhUpAlA yatrAviSkRtadigjayAH // 70 // "janatApacchido yatra vApyaH svacchAmbu saMbhRtAH / bhAnti tIratarucchAyAniruddhocNyAhuH ||1|| 8 76 7 yatra kUpataTAkAthAH kAmaM santu jalAzayAH / tathApi janatAtApaM haranti rasavantayA || 72 || 'vipakkA grAhavatyazca svacchAH kuTilavRttayaH / alaGghayAH sarvabhogyAzca vicitrA yatra nimnagAH // 73 // vahA~ ke manuSyoM meM mada ahaMkArakA vikAra nahIM hotA hai / daNDa ( kamalapuSpake bhItarakA vaha bhAga jisameM ki kamalagaTTA lagatA hai ) kI kaThoratA kamaloMmeM hI hai vahA~ke manuSyoM meM daNDapAruSya nahIM hai - unheM kar3I sajA nahIM jAtI / tathA jalakA saMgraha tAlAboM meM hI hotA hai, vahA~ ke manuSyoM meM jala-saMgraha ( Da aura lameM abheda honeke kAraNa jar3a-saMgraha - mUrkha manuSyoM kA saMgraha ) nahIM hotA / / 68 / / usa dezake nagara svargake samAna haiM, gA~va devakuru- uttarakuru bhogabhUmike samAna haiM, ghara svargake vimAnoMke sAtha spardhA karanevAle haiM aura manuSya devoMke samAna haiM ||69|| usa dezake hAthI airAvata Adi diggajoMke sAtha spardhA karanevAle haiM, striyA~ dikkumAriyoMke samAna haiM aura digvijaya karanevAle rAjA dikpAloMke samAna haiM ||70|| usa dezameM manuSyoMkA santApa dUra karanevAlI tathA svaccha jalase bharI huI aneka bAvar3iyA~ zobhAyamAna ho rahI haiN| kinArepara lage hue vRkSoMkI chAyAse una bAvar3iyoM meM garamIkA praveza bilakula hI nahIM ho pAtA hai tathA ve pyAUoMke samAna jAna par3atI haiM // 71 // usa dezake kue~, tAlAba Adi bhale hI jalAzaya ( mUrkhapakSa meM jar3atAse yukta ) hoM tathApi ve apanI rasavattAse - madhura jalase logoMkA santApa dUra karate haiM || 72 // | usa dezakI nadiyA~ ThIka vezyAoMke samAna zobhAyamAna hotI haiN| kyoMki vezyAe~ jaise vipaGkA arthAt viziSTa paka-pApase sahita hotI haiN| usI prakAra nadiyA~ bhI vipaGkA arthAt kIcar3arahita haiM / vezyAe~ jaise grAhavatI - dhanasaJcaya karanevAlI hotI haiM usI taraha nadiyA~ bhI grAhavatI - magaramacchoM se bharI huI haiM / vezyAe~ jaise Uparase svaccha hotI haiM usI prakAra nadiyA~ bhI svaccha-sApha haiM / vezyAe~ jaise kuTilavRtti - mAyAcAriNI hotI haiM usI taraha nadiyA~ bhI kuTilavRtti - Ter3hI bahanevAlI haiM / vezyAe~ jaise alaMghya hotI haiM - viSayI manuSyoM dvArA vazIbhUta nahIM hotI haiM usI prakAra nadiyA~ bhI alaMghya haiM - gaharI hone ke kAraNa tairakara pAra karane yogya nahIM haiM / vezyAe~ jaise sarvabhogyAU~ca-nIca sabhI manuSyoMke dvArA bhogya hotI haiM usI prakAra nadiyA~ bhI sarvabhogya - pazu, pakSI, manuSya Adi sabhI jIvoMke dvArA bhogya haiN| vezyAe~ jaise vicitrA - aneka varNakI hotI haiM usI prakAra nadiyA~ bhI vicitrA - anekavarNa-aneka raMgakI athavA vividha prakArake AzcaryoMse yukta haiM aura vezyAe~ jaise nimnagA-nIca puruSoMkI ora jAtI haiM usI prakAra nadiyA~ bhI nimnagA - DhAlU jamInakI ora jAtI haiM || 73 // usa dezameM tAlAboMke kinAre kaNThameM mRNAlakA 1. svargabhUmi: / 2. vaNikpathAH / "vedanagaravaNikpatheSu nigamaH" ityabhivAnAt / 3. kuruH uttamabhogabhUmiH / 4. nAgA kanyA dik- ma0 / 5. ayaM zloko 'ma' pustake nAsti / 6. pAnIyazAlikAsadRzAH / supaH prAgbahurveti padaparisamAptyartho supaH prAk bahupratyayo bhavati / 7. - taDAgAdyAH a0 / 8. dhArAH jaDabuddhaya iti dhvaniH / 9. citrArthapakSe grAhazabdaH svIkArArthaH / tathAhi paGkayuktAnAmiyaM svanikSiptasya grAhaH svIkAro ghaTate etA nadyastu vipaGkA api grAhavatya iti citram, uttaratra citrArthaH sugamaH, athavA vipaGkA niSpApA: grAhavatyaH svIkAravatya iti virodhaH / vicitrAH nAnAsvabhAvAH / Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 77 caturtha parva 'sarasAM tIradezeSu rutaM haMsA vikurvate / yatra kaNThabilAlagnamRNAlazakalAkulAH // 14 // vaneSu vanamAtaGgA madamIlitalocanAH / bhramansyavirataM yasminAhAtumiva diggajAn // 7 // yatra zRGgAprasaMlagnakadamA durdamA bhRzam / utkhananti vRSA haptAH sthaleSu sthalapaminIm // 76 // jainAlayeSu saMgItapaTahAramodanissvanaiH / yatra nRtyantyakAle'pi zikhinaH pronmadiSNavaH // 77 // gavAM gaNA yathAkAlamAttagarmAH kRtasvanAH / poSayanti payomiH svairjanaM yatra dhanaiH samAH // 18 // valAkAlipatAkAnyAH stanitA mandrabRMhitAH / jImUtA yatra varSanto mAnti mattA iva dvipAH // 79 // na spRzanti karAbAdhA yatra rAjanvatIH prajAH / sadA sukAlasAnidhyAnnetayo nApyanItayaH // 8 // viSayasyAsya madhye'sti vijayA? mahAcalaH / raupyaH svairAMzubhiH zubhaiIsanniva kulAcalAn // 1 // yo yojanAnAM paJcAnAM viMzatiM dharaNItalAt / ucchritaH zikharaisturdivaM spRSTumivodyataH // 82 // 'dvistauDyAd vistRto mUlAt prabhRtyAdazayojanam / madhye triMzatpRthuryo' dazayojanavistRtiH // 83 // ucchAyasya turIyAMzamavagADhazca yaH kSitau / gandhilAdezaviSkammamAnadaNDa ivAyataH // 84 // Tukar3A laga jAnese vyAkula hue haMsa aneka prakArake manohara zabda karate haiM / / 74 // usa dezake vanoMmeM madase nimIlita netra hue jaMgalI hAthI nirantara isa prakAra ghUmate haiM mAno diggajoMko hI balA rahe hoN||75|| jisake sIMgoMkI nokapara kIcaDa lagI haI tathA jo baDI kaThinAIse vasameM kiye jA sakate haiM aise garvIle baila usa dezake khetoMmeM sthalakamaliniyoMko ukhAr3A karate haiM // 76 / / usa dezake jinamandiroMmeM saMgItake samaya jo tabalA bajate haiM, unake zabdoMko meghakA zabda samajhakara harSase unmatta hue mayUra asamayameM hI-varSA Rtuke binA hI nRtya karate rahate haiM / / 77 / usa dezakI gAyeM yathAsamaya garbha dhAraNa kara manohara zabda karatI huI apane payadUdhase sabakA poSaNa karatI haiM, isalie ve meghake samAna zobhAyamAna hotI haiM kyoMki megha bhI yathAsamaya jalarUpa garbhako dhAraNa kara manohara garjanA karate hue apane paya-jalase sabakA poSaNa karate haiM / / 78 // usa dezameM barasate hue megha madonmatta hAthiyoMke samAna zobhAyamAna hote haiN| kyoMki hAthI jisa prakAra patAkAoMke sahita hote haiM usI prakAra megha bhI balAkAoMkI paMktiyoMse sahita haiM, hAthI jisa prakAra gambhIra garjanA karate haiM usI prakAra megha bhI gambhIra garjanA karate haiM aura hAthI jaise mada barasAte haiM vaise hI megha bhI pAnI barasAte haiM / / 79 / / usa dezameM suyogya rAjAkI prajAko kara ( Taiksa) kI bAdhA kabhI chU bhI nahIM pAtI tathA hamezA sukAla rahanese vahA~ na ativRSTi Adi ItiyA~ haiM aura na kisI prakArakI anItiyA~ hI haiN||80|| aise isa gandhila dezake madhya bhAgameM eka vijayA nAmakA bar3A bhArI parvata hai jo cA~dImaya hai / tathA apanI sapheda kiraNoMse kulAcala parvatoMkI ha~sI karatA huA-sA mAlUma hotA hai / / 8 / / vaha vijayAdhe parvata dharAtalase pacIsa yojana U~cA hai aura U~ce zikharoMse aisA mAlUma hotA hai mAno svargalokakA sparza karane ke lie hI udyata ho // 82 // vaha parvata mUlase lekara daza yojanakI U~cAI taka pacAsa yojana, bIca meM tIsa yojana aura Upara daza yojana caur3A hai / / 83 / / vaha parvata U~cAIkA eka caturthAMza bhAga arthAt savA chaha yojana jamInake 1. asya zlokasya pUrvArdottarArddhayoH kramavyatyayo jAtaH 'ma0' pustake / 2. spardhA kartuma / 3. darpAviSTAH / 4. pronmAdyanti ityevaMzIlAH / bhUvRdhUbhrAjasahacararucApatrapAlakandanirAmuDprajanotpathotpadonmAdiSNuriti sUtreNa utpanmidAdervAto tAcchIlye SNuc pratyayo bhavati / 5. kulAcalam sa0, l0| 6. dvo vArI dviH, dvistoGagyAd vistato mUlAtprabhRtyAdazayojanam / mUlAdArabhya dazayojanaparyantaM tuGgatvAt paJcaviMzatiyojanapramitAd dvivAraM vistRtaH paJcAzatyojanapramitavistAra ityarthaH / Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam dazayojanavistIrNa-zreNIdvayasamAzrayAn / yo dhatte khecarAvAsAn 'suravezmApahAsinaH // 85 // 'khecarIjanasaMcArasaMkrAntapadayAvakaiH / raktAmbujopahArazrIyaMtra nityaM vitanyate // 86 // abhedyazaktirakSayyaH 'siddhavicairupAsinaH / dadhadAtyantikI zuddhiM siddhAtmeva vibhAti yaH // 8 // yo'nAdikAlasaMbandhizuddhizaktisamanvayAt / bhanyAtmanirvizeSo'pi dIkSAyogaparAGmukhaH // 8 // vidyAdharaiH sadArAdhyo nirmalAtmA "snaatnH| 'sunizcitapramANo yo dhatte jainAgamasthitim // 89 // bhajantyekAkino nityaM ''vItasaMsAramItayaH / pravRddhanakharA" dhIrA yaM siMhA iva cAraNAH // 10 // bhItara praviSTa hai tathA gandhilA dezakI caur3AIke barAbara lambA hai jisase aisA jAna par3atA hai mAno usa dezako nApanekA mApadaNDa ho ho / / 84 // usa parvatake Upara daza-daza yojana caur3I do zreNiyA~ haiM jo uttara zreNi aura dakSiNa zreNike nAmase prasiddha haiN| unapara vidyAdharoMke nivAsasthAna bane haiM jo apane saundaryase devoMke vimAnoMkA bhI upahAsa karate haiM / / 85 / / vidyAdhara striyoMke idhara-udhara ghUmanese unake pairoMkA jo mahAvara usa parvatapara laga jAtA hai usase vaha aisA zobhAyamAna hotA hai mAno use hamezA lAla-lAla kamaloMkA upahAra hI diyA jAtA // 86 / / usa parvatakI zaktiko koI bhedana nahIM kara sakatA, vaha avinAzI hai, aneka vidyAdhara usakI upAsanA karate haiM tathA svayaM atyanta nirmalatAko dhAraNa kiye hue hai, isalie siddha parameSThIkI AtmAke samAna zobhAyamAna hotA hai kyoMki siddha parameSThIkI AtmA bhI abhedya zaktikI dhAraka hai, avinAzI hai, samyagjJAnI jIvoMke dvArA sevita hai aura karmamala kalaMkase rahita honeke kAraNa sthAyI vizuddhatAko dhAraNa karatI hai-atyanta nirmala hai // 87 // athavA vaha parvata bhavyajIvake samAna hai kyoMki jisa prakAra bhavya jIva anAdikAlase zuddhi arthAt samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritrake dvArA prApta hone yogya nirmalatAkI zaktiko dhAraNa karatA hai, usI prakAra vaha parvata bhI anAdikAlase zuddhi arthAt nirmalatAkI zaktiko dhAraNa karatA hai / antara kevala itanA hI hai ki parvata dIkSA dhAraNa nahIM kara sakatA jaba ki bhavya jIva dIkSA dhAraNa kara tapasyA kara sakatA hai / / 88 / vaha parvata hamezA vidyAdharoMke dvArA ArAdhya hai-vidyAdhara usakI sevA karate haiM, svayaM nirmala rUpa hai, sanAtana hai-anAdise calA AyA hai aura sunizcita pramANa hai-lambAI cauDAI Adike nizcita pramANase sahita hai. isalie ThIka jainAgamakI sthitiko dhAraNa karatA hai, kyoMki jainAgama bhI vidyAdharoMke dvArAsamyagjJAnake dhAraka vidvAn puruSoMke dvArA ArAdhya haiM-bar3e-bar3e vidvAna usakA dhyAna, adhyayana Adi karate haiM, nirmala rUpa hai-pUrvApara virodha Adi doSoMse rahita hai, sanAtana hai-dravya dRSTikI apekSA anAdise calA AyA hai aura sunizcita pramANa hai-yuktisiddha pratyakSa parokSapramANoMse prasiddha hai / / 89 / / usa parvatapara cAraNa Rddhike dhAraka muni hamezA siMhake samAna vihAra karate rahate haiM kyoMki jisa prakAra siMha akelA hotA hai usI prakAra ve muni bhI ekAkI ( akele) rahate haiM, siMhako jaise idhara-udhara ghUmanekA bhaya nahIM rahatA vaise hI una muniyoMko bhI idharaudhara ghUmane athavA caturgatirUpa saMsArakA bhaya nahIM hotA, siMhake nakha jaise bar3e hote haiM usI 1. vezmopa-da0,sa0,la0 / 2. khacarI-pa0ma0,da0 / 3. alaktakaiH / 4. nakSIyata itykssyyH| 5. vidyAdharaiH, pakSe smygjnyaanibhiH| 6. ArAdhitaH / 7. atyante bhavA aatyntikii| 8. zuddhitvena zaktiH tasyAH saMbandhAt / uktaM ca bhavyapakSe-"zuddhyazuddhI punaH zaktI te pAkyApAkyazaktivad" iti parvatapakSe sugamam / 9. sdRshH| 10. nityaH / 11. pakSe sunizcitAni pratyakSAdipramANAni yasmin / 12. pakSe saMbhramaNam / 13. manISiNaH / Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 79 caturtha parva yo vitatya' pRthuzreNIdvayaM pakSadvayopamam / samutpitsurivAbhAti nAkalakSmIdidRkSayA // 11 // yasya sAnuSu ramyeSu kinnarAH surapannagAH / ramyamANAH suciraM vismaranti nijAlayAn // 12 // yadIyA rAjatImittIH zaranmedhAvalI shritaa| vyajyate zIkarAsAraiH stanitaizcalitairapi // 13 // yastuGgaiH zikharairdhatte devAvAsAn sphuranmaNIn / cUDAmaNInivodaprAn siddhAyatanapUrvakAn // 94 // dadhAtyuccaiH svakUTAni mukuTAnIva bhUmibhRt / parArdhyaratnacitrANi yaH zlAghyAni surAsuraiH // 95 // guhAdvayaM ca yo dhatte haTadvajrakavATakam / svasArakSananikSepamahAdurgamivAyatam // 16 // utsaMgAdetya nIlAdrergaGgAsindhU mahApage / vizuddhasvAdalaGgyasya yasya pAdAntamAzrite // 9 // yastaTopAntasaM rUDhavanarAjIpariSkRtaH / nIlAmbaradharasyoccairdhatte lAGgalinaH zriyam // 18 // vanavedoM samuttuGgAM yo bimartyamito vanam / rAmaNIyakasImAnamiva kenApi nirmitAm // 19 // saMcaratkhacarIpAdanUpurArAvakarSaka: / yatra gandhavaho vAti mandaM 'mandArabIthiSu // 10 // yaH pUrvAparakoTIbhyAM dikataTAni vighayan / svagataM vaktimAhAtmyaM jagadgurumarakSamam // 10 // prakAra dIrgha tapasyAke kAraNa una muniyoM ke nakha bhI bar3e hote haiM aura siMha jisa prakAra dhIra hotA hai usI prakAra ve muni bhI atyanta dhora vIra haiM // 10 // vaha parvata apanI donoM zreNiyoMse aisA mAlUma hotA hai mAno donoM paMkhe phailAkara svargalokakI zobhA dekhanekI icchAse ur3anA hI cAhatA ho // 91 // usa parvatake manohara zikharoMpara kinnara aura nAgakumAra jAtike deva cirakAla taka krIr3A karate-karate apane gharoMko bhI bhUla jAte haiM / / 12 / / usa parvatakI rajatamayI sapheda dIvAloMpara Azraya lenevAle zaradRtuke zveta bAdaloMkA patA logoMko taba hotA hai jaba ki ve choTI-choTI bUMdoMse barasate haiM, garajate haiM aura idhara-udhara calane lagate haiM // 13 // vaha parvata apane U~ce-U~ce zikharoM-dvArA devoMke aneka AvAsoMko dhAraNa karatA hai| ve AvAsa camakIle maNiyoMse yukta haiM aura usa parvatake cUNAmaNike samAna mAlUma hote haiM / una zikharoMpara aneka siddhAyatana (jainamandira ) bhI bane hue haiM / / 14 / / vaha vijayAparvatarUpI rAjA mukuToMke samAna atyanta U~ce kUToMko dhAraNa karatA hai| ve mukuTa athavA kUTa mahAmUlya ratnoMse citra-vicitra ho rahe haiM tathA sura aura asura unakI prazaMsA karate haiM / / 95 / / vaha parvata dedIpyamAna vaJamaya kapAToMse yukta daravAjoMko dhAraNa karatA hai jisase aisA mAlUma hotA hai mAno apane sArabhUta dhanako rakhane ke lie lambe-caur3e mahAdurga-kileko dhAraNa kara rhaaho|16|| vaha parvata atyanta vizuddha aura alAya hai isalie hI mAno gaGgA sindhu nAmakI mahAnadiyoMne nIlagirikI godase (madhya bhAgase) Akara usake pAdoM-caraNoM-athavA samIpavartI zAkhAoMkA Azraya liyA hai // 17 // vaha parvatataTake samIpa khar3e hue aneka vanoMse zobhAyamAna hai isalie nIlavastrako pahane hue balabhadrakI utkRSTa zobhAko dhAraNa kara rahA hai / / 98 // vaha parvata vanake cAroM ora banI huI U~cI vanavedIko dhAraNa kiye hue hai jisase aisA mAlUma hotA hai mAno kisIke dvArA banAyI gayI sundara sImA athavA saundaryakI avadhiko hI dhAraNa kara rahA ho / / 19 / / usa parvatapara kalpavRkSoMke madhyamArgase sugandhita vAyu hamezA dhIredhIre bahatA rahatA hai, usa vAyumeM idhara-udhara ghUmanevAlI vidyAdhariyoMke nUpuroMkA manohara zabda bhI milA hotA hai // 100 / vaha parvata apanI pUrva aura pazcimakI koTiyoMse dizAoMke kinAroM 1. vistAraM kRtvA / 2. samutpatitumicchuH / 3. prakaTIkriyate / 4. calanaH / 5. raajaa| 6. kapATakama a0, da0, sa0, 50, l0| 7. samutpanna / 8. banasya abhitH| 9. aakrsskH| 10. kalpavakSa / 11. jagato mahAbharakSamam / Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 'anAyato yadi vyomni vyavardhiSyata helayA / tadA jagatkuTImadhye samamAsyat kva so'clH||102|| so'calastuGgavRttitvAd vizuddhatvAnmahocchyaiH / kulAcalairiva spardhA zikharaH kartta mudyataH // 103 // tasyAstyuttarataH zreNyAmalaketi parA purI / sAlakaiH khacarIvaktraiH sAkaM hasati yA vidhum // 10 // sA tasyAM nagarI bhAti zreNyAM praaptmhodyaa| zilAyAM pANDukAkhyAyAM jainIvAbhiSavakriyA // 105 // mahatyAM zabdavidyAyAM prakriyevAtivistRtA / bhagavahivyabhASAyAM nAnAbhASAtmateva yA // 106 // yo dhatte sAlamuttuGgagopuradvAramucchritam / vedikAvalayaM prAnte jambUdvIpasthalI yathA // 107 // yatkhAtikA bhramabhRGgarucirAJjanaraJjitaiH / payojanetrarAmAti 'vIkSamANe khecarAn // 10 // zobhAyai kevalaM yasyAH sAla: "saparikhAvRtiH / tatpAlakhagabhUpAlabhujarakSAkRtAH prajAH // 109|| yasyAH saudhAvalIzRGgasaMginI ketumAlikA / kailAsakUTanipatalusamAlAM vilakhate // 11 // gRheSu dIrghikA 'yasyAM kalahaMsavikUjitaH / mAnasaM byAhasantIva praphullAmbhoruhazriyaH // 11 // kA mardana karatA huA aisA mAlUma hotA hai mAno jagatke bhArIse bhArI bhArako dhAraNa karane meM sAmarthya rakhanevAle apane mAhAtmyako hI prakaTa kara rahA ho // 101 / / yadi yaha parvata tiryak pradezoM meM lambA na hokara krIr3AmAtrase AkAzameM hI bar3hA jAtA to jagatarUpI kuTImeM kahA~ samAtA ? // 102 / / vaha parvata itanA U~cA aura itanA nirmala hai ki apane U~ce-U~ce zikharoMdvArA kulAcaloMke sAtha bhI spardhAke lie taiyAra rahatA hai / / 103 / / aise usa vijayAdha parvatakI uttara zreNImeM eka alakA nAmakI zreSTha purI hai jo kezavAlI vidyAdhariyoMke mukhake sAthasAtha candramAko bhI ha~sI ur3AtI hai // 104 / / bar3e bhArI abhyudayako prApta vaha nagarI usa uttarazreNImeM isa prakAra suzobhita hotI hai jisa prakAra ki pANDuka zilApara jinendradevakI abhiSekakriyA suzobhita hotI hai / / 105 / / vaha alakApurI kisI bar3e vyAkaraNapara banI huI prakriyAke samAna atizaya vistRta hai tathA bhagavat jinendradevakI divya dhvanimeM jisa prakAra nAnA bhASAtmatA hai arthAt nAnA bhASArUpa pariNamana karanekA atizaya vidyamAna hai usI prakAra usa nagarImeM bhI nAnA bhASAtmatA hai arthAta nAnA bhASAe~ usa nagarImeM bolI jAtI haiM // 106 // vaha nagarI U~ce-U~ce gopura-daravAjoMse sahita atyanta unnata prAkAra (koTa ) ko dhAraNa kiye hue hai jisase aisI jAna par3atI hai mAno vedikAke valayako dhAraNa kiye hue jambUdvIpakI sthalI hI ho // 107 / / usa nagarIkI parikhAmeM aneka kamala phUle hue haiM aura una kamaloMpara cAroM ora bhaure phira rahe haiM jisase aisA mAlUma hotA hai mAno vaha parikhA idhara-udhara ghUmate hue bhramararUpI sundara aMjanase suzobhita kamalarUpI netroMke dvArA vahA~ke vidyAdharoMko dekha rahI ho // 108 / / usa nagarIke cAroM ora parikhAse ghirA huA jo koTa hai vaha kevala usakI zobhAke lie hI hai kyoMki usa nagarIkA pAlana karanevAlA vidyAdhara nareza apanI bhujAoMse hI prajAkI rakSA karatA hai // 109 / / usa nagarIke bar3e-bar3e pakke makAnoMke zikharoMpara phaharAtI huI patAkAe~, kailAsake zikharapara utaratI huI haMsamAlAko tiraskRta karatI haiM // 110 // usa nagarIke pratyeka gharameM phUle hue kamaloMse zobhAyamAna aneka vApikAe~ haiN| unameM kalahaMsa (battakha) pakSI manohara zabda karate haiM jinase ve aisI jAna par3atI haiM mAno mAnasarovarakI ha~sI hI kara rahI hoM // 111 / / 1. adIrghaH / 2. yadA a0, sa0, da0 / 3. mAGa mAne luG / 4. vizuddhitvAt ma0, 50, da0, la0 / 5. tato'styu-a0, s0| 6. uttarasyAm / 7. khecarI ma0, d0| 8. vyAkaraNazAstra / 9. vIkSyamANeva ma0, pa0, da0, l0| 10. saparikhAvRtaH sa0 / 11. yasyAH a0, sa0, da0, 10, m0| 12. mAnasanAma srovrm| Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha parva svacchAmbuvasanA vApyo nIlotpalavataMsakAH / bhAnti pabhAnanA yatra lasatkuvalayekSaNAH // 12 // yantra mAna santyajJA nAganAH zIlavarjitAH / nAnArAmA nivezAzca nArAmAH phlvrjitaaH||113|| vinAhatpUjayA jAtu jAyante na janotsavAH / vinA saMnyAsavidhinA maraNaM yatra nAGginAm // 11 // sasyAnyakRSTapacyAni yatra nityaM cakAsati / prajAnAM sukRtAnIva vitaranti mahatphalam // 115 // yatrodyAneSu pAravante payodaiAlapAdapAH / stanandhayA ivAprAptasthemAno yasnarakSitAH // 116 // mahAdhAviva sadhvAne sphuradrasne vaNikpathe / vicaranti janA yasyAM matsyA iva samantataH // 117 // pameSveva vikozatvaM' pramadAsveva bhIrutA / dantacchadeSvadharatA yatra nistriMzatAsiSu // 18 // pAdhyAkaragrahau yasyAM vivAhenveva kevalam / mAlAsveva parimlAnirdviradeSveva bandhanam // 119 // janaratyutsukai:kSyaM "vayaskAntaM sapuSpakam / bANAGkitaM yadudyAnaM vadhUvaramiva priyam // 120 // usa nagarImeM aneka vApikAe~ striyoMke samAna zobhAyamAna ho rahI haiM kyoMki svaccha jala hI unakA vastra hai, nIla kamala hI karNaphUla hai, kamala hI mukha hai aura zobhAyamAna kuvalaya hI netra haiM // 112 / / usa nagarImeM koI aisA manuSya nahIM hai jo ajJAnI ho, koI aisI strI nahIM hai jo zIlase rahita ho, koI aisA ghara nahIM hai jo bagIcese rahita ho aura koI aisA bagIcA nahIM hai jo phaloMse rahita ho / 113 // usa nagarImeM kabhI aise utsava nahIM hote jo jinapUjAke binA hI kiye jAte hoM tathA manuSyoMkA aisA maraNa bhI nahIM hotA jo saMnyAsakI vidhise rahita ho // 114 / / usa nagarImeM dhAnake aise kheta nirantara zobhAyamAna rahate haiM jo binA boye-bakhare hI samayapara paka jAte haiM aura puNyake samAna prajAko mahAphala dete haiM // 115 / / usa nagarIke upavanoMmeM aise aneka choTe-choTe vRkSa (paudhe ) haiM jinheM abhI pUrI sthiratA-dRr3hatA prApta nahIM huI hai| anya loga unakI yatnapUrvaka rakSA karate haiM tathA bAlakoMkI bhA~ti unheM paya-jala (pakSameM dUdha ) pilAte haiM // 116 / / usa nagarIke bAjAra kisI mahAsAgarake samAna zobhAyamAna haiM kyoMki unameM mahAsAgarake samAna hI zabda hotA rahatA hai, mahAsAgarake samAna hI ratna camakate rahate haiM aura mahAsAgara meM jisa prakAra jalajantu saba ora ghUmate rahate haiM usI prakAra unameM bhI manuSya ghUmate rahate haiM // 117 / usa nagarImeM vikozatva-(khila jAnepara kuDmalaboDIkA abhAva) kamaloM meM hI hotA hai. vahA~ke manaSyoM meM vikozatva-khajAnoMkA abhAva) nahIM hotaa| bhIrutA kevala striyoM meM hI hai vahA~ke manuSyoM meM nahIM, adharatA oThoMmeM hI hai vahA~ke manuSyoMmeM adharatA-nIcatA nahIM hai| nistriMzatA-khaDgapanA talavAroM meM hI hai vahA~ke manuSyoMmeM nikhilatA-karatA nahIM hai| yAcyA-vadhUkI yAcanA karanA aura karapraha-pANigrahaNa (vivAhakAlameM honevAlA saMskAravizeSa) vivAha meM hI hotA hai vahA~ke manuSyoMmeM yAcyA-bhikSA mA~ganA aura karagraha-Taiksa vasUla karanA athavA aparAdha honepara jaMjIra Adise hAthoMkA pakar3A jAnA nahIM hotaa| mlAnatA-murajhA jAnA puSpamAlAoMmeM hI hotaa|mlaantaa-murjhaa jAnA puSpamAlAoMmeM hI hai vahA~ke manuSyoMmeM mlAnatA-udAsInatA athavA niSprabhatA nahIM hai aura bandhana-rassI vagairahase bA~dhA jAnA kevala hAthiyoM meM hI hai vahA~ke manuSyoMmeM bandhana-kArAgAra AdikA bandhana nahIM hai // 118-119 / / usa nagarIke upavana ThIka vadhUvara arthAt dampatike samAna sabako atizaya priya lagate haiM kyoMki vadhUvarako loga jaise * 1. karNAbharaNAni / -vataMsikAH d0| 2. cakAsate ma0, l.| 3. dadati / 4. payo'nyai-a0, da0, s.,50| 5. aprAptasthiratvAH / 6. yasyAM yAdAMsIva a0, 50, da0, ma0, sa0, l0| 7. bhaNDArarahitasvama, pakSe vikUDamalatvama / 8. strItvaM bhautizca / 9. nIcatvaM ca / 10. nistrizatvaM khar3atvama . pakSe karatva / 11. pakSibhiH kAntaM ca / 12. sapuSpamastakama / 13. bANaH jhiNTiH vadhUvare, pakSe shrH| Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahApurANam iti pratItamAhAramyA vijayAmahIbhRtaH / sadvRttavarNasaMkIrNA sA purI tilakAyate // 12 // tasyAH patirabhUt khendramukuTArUDhazAsanaH / khagendro'tibalo nAmnA pratipakSabalakSayaH // 122 // sadharmavijayI zUro jigISurarimaNDale / 'pADguNyenAjayat kRtsnaM vipakSamanupekSitam // 123 // sa kurvan vRddhasaMyogaM vijitendriyasAdhanaH / 'sAdhanaiH pratisAmantAn lIlayaivodamUlayat // 12 // "mahodayo mahottaGgavaMzA bhAsvanmahAkaraH / mahAdAnena so'puSNAdAzritAniva digdvipaH // 125 // lasahantAMzu tasyAsyaM ''sajyotsnaM bimbamaindavam / jisveva bhUpatAkAbhyAmurikSatAbhyAM vyarAjata // 26 // bar3I utsukatAse dekhate haiM usI prakAra vahA~ke upavanoMko bhI loga bar3I utsukatAse dekhate haiM / vadhUvara jisa prakAra vayaskAnta-taruNa avasthAse sundara hote haiM usI prakAra upavana bhI vayaskAntapakSiyoMse sundara hote haiN| vadhUvara jisa prakAra sapuSpaka-puSpamAlAoMse sahita hote haiM usI prakAra upavana bhI sapuSpaka-phUloMse sahita hote haiN| aura vadhUvara jisa prakAra bANAMkita-bANacihnase cihnita athavA dhanuSabANase sahita hote haiM usI prakAra upavana bhI vANa jAtike vRkSoMse sahita hote haiM / / 120 / / isa prakAra jisakA mAhAtmya prasiddha hai aura jo aneka prakArake saccaritra brAhmaNa, kSatriya Adi varNose vyApta hai aisI vaha alakA nagarI usa vijayA parvatarUpI rAjAke mastakapara gola tathA uttama raMgavAle tilakake samAna suzobhita hotI hai // 121 / / usa alakApurIkA rAjA atibala nAmakA vidyAdhara thA jo ki zatruoMke balakA kSaya karanevAlA thA aura jisakI AjJAko samasta vidyAdhara rAjA makaTa ke samAna apane mastakapara dhAraNa karate the||122|| vaha atibala rAjA dharmase hI (dharmase athavA svabhAvase) vijayalAbha karatA thA zuravIra thA aura zatrusamUhako jItanevAlA thaa| usane sandhi, vigraha, yAna, Asana, saMzraya aura dvaidhIbhAva ina chaha guNoMse bar3e-bar3e zatruoMko jIta liyA thA // 123 // vaha rAjA hamezA vRddha manuSyoMkI saMgati karatA thA tathA usane indriyoMke saba viSaya jIta liye the isIlie vaha apanI senA-dvArA bar3e-bar3e zatruoMko lIlAmAtrameM hI ukhAr3a detA thA-naSTa kara detA thA // 124 // vaha rAjA diggajake samAna thA kyoMki jisa prakAra diggaja mahAn udayase. sahita hotA hai usI prakAra vaha rAjA bhI mahAn udaya (vaibhava ) se sahita thA, diggaja jisa prakAra U~ce vaMza ( pIThakI rIr3ha) kA dhAraka hotA hai usI prakAra vaha rAjA bhI sarvazreSTha vaMza-kulakA dhAraka thA-ucca kulameM paidA huA thaa| diggaja jisa prakAra bhAsvanmahAkara-prakAzamAna lambI DhU~r3akA dhAraka hotA hai usI prakAra vaha rAjA bhI dedIpyamAna lambI bhujAoMkA dhAraka thA tathA diggaja jisa prakAra apane mahAdAnase-bhArI madajalase bhramara Adi Azrita prANiyoMkA poSaNa karatA hai usI prakAra vaha rAjA bhI apane mahAdAna-vipula dAnase zaraNameM Aye hue puruSoMkA poSaNa karatA thaa| 125 // usa rAjAke mukhase zobhAyamAna dA~toMkI kiraNeM nikala rahI thIM tathA donoM bhauMheM kucha Uparako uThI huI thIM isalie aisA jAna par3atA thA mAno usake mukhane candrikAse zobhita candramAko jIta liyA hai aura isIlie usane apanI 1. sadvRttaM yeSAM te taiH saMkIrNAH, sadvRttaM ca varNa ca iti sadvRttavarNI tAbhyAM saMkIrNA ca / 2. prabhua0, 80, sa0, da0 / 3. AropitAjJaH / 4. kSayaH pralayakAlaH / 5. daivabalavAn / 6. 'saMSivigrahayAnAsanadvaidhAzrayA iti SaDguNAH' SaDguNA eva pADaguNyaM tena / 7. sAvadhAnaM yathA bhavati / 8. karaNagrAmaH / 9. senAbhiH / sAmantaiH pa0 / 10, pakSe pRSThAsthi / 11. sajjyotsnu / Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha parva sapuSpakezamasyAbhAduttamAGgaM sadAnavam / trikUTAnamivopAntapataccAmaranirjharam // 127 // pRthu vakSaHsthalaM hAri hAravallIpariSkRtam / krIDAdvipAyitaM lakSmyAH sa bamAra guNAmbudhiH // 128 // karau karipharAkArAvUrU kAmeSudhIyitau / kuruvindAkRtI jake kramAvambujasacchavI // 129 // 'pratipratIkamityasya kRtaM varNanayAnayA / yadyaccArUpamAvastu tattatsvAGgaijiMgISataH // 130 // manoharAGgI tasyAbhUt priyA nAmnA manoharA / manobhavasya jaitreSuriva yA rUpazomayA // 13 // smitapuSpojjvalA bhataH priyAsIllatikeva sA / hitAnubandhinI jainI vidyeva ca yazaskarI // 132 // tayormahAbalakhyAtirabhUt sUnurmahodayaH / yasya "jAtAvabhUt prItiH piNDIbhUteva bandhuSu // 133 // kalAsu kauzalaM zauyaM tyAgaH prajJA kSamA dyaa| dhRtiH satyaM ca zaucaM ca guNAstasya nisargajAH / / 134 // spardhayeva vapurvRddhau vivRddhAH pratyahaM guNAH / spardhA mekatra bhUSNUnAM kriyAsAmyAd vivardhate // 135 / / bhauMhoMrUpa donoM patAkAe~ phaharA rakhI hoM // 126 // mahArAja atibalakA mastaka ThIka trikUTAcalake zikharake samAna zobhAyamAna thA kyoMki jisa prakAra trikUTAcala-sapuSpakeza-puSpaka vimAnake svAmI rAvaNase sahita thA usI prakAra unakA mastaka bhI sapuSpakeza-arthAt puSpayukta kezoMse sahita thaa| trikUTAcalakA zikhara jisa prakAra sadAnava-dAnavoMse-rAkSasoMse sahita thA usI prakAra unakA mastaka bhI sadAnava-hamezA navIna thA-zyAma kezoMse sahita thaa| aura trikUTAcalake samIpa jisa prakAra jalake jharane jharA karate haiM usI prakAra unake mastakake samIpa cauMra dula rahe the // 127 / / vaha rAjA guNoMkA samudra thA, usakA vakSaHsthala atyanta vistRta thA, sundara thA aura hArarUpI latAoMse ghirA huA thA isalie aisA jAna par3atA thA mAno lakSmIkA krIDAdvIpa hI ho // 128 / / usa rAjAkI donoM bhujAe~ hAthIkI DhU~r3ake samAna thIM, jA~ghe kAmadevake tarakasake samAna thIM, piMDariyA~ padmarAgamaNike samAna sudRr3ha thIM aura caraNakamaloMke samAna sundara kAntike dhAraka the // 129 / / athavA isa rAjAke pratyeka aMgakA varNana karanA vyartha hai kyoMki saMsArameM sundara vastuoMkI upamA dene yogya jo bhI vastue~ haiM una sabako yaha apane aMgoMke dvArA jItanA cAhatA hai| bhAvArtha-saMsArameM aisA koI padArtha nahIM hai jisakI upamA dekara usa rAjAke aMgoMkA varNana kiyA jAye // 130 / / usa rAjAkI manohara aMgoMko dhAraNa karanevAlI manoharA nAmakI rAnI thI jo apanI saundarya-zobhAke dvArA aisI mAlUma hotI thI mAno kAmadevakA vijayI bANa hI ho // 131 / / vaha rAnI apane patike lie hAsyarUpI puSpase zobhAyamAna latAke samAna priya thI aura jinavANIke samAna hita cAhanevAlI tathA yazako bar3hAnevAlI thii||132|| una donAMke atizaya bhAgyazAlI mahAbala nAmakA putra utpanna huaa| usa putrake utpanna hote hI usake samasta sahodaroM meM premabhAva ekatrita ho gayA thA // 13 / / kalAoMmeM kuzalatA, zUravIratA, dAna, buddhi, kSamA, dayA, dhairya, satya aura zauca ye unake svAbhAvika guNa the / / 134 / / usa mahAbalakA zarIraM tathA guNa ye donoM pratidina parasparakI IrSyAse vRddhiko prApta ho rahe the arthAt guNoMkI vRddhi dekhakara zarIra bar3ha rahA thA aura zarIrako vRddhise guNa bar3ha rahe the| so ThIka hI hai kyoMki eka sthAnapara rahanevAlomeM kriyAkI samAnatA honese IrSyA 1. puSpakacasahitam puSpakavimAnAdhIzasahitaM ca / sarAvaNamiti yAvat / 2. nityaM nUtanaM sarAkSasaM ca / 3. haaraavli-s0| 4 alakRtam / 5. pdmraagrtnaakraakRtii| "kuruvindastu mustAyAM kulmASabrIhibhedayoH / hiGgaDe padmarAge ca mukure'pi samIritaH // " 6. avayavaM prati / 7. alam / 8. jigoSati sa0, ma0, l0| 9. jainAgama iva / 10. utptto| 11. sNtossH| 12. bhUtAnAM sa0, m0,l.| Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 'rAjavidyAzcatasro'pi so'dhyaiSTa gurusaMnidhau / sa tAmirvivamau mAmiH svAmityadhivAMzumAn // 16 // so'dhIyan nikhilA vidyAM gurusaMskArayogataH / didIpe'dhikamarcimA nivAnilasamanvitaH // 30 // prazrayAcAna guNAnasya matvA yogyatvapoSakAn / yauvarAjyapadaM tasmai sAinamene khagAdhipaH // 13 // saMvibhakkA tayorlakSmIviraM reje dhRtaaytiH| himavatyamburAzIca vyomagaGgava saMgatA // 13 // sa rAjA tena putreNa putrI bahusuto'pyabhUt / namomAgo yathArkeNa jyotissmaannaaprairgrhaiH||14|| athAnyecurasau rAjA nivedaM viSayeSvagAt / vitRSNaH kAmabhogeSu pramajyAce kRtopamaH // 14 // viSapuSpamivAtyantaviSamaM prANahArakam / mahAraSTiviSasthAnamiva cAtyantamISaNam // 142 // 'nirbhuktamAlyavad bhUyo na mogyaM mAnazAlinAm / duSkalatramivApAyi heyaM rAjyamamaMsta saH // 143 // bhUyo'pyacintayada dhImAnimA sNsaarvllriim| "utsetsyAmi mahAdhyAnakuThAreNa''kSamImavan // 14 // mUlyaM mithyAtvametasyAH puSpaM "jAtyAdikaM phlm|"vysnaanysubhRddhRnggH senyeyaM viSayAsave // 145 // award huA hI karatI hai // 135 / / usa putrane guruoMke samIpa AnvIkSikI Adi cAroM vidyAoMkA adhyayana kiyA thA tathA vaha putra una vidyAoMse aisA zobhAyamAna hotA thA jaisA ki udita hotA huA sUrya apanI prabhAoMse zobhAyamAna hotA hai / / 136 / / use pUrvabhavake prabala saMskArake yogase samasta vidyAe~ smRta ho uThIM jinase vaha vAyuke samAgamase agnike samAna aura bhI adhika dedIpyamAna ho gyaa||137| mahArAja atibalane apane putrako yogyatA prakaTa karanevAle vinaya Adi guNa dekhakara usake lie yuvarAja pada denA svIkAra kiyA // 138 // usa samaya pitA, patra donoM meM vibhakta haI rAjyalakSmI pahalese kahIM adhika vistRta ho himAlaya aura samudra donoMmeM par3atI huI AkAzagaMgAkI taraha cirakAla taka zobhAyamAna hotI rahI // 139 / / yadyapi rAjA atibalake aura bhI aneka putra the tathApi ve usa eka mahAbala putrase hI apane-Apako putravAna mAnA karate the jisa prakAra ki AkAzameM yadyapi aneka graha hote haiM tathApi vaha eka sUryagrahake dvArA hI prakAzamAna hotA hai anya grahoMse nahIM // 140 / / isake anantara kisI dina rAjA atibala viSayabhogoMse virakta hue aura kAmabhogoMse tRSNArahita hokara dIkSAgrahaNa karaneke lie udyama karane lage // 141 // usa samaya unhoMne vicAra kiyA ki yaha rAjya viSapuSpake samAna atyanta viSama aura prANaharaNa karanevAlA hai / dRSTiviSa sarpake samAna mahA bhayAnaka hai, vyabhicAriNI sIke samAna nAza karanevAlA hai tathA bhogI huI puSpamAlAke samAna ucchiSTa hai ataH sarvathA heya hai-chor3ane yogya hai, svAbhimAnI puruSoMke sevana karane yogya nahIM hai // 142-143 // ve buddhimAna mahArAja atibala phira bhI vicAra karane lage ki maiM uttama kSamA dhAraNa kara athavA dhyAna, adhyayana Adike dvArA samartha hokara apanI Atmazaktiko bar3hAkara isa saMsArarUpI belako avazya hI ukhaauuNgaa||144| isa saMsArarUpI belakI mithyAtva ho jar3a hai, janma-maraNa Adi hI isake puSpa haiM aura aneka vyasana arthAt 1. AnvIkSikI yI vArtA daNDanItiriti catasro rAjavidyAH / bAnvIkSikyAtmavijJAnaM dharmAdhamauM trayIsthitI / arthAnoM ca vArtAyAM daNDanItyAM nyaanyo||" 2. so'vadhAryAkhilAM m0| so'dhIyAnikhilA vidyA d0,50,m0,s0| 3. adhIyAnaH [ aghIyan ] smaran / 4. upanayanAdi / 5. agniH / 6. samindhitaH sa0 / samAgamAt ma0,la0 / 7. putravAn / 8. dRSTiviSAhipradezam / 9. anubhuktam / 10. chedaM kariSyAmi / ucchetsyAmi d0,tt.| 11. akSamaH kSamo bhavan kSamIbhavan kSamAvAn / 12. jAtijarAdikam / 13. duHkhAni / 'vyasanaM viparibhraMze' ityabhidhAnAta / 14. viSayapuSparasanimittam / 'hetau karmaNaH' iti sUtrAnnimitte sptmii| atra sevyeyam [ sevyA iyam iti padacchedaH ityetadeva pradhAnaM karma / Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha parva 7. yauvanaM kSaNabhaGgIdaM mogA bhuktA na tRptaye / 'pratyutAtyantamevaitaistRSNAcirabhivarddhate // 146 // zarIramidamadhyanta pUtibIbhatsvazAzvatam / vilAsyate'tha vA zvo vA mRtyuvajravicUrNitam // 147 // zarIraveNurasvantaphalo durdhranthisaMtataH" / 'pluSTaH kAlAgninA sadyo masmasAt syAt sphuraddhvaniH // 148 // bandhavo bandhanAnyete dhanaM duHkhAnubandhanam / viSayA viSasaMpRktaviSamAzanasaMnibhAH // 149 // tadalaM rAjyabhogena lakSmIraticalAcalA' / saMpado jalakalholavilolAH sarvamabhuvam // 150 // iti nizcitya dhIro'sAvabhiSekapurassaram / sUnave rAjya sarvasvamadi tAtibalastadA // 151 // . tato gaja ivApetabandhano niHsRto gRhAt / bahubhiH khecarai sArddhaM dIkSAM sa samupAdade / / 152 || jigISu balavadgupsyA" samityA va susaMvRtam / mahAnAgaphaNAratvamiva cAnyairdurAsadam // 153 // nAbhikAlodbhavaskalpatarujAlamivAmbaraiH / bhUSaNaizca parityaktamapetaM doSavattayA // 154 // "udarka sukhahetutvAd gurUNAmiva sadvacaH / niyatAvAsazUmyatvAt patatAmiva maNDalam // 155 // 85 duHkha prApta honA hI isake phala haiN| kevala viSayarUpI AsavakA pAna karaneke lie ye prANIrUpI bhare nirantara isa tAkI sevA kiyA karate haiN| yaha yauvana kSaNabhaMgura hai aura ye paJcendriyoM ke bhoga yadyapi aneka bAra bhoge gaye haiM tathApi inase tRpti nahIM hotI, tRpti honA to dUra rahI kintu tRSNArUpI agnikI sAtizaya vRddhi hotI hai / yaha zarIra bhI atyanta apavitra, ghRNAkA sthAna aura nazvara hai / Aja athavA kala bahuta zIghra hI mRtyurUpI vAse pisakara naSTa ho jAyegA / athavA duHkharUpI phalase yukta aura parigraharUpI gA~ThoMse bharA huA yaha zarIrarUpI bA~sa mRtyurUpI agnise jalakara caTa caTa zabda karatA huA zIghra hI bhasmarUpa ho jAyegA / ye bandhujana bandhanake samAna haiM, dhana duHkhako bar3hAnevAlA hai aura viSaya viSa mile hue bhojanake samAna viSama haiN| lakSmI atyanta caJcala hai, sampadAe~ roat laharoMke samAna kSaNabhaMgura haiM, athavA kahA~taka kahA jAye yaha sabhI kucha to asthira hai isalie rAjya bhoganA acchA nahIM - ise hara eka prakArase chor3a hI denA cAhie / / 144-150 // isa prakAra nizcaya kara dhIra-vIra mahArAja atibalane rAjyAbhiSekapUrvaka apanA samasta rAjya putra mahAbalake lie sauMpa diyaa| aura apane bandhana se chuTakArA pAye hue hAthIke samAna ghara se nikalakara aneka vidyAdharoMke sAtha vanameM jAkara dIkSA le lo / / 151-152 // isake pazcAt mahArAja atibala pavitra jina-liGga dhAraNa kara cirakAla taka kaThina tapazcaraNa karane lage / unakA vaha tapazcaraNa kisI vijigISu (zatruoMpara vijaya pAnekI abhilASI ) senAke samAna thA kyoMki vaha senA jisa prakAra gupti-varachA Adi hathiyAroM tathA samitiyoMsamUhoM se susaMvRta rahatI hai, usI prakAra unakA vaha tapazcaraNa bhI manogupti, vacanagupti, aura kAya gupti ina tIna guptiyoMse tathA IryA, bhASA, eSaNA, AdAna-nikSepaNa aura pratiSThApana ina pA~ca samitiyoMse susaMvRta - surakSita thA / athavA unakA vaha tapazcaraNa kisI mahAsarpa ke phaNameM lage hue ratnoMke samAna anya sAdhAraNa manuSyoMko durlabha thA / unakA vaha tapazcaraNa doSoMse rahita thA tathA nAbhirAjAke samaya honevAle vastrAbhUSaNarahita kalpavRkSake samAna 1. punaH kimiti cet / 2. durgandhi / 3. vilayameSyati / vinAzyate a0, sa0 / vinazyate ma0, 60 4 prANAntaphalaH duHkhAntaphalazca / 5. saMsthitaH pa0 ma0 / 6. dagdhaH / 7. bhasmAdhInaM bhavet / 8. atizayena cambalA | 'cala kampane' iti dhAtoH kartaryacpratyaye 'calicatpativado'coti dvirbhAve abhyAgiti pUrvasya agAgamaH / 9. dadau / 10. [yoga vigrahatayA ] pakSe rakSayA / 11. uttarakAlaH / 12. vihagAnAm / Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam viSAdamayadainyAdihAneH siddhAspadopamam / kSamAdhAratayA vAtavalayasthitimudhat / / 156 // niHsaMgatvAdivAbhyastaparamANuviceSTitam / nirvANasAdhanasvAcca ratnatrayabhivAmalam / / 157 // so'tyudAraguNaM bhUritejobhAsuramUrjitam / puNyaM jainezvaraM rUpaM dadhattepe ciraM tapaH // 158 / / tataH kRtAbhiSeko'sau balazAlI mahAbalaH / rAjyamAraM dadhe namrakhecarAbhyaciMtakramaH // 159 / / sa daivabalasaMpannaH kRtadhIraviceSTitaH / dorbalaM prathayAmAsa saMharan dviSatAM balam // 16 // mantrazaktyA pratidhvasta sAmarthyAstasya vidviSaH / mahAhaya ivAbhUvan vikriyAvimukhAstadA // 16 // tasminnArUDhamAdhuyeM dadhuH prItiM prajAizaH / cUtama iva svAdusupakvaphalazAlini // 162 / / nAtyarthamabhavattIkSNo na cAti mRdutAM dadhe / madhyamA vRttimAzritya sa jagadvazamAnayat // 16 // 'ubhaye'pi dviSastena zamitA bhUtimicchatA / kAlAdauddhatyamAyAtA jaladeneva pAsavaH // 16 // siddhirdharmArthakAmAnAM nAbAdhiSTa parasparam / tasya prayoganaipuNyAd bandhUbhUyamivAgatAH // 165 / / zobhAyamAna thA / athavA yoM kahie ki vaha tapazcaraNa bhaviSyatkAlameM sukhakA kAraNa honese guruoMke sadvacanoMke samAna thaa| nizcita nivAsa sthAnase rahita honeke kAraNa pakSiyoMke maNDalake samAna thA / viSAda, bhaya, dInatA AdikA abhAva ho jAne se siddhasthAna-mokSamandirake samAna thA / kSamA-zAntikA AdhAra honeke kAraNa (pakSameM pRthivIkA AdhAra honeke kAraNa) vAtavalayakI upamAko prApta huA-sA jAna par3atA thaa| tathA parigraharahita honeke kAraNa pRthaka rahanevAle paramANuke samAna thaa| mokSakA kAraNa honese nirmala ratnatrayake tulya thaa| atizaya udAra guNoMse sahita thA, vipula tejase prakAzamAna aura Atmabalase saMyukta thA // 153-158 / / isa prakAra atibalake dIkSA grahaNa karaneke pazcAt usake balazAlI putra mahAbalane rAjyakA bhAra dhAraNa kiyaa| usa samaya aneka vidyAdhara namra hokara usake caraNakamaloMkI pUjA kiyA karate the // 159 / / vaha mahAbala daiva aura puruSArtha donoMse sampanna thA, usakI ceSTAe~ vIra mAnavake samAna thIM tathA usane zatruoMke balakA saMhAra kara apanI bhujAoMkA bala prasiddha kiyA thA // 160 / / jisa prakAra mantrazaktike prabhAvase bar3e-bar3e sarpasAmarthyahIna hokara vikArase rahita ho jAte haiM-vazIbhUta ho jAte haiM usI prakAra usakI mantrazakti (vimarzazakti) ke prabhAvase bar3e-bar3e zatra sAmarthyahIna hokara vikArase rahita (vazIbhUta) ho jAte the // 161 / / jisa prakAra svAdiSTa aura pake hue phaloMse zobhAyamAna AmravRkSapara prajAkI premapUrNa dRSTi par3atI hai usI prakAra mAdhurya Adi aneka guNoMse zobhAyamAna rAjA mahAbalapara bhI prajAkI premapUrNa dRSTi par3A karatI thii||162|| vaha na to atyanta kaThora thA aura na atizaya komalatAko hI dhAraNa kiye thA kintu madhyama vRttikA Azraya kara usane samasta jagatko vazIbhUta kara liyA thA // 163 / / jisa prakAra grISma kAlake Azrayase ur3atI huI dhUliko megha zAnta kara diyA karate haiM usI prakAra samRddhi cAhanevAle usa rAjAne samayAnusAra uddhata hue-garvako prApta hue antaraMga(kAma,krodha,mada, mAtsarya, lobha aura moha) tathA bAhya donoM prakArake zatruoMko zAnta kara diyA thaa|||164|| usa rAjAke dharma, artha aura kAma, parasparameM kisIko bAdhA nahIM pahu~cAte the-vaha samAnarUpa 1. kSAnterAdhAratvena, pakSe kSiterAdhAratvena / 2. mudvahan a0, sa0, ma0, l0| 3. abhyastaM paramANoviceSTitaM yena / 4. tapazcakAra / 5.niSpannabuddhiH / kRtadhIrvIraveSTitaH 10. / vIraceSTitaH la0 / -6. paridhvasta-a0, da0, sa0, ma0, pa0 / 7 dhRtapriyatve / 'svAdupriyo ca madhurAvityabhidhAnAt / 8. bAhyAbhyantara. zatravaH / 'ayaktitaH praNotAH kAmakrodhalobhamAnamadaharSAH kSitIzAmantaraGgo'riSaDvargaH / 9. bandhutvam / Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha parva prAyeNa rAjyamAsAtha bhavanti madakarkazAH / nRpemAH sa tu nAmAdyat pratyutAsIt prasanmadhIH // 166 // vayasA rUpasampattyA kulajAtyAdimiH pare / majanti madamasyaite guNAH prazamamAdadhuH // 167 // rAjyalakSmyAH paraM parvamudvahanti nRpAtmajAH / kAmavidyeva nirmokSoH sAbhUttasyopazAntaye // 168 // anyAyadhvanirutsannaH pAti tasmin surAjani / prajAnAM bhayasaMkSomAH svapne'pyAsanna jaatucit||169|| cakSuzvAro vicArazca tasyAsIt kAryadarzane / cakSuSI punarasyAsyamaNDane dRzyadarzane // 17 // athAsya yauvanArambhe rUpamAsIjagastriyam / pUrNasyeva zazAGkasya dadhataH sakalAH kalAH // 17 // adRzyo madano'naGgo dRzyo'sau caaruvigrhH| tadasya madano dUramaupamyapadamapyagAt // 172 // tasyAbhAdalisaGkAza mRdukucitamUrbujam / zirovinyastamakuTaM" meroH kUTamivAbhritam // 173 // lalATamasya vistIrNamunnataM rucimAdadhe / lakSmyA vizrAntaye 'klaptamiva haimaM zilAtalam // 17 // bhrarekhe tasya rejAte kuTile bhRzamAyate / madanasyAmazAlAyAM dhanuSoriva yaSTike // 175 // cakSuSI rejatustasya bhUcApopAntavartinI / viSameSorivAzeSajigISoriSuyantrake // 176 // se tInoMkA pAlana karatA thA jisase aisA mAlUma hotA thA mAno isake kAryakI caturAIse ukta tInoM varga parasparameM mitratAko hI prApta hue hoM // 165 / / rAjArUpo hastI rAjya pAkara prAyaH madase (garvase pakSameM madajalase) kaThora ho jAte haiM parantu vaha mahAbala madase kaThora nahIM huA thA balki svaccha buddhikA dhAraka huA thA // 166 / / anya rAjA loga javAnI, rUpa, aizvarya, kula, jAti Adi guNoMse mada-garva karane lagate haiM parantu mahAbalake ukta guNoMne eka zAnti bhAva hI dhAraNa kiyA thA // 167 / prAyaH rAjaputra rAjyalakSmIke nimittase parama ahaMkArako prApta ho jAte haiM parantu mahAbala rAjyalakSmIko pAkara bhI zAnta rahatA thA jaise ki mokSakI icchA karanevAle muni kAmavidyAse sadA nirvikAra aura zAnta rahate haiM // 168 / rAjA mahAbalake rAjya karanepara 'anyAya' zabda hI naSTa ho gayA thA tathA bhaya aura kSobha prajAko kabhI svapnameM bhI nahIM hote the / / 169 / / usa rAjAke rAjyakAryake dekhanemeM guptacara aura vicArazakti hI netrakA kAma dete the / netra to kevala mukhakI zobhAke lie athavA padArthoke dekhaneke lie hI the // 170 / / kucha samaya bAda yauvanakA prArambha honepara samasta kalAoMke dhAraka mahAbalakA rUpa utanA hI lokapriya ho gayA thA jitanA ki solahoM kalAoMko dhAraNa karanevAle candramAkA hotA hai||171|| rAjA mahAbala aura kAmadeva donoM hI sundara zarIrake dhAraka the / abhItaka rAjAko kAmadevakI upamA hI dI jAtI thI parantu kAmadeva adRzya ho gayA aura rAjA mahAbala dRzya hI rahe isase aisA mAlUma hotA thA mAno kAmadevane usakI upamAko dUrase hI chor3a diyA thA // 172 / / usa rAjAke mastakapara bhramarake samAna kAle, komala aura dhuMgharAle bAla the, Uparase mukuTa lagA thA jisase vaha mastaka aisA mAlUma hotA thA mAno kAle meghoMse sahita meru parvatakA zikhara hI ho // 17 // isa rAjAkA lalATa atizaya vistRta aura U~cA thA jisase aisA zobhAyamAna hotA thA mAno lakSmIke vizrAmake lie eka suvarNamaya zilA hI banAyI gayI ho // 174|| usa rAjAko atizaya lambI aura Ter3hI bhauMhoMkI rekhAe~ aisI mAlUma hotI thIM mAno kAmadevakI akhazAlAmeM rakhI huI do dhanuSayaSTi hI hoM // 175|| bhauMharUpI cApake samIpameM rahanevAlI usakI donoM A~kheM aisI zobhAyamAna hotI thIM mAno samasta jagat 1. punaH kimiti cet / 2. kAmazAstram / 3. nirmoktumicchoH / 4. nssttH| 5. rakSati sati / 6. guuddhpurussH| 7. dRzyaM draSTuM yogyaM ghaTapaTAdi / 8.-mabhyagAt pa0, ma0, sa0, 20, l0| 9. sadRzam / 10. mukuTaM a0, l0| 11. sajAtAbhram / 12. kRtam / 13. baannii| Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam sakarNapAlike cAru ratnakuNlamaNDite / zrutAGganAsamAkrIDa'lIlA dolAyite dadhau // 177 // dadhe'sau nAsikAvaMzaM tujhaM madhyevilocanam / tadvRddhisparddha rodhArtha baddhaM setumivAyatam // 17 // mukhamasya lasahantadIptikesaramAbamau / mahotsalamivAmodazAli dantacchadacchadam // 179 // pRthuvakSo bamArAsau hArarocirjalaplavam / dhArAgRhamivodAraM lakSmyA 'nirvApaNaM param // 18 // *keyUrarucirAvaMsauM tasya zomAmupeyatuH / krIDAdrI rucirI lakSmyA vihArAyeva nirmitau // 18 // // yugAyatau vimarti sma bAhU cArutalAritau / sasurAga ivodapraviTapau pallavojjvalau // 182 // .. *gabhIranAmikaM madhyaM"savaliM lalitaM dadhau / mahAbdhiriva sAvarta sAraNaM ca saikatam // 183 // dhanaM ca jaghanaM tasya mekhalAdAmaveSTitam / bamau vedikayA jambUdvIpasthalamivAvRtam // 18 // rambhAstammanimAvUrU sa dhatte sma kanAtI / kAminIraSTibANAnA lakSyAviva nivezitau // 185 // vajrazANasthire jake so'dhatta rucirAkRtI / manojajaitravANAnAM "nizAnAyeva kApyate // 18 // padatAmarasadvandvaMsasadagulipatrakam / nakhAMzukesaraM dadhe lakSmyAH kulagRhAyitam // 187 // ko jItanekI icchA karanevAle kAmadevake bANa calAne ke do yantra hI hoM // 176 / / ratnajar3ita kuNDaloMse zobhAyamAna usake donoM manohara kAna aise mAlUma hote the mAno sarasvatI devIke jhUlaneke lie do jhUle hI par3e hoM / / 177 / donoM netroMke bIca meM usakI U~cI nAka aisI jAna par3atI thI mAno netroMkI vRddhiviSayaka spardhAko rokaneke lie bIca meM eka lambA pula hI bA~dha diyA ho // 178|| usa rAjAkA mukha sugandhita kamalake samAna zobhAyamAna thaa| jisameM dA~toMkI sundara kiraNeM hI kezara thIM aura oTha hI jisake patte the // 179 // hArakI kiraNoMse zobhAyamAna usakA vistIrNa vakSaHsthala aisA mAlUma hotA thA mAno jalase bharA huA vistRta, utkRSTa aura santoSako denevAlA lakSmIkA snAnagRha hI ho // 180 / / keyUra (bAhubandha) kI kAntise sahita usake donoM kandhe aise zobhAyamAna hote the mAno lakSmIke vihArake lie banAye gaye do manohara krIr3Acala hI hoM // 181 / / vaha yuga (juA~rI) ke samAna lambI aura manohara hatheliyoMse aMkita bhajAoMko dhAraNa kara rahAthA jisase aisA mAlama horahA thA mAno ko se zobhAyamAna do bar3I-bar3I zAkhAoMko dhAraNa karanevAlA kalpavRkSa hI ho // 182 / / vaha rAjA gambhIra nAbhise yukta aura trivalise zobhAyamAna madhya bhAgako dhAraNa kiye hue thA jisase aisA mAlUma hotA thA mAno bha~vara aura taraMgoMse sahita bAlUke TIleko dhAraNa karanevAlA samudra hI ho // 183 / / karadhanIse ghirA huA usakA sthUla nitamba aisA zobhAyamAna hotA thA mAno vedikAse ghirA huA jambUdvIpa hI ho // 184 // dedIpyamAna kAntiko dhAraNa karane aura kadalI stambhakI samAnatA rakhanevAlI usakI donoM jA~ghe aisI zobhAyamAna hotI thIM mAno triyoMke dRSTirUpI bANa calAneke lie khar3e kiye gaye do nizAne hI hoM // 185|| vaha mahAbala vanake samAna sthira tathA sundara AkRtivAlI piMDariyoMko dhAraNa kiye hue thA jisase aisA mAlUma hotA thA mAno kAmadevake vijayI bANoMko tIkSNa karaneke lie do zANa hI dhAraNa kiye ho // 186 / / vaha aMgulIrUpI pattoMse yukta zobhAyamAna tathA nakhoMkI kiraNoMrUpI kezarase yukta jina do caraNakamaloMko dhAraNa kara rahA thA ve aise jAna par3ate the mAno lakSmIke rahaneke lie kulaparamparAse 1. AkroDaH udyAnama / 2. lIlA do-sa0. l.| 3. vilocanayormadhye / 4. spaddhi-maH / 5. chadaM patram / 6. sukhahetum / 7. sakeyUrarucAvaMsI a0, 10, 11, sa0, l0| 8. bhujshikhrau| 9. kalpavRkSaH / 10. gambhIra-pa0, da0, l0| 11. sa balI a0,50,80, ma0, sa0 / 12. pulinam / 13. kAJcIdAma / 14. nizAtanAya [ tIkSNIkaraNAya] / 15. lsdnggli-m0,0| Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha parva ityasya rUpamudbhUnanavayauvanavibhramam / kAmanIyakamaikadhyamupanItamivAbamau // 18 // na kevalamasau rUpazomayaivAjayajjagat / vyajeSTa mantrazaktyApi vRddhasaMyogalabdhayA // 189 // tasyAbhUvan mahAprajJAzcatvAro mantripuGgavAH / bahizcaga iva prANA: susnigdhA dIrghadarzinaH // 19 // mahAmatizca saMminnamatiH zatamatistathA / svayaMbuddhazca rAjyasya mUlastammA iva sthirAH // 191 // svayaMbudo'mavat teSu samyagdarzanazuddhadhIH / zeSA mithyAzaste'mI sarva svAmihitocatAH // 192 // caturmiH svairamAtyaistaiH pAdairiva suyojitaiH| mahAbalasya tadAjyaM paprathe samavRttavat // 193 // samantribhizcaturmistaiH kadAcica samaM trimiH| dvAbhyamekena vA mantramavisaMvAdinA'bhajat // 19 // svayaM nizcitakAryasya mantriNo'syAnuzAsanam / cakruH svayaM prabuddhasya jinasyevAmarocamAH // 195 // nyastarAjyamarasteSu sa bImiH khacarocitAn / bubhuje suciraM bhogAn nabhogAnAmadhIzitA // 19 // cale Aye do ghara hI hoM / / 187 / isa prakAra mahAbalakA rUpa bahuta hI sundara thA, usameM navayauvanake kAraNa aneka hAva-bhAva vilAsa utpanna hote rahate the jisase aisA mAlUma hotA thA mAno saba jagahakA saundarya yahA~para hI ikaTThA huA ho // 188 // usa rAjAne kevala apane rUpakI zobhAse hI jagatko nahIM jItA thA kintu vRddha janoMkI saMgatise prApta huI mantrazaktike dvArA bhI jItA thA // 189 / / usa rAjAke cAra mantrI the jo mahAbuddhimAna , snehI aura dIrghadarzI the| ve cAroM hI mantrI rAjAke bAhya prANoMke samAna mAlUma hote the // 190 / / unake nAma kramase mahAmati, sambhinnamati, zatamati aura svayaMbuddha the| ye cAroM hI mantrI rAjyake sthira mUlastambhake samAna the||191||un cAroM mantriyoMmeM svayaMbuddhanAmaka mantrI zuddha samyagdRSTi thA aura bAkI tIna mantrI mithyAdRSTi the| yadyapi unameM isa prakArakA matabheda thA parantu .. svAmIke hitasAdhana karanemeM ve cAroM hI tatpara rahA karate the // 192 // ve cAroM hI mantrI usa rAjyake caraNake samAna the| unakI uttama yojanA karanese mahAbalakA rAjya samavRttake samAna atizaya vistArako prApta huA thaa| bhAvArtha-vRtta chandako kahate haiM, usake tIna bheda haiM-samavRtta, ardhasamavRtta aura viSamavRtta / jisake cAroM pAda-caraNa eka samAna lakSaNake dhAraka hote haiM use samavRtta kahate haiN| jisake prathama aura tRtIya tathA dvitIya aura caturtha pAda eka samAna lakSaNake dhAraka hoM use adhaMsamavRtta kahate haiM aura jisake cAroM pAda bhinna-bhinna lakSaNoMke dhAraka hote haiM unheM viSamavRtta kahate haiN| jisa prakAra eka samAna lakSaNake dhAraka cAroMpAdoMcaraNoMkI yojanAse-racanAse samavRtta nAmaka chandakA bheda prasiddha hotA hai tathA prastAra AdikI apekSAse vistArako prApta hotA hai usI prakAra una cAroM mantriyoMkI yojanAsesamyak kAryavibhAgase rAjA mahAbalakA rAjya prasiddha huA thA tathA apane avAntaravibhAgoMse vistArako prApta huA thaa| 193 / / rAjA mahAbala kabhI pUrvokta cAroM mantriyoMke sAtha, kabhI tInake sAtha, kabhI doke sAtha aura kabhI yathArthavAdI eka svayaMbuddha mantrIke sAtha apane rAjyakA vistAra kiyA karatA thA // 194 // vaha rAjA svayaM hI kAryakA nizcaya kara letA thaa| mantrI usake nizcita kiye hue kAryako prazaMsA mAtra kiyA karate the jisa prakAra ki tIrthakara bhagavAn dIkSA lete samaya svayaM virakta hote haiM, laukAntika deva mAtra unake vairAgyakI prazaMsA hI kiyA karate haiM // 195 / / bhAvArtha-rAjA mahAbala itane adhika buddhimAna aura dIrghadarzI-vicAraka the 1. ekaSA bhAvaH aikaSyam / 2. vidvAnsaH / 'nirIkSya eva vaktavyaM vaktavyaM punarajasA / iti yo vakti loke'smin dIrghadarzI sa ucyate // ' 3.-nuzaMsanam ma0, 20,l0| 4. laukAntikAH / 5. adhozaH / Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam mAlinIcchandaH mRdusurabhisamIraiH sAndramandAravIthI pricysukhshiitai--tsNmogkhedH|| muhurupavanadezAn nandanoddezadezyAn' jitamadananivezAn strIsahAyaH sa bheje // 197n iti sukRtavipAkAdAnamakhecarodyan makuTamakarikAmiH spRSTapAdAravindaH / ciramaramata tasmin khecarAdrau surAdrau / surapatiriva so'yaM mAvimAsvajjinazrIH // 198 // ityArSe bhagavajjinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNazrImahApurANasaMgrahe zrImahAbalAbhyudaya varNanaM nAma caturtha parva // 4 // ki unake nizcita vicAroMko koI mantrI sadoSa nahIM kara sakatA thA // 196 // aneka vidyAdharoMkA svAmI rAjA mahAbala uparyukta cAroM mantriyoMpara rAjyabhAra rakhakara aneka striyoMke sAtha cirakAla taka kAmadevake nidAsasthAnako jItane aura nandanavanake pradezoMkI samAnatA rakhanevAle upavanoMmeM bAra-bAra vihAra karatA thaa| vihAra karate samaya ghanIbhUta mandAra vRkSoMke madhyameM bhramaNa karaneke kAraNa sukhaprada zItala, manda tathA sugandhita vAyuke dvArA usakA saMbhogajanya samasta kheda dUra ho jAtA thA // 197 / isa prakAra puNyake udayase namaskAra karanevAle vidyAdharoMke dedIpyamAna mukuToMmeM lage hue makara Adike cihnoMse jisake caraNakamala bAra-bAra spRSTa ho rahe the-chue jA rahe the aura jise Age calakara tIrthakarakI mahanIya vibhUti prApta honevAlI thI aisA vaha mahAbala rAjA, meruparvatapara indrake samAna, vijayA parvatapara cirakAla taka krIr3A karatA rahA // 198 // isa prakAra bhArSa nAmase prasiddha, bhagavajjinasenAcArya racita, triSaSTilakSaNamahApurANa saMgrahameM 'zrImahAbalAbhyudayavarNana' nAmakA caturtha parva pUrNa humA // 4 // 1. sadRzAn / 2. puNyodayAt / 3. -makarikAmaspaSTa / Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaM parva kadAcidaya tasyA''sId varSavRddhidinotsavaH / maGgalaigItavAdinRtyArammaizca saMbhRtaH // 1 // siMhAsane tamAsInaM tadAnIM khacarAdhipam / dudhuvuzcAmarairvAranAryaH kSIrodapANDuraiH // 2 // madanamamaJjayoM lAvaNyAmbhodhivIcayaH / saundaryakalikA rejustaruNyastatsamIpagAH // 3 // pRthuvakSaHsthalacchanna paryantai makuTojjvalaiH / khagendraH parivatre'sau girirAja ivAdribhiH // 4 // tasya vakSaHsthale hAro nIhArAMzusamadyutiH / bamAse himavatsAnau prapatanniva nijharaH // 5 // tadakSasi pRthAvindranIlamadhyamaNirbabhau / kaNThikA haMsamAleva byomni dAtyUhamadhyagA // 6 // mantriNazca tdaamaatysenaaptipurohitaaH| zreSTino'dhikRtAzcAnye taM parIsyAvatasthire // 7 // smitaiH saMbhASitaiH sthAnairdAnaiH saMmAnanairapi / tAnasau tarpayAmAsa vIkSitairapi sAdaraiH // 8 // sa goSThIrbhAvayan bhUyo gandharvAdikalAvidAm / sparddhamAnAzca tAn pazyannupa zrotRsamakSataH // 9 // sAmantaprahitAn dUtAn dvAHsthairAnIyamAnakAn / saMbhAvayan yathoktena saMmAnena punaH punaH // 10 // tadanantara, kisI dina rAjA mahAbalakI janmagA~ThakA utsava ho rahA thA / vaha utsava maMgalagIta, vAditra tathA nRtya Adike Arambhase bharA huA thA // 1 // usa samaya vidyAdharoMke adhipati rAjA mahAbala siMhAsanapara baiThe hue the| aneka vArAMganAe~ unapara kSIrasamudrake samAna zvetavarNa cAmara Dhora rahI thIM // 2 // unake samIpa khar3I huI ve taruNa striyA~ aisI mAlUma hotI thIM mAno kAmadevarUpI vRkSakI maMjariyA~ hI hoM, athavA saundaryarUpI sAgarakI taraMgeM hI hoM athavA sundaratAkI kalikAe~ hI hoM // 3 // apane-apane vizAla vakSaHsthaloMse samIpake pradezako AcchAdita karanevAle tathA mukuToMse zobhAyamAna aneka vidyAdhara rAjA mahAbalako gherakara baiThe hue the| unake bIcameM baiThe hue mahAvala aise zobhAyamAna ho rahe the mAno aneka parvatoMse ghirA huA yA unake bIca meM sthita sumeru parvata ho ho| // 4 // unake vakSaHsthalapara candramAke samAna ujjvala kAntikA dhAraka-zveta hAra par3A huA thA jo ki himavat parvatake zikharapara par3ate hue jharaneke samAna zobhAyamAna ho rahA thA // 5 // jisa prakAra vistRta AkAzameM jalakAkake idhara-udhara calatI huI haMsoMkI paMkti zobhAyamAna hotI hai usI prakAra rAjA mahAbalake vistIrNa vakSaHsthalapara indranIlamaNise sahita motiyoMkI kaNThI zobhAyamAna ho rahI thii||6|| usa samaya mantrI, senApati, purohita, seTha tathA anya adhikArI loga rAjA mahAbalako gherakara baiThe hue the // 7 // ve rAjA kisIke sAtha ha~sakara, kisIke sAtha sambhASaNa kara, kisIko sthAna dekara, kisIko dAna dekara, kisIkA sammAna kara aura kisIkI ora Adarasahita dekhakara una samasta sabhAsadoMko santuSTa kara rahe the // 8 // ve mahAbala saMgIta Adi aneka kalAAMke jAnakAra vidvAn puruSoMkI goSThokA bAra-bAra anubhava karate jAte the| tathA zrotAoMke samakSa kalAvid puruSa parasparameM jo spardhA karate the use bhI dekhate jAte the| isI bIca meM sAmantoM-dvArA bheje hue dUtoMko dvArapAloMke hAtha bulavAkara unakA bAra-bAra yathAyogya 1. jananadivasakriyamANotsavaH / 2. dhunanti sma / dhUna kampane / 3. AcchAditaH / 4.-mukuTo a0|' 5. candraH / 6. kRSNapakSivizeSaH / 7. vIkSaNaH / 8. samyAdi / Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92 AdipurANam paracakramarendrANAmAnItAni 'mahasaraiH / upAyanAni saMpazyan yathAsvaM tAMzca pUjayan // 13 // ityasau paramAnandamAtanvannadbhutodayaH / yatheSTaM mantrivargeNa sahAstAnandamaNDape // 12 // taM tadA prItamAlokya svayaMbuddhaH samiddhadhIH / svAmine hitamityuccairabhASiSTeSTa mRSTavAk // 13 // itaH zRNu khagAdhIza vakSye zreyo'nubandhi te / vaidyAdharImimAM lakSmIM viddhi puNyaphalaM vibho // 14 // dharmAdiSTArtha saMpatistataH kAmasukhodayaH / sa ca saMprItaye puMsAM dharmAt saiSA paramparA // 15 // rAjyaM ca saMpado bhogAH kule janma surUpatA / pANDityamAyurArogyaM dharmasyaitat phalaM viduH // 16 // na kAraNAd vinA kAryaniSpattiriha jAtucit / pradIpena vinA dIptirdRSTa pUrvA kimu kvacit // 17 // nAGkuraH syAd binA bIjAd vinA vRSTirna vAridAt / chatrAd vinApi nacchAyA vinA dharmAna sNpdH||18|| nAdharmAt sukhasaMprAptirna viSAdasti jIvitam / noSarAt sasyaniSpattirnAgnerahlAdanaM bhavet // 19 // yato'bhyudayaniH zreyasArthasiddhiH sunizcitA / sa dharmastasya dharmasya vistaraM zRNu sAMpratam // 20 // dayAmUlo bhaved dharmo dayA prANyanukampanam / dayAyAH parirakSArthaM guNAH zeSAH prakIrttitAH // 21 // dharmasya tasya liGgAni damaH kSAntirahiMstratA / tapo dAnaM ca zIlaM ca yogo bairAgyameva ca // 22 // ahiMsA satyavAdisvamacaurya tyaktakAmatA / niSparigrahatA ceti proko dharmaH sanAtanaH // 23 // satkAra kara lete the / tathA anya dezoMke rAjAoMke pratiSThita puruSoM dvArA lAyI huI bheMTakA avalokana kara unakA sammAna bhI karate jAte the / isa prakAra parama Anandako vistRta karate hue, AzcaryakArI vibhavase sahita ve mahArAja mahAbala mantrimaNDalake sAtha-sAtha svecchAnusAra sabhAmaNDapameM baiThe hue the ||9 - 12 // usa samaya tIkSNabuddhike dhAraka tathA iSTa aura manohara vacana bolanevAle svayaMbuddha mantrIne rAjAko atizaya prasanna dekhakara svAmIkA hita karanevAle nIce likhe vacana kahe || 13 || he vidyAdharoMke svAmI, jarA idhara sunie, maiM Apake kalyANa karanevAle kucha vacana kahU~gA / he prabho, Apako jo yaha vidyAdharoMkI lakSmI prApta huI hai use Apa kevala puNyakA hI phala samajhie ||14|| he rAjana, dharmase 'icchAnusAra sampatti milatI hai, usase icchAnusAra sukhakI prApti hotI hai aura usase manuSya prasanna rahate haiN| isalie yaha paramparA kevala dharmase hI prApta hotI hai // 15 // rAjya, sampadAe~, bhoga, yogya kulameM janma, sundaratA, pANDitya, dIrgha Ayu aura Arogya, yaha saba puNyakA hI phala samajhie. // 16 // he vibho, jisa prakAra kAraNake binA kabhI kAryakI utpatti nahIM hotI, dIpakake binA kabhI kisIne kahIM prakAza nahIM dekhA, bIjake binA aMkura nahIM hotA, meghake binA vRSTi nahIM hotI aura chatra ke binA chAyA nahIM hotI usI prakAra dharmake binA sampadAe~ prApta nahIM hotIM || 17-18|| jisa prakAra viSa khAnese jIvana nahIM hotA, Usara jamInase dhAnya utpanna nahIM hote aura agnise AhlAda utpanna nahIM hotA usI prakAra adharma se sukhakI prApti nahIM hotI ||19|| jisase svarga Adi abhyudaya tathA mokSapuruSArthakI nizcita rUpase siddhi hotI hai use dharma kahate haiM / he rAjan maiM isa samaya usI dharmakA vistArake sAtha varNana karatA hU~ use suni ||20|| dharma vahI hai jisakA mUla dayA ho aura sampUrNa prANiyoMpara anukampA karanA dayA hai / isa dayAkI rakSAke lie hI uttama kSamA Adi zeSa guNa kahe gaye haiM ||21|| indriyoMkA damana karanA, kSamA dhAraNa karanA, hiMsA nahIM karanA, tapa, dAna, zIla, dhyAna aura vairAgya ye usa dayArUpa dharmake cihna haiM // 22 // ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura parigrahakA tyAga 1. mahattamaiH ba0, a0, sa0, 60, 50, la0, 80 / 2. zuddhavAk / 3. pUrvasmin dRSTA / 4. artha: prayojanam / 5. prANAnu -a0, ba0, sa0, pa0, 60, la0 / 6. -rahiMsatA a0, pa0, sa0 da0 / 7. dhyAnam / Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaM parva tasmAd dharmaphalaM zAsvA sarva rAjyAdilakSaNam / tadarthinA mahAbhAga dharme kAryA matiH sthirA // 24 // dhImanimAM calAM lakSmI zAzvatIM kartumicchatA / svayA dharmo'numantavyaH so'nuSTheyazca zaktitaH // 25 // ityuktvAtha svayaMbuddhe svAmizreyo'nubandhini / dharnAmarthya yazasyaM ca vaco 'viratimIthuSi // 26 // tatastadvacanaM sohumazako durmatoddhataH / dvitIyaH sacivo vAcamityuvAca mahAmatiH // 27 // bhUtavAdamathAlamya sa laukAyatikI zrutim / prastuvajIvatasvasya dUSaNe matimAtanot // 28 // sati dharmiNi dharmasya ghaTate deva cintanam / sa eva tAvAsyAsmA kuto dharmaphalaM majet // 29 // pRthivyappavanAgnInAM saMghAtAdiha cetanA / prAdurbhavati macAGgasaMgamAnmadazaktivat // 30 // tato na cetanA kAyatastrAt pRthagihAsti naH / tasyAstavyatirekeNAnupalabdheH khapuSpavat // 31 // 'tato na dharmaH pApaM vA paralokazca kasyacit / jalabubudavajIvA vilIyante tanukSayAt // 32 // tasmAd iSTasukhaM tyaktvA paralokasukhArthinaH / vyarthaklezA bhavantyete lokadvayasukhAccyutAH // 33 // tadeSAM paralokArthI samIhA kroSTu rAmiSam / tyaktvA mukhAgataM mohAn mInAzotpatanAyate // 34 // karanA ye saba sanAtana ( anAdikAlase cale Aye) dharma kahalAte haiM // 23 // isalie he mahAbhAga, rAjya Adi samasta vibhUtiko dharmakA phala jAnakara usake abhilASI puruSoMko apanI baddhi hamezA dharmameM sthira rakhanI cAhie ||24|| he badimana . yadi Apa isa caMcala lakSmIko sthira karanA cAhate haiM to Apako yaha ahiMsAdi rUpa dharma mAnanA cAhie tathA zaktike anusAra usakA pAlana bhI karanA cAhie / / 25 / / isa prakAra svAmIkA kalyANa cAhanevAlA svayaMbuddha mantrI jaba dharmase sahita, arthase bhare hue aura yazako bar3hAnevAle vacana kahakara cupa ho rahA taba usake vacanoMko sunaneke lie asamartha mahAmati nAmakA dUsarA mithyAdRSTi mantrI nIce likhe anusAra bolA / / 26-27 / mahAmati mantrI, bhUtavAdakA Alambana kara cArvAka matakA poSaNa karatA haA jIvatattvake viSayameM daSaNa dene lagA // 28 // vaha bolA-he dharmIke rahate hue hI usake dharmakA vicAra karanA saMgata (ThIka) hotA hai parantu AtmA nAmaka dharmIkA astitva siddha nahIM hai isalie dharmakA phala kaise ho sakatA hai ? // 29 // jisa prakAra mahuA, gur3a, jala Adi padArthoke milA denese usameM mAdaka zakti utpanna ho jAtI hai uso prakAra pRthivI, jala, vAyu aura agnike saMyogase unameM cetanA utpanna hotI hai / / 30 / / isalie isa lokameM pRthivI Adi tattvoMse bane hue hamAre zarIrase pRthak rahanevAlA cetanA nAmakA koI padArtha nahIM hai kyoMki zarIrase pRthaka usakI upalabdhi nahIM dekhI jaatii| saMsArameM jo padArtha pratyakSarUpase pRthak siddha nahIM hote unakA astitva nahIM mAnA jAtA, jaise ki AkAzake phUlakA / / 31 / / jaba ki cetanAzakti nAmakA jIva pRthak padArtha siddha nahIM hotA taba kisIke puNya-pApa aura paraloka Adi kaise siddha ho sakate haiM ? zarIrakA nAza ho jAnese ye jIva jalake babUleke samAna eka kSaNameM vilIna ho jAte haiM // 32 // isalie jo manuSya pratyakSakA sukha chor3akara paralokasambandhI sukha cAhate haiM ve donoM lokoMke sukhase cyuta hokara vyartha hI kleza uThAte haiM // 33 // ata eva vartamAnake sakha choDakara paralokake sakhoMkI icchA karanA aisA hai jaise ki mukhameM Aye hue mAMsako chor3akara mohavaza kisI zRgAlakA machalIke 1.virAmam / tUSNImbhAvamityarthaH / 2. bhUtacatuSTayavAdam / 3. lokAyatikasaMbandhizAstram / 4. prakRtaM kurvan / 5 bhavet a0, ma0, sa0, da0, 50, l0| 6. guDaghAtakopiSTayAdayaH / 7. cetanAyAH / 8. kAyatasvavyatirekeNa / 9. tasmAt kAraNAt / 10. adharmaH / 11. sukhacyutAH ma0, la0 / -cyutaH a0|12. paralokaprayojanA / 13. vAJchA / 14. jambukasya / 15. matsyavAJchayA utpatanam / Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam piNDatyAgAllihantIme hastaM pretya sukhepsayA / vipralabdhAH samutsRSTadRSTamogA vicetasaH // 35 // svamate yuktimityuktvA 'virate bhUtavAdini / vijJAnamAtramAzritya prastuvanjIvanAstitAm // 36 // saMmino vAdakaNDyAvijammitamayodvahan / smitaM svamatasaMsiddhimityupanyatyati sma saH // 37 // jIvavAdina te kazcijIvo'styanupalabdhitaH / vijJaptimAtramevedaM kSaNamaGgi yato jagat // 38 // 'niraMzaM taca vijJAnaM niranvayavinazvaram / vedyavedakasaMvittibhAgaimimaM prakAzate // 39 // santAnAvasthitestasya smRtyAyapi ghaTAmaTet / saMvRtyA sa ca santAnaH santAnibhyo na bhidyate // 40 // "pratyabhijJAdikaM bhrAntaM vastuni kSaNanazvare / yathA lUnapunarjAtanakhakezAdiSu kvacit // 41 // lie chalA~ga bharanA hai / arthAt jisa prakAra zRgAla machalIkI AzAse mukhameM Aye hue mAMsako chor3akara pachatAtA hai usI prakAra paralokake sukhoMkI AzAse vartamAnake sukhoMko chor3anevAlA puruSa bhI pachatAtA hai 'AdhI chor3a ekako dhAvai, aisA DUbA thAha na pAvai // 34 // paralokake sukhoMkI cAhase ThagAye hae jo markha mAnava pratyakSake bhAgoMko choDa dete haiM ve mAno sAmane parosA huA bhojana chor3akara hAtha hI cATate haiM arthAt parokSa sukhakI AzAse vartamAnake sukha chor3anA bhojana chor3akara hAtha cATaneke tulya hai // 35 // ... isa prakAra bhUtavAdo mahAmati mantrI apane pakSakI yuktiyA~ dekara jaba cupa ho rahA taba bAda karanekI khujalIse utpanna hue kucha hAsyako dhAraNa karanevAlA sambhinnamati nAmakA tIsarA mantrI bhI kevala vijJAnavAdakA Azraya lekara jIvakA abhAva siddha karatA huA nIce likhe anusAra apane matakI siddhi karane lagA // 36-37 // vaha bolA-he jIvavAdina svayaMbuddha, ApakA kahA huA jIva nAmakA koI pRthak padArtha nahIM hai kyoMki usakI pRthak upalabdhi nahIM hotI / yaha samasta jagat vijJAnamAtra hai kyoMki kSaNabhaMgura hai| jo-jo kSaNabhaMgura hote haiM ve saba jJAnake vikAra hote haiN| yadi jJAnake vikAra na hokara svatantra pRthaka padArtha hote to ve nitya hote, parantu saMsArameM koI nitya padArtha nahIM hai isalie ve saba jJAnake vikAramAtra haiM // 38 // vaha vijJAna niraMza hai-avAntara bhAgoMse rahita hai, binA paramparA utpanna kiye hI usakA nAza ho jAtA hai aura vedya-vedaka tathA saMvittirUpase bhinna prakAzita hotA hai| arthAt vaha svabhAvataH na to kisI anya jJAnake dvArA jAnA jAtA hai aura na kisIko jAnatA hI hai, eka kSaNa rahakara samUla naSTa ho jAtA hai // 39 // vaha jJAna naSTa honeke pahale hI apanI sAMvRtika santAna chor3a jAtA hai jisase padArthoMkA smaraNa hotA rahatA hai| vaha santAna apane santAnI jJAnase bhinna nahIM hai // 40 // yahA~ prazna ho sakatA hai ki vijJAnakI santAna pratisantAna mAna lenese padArthakA smaraNa to siddha ho jAyegA parantu pratyabhijJAna siddha nahIM ho skegaa| kyoMki pratyabhijJAnakI siddhike lie padArthako 1. bhvaantre| 2.virAme sati / taSNIM sthite / 3. sNbhinnmtiH| 4. upanyAsaM karoti sma / 5. adarzanAt / 6. vedyavedakAcaMzarahitam / 7. anvayAniSkrAntaM niranvayaM, niranvayaM vinazyatItyevaM zIlaM niranvayavinazvaram / 8. saMvitterbhAgA: saMvittibhAgA: vedyAzca vedakAzca vedyavedakA vedyavedakA eva saMvittibhAgAstaiH bhinna pathak / 9. ghaTanAm / 10. gacchat / 11. bhrAntyA / 12. darzanasmaraNakArakaM saMkalanaM pratyabhijJAnaM yathA sa evA'yaM devdttH| Adizabdena smRti hyA / tadyathA saMskArobodhanibandhanA tadityAkArA smRtiH sa devadatto yathA jJAnam / 13. bhrAntiH / 14. ekacatvAriMzattamAcchalokAdagre dapustake nimnAGkitaH pATho'dhiko vartate"duHkhaM saMsAriNaH skandhAste ca paJca prakIrtitAH / vijJAnaM vedanA saMjJA saMskAro rUpameva ca // 1 // paJcendriyANi zabdAdyA viSayA paJca mAnasam / dharmAyatanametAni dvAdazAyatanAni ca // 2 // samudeti yato loke rAgAdInAM gaNo'khilaH / sa cAtmAtmIyabhAvAkhyaH samudAyasamAhRtaH // 3 // kSaNikA: sarvasaMskArA ityevaM vAsanA mtaa| samArga iha vijJeyo nirodho mokSa ucyate // 4 // " 'la' pustake'pi prathamazlokasya pUrvArddha tyaktvArdhacaturthAH zlokA uddhRtAH / anyatra ta0, ba0, pa0, ma0, sa0, a0, Ta0 pustakeSu nAstyevAsI pAThaH / Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 95 pacamaM parva 3 // 44 // tato vijJAnasantAna 'vyatirikto na kazcana / jIvasaMjJaH padArtho'sti pretyabhAvaphalopabhuk // 42 // * tadamutrAtmano duHkhajihAsArthaM prayasyataH / TiTTibhasyeva' mItiste gaganAdApatiSyataH // 43 // ityudIryaM sthite tasmin mantro zatamatistataH / nairAtmyavAdamAlambya provAcetthaM vikatthanaH zUnyameva jagadvizvamidaM mithyAvabhAsate / bhrAnteH svapnendrajAlAdau hastyAdipratibhAsavat ||45|| tataH kuto'sti 'vo jIvaH paralokaH kuto'sti vA / asatsarvamidaM yasmAt gandharvanagarAdivat // 46 // ato'mI paralokArthaM tapo'nuSThAnatatparAH / vRthaiva klezamAyAnti paramArthAnabhijJakAH ||47|| dharmArambhe yathA yadvad dRSTvA malmarIcikAH / jalAzayAnudhAvanti tadvadbhogArthino'pyamI ||468 || aneka kSaNasthAyI mAnanA cAhie jo ki Apane mAnA nahIM hai| pUrva kSaNameM anubhUta padArthakA dvitIyAdi kSaNa pratyakSa honepara jo jor3arUpa jJAna hotA hai use pratyabhijJAna kahate haiM / ukta praznakA samAdhAna isa prakAra hai- kSaNabhaMgura padArthameM jo pratyabhijJAna Adi hotA hai vaha vAstavika nahIM hai kintu bhrAnta hai / jisa prakArakI kATe jAnepara phirase bar3he hue nakhoM aura kezoMmeM 'ye ve hI nakha keza haiM' isa prakArakA pratyabhijJAna bhrAnta hotA hai || 41 || [saMsArI skandha duHkha kahe jAte haiM / ve skandha vijJAna, vedanA, saMjJA, saMskAra aura rUpake bhedase pA~ca prakArake kahe gaye haiM / pA~coM indriyA~, zabda Adi unake viSaya, mana aura dharmAyatana (zarIra ) ye bAraha Ayatana haiM / jisa AtmA aura AtmIya bhAvase saMsArameM rulAnevAle rAgAdi utpanna hote haiM use samudaya satya kahate haiM / 'saba padArtha kSaNika haiM' isa prakArakI kSaNika nairAtmyabhAvanA mArga satya hai tathA ina skandhoMke nAza honeko nirodha arthAt mokSa kahate haiM ||41 || ] isalie vijJAnako santAnase atirikta jIva nAmakA koI padArtha nahIM hai jo ki paralokarUpa phalako bhoganevAlA ho ||42 || ataeva paralokasambandhI duHkha dUra karaneke lie prayanna karanevAle puruSoMkA paralokabhaya vaisA hI hai jaisA ki TiTiharIko apane Upara AkAzake par3anekA bhaya hotA hai ||43|| isa prakAra vijJAnavAdI sambhinnamati mantrI jaba apanA abhiprAya prakaTa kara cupa ho gayA taba apanI prazaMsA karatA huA zatamati nAmakA cauthA mantrI nairAtmyavAda ( zUnyavAda ) kA Alambana kara nIce likhe anusAra kahane lagA ||44 || yaha samasta jagat zUnyarUpa hai / isameM nara, pazu-pakSI, ghaTa-paTa Adi padArthoMkA jo pratibhAsa hotA hai vaha saba mithyA hai| bhrAnti se hI vaisA pratibhAsa hotA hai jisa prakAra svapna athavA indrajAla AdimeM hAthI AdikA miyA pratibhAsa hotA hai || 45|| isalie jaba ki sArA jagat mithyA hai taba tumhArA mAnA huA jIva kaise siddha ho sakatA hai aura usake abhAvameM paraloka bhI kaise siddha ho sakatA hai ? kyoMki yaha saba gandharvanagarakI taraha asatsvarUpa hai // 46 // | ataH jo puruSa paralokake lie tapazcaraNa tathA aneka anuSThAna Adi karate haiM ve vyartha hI klezako prApta hote haiN| aise jIva yathArthajJAnase rahita haiM ||47|| jisa prakAra grISmaRtu meM marubhUmipara par3atI huI sUryakI camakIlI kiraNoMko jala samajhakara mRga vyartha hI daur3A karate haiM usI prakAra ye bhogAbhilASI manuSya paralokake sukhoMko saccA sukha samajhakara vyartha hI daur3A karate haiM 1. bhinnaH / 2. mRtotpattiH / 3. uttarabhave / 4. hAtumicchAye / 5. prayatnaM kurvataH / 6. koyaSTikasya / 7. AtmazlAghAvAn / 8. vA ma0, ka0 / 9. yathA gandharvanagarAdayaH zUnyA bhavanti tathaivetyarthaH / koSTakake antargata bhAga kevala 'ba aura ka' pratike AdhArapara hai| Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 AdipurANam ityugrAma' 'kudRSTAntakuhetumirapArthakam / vyaramat so'pyato vaktuM svayaMbuddhaH pracakrame // 49 // bhUtavAdin mRSA vakti sa bhavAnAtmazUnyatAm / bhUtebhyo vyatiriktasya caitanyasya pratItitaH // 50 // kAyAtmakaM na caitanyaM na kAyazcetanAtmakaH / mitho viruddhadharmasvAt tayozcidacidAtmanoH // 51 // kAyacaitanyayonekyaM virodhiguNayogataH / tayorantabahIrUpani sAccAsi kozavat // 52 // na bhUtakArya caitanyaM ghaTate tadguNo'pi vA / tato jAtyantarIbhAvAttadvimAgena tadgrahAt // 53 // na vikAro'pi dehasya saMvinAvitumarhati / bhasmAdi tadvikArebhyo vaidhAnmUryananvayAt // 5 // gRhapradIpayoryadvat sambandho 'yutasiddhayoH / "prAdhArAdheyarUpatvAt tadvadehopayogayoH // 55 // unakI prAptike lie prayatna karate haiN||48| isa prakAra khoTe dRSTAnta aura khoTe hetuoM dvArA sArahIna vastukA pratipAdana kara jaba zatamati bhI cupa ho rahA taba svayaMbuddha mantrI kahaneke lie udyata hue // 49 // he bhUtavAdin, 'AtmA nahIM hai' yaha Apa mithyA kaha rahe haiM kyoMki pRthvI Adi bhUtacatuSTayake atirikta jJAnadarzanarUpa caitanyakI bhI pratIti hotI hai // 50 // vaha caitanya zarIrarUpa nahIM hai aura na zarIra caitanyarUpa hI hai kyoMki donoMkA paraspara viruddha svabhAva hai| caitanya citsvarUpa hai-jJAna darzanarUpa hai aura zarIra acitsvarUpa hai-jar3a hai // 51 // zarIra aura caitanya donoM milakara eka nahIM ho sakate kyoMki donoMmeM parasparavirodhI guNoMkA yoga pAyA jAtA hai| caitanyakA pratibhAsa talavArake samAna antaraMgarUpa hotA hai aura zarIrakA pratibhAsa myAnake samAna bahiraMgarUpa hotA hai / bhAvArtha-jisa prakAra myAnameM talavAra rahatI hai| yahA~ myAna aura talavAra donoMmeM abheda nahIM hotA usI prakAra 'zarIrameM caitanya hai' yahA~ zarIra aura AtmAmeM abheda nahIM hotaa| pratibhAsabheda honese donoM hI pRthak-pRthak padArtha siddha hote haiM / / 12 / / yaha caitanya na to pRthivI Adi bhUtacatuSTayakA kArya hai aura na unakA koI guNa hI hai| kyoMki donoMkI jAtiyA~ pRthak-pRthak haiN| eka caitanyarUpa hai to dUsarA jar3arUpa hai| yathArthameM kAryakAraNabhAva aura guNaguNIbhAva sajAtIya padArthoM meM hI hotA hai vijAtIya padArthoM meM nahIM hotaa| isake sivAya eka kAraNa yaha bhI hai ki pRthivI Adise bane hue zarIrakA grahaNa usake eka aMzarUpa indriyoMke dvArA hI hotA hai jaba ki jJAnarUpa caitanyakA svarUpa atIndriya hai-jJAnamAtrase hI jAnA jAtA hai| yadi caitanya, pRthivI AdikA kArya athavA svabhAva hotA to pRthivI Adise nirmita zarIrake sAtha-hI-sAtha indriyoM dvArA usakA bhI grahaNa avazya hotA, parantu aisA hotA nahIM hai / isase spaSTa siddha hai ki zarIra aura caitanya pRthak-pRthak padArtha haiM / / 53 / / vaha caitanya zarIrakA bhI vikAra nahIM ho sakatA kyoMki bhasma Adi jo zarIrake vikAra haiM unase vaha visadRza hotA hai / yadi caitanya zarIrakA vikAra hotA to usake bhasma Adi vikArarUpa hI caitanya honA cAhie thA parantu aisA nahIM hotA, isase siddha hai ki caitanya zarIrakA vikAra nahIM hai| dUsarI bAta yaha bhI hai ki zarIrakA vikAra mUrtika hogA parantu yaha caitanya amUrtika hai-rUpa, rasa, gandha, sparzase rahita hai-indriyoM-dvArA usakA grahaNa nahIM hotA // 54 // zarIra aura AtmAkA sambandha aisA hai jaisA ki ghara aura dIpakakA hotA 1. uktvA / 2. anarthakavacanam / 3. upakramaM cakAra / 4. darzanAt / 5. asizca kozazca asikozAviva / 6. tadbhUtavibhAgena / 7. taccatanyasvIkArAt / 8. asaMbandhAt / 9. pRthagAzrayAyitvaM yutasiddhatvam / "tAvevAyutasiddhI to vijJAtagyo yayordvayoH / avazyamekamaparAzritamevAvatiSThate // " 10. aatmaa| Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaM parva sarvAGgINaikacaitanyapratimAsAdabAdhitAt / pratyaGgapravimaktebhyo bhUtebhyaH saMvido midA // 56 // kathaM mUrtimato dehAccaitanyamatadAtmakam / syAddhetuphalamAvo hi na mU"mUrtayoH kacit // 57 // amUrtamakSavijJAnaM mU dakSakadambakAt / dRSTamutpadyamAnaM cenAsya mUrtatvasaGgarAt // 5 // bandhaM pratyekatAM bibhradAtmA mUrtena karmaNA / mUrtaH kathaMcidAkSo'pi bodhaH syAnmUrtimAnataH // 59 // kAyAkAreNa bhUtAnAM pariNAmo'nyahetukaH / karmasArathimAtmAnaM vyatiricya sa ko'paraH // 60 // abhUtvA bhavanAhehe bhUtvA ca bhavanAt punaH / jalabubudavajIvaM mA maMsthAstadvilakSaNam // 61 / / hai| AdhAra aura Adheya rUpa honese ghara aura dIpaka jisa prakAra pRthak siddha padArtha haiM usI prakAra zarIra aura AtmA bhI pRthak siddha padArtha haiM // 55 // ApakA siddhAnta hai ki zarIrake pratyeka aMgopAMgakI racanA pRthak-pRthak bhUtacatuSTayase hotI hai so isa siddhAntake anusAra zarIrake pratyeka aMgopAMgameM pRthaka-pRthak caitanya honA cAhie kyoMki ApakA mata hai ki caitanya bhatacatuSTayakA hI kArya hai| parantu dekhA isase viparIta jAtA hai| zarIrake saba aMgopAMgAMmeM eka hI caitanyakA pratibhAsa hotA hai, usakA kAraNa yaha bhI hai ki jaba zarIrake kisI eka aMgameM kaNTakAdi cubha jAtA hai taba sAre zarIra meM duHkhakA anubhava hotA hai / isase mAlUma hotA hai ki saba aMgopAMgoMmeM vyApta hokara rahanevAlA caitanya bhUtacatuSTayakA kArya hotA to vaha bhI pratyeka aMgoMmeM pRthak-pRthak hI hotA // 56 // isake sivAya isa bAtakA bhI vicAra karanA cAhie ki mUrtimAna zarIrase mUrtirahita caitanyakI utpatti kaise hogI ? kyoMki mUrtimAna aura amUrtimAna padArthoM meM kAryakAraNa bhAva nahIM hotA // 57 // kadAcit Apa yaha kaheM ki mUrtimAna padArthase bhI amUrtimAna padArthakI utpatti ho sakatI hai, jaise ki mUrtimAn indriyoMse amUrtimat jJAna utpanna huA dekhA jAtA hai, so bhI ThIka nahIM hai kyoMki indriyoMse utpanna hue jJAnako hama mUrtika hI mAnate haiM / / 58 // usakA kAraNa bhI yaha hai ki yaha AtmA mUrtika karmoke sAtha bandhako prApta kara eka rUpa ho gayA hai isalie kathaMcit mUrtika mAnA jAtA hai| jaba ki AtmA bhI kathaMcit mUrtika mAnA jAtA hai taba indriyoMse utpanna hue jJAnako bhI mUrtika mAnanA ucita hai| isase siddha huA ki mUrtika padArthose amUrtika padArthoMkI utpatti nahIM hotii|59|| isake sivAya eka bAta yaha bhI dhyAna dene yogya hai ki pRthivI Adi bhUtacatuSTayameM jo zarIra ke AkAra pariNamana huA hai vaha bhI kisI anya nimittase huA hai| yadi usa nimittapara vicAra kiyA jAye to karmasahita saMsArI AtmAko chor3akara aura dUsarA kyA nimitta ho sakatA hai ? arthAt kucha nhiiN| bhAvArtha-karmasahita saMsArI AtmA hI pRthivI Adiko zarIrarUpa pariNamana karatA hai, isase zarIra aura AtmAkI sattA pRthak siddha hotI hai / / 6 / / yadi kaho ki jIva pahale nahIM thA, zarIrake sAtha hI utpanna hotA hai aura zarIrake sAtha hI naSTa ho jAtA hai isalie jalake babUleke samAna hai jaise jalakA babUlA jalameM hI utpanna hokara usImeM naSTa ho jAtA hai vaise hI yaha jIva bhI zarIrake sAtha utpanna hokara usIke sAtha naSTa ho jAtA hai so ApakA yaha mAnanA ThIka nahIM hai kyoMki zarIra aura jIva donoM hI vilakSaNa-visadRza padArtha haiN| visadRza padArthase visadRza padArthakI utpatti kisI bhI taraha nahIM ho sakatI // 6 // 1. sarvAGgabhavam / 2. midA bhedaH / 3. amUrtAtmakam / 4. kAraNakAryabhAvaH / 5. pratijJAyAH / 6. akSebhyo bhavaH / 7. tyaktvA / 8. vA a0, sa0,60, l0| 13 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam zarIraM kimupAdAnaM saMvidaH sahakAri vA / nopAdAnamupAdeyAd vijAtIyatvadarzanAt // 62 / / 'sahakArIti cediSTamupAdAnaM tu mRgyatAm / sUkSmabhUtasamAhArastadupAdAnamityasat // 63 / / tato bhUtamayAd dehAd vyatiminnaM svalakSaNam / jIvadravyamupAdAnaM caitanyasyeti gRhyatAm // 6 // etenaiva pratikSipta madirAGganidarzanam / madirAGgeSvavirodhinyA madazakteviMbhAvanAt // 65 / / satyaM bhUtopasRSTo'yaM bhUtavAdI kuto'nyathA / bhUtamAtramidaM vizvamabhUtaM pratipAdayet // 66 // pRthivyAdiSvanudbhUtaM caitanyaM pUrvamasti cet / nAcetaneSu caitanyazaktervyaktamananvayAt // 67 // . 'Adyantau dehinAM dehI na vinA bhavatastanU / pUrvottare saMvidadhiSThAnatvAnmadhyadehavat // 68 // ApakA kahanA hai ki zarIrase caitanyakI utpatti hotI hai-yahA~ hama pUchate haiM ki zarIra caitanyakI utpattimeM upAdAna kAraNa hai athavA sahakArI kAraNa? upAdAna kAraNa to ho nahIM sakatA kyoMki upAdeya-caitanyase zarIra vijAtIya padArtha hai| yadi sahakArI kAraNa mAno to yaha hameM bhI iSTa hai parantu upAdAna kAraNakI khoja phira bhI karanI caahie| kadAcit yaha kaho ki sUkSma rUpase pariNata bhUtacatuSTayakA samudAya hI upAdAna kAraNa hai to ApakA yaha kahanA asat hai kyoMki sUkSma bhUtacatuSTayake saMyoga-dvArA utpanna hue zarIrase vaha caitanya pRthak hI pratibhAsita hotA hai / isalie jIvadravyako hI caitanyakA upAdAna kAraNa mAnanA ThIka hai cU~ki vahI usakA sajAtIya aura salakSaNa hai // 62-64 // bhUtavAdIne jo puSpa, gur3a, pAnI Adike milanese madazaktike utpanna honekA dRSTAnta diyA hai, uparyukta kathanase usakA bhI nirAkaraNa ho jAtA hai kyoMki madirAke kAraNa jo gur3a Adi haiM ve jar3a aura mUrtika haiM tathA unase jo mAdaka zakti utpanna hotI hai vaha bhI jar3a aura mUrtika hai / bhAvArtha-mAdaka zaktikA udAharaNa viSama hai / kyoMki prakRtameM Apa siddha karanA cAhate haiM vijAtIya dravyase vijAtIyakI utpatti aura udAharaNa de rahe haiM sajAtIya dravyase sajAtIyakI utpattikA // 65 / / vAstavameM bhUtavAdI cArvAka bhUta-pizAcoMse prasita huA jAna par3atA hai| yadi aisA nahIM hotA to isa saMsArako jIvarahita kevala pRthivI, jala, teja, vAyurUpa hI kaise kahatA ? // 66 // kadAcit bhUtavAdI yaha kahe ki pRthivI Adi bhUtacatuSTayameM caitanyazakti avyaktarUpase pahalese hI rahatI hai so vaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki acetana padArthameM cetanazakti nahIM pAyI jAtI, yaha bAta atyanta prasiddha hai / / 67 / isa uparyukta kathanase siddha huA ki jIva koI bhinna padArtha hai aura zAna usakA lakSaNa hai| jaise isa vartamAna zarIra meM jIvakA astitva hai usI prakAra pichale aura Ageke zarIra meM bhI usakA astitva siddha hotA hai kyoMki jIvoMkA vartamAna zarIra pichale zarIrake binA nahIM ho sakatA / usakA kAraNa yaha hai ki vartamAna zarIra meM sthita AtmAmeM jo dugdhapAnAdi kriyAe~ dekhI jAtI haiM ve pUrvabhavakA saMskAra hI haiN| yadi vartamAna zarIrake pahale isa jIvakA koI zarIra nahIM hotA aura yaha navIna hI utpanna huA hotA to jIvakI sahasA dugdhapAnAdimeM pravRtti nahIM ho sktii| isI prakAra vartamAna zarIrake bAda bhI yaha jIva koI-na-koI zarIra dhAraNa karegA kyoMki aindriyika jJAnasahita AtmA binA zarIrake raha nahIM sakatA / / 68 // 1. zarIram / 2. sUkSmabhUtacatuSTayasaMyogaH / 3. caitanyam / 4. nirAkRtam / 5. sadbhAvAt, vA saMbhavAt / 6.grahAviSTaH / 7. asaMbanvAt / 8. "Avanto dehinAM deho" ityatra dehinAmAdyantadehI pUrvottare tanU vinA na bhvtH| saMvidadhiSThAnatvAt madhyadehavata ityasmin anumAne AdibhUto dehaH uttaratarnu vinA na bhavati antadehastu pUrvatarnu vinA na bhavati" ityarthaH / Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaM parva 'tau dehau yatra taM viddhi paralokamasaMzayam / tadvAMzca paralokI syAt pretyabhAvaphalopabhuka // 19 // jAtyanusmaraNAjIvagatAgatavinizcayAt / AptoktisaMbhavAccaiva jIvAstitvavinizcayaH // 7 // anyapreritametasya zarIrasya viceSTitam / hitAhitAmisaMdhA nAdyantrasyeva viceSTitam // 71 // caitanyaM bhUtasaMyogAd yadi cetthaM prajAyate / piThare randhanAyAdhizrite syAttatsamudbhavaH // 72 // ityAdibhUtavAdISTamatadUSaNasaMbhavAt / mUrkhapralapitaM tasya matamityavadhIryatAm // 73 // "vijJaptimAtrasaMsiddhirna vijJAnAdihAsti te| sAdhyasAdhanayoraikyAt kutastattvavinizcitiH // 7 // vijJAnavyatiriktasya vAkyasyaha prayogataH / bahirarthasya saMsiddhirvijJAnaM tadvaco'pi cet // 75 // "kiM kena sAdhitaM"tatsyAnmUrkhavijJaptimAtrakam / kuto grAhyAdibhedo'pi "vijJAnakye niraMzake // 76 // jahA~ yaha jIva apane agale-pichale zarIroMse yukta hotA hai vahIM usakA paraloka kahalAtA hai aura una zarIroMmeM rahanevAlA AtmA paralokI kahA jAtA hai tathA vahI paralokI AtmA paralokasambandhI puNya-pApoMke phalako bhogatA hai // 69 // isake sivAya, jAtismaraNase jIvana-maraNarUpa AvAgamanase aura AptapraNIta Agamase bhI jIvakA pRthak astitva siddha hotA hai / / 70 // jisa prakAra kisI yantrameM jo halana-calana hotA hai vaha kisI anya cAlakakI preraNAse hotA hai| isI prakAra isa zarIrameM bhI jo yAtAyAtarUpI halana-calana ho rahA hai vaha bhI kisI anya cAlakakI preraNAsahI ho rahA hai vaha cAlaka AtmA hI hai| isake sivAya zarIrakI jo ceSTAe~ hotI haiM so hita-ahitake vicArapUrvaka hotI haiM-isase bhI jIvakA astitva pRthak jAnA jAtA hai. // 71 / / yadi Apake kahe anusAra pRthivI Adi bhUtacatuSTayake saMyogase jIva utpanna hotA hai to bhojana pakAneke lie Agapara rakhI huI baTaloI meM bhI jIvakI utpatti ho jAnI cAhie kyoMki vahA~ bhI to agni, pAnI, vAyu aura pRthivIrUpa bhUtacatuSTayakA saMyoga hotA hai // 72 // isa prakAra yaha siddha hotA hai ki bhUtavAdiyoMke matameM aneka dUSaNa haiM isalie yaha nizcaya samajhie ki bhUtavAdiyoMkA mata nire mUkhauMkA pralApa hai usameM kucha bhI sAra nahIM hai / / 7 / / ___isake anantara svayaMbuddhane vijJAnavAdIse kahA ki Apa isa jagatko vijJAna mAtra mAnate haiM--vijJAnase atirikta kisI padArthakA sadbhAva nahIM mAnate parantu vijJAnase ho vijJAnakI siddhi nahIM ho sakatI kyoMki Apake matAnusAra sAdhya, sAdhana donoM eka ho jAte haiM-vijJAna hI sAdhya hotA hai aura vijJAna hI sAdhana hotA hai / aisI hAlatameM tattvakA nizcaya kaise ho sakatA hai? // 74|| eka bAta yaha bhI hai ki saMsArameM bAdyapadArthokI siddhi vAkyoMke prayogase hI hotI hai| yadi vAkyoMkA prayoga na kiyA jAye to kisI bhI padArthakI siddhi nahIM hogI aura usa avasthAmeM saMsArakA vyavahAra banda ho jaayegaa| yadi vaha vAkya vijJAnase bhinna hai to vAkyoMkA prayoga rahate hue vijJAnAdvaita siddha nahIM ho sktaa| yadi yaha kaho ki ve vAkya bhI vijJAna hI haiM to he mUrkha, batA ki tUne 'yaha saMsAra vijJAna mAtra hai' isa vijJAnAdvaitakI siddhi kisake dvArA kI hai ? isake sivAya eka bAta yaha bhI: vicAraNIya hai ki jaba tU niraMza nirvibhAga vijJAnako hI mAnatA hai taba grAhya AdikA bhedavyavahAra kisa prakAra siddha ho sakegA ? bhAvArtha-vijJAna padArthoMko jAnatA hai isalie 1. dehau nau a0, da0, sa0, pa0 / to pUrvottarau / 2. abhiprAyAt / 3. sthAlyAm / 4. pacanAya / 5. caarvaaksy| 6. avajJokriyatAm |-dhaarytaam ma0, l0| 7. vijJAnAdvaitavAdinaM prati vakti / 8. vijJAnam / 9. vijJaptipratipAdakasya / 10. kiM kiM na pa0 / 11. vijJAnam / 12. vijJAnAdvaite / Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam vijJaptirviSayAkArazUnyA na pratibhAsate / prakAzyena vinA siddhyet kvacit kinnu prakAzakam // 77 // vijJaptyA 'parasaM vittergrahaH syAd vA na vA tava / tadgrahe sarvavijJAnanirAlambanAkSatiH // 78 // tadagrahe'nyasaMtAnasAdhane kA gatistava / anumAnena tatsiddhau nanu bAhyArthasaMsthitiH 79 // vizvaM vijJaptimAtraM ced vAgvijJAnaM mRSAkhilam / bhaved bAhyArthazUnyatvAt kutaH satyetarasthitiH // 80 // tato'sti bahirartho'pi sAdhanAdiprayogataH / tasmAd vijJaptivAdo'yaM bAlAlapitapelavaH // 81 // zUnyavAde'pi zUnyatvapratipAdi vcstv| vijJAnaM cAsti vA neti vikalpadvayakalpanA // 82 // "vAgvijJAnaM samastIdamiti hanta hato bhavAn / tadvatkRtsnasya saMsiddheranyathA zUnyatA kutaH // 83 // 100 grAhaka kahalAtA hai aura padArtha grAhya kahalAte haiM jaba tU grAhya-padArthoMkI sattA hI svIkRta nahIM karatA to jJAna-grAhaka kisa prakAra siddha ho sakegA ? yadi grAhyako svIkAra karatA hai to vijJAnakA advaita naSTa huA jAtA hai / / 75-76 / / jJAnakA pratibhAsa ghaTapaTAdi viSayoMke AkArase zUnya nahIM hotA arthAt ghaTapaTAdi viSayoMke rahate hue hI jJAna unheM jAna sakatA hai, yadi ghaTapaTAdi viSaya na hoM to unheM jAnanevAlA jJAna bhI nahIM ho sktaa| kyA kabhI prakAza karane yogya padArthoMke binA bhI kahIM koI prakAzaka prakAza karanevAlA hotA hai ? arthAt nahIM hotaa| isa prakAra yadi jJAnako mAnate ho to usake viSayabhUta padArthoM ko bhI mAnanA cAhie ||7|| hama pUchate haiM ki Apake mata meM eka vijJAnase dUsare vijJAnakA grahaNa hotA hai| athavA nahIM? yadi hotA hai to Apake mAne hue vijJAnameM nirAlambanatAkA abhAva huA arthAt vaha vijJAna nirAlamba nahIM rahA, usane dvitIya vijJAnako jAnA isalie una donoMmeM grAhyagrAhaka bhAva siddha ho gayA jo ki vijJAnAdvaitakA bAdhaka hai / yadi yaha kaho ki eka vijJAna dUsare vijJAnako grahaNa nahIM karatA to phira Apa usa dvitIya vijJAnako jo ki anya santAnarUpa hai, siddha karane ke lie kyA hetu deMge? kadAcit anumAnase use siddha karoge to ghaTa-paTa Adi bAhya padArthoM kI sthiti bhI avazya siddha ho jAyegI kyoMki jaba sAdhya-sAdhanarUpa anumAna mAna liyA taba vijJAnAdvaita kahA~ rahA ? usake abhAva meM anumAnake viSayabhUta ghaTapaTAdi padArtha bhI avazya mAnane par3eMge ||78-79 // yadi yaha saMsAra kevala vijJAnamaya hI hai| to phira samasta vAkya aura jJAna mithyA ho jAyeMge, kyoMki jaba bAhya ghaTapaTAdi padArtha hI nahIM hai to 'ye vAkya aura jJAna satya haiM tathA ye asatya' yaha satyAsatya vyavasthA kaise ho sakegI ? // 80 // jaba Apa sAdhana AdikA prayoga karate haiM taba sAdhanase bhinna sAdhya bhI mAnanA par3egA aura vaha sAdhya ghaTa-paTa Adi bAhya padArtha hI hogA / isa taraha vijJAnase atirikta bAhya padArthoM kA bhI sadbhAva siddha ho jAtA hai| isalie ApakA yaha vijJAnAdvaitavAda kevala bAlakoMkI bolI ke samAna sunane meM hI manohara lagatA hai ||81|| isa prakAra vijJAnavAdakA khaNDana kara svayambuddha zUnyavAdakA khaNDana karaneke lie tatpara hue| ve bole ki Apake zUnyavAda meM bhI, zUnyatvako pratipAdana karanevAle vacana aura unase utpanna honevAlA jJAna hai, yA nahIM ? isa prakAra do vikalpa utpanna hote haiM // 82 // yadi Apa ina vikalpoMke uttara meM yaha kaheM ki hA~, zUnyatvako pratipAdana karanevAle vacana aura jJAna donoM hI haiM; taba khedake sAtha kahanA par3atA hai ki Apa jIta liye gaye kyoMki vAkya aura 1. parA cAsau saMvittizca / 2 upAya: / 3. avizeSaH, athavA kSINaH / - pezala: la0 / 4. vAk ca vijJAnaM ca vAgvijJAnam / 5. vAgvijJAnAbhAve sati / Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 101 paJcamaM parva tadasyA lapitaM zUnyamunmatta virutopamam / tato'sti jIvo dharmazca dayAsaMyamalakSaNaH // 44 // 'sarvajJopajJamevaitat tattvaM tattvavidAM matam / "AptammanyamatAnyanyAnyavaheyAnyato budhaiH // 85 // iti tadvacanAjjAtA pariSatsakalaiva saa| nirArekAtmasadbhAve saMprItazca samApatiH // 86 // paravAdinagAste'pi svayaMbuddhavaco'zaneH / niSThurApAtamAsAdya sadyaH pramlAnimAgatAH // 8 // punaH prazAntagambhIre sthite tasmin sdsysauN| dRSTazrutAnubhUtArthasaMbandhIdamabhASata // 8 // zRNu mostvaM mahArAja vRttamAkhyAnakaM purA / khendro'bhUdaravindAkhyo bhavadvaMzazikhAmaNiH // 89 // sa imAM puNyapAkena zAsti sma paramAM purIm / udRptapratisAmantadordAnavasarpayan // 10 // viSayAnanvabhUda divyAnasau khecaragocarAn / abhUtAM haricandrazca kuruvindazca tatsutau // 11 // sa bahvArambhasaMrambharaudradhyAnAbhisaMdhinA / babandha narakAyuSyaM tIvrAsAtaphalodayam // 12 // pratyAsannamRtestasya dAhajvaravijambhitaH / vavRdhe tanusaMtApaH kadAcidatiduHsahaH // 13 // vijJAnakI taraha Apako saba padArtha mAnane pdd'eNge| yadi yaha kaho ki hama vAkya aura vijJAnako nahIM mAnate to phira zUnyatAkI siddhi kisa prakAra hogI ? bhAvArtha-yadi Apa zUnyatA pratipAdaka vacana aura vijJAnako svIkAra karate haiM to vacana aura vijJAnake viSayabhUta jIvAdi samasta padArtha bhI svIkRta karane pdd'eNge| isalie zUnyavAda naSTa ho jAyegA aura yadi vacana vajJAnako svIkRta nahIM karate haiM taba zanyavAdakA samarthana va manana kisake dvArA kareMge? // 83 // aisI avasthAmeM ApakA yaha zUnyavAdakA pratipAdana karanA unmatta puruSake roneke samAna vyartha hai / isalie yaha siddha ho jAtA hai ki jIva zarIrAdise pRthak padArtha hai tathA dayA, saMyama Adi lakSaNavAlA dharma bhI avazya hai / / 84 // tattvajJa manuSya unhIM tattvoMko mAnate haiM jo sarvajJa devake dvArA kahe hue hoN| isalie vidvAnoMko cAhie ki ve AptAbhAsa puruSoM-dvArA kahe hue tattvoMko heya samajheM / / 85 / / isa prakAra svayambuddha mantrIke vacanoMse vaha sampUrNa sabhA AtmAke sadbhAvake viSayameM saMzayarahita ho gayI arthAt sabhIne AtmAkA pRthak astitva svIkAra kara liyA aura sabhAke adhipati rAjA mahAbala bhI atizaya prasanna hue // 86 // ve paravAdIrUpI vRkSa bhI svayambuddha mantrIke vacanarUpI vajrake kaThora prahArase zIghra hI mlAna ho gaye // 87 / isake anantara jaba saba sabhA zAntabhAvase cupacApa baiTha gayI taba svayambuddha mantrI dRSTa zruta aura anubhUta padArthase sambandha rakhanevAlI kathA kahane lage // 8 // he mahArAja, maiM eka kathA kahatA hU~ use sunie| kucha samaya pahale Apake vaMzameM cUr3AmaNike samAna eka aravinda nAmakA vidyAdhara huA thA // 89 // vaha apane puNyodayase ahaMkArI zatruoMke bhujAoMkA garva dUra karatA huA isa utkRSTa alakA nagarIkA zAsana karatA zrAraNA vaha rAjA vidyAdharoMke yogya aneka uttamottama bhogoMkA anubhava karatA rahatA thaa| usake do putra hue, ekakA nAma haricandra aura dUsarekA nAma kuruvinda thaa||91 // usa aravinda rAjAne bahata Arambhako baDhAnevAle raudradhyAnake cintanase tIvra duHkha denevAlI narakaAyukA bandha kara liyA thA // 92 // jaba usake maraneke dina nikaTa Aye taba 1. tat kAraNAt / 2. zUnyavAdinaH / 3. vcH| 4. sarvajJena prathamopadiSTama / 5. AtmAnamAptaM manyante ityAptammanyAH teSAM matAni / 6. nissndehaa| 7. AtmAstitve / 8. kathAm / 9. apasArayan / 10. prANavyaparopaNAdiSu pramAdataH prayatnAvezaH saMrambha ityucyate / Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 AdipurANam katAravArimidhUtazItazItali kAnilaiH / na nirvRtimasau lebhe hAraizca haricandanaiH // 14 // vidyAsu vimukhImApaM svAsu yAtAsu durmadI / puNyakSayAt parikSINamadazaktirivemarAT // 15 // dAhajvaraparItAGgaH saMtApaM soddhmkssmH| haricandramathAhRya sutamityAdizad vacaH // 16 // aGga putra mamAneSu saMtApo varddhatetarAm / pazya kahArahArANAM parimlAni tadarpaNAt // 97 // tanmAmudakkurUn putra prApayAzu svavidyayA / tAMzca zItAn vanoddezAn sItAnadyAstaTAzritAn // 9 // tatra kalpatarUn dhunvan sItAvIcicayosthitaH / dAhAmmA mAtarizvAsmAdupazAnti sa neSyati // 9 // iti tadvacanAd vidyAM preSiSad vyomagAminIm / sa sUnuH sApyapuNyasya nAmuttasyopakAriNI // 10 // vidyAmukhyato jJAtvA pituAdherasAdhyatAm / sutaH kartavyatAmaDhaH so'madudvignamAnasaH // 10 // athAnyecuramuSyAne petuH zoNitabindavaH / mithaHkalahavizliSTa gRhakokila bAladheH // 102 // taizca tasya kilAGgAni 'nirvavuH paapdosstH| so'tuSacceti "diSTyAca paraM labdhaM mayauSadham // 10 // tato'nyaM kuruvindAkhyaM sUnumAhUya so'vadat / putra me rudhirApUrNA vApyekA "kriyatAmiti // 10 // usake dAhajvara utpanna ho gayA jisase dinoM-dina zarIrakA atyanta duHsaha santApa bar3hane lagA // 93 // vaha rAjA na to lAla kamaloMse suvAsita jalake dvArA, na paMkhoMkI zItala havAke dvArA, na maNiyoMke hArake dvArA aura na candanake lepake dvArA hI sukha-zAntiko pA sakA thA // 94 // usa samaya puNyakSaya honese usakI samasta vidyAe~ use chor3akara calI gayI thIM isalie vaha usa gajarAjake samAna azakta ho gayA thA jisakI ki madazakti sarvathA kSINa ho gayI ho // 95 / / jaba vaha dAhajvarase samasta zarIrameM becainI paidA karanevAle santApako nahIM saha sakA taba usane eka dina apane haricandra putrako bulAkara kahA / / 16 / / he putra, mere zarIra meM yaha santApa bar3hatA hI jAtA hai / dekho to, lAla kamaloMkI jo mAlAe~ santApa dUra karaneke lie zarIrapara rakhI gayI thIM ve kaisI murajhA gayI haiM // 97 / / isalie he putra, tuma mujhe apanI vidyAke dvArA zIghra hI uttarakuru dezameM bheja do aura uttarakurumeM bhI una vanoMmeM bhejanA jo ki sAtodA nadIke taTapara sthita haiM tathA atyanta zItala haiM // 98 // kalpavRkSoMko hilAnevAlI tathA sItA nadIkI taraMgoMse uThI huI vahA~kI zItala vAyu mere isa santApako avazya hI zAnta kara degI // 29 // pitAke aise vacana sunakara rAjaputra haricandrane apanI AkAzagAminI vidyA bhejI parantu rAjA aravindakA puNya kSINa ho cukA thA isalie vaha vidyA bhI usakA upakAra nahIM kara sakI arthAt use uttarakuru deza nahIM bheja sakI // 100 / jaba AkAzagAminI vidyA bhI apane kAryase vimukha ho gayI taba putrane samajha liyA ki pitAkI bImArI asAdhya hai / sase vaha bahuta udAsa haA aura kiMkartavyavimaDha-sA ho gyaa||10|| anantara kisI eka dina do chipakalI parasparameM lar3a rahI thiiN| lar3ate-lar3ate ekakI pU~cha TUTa gayI, pU~chase nikalI huI khUnakI kucha bUMdeM rAjA aravinda ke zarIrapara Akara par3IM // 102 // una khUnakI bUMdoMse usakA zarIra ThaNDA ho gayA-dAhajvarakI vyathA zAnta ho gyii| pApake udayase vaha bahuta hI santuSTa huA aura vicArane lagA ki Aja maiMne daivayogase bar3I acchI oSadhi pA lI hai / / 103 / / usane kuruvinda nAmake dUsare putrako bulAkara kahA ki he putra, mere 1. kalAraM saugandhikaM kamalam / 2. tAlavRntakam / 3. sukham / 4. parItAGgaM la0 / 5. zarIrA. paNAt / 6. uttarakurUn / 7. preSayati sma / iSa gatyAmiti dhaatuH| 8. udvegyuktmnaaH| 9. gRha-godhika-ma0, la0 / 10. gRhagodhikA / 11. zatyaM vavurityarthaH / 12. so'tuSyacceti l0|13. daivena / 14. kAryatAmiti / Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaM parva 103 punarapyavadallabdhavimaGgo'smin vanAntare / mRgA bahuvidhAH santi taistvaM prakRtamAcaraH // 105 // sa tadvacanamAkarNya pApabhIrurvicintya ca / tatkarmApAra yan kattuM mUkIbhUtaH kSaNaM sthitaH // 106 // pratyAsasamRtiM buddhvA taM baddhanarakAyuSam / divyajJAnadRzaH sAdhostaskArye'bhUt sa zotakaH // 107 // anulladhyaM piturvAkyaM manyamAnastathApyasau / kRtrimaiH kSatajaiH pUrNA vApImekAmakArayat // 10 // sa tadAkarNanAt prItimagamat pApapaNDitaH / alabdhapUrvamAsAdya nidhAnamiva durgataH // 109 // kArimAruNarAgeNa vAriNA 'vipratAritaH / bahu mene sa tAM pApo vApI vaitaraNImiva // 110 // tatrAnItazca tanmadhye yatheSTaM zayito'muta: / cikrIDa kRtagaNDUSaH kRtakaM tadabuddha ca // 11 // "narakAyuraparyAptaM "paryApipayiSabhiva / dadhe sa"tugvadhe cittamadhIH pApodadhervidhuH // 112 // sa ruSTaH putramAhantumAdhAvan ptito'ntre| svAsidhenukayA dIrNahRdayo mRtimAsadat // 113 // sa tathA" durmRti prApya gata: "zvAbhImadharmataH / katheyamadhunApyasyAM nagaryA smaya'te janaiH // 11 // tato magnaikaradano dantIvAnamitAnanaH / utkhAtaphaNamANikyo mahAhiriva niSprabhaH // 115 // lie khUnase bharI huI eka bAvar3I banavA do // 104 // rAjA aravindako vibhaMgAvadhi jJAna thA isalie vicAra kara phira bolA-isI samIpavartI vanameM aneka prakArake mRga rahate haiM unhIMse tU apanA kAma kara arthAt unheM mArakara unake khUnase bAvar3I bhara de // 105 / / vaha kuruvinda pApase DaratA rahatA thA isalie pitAke aise vacana sunakara tathA kucha vicArakara pApamaya kArya karaneke lie asamartha hotA huA kSaNa-bhara cupacApa khar3A rahA // 106 / / tatpazcAt vanameM gayA vahA~ kinhIM avadhijJAnI munise jaba use mAlUma huA ki hamAre pitAkI mRtyu atyanta nikaTa hai tathA unhoMne narakAyukA bandha kara liyA hai taba vaha usa pApakarmake karanese ruka gayA // 107 / parantu pitAke vacana bhI ullaMghana karane yogya nahIM haiM aisA mAnakara usane kRtrima rudhira arthAt lAkhake raMgase bharI huI eka bAvar3I banavAyI // 108 / / pApakArya karane meM atizaya catura rAjA aravindane jaba bAvar3I taiyAra honekA samAcAra sunA taba vaha bahuta hI harSita huA jaise koI daridra puruSa pahale kabhI prApta nahIM hue nidhAnako dekhakara harSita hotA hai // 109 // jisa prakAra pApI-nArako jIva vaitaraNI nadIko bahuta acchI mAnatA hai usI prakAra vaha pApo aravinda rAjA bhI lAkhake lAla raMgase dhokhA khAkara arthAt sacamucakA rudhira samajhakara usa bAvar3Iko bahuta acchI mAna rahA thA // 110 // jaba vaha usa bAvar3Ike pAsa lAyA gayA to Ate hI usake bIcameM so gayA aura icchAnusAra krIr3A karane lgaa| parantu kullA karate hI use mAlUma ho gayA ki yaha kRtrima rudhira hai // 111 / / yaha jAnakara pAparUpI samudrako bar3hAneke lie candramAke samAna vaha buddhirahita rAjA aravinda, mAno narakakI pUrNa Ayu prApta karanekI icchAse hI ruSTa hokara putrako mAraneke lie daur3A parantu bIca meM isa taraha girA ki apanI hI talavArase usakA hRdaya vidIrNa ho gayA tathA mara gayA // 112-113 / / vaha kumaraNako pAkara pApake yogase narakagati ko prApta huaa| he rAjan ! yaha kathA isa alakA nagarImeM logoMko Ajataka yAda hai / / 114 // jisa prakAra dA~ta TUTa jAnese hAthI apanA mu~ha nIcA kara letA hai athavA jisa prakAra phaNakA maNi ukhAr3a lenese sarpa teja 1. atIrayan asamartho bhavannityarthaH / 2. mandaH / 'zItako'laso'nuSNaH' ityamaraH / 3. rktH| 4. daridraH / 5. kRtrima / 6. vaJcitaH / 7. bahumanyate sma / 8. tAM vo vApI vai-a0| 9. narakanadIma / 10. narakAyuraparyantaM 50, da0, l0| 11. paryAptaM kartumicchan / 12. putra hiMsAyAm / 13. svcchrikyaa| 14. dIrNa vidAritam / 15. tadA da0,50, l0|16 narakagatim / Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 AdipurANam piturmAnorivApAyAt kuruvindo'ravindavat / parimlAmatanucchAyaH sa zocyAmagamad dazAm // 116 // tathAtraiva bhavavaMze vistINeM jaladhAviva / daNDo nAmnAmavat khendro daNDitArAtimaNDalaH // 117 // maNimAlItyabhUttasmAt sUnumaNirivAmbudhaiH / niyojya yauvarAjye taM sveSTAn bhogAnabhuGkta saH // 118 // bhuktvApi suciraM bhogAnnAtRpyad viSayotsukaH / pratyutAsaktimamajat strIvastrAbharaNAdiSu // 119 // so'tyantaviSayAsaktikRtakauTilya ceSTitaH / vabandha tIvrasaMklezAt tirazcAmAyurAta'dhIH // 120 // jIvitAnte sa dunimArsamApUrya durmuteH / mANDAgAre nije mohAn mahAnajagaro'jani // 12 // sa jAtismaratAM gatvA mANDAgArikavad bhRzam / tatpraveze nijaM sUnumanvamaMsta na cAparam // 122 // anyecuravadhijJAnalocanAnmunipuGgavAt / maNimAlI piturjJAtvA taM vRttAntamazeSataH // 123 // pitRbhaktyA satanmarchAmapahartuM manAH sudhIH / 'zayoragra zanaiH sthitvA snehAdA girmbhydhaat||124|| pitaH patitavAnasyAM kuyonAvadhunA svakam / viSayAsajadoSeNa tamo dhanarddhiSu // 125 // tato dhigidamatyantakaTukaM viSayAmiSam / 'vamaitad durjaraM tAta kimpAkaphalasanimam / / 126 / / rahita ho jAtA hai athavA sUrya asta ho jAnese jisa prakAra kamala murajhA jAtA hai usI prakAra pitAkI mRtyuse kuruvindane apanA mu~ha nIcA kara liyA, usakA saba teja jAtA rahA tathA sArA zarIra murajhA gayA-zithila ho gyaa| isa prakAra vaha zocanIya avasthAko prApta huA thA // 115-116 / / he rAjan , aba dUsarI kathA sunie-samudrake samAna vistIrNa Apake isa vaMzameM eka daNDa nAmakA vidyAdhara ho gayA hai / vaha bar3A pratApI thaa| usane apane samasta zatruoMko daNDita kiyA thA // 117 / jisa prakAra samudrase maNi utpanna hotA hai usI prakAra usa daNDa vidyAdharase bhI maNimAlI nAmakA putra utpanna huaa| jaba vaha bar3A huA taba rAjA daNDane use yuvarAjapadapara niyukta kara diyA aura Apa icchAnusAra bhoga bhogane lgaa||118|| vaha viSayoM meM itanA adhika utsuka ho rahA thA ki cirakAla taka bhogoMko bhogakara bhI tRpta nahIM hotA thA balki strI, vastra tathA AbhUSaNa AdimeM pahalekI apekSA adhika Asakta hotA jAtA thA / / 119 // atyanta viSayAsaktike kAraNa mAyAcArI ceSTAoMko karanevAle usa AtadhyAnI rAjAne tIvra saMkleza bhAvoMse tiryazca AyukA bandha kiyaa||120|| cU~ki marate samaya usakA ArtadhyAna nAmakA kudhyAna pUrNatAko prApta ho rahA thA, isalie kumaraNase marakara vaha mohake udayase apane bhaNDArameM bar3A bhArI ajagara huA / / 121 / / use jAtismaraNa bhI ho gayA thA isalie vaha bhaNDArIkI taraha bhaNDArameM kevala apane putrako hI praveza karane detA thA anyako nahIM // 122 / / eka dina atizaya buddhimAna rAjA maNimAlI kinhIM avadhijJAnI munirAjase pitAke ajagara hone AdikA samasta vRttAnta mAlUma kara pitR-bhaktise unakA moha dUra karaneke lie bhaNDArameM gayA aura dhIrese ajagarake Age khar3A hokara snehayukta vacana kahane lagA // 123-124 / / he pitA. tamane dhana. Rddhi AdimeM atyanta mamatva aura viSayoMmeM atyanta Asakti kI thI isI doSase tuma isa samaya isa kuyonimeM-sarpaparyAyameM Akara par3e ho / / 125 / / yaha viSayarUpI AmiSa atyanta kaTuka hai, durjara hai aura kiMpAka (viSaphala) phalake samAna hai isalie dhikkArake yogya hai| he pitAjI, isa viSayarUpI AmiSako aba bhI chor3a do // 126 / / 1. avasthAm / 2. punaH kimiti cet / 3. kauTilyaM maayaa| 4. ajJAnam / 5. ajagarasya / 6. AsannaH AsaktiH / 7. dhRtamohaH / 8. saMbhogaH / 'AmiSaM palale lobhe saMbhogotkocayorapi' ityabhidhAnAt / 9. udgAraM kuru / Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parva 13 " rathAGgamiva saMsAramanubadhnAti saMtatam / dussyajaM tyajadapyetat kaNThasthamiva jIvitam // 127 // prakaTIkRtavizvAsaM prANahAri bhayAvaham / mRgayoriva durgItaM nRgaNaiNapralambhakam // 128 // tAmbUlamiva saMyogAdidaM rAgavivarddhanam / andhakAramivotsarpat sanmArgasya nirodhanam // 129 // jainaM mattamiva prAyaH paribhUtamatAntaram / taDillasitavallolaM baicitryAt suracApavat // 130 // kiM vAtra bahunoktena pazyedaM viSayodbhavam / sukhaM saMsArakAntAre paribhramayatIpsitam // 131 // namo'stu tasA saMgavimukhAya sthirAtmane / tapodhanagaNAyeti nininda viSayAnasau // 132 // athAsau putra nirdiSTadharmavAkyAMzumAlinA / galitAzeSa mohAndhatamasaH samajAyata // 133 // tato dharmauSadhaM prApya sa kRtAnuzayaH zayuH / vavAma viSayautsukyaM mahAviSamivolvaNam // 134 // sa parityajya saMvegAdAhAraM sazarIrakam / jIvitAnte tanuM hitvA divijo'bhUnmaharddhikaH // 135 // jJAtvA ca mavamAgatya saMpUjya maNimAline / maNihAramadattAsAvunmiSanmaNidIdhitim // 136 // sa eSa bhavataH kaNThe hAro ratnAMzubhAsuraH / lakSyate'dyApi yo lakSmyAH prahAsa iva nirmalaH // 137 // tathaivamaparaM rAjan yathAvRttaM nigadyate / santi yaddarzino'dyApi vRddhAH kecana khecarAH // 138 // Asocchatabalo nAmnA bhavadIyaH " pitAmahaH / prajA rAjanvatIH kurvan svaguNairAbhigAmikaiH 3 / / 136 // tAta, jisa prakAra rathakA pahiyA nirantara saMsAra - paribhramaNa karatA rahatA hai-calatA rahatA hai usI prakAra yaha viSaya bhI nirantara saMsAra - paribhramaNa karatA rahatA hai-sthira nahIM rahatA athavA saMsAra caturgatirUpa saMsArakA bandha karatA rahatA hai / yadyapi yaha kaNThastha prANoMke samAna kaThinAIse chor3e jAte haiM parantu tyAjya avazya haiM // 127|| ye viSaya zikArIke gAne samA haiM jo pahale manuSyarUpI hariNoMko Thaganeke lie vizvAsa dilAte haiM aura bAdameM bhayaMkara ho prANoMkA haraNa kiyA karate haiM / / 128|| jisa prakAra tAmbUla cUnA, khaira aura supArIkA saMyoga pAkara rAga - lAlimAko bar3hAte haiM usI prakAra ye viSaya bhI strI-putrAdikA saMyoga pAkara rAgasnehako bar3hAte haiM aura bar3hate hue andhakArake samAna samIcIna mArgako roka dete haiM // 129 // jisa prakAra jainamata matAntaroMkA khaNDana kara detA hai usI prakAra ye viSaya bhI pitA, guru Adike hitopadezarUpI matoMkA khaNDana kara dete haiM / ye bijalIkI camakake samAna caJcala haiM aura idradhanuSake samAna vicitra haiM / / 130 / / adhika kahane se kyA lAbha ? dekho, viSayoMse utpanna huA yaha viSayasukha isa jIvako saMsArarUpI aTavImeM ghumAtA hai / / 131|| jo isa viSayara sakI Asaktise vimukha rahakara apane AtmAko apane-ApameM sthira rakhate haiM aise muniyoMke samUhako namaskAra ho / isa prakAra rAjA maNimAlIne viSayoMkI nindA kI // 132 // tadanantara apane putrake Safarrant sUrya dvArA usa ajagarakA sampUrNa moharUpI gAr3ha andhakAra naSTa ho gayA // 133 // usa ajagara ko apane pichale jIvanapara bhArI pazcAttApa huA aura usane dharmarUpI oSadhi grahaNa kara mahAviSake samAna bhayaMkara viSayAsakti chor3a dI || 134 | | usane saMsArase bhayabhIta hokara AhAra -pAnI chor3a diyA, zarIrase bhI mamatva tyAga diyA aura usake prabhAvase vaha Ayuke antameM zarIra tyAga kara bar3I RddhikA dhAraka deva huA || 135|| usa devane avadhijJAnake dvArA apane pUrva bhava jAna maNimAlIke pAsa Akara usakA satkAra kiyA tathA use prakAzamAna maNiyoMse zobhAyamAna eka maNiyoMkA hAra diyA || 136|| ratnoMkI kiraNoMse zobhAyamAna tathA lakSmI hAsake samAna nirmala vaha hAra Aja bhI Apake kaNThameM dikhAyI de rahA hai // 137 // he rAjana, isake sivAya eka aura bhI vRttAnta maiM jyoMkA-tyoM kahatA hU~ / usa vRttAntake dekhanevAle kitane hI vRddha vidyAdhara Aja bhI vidyamAna haiM || 138 || zatabala nAmake Apake dAdA ho 105 1. zakaTacakravat / 2. vyAdhasya / 3. viSayasukhAnurAgAsaktiH / 4. sthirabuddhaye / 5. tAmasaH la0 / 6. pazcAttApaH / 7. utkaTam / 8. prakAzamAnaH / 9. kathetyarthaH / 10. yathAvad vartitam / 11 pitRpitA / 12. - NairabhirAmakaiH a0 |-raabhiraamikaiH sa0, pa0 / 13. aMtyAdaraNIyaiH / Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 AdipurANam sa rAjyaM suciraM bhuktvA kadAcid bhoganiHspRhaH / bhavapitari nikSiptarAjyamAro mahodayaH // 14 // sampagadarzanapUtAtmA gRhItopAsakanataH / nibadasuralokAyurvizuddhapariNAmataH // 14 // kRtvAnazanasacaryAmavamodaryamapyadaH / yathocitaniyogena' yogenAnte'syajat tanum // 12 // mAhendrakalpe'nalpaDhirabhUdeSa surApraNIH / aNimAdiguNopetaH sasAmbudhimitasthitiH // 13 // sa cAnyadA mahAmerau nandane svAmupAgatam / krIDAhetormayA sAdaM raSTvAtisnehanirmaraH // 14 // kumAra paramo dharmoM jainAbhyudayasAdhanaH / na vismAryastvayetyevaM tvAM tadAnvaziSattarAm // 15 // nmskhcrraajendrmstkaaruuddhshaasnH| sahasrabala ityAsId mvspitRpitaamhH||46|| sa deva deve nikSipya lakSmI zatabale sute / jagrAha paramAM dIkSAM jainI nirvANasAdhanIm // 17 // vijahAra mahIM kRtsnA dyotayan sa tapo'zumiH / mithyAndhakAraghaTanAM vighaTagyobhumAniva // 14 // kramAt kaivalyamutpAtha pUjito nUsurAsuraiH / tato'nantamapAraM ca saMprApacchAzvataM padam // 149 // tathA yuSmapitAyuSman rAjyabhUribharaM vshii| svayi nikSipya bairAgyAt mahAprAvAjyamAsthitaH / / 150 // putranaptRmiranyaizca namazvaranarAdhipaH / sAI tapazcaranneSa muktilakSmI jighRkSati // 51 // dharmAdharmaphalasyaite dRSTAntatvena darzitAH / yujmavaMzyAH khagAdhIzAH "supratItakathAnakAH // 152 // gaye haiM jo apane manohara guNoMke dvArA prajAko hamezA suyogya rAjAse yukta karate the||139| una bhAgyazAlI zatabalane cirakAla takarAjyabhoga kara Apake pitAke lie rAjyakA bhAra sauMpa diyA thA aura svayaM bhogoMse nispRha ho gaye the||140| unhoMne samyagdarzanase pavitra hokara zrAvakake vrata prahaNa kiye the aura vizuddha pariNAmoMse devAyukA bandha kiyA thaa||141|| unane upavAsa avamodarya Adi satpravRttiko dhAraNa kara Ayuke antameM yathAyogya rItise samAdhimaraNapUrvaka zarIra chor3A // 142 // jisase mahendrasvargameM bar3I-bar3I RddhiyoMke dhAraka zreSTha deva hue| vahA~ ve aNimA, mahimA Adi guNoMse sahita the tathA sAta sAgara pramANa unakI sthiti thii||14|| kisI eka dina Apa sumeru parvatake nandanavanameM krIr3A karaneke lie mere sAtha gaye hue the vahIMpara vaha deva bhI AyA thaa| Apako dekhakara bar3e snehake sAtha usane upadeza diyA thA ki 'he kumAra, yaha jainadharma hI uttama dharma hai, yahI svarga Adi abhyudayoMkI prAptikA sAdhana hai ise tuma kabhI nahIM bhUlanA' // 144-145 / / yaha kathA kahakara svayaMbuddha kahane lagA ki "he rAjan, Apake pitAke dAdAkA nAma sahasrabala thaa| aneka vidyAdhara rAjA unheM namaskAra karate the aura apane mastakapara unako AjJA dhAraNa karate the // 146 / unhoMne bhIapane putra zatabala mahArAjako rAjya dekara mokSaprApta karanevAlI utkRSTa jinadIkSA grahaNa kI thii||147|| ve taparUpI kiraNoMke dvArA samasta pRthivIko prakAzita karate aura mithyAtvarUpI andhakArakI ghaTAko vighaTita karate hue sUryake samAna vihAra karate rahe // 148 // phira kramase kevalabAna prApta kara manuSya,deva aura dharaNendroMke dvArA pUjita ho ananta apAra aura nitya mokSa padako prApta hue // 149 // he AyuSman , isI prakAra indriyoMko vazameM karanevAle Apake pitA bhI Apake lie rAjyabhAra sauMpa kara vairAgyabhAvase utkRSTa jinadIkSAko prApta hue haiM aura putra, pautra tathA aneka vidyAdhara rAjAoMke sAtha tapasyA karate hue mokSalakSmIko prApta karanA cAhate haiM // 150-151 // he rAjan, maiMne dharma aura adharmake phalakA dRSTAnta deneke lie hI Apake vaMzameM utpanna hue una 1. kRtyena / 2. smaadhinaa| 3. nitarAmanuzAsti sma / 4.-khecara-10, l0| 5. vijigISI (jayanazIle ityarthaH) 'parjanye rAzi nirmANa vyavahartari bhrtri| mukheM bAle jigISau ca devoktirnarakuSThini // ' ityabhiSAnAta / 6. indriyjyii| 7. maashritH| 8.gahItamicchati / 9.baMze bhvaaH| 10. karthava mAnaka: paTahaH kathAnakaH supratItaH prasiddhaH kathAnako yeSAM te tathoktAH / Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaM parva viddhi dhyAnacatuSkasya phalametacidarzitam / pUrva dhyAnadvayaM 'pApaM zumodakaM paraM dvayam / / 153 / / tasmAd dharmajuSAM puMsAM bhuktimuktI na durlabhe / pratyakSAtopadezAbhyAmidaM nizcinu dhodhana // 154 // iti pratItamAhAtmyo dharmo'yaM jinadezitaH / tvayApi zaktitaH sevyaH phalaM vipulamicchatA / / 155 / / zusvodAraM ca gambhIraM svayaMbuddhoditaM tadA / sabhA "samAjayAmAsa 'paramAstikyamAsthitA / / 156 / / idamevArhataM tasvamito'nyaca bhavAntaram / 'pratItiriti tadvAkyAdAvirAsIt 'sadaH sadAm / / 157 / / sudRSTirvatasaMpano guNazIlavibhUSitaH / "Rjuguptau gurau maktaH zrutAmizaH pragahamadhIH // 158 // zkASya eSa guNairebhiH paramazrAvakocitaiH / svayaMbuddhe mahAtmeti tuSTuvustaM sabhAsadaH / / 159 / / prazasya khacarAdhIzaH pratipadya ca tadvacaH / prItaH saMpUjayAmAsa svayaMbuddhaM mahAdhiyam // 160 // athAmyadA svayaMDuddho mahAmerugiriM yayau / "vivandiSurjinendrANAM caityavezmani bhaktitaH // 161 // 17 vanaizcaturbhirAmAntaM ' jinasyeva "zubhodayam / zrutaskandhamivAnAdinidhanaM sapramANakam // 162 // 13 14 aang 107 vidyAdhara rAjAoMkA varNana kiyA hai jinake ki kathArUpI dundubhi atyanta prasiddha haiM / / 152 // Apa Upara kahe hue cAroM dRSTAntoMko cAroM dhyAnoMkA phala samajhie kyoMki rAjA aravinda raudradhyAna ke kAraNa naraka gayA / daNDa nAmakA rAjA ArtadhyAnase bhANDArameM ajagara huA, rAjA zatabala dharmadhyAnake pratApase deva huA aura rAjA sahasrabalane zukladhyAnake mAhAtmyase mokSa prApta kiyaa| ina cAroM dhyAnoMmeM se pahaleke do-Arta aura raudradhyAna azubha dhyAna haiM jo kugatike kAraNa haiM aura Ageke do-dharma tathA zukramyAna zuddha haiM, ve svarga aura mokSake kAraNa haiM / / 153 // | isalie he buddhimAn mahArAja, dharmasevana karanevAle puruSoMko na to svargAdikake bhoga durlabha haiM aura na mokSa hI / yaha bAta Apa pratyakSa pramANa tathA sarvajJa vItarAgake upadezase nizcita kara sakate haiM / / 154|| he rAjan, yadi Apa nirdoSa phala cAhate haiM to Apako bhI jinendradevake dvArA kahe hue prasiddha mahimAse yukta isa jaina dharmakI upAsanA karanI cAhie ||155|| isa prakAra svayambuddha mantrIke kahe hue udAra aura gaMmbhIra vacana sunakara vaha sampUrNa sabhA bar3I prasanna huI tathA parama Astikya bhAvako prApta huI || 156 || svayambuddha ke vacanoMse samasta sabhAsadoM ko yaha vizvAsa ho gayA ki yaha jinendrapraNIta dharma hI vAstavika tattva hai anya mata-matAntara nahIM // 157 // tatpazcAt samasta sabhAsad usakI isa prakAra stuti karane lage ki yaha svayambuddha samyagdRSTi hai, vratI hai, guNa aura zIlase suzobhita hai, mana, vacana, kAyakA sarala hai, gurubhakta hai, zAstroMkA vettA hai, atizaya buddhimAna hai, utkRSTa zrAvakoMke yogya uttama guNoMse prazaMsanIya hai aura mahAtmA hai / / 158-159 / / vidyAdharoMke adhipati mahArAja mahAbalane bhI mahAbuddhimAn svayambuddhakI prazaMsA kara usake kahe hue vacanoMko svIkAra kiyA tathA prasanna hokara usakA atizaya satkAra kiyA || 160|| isake bAda kisI eka dina svayambuddha mantrI akRtrima caityAlayavirAjamAna jina pratimAoM kI bhaktipUrvaka vandanA karanekI icchAse meruparvatapara gayA / / 161 / vaha parvata jimendra bhagavAn ke samavasaraNake samAna zobhAyamAna ho rahA hai kyoMki jisa 1. pApahetuH / 2. sukhodakaM ta0 ba0 pustakayoH pAThAntaraM pAzvake likhitam / zubhottaraphalam / 'udarka: phalamuttaram' ityamaraH / 3. vimala-ma0, la0 / 4. vacanam / 5. tutoSa / 'samAja prItidarzanayoH' iti dhAtuvorAdikaH / 6. jo trAstitvam / 7. AzritA / 8. nizcayaH / 9. sabhA / 10. - sanAm 80 / satpuruSANAm / 11. manoguptyAdimAn / 12. gupto-80 / 13. prauDhabuddhiH / 14. sabhyAH / 15. aGgIkRtya / 16. bambitumicchuH / 17. bhadrazAlanandana somanasapANDukaiH, pakSe azoka saptacchada campakAmraiH / 18. ArAjantam / 19. sabhodayam da0, Ta0 / samavasaraNam / Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 AdipurANam mahIbhRtAmadhIzatvAt sadvRttatvAt sadAsthiteH / pravRddhakaTakatvAcca surAjAnamivocatam / / 163 // 'sarvalokottaratvAca jyeSThatvAt sarvabhUbhRtAm / mahattvAt svarNavarNatvAt tamAdyamiva pUruSam // 16 // samAsAditavajratvAdapsaraH saMzrayAdapi / jyotiHparItamUrttitvAt surarAjamivAparam // 165 / / cUlikAprasamAsanasaudharmendravimAnakam / svarlokadhAraNe nyastamivaikaM stambhamucchritam // 166 / / mekhalAbhirvanazreNIrdadhAnaM kusumojjvalAH / sparddhayeva kurukSmAjaiH sarvartuphaladAyinIH // 167 // hiraNmayamahodagravapuSaM rakhamAjuSam / jinajanmAbhiSekAya baddhaM pIThamivAmaraiH // 168 // jinAmiSekasaMbandhAjjinAyatanadhAraNAt / svIkRteneva puNyena prAptaM svargamanargalam // 169 // prakAra samavasaraNa (azoka, saptacchada, Amra aura campaka ) cAra vanoMse suzobhita hotA hai usI prakAra vaha parvata bhI cAra (bhadrazAla, nandana, saumanasa aura pANDuka) banase suzobhita hai / vaha anAdi nidhana hai tathA pramANase ( eka lAkha yojana) sahita hai isalie zrutaskandhake samAna hai kyoMki AryadRSTi se zrutaskandha bhI anAdinidhana hai aura pratyakSa parokSa pramANoMse sahita hai| athavA vaha parvata kisI uttama mahArAjake samAna hai kyoMki jisa prakAra mahArAja aneka mahIbhRtoM (rAjAoM) kA adhIza hotA hai usI prakAra vaha parvata bhI aneka mahIbhRtoM (parvatoM) kA adhIza hai / mahArAja jisa prakAra suvRtta (sadAcArI) aura sadAsthiti (samIcIna sabhAse yukta) hotA hai usI prakAra vaha parvata bhI suvRtta (golAkAra) aura sadAsthiti (sadA vidyamAna) rahatA hai| tathA mahArAja jisa prakAra pravRddhakaTaka (bar3I senAkA nAyaka) hotA hai usI prakAra vaha parvata bhI pravRddhakaTaka (U~ce zikharavAlA) hai / athavA vaha parvata Adi puruSa zrI vRSabhadevake samAna jAna par3atA hai kyoMki bhagavAn vRSabhadeva jisa prakAra sarvalokottara haiM - lokameM sabase zreSTha haiM usI prakAra vaha parvata bhI sarvalokottara hai-saba dezoMse uttara dizAmeM vidyamAna hai / bhagavAn jisa prakAra saba bhUbhRtoMmeM (saba rAjAoMmeM ) jyeSTha the usI prakAra vaha parvata bhI saba bhUbhRtoM (parvatoM )meM jyeSTha-utkRSTa hai| bhagavAn jisa prakAra mahAn the usI prakAra vaha parvata bhI mahAna hai aura bhagavAn jisa prakAra suvarNa varNake the usIprakAra vaha parvata bhI suvarNa varNakA hai| athavA vaha meru parvata indra ke samAna suzobhita hai kyoMki indra jisa prakAra vana (vanamayI zatra) se sahita hotA hai usI prakAra vaha parvata bhI vana (hIroM) se sahita hotA hai| indra jisa prakAra apsaraHsaMzraya (apsarAoMkA Azraya) hotA hai usI prakAra vaha parvata bhI apsaraHsaMzraya ( jalase bhare hue tAlAboMkA AdhAra ) hai / aura indrakA zarIra jaise cAroM ora phailatI huI jyoti (teja) se suzobhita hotA hai usI prakAra usa parvatakA zarIra bhI cAroM ora phaile hue jyotiSI devoMse suzobhita hai| saudharma svargakA indraka vimAna isa parvatakI cUlikAke atyanta nikaTa hai (bAlamAtrake antarase vidyamAna hai| isalie aisA mAlUma hotA hai mAno svargalokako dhAraNa karaneke lie eka U~cA khambhA hI khar3A ho| vaha parvata apanI kaTaniyoMse jina vanapaMktiyoMko dhAraNa kiye hue hai ve hamezA phUloMse ujjvala rahatI haiM tathA aisI mAlUma hotI haiM mAno kalpavRkSoMke sAtha spardhA karake hI saba RtuoMke phala phUla de rahI hoM / vaha parvata suvarNamaya hai, U~cA hai aura aneka ratnoMkI kAntise sahita hai isalie aisA jAna par3atA hai mAno jinendradevake abhiSekake lie devoMke dvArA banAyA huA suvarNamaya U~cA aura ratnakhacita siMhAsana hI ho| usa parvatapara zrI jinendradevakA abhiSeka hotA hai tathA aneka caityAlaya vidyamAna haiM mAno inhIM do 1. suvRttatvAt / 2. nityasthiteH / satAm A samantAt sthitiyasmin / 3. pravRddhasAnutvAt pravRddhasainyatvAcca / 4. sarvajanasyottaradiksattvAta sarvajanottamatvAcca / 5. puruparamezvaram / 6. advirupalakSitasarovarasaMzrayAta devagaNikAsaMzrayAcca / 7. jyotirgaNaH pakSe kaaykaantiH| 8. -dAyibhi: m0| 9. prApta a0, sa0, da0, ma0, l0|10. apratibandhaM yathA bhavati tathA / Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaM parva 'lavaNAmbhodhivelAmbhovalayazlakSNavAsasaH / jambUdvIpamahImatuH kirITamiva susthitam // 17 // kulAcalapRthUttuGgavIcImaGgopazominaH / saMgItaprahatAtocavihAruta zAlinaH // 171 // mhaandiijlaalolmRnnaalvikspteH| nandanAdimahodyAnavisarpaspatrasaMpadaH // 102 // surAsurasabhAvAsamAsitAmarasazriyaH / 'sukhAsavarasAsaktajIvabhRGgAvalIbhRtaH // 173 // jagat padmAkarasyAsya madhye kAlAniloddhatam / vivRddhamiva kialkapuJjamApiaracchavim // 17 // "saratnakaTakaM maasvccuulikaamukuttojjvlm| so'darzada girirAjaM taM rAjantaM jinamandiraiH // 175 // "tamadbhutazriyaM pazyan agamat sa parAM mudam / nyarUpayacca paryantadezAnasyeti vismayAt // 17 // girIndro'yaM svazRGgApraiH samAkrAntanamomayaH / lokanADIgatAyAma' mimAna 'iva rAjate // 177 // asya sAnUnime ramyacchAyAnokahazominaH / sAI vadhUjanaH zazvadAvasanti divaukasaH // 178 // asya pAdAdayo'pyasmAdAnIlaniSadhaM gatAH / mahatAM pAisaMsevI ko vA 'naaytimaapnuyaat||179|| kAraNoMse utpanna hue puNyake dvArA vaha binA kisI roka-Tokake svargako prApta huAhai arthAt svarga taka U~cA calA gayA hai| athavA vaha parvata lavaNasamudrake nIle jalarUpI sundara vastroMko dhAraNa kiye hue jambUdvIparUpI mahArAjake acchI taraha lagAye gaye mukuTake samAna mAlUma hotA hai| athavA yaha jagat eka sarovarake samAna hai kyoMki yaha sarovarakI bhA~ti hI kulAcalarUpI bar3I U~cI laharoMse zobhAyamAna hai, saMgItake lie bajate hue bAjoMke zabdarUpI pakSiyoMke zabdoMse suzobhita hai, gaGgA,sindhu Adi mahAnadiyoMke jalarUpI mRNAlase vibhUSita hai, nandanAdi mahAvanarUpI kamalapatroMse Acchanna hai, sura aura asuroMke sabhAbhavanarUpI kamaloMse zobhita hai, tathA sukharUpa makarandake premI jIvarUpI bhramarAvaloko dhAraNa kiye hue hai| aise isa jagatarUpI sarovarake bIca meM vaha pIta varNakA suvarNamaya meru parvata aisA jAna par3atA hai mAno pralayakAlake pavanase ur3A huA tathA eka jagaha ikaTThA huA kamaloMkI kezarakA samUha ho| vAstavameM vaha parvata, parvatoMkA rAjA hai kyoMki rAjA jisa prakAra ratnajaDita kaTakoM (kar3oM) se yukta hotA hai usI prakAra vaha parvata bhI ratnajar3ita kaTakoM (zikharoM) se yukta hai aura rAjA jisa prakAra mukuTase zobhAyamAna hotA hai usI prakAra vaha parvata bhI cUlikArUpI dedIpyamAna mukuTase zobhAyamAna hai| isa prakAra varNanayukta tathA jinamandiroMse zobhAyamAna vaha meru parvata svayambuddha mantrIne dekhA // 162-175 / / adbhuta zobhAyukta usa meru parvatako dekhatA huA vaha mantrI atyanta Anandako prApta huA aura bar3e Azcaryase usake samIpavartI pradezoMkA nIce likhe anusAra nirUpaNa karane lagA // 176 / / isa girirAjane apane zikharoMke agrabhAgase samasta AkAzarUpI A~ganako ghera liyA hai jisase aisA zobhAyamAna hotA hai mAno lokanAr3IkI lambAI hI nApa rahA ho // 177 / / manohara tathA ghanI chAyAvAle vRkSoMse zobhAyamAna isa parvatake zikharoMpara ve deva loga apanI-apano deviyoM ke sAtha sadA nivAsa karate haiM // 178 / / isa parvatake pratyanta parvata (samIpa 1. ghinolAmbho-a0, ma0, da0, sa0, 10, l0| 2. jambUdvIpamahIbhartuH sAdRzyAbhAvAt jambUdvIpamahIbharturiti rUpakamayuktamiti na shkuniiym| sabhAjanairivAnekadvIparveSTitatvena sAmyasadbhAvAt / 'yathA kathaMcit sAdRzyaM yatrodbhUtaM pratIyate' iti vacanAt / namvidamupalakSaNaM na tu rUpakasyaiveti vAcyam 'upamaiva tirobhUtabhedA rUpakamiSyate' iti vacanAt / 3. dhvniH| 4. atra zloke patrazabdena kamalinIpatrANi gRhyante / 5. suraasursbhaagRhodbhaasikmlshriyH| 6. sukhameva AsavarasaH makarandarasaH tatra AsaktA jovA eva bhaGgAvalyaH tA biti tsy| 7. kAla evAnilastenoddhRtam / 8. ratnamayasAnusahitam / pakSe ratnamayakaravalayasahitam / 9. pakSe kalazopalakSitamukuTam / 10. tamubhadta-a0, l0| 11. utsedham / 12. pramAtA / 13. zRGgeSu / 'vaso'nupAdhyAG' iti sUtrAt saptamyarthe dvitIyA vibhaktirbhavati / 14. pratyantaparvatAH / 15. meroH / 16. nAyAti-ma0, l.| Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 AdipurANam gajadantAyo'syaite 'lakSyante paadsNmitaaH| bhaktyA niSadhanIlAbhyAmiva hastAH prasAritAH // 10 // ime cainaM mahAnayau sItAsItodakAhaye / kozadvayAdanAspRzya yAto'mbhodhi bhayAdiva // 18 // masya paryantabhUmAgaM sadA'laMkurute pramaiH / mazAlaparikSepaH kururukSmImadhikSipan // 18 // ito nandanamucAnamitaM saumanasaM vanam / itaH pANDakamAmAti zazvaskusumitamam // 183 // ito candravRttAnAH kuravo'mI ckaaste| ito jambadamaH zrImAnitaH zAlmalipAdapaH // 184 // amI caityagRhA mAnti banedhvasya jinezinAm / ratnabhAmAsimiH kUTaH thotayanto namo'GgaNam // 585 // zazvat puNyajanAkIrNaH socAnaH sajinAlayaH / paryantasthasarikSetro nago'yaM nagarAyate // 18 // saMgatasyAbhRdbhaGgaH kSetrapatropazobhinaH / jambadvIpAmbujasyAsya nago'yaM karNikAyate ||18||iti prakaTitodAramahimA bhUbhRtAM patiH / manye jagattrayAyAmamavApyeSa vilaite // 14 // tamisyAvarNayan dUrAt svayaMbudaH samAsadat / dhvajahastairivAhRtaH sAdaraM jinamandiraiH // 189 // akRtrimAnanAghantAna nityAlokAn surAciMtAn / jinAlayAn samAsAca sa parAM mudamAyayau // 190 // 'saparyayA sa 'paryasya bhUyo bhaktyA praNamya ca / madrazAlAdicaityAni vandate sma yathAkramam // 19 // vartI choTI-choTI parvatazreNiyA~) yahA~se lekara niSadha aura nIla parvata taka cale gaye haiM so ThIka hI hai kyoMki bar3oMkI caraNasevA karanevAlA kauna puruSa bar3appanako prApta nahIM hotA ? // 179 // isake caraNoM (pratyanta parvatoM)ke Azrita rahanevAle ye gajadanta parvata aise jAna par3ate haiM mAno niSadha aura nIla parvatane bhaktipUrvaka sevAke lie apane hAtha hI phailAye hoM // 180 // ye sItA, sItodA nAmakI mahAnadiyA~ mAno bhayase hI isake pAsa nahIM Akara do kozakI dUrIse samudrakI ora jA rahI haiM // 181 // isa parvatake cAroM ora yaha bhadrazAla vana hai jo apanI zobhAse devakuru tathA uttarakurukI zobhAko tiraskRta kara rahA hai aura apane vRkSoM ke dvArA isa parvatasambandhI cAroM orake bhUmibhAgako sadA alaMkRta karatA rahatA hai / / 182 / / idhara nandanavana, idhara saumanasa vana aura idhara pANDuka vana zobhAyamAna hai| ye tInoM hI vana sadA phUle hue vRkSoMse atyanta manohara haiM 183 // idhara ye ardhacandrAkAra devakuru tathA uttarakuru zobhAyamAna ho rahe haiM, idhara zobhAvAn jambUvRkSa hai aura idhara yaha zAlmalI vRkSa hai / / 18 / isa parvatake cAroM vanoMmeM ye jinendradevake caityAlaya zobhAyamAna haiM jo ki ranoMkI kAntise bhAsamAna apane zikharoMke dvAga AkAzarUpI oNganako prakAzita kara rahe haiM / / 18 / yaha parvata sadA puNyajanoM (yakSoM) se vyApta rahatA hai| aneka bAga-bagIce tathA jinAlayoMse sahita hai tathA isake samIpa hI aneka nadiyA~ aura videha kSetra vidyamAna haiM isalie yaha kisI nagarake samAna mAlUma ho rahA hai| kyoMki nagara bhI sadA puNyajanoM (dharmAtmA logoM) se vyApta rahatA hai, bAga-bagIce aura jina-mandiroMse sahita hotA hai tathA usake samIpa aneka nadiyA~ aura kheta vidyamAna rahate haiM / / 186 / / athavA yaha parvata saMsArI jIvarUpI bhramaroMse sahita tathA bharatAdi kSetrarUpI patroMse zobhAyamAna isa jambUdvIparUpI kamalakI karNikAke samAna bhAsita hotA hai / / 187 / isa prakAra utkRSTa mahimAse yukta yaha sumeru parvata, jAna par3atA hai ki Aja bho tInoM lokoMkI lambAIkA ullaMghana kara rahA hai // 188 / isa taraha dUrase hI varNana karatA huA svayambuddha mantrI usa meru parvatapara aisA jA pahu~cA mAno jinamandiroMne apane dhvajArUpIhAthoMse use Adarasahita bulAyA hI ho ||18||vhaaN anAdinidhana, hamezA prakAzita rahanevAle aura devoMse pUjita akRtrima caityAlayoMko pAkara vaha svayaMbuddha mantrI parama Anandako prApta huA // 190 / / usane pahale pradakSiNA dii| phira bhaktipUrvaka bAra-bAra namaskAra kiyA aura phira pUjA kI / isa prakAra yathAkramasebhadrazAla Adi vanoMko samasta akRtrima 1. lakSante la / 2. bhaktyai da0, Ta0 / bhajanAya / 3. gacchataH / 4. parivalayaH / parikSepaM s0,0| 5.tiraskurvan / adhikSipat a0, a0|6.bhdrshaalaadupri / 7.santataprakAzakAn / 8.puujyaa| 9.pradakSiNIkRtya / Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaM parva 111 . sa saumanasapaurastyadigbhAgajinavezmani / kRtArcanavidhi kyA praNamya aNamAsita:2 // 192 // 'prAgvidehamahAkacchaviSayAriSTasatpurAt / bhAgatI sahasauziSTa munI gaganacAriNau // 193 // AdityagatimamaNyaM tathArijayazabdanam / yugandharamahAtIrthasarasIhaMsanAyakau // 19 // tAvabhyetya samabhyayaM praNamya ca punaH punaH / papraccheti sukhAsInau manISI svamanISitam // 195 // bhagavantau yuvAM brataM kiMcit pRcchAmi hRdgatam / bhavantau hi jagadbodhavidhau dhtto'vdhisvissm||19|| asmatsvAmI khagAdhIzaH khyAto'stIha mahAbalaH / sa mambasidirAhosvidamanyaH saMzayo'tra me // 19 // jinopadiSTasanmArgamasmadvAkyAt pramANayan / sa ki zradAsyate neti"jijJAse "vAmanugrahAt // 198 // iti praznamupanyasya tasmina vizrAntimAyuSi / tayorAdityagatyAkhyaH samAlyadavadhIkSaNaH // 199 // mo manya ! manya evAsau pratyeSyati ca te vacaH / dazame janmanItazca tiirthkRtvmvaapsyti||20|| dvIpe jambUmatohaiva viSaye mAratAhaye / "janitaiSya yugArambhe magavAnAditIrthakRt // 20 // ito'tItamavaM cAsya vakSye zRNu samAsataH / dharmabIjamanenoptaM yatra mogecchayAnvitam // 202 // ihaivAparato merovidehe gandhilAmidhe / pure siMhapurAmilye purandarapuropame // 20 // zrISeNa ityabhUd rAjA rAjeva priyadarzanaH / devI ca sundarI tasya babhUvAtyanvasundarI // 20 // jayavarmAhayaH so'yaM tayoH sUnurajAyata / zrIvarmeti ca tasyAbhUdanujo janatApriyaH // 205 / / pratimAoMkI vandanA kI // 191 / / vandanAke bAda usane saumanasavanake pUrva dizAsambandhI caityAlayameM pUjA kI tathA bhaktipUrvaka praNAma karake kSaNa-bharake lie vaha vahIM baiTha gayA // 192 / / itanemeM hI usane pUrva videha kSetrasambandhI mahAkaccha dezake ariSTa nAmaka nagarase Aye hue, AkAzameM calanevAle Adityagati aura ariMjaya nAmake do muni akasmAt dekhe| ve donoM hI muni yugandhara svAmIke samavasaraNarUpI sarovarake mukhya haMsa the // 193-194 / / atizaya buddhimAna svayambuddha mantrIne sammukha jAkara unakI pUjA kI, bAra-bAra praNAma kiyA aura jaba ve sukhapUrvaka baiTha gaye taba unase nIce likhe anusAra apane manoratha pUche / / 195 // he bhagavan , Apa jagatko jAnaneke lie avadhijJAnarUpI prakAza dhAraNa karate haiM isalie Apase maiM kucha manogata bAta pUchatA hU~, kRpAkara use kahie / / 196 // he svAmin , isa lokameM atyanta prasita vidyAdharoMkA adhipati rAjA mahAbala hamArA svAmI hai vaha bhavya hai athavA abhavya ? isa viSayameM mujhe saMzaya hai // 197 / jinendradevake kahe hue sanmArgakA svarUpa dikhAnevAle hamAre paMcanoMko jaise vaha pramANabhUta mAnatA he vaise zraddhAna bhI karegA yA nahIM ? yaha bAta maiM Apa donoMke anuprahase jAnanA cAhatA huuN||198|| isa prakAra prazna kara jaba svayambuddha mantrI cupa ho gayA taba unameM se Adityagati nAmake avadhijJAnI muni kahane lage // 199 // he bhavya, tumhArA svAmI bhavya hI hai, vaha tumhAre vacanoMpara vizvAsa karegA aura dasaveM bhavameM tIrthakara pada bhI prApta kregaa||200|| vaha isI jambUdvIpake bharata nAmaka kSetrameM AnevAle yugake prArambhameM aizvaryavAn prathama-tIrthakara hogA / / 2011 // aba maiM saMkSepase isake usa pUrvabhavakA varNana karatA hU~ jahA~ ki isane bhogoMkI icchAke sAtha-sAtha dharmakA bIja boyA thaa| he rAjan , tuma suno // 202 / / - isI jambUdvIpameM meruparvatase pazcimakI ora videha kSetrameM eka gandhilA nAmakA deza hai usameM siMhapura nAmakA nagara hai jo ki indrake nagarake samAna sundara hai| usa nagarameM eka zrISeNa nAmakA rAjA ho gayA hai / vaha rAjA candramAke samAna sabako priya thaa| usakI eka atyanta sundara sundarI nAmakI strI thiiIR03-204||un donoMke pahale jayavarmA nAmakA putra huA 1. pUrvadigbhAmasthajinagahe / 2. sthitH|-maasthitHd0,m.|3. puurvvidehH| 4. mukhyam / 5. arijayAsyam / 6. sukhopaviSTo / 7. svepsitam / 8. bodhavidhAne / .9. vAkyaM pra-10,60, sa0, 50 / 10. zraddhAnaM kariSyate / 11. zAtumicchAmi / 12. yuvyo| 13. upanyAsaM kRtvA / 14. gacchati sati / 15. vizvAsaM kariSyati / 16. ca tadvacaH m.| 17. bhaviSyati / 18. bhaviSyadayugaprArambhe / 19. candra is| Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 AdipurANam 'pitrorapi nisageMga kanIyAnabhavat priyaH / prAyaH prajAtvasAmye'pi kacit prItiH prajAyate // 206 // janAnurAgamutsAhaM pitA dRSTvA kanIyasi / rAjyapaTuM babandhAsya jyAyAMsamavadhIrayan // 207 // jayavarmAya nirvedaM paraM prApya tapo'grahIt / svayaMpramaguroH pAzveM "svamapuNyaM vigarhayan // 208 // navasaMyata evAsau yAntavRddhyA mahIdharam / khe khecarezamuScakSurvIkSyAsIt sanidAnakaH // 209 // mahAkhecaramogA hi bhUyAsume'nyajanmani / iti dhyAyamasau dRSTI valmIkAd mImamoginA // 210 // mogaM "kAmyan visRSTAsuriha bhUtvA mahAbalaH so''nAzitammavAn bhogAn bhukte'dya khacarocitAn 211 "tato mogevasAvevaM cirakAlamarajyata / bhavadaco'dhunA atvA kSipramebhyo viraMsyati // 212 // so'ca rAtrI samaikSiSTa svapne durmantrimistrimiH / nimajyamAnamAtmAnaM bAkAt pake duruttare // 213 // tato' nirmaLa tAn duSTAn duHpAduddhataM tvayA / abhiSikta svamekSiSTa niviSTaM hariviSTare // 21 // dIptAmekAM ca ma jvAlA zrIyamANAmanukSaNam / 'kSaNapramAmivAlolAmapazyat kSaNadAkSaye // 215 // palA svabhAvatispaSTaM tvAmeva "pratipAlayan / bhAste tasmAt tvamAzveva gatvainaM pratibodhaya // 216 // svamadvayamadaH pUrva svattaH zrutvAtivismitaH / prIto bhavadvacaHkRtsnaM ' sa kariSyatyasaMzayam // 21 // aura usake bAda usakA choTA bhAI zrIvarmA huaa| vaha zrIvarmA saba logoMko atizaya priya thA / / 205 / / vaha choTA putra mAtA-pitAke lie bhI svabhAvase hI pyArA thA so ThIka hI hai santAnapanA samAna rahanepara bhI kisIpara adhika prema hotA hI hai / / 206 // pitA zrISeNane mamuSyoMkA anurAga tathA utsAha dekhakara choTe putra zrIvarmAke mastakaparahIrAjyapaTTa bA~dhA aura isake bar3e bhAI jayavarmAko upekSA kara dI / / 207 // pitAkI isa upekSAse jayavarmAko bar3A vairAgya huA jisase vaha apane pApoMkI nindA karatA huA svayaMprabhaguruse dIkSA lekara tapasyA karane lagA / / 20 / / jayavarmA abhI navadIkSita hI thA-use dIkSA liye bahuta samaya nahIM huA thA ki usane vibhUtike sAtha AkAzameM jAte hue mahIdhara nAmake vidyAdharako A~kha uThAkara dekhaa| usa vidyAdharako dekhakara jayavarmAne nidAna kiyA ki mujhe AgAmI bhavameM bar3e-bar3e vidyAdharoMke bhoga prApta hoN| vaha aisA vicAra hI rahA thA ki itanemeM eka bhayaMkara sapane bAmIse nikalakara use Dasa liyaa| vaha bhogoMkI icchA karate hue hI marA thA isalie yahA~ mahAbala huA hai aura kabhI tRpta na karanevAle vidyAdharoMke ucita bhogoMko bhoga rahA hai| pUrvabhavake saMskArase hI vaha cirakAla taka bhogoMmeM anurakta rahA hai kintu Apake vacana sunakara zIghra hI inase virakta hogA / 209-212 / / Aja rAtako usane svapnameM dekhA hai ki ki tumhAre sivAya anya tIna duSTa mantriyoMne use balAtkAra kisI bhArI kIcar3ameM phaMsA diyA hai aura tumane una duSToM mantriyoMkI bhartsanA kara use kIcar3ase nikAlA hai aura siMhAsanapara baiThAkara usakA abhiSeka kiyA hai / / 213-214 / isake sivAya dUsare svapnameM dekhA hai ki agmikI eka pradIpta jvAlA bijalIke samAna caMcala aura pratikSaNa kSINa hotI jA rahI hai| usane ye donoM svapna Aja hI rAtrike antima samayameM dekhe haiM / 215 / / atyanta spaSTa rUpase donoM svapnoMko dekha vaha tumhArI pratIkSA karatA huA hI baiThA hai isalie tuma zIghra hI jAkara use samajhAo 216 // vaha pUchaneke pahale hI Apase ina donoM svapnoMko sunakara atyanta vismita hogA aura prasanna hokara niHsandeha Apake samasta vacanoMko svIkRta karegA // 217 / / 1. jananojanakayoH / 2. putratvasamAne'pi / 3. vyavasAyam / 'utsAho vyavasAyaH syAt savoryamatizaktimAk' ityamaraH / 4. avajJAM kurvan / 5. AtmIyam / 6. nindan / 7. gacchantam / 8. mahIdharanAmAnam / 9. bhogaste 10,60, l0,| 10. bhogaM kAmyatIti bhoga kAmyan / bhogakAma-a0, sa0 / bhogakAmyan d0| 11. sonAzitabhavaM bhogAn a0, sa0, 80 / 12. atRptikarAn / 13. kAraNAt / 14. virakto bhvissyti| 15. saMta / 16. AtmAnam / 17. anantarakSaNameva / 18. tddid| 19. rAtryante / 20. pratIkSamANaH / 21. -ka sUkSma sa0, a0, 60, s0| Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..paJcamaM parva 113 tRSitaH payasIvAndAt patite cAtako'dhikam / 'januSAndha ivAnandhaMkaraNe paramauSadhe // 21 // rucimeSyati sabameM tvattaH so'dya prabuddhadhIH / dUsyeva muktikAminyAH kAlandhyA pracoditaH // 219 // viddhi tadbhAvipuNyardipizunaM svapnamAdimam / dvitIyaM ca tadIyAyuratihAsa nivedakam // 220 // mAsamAtrAvaziSTaM ca jIvitaM tasya 'nizcinu / tadasya zreyase madra ghaTeyAstvamazItakaH // 22 // ityudIrya tato'nta dimagAt so'mbaracAraNaH / samaM sadharmaNAdisyagatirAzAsya mntrinnm||222|| svayaMbuddho'pi tadvAkyazravaNAt kiMcidAkulaH / etaM tyAvRtat tasya pratibodhavidhAyakaH // 223 // satvaraM ca samAsAtha taM ca dRSTvA mahAbalam / cAraNarSivaco'zeSamAkhyat svapnaphalAvadhi // 224 // "hanta duHkhAnubandhAnAM hai ntA dharmo jinoditaH / tasmAt tasmin matiM dhatsva matimamiti cAnvazAt // tataH svAyuHkSayaM buddhvA svayaMbuddhAnmahAbalaH / tanusyAge matiM dhImAnadhatta vidhivat tadA // 22 // kRtvASTAhikamindardiH mahAmahamahApayat / divasAn svagRhodyAnajinavezmani maktitaH // 227 // sutAyAtibalAkhyAya datvA rAjyaM samRddhimat / sarvAnApRcchaya mantryAdIn paraM svaatntrymaashritH||228|| siddhakUTamupetyAzu parAdhya jinamandiram / siddhArSyAstatra saMpUjya sa "saMnyAsyadasAdhvasaH // 229 // yAvajovaM kRtAhArazarIratyAgasaMgaraH '5 / gurusAbhi samAsad vIrazayyAmamUDhadhoH // 230 // jisa prakAra pyAsA cAtaka meghase par3e hue jalameM, aura janmAndha puruSa timira roga dUra karanevAlI zreSTha oSadhimeM atizaya prema karatA hai usI prakAra muktirUpI strIko dUtasamAna kAlalabdhike dvArA prerita huA mahAbala Apase prabodha pAkara samIcIna dharmameM atizaya prema karegA / 218-219 / / rAjA mahAbalane jo pahalA svapna dekhA hai use tuma usake AgAmI bhavameM prApta honevAlI vibhUtikA sUcaka samajho aura dvitIya svapnako usakI Ayuke atizaya hAsako sUcita karanevAlA jAno / / 220 // yaha nizcita hai ki aba usakI Ayu eka mAhakI hI zeSa raha gayI hai isalie he bhadra, isake kalyANake lie zIghra hI prayatna karo, pramAdI na hoo // 221 // yaha kahakara aura svayaMbuddha mantrIko AzIrvAda dekara gaganagAmI Adityagati nAmake munirAja apane sAthI ariMjayake sAtha-sAtha antarhita ho gaye // 222 / / munirAjake vacana sunanese kucha vyAkula huA svayaMbuddha bhI mahAbalako samajhAneke lie zIghra hI vahA~se lauTa AyA / / 223 / / aura tatkAla hI mahAbalake pAsa jAkara use pratIkSAmeM baiThA huA dekha prArambhase lekara svapnoMke phala paryanta viSayako sUcita karanevAle RSirAjake samasta vacana sunAne lagA / / 224 // tadanantara usane yaha upadeza bhI diyA ki he buddhiman , jinendra bhagavAnakA kahA huA yaha dharma hI samasta duHkhoMkI paramparAkA nAza karanevAlA hai isalie usImeM buddhi lagAie,usIkA pAlana kiijie||225|| buddhimAn mahAbalane svayaMbuddhase apanI AyukA bhaya jAnakara vidhipUrvaka zarIra chor3ane-samAdhimaraNa dhAraNa karanemeM apanA citta lagAyA // 226 / / atizaya samRddhizAlI rAjA apane gharake bagIceke jinamandirameM bhaktipUrvaka ASTAhika mahAyajJa karake vahIM dina vyatIta karane lagA / / 227 // vaha apanA vaibhavazAlI rAjya atibala nAmaka putrako sauMpakara tathA mantrI Adi samasta logoMse pUchakara parama svatantratAko prApta ho gayA / / 228 / / tatpazcAt vaha zIghra hI paramapUjya siddhakUTa caityAlaya phuNcaa| vahA~ usane siddha pratimAoMkI pUjA kara nirbhaya ho saMnyAsa dhAraNa kiyA IR29|| buddhimAna mahAbalane gurukI sAkSIpUrvaka jIvanaparyantake lie AhAra pAnI tathA zarIra 1. jnmaandhH| 2. andhamanandha karaNamanandhakaraNaM tasmin / 3. karaNaM paramauSadham a0 / 4. svalpatvam / 5. nizcitamba0, sa0 / 6. ceSTAM kuru / 7. amndH| 8. uktvA / 9.tiroSAnam / 10. AzIrvAda datvA / -rAzasya b0| 11. tanmatam ma0, 50, Ta0 / tavabhISTam / dharmavRddhimiti yAvat / 12. nijapuraM pratyAgataH / 13. hanta saMbodhane, he mahAbala / 14. pAtakaH / 15. zikSAmakarot / 16. anayat |-mhaapyn ba0, s0|17. saMtoSaM nItvA / 18. saMnyasanamakarot / 19. prtijnyaa| . 15 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 AdipurANam pAruhmArAmanAnAvaM titIrghabhavasAgaram / niryApakaM svayaMbuddha bahu mene mahAbalaH // 23 // sarvatra samatAM maitrImanautsukyaM ca bhAvayan / so'bhUnmunirivAsaMgatyakabATetaropadhiH // 232 // dehAhAraparityAgavatamAsthAya dhIradhIH / paramArAdhanAzuddhiM sa bheje susamAhitaH // 23 // prAyopagamanaM kRtvA dhIraH svaparagocarAn / upakArAnasau naicchat zarIre'nicchatAM gataH // 23 // tInaM tapasyatastasya tanimAnamagAt tanuH / pariNAmasvavardhiSTa smarataH parameSTinAm // 235 // bhanAzuSo'sya gAtrANAM paraM zithilatA'bhavat / nArUDhAyAH pratijJAyA vrataM hi mahatAmidam // 23 // zaraddhana ivArUhakAyo 'bhUt saM rasakSayAt / mAMsAsRjaviyuktaMca dehaM sura ivAvimaH // 23 // gRhItamaraNArammavrataM taM vIkSya cakSuSI / zuceva kvApi saMlIne prAgvilAsAd "virematuH // 238 // kapolAvasya saMzuSyarasamAsatvacAvapi / rUDhI kAnsyAnapApinyA naumiSTAM prAktanoM zriyam // 239 // se mamatva chor3ane kI pratijJA kI aura vIrazayyA Asana dhAraNa kI / / 230 // vaha mahAbala ArAdhanArUpI nAvapara ArUr3ha hokara saMsArarUpI sAgarako tairanA cAhatA thA isalie usane svayaMbuddha mantrIko niryApakAcArya (sallekhanAkI vidhi karAnevAle AcArya, pakSameM-nAva calAnevAlA khevaTiyA) banAkara usakA bahuta hI sammAna kiyA ||23shaa vaha zatru, mitra AdimeM samatA dhAraNa karane lagA, saba jIvoMke sAtha maitrIbhAvakA vicAra karane lagA, hamezA anutsuka rahane lagA aura bAhya-Abhyantara parigrahakA tyAga kara parigrahatyAgI munike samAna mAlUma hone lgaa||232|| dhIra-vIra mahAbala zarIra tathA AhAra tyAga karanekA vrata dhAraNa kara ArAdhanAoMkI parama vizuddhiko prApta huAthA, usa samaya usakA citta bhI atyanta sthira thaa|233|| usa dhIra-vIrane prAyopagamana nAmakA saMnyAsa dhAraNa kara zarIrase bilakula hI sneha chor3a diyA thA isalie vaha zarIrarakSAke lie na to svakRta upakAroMkI icchA rakhatA thA aura na parakRta upkaaroNkii||234|| bhAvArtha-saMnyAsa maraNake tIna bheda haiM-1 bhakta pratyAkhyAna, 2 iMginImaraNa aura 3 praayopgmn| (1) bhaktapratijJA arthAt bhojanakI pratijJA kara jo saMnyAsamaraNa ho use bhaktapratijJA kahate haiM, isakA kAla antarmuhUrta se lekara bAraha varSa takakA hai| (2) apane zarIrakI sevAsvayaM kare, kisI dUsarese rogAdikA upacAra na karAve / aise vidhAnase jo saMnyAsa dhAraNa kiyA jAtA hai use iMginImaraNa kahate haiM / (3) aura jisameM svakRta aura parakRta donoM prakArake upacAra na hoM use prAyopagamana kahate haiM / rAjA mahAbalane prAyopagamana nAmakA tIsarA saMnyAsa dhAraNa kiyA thA // 234|| kaThina tapasyA karanevAle mahAbala mahArAjakA zarIra to kRza ho gayA thA parantu paJcaparameSThiyoMkA smaraNa karate rahanase pariNAmoMkI vizuddhi bar3ha gayI thii||235|| nirantara upavAsa karanevAle una mahAbalake zarIrameM zithilatA avazya A gayI thI parantu grahaNa kI huI pratijJAmeM raMcamAtra bhI zithilatA nahIM AyI thI, so ThIka hai kyoMki pratijJAmeM zithilatA nahIM karanA hI mahApuruSoMkA vrata hai / / 236 / / zarIrake rakta, mAMsa Adi rasoMkA kSaya ho jAnese vaha mahAbala zarad Rtuke meghoMke samAna atyanta durbala ho gayA thaa| athavA yoM samajhie ki usa samaya vaha rAjA devoMke samAna rakta, mAMsa Adise rahita zarIrako dhAraNa kara rahA thaa||237|| rAjA mahAbalane maraNakA prArambha karanevAle vrata dhAraNa kiye haiM, yaha dekhakara usake donoM netra mAno zokase hI kahIM jA chipe the aura pahaleke hAva-bhAva Adi vilAsoMse virata ho gaye ye // 238 // yadyapi usake donoM gAloMke rakta, mAMsa tathA camar3A Adi saba sUkha gaye the tathApi 1. viSayeSvalAmpaTyam / 2. prigrhH| 3. suSTha sannaraH / 4. tapaskurvataH / 5. atikRzatvam / 6. aznAtItyevaMzIlaH azvAn na azvAn anazvAn tasya anAzuSaH / 7. zasya bhAvaH / 8. deho mahAbalazca / 9. vimati sm| 10. apasarataH sma / Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaM parva 115 nitAntapIvarAvasau keyUrakiNakarkazI / tadAsmojimatakAThinyA mRvimAnamupaiyatuH // 24 // 'bhAbhugnamudaraM cAsya vivalImAsaMgamam / nivAtanistaranAmbusaraH zuSyadivAbhavat // 24 // 'tapastanUnapAttApAd didIpe'dhikameva saH / kanakAzma ivAdhmAtaH parAM zuddhiM samudvahana // 242 // asacaM tanasaMtApaM sahamAnasya helyaa| yayuH parISahAmAmamAsyAsya saMgara // 24 // svagasthIbhUtadeho'pi yad vyajeSTa parISahAn / svasamAdhibalAd vyaktaM sa tadAsInmahAbalaH // 244 / / mUni kokottamAn siddhAn sthApayan hRdaye'rhataH / zirakavacamastraM ca sa cakre sAdhumistrimiH // 245 // cakSaSI paramAtmAnamadrASTAmasya yogtH| azrauSTAM paramaM mantraM zrotre jihA tamApaThat // 246 // manogarmagRhe'IntaM vidhAyAsau niraJjanam / pradIpamiva nirdhUtadhvAnto'mad dhyAnatejasA // 24 // dvAviMzatidinAnyeSa kRtasallekhanAvidhiH / jIvitAnte samAdhAya manaH svaM parameSThiSu // 248 // namaskArapadAnyanta lpena "nibhRtaM japan / lalATapaTavinyastahastapakajakuDamalaH // 249 // kozAdaserivAnyatvaM dehAjIvasya bhAvayan / bhAvitAsmA sukhaM prANAnaujmat sanmantrisAkSikam / / 250 // unhoMne apanI avinAzinI kAntike dvArA pahalekI zobhA nahIM chor3I thI, ve usa samaya bhI pahalekI hI bhA~ti sundara the / / 239 / / samAdhigrahaNake pahale usake jo kandhe atyanta sthUla tathA bAjUbandakI ragar3ase atyanta kaThora the usa samaya ve bhI kaThoratAko chor3akara atizaya komalatA ko prApta ho gaye the // 240 / / usakA udara kucha bhItarakI ora jhuka gayA thA aura trivalI bhI naSTa ho gayI thI isalie aisA jAna par3atA thA mAno havAke na calanese taraMgarahita sUkhatA huA tAlAba hI ho / / 241 / / jisa prakAra agnimeM tapAyA huA suvarNa pASANa atyanta zuddhiko dhAraNa karatA huA adhika prakAzamAna hone lagatA hai usI prakAra vaha mahAbala bhI taparUpI agnise tapta ho atyanta zuddhiko dhAraNa karatA huA adhika prakAzamAna hone lagatA thaa|242raajaa asahya zarIra-santApako lIlAmAtrameM hI sahana kara letA thA tathA kabhI kisI vipattise parAjita nahIM hotA thA isalie usake sAtha yuddha karate samaya-parISaha hI parAjayako prApta hue the, parISaha use apane karttavyamArgase cyuta nahIM kara sake the / / 243 // yadyapi usake zarIrameM mAtra camar3A aura haDI hI zeSa raha gayI thI tathApi usane apanI samAdhike balase aneka parISahoMko jIta liyA thA isalie usa samaya vaha yathArthameM 'mahAbala' siMha huA thA / / 244 // usane apane mastakapara lokottama parameSThIko tathA hRdayameM arahaMta parameSThIko virAjamAna kiyA thA aura AcArya, upAdhyAya tathA sAdhu ina tIna parameSThiyoMke dhyAnarUpI Topa-kavaca aura astra dhAraNa kiye the||245|| bhyAnake dvArA usake donoM netra mAtra paramAtmAko hI dekhate the, kAna parama mantra (NamokAra mantra) ko hI sunate the aura jilA usIkA pATha karatI thI / / 246 // vaha rAjA mahAbala apane manarUpI garbhagRhameM nirdhUma dIpakake samAna karmamalakalaMkase rahita arhanta parameSThIko virAjamAna kara dhyAnarUpI tejake dvArA moha athavA ajJAnarUpI andhakArase rahita ho gayA thA // 247 / isa prakAra mahArAja mahAbala nirantara bAIsa dina taka sallekhanAkI vidhi karate rhe| jaba AyukA antima samaya AyA taba unhoMne apanA mana vizeSa rUpase pacaparameSThiyoMmeM lgaayaa| usane hastakamala jor3akara lalATapara sthApita kiye aura mana-hI-mana nizcala rUpase namaskAra mantrakA jApa karate hue, myAnase talavArake samAna zarIrase jIvako pRthak cintavana karate hue aura apane 1.bAkuJcitam / 2. vigtvliibhnggH| 3. agnitaapaat| 4. sNtptH| 5. pratijJAyAM yuddhe c| 6. zikhAyAm / 'zikhA hRdayaM ziraH kavacam astram' ceti paJca sthAnAni tatra paJca namaskAraM paJcaSA kRtvA yojayan ityarthaH / 7. 'paramAtmAnamadrASTAmasya yogataH' atra paramAtmazabdena arhan pratipAdyate / dhyAnasAmarthyAbahan cakSurviSayo'bhUdityarthaH / pihite kArAgAre ityAdivat 8. azRNutAm / 9. samAdhAnaM kRtvA / 10. nizcalaM yathA bhavati tthaa| Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 1 mantrazaktyA yathA pUrva svayaMbuddho myadhAd balam / tathApi mantrazaksyaiva balaM nyAsthan mhaable||251|| sAcimyaM sacibeneti kRtamasya nirasyayam / tadA dharmasahAyatvaM nirvyapekSaM prakurvatA // 252 // dehabhAramathotsRjya laghUbhUta iva kSaNAt / prApat sa kalpamaizAnarmenalpasukhasaMnidhim // 253 // tatropapAdazayyAyAmudapAdi mahodayaH / vimAne zrIprabhe ramye laLitAGgaH surottamaH // 254 // yathA viyati vItA sAnA vidyud virocate / tathA baikriyikI divyA tanurasyAcirAdamAt // 255 // navayauvanapUrNo nA sarvalakSaNasaMbhRtaH / suptotthito yathA mAti tathA so'ntarmuhUrttataH / / 256 / / jvalatkuNDalakeyUramukuTAGgadabhUSaNaH / khagvI sadaMzukadharaH prAdurAsInmahAdyutiH // 257 // tasya rUpaM tadA reje nimeSAlasakocanam / jhaSadvayena niSkampasthiteneva sarojalam // 258 // bAhuzAkhojjvalaM zromattalapallava komalam / netrabhRGgaM vapustasya bheje kalpamantripazriyam // 259 // lalitaM lakitAGgasya divyaM rUpamayonijam / ityetra varNanAsyAstu kiM vA varNanayAnayA // 260 // puSpavRSTistadApaptanmuktA kalpadrumaiH svayam / dundubhistanitaM mandraM jajRmbhe ruddhadiktaTam // 261 // mRdurAdhUtamandAranandanAdAharan rajaH / sugandhirAvavau mandamanilo'mbukaNAn kiran || 262|| tato'sau valitAM kiMcid dRzaM vyApArayan 'dizAm / samantAdAnamadda vakoTidehaprabhAjuSAm / / 263 / / zuddha AtmasvarUpakI bhAvanA karate hue, svayambuddha mantrIke samakSa sukhapUrvaka prANa chor3e / / 248-250 // svayambuddha mantrI jisa prakAra pahale apanI mantrazakti ( vicArazakti) ke dvArA mahAbalameM bala (zakti athavA senA) sannihita karatA rahatA thA, usI prakAra usa samaya bhI vaha mantrazakti (panamaskAra mantrake jApake prabhAva ) ke dvArA usameM Atmabala sannihita karatA rahA, usakA dhairya naSTa nahIM hone diyA / / 251|| isa prakAra niHsvArtha bhAvase mahArAja mahAbalakI dharmasahAyatA karanevAle svayambuddha mantrIne anta taka apane mantrIpanekA kArya kiyA / / 252 // tadanantara vaha mahAbalakA jIva zarIrarUpI bhAra chor3a deneke kAraNa mAno halakA hokara vizAla sukha - sAmagrI se bhare hue aizAna svargako prApta huaa| vahA~ vaha zrIprabha nAmake atizaya sundara vimAnameM upapAda zayyApara bar3I RddhikA dhAraka lalitAGga nAmakA uttama deva huA / / 253-254 || megharahita AkAzameM zveta bAdaloM sahita bijalIkI taraha upapAda zayyApara zIghra hI usakA vaikriyika zarIra zobhAyamAna hone lagA ||255|| vaha deva antarmuhUrta meM hI navayauvanase pUrNa tathA sampUrNa lakSaNoMse sampanna hokara upapAda zayyApara aisA suzobhita hone lagA mAno saba lakSaNoMse sahita koI taruNa puruSa sokara uThA ho // 256 / / dedIpyamAna kuNDala, keyUra, mukuTa aura bAjUbanda Adi AbhUSaNa pahane hue, mAlAse sahita aura uttama vastroMko dhAraNa kiye hue hI vaha atizaya kAntimAn lalitAGga nAmaka deva utpanna huA || 257 // usa samaya TimakArarahita netroMse sahita usakA rUpa nizcala baiThI huI do machaliyoM sahita sarovara ke jalakI taraha zobhAyamAna ho rahA thA || 258 // athavA usakA zarIra kalpavRkSakI zobhA dhAraNa kara rahA thA kyoMki usakI donoM bhujAe~ ujjvala zAkhAoMke samAna thIM, atizaya zobhAyamAna hAthoMkI hatheliyA~ komala pallavoMke samAna thIM aura netra bhramaroMke samAna the || 259 || athavA lalitAGgadeva ke rUpakA aura adhika varNana karanese kyA lAbha hai ? usakA varNana to itanA hI paryApta hai ki vaha yonike binA hI utpanna huA thA aura atizaya sundara thA // 260 // usa samaya svayaM kalpavRkSoMke dvArA Uparase chor3I huI puSpoMkI varSA ho rahI thI aura dundubhikA gambhIra zabda dizAoMko vyApta karatA huA nirantara bar3ha rahA thA / / 261 // jalakI choTI-choTI bU~doM ko bikheratA aura nandana vanake hilate hue kalpavRkSoMse puSpaparAga grahaNa karatA huA atizaya suhAvanA pavana dhIre-dhIre baha rahA thA || 262 // tadanantara saba 116 1. balaM caturaGgaM balaM sAmarthyam / 2. tadApi ba0, a0, sa0, pa0 / 3. niratikramam / 4. samyavasthAnam / 5. zubhrameSasamanvitA / 6. puruSaH / 7. bhayaM zlokaH 'ma' pustake nAsti / 8. dikSu / Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaM parva aho paramamaizvayaM kimetat ko'smi 'kiM vime / Anamantyetya mA dUrAdityAsId vismitaH kssnnm||26|| kvAyAto'smi kuto vA'dya praprasIdati me manaH / zayyAtalamidaM kasya ramyaH ko'yaM mahAzramaH // 265 // iti cintayatastasya kSaNAdavavirudyayau / tenAbuddha suraH sarva svayaMbuddhAdivRttakam // 266 // aye, tapaHphalaM divyamayaM svargo mahAyutiH / ime devAssamutsarpadehocotAH praNAminaH // 26 // vimAnametadudbhAsi kalpapAdapaveSTitam / imA majugiro devyA zikSAnamaNin purAH // 268 // apsara parivAro'ya mito nRtyati sasmitam / gIyate kalamAmandramitazca muravadhvaniH // 269 // iti nizcitya tatsarva bhvprtyyto'vdhe| zayyotsaMge sukhAsIno nAnAratnAMzumAsure // 27 // jayeza vijayin nanda netrAnanda mahAyute / vardhasvetyudiro namrAstamAsIdan divaukasaH // 271 // saprazrayamathopetya svaniyogapracoditAH / te taM vijJApayAmAsuriti praNatamaulayaH // 272 / / pratIccha prathamaM nAtha sajjaM majanamaGgalam / tataH pUjAM jinendrANAM kuru puNyAnubandhinIm // 273 // tato balamidaM devaM bhava(vabalArjitam / samAlokaya saMghaH samApataditastataH // 27 // itaH prekSasva saMprekSyAH "prekSAgRhamupAgataH / salIlabhUlatoropaM naTantIH suranartakIH // 275 // manojJaveSabhUSAzca devIdevAca"mAnaya / "devabhUyasvasaMprAptau phalametAvadeva hi // 27 // orase namaskAra karate hue karor3oM devoMke zarIrakI prabhAse vyApta dizAoM meM dRSTi ghumAkara lalitAGgadevane dekhA ki yaha parama aizvarya kyA hai ? maiM kauna hU~ ? aura ye saba kauna haiM ? jo mujhe dUra-dUrase Akara namaskAra kara rahe haiN| lalitAGgadeva yaha saba dekhakara kSaNa-bharake lie Azcaryase cakita ho gayA // 263-264 // maiM yahA~ kahA~ A gayA ? kahA~se AyA ? Aja merA mana prasanna kyoM ho rahA hai ? yaha zayyAtala kisakA hai ? aura yaha manohara mahAn Azrama kaunasA hai ? isa prakAra cintavana kara hI rahA thA ki use usI kSaNa avadhijJAna prakaTa ho gyaa| usa avadhijJAnake dvArA lalitAGgadevane svayambuddha mantrI Adike saba samAcAra jAna liye // 265-266 / / 'yaha hamAre tapakA manohara phala hai, yaha atizaya kAntimAna svarga hai, ye praNAma karate hue tathA zarIrakA prakAza saba ora phailAte hue deva haiM, yaha kalpavRkSoMse ghirA huA zobhAyamAna vimAna hai, ye manohara zabda karatI tathA runajhuna zabda karanevAle maNimaya napura pahane huI deviyA~ haiM, idhara yaha apsarAoMkA samUha manda-manda ha~satA huA nRtya kara rahA hai, idhara manohara aura gambhIra gAna ho rahA hai, aura idhara yaha mRdaMga baja rahA hai| isa prakAra bhavapratyaya avadhijhAnase pUrvokta sabhI bAtoMkA nizcaya kara vaha lalitAGgadeva aneka ratnoMkI kiraNoMse zobhAyamAna zayyApara sukhase baiThA hI thA ki namaskAra karate hue aneka deva usake pAsa aaye| ve deva U~ce svarase kaha rahe the ki he svAmin ,Apako jaya ho| he vijayazIla, ApasamRddhimAna haiN| he netroMko Ananda denevAle, mahAkAntimAn , Apa sadA bar3hate raheM-Apake bala-vidyA, Rddhi AdikI sadA vRddhi hotI rhe||267-27shaa tatpazcAt apane-apane niyogase prerita hue aneka deva vinayasahita usake pAsa Aye aura mastaka jhukAkara isa prakAra kahane lage ki he nAtha, snAnakI sAmagrI taiyAra hai isalie sabase pahale maGgalamaya snAna kIjie phira puNyako bar3hAnevAlI jinendradevakI pUjA kIjie / tadanantara Apake bhAgyase prApta huI tathA apane-apane guToM (choTI Tukar3iyoM)ke sAtha jahA~-tahA~ (saba orase) AnevAlI devoMkI saba senAkA avalokana kiijie| idhara nATyazAlAmeM Akara, lIlAsahita bhauMha nacAkara nRtya karatI huI, darzanIya sundara deva nartakiyoMko dekhie / he deva, Aja manohara veSa-bhUSAse yukta deviyoMkA sammAna kIjie kyoMki 1. ke svime a0, 50, da0, sa0 / 2. aadhyH| 3. aho / idaM a0, s0| 4. murajadhvaniH da0, a0, pa0 / 5. netrAnandin pa0 / netrAnandimahA-da0, s0| 6. uccavacanAH / 7. Agacchanti sm| 8.-nivedanaH a0, ma0, da. 9. sajjIkRtam / 10. sukRtam / 11. saMmaH / 12. Alokaya / 13. darzanoyAH / 14. nATyazAlAm / 15. satkuru / 16. devatvasya / Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 AdipurANam iti tadvacanAdetat sa sarvamakarot kRtI / svaniyogAnatikrAnti: mahatAM bhUSaNaM param // 277 // niSTasakanakacchAyaH saptahastocavigrahaH / vasAmaraNamAlAH sahajairevaM bhUSitaH // 27 // sugandhivandhurAmoda niHzvAso lakSaNojjvarUH / sa vimyAnanyabhUd bhogAn aNimAdiguNairyutaH // 279 // bheje varSasahasreNa mAnasIM satanusthitim / pameNakena cocchavAsaM pravIcAro'sya kAyikaH // 28 // tanucchAyAmivAglAniM dadhAnaH sajamujjvalAm / zaratkAla ivAyatta sa divyamarajo'mbaram // 28 // sahasrANyabhavan devyaH catvAryasya pariprahaH / catasrAva mahAdevyaH cArulAvaNyavibhramAH // 282 // svayaMprabhAgrimA devI dvitIyA kanakaprabhA / kanakAdikatAnyAsId devI vidyullatAparA // 283 // rAmAmiramirAmAbhirAbhiogAnanAratam / munAnasyAsya kAlo'gAdanalpaH puNyapAkajAn // 28 // tadAyurjaladhemadhye 'vIcImAlA ivAkulAH / vilIyante sma bhUyasyo devaH svAyuHsthitiyuteH // 285 // palyopamapRthaktvA~ vaziSTamAyuryadAsya ca / tadodapAdi puNyaiH svaiH preyasyasya svayaMprabhA // 28 // atha sA kRtanepathyA prmaatrlvigrhaa| patyura gatA reje kalpazrIriva rUpiNI // 28 // saiSA svayaMprabhA'syAsIt parA' sauhArdabhUmikA / ciraM madhukarasyeva pratyagrA cUtamamjarI // 28 // svayaMpramAnanAlokatadgAtrasparzanotsavaH / sa reme karizIsaktaH karIva suciraM suraH // 289 // nizcayase devaparyAyakI prAptikA itanA hI to phala hai / isa prakAra kAryakuzala lalitAGgadevane una devoMke kahe anusAra sabhI kArya kiye so ThIka hI hai kyoMki apane niyogoMkA ullaMghana nahIM karanA hI mahApuruSoMkA zreSTha bhUSaNa hai / 272-277 / vaha lalitAGgadeva tapAye hue suvarNake samAna kAntimAna thA, sAta hAtha U~ce zarIrakAdhAraka thA, sAtha-sAtha utpanna hue vasA, AbhUSaNa aura mAlA Adise vibhUSita thA, sugandhita zvAsocchavAsase sahita thA, aneka lakSaNoMse ujjvala thA aura aNimA, mahimA Adi guNoMse yukta thaa| aisA vaha lalitAGgadeva nirantara divya bhogoMkA anubhava karane lagA // 278-279 / / vaha eka hajAra varSa bAda mAnasika AhAra letA thA, eka pakSameM zvAsocchvAsa letA thA tathA strIsaMbhoga zarIra-dvArA karatA thA / / 280 / / vaha zarIrako kAntike samAna kabhI nahIM murajhAnevAlI ujjvala mAlA tathA zaratkAlake samAna nimela divya ambara (vakha, pakSameM AkAza) dhAraNa karatA thA / / 281 / / usa devaka cAra hajAra deviyA~ thIM tathA sundara lAvaNya aura vilAsa-ceSTAoMse sahita cAra mahAdeviyA~ thIM // 282 / / una cAroM mahAdeviyoMmeM pahalI svayaMprabhA, dUsarI kanakaprabhA, tIsarI kanakalatA aura cauthI vidyullatA thI / / 28 / / ina sundara striyoMke sAtha puNyake udayase prApta honevAle bhogako nirantara bhogate hue isa lalitAGgadevakA bahuta kAla bIta gayA / / 284 // usake AyurUpI samudra meM aneka deviyA~ apanI-apanI AyukI sthiti pUrNa ho jAnese cazcala taraGgoMke samAna vilIna ho cukI thIM / / 285 / / jaba usakI Ayu pRthaktvapalyake barAbara avaziSTa raha gayI taba usake apane puNyake udayase eka svayaMprabhA nAmako priyapatnI prApta huI // 286 / / veSa-bhUSAse susajjita tathA kAntiyukta zarIrako dhAraNa karanevAlI vaha svayaMprabhA patike samIpa aisI suzobhita hotI thI mAno rUpavatI svargakI lakSmI hI ho / / 287 / / jisa prakAra AmakI navIna maMjarI bhramarako atizaya pyArI hotI hai usI prakAra vaha svayaMprabhA lalitAGgadevako atizaya pyArI thii||288|| vaha deva svayaMprabhAkA mukha dekhakara tathA usake zarIrakA sparza kara hastinImeM Asakta rahanevAle 1. -jariva ma0, la0 / 2. manoharaH / 3. AhAram / 4. vastram AkAzaM ca / 5. -nnybhvddevya0| 6. vIcimA-pa0 / 7. saptASTa paJcaSaDvA [trayANAmupari navAnAmadhaH saMkhyA ] / 8. priytmaa| 1. kRtaabhrnnaa| 10. samIpa / 11. suhRttvam / 12. abhinavA / tInase adhika aura nause kama saMkhyAko pRthaktva kahate haiN| Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaM parva 119 sa tayA mandare kAntacandrakAntazilAtale / 'bhRGgakokilavAcAlanandanAdivanAcite // 290 / / nIlAdiSvacalendreSu khacarAcalasAnuSu / kuNDale rucake cAdrI mAnuSottaraparvate // 291 // nandIzvaramahAdvIpe dvIpeSvanyeSu sAdhiSu / mogabhUmyAdidezeSu digyaM devo'vasat sukham / / 292 / / mAlinIcchandaH iti paramamudAraM divyabhogaM "maharkhiH samamamaravadhUmiH so'nvabhUdadbhutazrIH / 'smitahasitavilAsaspaSTaceSTAmiriSTaM svakRtasukRtapAkAt sAdhikaM vArcimekam // 293 // svatanumata tIvAsamatApaistapobhiryadayamakRta dhImAn niSkalakAmamutra / tadiha ruciramAmiH svarvadhUmiH sahAyaM sukhamamajata tasmAdharma evArjanIyaH // 29 // kuruta tapasi tRSNAM bhogatRSNAmapAsya zriyamadhikatarAM ced vAnchatha "prAcatezam / jinamavRjinamAryAstadvacaH zradhIdhvaM kukavi 'virutamanyacchAsanaM mAdhigIdhvam // 295 // vasantatilakam itthaM vikathyapuruSArthasamarthano yo dharmaH kukarmakuTilATavisatkuThAraH" / taM sevituM budhajanAH "prayatadhvamAdhvaM jaine mate "kumatibhedini saukhyakAmAH // 296 // ityArSe bhagavajinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe lalitAGgasvargabhoga varNanaM nAma paJcamaM parva // 5 // hastIke samAna cirakAla taka krIr3A karatA rahatA thA / 28|| vaha deva usa svayaMprabhAke sAtha kabhI manohara candrakAnta zilAoMse yukta tathA bhramara, koyala Adi pakSiyoM-dvArA vAcAlita nandana Adi vanoMse sahita meruparvatapara, kabhI nIla niSadha Adi bar3e-bar3e parvatopara, kabhI vijayArdhake zikharoMpara, kabhI kuNDalagiripara, kabhI rucakagiripara, kabhI mAnuSottara parvatapara, kabhI nandIzvara mahAdvIpameM, kabhI anya aneka dvIpasamudroMmeM aura kabhI bhogabhUmi Adi pradezoMmeM divyasukha bhogatA huA nivAsa karatA thaa|||290-292|| isa prakAra bar3I-bar3I RddhiyoMkA dhAraka aura adbhuta zobhAse yukta vaha lalitAGgadeva, apane kiye hue puNya karmake udayase, manda-manda musakAna, hAsya aura vilAsa Adike dvArA spaSTa ceSTA karanevAlI aneka devAGganAoMke sAtha kucha adhika eka sAgara taka apanI icchAnusAra udAra aura utkRSTa divyabhoga bhogatA rahA / / 293|| usa buddhimAn lalitAGgadevane pUrvabhavameM atyanta tIvra asA santApako denevAle tapazca dvArA apane zarIrako niSkalaGka kiyA thA isalie hI usane isa bhavameM manohara kAntikI dhAraka deviyoMke sAtha sukha bhoge arthAt sukhakA kAraNa tapazcaraNa vagairahase utpanna huA dharma hai ataH sukha cAhanevAloMko hamezA dharmakA hI upArjana karanA cAhie / / 294 // he Arya puruSo, yadi atizaya lakSmI prApta karanA cAhate ho to bhogoMkI tRSNA chor3akara tapameM tRSNA karo tathA niSpApa zrI jinendradevakI pUjA karo aura unhIMke vacanoMkA zraddhAna karo, anya mithyAdRSTi kukaviyoMke kahe hue mithyAmatoMkA adhyayana mata karo / / 295 / / isa prakAra jo prazaMsanIya puruSArthoMkA denevAlA hai aura karmarUpI kuTila vanako naSTa karaneke lie tIkSNa kuThArake samAna hai aise isa jainadharmakI sevAke lie he sukhAbhilASI paNDitajano, sadA prayatna karo aura durbuddhiko naSTa karanevAle jainamatameM AsthA-zraddhA kro||29|| isa prakAra ArSa nAmase prasiddha bhagavajinasenAcArya viracita triSaSTilakSaNa mahApurANasaMgrahameM lalitAGga svargabhoga varNana nAmakA paJcama parva pUrNa hubhA // 5 // 1. kAntaM candrakAntazilAtalaM yasmin mandare sa tathoktastasmin / 2. idamapi mandarasya vizeSaNam / 3. --vanAnvite a0, l0| 4. cAbdhiSu p0,l0| 5. aNimAdiRddhimAn / 6. garvayuktam / 7. adabhraH / 8. iha svrge| 9 sahAyaH tt| bhAgyasahitaH / (saha + ayam iti chedo'nyatra) 10. pUjayata / 11. kathitam / 12. shlaadhyH| 13.-saMkuThAraH pa0 / 14. yataG pryle| 15. Asa upveshne| 16.kumatabhe-pa0,80, m.| Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaM parva kadAcidatha tasyAsan bhUSAsaMbandhino'malAH / maNavastejasA mandA nizApAyapradIpavat // 1 // mAlA ca sahajA tasya mahoraHsthalasaMginI / mlAnimAgodamujyeva lakSmIvizleSamIlukA // 2 // pracakampe tadAvAsasaMbandhI kalpapAdapaH / tadviyogamahAvAtabhUtaH sAdhvasamAdadhat // 3 // tanucchAyA ca tasyAsIt sadyo mandAyitA tadA / puNyAtapatravizleSe tacchAyA kvAvatiSThatAm // 4 // tamAlokya tadAdhvastakAnti vicchAyatAM gatam / na zekuTumaizAnakalpajA divijAH zucA // 5 // tasya dainyAt pariprAptA dainyaM tatparicArakAH / tarau calati zAkhAthA vizeSAsa calanti kim // 6 // Ajanmano yadetena niviSTaM sukhamAmaram / tattadA piDitaM sarvaduHkhamaya mivAgamat // 7 // 12tatkaNThamAlikAmlAnivaca: "kalpAntamAnaze / zIghrarUpasya lokAntamaNoriva viceSTitam // 8 // atha sAmAnikA devAH tamupetya tathocitam / tadviSAdApanodIdaM"puSkalaM vacanaM jaguH // 9 // mo dhIra dhoratAmeva mAvayAca zucaM tyaja / banmamRtyujarAtakamayAnAM ko na gocaraH // 10 // "sAdhAraNImimA vidi sarveSAM pracyuti divaH |"pauraayussi parikSINe na voDhuM kSamate kSaNam // 11 // isake anantara kisI samaya usa lalitAGgadevake AbhUSaNasambandhI nirmalamaNi akasmAt prAtaHkAlake dIpakake samAna nisteja ho gye||1|| janmase hI usake vizAla vakSaHsthalapara par3I haI mAlA aisImlAna hogayI mAno usake viyogase bhayabhIta ho usakI lakSmI hImlAna ho gayI ho // 2 // usake vimAnasambandhI kalpavRkSa bhI aise kA~pane lage mAno usake viyogarUpI mahAvAyuse kampita hokara bhayako hI dhAraNa kara rahe hoM / / 3 / / usa samaya usake zarIrakI kAnti bhI zIghra hI manda par3a gayI thI so ThIka hI hai kyoMki puNyarUpI chatrakA abhAva honepara usakI chAyA kahA~ raha sakatI hai ? arthAt kahIM nahIM // 4 // usa samaya kAntise rahita tathA niSprabhatAko prApta hue lalitAdevako dekhakara aizAnasvargameM utpanna hue deva zokake kAraNa use punaH dekhaneke lie samartha na ho sake / / 5 / / lalitAGgadevakI donatA dekhakara usake sevaka loga bhI dInatAko prApta ho gaye so ThIka hai vRkSake calanepara usakI zAkhA upazAkhA Adi kyA vizeSa rUpase nahIM calane lagate ? arthAt avazya calane lagate haiM // 6 // usa samaya aisA mAlUma hotA thA ki isa devane janmase lekara Aja taka jo devoM sambandhI sukha bhoge haiM ve sabake saba duHkha banakara hI Aye hoM // 7 // jisa prakAra zIghra gativAlA paramANu eka hI samayameM lokake anta taka pahu~ca jAtA hai usI prakAra lalitAGgadevakI kaNThamAlAkI mlAnatAkA samAcAra bhI usa svargake anta taka vyApta ho gayA thA // 8 // athAnantara sAmAjika jAtike devoMne usake samIpa Akara usa samayake yogya tathA usakA viSAda dUra karanevAle nIce likhe aneka vacana kahe // 9 // he dhIra, Aja apanI dhIratAkA smaraNa kIjie aura zokako chor3a diijie| kyoMki janma, maraNa, bur3hApA, roga aura bhaya kise prApta nahIM hote ? // 10 // svargase cyuta honA sabake lie sAdhAraNa bAta hai kyoMki Ayu kSINa honepara yaha svarga kSaNa-bhara bhI dhAraNa karane ke lie 1. nijAyuSi SaNmAsAvaziSTakAle / 2. -magAda-a0, pa0 / 3. bhayam / 4. kvApratiSThate / 5. tadAlokya ma0, l0| 6. tamAdhvasta ma0, l0| 7. vivarNatvam / 8. anubhuktam / 9. devasaMbandhi / 10. duHkhatvam / 11.-mivAgatam ma0, l0| 12. kaNThasthitasrak / 13. IzAnakalpAntam / 14. manoharam / 15. samAnAm / 16. svargaH / * Ayuke chaha mAha bAkI rahanepara / Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSTa parva 121 nityAloko'pyanAloko dyulokaH pratibhAsate / vigamAt puNyadIpasya samantAdadhakAritaH // 12 // yathA ratirabhUt svarga puNyapAkAdanAratam / tathaivAtrAratirbhUyaH kSINapuNyasya jAyate // 13 // na kevalaM parimlAniH mAlAyAH sahajanmanaH / pApAtape tapasyante jantoAnistanorapi // 14 // kampate hRdayaM pUrva caramaM kalpapAdapaH / galati zrIH 'purA pazcAt tanucchAyA samaM hiyA // 15 // janAparAga evAdau jammate jRmbhikA param / vAsasoraparAgazca pazcAt "pApoparAgataH // 16 // kAmarAgAvamaGgazca" mAnamagAdanantaram / manaH pUrva tamorunde dazau pazcAdanIDazam // 17 // pratyAsAcyuterevaM yad dauHsthityaM divaukasaH / na tat syAmArakasyApi pratyakSaM tacca te'dhunA // 18 // yathoditasya sUryasya nizcito'stamayaH purA / tathA pAtonmukhaH svarga jantorabhyudayo'pyayam // 19 // tasmAt mA sma gamaH zokaM kuyonyAvartapAtinam / dharma mati nidhassvArya dharmo hiraNaM param // 20 // kAraNAsa vinA kAryamArya jAtucidIkSyate / puNyaM ca kAraNaM prAhuH budhAH svargApavargayoH // 21 // tatpuNyasAdhane jaine zAsane matimAdadhat" / viSAdamutsRjAnUna "yenAnenA bhaviSyasi // 22 // iti tadvacanAd dhairyamavalambya sa dhrmdhiiH| mAsAI bhuvane kRrasne jinavezmAnyapUjayat // 23 // tato'dhyutasya kalpasya jinabimbAni" pUjayan / taccaityagamamUlasthaH svAyurante samAhitaH // 24 // samartha nahIM hai // 11 // sadA prakAzamAna rahanevAlA yaha svarga bhI kadAcit andhakArarUpa pratibhAsita hone lagatA hai kyoMki jaba puNyarUpI dIpaka bujha jAtA hai taba yaha saba orase andhakAramaya ho jAtA hai / / 12 / jisa prakAra puNyake udayase svarga meM nirantara prIti rahA karatI hai usI prakAra puNya kSINa ho jAnepara usameM aprIti hone lagatI hai // 13 // Ayuke antameM devoMke sAtha utpanna honevAlI mAlA hI mlAna nahIM hotI hai kintu pAparUpI Atapake tapate rahanepara jIvoMkA zarIra bhI mlAna ho jAtA hai / / 14 / / devoMke anta samayameM pahale hRdaya kampAyamAna hotA hai,pIche kalpavRkSa kampAyamAna hote hai| pahale lakSmInaSTa hotI hai phira lajAke sAtha zarIrakI prabhA naSTa hotI hai / / 15 / / pApake udayase pahale logoMmeM asneha bar3hatA hai phira jubhAIkI vRddhi, hotI hai, phira zarIrake vastroMmeM bhI aprIti utpanna ho jAtI hai // 16 // pahale mAna bhaMga hotA hai pazcAt viSayoMkI icchA naSTa hotI hai / ajJAnAndhakAra pahale manako rokatA hai pazcAt netroMko rokatA hai / / 17 / adhika kahA~taka kahA jAye, svargase cyuta honeke sammukha devako jo tIvra duHkha hotA hai vaha nArakIko bhI nahIM ho sakatA / isa samaya usa bhArI duHkhakA Apa pratyakSa anubhava kara rahe haiM // 18 // jisa prakAra udita hue sUryakA asta honA nizcita hai usI prakAra svargameM prApta hue jIvoMke abhyudayoMkA patana honA bhI nizcita hai / / 19 / / isalie he Arya, kuyonirUpI AvartameM girAnevAle zokako prApta na hoie tathA dharmameM mana lagAie, kyoMki dharma hI parama zaraNa hai // 20 // he Arya, kAraNake binA kabhI koI kArya nahIM hotA hai aura cUki paNDitajana puNyako hI svarga tathA mokSakA kAraNa kahate haiM / / 21 / isalie puNyake sAdhanabhUta jainadharma meM hI apanI buddhi lagAkara khedako chor3ie, aisA karanese tuma nizcaya hI pAparahita ho jAoge / / 22 / / isa prakAra sAmAnika devoMke kahanese lalitAGgadevane dhairyakA avalambana kiyA, dharmameM buddhi lagAyI aura pandraha dina taka samasta lokake jina-caityAlayoMkI pUjA kI // 23 // tatpazcAt acyuta svargakI jinapratimAoMkI pUjA karatA huA vaha Ayuke anta meM vahIM sAva 1. saMtataprakAzaH / 2. prkaashrhitH| 3. virAmAt a0, 50, l.| 4. aadii| 5. pazcAt / 6. prage ma0, d0| pUrvam / 7. janAnAM virAgaH / 8. pazcAt / 9. apgtraagH| 10. pApragrahaNAt / 11. ava samantAd bhnggH| 12. ruNaddhi / 13. -tyaM tridivo-sa0,80,0,50, la0 / 14. puraH a0, sa0,60, 10 / purAH l0| 15. -mAdadhe l0| 16.-mutsRjenUnaM l.| 17. viSAdatyajanena / 18. pAparahitaH / 19. -bimbAnapUjayata la0 / 20. samAdhAnacittaH / Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam namaskArapadAnyuJcaranudhyAyamasAdhvasaH / sAdhvasau mukulIkRtya karau'prAyAdadRzyatAm // 25 // jambUdvIpe mahAmarovideha pUrvadiggate / yA puSkalAvatItyAsIt jAnabhUmimanoramA // 26 // svargabhUnirvizeSAM tAM puramutpalakheTakam / bhUSayatyutpalacchAzAlivaprAdisaMpadA // 27 // vajrabAhuH patistasya vajrIvAjJAparo'bhavat / kAntA vasundharAsyAsod dvitIyeva vasundharA // 28 // tayoH sUnurabhavo kalitAGgastatazcyutaH / vajraja iti khyAtiM dadhadanvarthatAM gatAm // 29 // sa bandhukumudAnandI pratyahaM varddhayan kalAH / saMkocayan dviSatpadmAn vavRdhe bAlacandramAH // 30 // ArUDhayauvanasyAsya ruupsNpdniihshii| jAtA kAntirivApUrNamaNDalasya nizAkRtaH // 31 // zirasyasya babhurnIlA mUrddhajAH kucinayatAH / kAmakRSNabhujaGgasya zizayo ne vijambhitAH // 32 // netrabhRta mukhAbje sa smitaaNshskrkesre| dhatte sma madhurAM vANoM makarandarasopamAm // 33 // . netrayotiyaM reje saMsataM tasya karNayoH / sazrutI vAvivAzritya 'zikSituM sUkSmadarzitAm // 3 // 'upakaNThamasau dabhre hAraM nIhArasacchavim / tArAnikaramAsyendoriva sevArthamAgatam // 35 // vakSaHsthalena pRthunA so'dhAcandanacarcikAm / melarnijataTIlagnAM zAradImiva candrikAm // 36 // dhAna citta hokara caityavRkSake nIce baiTha gayA tathA vahIM nirbhaya ho hAtha jor3akara uccasvarase namaskAra mantrakA ThIka-ThIka uccAraNa karatA huA adRzyatAko prApta ho gayA / / 24-25 / / ___ isI jambUdvIpake mahAmeruse pUrva dizAkI ora sthita videha kSetrameM jo mahAmanohara puSkalAvatI nAmakA deza hai vaha svargabhUmike samAna sundara hai / usI dezameM eka utpalakheTaka nAmakA nagarahai jo ki kamaloMse AcchAdita dhAnake khetoM,koTa aura parikhA AdikI zobhAse usa puSkalAvatI dezako bhUSita karatArahatA hai|26-27| usa nagarIkA rAjAvatrabAhu thA jo ki indrake samAna AjJA calAnemeM sadA tatpara rahatA thaa| usakI rAnIkA nAma vasundharA thaa| vaha vasundharA sahanazIlatA Adi guNoMse aisI zobhAyamAna hotI thI mAno dUsarI vasundharA-pRthivI hI hobA vaha lalitAGganAmakA deva svargase cyuta hokara unhIM-vajrabAhu aura vasundharAke, vanake samAna jaMghA honese vanajaMgha' isa sArthaka nAmako dhAraNa karanevAlA putra huaa||29|| vaha vanajaMgha zatrurUpI kamaloMko saMkucita karatA huA bandhurUpI kumudoMko harSita (vikasita) karatA thA tathA pratidina kalAoM (caturAI, pakSameM candramAkA solahavA~ bhAga) kI vRddhi karatA thA isalie dvitIyAke candramAke samAna bar3hane lgaa||30|| jaba vaha yauvana avasthAko prApta huA taba usakI rUpasaMpatti anupama ho gayI jaise ki candramAkrama-kramase bar3hakara jaba pUrNa ho jAtA hai taba usakI kAnti anupama ho jAtI hai / / 31 / / usake zirapara kAle kuTila aura lambe bAla aise suzobhita ho rahe the mAnokAmadevarUpI kAle sarpake bar3he hue bacce hI hoN||32|| vaha vanajaMgha, netrarUpI bhramara aura hAsyakI kiraNarUpI kezarase sahita apane mukhakamalameM makarandarasake samAna manohara vANIko dhAraNa karatA thaa||33|| kAnoMse mile hue usake donoM netra aise zobhAyamAna ho rahe the mAno ve aneka zAstroMkA zravaNa karanevAle kAnoMke samIpa jAkara unase sUkSmadarzitA (pANDitya aura bArIka padArthako dekhanekI zakti)kA abhyAsa hI kara rahe hoN||34|| vaha vanajaMgha apane kaNThake samIpa jisa hArako dhAraNa kiye hue thA vaha nIhAra-baraphake samAna svaccha kAntikA dhAraka thA tathA aisA mAlUma hotA thA mAno mukharUpI candramAkI sevAke lie tAroMkA samUha hI AyA ho // 35|| vaha apane vizAla vakSasthalapara candanakA vilepana dhAraNa kara rahA thA jisase aisA mAlUma hotA thA mAno apane taTapara zarad RtukI cA~danI dhAraNa kiye hue meru parvata hI 1. Agamat / 2. viSayaH / janasaMbandhibhUmiH, janapada ityarthaH / janmabhUmiH a0, sa0, da0 / janabhUmiH la. 3. samAnAm / 4. kuTila / 5. iva / 6. mukhAbje'sya la0, ma0 / 7. shaastrshrvnnshito| 8. abhyAsa kartum / 9. kaNThasya samIpe / 10. -taTAlagnAM a0, 50, 80, sa0 |-ttte lagnAM ma0 / Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 123 SaSThaM parva mukuTojhAsino merummanyasya ziraso'ntike / bAhU tasyAyatau nIlaniSadhAviva rejatuH // 30 // saridAvarIgambhIrA nAmimadhye'sya nirbabhau / nArIkariNIrodhe vArIkhAteva hRjhuvA // 38 // rasanAveSTitaM tasya kaTImaNDalamAbabhau / hemavedIparikSiptamiva jambUdramasthalam / / 39 // urudvayamamAttasya sthiraM vRttaM susaMhatam / rAmAmanogajAlAnastammalIlA samudvahat // 40 // jaGke vajrasthire nAsya byAvayete mayAdhunA / tabAmnaiva gatArthatvAt paunaruktyavizaGkayA // 4 // caraNadvitayaM so'dhAdAraktaM mRdimAnvitam / zritaM zriyAnapAyinyA "saMcArIva sthalAmbujam // 42 // rUpasaMpadamuSyaiSA bhUSitA zrutasaMpadA / zarazcandrikayevendoH mUrtirAnandinI dRzAm // 43 // "padavAkyapramANeSu paraM prAvINyamAgatA / tasya dhIH sarvazAstreSu dIpikeva vyadIpyata // 44 // sa kalAH sakalA vidvAn vinItAramA jitendriyaH / rAjyalakSmIkaTAkSANAM lakSyatAmagamat kRtii||45|| nisargajA guNAstasya vizvaM janamaraayan / janAnurAgaH so'puNyAt mahatImasya yogyatAm // 46 // anurAgaM sarasvatyAM kIyA "praNayanighnatAm / lakSmyAM' vAllabhyamAtamvan viduSAM mani so'bhvt||40|| sa tathApi kRtaprajJo yauvanaM parimApivAn / svayaMprabhAnarAgeNa 'prAyo'mata strI niHpAH // 18 // mmmmmmmmmmmmmmmmmmmm ho // 36 / / mukuTase zobhAyamAna usakA mastaka ThIka meru parvatake samAna mAlUma hotA thA aura usake samIpa lambI bhujAe~ nIla tathA niSadha girike samAna zobhAyamAna hotI thIM // 37 // usake madhya bhAgameM nadIkI bha~varake samAna gambhIra nAbhi aisI jAna paDatI thI mAno siyoMko dRSTirUpI hathiniyoMko rokane ke lie kAmadevake dvArA khodA huA eka gaDDhA hI ho // 38 // karadhanIse ghirA huA usakA kaTibhAga aisA zobhAyamAna thA mAno suvarNakI vedikAse ghirA huA jambUvRkSake rahanekA sthAna hI ho // 39 // sthira gola aura eka dUsarese milI huI usakI donoM jA~ghe aisI jAna par3atI thIM mAno triyoMke manarUpI hAthIko bA~dhane ke lie do stambha hI hoN|||40|| usakI vanake samAna sthira jaMghAoM (piMDariyoM) kA to maiM varNana hI nahIM karatA kyoMki vaha usake vanajaMgha nAmase ho gatArtha ho jAtA hai| itanA honepara bhI yadi varNana karU~ to mujhe punarukti doSakI AzaMkA hai // 41 // usa vanajaMghake kucha lAla aura komala donoM caraNa aise jAna par3ate the mAno avinAzinI lakSmIse Azrita calate-phirate do sthalakamala hI hoM // 42 // zAstrajJAnase bhUSita usakI yaha rUpasampatti netroMko utanA hI Ananda detI thI jitanA ki zarad RtukI cA~danIse bhUSita candramAkI mUrti detI hai||4|| pada vAkya aura pramANa Adike viSayameM atizaya pravINatAko prApta huI usakI buddhi saba zAstroM meM dIpikAke samAna dedIpyamAna rahatI thI // 44 // vaha samasta kalAoMkA jJAtA vinayI jitendriya aura kuzala thA isalie rAjyalakSmIke kaTAkSoMkA bhI Azraya huA thA, vaha use prApta karanA cAhatI thii||45|| usake svAbhAvika guNa saba logoMko prasanna karate the tathA usakA svAbhAvika manuSyaprema usakI bar3I bhArI yogyatAko puSTa karatA thA // 46 // vaha vanajaMgha sarasvatImeM anurAga, kIrtimeM sneha aura rAjyalakSmIpara bhoga karanekA adhikAra (svAmitva) rakhatA thA isalie vidvAnoMmeM siramaura samajhA jAtA thA // 47 // yadyapi vaha buddhimAn vanajaMgha utkRSTa yauvanako prApta ho gayA thA tathApi svayaMprabhAke anurAgase vaha prAyaH anya striyoMmeM nispRha hI rahatA thaa||48|| 1. AtmAnaM merumiva manyata iti mejhammanyastasya / 2. tasyAyitI l.| 3. vArIH gajavAraNagataH 'vArI tu gajabandhinI' ityabhidhAnAt / 4. razanA-pa0 / 5. niviDam / 6. bandhastambhazobhAm / 7. vivayete a0, s0| 8. jJAtArthatvAt / 9. mRdutvam / 10. saMcaraNazIlam / 11. zabdAgamaparamAgamayuktyAmameSu / 12. TippaNavat / 13. jJAtavAn / 14. snehAdhInatAm / 15. vallabhatvam / 16. iva / Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 AdipurANam tasyeti paramAnandAt kAle gacchati dhImataH / svayaMprabhA divazcyuvA kvotpannatyadhunocyate // 49 // atha svayaMpramAdevI tasmin pracyutimIyuSi / taddhiyogAcciraM khisA cakrAiva vimartRkA // 50 // zucAviva ca saMtApadhAriNI bhUrabhUdamAH / samusitakalAlApA kokileva dhanAgame // 51 // divyasyevauSadhasyAsya virahAttA tathA satIm / mAdhayo'pIDayan gADhaM nyAdhikalpAH suduHsahAH // 52 // tato'syA rahadharmAkhyo devo'ntaHpariSadbhavaH / zucaM vyaposa sanmArge matimAsaJjayattarAm // 53 // sA citrapratimevAsIt tadA bhogeSu niHspRhA / vimuktamRtimIzUrapuruSasyeva zemuSI // 54 // zrImatI sA bhaviSyantI bhagyamAleva "dharmamA / SaNmAsAn jinapUjAyAmudyatA'bhUnmanasvinI // 55 // tataH saumanasocAnapUrvadigjinamandire / mUle caityataroH samyak smarantI gurupaJcakam // 56 // samAdhinA kRtaprANatyAgA prAcyoSTa sA divaH / tArakeva nizApAye sahasA'zyatAM gatA // 5 // prAgbhASite videhe'sti nagarI puNDarIkiNI / tasyAH patirabhUdhAmnA vajradanto mahIpatiH // 5 // lakSmIrivAsya kAntAnI lakSmImatirabhUt priyA / sa tayA kalpavallyeva' surAgo'lakRto nRpH||59|| tayoH putrI babhUvAsau vizrutA zrImatIti yA / patAkeva manojasya rUpasaundaryalIlayA // 60 // navayauvanamAsAtha madhumAsamivAdhikam / lokasya pramadaM tene bAlA zazikaleva sA // 6 // ... - isa prakAra usa buddhimAna vanajaMghakA samaya bar3e Anandase vyatIta ho rahA thaa| aba svayaMprabhA mahAdevI svargase cyuta hokara kahA~ utpanna huI isa bAtakA varNana kiyA jAtA hai // 49 // lalitAdevake svargase cyuta honepara vaha svayaMprabhA devI usake viyogase cakavAke binA cakavIkI taraha bahuta hI khedakhinna huI // 50 // athavA prISmaRtumeM jisa prakAra pRthvI prabhArahita hokara saMtApa dhAraNa karane lagatI hai usI prakAra vaha svayaMprabhA bhI patike virahameM prabhArahita hokara saMtApa dhAraNa karane lagI aura jisa prakAra varSA RtumeM koyala apanA manohara AlApa chor3a detI hai usI prakAra usane bhI apanA manohara AlApa chor3a diyA thAvaha pati ke virahameM cupacApa baiThI rahatI thI // 51 // jisa prakAra divya oSadhiyoMke abhAvameM aneka kaThina bImAriyA~ duHkha dene lagatI haiM usI prakAra lalitAGgadevake abhAvameM usa pativratA svayaMprabhAko aneka mAnasika vyathAe~ duHkha dene lagI thIM // 52 // tadanantara usakI antaHparipadake sadasya dRDhadharma nAmake devane usakA zoka dUra kara sanmArgameM usakI mati lagAyI // 53 // usa samaya vaha svayaMprabhA citralikhita pratimAke samAna athavA maraNake bhayase rahita zUravIra manuSyakI buddhike samAna bhogoMse nispRha ho gayI thI // 54 // jo AgAmI kAlameM zrImatI honevAlI hai aisI vaha manasvinI (vicArazaktise sahita ) svayaMprabhA, bhavya jIvoMkI zreNIke samAna dharma sevana karatI huI chaha mahIne taka barAbara jinapUjA karane meM udyata rahI // 55 // tadanantara saumanasa vanasambandhI pUrvadizAke jinamandirameM caityavRkSake nIce paJcaparameSThiyoMkA bhale prakAra smaraNa karate hue samAdhipUrvaka prANa tyAga kara svargase cyuta ho gyii| vahA~se cyuta hote hI vaha rAtrikA anta honepara tArikAkI taraha kSaNa ekameM adRzya ho gayI // 56-57 // jisakA varNana pahale kiyA jA cukA hai aise videha kSetra meM eka puNDarIkiNI nagarI hai| vadanta nAmaka rAjA usakA adhipati thaa| usakI rAnIkA nAma lakSmImatI thA jo vAstavameM lakSmIke samAna hI sundara zarIravAlI thii| vaha rAjA usa rAnIse aisA zobhAyamAna hotA thA jaise ki kalpalatAse kalpavRkSa // 58-59 // vaha svayaMprabhA una donoMke bhImatI nAmase prasiddha putrI huii| vaha zrImatI apane rUpa aura saundaryakI lIlAse kAmadevakI patAkAke samAna mAlUma hotI tho||60|| jisa prakAra caitra mAsako pAkara candramAkI kalA logoMko adhika Anandita ... 1. iti prazne kRte| 2. llitaane| 3. ASAr3he / 4.vigatakAntiH / 5. mnHpiiddaaH| 6.-pIpiDana a0, 50, s0,0| 7. saMdazAH / 8.pariSattrayadeveSvabhyantarapariSadi bhavaH / 9.nitarAM saMsaktAmakarot / 10.smhH| 11. prauDhA / 12. cyutavatI / cyuGa gatAviti dhAtoH / 13. kalpataruH / pakSe zobhanarAgaH / 14. shobhyaa| Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parva 19 nakhairApATalai' stasyA jigye 'kuravakacchaviH / azokapallavacchAyA pAdamAsAdharIkRtA // 62 // raNannUpuramattAlIjhaGkAra mukharIkRte / pAdAravindaM sA'dhatta lakSmyA zaravaskRtAspade // 63 // ciraM yadudavAsena' dadhatkaNTakitAM tanum / vrataM cacAra tenAbjaM manye'gAt tatpadopamAm ||64 // jaGke rarAjatustasyAH kusumenoriveSudhI / UrudaNDau ca vibhrAte kAmebhAlAnayaSTitAm // 65 // nitambavimbametasyAH sarasyA iva saikatam / lasaddukUlanIreNa ' ' sthagitaM rucimAnaze // 66 // valibhaM dakSiNAvarttanAbhimadhyaM babhAra sA / nadIva jlmaavrttsNshobhittrnggkm||67|||| madhyaM stanamarAkrAnti"cintayaivAttatAnavam " / romAvalicchalenAsyA dadhe'vaSTambhayaSTikAm // 68 // nAbhirandhrAdadhastanvI romarAjImasau dadhe / "upaghnAntaramambicchoH kAmAheH padavImiva // 69|| latevAsau mRdU bAhU dadhau viTapasacchavI / nakhAMzumaarI cAsyA dhatte sma kusumazriyam // 70 // AnIlacUcukau tasyAH kucakumbhau virejatuH / pUrNau kAmarasasyeva nIlarakhAmimudritau // 71 // stanAMzukaM zukucchAyaM tasyAH stanataTAzritam / babhAse rudvapakkejakuTmalaM " zaivalaM yathA // 72 // 17. 125 karane lagatI hai usI prakAra navayauvanako pAkara vaha zrImatI bhI logoMko adhika AnanditaM karane lagatI thI ||61 / / usake gulAbI nakhoMne kuravaka puSpakI kAntiko jIta liyA thA aura caraNoMkI AbhAne azokapallavoMkI kAntiko tiraskRta kara diyA thA // 62 // vaha zrImatI, runajhuna zabda karate hue nUpurarUpI matta bhramaroMkI jhaMkAra se mukharita tathA lakSmIke sar3hA nivAsasthAnasvarUpa caraNakamaloMko dhAraNa kara rahI thI // 63 // maiM mAnatA hU~ ki kamalane cirakAla taka pAnImeM rahakara kaNTakita (romAcita, pakSa meM kA~TedAra) zarIra dhAraNa kiye hue jo vratAcaraNa kiyA thA usIse vaha zrImatIke caraNoMkI upamA prApta kara sakA thA // 64 // usakI donoM jaMghAe~ kAmadevake tarakasake samAna zobhita thIM, aura UrudaNDa (jA~gheM) kAmadevarUpI hastIke bandhanastambhakI zobhA dhAraNa kara rahe the || 65 || zobhAyamAna vastrarUpI jalase tirohita huA usakA nitambaNDala kisI sarasIke bAlUke TIleke samAna zobhAko prApta ho rahA thA / / 66 / / vaha trivaliyoMse suzobhita tathA dakSiNAvartta nAbhise yukta madhyabhAgako dhAraNa kara rahI thI isalie aisI jAna par3atI thI mAno bha~varase zobhAyamAna aura laharoMse yukta jalako dhAraNa karanevAlI nadI hI ho ||67|| usakA madhyabhAga stanoMkA bojha bar3ha jAnekI cintAse hI mAno kRza ho gayA thA aura isIlie usane romAvalike chalase mAno sahArekI lakar3I dhAraNa kI thI // 68 // | vaha nAbhirandhake nIce eka patalI romarAjiko dhAraNa kara rahI thI jo aisI jAna par3atI thI mAno dUsarA Azraya cAhanevAle kAmadevarUpI sarpakA mArga hI ho ||69 || vaha zrImatI svayaM latAke samAna thI, usakI bhujAe~ zAkhAoMke samAna thIM aura nakhoMkI kiraNeM phUloMkI zobhA dhAraNa karatI thIM ||70|| jinakA agrabhAga kucha-kucha zyAmavarNa hai aise usake donoM stana aise zobhAyamAna hote the mAno kAmarasase bhare hue aura nIlaratnakI mudrAse aMkita do kalaza hI hoM // 71 // usake stanataTapara par3I huI hare raMgakI colI aisI zobhAyamAna ho rahI thI mAno kamalamukulapara par3A huA 1. ISadaruNa: / ' zvetaraktastu pATala:' / 2. aruNasaireyakaH / 3. adhaH kRtA / 4. lakSmIzazva - a0, sa0 / 5. udake AvAsa: udavAsaH tena / 6. romaharSitAm / pakSe saMjAtakaNTakAm / 'romaharSe ca kaNTakaH ' ityabhidhAnAt / 7. cavAri ma0, la0 / 8. vratena / 9. bandhastambhatAm / 10. pulinam / 11. AcchAditam / 12. valayaH asya mantIti valibhaH tam / valitaM a0, pa0, sa0 da0 / 13. - bhisataraGgakam da0, sa0, ma0, la0, a0 / 14. AkramaNam / 15. svIkRtatanutvam / 16 AdhArayaSTim / 17. Azra yAntaram / 'syAdupadhno'ntikAzraye' ityabhidhAnAt / 18. anveSTumiccho: gaveSaNazIlasya / 19. mArgaH / 20 zAkhA / 21 - kuDmalaM a0, sa0 da0, ma0, la0 / Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 AdipurANam hArastasyAH stanopAnte nIhArarucinirmalaH / niyamAvatta phenasya kAkuTamalasaMspRzaH // 73 // prIvAsthA rAjimiauje 'kambubandhuravibhramam / sastAvaMsau ca haMsIva pAtI sA dadhe zucI // 7 // mukhamasyA dadhe candrapanayoH zriyamakramAt / netrAnandi smitajyotsnaM sphuradantAMzukezaram // 75 // svakalAvRddhihAnibhyAM ciraM cAndrAyaNaM tapaH / kRtvA nUnaM zazI prApat tadvaktrasyopamAnatAm / / 76 // kauM sahotpalo tasyA netrAbhyAM lajivI bhUgam / svAyatyArodhinaM ko vA sahetopAntavartinam // 7 // karNapUrolpalaM tasyA netropAnte sma lakSyate / 'dilamAyamaspeva zomA svazrIvihAsinIm // 7 // mukhapaGkajasaMsakAnalakAlIn 'bamAra sA / malinAnapi no dhatte kA zitAnanapAyinaH // 79 // "dhammilamAramAtrastaM sA dadhe madukuzitam / candanamavallIva kRSNAhe ge mAyatam // 40 // isyasau madanonmAdajanika rUpasaMpadam / camAra svarvabhUrUpasArAMzairiva nimitAm // 8 // lakSmI calAM vinirmAya yadAgo vebhasArjitam / "tanirmANena tannUnaM tena prakSAlitaM tadA // 8 // pitarau tAM prapazyantau nitarAM prItimApatuH / kalAmiva sudhAsUte: janatAnandakAriNIm // 83 // zaila ho ho // 72 / / usake stanoMke agrabhAgapara par3A huA baraphake samAna zveta aura nirmala hAra kamalakuDmala (kamala puSpakI bauMDI) ko chUnevAle phenakI zobhA dhAraNa kara rahA thA ||73||anek rekhAoMse upalakSita usakI grIvA rekhAsahita zaMkhako zobhA dhAraNa kara rahI thI tathA vaha svayaM manohara kandhoMko dhAraNa kiye hue thI jisase aisI mAlUma hotI thI mAno nirmala paMkhoMke mUlabhAgako dhAraNa kiye hue haMsI ho // 74| netroMko Ananda denevAlA usakA mukha eka hI sAtha candramA aura kamala donoMkI zobhA dhAraNa kara rahA thA kyoMki vaha hAsyarUpI cA~danIse candramAke samAna jAna par3atA thA aura dA~toMkI kiraNarUpI kezarase kamalake samAna mAlUma hotA thA // 7 // candamAne.apanI kalAoMkI vRddhi aura hAnike dvArA cirakAla taka cAndrAyaNa vrata kiyA thA isalie mAno usake phalasvarUpa hI vaha zrImatIke mukhakI upamAko prApta huA thA // 76 / / usake netra itane bar3e the ki unhoMne utpala dhAraNa kiye hue kAnoMkA bhI ullaMghana kara diyA thA so ThIka hI hai apanA vistAra rokanevAleko kauna saha sakatA hai ? bhale hI vaha samIpavartI kyoM na ho / / 77 / usake netroMke samIpa karNaphUlarUpI kamala aise dikhAI dete the mAno apanI zobhApara ha~sanevAle netroMkI zobhAko dekhanA hI cAhate hai / / 78 vaha zrImatI apane mukhakamalake Upara ( mastakapara ) kAlI alakAvalIko dhAraNa kiye hue thI so ThIka hI hai, AzrayameM Aye hue nirupadravI malina padArthoMko bhI kauna dhAraNa nahIM karatA ? arthAt sabhI karate haiM // 72 // vaha kucha nIcekI ora laTake hue, komala aura kuTila kezapAzako dhAraNa kara rahI thI jisase aisI jAna par3atI thI mAno kAle sarpake lambAyamAna zarIrako dhAraNa kiye hue candanavRkSakI laMtAhI ho / / 8 / isa prakAra vaha zrImatI kAmadevako bhI unmatta banAnevAlI rUpasampattiko dhAraNa karaneke kAraNa aisI mAlUma hotI thI mAno devAMganAoMke rUpake sArabhUta aMzoMse hI banAyI gayI ho / / 8 / / aisA mAlUma par3atA thA ki brahmAne lakSmIko caMcala banAkara jo pApa upArjana kiyA thA vaha usane zrImatIko banAkara dho DAlA thaa||8|| candramAkI kalAke samAna janasamUhako Ananda denevAlI usa zrImatIko dekha-dekhakara usake mAtA-pitA atyanta prItiko prApta hote the / / 8 / / 1. candraH / 2. -kuDmala -a0, sa0, da0, ma0, la0 / 3. rekhAbhiH / 4. kambukandharavibhramam pa0, da., ma., tt.| zavasya grIvAvilAsam / 5. iissnntii| zastAvaMso da0, sa0, l0| 6. sAmudrikalakSaNoktadoSarahito, pakSe shubhrii| 7. yugapat / 8. krnnaabhrnnyukto| 9. 'smRdRza' iti taGo vidhAnAt Anaz / 10. hasantIm / 11. -ktAmalakAlI a0, 50, sa0, da0 / 12. kacabandhaH / . 13 Anatam / 14. zarIram / 15. jananIm / 16. zrImannirmANena / Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaM parva 127 athAnyecurasau suptA hamye haMsAMzunimale / parArghyaratnasaMzobhe svarvimAnApahAsini // 44 // tadaitadabhavattasyAH saMvidhAnakamIdazam / yazodharagurostasmin pure kaivalyasaMbhave // 5 // manoharAkhyamudyAnamadhyAsInaM tamacitum / devAH saMprApurArUnavimAnAH saha saMpadA // 86 // puSpavRSTirdizo ruddhvA tadApatat sahAlimiH / svargalakSmyeva taM draSTuM prahitA nayanAvalI // 8 // mandamAdhUtamandArasAndrakialkapijaraH / pujitAlirutA majurAguan marudAvavau // 18 // daMdhvanadundubhidhvAna rarudhyanta dizo daza / surANAM pramadodbhUto mahAn kalakalo'pyabhUt // 89 // sA tadA taddhvani zrutvA nizAnte sahasosthitA / bheje haMsIva saMtrAsaM zrutaparjanyaniHsvanA // 9 // devAgame kSaNAttasyAH prAgjanmasmRtirAzvabhUt / sA smRtvA lalitAGgaM taM mumUrbotkaNThitA muhuH||11|| sakhImiratha sopAyamAzvAsya myjnaanileH| "pratyApatti samAnItA sAbhUd bhUyo'pyavArumukhI // 12 // manoharaM pramojhAsi sundaraM cArulakSaNam / tadvapurmanasIvAsyA likhitaM nirbabhau tadA // 13 // paripRSTApi sAzakaM sakhImirjoSamAsta" sA / mUkIbhUtA kilAprApte stasya maunaM mamesyalam // 9 // tataH paryAkulAH satyaH tmudntmshesstH| gatvA pitRbhyAmAcakhyuH sakhyo'" varSadharaiH samam // 95 // tadanantara kisI eka dina vaha zrImatI sUryakI kiraNoMke samAna nirmala, mahAmUlya ranoMse zobhAyamAna aura svargavimAnako bhI lajjita karanevAle rAjabhavanameM so rahI thii|84|| usI dina usase sambandha rakhanevAlI yaha vicitra ghaTanA huI ki usI nagarake manohara nAmaka udyAnameM zrIyazodhara guru virAjamAna the unheM usI dina kevalajJAna prApta huA isalie svargake deva apanI vibhUtike sAtha vimAnoMpara ArUr3ha hokara unakI pUjA karaneke lie Aye the // 85-86 / / usa samaya bhramaroMke sAtha-sAtha, dizAoMko vyApta karanevAlI jo puSpavarSA ho rahI thI vaha aisI suzobhita hotI thI mAno yazodhara mahArAjake darzana karaneke lie svargalakSmI-dvArA bhejI huI netroMkI paramparA hI ho // 87 // usa samaya manda-manda hilate hue mandAravRkSoMkI saghana kezarase kucha pIlA huA tathA ikaTThe hue bhramaroMkI guMjArase manohara vAyu zabda karatA huA baha rahA thaa||8|| aura bajate hue dundubhi bAjoMke zabdoMse dasoM dizAoMko vyApta karatA huA devoMke harSase utpanna honevAlA bar3A bhArI kolAhala ho rahA thA / / 89|| vaha zrImatI prAtaHkAlake samaya akasmAt usa kolAhalako sunakara uThI aura meghoMkI garjanA sunakara DarI huI haMsinIke samAna bhayabhIta ho gayI / / 10 / / usa samaya devoMkA Agamana dekhakara use zIghra hI pUrvajanmakA smaraNa ho AyA, jisase vaha lalitAGgadevakA smaraNa kara bAra-bAra utkaNThita hotI huImarthita ho gayI ||9shaa tatpazcAt sakhiyoMne aneka zItalopacAra aura paMkhAkI vAyuse AzvAsana dekara use saceta kiyA parantu phira bhI usane apanA mu~ha Upara nahIM uThAyA // 92 // usa samaya manohara, prabhAse dedIpyamAna, sundara aura aneka uttama-uttama lakSaNoMse sahita usa lalitAGgakA zarIra zrImatIke hRdayameM likhe hueke samAna zobhAyamAna ho rahA thA // 93 // aneka AzaMkAe~ karatI huI sakhiyoMne usase usakA kAraNa bhI pUchA parantu vaha cupacApa baiTho rhii| lalitAGgakI prApti paryanta mujhe mauna rakhanA hI zreyaskara hai aisA socakara mauna raha gayI / / 94 // tadanantara ghabar3AyI huI sakhiyoMne paharedAroMke sAtha jAkara usake mAtA-pitAse saba vRttAnta kaha sunAyA 1. haMsAMsanirmale da0, 80 / hNspkssvcchubhe| 2. parAya'm utkRSTam / 3. saamgrii| 4. utpanne sati / 5. rudA l.| 6. mnojnyH| 7-nairAruldhastaddizo daza a0, l.| 8. jayajayArAvakolAhalaH / 9. azaniH / [ rasadandaH garjanmeSa ityarthaH] 10. tiranvabhUt a0| 11. pUrvasthitim / 12. adhomukhii| 13. hlkulishaadi| 14. AzaDyA sahitaM yathA bhavati tthaa| 15. tUSNImAsta / 16. prAptiparyantam / 17. vRddhakaJcukIbhiH / vibhUta aD vs pUsthiti Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 AdipurANam tadvArtAkarNanAttarNa' tadabhyarNa mupAgatau / pitarau tadavasthAM ca dainAM zucamIyatuH // 96 // praGga putri pariSvaGgaM vidheyutsaGga mehi nau / iti nirbadhyamAnApi momuva yadAsta sA // 97 // lakSmImatimovAca prabhuriGgita kovidaH / jAtA te putrikA tanvI seyamApUrNayauvanA // 9 // asyAH sudati pazyedaM vapuratyantakAntimat / anIdazamabhUta svarganArIbhirapi durlabham // 19 // tato vikRtireSAsyA na duSyatyaya sundari / tena mA sma bhayaM devi zakamAnAnyathA gamaH // 10 // prAgjanmAnumavaH ko'pi nUnamasyA hdisthitH| saMskArAn prAktanAn prAyaH smRtvA mUrchanti jntvH||10|| . iti bruvANa evAsI uttasthI sahakAntayA / niyojya paNDitAM dhAtrI kanyAzvAsanasaMvidhau // 102 // tadA kAryadvayaM tasya yugapat samupasthitam / kaivalyaM svagurocakasaMbhUtizvAyudhAlaye // 103 // taskAryadUtamAsAca babhUva kSaNamAkulaH / prAvidheyaM kimaveti sa nizcetumazaknuvan // 10 // tataH kimatra kartavyamityasau "saMpradhArayan / guroH kaivalyasaMpUjAmAdau nizcitavAn sudhIH // 105 // yato dUrAt samAsannaM kArya kArya mniissimiH|" myatipAti tatastasmAt pradhAna kaarymaacret||106|| tataH zakyaM zumaM tasmAt tasmAca vipulodayam / dharmAtmakaM ca yat kAryamahatpUjAdilakSaNam // 10 // // 95 / / sakhiyoMkI bAta sunakara usake mAtA-pitA zIghra hI usake pAsa gaye aura usakI vaha avasthA dekhakara zokako prApta hue / / 96 // he putrI, hamArA AliMgana kara, godameM A' isa prakAra samajhAye jAnepara bhI jaba vaha mUcchita ho cupacApa baiThI rahI taba samasta ceSTAoM aura manake vikAroMko jAnanevAle vanadanta mahArAja rAnI lakSmImatIse bole-he tanvi, aba yaha tumhArI putrI pUrNa yauvana avasthAko prApta ho gayI hai / / 97-98 // he sundara dA~tovAlI, dekha, yaha isakA zarIra kaisA anupama aura kAntiyukta ho gayA hai| aisA zarIra svargakI divyAMganAoMko bhI durlabha hai / / 99 / isalie he sundari, isa samaya isakA yaha vikAra kucha bhI doSa utpanna nahIM kara sktaa| ataeva he devi, tU anya-roga AdikI zaMkA karatI huI vyartha hI bhayako prApta na ho / / 100 / / nizcaya hI Aja isake hRdayameM koI pUrvabhavakA smaraNa ho AyA hai kyoMki saMsArI jIva prAyaH purAtana saMskAroMkA smaraNa kara mUJchita ho hI jAte haiM / 101 // yaha kahate-kahate vanadanta mahArAja kanyAko AzvAsana deneke lie paNDitA nAmaka dhAyako niyukta kara lakSmImatIke sAtha uTha khar3e hue // 102 // kanyAke pAsase vApasa Anepara mahArAja vanadantake sAmane eka sAtha do kArya A upasthita hue / eka to apane guru yazodhara mahArAjako kevalajJAnakI prApti huI thI ataeva unakI pUjAke lie jAnA aura dUsarA AyudhazAlAmeM cakraratra utpanna huA thA ataeva digvijayake lie jAnA // 103 / / mahArAja vanadanta eka sAtha ina donoM kAryoMkA prasaMga Anepara nizcaya nahIM kara sake ki inameM pahale kise karanA cAhie aura isIlie ve kSaNa-bharake lie vyAkula ho uThe // 104 / / tatpazcAt 'inameM pahale kise karanA cAhie' isa bAtakA vicAra karate hue buddhimAna vajadantane nizcaya kiyA ki sabase pahale gurudeva-yazodhara mahArAjake kevalajJAnakI pUjA karanI cAhie // 105 // kyoki buddhimAn puruSoMko dUravartI kAryakI apekSA nikaTavartI kArya hI pahale karanA cAhie, usake bAda dUravartI mukhya kArya karanA cAhie // 106 // isalie jisa arhanta pUjAse puNya hotA hai, jisase bar3e-bar3e abhyudaya prApta hote haiM, tathA jo dharmamaya Avazyaka kArya haiM aise arhantapUjA Adi pradhAna kAryako hI pahale karanA cAhie // 107 // 1. zoghram / 2. samIpam / 3. tAM dRSTvA 50, 80 / 4. AliGganam / 5. aGkam / 6. AvayoH / 7. nirvAdhyamAnApi a0, pa0 / nirbodhyamAnA'pi 80 / 8. momuhyate iti momuhyaa| momuMhyeva l0| momuhaiva da0, tt0| 9. cittavikRtiH / 10.Agatam / 11. vicaaryn| 12. dUrAdAsanam AgataM sthiramityarthaH / 13. kartavyam / 14. vinazvarama / Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paSTaM parva manasItyAkalayyA' sau yazodharaguroH parAm / pUjAM karttuM samuttasthau nRpaH puNyAnubandhinIm // 108 // tataH pRtanayA sArddhamupasRtya jagadgurum / pUjayAmAsa saMprItiprItphulla mukhapaGkajaH // 109 // tatpAdau praNamanneva so'labdhAvadhimiddhadhIH / vizuddhapariNAmena bhaktiH kiM na phaliSyati // 110 // tenAbudvAcyutendratvamAtmanaH prAktane bhave / lalitAGgapriyAyAzca duhitRtvamihAasA // 115 // kRtAbhivandanastasmAnnivRtya kRtadhIH sutAm / paNDitAyai samayazu pratasthe digjayAya saH // 112 // cakrapUjAM tataH kRtvA cakrI zakrasamadyutiH / prAsthitAsau dizAM jetuM dhvajinyA saSaDaGgayA // 113 // atha paNDitikAnyeyuH nipuNA nipuNaM vacaH / zrImatyAH pratibodhAya rahasyevamabhASata // 114 // "azokavanikAmadhye candrakAnta zilAtale / sthitvA sasnehamaGgAni spRzantI mRdupANinA // 115 // bhukhapaGkajjasaMsarpadazanAMzujalaplavaiH / tasyA hRdayasaMtApamiva nirvApayamyasau // 116 // grahaM paNDitikA satyaM paNDitA kAryayuktiSu / jananInirvizeSAsmi tava prANasamA sakhI // 117 // tato brUhi'mithaH kanye dhanye tvaM mauna kAraNam / nAmayo gopanIyo hi janamyA iti vizrutam // 118 // mayA sunipuNaM citte paryAlocitamIhitam / tavAsI tu vijJAtaM tamme vada pativare // 119 // kimeSa madanonmAdaH kimAli prahaviplavaH / prAyo hi yauvanArambhe jRmbhate madanagrahaH // 120 // 129 manameM aisA vicAra kara vaha rAjA vajradanta puNya bar3hAnevAlI yazodhara mahArAjakI utkRSTa pUjA karaneke lie uTha khar3A huA || 108|| tadanantara senAke sAtha jAkara usane jagadguru yazodhara mahArAja kI pUjA kii| pUjA karate samaya usakA mukhakamala atyanta praphullita ho rahA thA ||109 / / prakAzamAna buddhike dhAraka vajjantane jyoM hI yazodhara guDake caraNoMmeM praNAma kiyA tyoM hI use avadhijJAna prApta ho gayA, so ThIka hI hai, vizuddha pariNAmoMse kI gayI bhakti kyA phalIbhUta nahIM hogI? athavA kyA-kyA phala nahIM degI ? / / 110 // usa avadhijJAnase rAjAne jAna liyA ki pUrvabhavameM maiM acyuta svargakA indra thA aura yaha merI putrI zrImatI lalitAMgadevakI svayaMprabhA nAmaka priyA thI / / 111|| vaha buddhimAn vajradanta bandanA Adi karake vahA~ se lauTA aura putrI zrImatIko paNDitA dhAyake lie sauMpakara zIghra hI digvijayake lie cala par3A // 112 // indra ke samAna kAntikA dhArakaM vaha cakravartI cakraratmakI pUjA karake hAthI, ghor3A, ratha, piyAde, deva aura vidyAdhara isa prakAra SaDaMga senAke sAtha dizAoMko jItaneke lie gayA ||113|| tadanantara atizaya catura paNDitA nAmakI dhAya kisI eka dina ekAnta meM zrImatIko samajhAne ke lie isa prakAra cAturyase bhare vacana kahane lagI // 114 // | vaha usa samaya azokavATikAke madhya meM candrakAnta zilAtalapara baiThI huI thI tathA apane komala hAthase [ sAmane baiThI huI ] zrImatIke aMgoMkA bar3e pyAra se sparza kara rahI thI / bolate samaya usake mukha-kamalase jo dA~toMkI kiraNarUpI jalakA pravAha vaha rahA thA usase aisI mAlUma hotI thI mAno vaha zrImatIke hRdayakA santApa hI dUra kara rahI ho / / 115-116 / / vaha kahane lagI- he putra, maiM samasta kAryoMkI yojanA meM paNDitA hU~ - atizaya catura huuN| isalie merA paNDitA yaha nAma satya hai - sArthaka hai| isake sivAya maiM tumhArI mAtAke samAna hU~ aura prANoMke samAna sadA sAtha rahanevAlI priyasakhI hU~ ||117|| isalie he dhanya kanye, tU yahA~ mujhase apane maunakA kAraNa kaha / kyoMki yaha prasiddha hai ki roga mAtAse nahIM chipAyA jAtA // 118 // maiMne apane cittameM terI isa ceSTAkA acchI tarahase vicAra kiyA hai parantu mujhe kucha bhI mAlUma nahIM huA isalie he kanye, ThIka-ThIka kaha // 119 // | he sakhi, kyA yaha kAmakA unmAda hai athavA kisI grahakI pIr3A hai ? prAyaH karake yauvanake prArambha 1. vicArya / 2. udyukto'bhUt / 3. jinasthAnAt / 4. sampUrNabuddhiH / 5. indrasamatejAH / 6. azokabanam / 7. kAryaghaTanAmu / 8. rahasi / 9. pIDA / 17 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 AdipurANam iti pRSTA tathA kiMcidAnamya mukhapaGkajam / paminIva dinApAye parimlAnaM mahotpalam // 12 // jagAda zrImatI satyaM na zakkAsmIdRzaM vacaH / kasyApi purato vaktuM lajjAvivazamAnasA // 122 // kiMtu te'dya puro nAhaM jihvemyArttA lapantyalam / jananInirvizeSA tvaM ciraM paricitA ca me // 123 // tad vakSye zRNu saumyAGgi mahatIyaM kathA mama / bhayA prAgjammacaritaM smRtaM devAgamekSaNAt // 12 // tatkIdRzaM kathA veti sarva vakSye savistaram / svapnAnubhUtamiva me smRtau tatpratibhAsate // 125 // ahaM pUrvabhave'bhUvaM dhAtakIkhaNDanAmani / mahAdvIpe sarojAkSi svargabhUmyatizAyini // 126 // tatrAsti mampU rvAd videhe pratyagAzrite / viSayo gandhilAmikhyo yaH kumnapi nirjayet // 12 // tatrAsIt pATalIgrAme nAgadatto vnniksutH| sumatistasya kAntAbhUt tayorjAtAH sutA ime // 128 // nandazca nandimitrazca nandiSaNAhvayaH paraH / varaseno jayAdizca senastatsUnavA kramAt // 129 / / putrike ca tayorjAte madanazrIpadAdike / kAnte tayorahaM jAtA nirnAmeti kanIyasI // 13 // kadAcit kAnane ramye 'carite caarnnaadike| girAvambarapUrve'haM tilake pihitAsravam // 13 // nAnarddhibhUSaNaM dRSTvA muni sAvadhibodhanam / idamaprAkSamAnamya saMbodhya bhagavaniti / / 132 / / kenAsmi karmaNA jAtA kule 'daurgatyazAlini / brahodamatinirviNNAM donAmanugRhANa mAm / / 133 // iti pRSTo munIndro'sau jagau madhurayA girA / ihaiva viSaye'mutra' putri jAtAsi karmaNA // 13 // meM kAmarUpI grahakA upadrava huA hI karatA hai||120||is taraha paNDitAdhAyake dvArA pUche jAnepara zrImatIne apanA murajhAyA huA mukha isa prakAra nIcA kara liyA jisa prakAra ki sUryAstake samaya kamalino murajhAkara nIce jhuka jAtI hai| vaha mukha nIcA karake kahane lagI-yaha saca hai ki maiM aise vacana kisIke bhI sAmane nahIM kaha sakatI kyoMki merAhRdayalajjAse parAdhInaho rahA hai||121-122|| kitu Aja maiM tumhAre sAmane kahatI huI lajita nahIM hotI hU~ usakA kAraNa bhI hai ki maiM isa samaya atyanta duHkhI ho rahI hU~ aura Apa hamArI mAtAke tulya tathA ciraparicitA haiM // 123 // isalie he manoharAMgi, suna, maiM kahatI huuN| yaha merI kathA bahuta bar3I hai| Aja devoMkA Agamana dekhanese mujhe apane pUrvabhavake caritrakA smaraNa ho AyA hai / / 124 // vaha pUrvabhavakA caritra kaisA hai athavA vaha kathA kaisI hai ? ina saba bAtoMko maiM vistArake sAtha kahatI huuN| vaha saba viSaya mero smRtimeM anubhava kiyeke samAna spaSTa pratibhAsita ho rahA hai // 125 / / he kamalanayane, isI madhyalokameM eka dhAtakIkhaNDa nAmakA mahAdvIpa hai jo apanI zobhAse svargabhUmiko tiraskRta karatA hai / isa dvIpake pUrva meruse pazcima dizAko ora sthita videha kSetrameM eka gandhilA nAmakA deza hai jo ki apanI zobhAse devakuru aura uttarakuruko bhI jIta sakatA hai / usa dezameM eka pATalI nAmakA grAma hai usameM nAgadatta nAmakA eka vaizya rahatA thaa| usakI strIkA nAma sumati thA aura una donoMke kramase nanda, nandimitra, nandiSeNa, varasena aura jayasena ye pA~ca putra tathA madanakAntA aura zrIkAntA nAmakI do putriyA~ utpanna huii| pUrvabhavameM maiM inhIMke ghara nirnAmA nAmakI sabase choTI putrI huI thI // 126-130 // kisI dina maiMne cAraNacarita nAmaka manohara vanameM ambaratilaka parvatapara virAjamAna avadhijJAnase sahita tathA aneka RddhiyoMse bhUSita pihitAmrava nAmaka munirAjake darzana kiye / darzana aura namaskAra kara maiMne unase pUchA ki he bhagavana, maiM kisa karmase isa daridrakulameM utpanna huI huuN| he prabho, kRpA kara isakA kAraNa kahie aura mujha dIna tathA atizaya udvigna strI-janapara anugraha kIjie // 131-133 / / isa prakAra pUche jAnepara ve munirAja madhura vANIse kahane lage ki he putri, pUrvabhavameM tU apane karmodayase isI dezake palAlaparvata nAmaka prAmameM devilagrAma nAmaka 1. lajjAdhInam / 2. aparam / 3. madanakAnto zrIkAntetyarthaH / 4. cAraNacarite / 5. bho bhagavannityabhimukhIkRtya / 6. dAridraya / 7. udvegavatIm / 8. anAthAm / 9. pUrvajanmani / 'pretyAmutra bhvaantre'| Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSTha parva 131 palAlaparvatagrAme devilagrAmakUTakAt / sumaterudare putrI dhanazrIriti vizrutA / / 135 // anyedyuzca svamajJAnAt zunaH pUtikalevaram / muneH samAdhiguptasya paThato'nte nyathA mudA // 136 // manistadavalokyAsau tvAmityanvaziSattadA / tvayedaM bAlike karma 'virUpakamanuSThitam // 137 // phaliSyati vipAke te durantaM kaTukaM phalam / dahatyadhikamanyasmin 'mAnanIyavimAnatA // 138 // iti bruvantamabhyetya kSamAmagrAhayastadA / bhagavamidamajJAnAt zramasva kRtamityaram // 139 // tenopazamamAvena jAtAlpaM puNyamAzritA / manuSyajanmanIhAya kule 'paramadurgate // 14 // tataH kalyANi 'kalyANaM gRhANopoSitaM vratam / "jinendraguNasaMpattiM zrutajJAnamapi 'kramAt // 14 // kRtAnAM karmaNAmAyeM sahasA paripAcanam / tapo'nazanamAmnAtaM" vidhiyuktamupoSitam // 142 // tIrthakRtvasya puNyasya kAraNAnIha" SoDaza / kalyANAnyatra paJcaiva prAtihAryASTakaM tathA // 143 // "pratizeSAzcaturviMzadimAnudizya sadguNAn / yA sA'nuSThIyate bhavyaiH saMpajinaguNAdikA // 144 // upavAsadinAnyatra triSaSTirmunibhirmatA / zrutajJAnopavAsasya svarUpamadhunocyate // 145 // 'aSTAviMzatimapyekAdaza dvau ca yathAkramam / aSTAzItimayaikaM ca caturdaza ca "paJca ca // 146 // paTelakI sumati strIke udarase dhanazrI nAmase prasiddha putrI huI thii||134-135|| kisI dina tUne pATha karate hue samAdhigupta munirAjake samIpa mare hue kuttekA durgandhita kalevara DAlA thA aura apane isa ajJAnapUrNa kAryase khuza bhI huI thii| yaha dekhakara munirAjane usa samaya tujhe upadeza diyA thA ki bAlike, tUne yaha bahuta hI viruddha kArya kiyA hai, bhaviSyameM udayake samaya yaha tujhe duHkhadAyI aura kaTuka phala degA kyoMki pUjya puruSoMkA kiyA huA apamAna anya paryAyameM adhika santApa detA hai / / 136-138 // munirAjake aisA kahanepara dhanazrIne usI samaya unake sAmane jAkara apanA aparAdha kSamA karAyA aura kahA ki he bhagavana maiMne yaha kArya ajJAnavaza hI kiyA hai isalie kSamA kara dIjie // 139 // usa upazama bhAvase-kSamA mA~ga lenese tujhe kucha thor3A-sA puNya prApta huA thA usIse tU isa samaya manuSyayonimeM isa atizaya daridra kulameM utpanna huI hai // 140 // isalie he kalyANi, kalyANa karanevAle jinendraguNasampatti aura zrutajJAna ina do upavAsa vratoMko kramase grahaNa karo // 141 // he Arye, vidhipUrvaka kiyA gayA yaha anazana tapa, kiye hue karmoko bahuta zIghra naSTa karanevAlA mAnA gayA hai // 142 // tIrthakara nAmaka puNya prakRtike kAraNabhUta solaha bhAvanAe~, pA~ca kalyANaka, ATha prAtihArya tathA cautIsa atizaya ina tirasaTha guNoMko uddezya kara jo upavAsa vrata kiyA jAtA hai use jinendraguNa-sampatti kahate haiN| bhAvArtha-isa vratameM jinendra bhagavAnake tirasaTha guNoMko lakSya kara tirasaTha upavAsa kiye jAte haiM jinakI vyavasthA isa prakAra hai-solaha kAraNa bhAvanAoMkI solaha pratipadA, paMca kalyANakoMkI pA~ca paMcamI, ATha prAtihAryoMkI ATha aSTamI aura cauMtIsa atizayoMkI bIsa dazamI tathA caudaha caturdazI isa prakAra tirasaTha upavAsa hote haiN||143-144|| pUrvokta prakArase jinendraguNasampatti nAmaka vratameM tirasaTha upavAsa karanA cAhie aisA gaNadharAdi muniyoMne kaha hai| aba isa samaya zrutajJAna nAmaka upavAsa vratakA svarUpa kahA jAtA hai / / 145 // aTThAIsa, gyAraha, .. 1. nyadhAnmudA / 2. nikRSTam / 3. pUjyAvajJA / 4. --grAhayat tadA a0, s0|-mbhyetyaakssmystvmmuN tadA pa0 / 5. kSipram / 'laghu kSipramaraM drutam' ityamaraH / 6. utkRSTadaridre / 7. tadanantaram / 8.he puNyavati / 9. zubham / 10. vratam / 11. etaddvayanAmakam / 12. kramamanatikramya / gRhANeti yAvat / 13. paripAcayatIti paripAcanam / 14. kathitam / 15. upossitvrte| 16. atizayAzcatu-a0, 10, sa0 / atishyaaNshc-l| atishyaaH| 17. jingunnsNptto| 18. matijJAnam aSTaviMzatiprakAram / ekAdaza iti ekAdazAGgAni ityarthaH / parikarma ca dviprkaarmityrthH| sUtramaSTAzItiprakAramityarthaH / Adyanuyogam eka prakAramiti yAvat / caturdaza pUrvANi ityarthaH / cUlikAzca paJcaprakArA jhyarthaH / manaHparyayazca dviprakAra ityarthaH / kevalajJAnam ekaprakAramiti yAvat / 19. paJcakam pa0, 60, la0 / Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 AdipurANam viddhi SaDvayekasaMkhyAM ca' matyAdijJAnaparyayAt / nAmoddezakramazcaiSAM jJAnAnAmityanusmRtaH // 147 // matijJAnamayaikAdazAGgAni parikarma ca / sUtramAdyanuyogaM ca pUrvANyapi ca cUlikAm // 148 // avadhiM ca manaH paryayAkhyaM kevalameva ca / jJAnabhedAn pratItyemAn zrutajJAnamupoSyate // 149 // dinAnAM zatamazreSTamaSTApaJcAzatAdhikam / viddhi tvaraM: tAvAlambya tapo'nazanamAcara // 150 // uzanti jJAnasAmrAjyaM vidhyoH phalamathainayoH / svargAdyapi phalaM prAhuranayoranuSaGgam // 151 // munayaH pazya kalyANi zApAnugrahayoH kSamAH / 'pratikAntiratasteSAM lokadvayavirodhinI // 152 // vAcAtilaGghanaM vAcaM niruNaddhi bhave pare / manasollaGghanaM cApi smRtimAhanti mAnasIm // 153 // - " kAyenAtikramasteSAM kAyAsaH sAdhayettarAm / tasmAttapodhanendrANAM kAryo nAtikramo budhaiH // 154 // kSamAdhanAnAM krodhAgniM janAH saMdhukSayanti ye / kSamAmasmapraticchannaM durvaco visphuliGgakam // 155 // saMmohakA janitaM prAtadhye pavaneritam / kiM tairna nAzitaM mugdhe hitaM lokadvayAzritam // 156 // itthaM munivacaH pathyamanumatya yathAvidhi / upoSya taddvayaM svAyurante svargamayAsiSam // 157 // lalitAGgasya tatrAsaM kAntAdevI svayaMprabhA / sArddhaM saparyayAgatya tato gurumapUjayam ||114 || kalpe'nalparddhiraMzAne zrIpramAdhipasaMyutA / bhogAn "bhuktvAtra jAteti kathAparyavasAnakam / / 159 / / do, aThAsI, eka, caudaha, pA~ca, chaha, do aura eka isa prakAra matijJAna Adi bhedoMkI eka sau aThAvana saMkhyA hotI hai| unakA nAmAnusAra krama isa prakAra haiM ki matijJAnake aTThAIsa, aMgoMke gyAraha, parikarmake do, sUtrake aTThAsI, anuyogakA eka, pUrvake caudaha, cUlikAke pA~ca, avadhijJAnake mana:paryayajJAnake do aura kevalajJAnakA eka- isa prakAra jJAnake ina eka sau aTThAvana bhedoMkI pratItikara jo eka sau aTThAvana dinakA upavAsa kiyA jAtA hai use zrutajJAna upavAsa vrata kahate haiM / he putra, tU bhI vidhipUrvaka Upara kahe hue donoM anazana vratoMko AcaraNa kara / / 146-150 / / he putra, ina donoM vratoMkA mukhya phala kevalajJAnakI prApti aura gauNa phala svargAdikI prApti hai| // 151|| he kalyANi, dekha, muni zApa dene tathA anugraha karane- donomeM samartha hote haiM, isa lie unakA apamAna karanA donoM lokoMmeM duHkha denevAlA hai || 152 / / jo puruSa vacana dvArA muniyoMkA ullaMghana - anAdara karate haiM ve dUsare bhava meM gU~ge hote haiN| jo manase nirAdara karate haiM unakI manase sambandha rakhanevAlI smaraNazakti naSTa ho jAtI hai aura jo zarIra se tiraskAra karate haiM unheM aise kauna-se duHkha haiM jo prApta nahIM hote haiM ? isalie buddhimAn puruSoMko tapasvI muniyoMkA kabhI anAdara nahIM karanA caahie| he mugdhe, jo manuSya, kSamArUpI dhanako dhAraNa karanevAle muniyoMkI, moharUpI kASThase utpanna huI, virodharUpI vAyuse prerita huI, durvacanarUpI tilagoMse bharI huI aura kSamArUpI bhasmase DhakI huI krodharUpI agniko prajvalita karate haiM unake dvArA, donoM lokoMmeM honevAlA apanA kauna-sA hita naSTa nahIM kiyA jAtA ? / / 153-156 / / isa prakAra maiM munirAja ke hitakArI vacana mAnakara aura jinendraguNasampatti tathA zrutajJAna nAmaka donoM vratoMke vidhipUrvaka upavAsa kara Ayuke anta meM svarga gayI // 157 // / vahA~ lalitAMgadevakI svayaMprabhA nAmakI manohara mahAdevI huI aura vahA~ se lalitAMgadevake sAtha madhyalokameM Akara maiMne vrata denevAle pihitAsrava gurukI pUjA kI || 158|| bar3Ibar3I RddhiyoMko dhAraNa karanevAlI maiMne usa aizAna svarga meM zrIprabhavimAnake adhipati lalitAMga chaha, 1. saMkhyAzca a0, pa0, sa0 da0, la0 / 2. paryayAn a0, pa0, sa0 da0, la0 / 3. vidhI ba0, a0 da0, ma0, pa0, la0, 80 / 4. vidhI / 5. - yoranuSaGgajam a0, pa0, 60, ma0, la0, 80 / 6. AnuSaGgikam / 7. samarthAH / 8. atikramaNam / 9. kAyenAtikrame teSAM kArtiH sA yA na Dhokate / a0, pa0, sa0, da0 / kAyenAtikramasteSAM kAyAtiM sAdhayettarAm ma0 10. pratIpa - a0, sa0 da0 / 11. prAtikUlyameva vAyuH / / 12. bhuktvA tu / Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaM parva 133 lalitAGgacyutau tasmAt SaNmAsAn jinapUjanam / kRtvA pravyutya saMbhUtimihAlapsi tanUdari / / 160 // tamidAnImanusmRtya tadanveSaNasaMvidhau / yate'haM 'prayatA tena vAcaMyamavidhi dadhe // 161 // utkIrNa iva devo'sau pazyAdyApi mano mama / adhitiSThati dinyena rUpeNAnaGgatAM gataH / / 162 / / lalitAGgavapuH saumyaM lalitaM lalitAnane / 'sahajAtAmbaraM sagvi sphuradAmaraNojjvalam / / 163 // pazyAmIva sukhasparza tskrsprshlaalitaa| tadalAbhe ca madgAyaM kSAmatAM naitadumati // 164 // ime'zrabindavo'jasraM niryAnti mama locanAt / madaduHkhamakSamA iSTuM tamanveSTumivodyatAH // 165 // ityuktvA punarapyavamavAdIt zrImatI sakhIm / zakkA svameva nAmyAsti mapriyAnveSaNaM prati // 166 // svayi satyAM sarojAkSi kuto'dha syAnmamAsukham / nalinyAH kimu dauHsthityaM tapatyAM tapanadyutau // 167 // satyaM tvaM paNDitA kAryaghaTanAsvatipaNDitA / tanmamaitasya kAryasya saMsidisvayi tiSThate // 168 // tato rakSa mama prANAn prANezasya gaveSaNAt / sINAM vipatpratIkAre triya evAvalambanam // 169 // "tadupAyaM ca te'dyAhaM huve "prastutasiddhaye / mayA vilikhitaM pUrvabhavasaMbandhipaTTakam // 17 // devake sAtha aneka bhoga bhoge tathA vahA~se cyuta hokara yahA~ vanadanta cakravartIke zrImatI nAmakI putrI huI huuN| he sakhi, yahA~taka hI merI pUrvabhavako kathA hai / / 159|| he kRzodari, lalitA devake svargase cyuta honepara maiM chaha mahIne taka jinendradevakI pUjA karatI rahI phira vahA~se calakara yahA~ utpanna huI huuN||160|| maiM isa samaya usIkA smaraNa kara usake anveSaNake lie prayatna kara rahI hU~ aura isIlie maiMne mauna dhAraNa kiyA hai // 161 // he sali, dekha, yaha lalitAMga aba bhI mere manameM nivAsa kara rahA hai| aisA mAlUma hotA hai mAno kisIne TA~kIdvArA ukerakara sadAke lie mere manameM sthira kara diyA ho / yadyapi Aja usakA vaha divya-vaikriyika zarIra nahIM hai tathApi vaha apanI divya zaktise anaMgatA (zarIrakA abhAva aura kAmadevapanA) dhAraNa kara mere manameM adhiSTita hai // 162 / / he sumukhi, jo atizaya saumya hai, sundara hai, sAtha-sAtha utpanna hue vastra tathA mAlA Adise sahita hai, prakAzamAna AbharaNoMse ujjvala hai aura sukhakara sparzase sahita hai aise lalitAMgadevake zarIrako maiM sAmane dekha rahI hU~,usake hAthake sparzase lAlita sukhada sparzako bhI dekha rahI hU~ parantu usakI prAptike binA merA yaha zarIra kRzatAko nahIM chor3a rahA hai // 163-164 / / ye azrubindu nirantara mere netroMse nikala rahe haiM jisase aisA mAlUma hotA hai ki ye hamArA duHkha dekhaneke lie asamartha hokara usa lalitAMgako khojaneke lie hI mAno udyata hue haiM // 165 / / itanA kahakara vaha zrImatI phira bhI paNDitA sakhIse kahane lagI ki he priya sakhi, tU hI mere patiko khojaneke lie samartha hai / tere sivAya aura koI yaha kArya nahIM kara sakatA / / 16 / / he kamalanayane, Aja tere rahate hue mujhe duHkha kaise ho sakatA hai ? sUryakI prabhAke dedIpyamAna rahate hue bhI kyA kamalinIko duHkha hotA hai ? arthAt nahIM hotA // 167 / / he sakhi, tU samasta kAryoMke karane meM atizaya nipuNa hai ataeva tU sacamuca meM paNDitA hai-terA paNDitA nAma sArthaka hai| isalie mere isa kAryakI siddhi tujhapara hI avalambita hai / / 168 / / he sakhi, mere prANapati lalitAMgako khojakara mere prANoMkI rakSA kara kyoMki striyoMkI vipatti dUra karaneke lie striyA~ hI avalambana hotI haiM // 169 / / isa kAryakI siddhike lie maiM Aja 1. pavitrA / 2. maunam / 3. devena ma. l.| 4. azaroratvam / 5. nalinAnane a0, ba0,sa0, la0, m.| la0, ba0, pustakayoH 'lalitAnane' 'nalinAnane' ityubhayathA pATho'sti / 6. sahajAtAmbarasragvI ma0, l0| 7. lAlitam pa0, l0| 8. lalitAGgasyAlAbhe / 9. kRzatvam / 10. stheyaprakAzaneti sUtrAt pratijJAnirNayaprakAzaneSu AtmanepadI / tiSThati sa0 / 11. gavepaNopAyama / 12. prakRta / Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 AdipurANam kacit tkiMcinigUDhAntaHprakRtaM cittaraJjanam / tadbajAdAya dhUrtAnAM manaHsaMmohakAraNam // 171 // 'patibravAzca ye mithyA 'yAtyoddhatabuddhayaH / tAn smitAMzupaTacchamAna kuru gaDhArthasATe // 12 // ityuktvA paNDitAvocat tapittAzvAsanaM vacaH / smitAMzu mArIpujaH kiratIvodgamAalim // 173 // mayi satyAM manastApo mA bhUt te kalamApiNi / lasatyAM cUtamAryA kokilAyAH kuto'sukham // 17 // kave(riva suzliSTamartha te mRgaye patim / sakhi lakSmIrivodyogazAlinaM puruSaM param // 175 // ghaTayiSyAmi te kArya paTudhIrahamudyatA / durghaTaM nAsti me kiMcit pratIhIha jagattraye // 176 // ----- nAnAbharaNavinyAsamato dhAraya sundari / 'vasantalatikevodyatpravAlAharasaMkulam // 177 // tadatra saMzayo naiva "kAryaH kAryasya sAdhane / zrImatIprArthitArthAnAM nana siddhirasaMzayam // 17 // ityuktvA paNDitAzvAsya tAM tadarpitapaTTakam / gRhItvAgamadAzveva mahApUtajinAlayam // 179 // yaH sudUrocchritaiH kUTairlakSyate ranamAsuraH / pAtAlAdutphaNastoSAt kimapyudyannivAhirAT // 10 // varNasAryasaMbhUta"citrakarmAnvitA api / yadbhittayo jagazcittahAriNyo gaNikA iva // 11 // tujhase eka upAya batAtI huuN| vaha yaha hai ki maiMne pUrvabhavasambandhI caritrako batAnevAlA eka citrapaTa banAyA hai / / 170 / / usameM kahIM-kahIM citta prasanna karanevAle gUr3ha viSaya bhI likhe gaye haiM / isake sivAya vaha dhUrta manuSyoMke manako bhrAntimeM DAlanevAlA hai / he sakhi, tU ise lekara jaa||171|| dhRSTatAke kAraNa uddhata buddhiko dhAraNa karanevAle jo puruSa jhUThamUTha hI yadi apane-Apako pati kaheM-merA pati bananA cAheM unheM gUr3ha viSayoMke saMkaTameM hAsyakiraNarUpI vastrase AcchAdita karanA arthAt citrapaTa dekhakara jhUThamUTha hI hamArA pati bananA cAheM unase tU gUr3ha viSaya pUchanA jaba ve uttara na de sakeM to apane manda hAsyase unheM lajita krnaa||172|| isa prakAra jaba zrImatI kaha cukI taba ISat hAsyakI kiraNoMke bahAne puSpAMjali bikheratI huI paNDitA sakhI, usake cittako AzvAsana denevAle vacana kahane lagI // 17 // he madhurabhASiNi, mere rahate hue tere cittako santApa nahIM ho sakatA kyoMki AmramaMjarIke rahate hue koyalako duHkha kaise ho sakatA hai ? // 174 / / he sakhi, jisa prakAra kavikI buddhi suzliSTa-aneka bhAvoMko sUcita karanevAle uttama arthako aura lakSmI jisa prakAra udyogazAlI manuSyako khoja lAtI hai usI prakAra maiM bhI tere patiko khoja lAtI huuN||17||he sakhi, maiM catura buddhikI dhAraka hU~ tathA kArya karanemeM hamezA udyata rahatI hU~ isalie terA yaha kArya avazya siddha kara duuNgii| tU yaha nizcita jAna ki mujhe ina tInoM lokoMmeM koI bhI kArya kaThina nahIM hai||176|| isalie he sundari, jisa prakAra mAdhavI latA prakaTa hote hue pravAloM aura aMkuroMke samUhako dhAraNa karatI hai usI prakAra aba tU aneka prakArake AbharaNoMke vinyAsako dhAraNa kara // 177 / / isa kAryakI siddhimeM tujhe saMzaya nahIM karanA cAhie kyoMki zrImatIke dvArA cAhe hue padArthoMkI siddhi niHsandeha hI hotI hai // 178 / vaha paNDitA isa prakAra kahakara tathA usa zrImatIko samajhAkara usake dvArA diye hue citrapaTako lekara zIghra hI mahApUta nAmaka athavA atyanta pavitra jinamandira gayI // 179 / / vaha jinamandira ratnoMkI kiraNoMse zobhAyamAna apane U~ce uThe hue zikharoMse aisA jAna par3atA thA mAno.phaNa U~cA kiye hue zeSanAga hI santuSTa hokara pAtAlalokase nikalA ho // 180 // usa mandirakI dIvAleM ThIka vezyAoMke samAna thIM kyoMki jisa prakAra vezyAe~ varNasaMkaratA (brAhmaNAdi vargoM ke sAtha vyabhicAra)se utpanna huI tathA aneka AzcaryakArI kAryoMse sahita 1. AtmAnaM pati bruvate iti ptibruvaaH| 2. dhATayam / 3. puSpastavakaH / 4. kirantI a0, sa0, da0, l0| 5. puSpam / 6. utkRSTam / 7. jAnIhi / 8 vasantatilakevodyat l.| maadhviiltaa| 9. navapallavaH / 10. kartavyaH / 11. zrIrasyAstIti zrImatI tayA vAJchitapadArthAnAma / 12. yena kenApi prakAreNa / 13. [ Alekhya karma ] pakSe nAnAprakArapApakarma / Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 135 52 SaSThaM parva 'divAmanyAM nizAM hatuM kSamairmaNivicitritaiH / tuGgaH zRGgaH sma yo bhAti divamunmIlayanniva // 182 // paThagiranizaM sAdhuvRndarAmandraniHsvanam / prajalpamiva yo manye ya'bhAgyata samAgataiH // 183 // yasya kUTAprasaMsaktAH ketavo'nilaghahitAH / vibabhurvandanAbhanyai 'byAhvayanta ivAmarAn // 184 // yadvAtAyananiryAtA dhUpadhUmAzcakAsire / svargasyopAyanIkattuM nirmimANA dhanAniva // 185 // yasya kUTataTAlagnAH tArAstaralarociSaH / puSpopahArasaMmohamAtanvanabhojuSAm // 186 // sadvRttasaMgato citrasaMdarbharucirAkRtiH / yaH su zabdo mahAnmamo kAvyabandha inAbabhau // 18 // sapatAko raNadghaNTo yo dRDhastambhasaMbhRtaH / byamAd gambhIranirghoSaiH sahita ivemarAT // 18 // paThatAM puNyanirghoSaiH vandArUNAM ca niHsvanaH / yaH saMdadhAvakAle'pi madArambha zikhaNDiSu // 189 // yastuzikharaH zazvaccAraNaiH kRtasaMstavaH / vidyAdharaiH samAsenyo mandarAdvirivAyutat // 190 // hokara jagatke kAmI puruSoMkA citta haraNa karatI haiM usI prakAra ve dIvAle bhI varNa-saMkaratA (kAle pIle nIle lAla Adi raMgoMke mela)se bane hue aneka citroMse sahita hokara jagatke saba jIvoMkA citta haraNa karatI thIM // 181 // rAtako bhI dina banAnemeM samartha aura maNiyoMse citravicitra rahanevAle apane U~ce-U~ce zikharoMse vaha mandira aisA mAlUma hotA thA mAno svargakA unmIlana hI kara rahA hai-svargako bhI prakAzita kara rahA ho // 182 // usa mandirameM nirantara aneka muniyoMke samUha gambhIra zabdoMse stotrAdikakA pATha karate rahate the jisase aisA jAna par3atA thA mAno vaha Aye hue bhavya jIvoMke sAtha sambhASaNa hI kara rahA ho // 183 // usakI zikharoMke agrabhAgapara lagI huI tathA vAyuke dvArA hilatI huI patAkAe~ aisI suzobhita ho rahI thIM mAno vandanA bhakti Adike lie devoMko hI bulA rahI hoN||184|| usa mandirake jharokhoMse nikalate hue dhUpake dhUma aise mAlama hote the mAno svargako bheTa deneke lie navIna meghAMko hI banA rahe hoM ||185||us mandirake zikharoMke cAroM ora jo caMcala kiraNoMke dhAraka tArAgaNa camaka rahe the ve Upara AkAzameM sthita rahanevAle devoMko puSpopahArakI bhrAnti utpanna kiyA karate the arthAt deva loga yaha samajhate the ki kahIM zikharapara kisIne phUloMkA upahAra to nahIM car3hAyA hai / / 186 / / vaha caityAlaya savRttasaMgata-samyakcAritrake dhAraka muniyoMse sahita thA, aneka citroMke samUhase zobhAyamAna thA, aura stotrapATha Adike zabdoMse sahita thA isalie kisI mahAkAvyake samAna sazobhita ho rahA thA kyoMki mahAkAvya bhI. sadavRtta-vasantatilakA Adi sandarasundara chandoMse sahita hotA hai, muraja kamala chatra hAra Adi citrazlokoMse manohara hotA hai aura uttama-uttama zabdoMse sahita hotA hai // 187 // usa caityAlayapara patAkAe~ phaharA rahI thIM, bhItara bajate hue ghaNTe laTaka rahe the, stotra Adike par3hanese gambhIra zabda ho rahA thA, aura svayaM aneka majabUta khambhoMse sthira thA isalie aisA jAna par3atA thA mAno koI bar3A hAthI hI ho gathIpara bhI patAkA phahasatI hai, usake gale meM manohara zabda karatA huA ghaNTA baMdhA rahatA hai| vaha svayaM gambhIra garjanAke zabdase sahita hotA hai tathA majabUta khambhoMse ba~dhA rahaneke kAraNa sthira hotA hai / / 188 // vaha caityAlaya pATha karanevAle manuSyoM ke pavitra zabdoM tathA vandanA karanevAle manuSyoMkI jaya jaya dhvanise asamayameM hI mayUroMko madonmatta banA detA thA arthAt mandirameM honevAle zabdako meghakA zabda samajhakara mayUra varSAke binA hI madonmatta ho jAte 1. AtmAnaM divA manyata iti divAmanyA tAm / 2. svargam / 3. pshyniv| 4. saMbhASaNaM kurvan / 5. bhavyaH saha / 6. vAhvayanta a0s0| 7. tdvaataa-l0| 8. nimimIta iti nirmimaannaa| 9. ghanA iva l0| 10. saMbhrAntim / 11. mAtanvanti nabhojuSAm d.| 12. saccAritravadbhavyajanasahitaH, pakSe samIcInavRttajAtisahitaH / 13. citraputrikAsandarbhaH, pakSe citrArthasandarbharacanA / 14. sushbdii| 15. bhUmau / 16. samyag dhRtH| 27. kuzIlavaiH pakSe cAraNamunibhiH / 18. pakSe paricayaH / 19. zabdAgamaparamAgamAdividyAdharaiH khacaraizca / / Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 AdipurANam tatra paTTakazAlAyAM paNDitA kRtavandanA / prasArya pahakaM tasthau paricikSipurAgatAn // 19 // prekSamta kecidAgasya sAvadhAnaM mahAdhiyaH / kaMcit kimatadityuccaiH jajalpurvIzva paTTakam // 192 // teSAM samucitairvAkyairdadatI paNDitottaram / tatrAste sma smitocosaH kirantI paNDitAyitAn // 193 // atha digvijayAccakrI nyavRtat kRtadigjayaH / pravatIkRtaniHzeSamaravidyAdharAmaraH // 19 // tato'bhiSekaM dvAtriMzatsahasradharaNIzvaraiH / cakravartI paraM prApat puNyaiH kiM nu na labhyate // 195 // sa ca te ca samAkArAH kraatribdnaadimiH| tathApi taiH samabhyayaH so'bhUt puNyAnubhAvataH // 196 // . anIzavapuzcandrasaumyAsyaH kmlekssnnH| puNyena sabamI sarvAnatizayya narAmarAn // 19 // zaGkhacakrAGkuzAdIni lakSaNAmyastha pAdayoH / babhurAlikhitAnIva lakSmyA lakSmANi cakriNaH // 19 // amoghazAsane tasmin bhuvaM zAsati bhUbhuji |n daNjyapakSaH ko'pyAsIt prajAnAmakRtAgasAm // 19 // sa bibhrad vakSasA lakSmI vaktrAmjena ca vAgvadhUm / praNAyyAmiva lokAntaM prAhiNot kIrtimekikAm // 20 // the // 189 // vaha caityAlaya atyanta U~ce-U~ce zikharoMse sahita thA, aneka cAraNa (mAgadha stutipAThaka) saba usakI stuti kiyA karate the aura aneka vidyAdhara (paramAgamake jAnanevAle) usako sevA karate the isalie aisA zobhAyamAna hotA thA mAno meru parvata hI ho kyoMki meru parvata bhI atyanta U~ce zikharoMse sahita hai, aneka cAraNa ( Rddhike dhAraka munijana) usakI stuti karate rahate haiM tathA aneka vidyAdhara usakI sevA karate haiM // 190 // ityAdi varNanayukta usa caityAlayameM jAkara paNDitA dhAyane pahale jinendra devakI vandanA kI phira vaha vahA~kI citrazAlAmeM apanA citrapaTa phailAkara Aye hue logoMkI parIkSA karanekI icchAse baiTha gayI // 191 // vizAla buddhike dhAraka kitane hI puruSa Akara bar3I sAvadhAnIse usa citrapaTako dekhane lage aura kitane hI use dekhakara yaha kyA hai ? isa prakAra jorase bolane lage // 192 // vaha paNDitA samucita vAkyoMse una sabakA uttara detI huI aura paNDitAbhAsa-mukhe logoMpara manda hAsyakA prakAza DAlatI huI gambhIra bhAvase vahA~ baiThI thI // 193 // ___anantara jisane samasta dizAoMko jIta liyA hai aura jise samasta manuSya vidyAdhara aura deva namaskAra karate haiM aisA vadanta cakravartI digvijayase vApasa lauTA // 194 // usa samaya cakravartIne battIsa hajAra rAjAoM dvArA kiye hue rAjyAbhiSekamahotsavako prApta kiyAthA so ThIka hI hai. puNyase kyA-kyA nahIM prApta hotaa?||195|| yadyapi vaha cakravartI aura ve battIsa hajAra rAjA hAtha, pA~va, mukha Adi avayavoMse samAna AkArake dhAraka the tathApi vaha cakravartI apane puNyake mAhAtmyase una sabake dvArA pUjya huA thaa|||196|| isakA zarIra anupama thA, mukha candramAke samAna saumya thA, aura netra kamalake samAna sundara the| puNyake udayase vaha samasta manuSya aura devoMse bar3hakara zobhAyamAna ho rahA thaa||197| isake donoM pA~vomeM jo zaMkha, cakra, aMkuza Adike cihna zobhAyamAna the ve aise jAna par3ate the mAno lakSmIne hI cakravartIke ye saba lakSaNa likhe haiM // 198 // avyartha AzAke dhAraka mahArAja vajadanta jaba pRthvIkA zAsana karate the taba koI bhI prajA aparAdha nahIM karatI thI isalie koI bhI puruSa daNDakA bhAgI nahIM hotA thA // 199 // vaha cakravartI vakSaHsthalapara lakSmIko aura mukhakamalameM sarasvatIko dhAraNa karatA thA parantu atyanta priya kIrtiko dhAraNa karane ke lie usake pAsa koI sthAna hI nahIM rahA isalie usane akelI kIrtiko lokake anta taka pahu~cA diyA thaa| arthAt lakSmI aura sarasvatI to 1. parIkSitumicchuH / 2. prekSyante. ba., s.| prekSyanta ma., l.| 3. paNDitA ivAcaritAn / 4. dharaNIdharaiH a0, 50, sa., ma., da0, l.| 5. cihaani| 6. daNDayituM yogyo daNDyaH sa cAso pakSazca / 7. asammatAm / 'pAyyadhAryAsannAvanikAmbapraNAyyAnAmyaM mAnardhAvinivAsAsammatyanitye' iti sUtrAt basammatyarSe dhyaNantanipAtanam / prANAyyamiva d.l.| Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parva 137 sudhAsUtirivodaMzuraM zumAniva cokkaraH / sa kAnti dIptimadhyurucaiH zradhAdapyadbhutodayaH // 201 // puNyakalpatarorucaiH phalAnIva mahAnyalam / babhUvustasya khAni caturdaza 'vizAM vibhoH // 202 // nidhayo nava tasyAsan puNyAnAmiva rAzayaH / yerakSayairamuSyAsId gRhavArtA mahodayA // 203 // SaTkhaNDamaNDitAM pRthvImiti saMpAlayannasau / dazAGgayogasaMbhUtima bhukka sukRtI ciram // 204 // hariNIcchandaH iti katipayairevA hobhiH kRtI kRtadigjayo jayapRtanayA sArddhaM cakrI nivRtya purIM vizan / surapRtanayA "sAkaM zakro vizabhramarAvatImiva sa ruruce bhAsvanmaulijrjvalanmaNikuNDalaH // 205 // mAlinI vihitanikhilakRtyo'pyAtmaputrIvivAha vyatikarakaraNIye kiMcidantaH saJcintaH / puramavizadudArazrIparArdhyaM puruzrIrmRdupavanavidhUtaprollasa sketumAlam // 206 // zArdUlavikrIDitam 'kSundanto lavalIlatAstaTavane sindhorlavaGgAta tatrAsInasurAGganAlasalasannetraiH zanaivakSitAH / bhAbhejurvijayArddha kandaradarIrAmRjya senAcarA 11 yasyAsau vijayI svapuNyaphalitAM dIrghaM bhunaki sma gAm // 207 // usake samIpa rahatI thIM aura kIrti samasta lokameM phailI huI thI ||200|| vaha rAjA candramAke samAna kAntimAn aura sUrya ke samAna utkara (tejasvI athavA utkRSTa Taiksa vasUla karanevAlA) thaa| AzcaryakArI udayako dhAraNa karanevAlA vaha rAjA kAnti aura teja donoMko utkRSTa rUpase dhAraNa karatA thA |201 // puNyarUpI kalpavRkSake bar3ese-bar3e phala itane hI hote haiM yaha bAta sUcita karaneke lie hI mAno usa cakravartIke caudaha mahAratna prakaTa hue the || 202 || usake yahA~ puNyakI rAzike samAna nau akSaya nidhiyA~ prakaTa huI thIM, una nidhiyoMse usakA bhaNDAra hamezA bharA rahatA thA || 203|| isa prakAra vaha puNyavAn cakravartI chaha khaNDoMse zobhita pRthivIkA pAlana karatA huA cirakAla taka isa prakArake bhoga bhogatA rahA || 204 || isa prakAra dedIpyamAna mukuTa aura prakAzamAna ratnoMke kuNDala dhAraNa karanevAlA vaha kAryakuzala cakravartI kucha hI dinoM meM digvijaya kara lauTA aura apanI vijayasenAke sAtha rAjadhAnImeM praviSTa huA / usa samaya vaha aisA zobhAyamAna ho rahA thA jaisA ki dedIpyamAna mukuTa aura ratna-kuNDaloMko dhAraNa karanevAlA kAryakuzala indra apanI devasenAke sAtha amarAvatImeM praveza karate samaya zobhita hotA hai || 205 || samasta kArya kara cukanepara bhI jisake hRdaya meM putrI - zrImatIke vivAhakI kucha cintA vidyamAna hai, aise utkRSTa zobhAke dhAraka usa vajradanta cakravartIne manda manda vAyuke dvArA hilatI huI patAkAoMse zobhAyamAna tathA anya aneka uttama uttama zobhAse zreSTha apane nagara meM praveza kiyA thA || 206 || jisakI senAke logoMne lavaMgakI latAoMse vyApta samudrataTa ke vanoM meM candana latAoMkA cUrNa kiyA hai, una vanoMmeM baiThI huI devAMganAoMne jinheM apane Alasyabhare suzobhita netroMse dhIre-dhIre dekhA hai aura jinhoMne vijayArdha parvatakI guphAoM ko svaccha kara meM Azraya prApta kiyA hai aisA vaha sarvatra vijaya prApta karanevAlA vajradanta cakravartI apane 1. manujapateH / 'dvau vizo vaizyamanujI' ityabhidhAnAt / 2. vRttiH / 3. bhogAH "divyapuraM ramaNaM Nihi cAyaNabhoyaNAya sayaNaM ca / AsaNavAhaNa Nahna dasaMga ime tANaM // [ saratnA niSayo divyAH puraM zayyAsane camUH / nATaya sabhAjanaM bhojyaM vAhanaM ceti tAni vai // ]4 - mabhuktA ma0, la0 / 5. saha / 6. baccharAdInAM masthanajirAderiti dIrghaH / 7. zrImatIvivAhasaMbandhakaraNIye / 8. saMcUrNayantaH / 9. vijayArddhasya kandaradaryaH guhAH zreSThAH tAH / 10. AmRdya da0, 80 / saMcUrNya / 11. bhUmim / 1 caudaha ratna, 2 nau nidhi 3 sundara striyA~, 4 nagara, 5 Asana, 6 zayyA, 7 senA, 8 bhojana, 9 pAtra aura 10 nATayazAlA / 18 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam AkrAman vanavedikAntaragatastAM vaijayAdI taTI mullalyAdhivardhU taraNataralAM gaGgAM ca sindhuM 'dhunIm / 'jiravAzAH kulabhUbhRmatimapi nyatkRsya cakrAhitAM lebhe'sau jinazAsanArpitamatiH zrIvadantaH zriyam // 20 // ityA bhagavajinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe lalitAGgasvargacyavanavarNanaM nAma SaSThaM parva // 6 // puNyake phalase prApta huI pRthivIkA cirakAla taka pAlana karatA rhaa||207|| digvijayake samaya jo samudra ke samIpa vanavedikAke madhyabhAgako prApta huA, jisane vijayAdha parvatake taToMkA ullaMghana kiyA, jisane taraMgoMse caMcala samudrakI khIrUpa gaMgA aura sindhu nadIko pAra kiyA aura himavat kulAcalakI U~cAIko tiraskRta kiyA-usapara apanA adhikAra kiyA aisA vaha jinazAsanakA jJAtA vadanta cakravartI samasta dizAoMko jItakara cakravartIkI parNa lakSmIko prApta huA // 208 / / isa prakAra ArSa nAmase prasiddha, bhagavajinasenAcArya viracita triSaSTilakSaNa mahApurANasaMgrahameM lalitAMgadevakA svargase cyuta hone AdikA varNana karanevAlA chaThA parva pUrNa humA // 6 // 1. nadIm / 2. jitvAzAM l.| 3. aSaHkRtya / Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva mathAhUya sutAM cakrI tAmityanvaziSat kRtI / smitAMzusalilaiH siJcasivanAmAthibAdhitAm // 1 // putri mA sma gamaH zokamupasaMhara maunitAm / jAnAmi svatpateH sarva vRttAntamavadhitviSA // 2 // 'svakaM putri sukhaM snAhi prasAdhanavidhiM kuru / candrabimbAyite pazya darpaNe mukhamaNDanam // 3 // azAna madhurAlApaiH tarpayeSTaM sakhIjanam / svadiSTasaMgamo'vazyamaya zvo vA bhaviSyati // 4 // yazodharamahAyogikaivalye sa mayAvadhiH / samAsAdi tato'jAnama mi samayAvadhi // 5 // zRNu putri tavAsmAkaM svarakAntasyApi vRttakam / janmAntaranibaddhaM te vakSyAmIdaMtayA~ pRthak // 6 // ito'haM paJcame'bhUvaM janmanyasyAM mahAyutau / nagaryA puNDarIkiNyAM svarNagaryAmiddhimiH // 7 // suto'rddhacakriNazcandrakIrtirityAtta kIrtanaH / jayakIrtirvayasyo me tadAsIt sahavarddhitaH // 8 // pituH kramAgatAM lakSmImAsAtha paramodayAm / samaM vayaM "vayasyena citramatrAramAvahi // 9 // gRhamedhI gRhItANuvrataH so'haM kramAttataH / kAlAnte candrasenAkhyaM guruM nitvA samAdhaye // 10 // syaktAhArazarIraH samacAne prItivarddhane / saMnyAsavidhinA'jAye kalpe mAhendrasaMjhike" // 11 // saptasAgarakAlAyuHsthitiH sAmAnikaH suraH / jayakIrtizca tatraiva jAto mtsrdikH||12|| tataH pradhyutya kAlAnte dvIpe puSkarasaMjJake / pUrvamandarapau rastyavidehe prAjaniSvahi // 13 // anantara kArya-kuzala cakravartIne mAnasika pIr3Ase pIr3ita putrIko bulAkara manda hAsyakI kiraNarUpI jalake dvArA siMcana karate hue kI taraha nIce likhe anusAra upadeza diyA // 1 // he putri, zokako mata prApta ho, maunakA saMkoca kara, maiM avadhijJAnake dvArA tere patikA saba vRttAnta jAnatA huuN||2||he putri, tU zIghra hI sukhapUrvaka snAna kara, alaMkAra dhAraNa kara aura candrabimbake samAna ujjvala darpaNameM apane mukhakI zobhAdekha // 3 // bhojana kara aura madhura bAtacItase priya sakhIjanoMko santuSTa-kara / tere iSTa patikA samAgama Aja yA kala avazya hI hogA // 4 // zrIyazodhara mahAyogIke kevalajJAna mahotsavake samaya mujhe avadhijJAna prApta huA thA, usIse maiM kucha bhavoMkA vRttAnta jAnane lagA hU~ / / 5 / / he putri, tU apane, mere aura apane patike pUrvajanmasambandhI vRttAnta suna / maiM tere lie pRthak-pRthak kahatA hU~ // 6 // isa bhavase pahale pA~caveM bhavameM maiM apanI RddhiyoMse svargapurIke samAna zobhAyamAna aura mahAdedIpyamAna isI puNDarIkiNI nagarImeM ardhacakravartIkA putra candrakIrti nAmase prasiddha huA thaa| usa samaya jayakIrti nAmakA merA eka mitra thA jo hamAre hI sAtha vRddhiko prApta huA thA // 7-8 // samayAnusAra pitAse kulaparamparAse calI AyI utkRSTa rAjyavibhUtiko pAkara maiM isI nagarameM apane mitrake sAtha cirakAla taka krIr3A karatA rahA // 9 // usa samaya maiM aNuvrata dhAraNa karanevAlA gRhastha thaa| phira kramase samaya botanepara Ayuke anta samayameM samAdhi dhAraNa karaneke lie candrasena nAmaka guruke pAsa pahu~cA / vahA~ protivardhana nAmake udyAnameM AhAra tathA zarIrakA tyAga kara saMnyAsa vidhike prabhAvase cauthe mAhendra svargameM utpanna huA // 10-11 // vahA~ maiM sAta sAgarakI AyukA dhAraka sAmAnika jAtikA deva huaa| merA mitra jayakIrti bhI vahIM utpanna huaa| vaha bhI mere hI samAna RddhiyoMkA dhAraka huA thA / / 12 // Ayuke antameM vahA~se cyuta hokara 1. svaraM la0, ma0 / 2. snAnaM kuru / 3. alNkaarH| 4. bhojanaM kuru| 5. prAptaH / 6. ajAniSam / 7. yuktadravyakSetrakAlabhAvasIma ityarthaH / 8. anena prakAreNA-mIdaM tathA 50, ma0, da0, l0| 9. Attam svokatam / 10. mitreNa / 11.-saMjJite a0,10,80, sa0,la0 / 12.-saMjJite p0|13. puurv| Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam viSaye maGgalavatyAM nagare ratnasaJcayaM / zrIdharasya mahIbhartuH tanayA~ balakezava // 14 // 'manoharAtadramayoH zrIvarmA ca vibhISaNaH / tato rAjyapadaM prApya dIrgha tatrAramAvahe [hi ] // 15 // pitA tu mayi nikSiptarAjyabhAraH sudharmataH / dIkSisvopoSya siddho'm upavAsavidhIna bahUn // 16 // manoharA mayi snehAt sthitAgAre zucivratA / sudharmagurunirdiSTamAcarantI ciraM tapaH // 17 // upoSya vidhivatkarmakSapaNaM vidhimuttamam / jIvitAnte samArAdhya lalitAGgasuro'bhavat // 58 // lalitAGgastato'sau mAM vibhISaNaviyogataH / zucamApanamAsAdya sopAyaM pratyabodhayat // 19 // aGga putra svaraM mAgAH zucamazo yathA janaH / jananAdibhiyo vaiyaM bhAvukA' viddhi saMsRtA // 20 // iti mAtRcarasyAsya lalitAGgasya bodhanAt / zucamutsRjya dharmekaraso'bhUvaM prasadmadhIH ||2||-- tato yugandharasyAnte dIkSAM jainezvarImaham / nRpairdazasahasrArddhamitaiH sArddhamupAdiSi ||22|| yathAvidhi tapastapsvA siMhaniSkIDitaM tapaH / suduzvaraM mahodakkaM sarvatobhadramapyadaH ||23|| trijJAnavimalAlokaH kAlAnte 'prApamindratAm / kalpe'cyute hyanalpa dvAviMzatyabdhijIvitaH // 24 // divyAnanubhavan bhogAn tatra kalpe mahAdyutau / gatvA ca jananIsnehAt lalitAGgamapUjayam ||25|| 140 hama donoM puSkara nAmaka dvIpameM pUrvamerusambandhI pUrvavideha kSetra meM maMgalAvatI dezake ratnasaMcaya nagara meM zrIdhara rAjAke putra hue| maiM balabhadra huA aura jayakIrtikA jIva nArAyaNa huA / merA janma zrIdhara mahArAjakI manoharA nAmakI rAnIse huA thA aura zrIvarmA merA nAma thA tathA jayakIrtikA janma usI rAjAkI dUsarI rAnI manoramAse huA thA aura usakA nAma vibhISaNa thA / hama donoM bhAI rAjya pAkara vahA~ dIrghakAla taka krIr3A karate rahe / / 13-15 / / hamAre pitA zrIdhara mahArAjane mujhe rAjyabhAra sauMpakara sudharmAcAryase dIkSA le lI aura aneka prakAra upavAsa karake siddha pada prApta kara liyA || 16|| merI mAtA manoharA mujhapara bahuta sneha rakhatI thI isalie pavitra vratoMkA pAlana karatI huI aura sudharmAcAryake dvArA batAye hue tapoMkA AcaraNa karatI huI vaha cirakAla taka gharameM hI rahI ||17| usane vidhipUrvaka * karmakSapaNa nAmaka vrata ke upavAsa kiye the aura Ayuke anta meM samAdhipUrvaka zarIra chor3A thA jisase marakara svarga meM lalitAMgadeva | huI ||18|| tadanantara kucha samaya bAda mere bhAI vibhISaNakI mRtyu ho gayI aura usake viyogase maiM jaba bahuta zoka kara rahA thA taba lalitAMgadevane Akara aneka upAyoMse mujhe samajhAyA thA ||19|| ki he putra, tU ajJAnI puruSake samAna zoka mata kara aura yaha nizcaya samajha isa saMsAra meM janma-maraNa Adike bhaya avazya hI huA karate haiM / / 20 / / isa prakAra jo pahale merI mAtA thI usa lalitAMgadeva ke samajhAnese maiMne zoka chor3A aura prasannacitta hokara dharma meM mana lagAyA ||21|| tatpazcAt maiMne zrI yugandhara munike samIpa pA~ca hajAra rAjAoMke sAtha jinadIkSA grahaNa kI ||22|| aura atyanta kaThina, kintu uttama phala denevAle siMhaniSkIDita tathA sarvatobhadra nAmaka tapako vidhipUrvaka tapakara mati zruta avadhijJAnarUpI nirmala prakAzako prApta kiyaa| phira Ayuke anta meM marakara analpa RddhiyoMse yukta acyuta nAmaka solahaveM svarga meM indra padavI prApta kii| vahA~ merI Ayu bAIsa sAgara pramANa thI ||23-24 // atyanta kAntimAn usa acyuta svarga meM maiM divya bhogoMko bhogatA rhaa| kisI dina maiMne mAtAke 1. manoharAmanoharayoH zrIdharasya bhAryayoH / 2. tatrAramAvahi ba0, pa0, a0, da0, ma0, sa0, la0 / tvakaM da0, sa0, pa0 / 3. niyamena bhavituM zIlaM yAsAM tAH / 4. bhIlukA ma0 / 5. rasaH anurAgaH / 6. jJAna-10 / 7. - kalyAnte la0 / 8. agamam / - karmakSapaNa vratameM 148 upavAsa karane par3ate haiM jinakA krama isa prakAra hai / sAta caturthI, tIna saptamI, chatIsa navamI, eka dazamI, solaha ekAdazI aura pacAsI dvAdazI / karmoMkI 148 prakRtiyoMke nAzako uddezya kara isa vrata meM 148 upavAsa kiye jAte haiM isalie isakA 'karmakSapaNa' nAma haiM / + yaha lalitAGga svayaMprabhA ( zrImatI.) ke pati lalitAMgadeva se bhinna thaa| Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva 1 prItivarddhanamAropya vimAnamatibhAsvaram / nItvAsmaskalpamevAsya kRtavAnasmi sakriyAm ||26|| sa no' mAtRcarastasmin kalpe'naspasukhodaye / bhogAnanubhavan divyAnasakRcca mayAcitaH ||27|| lalitAGgastatazcyutvA jambUdvIpasya pUrvake / videhe maGgalAvatyAM raupyasyArudaktaTe ||28|| gandharvapuranAthasya vAsavasya khagezinaH / sUnurAsIt prabhAvatyAM devyAM nAmnA mahIdharaH || 29 // mahIdhare nijaM rAjyabhAraM nikSipya vAsavaH / nikaTe'rikSayAkhyasya taptvA muktAvalIM tapaH ||30|| nirvANamagamat padmAvatyAya ca prabhAvatI / samAzritya tapastaptvA paraM ratnAvalImasI // 31 // acyutaM kalpamAsAdya pratIndrapadabhAgabhUt / mahIdharo'pi saMsiddhavidyo'bhUdadbhutodayaH ||32|| kadAcidatha gatvA puSkarArddhasya pazcine / mAge pUrvavidehe taM viSayaM vatsakAvatIm ||33|| tatra prabhAkarIpuryA vinayandharayoginaH / nirvANapUjAM niSThApya mahAmerumathAgamam ||34|| tatra nandanapUrvAza caityAlayamupAzritam / mahIdharaM samAlokya vidyApUjodyataM tadA ||35|| pratyabUbudha mityuccaiH aho khendra mahIdharam / viddhi mAmacyutAdhIzaM lalitAGgasvamapyasau // 36 // svayyasAdhAraNI prItiH mamAsti jananIcare / tadbhadra viSayAsaGgAd durastAd viramAdhunA ||37|| ityuktamAtra evAsau nirviNNaH kAmabhogataH / mahIkampe sute jyeSThe rAjyabhAraM svamarpayan // 38 // bahubhiH khecaraiH sArddhaM 'jaganandana ziSyatAm / prapadya kanakAvalyA prANatendro'bhavad vibhuH // 39 // viMzatyabdhisthitistatra bhogAgniviMzya nizcyutaH / dhAtakIkhaNDapUrvAzApazcimoruvidehage ||40|| 7 141 snehase lalitAMgadevake samIpa jAkara usakI pUjA kI / / 25 / / maiM use atyanta camakIle prItivardhana nAmake vimAna meM baiThAkara apane svarga (solahavA~ svarga) le gayA aura vahA~ usakA maiMne bahuta hI satkAra kiyA / / 26 / / isa prakAra merI mAtAkA jIva lalitAMga, atyanta sukha saMyukta svarga meM divya bhogoMko bhogatA huA jabataka vidyamAna rahA tabataka maiMne kaI bAra usakA satkAra kiyA ||27|| tadanantara lalitAMgadeva vahA~se cayakara jambUdvIpake pUrvavideha kSetrameM maMgalAvatI dezake vijayArdha parvatakI uttara zreNImeM gandharvapurake rAjA vAsava vidyAdhara ke ghara usakI prabhAvatI nAmakI mahAdevIse mahIdhara nAmakA putra huA / / 28-29 / / rAjA vAsava apanA saba rAjyabhAra mahIdhara putrake lie sauMpakara tathA ariMjaya nAmaka munirAja ke samIpa muktAvalI tapa tapakara nirvANako prApta hue| rAnI prabhAvatI padmAvatI AryikAke samIpa dIkSita ho utkRSTa ratnAvalI tapa tapakara acyuta svarga meM pratIndra huI aura tabataka idhara mahIdhara bhI aneka vidyAoMko siddha kara AzcaryakArI vibhavase sampanna ho gayA || 30-32 / / tadanantara kisI dina maiM puSkarArdha dvIpake pazcima bhAgake pUrva videhasambandhI vatsakAvatI dezameM gayA vahA~ prabhAkarI nagarImeM zrI vinayandhara munirAjakI nirvANa -kalyANakI pUjA kI aura pUjA samApta kara meru parvatapara gayA ! vahA~ usa samaya nandanavanake pUrva dizAsambandhI caityAlaya meM sthita rAjA mahIdharako (lalitAMgakA jIva) vidyAoMkI pUjA karaneke lie udyata dekhakara maiMne use uccasvara meM isa prakAra samajhAyA - aho bhadra, jAnate ho, maiM acyuta svargakA indra hU~ aura tU lalitAMga hai / tU merI mAtAkA jIva hai isalie tujhapara merA asAdhAraNa prema hai| he bhadra, duHkha denevAle ina viSayoMkI Asaktise aba virakta ho // 33-37 // isa prakAra maiMne usase kahA hI thA ki vaha viSayabhogoMse virakta ho gayA aura mahIkampa nAmaka jyeSTha putrake lie rAjyabhAra sauMpakara aneka vidyAdharoMke sAtha jagannandana munikA ziSya ho gayA, tathA kanakAvalI tapa tapakara usake prabhAva se prANata svarga meM bIsa sAgara kI sthitikA dhAraka indra huaa| vahA~ vaha aneka bhogoMko bhogakara dhAtakIkhaNDa dvIpake pUrva dizAsambandhI pazcimavideha kSetrameM sthita gandhiladezake 1. sa me mA sa0, pa0 / 2. uttara zreNyAm / 3. baliM tapaH pa0 / 4. pratibodhayAmi sma / bhadra la0 / 6. viSayAsakteH / 7. nirvegaparaH / 8. samarpayat a0, pa0, 60, sa0 / samarpayan la0 / 9. muniH / Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 AdipurANam gandhile viSaye'yodhyAnagare jayavarmaNaH / supramAyAzca putro'bhUda ajitaMjaya ityasau // 4 // jayavarmAtha nikSipya svaM rAjyamajitaMjaye / pAzva'minandanasyAdhAt tapaH sAcAmlavarddhanam // 42 // karmabandhananirmukto lebhe'sau paramaM padam / yatrAsyantikamakSayyamavyAvAdhaM paraM sukham // 43 // supramA ca samAsAdya gaNinIM tAM sudarzanAm / ratnAvalImupoSyAbhUda cyutAnudizAdhipaH // 44 // tato'jitaMjayazcakrI bhUtvA maksyAminandanam / vivandiSurjinaM jAtaH pihitAmravanAmamAk // 45 // tadA pApAnavadvArapidhAnAnnAma tAzam / lamvAsau suciraM kAlaM sAmrAjyasukhamanvabhUt / / 46 // prabodhitazca so'nyecaH mayaiva snehanirmaram / mo magya mA bhavAna sAkSIda viSayeSvapahAriSu // 47 // pazya nirviSayAM tRptimuzansyAsyantikI budhAH / na sAsti viSayairbhutaH divyamAnuSagocaraiH // 48 // bhUyo bhukteSu bhogeSu bhavennaiva rasAntaram / sa eva ced rasaH pUrvaH kiM taizcarvitacarvaNaH // 49 / / mogairendrana yastRptaH sa kiM taya'ti martyajaiH / anAzitambhavairemistadalaM bhaGguraiH sukhaiH // 50 // ityasmadvacanAjjAtavairAgyaH pihitAsravaH / sahastraguNaviMzatyA samaM pArthivakuaraiH // 5 // mandarasthavirasyAnte dIkSAmAdAya so'vadhim / cAraNadica saMprApya tilakAnte'mbare girau // 52 // tapo jinaguNaddhiM ca zrutajJAnavidhi ca te / tadAdAvAdadAnAya svargAprasukhasAdhanam // 53 // ayodhyA nAmaka nagarameM jayavarmA rAjAke ghara usako suprabhA rAnIse ajitaMjaya nAmaka putra huaa||38-41|| kucha samaya bAda rAjA jayavarmAne apanA samasta rAjya ajitaMjaya putrake lie sauMpakara abhinandana munirAjake samIpa dIkSA le lI aura AcAmlavardhana tapa tapakara karmabandhanase rahita ho mokSarUpa utkRSTa padako prApta kara liyaa| usa mokSameM Atyantika, avinAzI vyAbAdha utkRSTa sukha prApta hotA hai // 42-43 // rAnI suprabhA bhIsudarzanA nAmakrI gaNinIke pAsa jAkara tathA ratnAvalI vratake upavAsa kara acyuta svargake anudiza vimAnameM deva huI // 44 // tadanantara ajitaMjaya rAjA cakravartI hokara kisI dina bhaktipUrvaka abhinandana svAmIkI vandanAke lie gayA / vandanA karate samaya usake pApAsravake dvAra ruka gaye the isalie usakA pihitAsrava nAma par3a gyaa| 'pihitAsrava' isa sArthaka nAmako pAkara vaha sudIrgha kAla taka rAjyasukhakA anubhava karatA rahA / / 45-46 / / kisI dina snehapUrvaka maiMne use isa prakAra samajhAyA-he bhavya, ta ina naSTa ho jAnevAle viSayoM meM Asakta mata ho| dekha, paNDita jana usa tRptiko hI sukha kahate haiM jo viSayoMse utpanna na huI ho tathA antase rahita ho| vaha tRpti manuSya tathA devoMke uttamottama viSaya bhoganepara bhI nahIM ho sktii| ye bhoga bAra-bAra bhoge jA cuke haiM, inameM kucha bhI rasa nahIM badalatA / jaba inameM vahI pahalekA rasa hai taba phira carvaNaM kiye hue kA punaH carvaNa karane meM kyA lAbha hai ? jo indrasambandhI bhogoMse tRpta nahIM huA vaha kyA manuSyoMke bhogoMse tRpta ho sakegA ? isalie tRpti nahIM karanevAle ina vinAzIka sukhoMse bAja Ao. inheM choddo||4750|| isa prakAra mere vacanoMse jise vairAgya utpanna ho gayA hai aise pihitAsrava rAjAne bIsa hajAra bar3e-bar3e rAjAoMke sAtha mandirasthavira nAmaka munirAjake samIpa dIkSA lekara avadhijJAna tathA cAraNa Rddhi prApta kii| unhIM pihitAsrava munirAjane ambaratilaka nAmaka parvatapara pUrvabhavameM tumheM svargake zreSTha sukha denevAle jinaguNa sampatti aura zrutajJAna sampatti nAmake vrata diye the / isa prakAra he putri, jo pihitAsrava pahale mere guru the-mAtAke jIva the vahI pihitAmrava 1.-yasAhvayaH pa0, 10, da., sa., la0 / 2. tapasyA cAmla a0, sa0, ma0, la0 / tpshcaacaamld0| 3. acyutakalpe'nudizavimAnAdhIzaH / 4. mayaivaM a0pa0, da0, l0| 5. tvaM saMgaM mA gAH 'saja saMge' iti dhAtuH / bhavacchabdaprayoge prathamapuruSa eva bhavati / -n kAGkSIt pa0, 60, s0| 6. -naSu a0, 50, . da0, sa0, la0 / 7. tRptimeSyati / 8. atRptikraiH| anAzitabhavaH a0,50, da0, sa0, la0 / 9. tilakA mbare b0|10. Adatta ityAdadAnA tasyai / Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva 143 tato'smadgururaMvAsIt tavApyabhyarhito guruH / dvAviMzatiM gurusnehAlalitAGgAnathArcayam // 54 // teSvansyo bhavatImartA prAgbhave'bhUnmahAbalaH / svayaMbuddhopadezena so'nvabhUdAmarI zriyam // 55 // lalitAGgazcyutaH svargAnmartyabhAve sthito'dya naH / pratyAsannatamo bandhuH sa te bhartA bhaviSyati // 56 // tavAbhijJAna manyacca vakSye pamAnane zRNu / brahmendralAntavezAbhyAM bhaktyA pRSTastadetyaham // 57 // yugandharajinendrasya tIrthe'lapsvahi darzanam / tatastaccaritaM kRtsnaM saMbubhutsAvahe'dhunA // 5 // tato'vocamahaM tAbhyAmiti taccaritaM tadA / dampatibhyAM sametAbhyAM yuvAbhyAM ca yadRcchayA // 59 // jambUdvIpasya pUrvasmin videhe vsskaahye| viSaye bhogabhUdezye sItAdakSiNadiggate // 60 // susImAnagare nityaM vAstavyau jJAnavittako / jAtI prahasitAsyazca tathA vikasitAhvayaH // 61 // tatpurAdhipateH shriimdjitNjybhuubhRtH| nAmnAmRtamatirmantrI satyabhAmA priyAsya ca // 32 // tayoH prahasitAkhyo'yamabhUt sUnurvicakSaNaH / sakhA vikasito 'syAsau sademau sahacAriNau // 63 // jAtyoM hetutdaamaascchljaatyaadikovidau"|"tiirnnbyaakrnnaambhodhii samArajanatatparau // 64 // vratadAnakI apekSA tere bhI pUjya guru hue| merI mAtAke jIva lalitAMgane mujhe upadeza diyA thA isalie maiMne guruke snehase apane samayameM honevAle bAIsa lalitAMga devoMkI pUjA kI thI // 51-54 // [ una bAIsa lalitAMgoMmeM-se pahalA lalitAMga to merI mAtA manoharAkA jIva thA jo ki kramase janmAntarameM pihitAsrava huA ] aura antakA lalitAMga terA pati thA jo ki pUrvabhavameM mahAbala thA tathA svayambuddha mantrIke upadezase devoMko vibhUtikA anubhava karanevAlA huA thA // 55 // vaha bAIsavA~ lalitAMga svargase cyuta hokara isa samaya manuSyalokameM sthita hai| vaha hamArA atyanta nikaTasambandhI hai| he putri, vahI terA pati hogA // 56 // he kamalAnane, maiM usa viSayakA paricaya karAnevAlI eka kathA aura kahatA hU~ use bhI suna / jaba maiM acyuta svargakA indra thA taba eka bAra brahmandra aura lAntava svargake indroMte bhaktipUrvaka mujhase pUchA thA ki hama donoMne yugandhara tIrthakarake tIrthameM samyagdarzana prApta kiyA hai isalie isa samaya unakA pUrNa caritra jAnanA cAhate haiM / / 57-58 / usa samaya maiMne una donoM indroM tathA apanI icchAse sAtha-sAtha Aye hue tuma donoM dampatiyoM (lalitAMga aura svayaMprabhA) ke lie yugandhara svAmIkA caritra isa prakAra kahA thA / / 59 / / jamba dvIpake pUrva videha kSetra meM eka vatsakAvatI deza hai jo ki bhogabhUmike samAna hai| isI dezameM sotA nadIkI dakSiNa dizAkI ora eka susImA nAmakA nagara hai| usameM kisIsamaya prahasita aura vikasita nAmake do vidvAna rahate the, ve donoM jJAnarUpI dhanase sahita atyanta buddhimAna the||60-61||us nagarake adhipati zrImAn ajitaMjaya rAjA the| unake mantrIkA nAma mitamati aura amitamatiko khokA nAma satyabhAmA thaa| prahasita, ina donoMkA hI buddhimAna putra thA aura vikasita isakA mitra thaa| ye donoM sadA sAtha-sAtha rahate the // 62-63 / / ye donoM vidvAna , hetu hetvAbhAsa, chala, jAti Adi saba viSayoMke paNDita, vyAkaraNarUpI samudrake 1. pUjyaH / 2. mAtRsnehAt / 3. tvatpuruSaH / 4. cihnam / 5. jinezasya ma0, la0 / 6. lbdhvnto| 7. samyagdarzanam / 8. smygbottumicchaamH| 9. samAgatAbhyAm / 10. bhogabhUmisadRze / 'ISadasamApte kalpapa dezyapradezIyara' / 11. nityavAstavyo 60, tt| savA nivsnto| 12. nAmnAmitamati-a0, 80, l0| 13. vikasitAsyo'sau m0,l0|14. sadA to p0| sadomo d0|15. janmanA jananAdArabhya ityarthaH / jAtI ba., 10, sa0,80, l0| 16. jAtyeti vacanena paropadezamantareNaiva / hetutayAbhAsacchalavAtyAdikoSidI saadhnsaadhnaanntthljaatinigrhprviinno| "kamapyarthamabhipretya pravRtte bacane punaH / aniSTamarthamAropya taniSeSa: palaM matam / " "pravRtte sthApanAheto dUSaNAsaktamuttaram / jAtimAhuracAnye tu so'vyAvAsakA / " "akhaNDitAhaMkRtinAM parAhakArakhaNDanam / nigrahastanimittasya nigrhsthaantocyte"| 17. sritH| Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 AdipurANam nau rAjasammatau vAdakanyAkANDapaNDito' / vidyAsaMvAdagoSThISu nikaSopalatAM gatau // 65 // kadAciva narendreNa samaM gatvA munIzvaram / matisAgaramadrASTAmamRtasravaNarddhikam // 66 // nRpapraznavazAttasmin jIvatatvanirUpaNam / kurvANe coca cuzrutvAt ityatA prasI tau // 6 // vinopalabdhyA sadbhAvaM pratImaH kthmaatmnH| sa nAstyata: kutastasya pretyabhAvaphalAdikam // 6 // tadupAlammamityuccairAkarNya munipuGgavaH / vacanaM tatprabodhIdaM dhIradhIH pratyabhASata // 19 // yaduktaM jIvanAstitve'nupalabdhiH prasAdhanam / tadasadetudoSANAM bhUyasAM tatra saMmavAt // 7 // chamasthAnupalabdhibhyaH sUkSmAdiSu' kuto gatiH / amAvasya tato hetuH sAdhyaM vyabhicaratyayam // 7 // bhavatA kiM tu dRSTo'sau svaspituryaH pitAmahaH / tathApi so'sti cedastu jIvasyApyevamastitA // 72 // abhAve'pi vivandhaNAM jIvasyAnupalabdhitaH / sa nAstIti mRSAstitvAt saumyasyaha vivaNaH // 73 // jIvazabdAmidheyasya vacasaH pratyayasya ca / yathAstisvaM tathA bAhyo'pyarthastasyAstu kA'zamA // 7 // pAragAmI, sabhAko prasanna karane meM tatpara, rAjamAnya, vAdavivAdarUpI khujalIko naSTa karaneke lie uttama vaidya tathA vidvAnoMkI goSTImeM yathArtha jJAnakI parIkSAke lie kasauTIke samAna the // 64-65 / / kisI dina una donoM vidvAnoMne rAjAke sAtha amRtasrAviNo Rddhike dhAraka matisAgara nAmaka munirAjake darzana kiye // 66 // rAjAke munirAjase jIvatattvakA svarUpa pUchA, uttarameM ve munirAja jIvatattvakA nirUpaNa karane lage, usI samaya prazna karane meM catura honeke kAraNa ve donoM vidvAn prahasita aura vikasita haThapUrvaka bole ki upalabdhike binA hama jIvatattvapara vizvAsa kaise kareM ? jaba ki jIva hI nahIM hai taba maraneke bAda honevAlA paraloka aura puNya-pApa AdikA phala kaise ho sakatA hai ? // 6768 // ve dhIra-vIra munirAja una vidvAnoMke aise upAlambharUpa vacana sunakara unheM samajhAnevAle nIce likhe vacana kahane lage // 69 / / Apa logoMne jIvakA abhAva siddha karaneke lie jo anupalabdhi hetu diyA hai (jIva nahIM hai kyoMki vaha anupalabdha hai) vaha asat hetu hai kyoMki usameM hetusambandhI aneka doSa pAye jAte haiM // 70 / / upalabdhi padArthoMke sadbhAvakA kAraNa nahIM ho sakatI kyoMki alpa jJAniyoMko paramANu Adi sUkSma, rAma, rAvaNa Adi antarita tathA meru Adi daravartI padArthoMkI bhI upalabdhi nahIM hotI parantu ina sabakA sadbhAva mAnA jAtA hai isalie jIvakA abhAva siddha karaneke lie Apane jo hetu diyA hai vaha vyabhicArI hai / / 7 / / isake sivAya eka bAta hama Apase pUchate haiM ki Apane apane pitAke pitAmahako dekhA hai yA nahIM ? yadi nahIM dekhA hai, to ve the yA nahIM ? yadi nahIM the to Apa kahA~se utpanna hue ? aura the, to jaba Apane unheM dekhA hI nahIM hai-Apako unakI upalabdhi huI hI nahIM; taba usakA sadbhAva kaise mAnA jA sakatA hai ? yadi unakA sadbhAva mAnate hoM to unhIMkI bhA~ti jIvakA bhI sadbhAva mAnanA cAhie // 72 / / yadi yaha mAna bhI liyA jAye ki jIvakA abhAva hai; to anupalabdhi honese hI usakA abhAva siddha nahIM ho sakatA; kyoMki aise kitane hI sUkSma padArtha haiM jinakA astitva to hai parantu upalabdhi nahIM hotI / / 7 / / jaise jIva arthako kahanevAle 'jIva' zabda aura usake jJAnakA jIvajJAna-sadbhAva mAnA jAtA hai, usI prakAra usake vAcyabhUta bAhya-jIva atheke bhI sadbhAvako mAnane meM kyA hAni hai ? kyoMki jaba 'jIva' padArtha hI nahIM hotA to usake vAcaka zabda kahA~se Ate aura unake sunanese vaisA jJAna bhI kaise hotA ? // 74|| 1. vAdasya kaNDUyA vAdakaNDUyA tasyA kANDaH kANDanaM tatra paNDito nipuNau / 2. saakssepprshnprtiittvaat| *, 3. paJcutvAt a0,50,m0,20,l0| 4. balAtkAreNa / 'prasahya tu haThArthakam' ityabhidhAnAt / 5. darzanema / 6. astitvam / 7. vizvAsaM kurmaH / 8.pretya uttarabhavaH / 9. tajjIvadUSaNam / 10.-nupalabdhizcet ba0, 50, 60, l.| 11. paramANupikSAcAdiSu / 12. sAdhanam / 13. zarIrAdInAm / vivakSaNAM pa0,60, s0| 14. bandhakasya / 15. shaamsv| Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva jIvazabdo'yamabhrAntaM bAghamarthamapekSate / saMjJAsvAllaukika bhrAnti matahesvAdizabdavat // 75 // ityAdiyuktimirjIvaM tattvaM sa niraNInayat / tAvapi jJAnajaM garvamunisatvA nematurmunim // 46 // gurostasyaiva pAzveM to gRhItvA paramaM tapaH / sudarzanamadhAcAmsavaInaM cApyupoSatuH // 7 // nidAnaM vAsudevatve myavAd vikasito'pyamut / kAlAnte tAvajAyetA mahAzukasurottamau // 7 // indrapratIndrapadayoH SoDazAbdhyupamasthitI / to tatra sukhasAGgatAvanvabhUtAM surabhivam // 7 // svAburante tatazcyutvA dhaatkokhnnddgocre| videhe puSkalAvasyAM pazcimAIpurogate // 8 // viSaye puNDarIkiNyA puryA rAho dhanaMjayAt / jabasenAyamasvasyoH deyobatyAsitakramau // 8 // jajJAte tanayo raamkeshvsthaanmaaginau| jyAyAn mahAvalo'nyAkhyAto'tivalasaMjJayA // 82 // rAjyAnte kezave'tIte tapastaptvA mahAbalaH / pAveM samAdhiguptasya prANatendrastato'bhavat // 8 // bhuktvAmarI zriyaM tatra viMzatyandhyupamAtyaye / dhAtakIkhaNDapabAI purovarsividehage // 8 // viSaye vatsakAvatyAM prabhAkaryAH puraH" pramoH / mahAsenasya bhUmartuH pratApAnatavidviSaH // 45 // deyAM vasundharAkhyAyAM jayasenAiyo'jani / prajAnAM janitAnandazcandramA iva nandanaH // 86 // kramAcakradharo bhUtvA prajAH sa ciramanvazAt / viraktadhIna mogeSu pravajyAmAItIM zritaH // 8 // jIva zabda abhrAnta bAhya padArthakI apekSA rakhatA hai kyoMki vaha saMjJAvAcaka zabda hai| jo-jo saMjJAvAcaka zabda hote haiM, ve kisI saMjJAse apanA sambandha rakhate haiM jaise laukika ghaTa Adi zabda, bhrAnti zabda, mata zabda aura hetu aadishbd| ityAdi yuktiyoMse munirAjane jIvatatvakA nirNaya kiyA. jise sunakara una donoM vidvAnoMne zAnakA ahaMkAra chor3akara muniko namaskAra kiyA / / 75-76 / una donoM vidvAnoMne unhIM munike samIpa utkaTa tapa grahaNa kara sudarzana aura AcAmlavarddhana vratoMke upavAsa kiye jA vikasitane nArAyaNa pada prApta honekA nidAna bhI kiyaa| Ayuke antameM donoM zarIra chor3akara mahAzukra svargameM indra aura pratIndra padapara solaha sAgara pramANa sthitike dhAraka uttama deva hue| ve vahA~ sukha meM tanmaya hokara svarga-lakSmIkA anubhava karane lage / / 78-79|| apanI Ayuke antameM donoM vahA~secayakara dhAtakIkhaNDa dvIpake pazcima bhAgasambandhI pUrva videha kSetrameM puSkalAvatI dezakI puNDarIkiNI nagarImeM rAjA dharmajayakI jayasenA aura yazasvatIrAnIke balabhadra aura nArAyaNakA pada dhAraNa karanevAle putra utpanna hue| aba utpattikI apekSA donoMke kramameM viparyaya ho gayA thaa| arthAt balabhadra UrdhvagAmI thA aura nArAyaNa adhogAmI thaa| bar3e putrakA nAma mahAbala thA aura choTekA nAma atibala thA (mahAbala prahasitakA jIva thA aura atibala vikasitakA jIva thA) // 80-82 // rAjyake antameM jaba nArAyaNa atibalako Ayu pUrNa hogavI taba mahAbalane samAdhigupta mumirAjake pAsa dIkSA lekara aneka tapa tape, jisase Ayuke antameM zarIra chor3akara vaha prANata nAmaka caudahaveM svargameM indra huaa||83|| vahA~ vaha bIsa sAgara taka devoMkI lakSmIkA upabhoga karatA rhaa| bAyu pUrNa honepara vahA~ se cayakara dhAtakIkhaNDa dvIpake pazcima bhAgasambandhI pUrvavideha kSetrameM sthita vatsakAvatI dezakI prabhAkarI nagarIke adhipati tathA apane pratApase samasta zatruoMko namra karanevAle mahAsena rAjAkI vasundharA nAmaka rAnIse jayasena nAmakA putra hubhaa| vaha putra candramAke samAna samasta prajAko Anandita karatA thA / / 84-86 // anukramase usane cakravartI 1. vAcakatvAt / 2. laukika ghaTamAnayetyAdi / 3. bhrAntamatahatvAdi-ma.-bhrAnti mata-10, s.| -prAntamataM hetvAdi-da0, l0| issttaabhipraayH| 4. dhUlitvAdityAdizabdavat / 5. nishcymkaaryt| 6.mjnyaanii| -pyasat d0| -pyabhUt l0| 7. sukhaaciinau| 8. puurvdigte| 1. anulkatikramo 'ULagAmyapogAminI' iti 'da'pustake / 10. pUrvadigvati / 11. purasya / Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 AdipurANam sImandharAhatpAdAbjamUle SoDazakAraNIm / bhAvayan suciraM tepe tapo niraticArakam // 4 // svAyurante'hamindro'bhUd aveyeNUMmadhyame / triMzadagbhyupamaM kAlaM divyaM tatrAnvabhUt sukham // 49 // tato'vatIrNaH svargAmAt puSkarAIpurogate / videhe maGgalAvatyAM prAkpure rakhasaMcaye // 10 // ajitaMjayabhUpAlAd vasumatyAH suto'bhavat / yugandhara iti khyAtimudvahan nRsurArcitaH // 11 // kalyANatritaye varyA sa saparyAmavApivAn / kramAt baivalyamutpAtha mahAneSa mahIyate // 12 // zumAnubandhinA so'yaM karmaNA'bhyudavaM sulam / SaTpaSvyampyupamaM kAlaM bhuktvAIntyamathAsadat // 15 // 'yugyo dharmarathasyAyaM yugajyeSTho yugaMdharaH / tIrthakRt trAyate so'smAn maNyAjavanabhAnumAn // 9 // tadeti madvacaH zrutvA bahavo darzanaM zritAH / yuvAM ca dharmasaMvarga paramaM samupAgatau // 15 // pihitAnavamahArakaivalyopajanakSaNe / samaM gatvArthavijyA mastadA putri smarasyadaH // 9 // abhijAnAsi tatputri svayaMbhUramaNodadhim / krIDAhatotraMjiNyAmo giriM cAzanasaMjJakam // 9 // zrImatI guruNetyuktA tAta yuSmaprasAdataH / amijAnAmi tatsarvamityasau pratyabhASata // 98 // "guroH smarAmi kaivalyapUjA patilake girau / "vihRtiM cAjane zaile svayaMbhUramaNe ca yat // 19 // hokara pahale to cirakAla taka prajAkA zAsana kiyA aura phira bhogoMse virakta ho jinadIkSA dhAraNa kI // 87 // sImandhara svAmIke caraNakamaloMke mUlameM solaha kAraNabhAvanAoMkA cintavana karate hue usane bahuta samaya taka nirdoSa tapazcaraNa kiyA // 8 // phira AyukA anta honepara uparima praiveyakake madhyabhAga arthAt AThaveM praiveyakameM ahamindra pada prApta kiyA / vahA~ tIsa sAgara taka divya sukhoMkA anubhava kara vahA~se avatIrNa huA aura puSkarAdha dvIpake pUrva videha kSetrameM maMgalAvatI dezake ratna-saMcaya nagarameM ajitaMjaya rAjAkI vasumatI rAnIse yugandhara nAmakA prasiddha putra huaa| vaha putra manuSya tathA devoM-dvArA pUjita thA / / 89-91 // vahI putra garbha, janma aura tapa ina tInoM kalyANoMmeM indra Adi devoM-dvArA kI huI pUjAko prApta kara Aja anukramase kevalajJAnI ho sabake dvArA pUjita ho rahA hai // 92 // isa prakAra usa prahasitake jIvane puNyakarmase chayAsaTha sAgara (16+20+30=66) taka svargoMke sukha bhoga kara arahanta pada prApta kiyA hai / 13 / / ye yugandhara svAmI isa yugake sabase zreSTha puruSa haiM, tIrthakara haiM, dharmarUpI rathake calAnevAle haiM tathA bhavya jIvarUpa kamala vanako vikasita karaneke lie sUryake samAna haiN| aise ye tIrthakara deva hamArI rakSA kareM-saMsArake duHkha dUra kara mokSa pada pradAna kreN|R4|| usa samaya mere ye vacana sunakara aneka jIva samyagdarzanako prApta hue the tathA Apa donoM bhI (lalitAMga aura svayamprabhA) parama dharmapremako prApta hue the||95 // he putri, tumheM isa bAtakA smaraNa hogA ki jaba pihitAsrava bhaTTArakako kevalajJAna utpanna huA thA usa samaya hama logoMne sAtha-sAtha jAkara hI unakI pUjA kI thii||16|| he putri, tU yaha bhI jAnatI hogI ki hamaloga krIr3A karaneke lie svayambhUramaNa samudra tathA aMjanagiripara jAyA karate the // 17 // isa prakAra pitAke kaha cukanepara zrImatIne kahA ki he tAta, Apake prasAdase maiM yaha saba jAnatI hU~ IRI ambaratilaka parvatapara gurudeva pihitAsrava munike kevalajJAnakI jo pUjA kI thI vaha bhI 1. SoDazakAraNAni / SoDazakAraNAnAM samAhAraH / 2-kAraNam a0, 10, 80 sa, l| 3. SaTSaSTayamyUpamam ityasya padasya nirvAhaH kriyate / mahAzukre svarge SoDazAdhyupamasthitiH / prANate kalpe viMzatyaSyapamAyaH sthitiH| UrdhvaveyeSu Urdhvamadhyame triMzavandhyupamAyuH sthitiH / eteSAmAyuSAM sammelane SaTpaSTapa pamaH kAlo jAta iti yAvat / 4. yugavAhaH / 5. jAyatAM so-pa0, ma0, 60, sa0, l0|-traaytaaN tasmAt ba0, s0| 6. dharme dharmaphale cAnurAgaH saMvegastam / 7. kevljnyaanotpttismye| 8. pUjayiSyAmaH / 'smatyarthe yadi Diti' bhUtAnadyatane laT / 9. aMgamAma / 10. prtyuttrmdaat| 11. pihitAsravasya / 12. ambrtilke| 13. vihRtaM da0, Ta0 / viharaNam / Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva pratyakSamiva tatsarvaM parisphurati me hRdi / kiMtu kAntaH kka me jAta iti dolAyate matiH // 100 // iti bruvANAM tAM bhUyaH pratyuvAca narAdhipaH / putri svargasthayoreva yuvayoH prAkcyuto'cyutAt // 101 // nagaryAmiha dhuryo'haM yazodharamahIpateH / devyA vasuMdharAyAzca vajradantaH suto'bhavam // 102 // "niyutArddhaprasaMkhyAni' pUrvANyAyuH sthitau yadA / 'bhavatoH pariziSTAni tadAhaM pracyuto divaH // 103 // yuSAM ca pariziSTAyurbhuktvAnte tridivAccyutau / jAtau yathAsvamatraiva viSaye rAjadArakau // 104 // janitastRtIye'hni DhalitAGgacareNa te / saMgamo'caiva tadvArtA paNDitAneSyati' sphuTam // 105 // "paitRSvastrIya evAyaM tava martA bhaviSyati / tadiyaM mRgyamANaiva vallI pAde'vasajyate" // 106 // mAtulAnyAstavAyAmtyA vayamapyadya putrike / pratyudgacchAma ityuktvA rAjotthAya tato'gamat // 107 // paNDitA tatkSaNaM prAptA praphulabadanAmbujA / mukharAgeNa saMlakSya kAryasiddhiruvAca tAm // 108 // svaM diSTyA varddhase kanye pUrNaste'ca manorathaH / saprapannvaM ca tadvacmi sAvadhAnamitaH zRNu // 109 // yaMdA paTTakamAdAya gatAI "tvavidezataH / tadAsyAM vipulAzvarye mahApUtajinAlaye // 110 // mayA tatra vicitrasya paTTakasya prasAraNe / bahavastadavijJAya gatAH paNDitamAninaH // 111 // 43 mujhe yAda hai tathA aMjanagiri aura svayambhUramaNa samudrameM jo vihAra kiye the ve saba mujhe yAda // 99 // he pitAjI, ve saba bAteM pratyakSakI taraha mere hRdaya meM pratibhAsita ho rahI haiM kintu merA pati lalitAMga kahA~ utpanna huA hai ? isI viSayameM merA citta caMcala ho rahA hai // 100 // isa prakAra kahatI huI zrImatIse vAdanta punaH kahane lage ki he putri, jaba tuma donoM svarga meM sthita the taba maiM tumhAre cyuta honeke pahale hI acyuta svargase cyuta ho gayA thA aura isa nagarI meM yazodhara mahArAja tathA basundharA rAnIke bajadanta nAmakA zreSTha putra huA hU~ / / 101-102 / / jaba Apa donoMkI AyumeM 'pacAsa hajAra pUrva varSa bAkI the taba maiM svargase cyuta huA thA // 103 // tuma donoM bhI apanI bAkI Ayu bhogakara svargase cyuta hue aura isI deza meM yathAyogya rAjaputra aura rAjaputrI hue ho / / 104 / / Ajase tIsare dina terA lalitAMgake jIva rAjaputrake sAtha samAgama ho jAyegA / terI paNDitA sakhI Aja hI usake saba samAcAra spaSTa rUpase lAyegI // 105 // he putra, vaha lalitAMga terI buAke hI putra utpanna huA hai aura vahI terA bhartA hogaa| yaha samAgama aisA A milA hai mAno jisa belako khoja rahe hoM vaha svayaM hI apane pA~vameM A lagI ho // 106 // he putra, terI mAmI Aja A rahI haiM isalie unheM lAneke lie hama loga bhI unake sammukha jAte haiM aisA kahakara rAjA vajradanta uThakara bahA~se bAhara cale gaye // 107 // 147 rAjA ye hI the ki usI kSaNa paNDitA sakhI A phuNcii| usa samaya usakA mukha praphulita ho rahA thA aura mukhakI prasanna kAnti kAryakI saphalatAko sUcita kara rahI thii| vaha Akara zrImatIse bolI ||108|| he kanye, tU bhAgyase bar3ha rahI hai ( terA bhAgya bar3A balavAn hai ) / Aja terA manoratha pUrNa huA hai / maiM vistAra ke sAtha saba samAcAra kahatI hU~, sAvadhAna hokara suna || 109 || usa samaya maiM terI AjJAse citrapaTa lekara yahA~ se gayI aura aneka AzcayoMse bhare hue mahApUta nAmaka jinAlaya meM jA ThaharI // 110 // maiMne vahA~ jAkara terA vicitra citrapaTa phailAkara rakha diyaa| apane-Apako paNDita mAnanevAle kitane hI mUrkha loga usakA Azaya nahIM ---- 1. manaH ma0, la0 / 2. satoH / saMkhyAni / 6. yuvayoH 7. bhaviSyati / 10. idaM padaM dehalIdIpanyAyena saMbandhanIyam / 13. tadA la0 / 14. tavAjJAtaH / 3. dhuraMdharaH / 4. viyutArddha-la0 / 5. paJcAzatsahasra8. gRhItvA AgamiSyati / 9. piturbhaginyAH putraH / 11. saMsaktA bhavati / 12. abhimukhaM gacchAmaH / Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam tu vAsavadurdAnta pAvakI' kavicakSaNau / dRSTvAsmatpaTTakaM hRSTA svAnumAnAdavocatAm // 112 // "pArtha" sphuTaM bi jAtismRtimupeyuSI / vyakikhadrAjaputrIdaM svapUrvamavaceSTitam // 113 // iti nAgarikatvena pravRttau nAyakamubau / tAvavocaM vihasyAhaM cirAt syAdidamIdRzam // 114 // haThAt prakRtagUDhArthaM saMprazne ca mayA kRte / "joSamAstAM vilakSa tau mUkIbhUya tato gatau // 115 // * zvazuryaste yuvA vajrastatrAgamat tataH / divyena vapuSA kAmsyA dIpasyA' cAnupamo bhuvi // 116 // atha pradakSiNIkRtya madhyastajinamandiram / stutvA praNamya cAbhyarcya paTTazAlAmupAsadat // 1.17 // nirvarNya' paTTakaM tatra zrImAnidamavocata / jJAtapUrvamivedaM meM caritaM prakasthitam // 118 // varNanAtItamantredaM" citrakarma birAjate / " mAnommAnapramAyAjyaM nimnocatavibhAgavat // 119 // aho sunipurNa citrakarmedaM vilasacchavi / rasabhAvAnvitaM hAri rekhAmAdhuryasaMgatam // 120 // anAsmandbhavasaMbandhaH" pUrvo'lekhi savistaram / "zrIprabhAdhipatAM sAkSAt pazyAmIveha mAmikAm // 121 // aho strIrUpamantredaM nitarAmabhirocate / svayaMprabhAGgasaMvAdi" vicitrAbharaNojjvalam // 122 // 12 93 148 6 samajha sake / isalie dekhakara hI vApasa cale gaye the // 111 // hA~, vAsava aura durdAnta, jo jhUTha bolane meM bahuta hI catura the, hamArA citrapaTa dekhakara bahuta prasanna hue aura phira apane anumAnase bole ki hama donoM citrapaTakA spaSTa Azaya jAnate haiN| kisI rAjaputrIko jAti-smaraNa huA hai, isalie usane apane pUrvabhavakI samasta ceSTAe~ likhI haiM / / 112-113 / / isa prakAra kahate-kahate ve bar3I caturAIse bole ki isa rAjaputrIke pUrva janmake pati hama hI haiN| maiMne bahuta dera taka ha~sakara kahA ki kadAcit aisA ho sakatA hai ||114 || anantara jaba maiMne unase citrapaTake gUDha arthoke viSayameM prazna kiye aura unheM uttara deneke lie bAdhya kiyA taba ve cupa raha gaye aura lajjita ho cupacApa vahA~ se cale gaye / / 115 // tatpazcAt tere zvazurakA taruNa putra vajrajaMgha bahA~ AyA, jo apane divya zarIra, kAnti aura tejake dvArA samasta bhUtalameM anupama thA // 116 // usa bhavyane Akara pahale jinamandirakI pradakSiNA dI / phira jinendradevakI stuti kara unheM praNAma kiyA, unakI pUjA kI aura phira citrazAlA meM praveza kiyA // 117 // | vaha zrImAn isa citrapaTako dekhakara bolA ki aisA mAlUma hotA hai mAno isa citrapaTameM likhA huA caritra merA pahalekA jAnA huA ho / 118|| isa citrapaTapara jo yaha citra citrita kiyA gayA hai isakI zobhA vANIke agocara hai| yaha citra lambAI caur3AI U~cAI Adike ThIka-ThIka pramANase sahita hai tathA isameM U~ce-nIce sabhI pradezoMkA vibhAga ThIka-ThIka dikhalAyA gayA hai // 119 // ahA, yaha citra bar3I caturAIse bharA huA hai, isakI dIpti bahuta hI zobhAyamAna hai, yaha rasa aura bhAvoM se sahita hai, manohara hai tathA rekhAoMkI madhuratAse saMgata hai // 120 // isa citrameM mere pUrvabhavakA sambandha vistAra ke sAtha likhA gayA hai| aisA jAna par3atA hai mAno maiM apane pUrvabhava meM honevAle zrIprabha vimAnake adhipati lalitAMgadevake svAmitvako sAkSAt dekha rahA hU~ || 121|| ahA, yahA~ yaha strIkA rUpa atyanta zobhAyamAna ho rahA hai / yaha aneka prakArake AbharaNoMse 1. mRSA / 2. paTTe sthitArtham / 3. jAmIvaH / 4. AtmAnaM nAyakaM bruvAta iti / 5. tUSNIm / 6. lajjita / uktaM ca vidagdhacUDAmaNI - 'vilakSo vismayAnvitaH' ityetasya vyAkhyAnAvasare 'Atmanazcari samyagjJAte'ntaryasya jAyate / apatrapAtimahatI sa vilakSa iti smRtaH // ' iti / 7. varaH / 8. tejasA / 9. avalokya / 'nirvarNanaM tu nidhyAnaM darzanAlokanekSaNam / ityamaraH / 10. pUrvasmin jJAtam / 11. paTe / 12. ' AyAmasaMzritaM mAnamiha mAnaM nigadyate / nAhasaMzritamunmAnaM pramANaM vyAsasaMzritam // ' 13. saMbandhaM la0 / 14. paurvo'lekhi ma0 / 15. zrIprabhavimAnAdhipatitvaM lalitAGgatvam / 16. samAnam / Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva 149 kiMvatra katicit kasmAd gUhAni prakRtAni bhoH / manye saMmohamAyedaM janAnAmiti citritam // 123 // aizAno likhitaH kalpaH zrIpramaM ca prabhAsvaram / zrIpramAdhipateH pAyeM darSiteyaM svayaMprabhA // 12 // kalpAnokahavIthoyamidamutpAjaM saraH / dolAgRhamidaM rambaM rambo'yaM kRtakAcalaH // 125 // kRtapraNayakopeyaM darzitAtra parAmukhI / mandAravanavIthyante teva pavanAhatA // 26 // kanakAdritaTe krIDA lalitA darzitAvayoH / ito maNitaTosapatpramAkANDapaTAvRte // 127 // nigUDha premasadbhAvakaitavApAditeya'yA / gyotsajhe madulsamAt balAt pAdo'pito'nayA // 12 // maNinapuramakAracAruNA caraNena mAm / tArayantIha saMkhdA kAmnyA sakhyeva gauravAt // 129 // kRtamyalIkakopaM mAM prasAdayitumAnatA / svottamAna pAdau me ghaTayantIha darzitA // 13 // bhavyatendrasamAyogaguru pUjAdivistaraH / darzito'tra nigUDhastu mAvaH praNayajo mithaH // 13 // iha praNayakope'syAH pAdayonipatathihakotpalena sUcanA tAbyamAmo nadarzitaH // 132 // sAlaktakapadAGgu mudrayA'smaduraHsthale / vAllabhyatAmchana dattaM prithayA nAtra darzitam // 133 // ujjvala hai aura aisA jAna par3atA hai mAno svayaMprabhAkA hI rUpa ho // 12 // kintu isa citrameM kitane hI gUr3ha viSaya kyoM dikhalAye gaye haiM ? mAlUma hotA hai ki anya logoMko mohita karaneke lie hI yaha citra banAyA gayA hai // 12 // yaha aizAna svarga likhA gayA hai| yaha dedIpyamAna zrIprabhavimAna citrita kiyA gayA hai aura yaha zrIprabhavimAnake adhipati lalitAMga devake samIpa svayaMprabhAdevI dikhalAyI gayI haiM // 124 // yaha kalpavRkSoMkI paMkihai, yaha phale hue kamaloMse zobhAyamAna sarovara hai, yaha manohara dolAgRha hai aura yaha atyanta sundara kRtrima parvata hai ||125||idhr yaha praNaya-kopakara parAGmukha baiThI huI svayaMprabhA dikhalAyI gayI hai jo kalvavRkSoMke samIpa vAyuse jhakorI huI latAke samAna zobhAyamAna ho rahI hai // 126 // idhara taTa bhAgapara lage hue maNiyoMkI phailatI huI prabhArUpI paradAse tirohita meruparvatake taTapara hama donoMkI manohara krIr3A dikhalAyI gayI hai // 127 / idhara, antaHkaraNameM chipe hue prema ke sAtha kapaTase kucha IrSyA karatI huI svayaMprabhAne yaha apanA paira haThapUrvaka merI godose haTAkara zayyAke madhyabhAgapara rakhA hai // 128 // idhara, yaha svayaMprabhA maNimaya nUpuroMkI jhaMkArase manohara apane caraNakamalake dvArA merA tAr3ana karanA cAhatI hai parantu gauravake kAraNa hI mAno sakhIke samAna isa karadhanIne use roka diyA hai / / 129 / / idhara dikhAyA gayA hai ki maiM banAvaTI kopa kiye hue baiThA hU~ aura mujhe prasanna karaneke lie ati namrIbhUta huI svayaMprabhA apanA mastaka mere caraNoMpara rakha rahI hai // 130 // idhara yaha acyuta svargake indrake sAtha huI bheMTa tathA pihitAsrava gurukI pUjA AdikA vistAra dikhalAyA gayA hai aura isa sthAnapara parasparake premabhAvase utpanna huA rati Adi bhAva dikhalAyA gayA hai // 131 / / yadyapi isa citra meM aneka bAteM dikhalA dI gayI hai| parantu kucha bAteM chUTa bhI gayI haiN| jaise ki eka dina maiM praNaya-kopake samaya isa svayaMprabhAke caraNopara par3A thA aura yaha apane komala karNaphUlase merA vAina kara rahI thI; parantu vaha viSaya isameM nahIM dikhAyA gayA hai // 132 // eka dina isane mere vakSaHsthalapara mahAvara lage hue apane pairake a~gUThese chApa lagAyI thii| vaha kyA thI mAno 'yaha hamArA pati hai| isa bAtako sUcita karanevAlA cihahI thaa| parantu vaha viSaya bhI yahA~ 1. prabhAskaram a0| 2. vimAnam / 3. meru / 4. yvnikaa| 5. nitarAM gar3ho nigUDaH, premNaH sadabhAvaH astitvaM premasadbhAvaH / nigar3haH premasadabhAvo yasyAH saa| kaitavenApAditA IA yasyAH saa| nigUDhapremasabhAvA cAso kaitavApAditA ca tyaa| 6. mdhye| 7. akhaat| 8. guruH pihitAsravaH / 9. rahasi / 10. vallabhAyA bhAvo vAllamyaM tasya cihnam / Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 AdipurANam kapolaphalake cAsyAH 'phalinIphalasaviSi / likhabAlekhya patrANi nAhamatra nidrshitH||13|| nUnaM svayaMpramAcaryAhastanaipuNyamIhazam / nAnyasya strIjanasyehaka prAvINyaM syAt kalAvidhau // 135 // iti pratarkayameva paryAkula iva kSaNam / zUnyAntaHkaraNo'dhyAsIt kimapyAmIlitekSaNaH // 16 // udazrulocanazcAyaM dazAmasyA mivoSayan / divyA saMdhArito'bhyetya tadA sakhyeva mUrcchavA // 13 // tadavasthaM tamAlokya nAhamevonmanAyitA / citrasthAnyapi rUpANi prAyAnprAyo'ntarArdratAm // 13 // pratyAzvAsamathAnIta: sopAyaM paricArimiH / svadarpitamanovRtiH so'darzavanma yIdizaH // 13 // acirAllabdhasaMjJazca pRSTavAniti mAmamau / mar3e kenedamAlelye' likhitaM naH purohitam // 14 // pratyuktazca mayetyasti strIsarga syaikanAyikA / duhitA mAtulamanyAsta zrImatIti patiMvarA // 14 // tAM viddhi madanasyeva patAkAmujjvalAMzukAm / sosRSTeriva nirmANa, dekhA mAdhuryazAlinIm // 12 // samagrayauvanArambhasUtrapAtairivAyataiH / raSTipAtaiH "svabhUstasyAH zlAghate zarakauzalam // 14 // takSmIkarAgrasaMsaktalIlAmbujajigISayA / tadvaktrenduH sadA bhAti nUnaM dantAMzupezalaH // 144 // nahIM dikhAyA gayA hai / / 133 / / maiMne isake priyaMgu phalake samAna kAntimAn kapolaphalakapara kitanI hI bAra patra-racanA kI thI. parantu vaha viSaya bhI isa citra meM nahIM dikhAyA hai||13|| nizcayase yaha hAthakI aisI caturAI svayaMprabhAke jIvako hI hai kyoMki citrakalAke viSayameM aisI caturAI anya kisI sroke nahIM ho sakatI / / 135 / / isa prakAra tarka-vitarka karatA huA vaha rAjakumAra vyAkulakI taraha zUnyahRdaya aura nimIlitanayana hokara kSaNa-bhara kucha socatA rahA / / 136 / / usa samaya usakI A~khoMse A~sU jhara rahe the, vaha antakI maraNa avasthAko prApta huA hI cAhatA thA ki deva yogase usI samaya mUcchAne sakhIke samAna Akara use pakar3a liyA, arthAt vaha mUcchita ho gayA // 137 // usakI vaisI avasthA dekhakara kevala mujhe hI viSAda nahIM huA thA; kintu citrameM sthita mUrtiyoMkA antaHkaraNa bhI AI ho gayA thA // 138 // anantara paricArakoMne use aneka upAyoMse saceta kiyA kintu usakI cittavRtti terI hI ora lagI rhii| use samasta dizAe~ aisI dikhatI thIM mAno tujhase hI vyApta hoM // 139 / / thor3I hI dera bAda jaba vaha saceta huA to mujhase isa prakAra pUchane lagA ki he bhadre, isa citrameM mere pUrvabhavakI ye ceSTAe~ kisane likhI haiM ? // 140 // maiMne uttara diyA ki tumhArI mAmIkI eka zrImatI nAmakI putrI hai, vaha striyoMkI sRSTiko eka mAtra mukhya nAyikA hai-vaha striyoM meM sabase adhika sundara hai aura pati-varaNa karaneke yogya avasthAmeM vidyamAna hai-avivAhita hai // 141 // he rAjakumAra, tuma use ujjvala vastrase zobhAyamAna kAmadevakI patAkA hI samajho, athavA strIsRSTikI mAdhuryase zobhAyamAna antima nirmANarekhA hI jAno arthAt striyoMmeM isase bar3hakara sundara striyoMkI racanA nahIM ho sakatI // 142 // usake lambAyamAna kaTAkSa kyA haiM mAno pUrNa yauvanake prArambhako sUcita karanevAle sUtrapAta hI haiN| usake aise kaTAkSoMse hI kAmadeva apane bANoMke kauzalakI prazaMsA karatA hai arthAt usake lambAyamAna kaTAkSoMko dekhakara mAlUma hotA hai ki usake zarIra meM pUrNa yauvanakA prArambha ho gayA hai tathA kAmadeva jo apane boM kI prazaMsA kiyA karatA hai so usake kaTAkSoMke bharose hI kiyA karatA hai // 143 / / usakA mukharUpI candramA sadA dAtAkA ujjvala kiraNAsa zobhAya 1. phalinI priydd'guH| 2. makarikApatrANi / 3. cintayati sm| 4. ISat / 5. maraNAvasthAm / 'sudidRkSAyatocchavAsA jvrdaahaashnaaruciiH| sammonmAdamohAntAH kAntAmApnotyanApya naa||| 6. durmana ivaacritaa| 7. agacchan / 8. punarujjIvanam / 9. tvayA nivRttaaH| 10. labdhacaitanyaH / 11. paTe 12. parvabhavaceSTitam / parehitam ma0, tt0|13. stromaSTeH / 14. kanyakA / 15. ujjvalavastrAm / ujjvalakAnti ca / 16. jIvarekhAm / 17. smaraH / Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva 151 tasyAzcaraNavinyAse lAkSAraktAM padAvalIm / bhramarA lAyansyAzu raktAmbujavizaGkayA // 145 // kAmavidyAmivAdeSTuM'bhramaryaH kalanisvanAH / tasyAH karNotpale lagnA nApayAntyapi tADitAH // 146 // devasya vajradantasya priyaputryA tayAdarAt / kalAkauzalamAtmIyamihAlekhye pradarzitam // 17 // lakSmIrivArthinAM prAA seSA kanyA bnstnii| mRgyA mRgayate svArtha nAnyastvamiva puNyavAn // 148 // lalitAjhaM bravIti tvAM priyA"divyeva tanmRSA / yenehApi bhavAn saumyo lakSyate lalitAGgakA // 149 // ityuktastu mayA sAdhu paNDite sAdhu jalpitam / vidhervilasitaM citramaSTArthaprasiddhiSu // 15 // pazya janmAntarAjantUnAnIyaivamanantare / bhave saMghaTayatyAzu vidhiryAto'nulomatAm // 15 // dvIpAntarAd dizAmantAd antarIpAdapAnidheH / vidhirSaTayatoTArthamAnIyAnvIpo gataH // 152 // itIrayan vaco bhUyaH prasvidyatkarapallavaH / tadasmapaTTakaM pANau kRtavAn sa kutUhalI // 153 // svapaTTakamidaM cAnyat mama haste samApipat / yatra svacitrasaMvAdi sarvamAlakSyate sphuTam // 15 // sUtrakramaH sphuTo'trAsti vyakto varNakramo'pyayam / kramo bhavAnubandhasya pratyAhAra ivaastyho||155|| mAna rahatA hai| isalie aisA jAna par3atA hai mAno lakSmIke hAthameM sthita krIr3Akamalako hI jItanA cAhatA ho // 144 // calate samaya, usake lAkSA rasase raMge hue caraNoMko lAlakamala samajhakara bhramara zIghra hI ghera lete haiM // 145 / / usake karNaphUlapara baiThI tathA manohara zabda karatI huI bhramariyA~ aisI mAlUma hotI haiM mAno use kAmazAstrakA upadeza hI de rahI hoM aura isIlie ve tAr3anA karanepara bhI nahIM haTatI hoM // 146 // rAjA vajadantakI priyaputrI usa zrImatIne hI isa citrameM apanA kalAkauzala dikhalAyA hai // 147 / jo lakSmIkI taraha aneka arthIjanoMke dvArA prArthanIya hai arthAt jise aneka arthojana cAhate haiN| jo yauvanavatI honeke kAraNa : sthUla aura kaThora stanoMse sahita hai tathA jo acche-acche manuSyoM-dvArA khoja karaneke yogya hai arthAt durlabha hai, aisI vaha zrImatI Aja ApakI khoja kara rahI hai| ApakI khojake lie hI usane mujhe yahA~ bhejA hai| isalie samajhanA cAhie ki Apake samAna aura koI puNyavAna nahIM hai // 148 // vaha pyArI zrImatI ApakA svargakA (pUrvabhavakA) nAma lalitAGga batalAtI hai / parantu vaha jhUTha hai kyoMki Apa isa manuSya-bhavameM bhI saumya tathA sundara aMgoMke dhAraka honese sAkSAt lalitAGga dikhAyI par3ate haiM // 149 / / isa prakAra mere kahanepara vaha rAjakumAra kahane lagA ki ThIka paNDite, ThIka, tumane bahuta acchA khaa| abhilaSita padArthokI siddhimeM karmoMkA udaya bhI bar3A vicitra hotA hai / / 150 / / dekho, anukUlatAko prApta huA kokA udaya jIvoMko janmAntarase lAkara isa dUsare bhavameM bhI zIghra milA detA hai // 151 // anakalatAko prApta huA daiva abhISTa padArthako kisI dUsare dvIprase, dizAoMke antase, kisI antarIpa (TApa) se athavA samudrase bhI lAkara usakA saMyoga karA detA hai // 152 // isa prakAra jo aneka vacana kaha rahA thA, jisake hAthase pasInA nikala rahA thA tathA jise kautUhala utpanna ho rahA thA, aise usa rAjakumAra vajajaMghane hamArA citrapaTa apane hAthameM le liyA aura yaha apanA citra hamAre hAthameM sauMpa diyaa| dekha, isa citra meM tere citrase milate-julate sabhI viSaya spaSTa dikhAyI de rahe haiM // 153-154 // jisa prakAra pratyAhArazAla (vyAkaraNazAsa) meM . 1. upadezaM kartum / 2. nApasarAnta / 3. mRgayituM yogyaa| 4. bhavantam / 5. svrge| 6. kAraNena / 7. mnojnyaavyvH| 8.ceSTitam / 9. adRssttpdaarthH|-mbhiissttaarth-a0, 50, sa0, la. 10. saMghaTyatmAza a0,10, sa0, d0| 11. anukalatAm / 12. vaarimdhydviipaat| 13. anukalatAma / 14. buvan / 15. samarpayat a0, 50, sa0, 30 / 16. sadRzam / 17. bhAvAnu-a0, 50, sa0, 80, l.| 18. ajjhlityaadi| Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 AdipurANam idamarpayatAnUnamanurAgo manogataH / svammanorathasaMsiddhau satyavAro'rpito'munA // 15 // tataHkaraM prasAthi pundrshnmstute| bajabajAma ityudIH niragAt sa jinAlayAt // 157 // gRhItvAiMca tadvArtAmihAgAmiti pnndditaa| prasAritavato tasvAH purastAbhitrapaTTakam // 15 // tavirvarNya ciraM jAtapratyayA sA samAzvasIt / ciroDaprauDhasaMtApA cAtakova dhanAdhanam // 159 // yathA zaravAdItIrapulinaM haMsakAminI / bhayAvalI bayAdhyAtmazAkaM prApya pramodate // 16 // yathA kusumitaM cUtakAnanaM klksstthikaa| dIpaM nandIzvaraM prApya yathA vA pRtanAmarI // 16 // tathedaM paTTakaM prApya zrImatyAsIdanAkulA / manojeTAsaMpatiH kasya vA nokatAM haret // 162 // --- tataH kRtArthatAM tasyA samarthagitukAmavA / proce panDitavA vAcaM zrImatyavasarocitam // 163 // divyA kalyAdikalyANAnyacirAt svmvaapnuhi| pratIhi prANanAthena pratyAsa samAgamam // 16 // mAgamasvamanAzvAsaM sajoSa" gatavAniti / mayA sunipuNaM tasya bhAvastvayyupalakSitaH // 15 // ciraM vilambito dvAri vIkSate mAM muharmuhaH / brajabapi suge mAgeM skhalasyeva pade pade // 16 // sUtra, varNa aura dhAtuoMke anubandhakA krama spaSTa rahatA hai usI prakAra isa citrameM bhI rekhAoM, raMgoM aura anukUla bhAvoMkA krama atyanta spaSTa dikhAI de rahA hai arthAt jahA~ jo rekhA cAhie vahA~ vahI rekhA khIMcI gayI hai; jahA~ jo raMga cAhie vahA~ vahI raMga bharA gayA hai aura jahA~ jaisA bhAva dikhAnA cAhie vahA~ vaisA hI bhAva dikhAyA gayA hai // 155 / / rAjakumArane mujhe yaha citra kyA sauMpA hai mAno apane manakA anurAga hI sauMpA hai athavA tere manorathako siddha karaneke lie satyaMkAra (bayAnA) ho diyA hai // 156 / / apanA citra mujhe sauMpa deneke bAda rAjakumArane hAtha phailAkara kahA ki he Arye, terA darzana phira bhI kabhI ho, isa samaya jAo, hama bhI jAte haiM / isa prakAra kahakara vaha jinAlayase nikalakara bAhara calA gayA // 157 / / aura maiM usa samAcArako grahaNa kara yahA~ AyI huuN| aisA kahakara paNDitAne vanajaMghakA diyA huA citrapaTa phailAkara zrImatIke sAmane rakha diyA // 15 // usa citrapaTako usane bar3I dera taka gaurase dekhA, dekhakara use apane manoratha pUrNa honekA vizvAsa ho gayA aura usane sukhakI sA~sa lii| jisa prakAra cirakAlase saMtapta huI cAtakI medha. kA Agamana dekhakara harSita hotI hai, jisa prakAra haMsI zarad RtumeM kinArekI nikalI huI jamIna dekhakara prasanna hotI hai, jisa prakAra bhavya jIvoMkI paMkti adhyAtmazAstrako dekhakara pramudita hotI hai, jisa prakAra koyala phUle hue bhAmoMkA bana dekhakara Anandita hotI hai aura jisa prakAra devoMkI senA nandIzvara dvIpako pAkara prasanna hotI hai, usI prakAra zrImatI usa citrapaTako pAkara prasanna huI thii| usakI saba bhAkulatA dUra ho gayI thii| so ThIka hI hai abhilaSita vastukI prApti kisakI utkaNThA dUra nahIM karatI // 159-162 / / tatpazcAt zrImatI icchAnusAra vara prApta honese kRtArtha ho jAyegI isa bAtakA samarthana karaneke lie paNDitA zrImatIse usa avasarake yogya vacana kahane lgii||16|| ki he kalyANi, daivayogase aba tU zIghra hI aneka kalyANa prApta kr| tU vizvAsa rakha ki aba terA prANanAthake sAtha samAgama zIghra hI hogA // 164 // vaha rAjakumAra vahA~se cupacApa calA gayA isalie avizvAsa mata kara, kyoMki usa samaya bhI usakA citta tujhameM hI lagA huA thaa| isa bAtakA maine acchI taraha nizcaya kara liyA hai // 165 / / vaha jAte samaya daravAjepara bahuta dera taka vilamba karatA rahA, bAra-bAra mujhe dekhatA thA 1. satyApanam / 2. prasArayati sm| 3. prvRddhH| 4. unmanaskatAM cittavyAkulatAm / 5. procyate sma / 6. zreyAMsi / 7. vizvAsa kuru| 8. saMyogam / 9. avizvAsam / 10. vajajAH / 11. tUSNIm / 12. sukhena gamyate'sminniti sugastasmin / Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva 153 smayate z2ambhate kiMcit smaratyArAd vilokate / zvasityuSNaM ca dIrgha ca paTurasmin smarajvaraH // 16 // tameva bahumanyate pitarau te narottamam / nRpendro mAgineyaravAd bhrAtrIyasvAce deNyasauM // 16 // kakSmIvAn kulajI dakSaH svarUpo'bhimataH satAm / ityaneko guNagrAmaH tasminnasti varocitaH // 169 // sapatnI zrIsarasvatyobhUtvA tvaM tadurogRhe / ciraM nivasa kalyANi kalyANazatamAginI // 17 // sAmAnyenopamAnaM te lakSmonaiva sarasvatI / yato'pUrveva lakSmIstvamanyaiva ca sarasvatI // 17 // midelimadale zazvassaMkocini rajojuSi / sA zrIrazrI rivodbhUtA kuzezayakuTIrake // 172 // sarasvatI ca socchiSTe calajihAprapallave / 'labdhajanmA tayoH kasyaH tavaivAmijanaH zuciH // 13 // latAGgi lalitAGgasya vivikte tasya mAnase / ramasva rAjahaMsIva latAGgamitavatsarAn // 17 // yuvAMrucitaM yogaM kRtvA yAtu kRtArthatAm / vidhAtA jananirvAdAt mucyeta kathamanyathA // 175 // samAzvasihi tadbhadre kSiprameSyati te varaH / svadUrAgamane pazya puramuDhelakautukam // 17 // aura mukhapUrvaka gamana karane yogya uttama mArgameM calatA huA bhI pada-padapara skhalita ho jAtA thaa| vaha ha~satA thA, jaMbhAI letA thA, kucha smaraNa karatA thA, dUra taka dekhatA thA aura uSNa tathA lambI sA~sa chor3atA thaa| ina saba cihnoMse jAna par3atA thA ki usameM kAmajvara bar3ha rahA hai / / 166-167 / / vaha vanajaMgha rAjA vadantakA bhAnajA hai aura lakSmImatI devIke bhAIkA putra (bhatIjA) hai / isalie tere mAtA-pitA bhI use zreSTha vara samajhate haiN||168|| isake sivAya vaha lakSmImAn hai, uccakulameM utpanna huA hai, catura hai,sundara hai aura sajjanoMkA mAnya hai| isa prakAra usameM varake yogya aneka guNa vidyamAna haiM // 169 / / he kalyANi, tU lakSmI aura sarasvatIkI sapatnI (sauta) hokara saikar3oM sukhAMkA anubhava karatI huI cirakAla taka usake hRdayarUpI gharameM nivAsa kara // 170 // yadi sAmAnya (guNoMkI barAbarI) kI apekSA vicAra kiyA jAye to lakSmI aura sarasvatI donoM hI terI upamAko nahIM pA sakatIM, kyoMki tU anokhI lakSmI hai aura anokhI hI sarasvatI hai / jisake patte phaTe hue haiM, jo sadA saMkucita (saMkIrNa) hotA rahatA hai aura jo parAgarUpI dhUlise sahita hai aise kamalarUpI jhoMpar3ImeM jisa lakSmIkA janma huA hai use lakSmI nahIM kaha sakate vaha to alakSmI hai-daridrA hai| bhalA, tumheM usakI upamA kaise dI jA sakatI hai ? isI prakAra ucchiSTa tathA caJcala jihAke agrabhAgarUpI pallavapara jisakA janma huA hai vaha sarasvatI bhI nIca kulameM utpanna honeke kAraNa terI upamAko prApta nahIM ho sktii| kyoMki terA kula atizaya zuddha hai-uttama kulameM hI tU utpanna huI hai||171-173|| he latAGgi (latAke samAna kRza aMgoMko dhAraNa karanevAlI) jisa prakAra pavitra mAnasasarovarameM rAjahaMsI krIDA kiyA karatI hai usI prakAra tU bhI lalitAGga (vanajaMgha) ke pavitra aura ekAnta manameM aneka varSoM taka krIDA kara // 174 / / vidhAtA tuma donoMkA yogya samAgamakara kRtakRtyapaneko prApta ho; kyoMki yadi vaha aisA nahIM karatA arthAt tuma donoMkA samAgama nahIM karatA to lokanindAse kaise chUTatA ? // 175 / / isalie he bhadre, dhairya dhara, terA pati zIghra hI AyegA, dekha, tere patike Agamanake lie sArA nagara kaisA atizaya kautukapUrNa ho rahA hai 1. ISaddhasati / 2. jnniijnko| 3. ckrii| 4. bhrAtaputratvAt / 5. lakSmImatiH / 6. samAnadharmeNa / sAmAnyena iti pdvibhaagH| 7. bhinnakapATe bhinnapaNe c| 8. azrIH dridraa| 9. taNakaTore / 10. calajjihvAgra-a0, 80, ma0, l0| 11. mukhe janma tayoH da0 / 12. kuta aagtH| 13. kulam / 14. pvitre| 'viviktau patavijanau' ityabhidhAnAta / 15.saMkhyAvizeSaH / latAMgamiva ma0, l0|16.'knnikaarmthvaa janitAntamlAnagandhaguNato janitAntam / sajjane hi vidhirapratimohastasya yuktighaTanAM prtimohH||' ityabhijanApavAdAt / 17. utsAham / 20 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 mahApurANam ityAditadgatAlApaiH zranya'stAM sukhamAnayat / paNDitA sA tu tatprAptau naacaapyaasiiciraakulaa||17|| tAvaca cakriNA bandhuprItimAtanvatA parAm / gatvArdhapathamAnIto vajrabAhumahIpatiH // 17 // "svasuH patiM svasAraM ca svastrIyaM ca vilokayan / prApacakrI parAM prItiM premNe dRSTA hi bandhutA // 19 // sukhasaMkathayA kAMcit sthitvA kAlakalAM punH| prApUrNakocitAM te'mI saskriyAM tena lambhitAH // 18 // cakravarzikRtAM prApya vajrabAhuH sa mAnanAm / pipriye nanu saMprItyai satkAraH prabhuNA kRtH||18|| yathAsukhaM ca saMtoSAt sthiteSvevaM sanAmiSu / tatazcakradharo vAcamityavocat svasuH patim / / 182 // yat kiMcid rucitaM tubhyaM vastujAlaM''mamAlaye / tad gRhANa yadi prItirmayi te'styaniyantraNA // 183 // prIteraya parAM koTimadhirohati me manaH / tvaM satukkaH" sadArazca yanmamAbhyAgato gRham / / 184 // tvamiSTabandhurAyAto gRhaM me'dha sadArakaH / ' saMvimAgocitaH ko'nyaH prastAvaH syAnmameracaH // 18 // tadatrAvasare vastu tana me yA dIyate / praNayin praNayasyAsya mA kRthA majhamarthinaH // 18 // ityuktaH premanidhnena cakriNA pratyuvAca saH / tvatprasAdAnmamAstyeva sarva kiM prArthyamadya me // 18 // "sAmnAnenArpitaH svena prayukteneti sAdaram / praNayasya parAM bhUmimahamArApi tassvayA // 18 // // 176 / / isa taraha paNDitAne vanajaMghasambandhI aneka manohara bAteM kahakara zrImatIko sukhI kiyA, parantu vaha usakI prAptike viSayameM abataka bhI nirAkula nahIM huI // 17 // ___ idhara paNDitAne zrImatIse jabataka saba samAcAra kahe tabataka mahArAja vajradanta, vizAla bhrAtRpremako vistRta karate hue AdhI dUra taka jAkara vajrabAhu rAjAko le Aye / / 178 / / rAjA vadanta apane bahanoI, bahana aura bhAnajeko dekhakara parama prItiko prApta hue so ThIka hI hai kyoMki iSTajanoMkA darzana prIti ke lie hI hotA hai // 179 // tadanantara kucha dera taka kuzalamaMgalakI bAteM hotI rahIM aura phira cakravartIkI orase saba pAhunoMkA ucita satkAra kiyA gayA // 180 / / svayaM cakravartIke dvArA kiye hue satkArako pAkara rAjA vanabAhu bahuta prasanna huaa| saca hai, svAmIke dvArA kiyA huA satkAra sevakoMkI prItike lie hI hotA hai / / 18 / / isa prakAra jaba saba bandhu saMtoSapUrvaka sukhase baiThe hue the taba cakravartIne apane bahanoI rAjA vatrabAhuse nIce likhe hue vacana kahe // 182 // yadi ApakI mujhapara asAdhAraNa prIti hai to mere gharameM jo kucha vastu Apako acchI lagatI ho vahI le lIjie // 183 // Aja Apa putra aura strIsahita mere ghara padhAre haiM isalie merA mana prItikI antima avadhiko prApta ho rahA hai // 184 // Apa mere iSTa bandhu haiM aura Aja putrasahita mere ghara Aye hue haiM isalie deneke yogya isase bar3hakara aura aisA kauna-sA avasara mujhe prApta ho sakatA hai ? // 185 / / isalie isa avasarapara aisI koI vastu nahIM hai jo maiM Apake lie na de skuuN| he praNayin , mujha prArthIke isa premako bhaMga mata kIjie / / 186 / / isa prakAra premake vazIbhUta cakravartIke vacana sunakara rAjA vajrabAhune isa prakAra uttara diyA / he cakrin, Apake prasAdase mere yahA~ saba kucha hai, Aja maiM Apase kisa vastukI prArthanA karU~ ? ||187|aaj Apane sammAnapUrvaka jo mere sAtha svayaM sAmakA prayoga kiyA hai-bheMTa Adi karake sneha prakaTa kiyA hai so mAno Apane mujhe 1. vjrjgtH| 2. shriimtii| 3. tatprAptya da0, l0| 4. bhaginyAH / 5. bhaginIputram / 6. bandhusamUhaH / 7. atithiyogyAm / 8. satkAravizeSam / 9. praapitaaH| 10. mAnatAm pa0, sa0,80, la0, 80 / sammAnam / 11. -jAtaM pa0, a0, sa0, da0, l0| 12. anirbndhaa| 13. paramaprakarSAm / 14. sputrH| satuSkaH ma0, l0| saputraH a0, 60, s0| 15. saMvibhAgaH tyAgaH sambhAvanA vaa| 16. mama / 17. snehAdhInena / 18. priyavacanena / 19. prApitaH / Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 155 saptamaM parva kiyanmAtramidaM deva svApateyaM parikSayi / svayAjyakaraNI dRSTiralameSArpitA mayi // 189|| ahamaca kRtI dhanyo jovitaM ilAdhyamaya me / yad vIkSito'smi devena snehanirbharayA dazA // 190 // paropakRtaye vibhratyarthavattAM bhavadvidhAH / loke prasiddhasAdhutvAH zabdA iva kRtAgamAH // 19 // tadeva vastu vastuSTyai sopayogaM yadarthinAm / bhavimaktadhanAyAstu bandhutAyA~ vizeSataH // 192 // tadetat svairasaMbhogyamAstAM 'sAMnyAsikaM dhanam / na me mAnagrahaH ko'pi tvayi nAnAdaro'pi vA / / 193 // prArthaye'haM tathApyetad yuSmadAjJA prapUjayan / zrImatI vajrajakAya deyA kanyottamA tvayA // 19 // bhAgineyatvamassyekamAbhijAtyaM ca"taskRtam / yogyatAM cAsya puSNAti satkAro'dya tvayA kRtH||195|| athavaitat khalUksvArya sarvathAhati kanyakAm / hasantyAca rudantyAzca prAghUrNaka" iti zruteH // 196 / / tatprasIda vimo dAtuM bhAgineyAya kanyakAm / saphalA prArthanA me'stu "kumAraH so'stu tatpatiH / / 197 / / snehakI sabase U~cI bhUmipara hI car3hA diyA hai / / 188 // he deva, naSTa ho jAnevAlA yaha dhana kitanI-sI vastu hai ? yaha Apane sampanna banAnevAlI apanI dRSTi mujhapara arpita kara dI hai mere lie yahI bahuta hai // 189 // he deva, Aja Apane mujhe snehase bharI huI dRSTi se dekhA hai isalie maiM Aja kRtakRtya huA hU~, dhanya huA hU~ aura merA jIvana bhI Aja saphala huA hai / / 190 / / he deva, jisa prakAra lokameM zAstroMkI racanA karanevAle tathA prasiddha dhAtuoMse bane hue jIva ajIva Adi zabda paropakAra karaneke lie hI arthoMko dhAraNa karate haiM, usI prakAra Apa-jaise uttama puruSa bhI paropakAra karane ke lie ho arthoM (dhana-dhAnyAdi vibhUtiyoM) ko dhAraNa karate haiM // 191 // he deva, Apako usI vastuse santoSa hotA hai jo ki yAcakoMke upayogameM AtI hai aura isase bhI bar3hakara santoSa usa vastuse hotA hai jo ki dhana Adike vibhAgase rahita (sammilita rUpase rahanevAle) bandhuoMke upayogameM AtI hai / / 192 // isalie, Apake jisa dhanako maiM apanI icchAnusAra bhoga sakatA hU~ aisA vaha dhana dharohararUpase Apake hI pAsa rahe, isa samaya mujhe AvazyakatA nahIM hai| he deva, Apase dhana nahIM mA~gane meM mujhe kucha ahaMkAra nahIM hai aura na Apake viSayameM kucha anAdara hI hai // 193 / / he deva, yadyapi mujhe kisI vastukI AvazyakatA nahIM hai tathApi ApakI AjJAko pUjya mAnatA huA Apase prArthanA karatA hU~ ki Apa apanI zrImatI nAmako uttama kanyA mere putra vanajaMghake lie de dIjie // 194 // yaha vanajaMgha prathama to ApakA bhAnajA hai, aura dUsare ApakA bhAnajA honese hI isakA uJcakula prasiddha hai| tIsare Aja Apane jo isakA satkAra kiyA hai vaha isakI yogyatAko puSTa kara rahA hai / / 195 / / athavA yaha saba kahanA vyartha hai| vanajaMgha hara prakArase Apako kanyA grahaNa karane ke yogya hai| kyoMki lokameM aisI kahAvata prasiddha hai ki kanyA cAhe ha~satI ho cAhe rotI ho, atithi usakA adhikArI hotA hai / / 196 / / isalie he 1. anADhyaH ADhyaH kriyate yayA saa| 'kRJ karaNe' khanaT / 2. upakArAya / 3. dhanikatAm / pakSe abhidheyavattvam / 'artho'bhidheyaravastuprayojananivRttiSu / ' itymrH| 4. -prasiddhabAtutvAt a0, l0| lokaprasiddhadhAtutvAt s0| 5. sUtrAnusAreNa nisspnnaaH| kRtI gatAH ma0 / kRtAgatAH tt0| 6. yuSmAkam / 7. bandhusamUhasya 'grAmajanabandhugajasahAyAttala' iti samUhe tala / 8. tatkAraNAt / 9. nikSiptam / 10. kulajatvam / 11. bhAgineyatvakRtam / 12. vacanenAlam / 'niSedhe'laMkhalo ktvA' iti ktvaaprtyyH| 13. -icArudantyazca pa0, ma0, l0| 14. abhyAgataH / prANikaH tt0| 15. 'kumAraH kaumAraH' iti ho pAThI 'ta0, ba0' pustakayoH / kaumAraH a0, pa0, sa0, da0, ma0, la0, Ta0 / kumArIhRdayaM prAptaH / Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 mahApurANam vastuvAhana sarvasvaM labdhamevAsakRnmayA / kiM tenAlabdhapUrva naH kamyAranaM pradIyatAm // 198 // iti vijJApitastena cakrabhRt pratyapadyata / tathAstu saMgamo yUnoranurUpo'nayoriti // 199 // prakRtyA sundarAkAro vajrajaGgo'stvayaM varaH / patiMvarA guNairyuktA zrImatI cAstu sA vadhUH || 200|| janmAntarAnubaddhaM ca premAstyavAnayorataH / samAgamo'stu candrasya jyotsnAyAstu yathocitaH / / 201 || prAgeva cintitaM kAryaM mayedamatimAnuSam / vidhistu prAktarAmeva sAvadhAno'tra ke vayam ||202 // iti cakradhareNokAM vAcaM saMpUjya puNyadhIH / vajrabAhuH parAM koTiM prIteradhyAruroha saH / / 203 / / vasundharA mahAdevI putrakalyANasaMpadA / tathA pramadapUrNAGgI na svAGge namvamAttatA // 204 // sA tadA sutakalyANamahotsavasamudgatam / romAJcamanvitaM bheje pramadAGkura sanibham || 205|| mantrimukhyamahAmAdhyasenApatipurohitAH / "sAmantAzca sapaurAstaskalyANaM bahumenire // 206 // kumAro vajrajo'yamanaGgasadRzAkRtiH / zrImatIyaM ratiM rUpasaMpadA nirjigISati // 207 // amirUpaH kumAro'yaM suMrUpA kanyakAnayoH / anurUpo'stu saMbandhaH suradampatilIlayoH // 208 || iti pramadavistAramudvahat tatpuraM tdaa| rAjavezma ca saMvRttaM zriyamanyAmivAzritam // 205 // svAmin, apane bhAnaje va jaMghako putrI deneke lie prasanna hoie / maiM AzA karatA hU~ ki merI prArthanA saphala ho aura yaha kumAra vaJcajaMgha hI usakA pati ho // 197 // he deva, dhana, savArI Adi vastue~ to mujhe Apase aneka bAra mila cukI haiM isalie unase kyA prayojana hai ? abakI bAra to kanyA - ratna dIjie jo ki pahale kabhI nahIM milA thI / / 198 / / isa prakAra rAjA hune jo prArthanA kI thI use cakravartIne yaha kahate hue svIkAra kara liyA ki Apane jaisA kahA hai vaisA hI ho, yuvAvasthAko prApta hue ina donoM kA yaha samAgama anukUla hI hai / / 199|| svabhAva se hI sundara zarIrako dhAraNa karanevAlA yaha vajrajaMgha vara ho aura aneka guNoMse yukta kanyA zrImatI usakI vadhU ho ||200|| ina donoMkA prema janmAntarase calA A rahA hai isalie isa janmameM bhI candramA aura cA~danIke samAna ina donoMkA yogya samAgama ho / 201 || isa lokottara kAryakA maiMne pahalese hI vicAra kara liyA thA / athavA ina donoMkA daiva ( kamakA udaya ) isa viSaya meM pahalese hI sAvadhAna ho rahA hai| isa viSayameM hama loga kauna ho sakate haiM ? ||202|| isa prakAra cakravartIke dvArA kahe hue vacanoMkA satkAra kara vaha pavitra buddhikA dhAraka rAjA vajrabAhu prItikI parama sImApara ArUr3ha huA - atyanta prasanna huA || 203 / / usa samaya vAjaMghakI mAtA vasundharA mahAdevI apane putrakI vivAharUpa sampadAse itanI adhika harSita huI ki apane aMga meM bhI nahIM samA rahI thI || 204 || usa samaya vasundharAke zarIra meM putrake vivAharUpa mahotsavase romAMca uTha Aye the jo aise jAna par3ate the mAno harSake aMkura hI hoM // / 205 / / maMtrI, mahAmaMtrI, senApati, purohita, sAmanta tathA nagaravAsI Adi sabhI logoMne usa vivAhakI prazaMsA kI / / 206 / / yaha kumAra va jaMgha kAmadevake samAna sundara AkRtikA dhAraka hai aura yaha zrImatI apanI saundarya - sampattise ratiko jItanA cAhatI hai / / 207 / / yaha kumAra sundara hai aura yaha kanyA bhI sundarI hai isalie deva-devAGganAoMkI lIlAko dhAraNa karanevAle ina donoMkA yogya samAgama honA cAhie / / 208 / / isa prakAra Anandake vistArako dhAraNa karatA huA vaha nagara bahuta hI zobhAyamAna ho rahA thA aura 1. - nayoriva pa0 / nayorati a0 / 2. mAnuSamatikrAntaH / 3. samamAttadA a0, pa0, sa0, da0 la0 / mAti sma / 4. vyAptam / 5. nAyakAH / 60 saporAstu sa0 / 7. manojJaH / 8. manojJA / prAptarUpasurUpAbhirUpA budhamanojJayorityabhidhAnAt / 9. samyag vartate sma / Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva 157 vivAhamaNDapArambhaM cakravartinidezataH' / mahAsthapatirAtene parAyamaNikAJcanaiH // 210 // cAmIkaramayAH stammAH talakammamahodayaH / ratnojjvala: zriyaM tenanapA iva napAsanaH // 211 // sphATikyo mitayastasmin janAnAM pratibimbakaiH / citritA iva saMrejuH prekSiNAM cittaraJjikAH / / 212 / / maNikuSTimabhUrasmin nIlaratnavinirmitA / puSpopahAraya'rucad caurivAtatatArakA / / 213 // muktAdAmAni lambAni tadgama vyavastarAm / saphenAni mRNAlAni lambitAnIva kautukAt // 214 / / padmarAgamayastasmin vedibandho'bhavat pRthuH / janAnAmiva cisastho rAgastanmayatAM gataH // 215|| sudhojjvalAni kUTAni paryantavatya rejire / toSAt suravimAnAni hasantIyAramazomayA // 216 // vedikA kaTisUtreNa paryante sa pariSkRtaH / rAmaNIyakasImneva rudadikkana vizvataH // 21 // rasnaiviracitaM tasya babhau gopuramuccakaiH / protsarpadranamAjAlaracitendrazarAsanam / / 218 / / sarvarakhamayastasya dvArabandho nivezitaH / lakSyAH pravezanAyava paryantArpitamaGgalaH // 219 / / sa tadAAhikI pUjAM cakre cakradharaH parAm / kalpavRkSamahArUTiM mahApUtajinAlaye // 22 // tataH zumadine saumye lagne zubhamuhUrtake / candratArAbalopete to : samyanirUpite // 221 // rAjamahalakA to kahanA hI kyA thA ? vaha to mAno dUsarI hI zobhAko prApta ho rahA thA, usakI zobhA hI badala gayI thii||209|| cakravartIkI AjJAse vizvakarmA nAmaka manuSyaratnane mahAmUlya ranoM aura suvarNase vivAhamaNDapa taiyAra kiyA thA // 21 // usa vivAhamaNDapameM suvarNake khambhe lage hue the aura unake nIce ranoMse zobhAyamAna bar3e-bar3e talakumbha lage hue the, una talakumbhoMse ve suvarNake khambhe aise suzobhita ho rahe the jaise ki siMhAsanoMse rAjA suzobhita hote haiM / / 211 // usa maNDapameM sphaTikakI dIvAloMpara aneka manuSyoMke pratibimba par3ate the jinase ve citrita huI-sI jAna par3atI thIM aura isIlie darzakoMkA mana anuraJjita kara rahI thIM // 212 / / usa maNDapakI bhUmi nIla ratnoMse banI huI thI, usapara jahA~-tahA~ phUla bikhere gaye the| una phUloMse vaha aisI suzobhita ho rahI thI mAno tArAoMse vyApta nIlA AkAza hI ho // 213 / / usa maNDapake bhItara jo motiyoMkI mAlAe~ laTakatI thIM ve aisI bhalI mAlUma hotI thIM mAno kisIne kautukavaza phenasahita mRNAla hI laTakA diye hoM / / 214 // usa maNDapake madhyameM padmarAga maNiyoMkI eka bar3o vedI banI thI jo aisI jAna par3atI thI mAno manuSyoMke hRdayakA anurAga hI vedIke AkArameM pariNata ho gayA ho||215|| usa maNDapake paryanta bhAgameM cUnAse pute hue sapheda zikhara aise zobhAyamAna hote the mAno apanI zobhAse santuSTa hokara devoMke vimAnoMkI ha~sI hI ur3A rahe hoM / / 216 / / usa maNDapake saba ora eka choTI-sI vedikA banI huI thI, vaha vedikA usake kaTisUtrake samAna jAna par3atI thii| usa vedikArUpa kaTisUtrase ghirA huA maNDapa aisA mAlUma hotA thA mAnosaba orase dizAoMko rokanevAlI saundaryakI sImAse hI ghirA ho|||217|| aneka prakArake ramoMse bahuta U~cA banA huA usakA gopura-dvAra aisA mAlUma hotA thA mAno ratnoMko phailatI huI kAntike samUhase indradhanuSa hI banA rahA ho| 218 // usa maNDapakA bhItarI daravAjA saba prakArake ratnoMse banAyA gayA thA aura usake donoM ora majAla-dravya rakhe gaye the, jisase aisA jAna paDatA thA mAno lakSmIke praveza kie hI banAyA gayA ho / / 219 // usI samaya vanadanta cakravartIne mahApUta caityAlayameM ATha dina taka kalpavRkSa nAmaka mahApUjA kI thii||220|| tadanantara jyotiSiyoMke dvArA batAyA huA zubha ... 1. zAsanAt / 2. vizvakarmA / 3. AsanIbhUtapASANaH / 4. pazyatAma / 5. tanmaNDapAntare / 6. vedikAnAmnA hemasUtratrayeNa / 7. jyotiHzAstrajJaH / Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam kRtopazobhe nagare samantAdvadvatoraNe / suraloka ivAbhAti parAM dadhati saMpadam // 222 // rAjavezmAGgaNe sAndracandanacchaTayokSite / puSpopahArairAguadalimiH kRtarociSi // 223 // sauvarNakalazaH pUrNaiH puNyatoyaiH saralakaiH / abhyaSeci vidhAnajJairvidhivat tadvadhUvaram // 224 // tadA mahAnakadhvAnaH zaGkhakolAhalAkula: / ghanADambaramAkramba jajRmbhe nRpamandire // 225 // kalyANAbhiSave tasmin zrImatIvajrajaGghayoH / sa nAnta vaizikastoSanirbhara na nanarta yaH // 226 // vArAGganAH purandhyUA pauravargazca tatkSaNam / puNyaiH puSpAkSataiH zeSAM sAziSaM tAvalambhayan // 227 // lakSNapaTTadukUlAni niSpravANIni' tau tadA / kSIrodormimayAnIva paryadhatAmanantaram // 228 // prasAdhanagRhe ramye 'prAGmukhaM sunivezitau / tAvalaMkArasarvasvaM bhejaturmaGgakocitam // 229 // candanenAnuliptau tau lalATena " lalATikAm / candanadravavinyastAM dadhatuH kautukocitAm // 230 // vakSasA hArayaSTiM tau haricandanazobhinA / bhavantAM mauktikaiH sthUlaiH dhRtatArAvalizriyam // 231 // puSpamAlA babhau mUrdhni tayoH kuJcitamUrddhaje / sItApageva nIlAdrizikharopAntavarttinI // 232 // karNikAbharaNamyAsaM' 3 krnnyornirviksstaam| "yadratAmIzubhirbheje tadvaktrAbjaM parAM zriyam // 233 // 12 3 158 dina zubha lagna aura candramA tathA tArAoMke balase sahita zubha muhUrta AyA / usa dina nagara vizeSarUpase sajAyA gyaa| cAroM ora toraNa lagAye gaye tathA aura bhI aneka vibhUti prakaTa kI gayI jisase vaha svargalokake samAna zobhAyamAna hone lgaa| rAjabhavana ke A~ganameM saba ora saghana candana chir3akA gayA tathA guMjAra karate hue bhramaroMse suzobhita puSpa saba ora bikhere gaye / ina saba kAraNoMse vaha rAjabhavanakA A~gana bahuta hI zobhAyamAna ho rahA thA / usa A~ganameM vadhU-vara baiThAye gaye tathA vidhi-vidhAnake jAnanevAle logoMne pavitra jalase bhare hue ratnajar3ita suvarNamaya kalazoMse unakA abhiSeka kiyA / / 221 - 224 // usa samaya rAjamandira meM zaGkhake zabda se milA huA bar3e-bar3e dundubhiyoMkA bhArI kolAhala ho rahA thA aura vaha AkAzako bhI ullaMghana kara saba ora phaila gayA thA ||225 || zrImatI aura vajrajaMghake usa vivAhAbhiSeka ke samaya antaHpurakA aisA koI manuSya nahIM thA jo harSase santuSTa hokara nRtya na kara rahA ho ||226|| usa samaya bArAMganAe~, kulavadhue~ aura samasta nagara nivAsI jana una donoM vara-vadhuoMko AzIrvAda ke sAtha-sAtha pavitra puSpa aura akSatoMke dvArA prasAda prApta karA rahe the ||227|| abhiSekake bAda una donoM vara-vadhUne kSIrasAgarakI laharoMke samAna atyanta ujjvala, mahIna aura navIna rezamI vastra dhAraNa kiye || 228|| tatpazcAt donoM vara-vadhU atizaya manohara prasAdhana gRhameM jAkara pUrva dizAkI ora mu~ha karake baiTha gaye aura vahA~ unhoMne vivAha maMgalake yogya uttama - uttama AbhUSaNa dhAraNa kiye || 229 || pahale unhoMne apane sAre zarIra meM candanakA lepa kiyA / phira lalATapara vivAhotsavake yogya, ghise hue candanakA tilaka lagAyA ||230|| tadanantara sapheda candana athavA kezara se zobhAyamAna vakSaHsthalapara gola nakSatra - mAlAke samAna suzobhita bar3e-bar3e motiyoMke bane hue hAra dhAraNa kiye || 231|| kuTila kezoM se suzobhita unake mastakapara dhAraNa kI huI puSpamAlA nIlagirike zikharake samIpa bahatI huI sItA nadIke samAna zobhAyamAna ho rahI thI ||232|| una donoMne kAnoMmeM aise karNabhUSaNa 1. prokSite / 2. AkIrNaH / 3. antaHpuredhvadhikRtaH / 4. AzoH sahitAm / 5. prApayanti sma / 6. navavastrANi / -ni tatpramANAni sa0 / 7. paridhAnamakASTam / 8. alaMkAragRhe / 9. prAGmukhI sa0 / 10. tilakam / 11. utsavocitAm / 12. vRttatArA- a0, sa0 la0 / 13. karNAbharaNam / 14. adhattAm / 'nivezo bhUtibhogayoH' ityamaraH / 15. yadratnAbhyaMzubhi - pa0 / yadratnAbhAMzubhi - a0 / Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva AjAnulamyamAnena tau prAlambena' rejatuH / zarajjyotsnAmayeneva mRNAlacchavicAruNA // 234 // kaTakAlakeyUra mudrikA divibhUSaNaH / bAhU vyaruvatAM kalpataruzAkhAcchavI tayoH // 235 // " jaghane rasanAveSTaM' 'kiGkiNIkRta niHsvanam / tAvanaGgadvipasyeva jayaDiNDimamUhatuH // 236 // maNinUpurazaGkAraiH kramau zizriyatuH zriyam / zrImatyAH padmayorbhuGgakalaniHkvaNazominoH // 237 // mahAlaMkRtimAcAra ityeva vibhrataH sma tau / abhyarthA sundarAkArazobhaivAlaM kRtistayoH // 238 // lakSmImatiH svayaM lakSmIriva putrImabhUSayat / putraM ca bhUSayAmAsa vasudheva vasundharA // 239 // prasAdhanavidherante yathAsvaM tau nivezitau / ratnavedItaTe pUrva kRtamaGgalasarikraye // 240 // maNipradIparucirA maGgalairupazobhitA / vamau vedI tadAkrAntA' sAmarevAdvirATtaTI // 241|| tato madhuragambhIramAnakAH koNatA DitAH / dadhvanudhvaM nadammodhi" gabhIradhvanayastadA // 242 // maGgalodgAnamAtenurvAravadhvaH kalaM tadA / "utsAhAn peThurabhito vandinaH" saha" mAgadhAH || 243 || varddhamAnalayainRttamArebhe lalitaM tadA / vArAGganAmirudbhrUbhI raNannUpuramekhalam // 244 // 13 14 159 dhAraNa kiye the ki jinameM lage hue ratnoMkI kiraNoMse unakA mukha-kamala utkRSTa zobhAko prApta ho rahA thA / / 233 / / ve donoM zaradURtukI cA~danI athavA mRNAla tantuke samAna suzobhita sapheda, ghuTanoM taka laTakatI huI puSpamAlAoMse atizaya zobhAyamAna ho rahe the || 234|| kar3e, bAjUbaMda, keyara aura a~gUThI Adi AbhUSaNa dhAraNa karanese una donoMkI bhujAe~ bhUSaNAMga jAtike kalpavRkSakI zAkhAoMkI taraha atizaya suzobhita ho rahI thIM ||235|| una donoMne apane-apane nitamba bhAgapara karadhanI pahanI thii| usameM lagI huI choTI-choTI ghaNTiyA~ (borA) madhura zabda kara rahI thIM / una karadhaniyoMse ve aise zobhAyamAna ho rahe the mAno unhoMne kAmadevarUpI hastIke vijaya- sUcaka bAje hI dhAraNa kiye hoM // 236 // zrImatIke donoM caraNa maNimaya nUpuroMkI zaMkArase aise mAlUma hote the mAnI bhramaroMke madhura zabdoMse zobhAyamAna kamala hI hoM // 237 // vivAha ke samaya AbhUSaNa dhAraNa karanA cAhie, kevala isI paddhatiko pUrNa karaneke lie unhoMne bar3e-bar3e AbhUSaNa dhAraNa kiye the nahIM to unake sundara zarIrakI zobhA hI unakA AbhUSaNa thI ||238|| sAkSAt lakSmIke samAna lakSmImatine svayaM apanI putrI zrImatIko alaMkRta kiyA thA aura sAkSAt vasundharA ( pRthivI) ke samAna vasundharAne apane putra va jaMghako AbhUSaNa pahanAye the || 239 || isa prakAra alaMkAra dhAraNa karaneke bAda ve donoM jisakI maMgalakriyA pahale hI kI jA cukI hai aisI ratna - vedIpara yathAyogya rItise baiThAye gaye || 240 // maNimaya dIpakoM ke prakAzase jagamagAtI huI aura maGgala-dravyoMse suzobhita vaha vedI una donoMke baiTha jAnese aisI zobhAyamAna hone lagI thI mAno deva deviyoMse sahita meru parvatakA taTa hI ho // 242 // usa samaya samudrake samAna gambhIra zabda karate hue, DaMDoMse bajAye gaye nagAr3e bar3A hI madhura zabda kara rahe the ||242|| vArAGganAe~ madhura maMgala gIta gA rahI thIM aura bandIjana mAgadha janoMke - sAtha milakara cAroM ora utsAhavardhaka maGgala pATha par3ha rahe the / / 243 // jinakI bhauMheM kuchakucha Uparako uThI huI haiM aisI vArAGganAe~ laya-tAna Adise suzobhita tathA runa-jhuna zabda 1. hAravizeSeNa / 'prAlambamRjulambi syAt' ityamaraH / 2. bhujAbharaNam / 3. bhujazikharAbharaNam / 4. jaghanaM a0, pa0, sa0, da0, la0 / 5. kAJcIdAmavalayam / 6. kSudraghaNTikA / 7. ityevaM a0, pa0, sa0, 60 / 8. AcArAbhAve / 9 tadvadhUvarAkrAntA / 10. koNaH vAdyatADanopakaraNam / 'koNa: voNAdivAdanam' ityabhidhAnAt / 11. gambhIra a0, pa0, sa0, 60, la0 | 12. maGgalASTakAn / 13. stutipAThakAH / 14. vaMzabIryAdistutyupajIvinaH / sahamAgadhI a0, pa0, sa0, 60, la0 / Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 AdipurANam tato vadhUvaraM siddha snAnAmbhaHpUtamastakam / nivezitaM mahAbhAsi saJcAmIkarapaTTa ke // 245 / / svayaM sma karakaM dhatte cakravartI mahAkaraH / hiraNmayaM mahAratnakhacitaM mauktikojjvalam // 246 // azokapallavaivaktranihitaiH karako bamau / karapallavasacchAyAmanukuvaMzivAnayoH / / 247 // tato nyapAti karakAddhArA tatkarapallave / dUramAvarjitA dIrgha bhavantau jIvatAmiti // 248 // tataH pANau mahAbAhurvavrajako'grahInmudA / zrImatI tanmRdusparzasukhAmIlitalocanaH // 249 / / 'zrImatI taskarasparzAd dharmabindUnadhArayat / candrakAntazilAputrI candrAMzusparzanAdiva ||25nnaa vajrajakarasparzAt 'tanuto'syAviraM prataH / saMtApaH kApi yAti sma bhUmariva dhanAgame // 25 // vajrajAsamAsaMgAt zrImatI myadhutattarAm / kalpavallIva saMzliSTatukalyamaholahA ||25shaa so'pi paryantavarttinyA tayA lakSmI parAmadhAt / bIsRSTeH parayA koTyA ratyeva kusumAyudhaH // 25 // gurusAkSi tayorityaM vivAhaH paramodayaH / niravartata" lokasya paramAnandamAdadhat // 254 / / - tataH pANigRhItI tAM te janA bahumenire / zrImatI satyameveyaM zrImatosyudgirastadA // 255 / / tau dampatI sadAkArau suradampativibhramau / janAnAM pazyatAM citta nirva vArAmRtAyitau // 256 / / karate hue nUpura aura mekhalAoMse manohara nRtya kara rahI thIM // 244 // tadanantara jinake mastaka siddha pratimAke jalase pavitra kiye gaye haiM aise vadhU-vara atizaya zobhAyamAna suvarNake pATepara baiThAye gaye / / 245 // ghuTanoM taka lambI bhujAoMke dhAraka cakravartIne svayaM apane hAthameM bhaMgAra dhAraNa kiyaa| vaha zrRMgAra suvarNase banA huA thA, bar3e-bar3e ranoMse khacita thA tathA motiyoMse atizaya ujjvala thA / / 246 / / mukhapara rakhe hue azoka vRkSake pallavoMse vaha zrRMgAra aisA zobhAyamAna ho rahA thA mAno ina donoM vara-vadhuoMke hastapallavakI uttama kAntikA anukaraNa hI kara rahA ho // 247 // tadanantara Apa donoM dIrghakAla taka jIvita raheM, mAno yaha sUcita karaneke lie hI U~ce gArase chor3I gayI jaladhArA vanajaMghake hastapara par3I // 24 // tatpazcAt bar3I-bar3I bhujAoMko dhAraNa karanevAle vanajaMghane harSake sAtha zrImatIkA pANigrahaNa kiyaa| usa samaya usake komala sparzake sukhase vanajaMghake donoM netra banda ho gaye the / / 249 // vanajaMghake hAthake sparzase zrImatIke zarIrameM bhI pasInA A gayA thA jaise ki candramAkI kiraNoMke sase candrakAnta maNiko banI huI putalImeM jalabindu utpanna ho jAte haiM // 250 // jisa prakAra meghoMkI vRSTise pRthvIkA santApa naSTa ho jAtA hai usI prakAra vanajaMghake hAthake sparzase zrImatIke zarIrakA cirakAlIna santApa bhI naSTa ho gayA thA // 251 // usa samaya vanajaMghake samAgamase zrImatI kisI bar3e kalpavRkSase lipaTI huI kalpa-latAkI taraha suzobhita ho rahI thI // 252 // vaha zrImatI strI-saMsArameM sabase zreSTha thI, samIpameM baiThI huI usa zrImatIse vaha vanajaMgha bhI aisA suzobhita hotA thA jaise ratise kAmadeva sazobhita hotA hai // 253 // isa prakAra logoMko paramAnanda denevAlA una donoMkA vivAha gurujanoMkI sAkSIpUrvaka bar3e vaibhavake sAtha samApta huA // 254 // usa samaya saba loga usa vivAhitA zrImatIkA bar3A Adara karate the aura kahate the ki yaha zrImatI sacamuca meM zrImatI hai arthAt lakSmImatI hai // 255 // uttama AkRtike dhAraka, deva-devAGga 1. siddhapratimAbhiSekajalam / 2. sauvaNe vadhUvarAsane / 3. bhRnggaarH| 4. dampatyoH / 5. patitam / 6. vajajaGgahaste / 7. visRssttaa| 8. ayaM zlokaH 'dharmabindUn' ityasya sthAne 'svedavindUn' iti parivartya dvitIyastavake candraprabhacarite svakIyaprapAGgatAM niitH| 9. putrikaa| 10. zarIre / 11. vartitam / 12. pANigRhItAM pa0, a0, sa0, ma0, 20, l.| 13. atuSat / 'vRJ varaNe' liT / nirvati saMtoSa gatavat ityrthH| Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva tatkalyANaM samAlokya devaloke'pi durlabham / prazazaMsurmudaM prAsAH paramAM prekSakA janAH // 257 // cakravartI mahAbhAgaH' vIramamidamUrjitam / yogye niyojayAmAsa janazlAghAspade pade // 25 // jananI puNyavatvasyA mUni suprajasAmasau / satprasUtiriyaM sUtA yayA lakSmIsamapatiH // 259 // kumAreNa tapastaptaM kimetenAnyajanmani / yenAsAdi jagassAraM bIranamamitayuti // 260 // bhanyeyaM kanyakA mAnyA nAnyA puNyavatIhazI / kalyANamAginI yaiSA vajraja pati vRtA // 26 // upoSitaM kimatAbhyAM kiMcA taptaM tapo mahat / kiM nu dattaM kimiSTaM vA kIraga vAcaritaM vratam // 262 // bhaho dharmasya mAhAtmyamaho sassAdhanaM tpH| aho dattirmahodarkA dayAvallI phalasyaho // 263 // nUnamAbhyAM kRtA pUjA mahatAmahatAM parAm [sa] / pUjyapUjAnusaMdhatte nanu saMpatparamparAm // 26 // prataH kalyANamAgitvaM dhana divipulaM sukham / vAmchanirarhatA mArge matiH kAryA mahAphale // 265 // ityAdijanasaMjalpaiH saMzlAghyo dampatI tadA / sukhAsInau prazayyAyo bandhumiH parivAritI // 266 // "dInadainyaM samasRSTa kArpaNyaM kRpaNe "|"anaathaic sanAthatvaM bheje tasmin mahotsave // 26 // bandhavo mAnitAH sarve dAnamAnAmijalpanaiH / bhRtyAzca tarpitA mA cakriNAsmin mahotsave // 268 // nAoMke samAna krIr3A karanevAle tathA amRtake samAna Ananda denevAle una vadhU aura varako jo bhI dekhatA thA usIkA citta Anandase santuSTa ho jAtA thA / / 256 // jo svargalokameM rlabha hai aise usa vivAhotsavako dekhakara dekhanevAle puruSa parama Anandako prApta hue the aura sabhI loga usakI prazaMsA karate the // 257 // ve kahate the ki cakravartI bar3A bhAgyazAlI hai jisake yaha aisA uttama sro-rana utpanna huA hai aura vaha usane saba logoMkI prazaMsAke sthAnabhUta vanajaMgharUpa yogya sthAnameM niyukta kiyA hai / / 258 / / isakI yaha puNyavatI mAtA putravatiyoMmeM sabase zreSTha hai jisane lakSmIke samAna kAntivAlI yaha uttama santAna utpanna kI hai / / 259 / / isa vajaMghakumArane pUrva janmameM kauna-sA tapa tapA thA jisase ki saMsArakA sArabhUta aura atizaya kAntikA dhAraka yaha strI-ratna ise prApta huA hai / / 260 / / cU~ki isa kanyAne vanajaMghako pati banAyA hai isalie yaha kanyA dhanya hai, mAnya hai aura bhAgyazAlinI hai| isake samAna aura dUsarI kanyA puNyavatI nahIM ho sakatI // 261 / / pUrva janmameM ina donoMne na jAne kauna-sA upavAsa kiyA thA, kauna-sA bhArI tapa tapA thA, kauna-sA dAna diyA thA, kauna-sI pUjA kI thI athavA kauna-sA vrata pAlana kiyA thA / / 262 / / aho, dharmakA bar3A mAhAtmya hai, tapazcaraNase uttama sAmagrI prApta hotI hai, dAna denese bar3e-bar3e phala prApta hote haiM aura dayArUpI belapara uttamauttama phala phalate haiM / / 263 // avazya hI ina donoMne pUrvajanmameM mahApUjya arhanta devakI utkRSTa pUjA kI hogI kyoMki pUjya puruSoMkI pUjA avazya hI sampadAoMkI paramparAprApta karAtI rahatI hai / / 264 // isalie jo puruSaM aneka kalyANa, dhana-Rddhi tathA vipula sukha cAhate haiM unheM svarga Adi mahAphala denevAle zrI arahanta devake kahe hue mArgameM hI apanI buddhi lagAnI cAhie 265 / isa prakAra darzaka logoMke vArtAlApase prazaMsanIya ve donoM vara-vadhU apane iSTa bandhuoMse parivArita ho sabhA-maNDapameM sukhase baiThe the / / 266 / / usa vivAhotsavameM daridra logoMne apanI daridratA chor3a dI thI, kRpaNa logoMne apanI kRpaNatA chor3a dI thI aura anAtha loga sanAthatAko prApta ho gaye the / / 267 / / cakravartIne isa mahotsabameM dAna, mAna, sambhASaNa Adike dvArA apane 1. mahApuNyavAn / 2. sthaane| 3. zobhanaputravatInAm / 4. satI prasUtiryasyAH sA / 5. prAptam / 6. vRNIte sma / 7. pUjitam / 8. parA a0 50,0, da0, sa0, l0| 9. kAraNAt / 10. dampatyAsane / prasajyAyAM s0| prazasyAyAM l0| 11. nirdhnH| 12. lubdhH| 13. tyaktam / 14. agatikaiH / 15. satkRtAH / 16. dttipuujaabhismbhaassnnaiH| Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 AdipurANam gRhe gRhe mahAMstoSaH ketubandho gRhe gRhe / gRhe gRhe 'varAkApo babhUSAMsA gRhe gRhe // 269 // dine dine mahA~stoSo dharmabhaktirdine dine / dine dine mahebavaryA pUjyate sma vadhUvaram // 27 // bhabhAparedhurudhAvamu potayitumughamI / pradoSe dIpikodyotaH mahApUtaM yayau varaH // 27 // prayAntamanuyAti sma zrImatI taM mahAyutim / mAsvantamiva ruvAndhatamasaM bhAsurA prabhA // 272 // 'pUjAvibhUti mahatIM puraskRtya jinAlayam / prApaduttumaTAnaM sa sumerumiyocchitam // 273 // sa taM pradakSiNIkurvan "sajAnirvivamau' nRpaH / mesmaka iva zrImAn mahAdIptyA pariSkRtaH // 27 // "kRteryAzuddhiridadiH pravizya jinamandiram / tatrApazyaraSIn dIsatapasA kRtavandanaH // 205 // tato gandhakuTImadhye jinendrArcA hiraNmayIm / pUjayAmAsa gandhAcairabhiSekapurassaram // 20 // kRtArcanastataH stotuM praarNbhe'saumhaamtiH|"praamiH stutimiH sAkSAtkRsya stutyaM jineshvrm||27|| namo jinezine tubhyamanabhyastadurAdhaye / svAmacArAdhayAmIza karmazatruvimissayo" // 27 // bhanantAstvadguNAH stotumazakyA gaNapairapi / bhaktyA tu prastuve stotraM matiH shreyo'nubndhinii||279|| samasta bandhuoMkA sammAna kiyA thA tathA dAsI dAsa Adi bhRtyoMko bhI santuSTa kiyA thA // 268 / / usa samaya ghara-ghara bar3A santoSa huA thA, ghara-ghara patAkAe~ phaharAyI gayI thIM, gharaghara varake viSayameM bAta ho rahI thI aura ghara-ghara vadhUkI prazaMsA ho rahI thii||269|| usa samaya pratyeka dina bar3A santoSa hotA thA, pratyeka dina dharmameM bhakti hotI thI aura pratyeka dina iMndrajaisI vibhUtise vadhU-gharakA satkAra kiyA jAtA thA // 270 // tatpazcAt dUsare dina apanA dhArmika utsAha prakaTa karaneke lie udyukta huA vanajaMgha sAyaMkAlake samaya aneka dIpakoMkA prakAza kara mahApUta caityAlayako gayA // 27 // atizaya kAntikA dhAraka vanajaMgha Age-Age jA rahA thA aura zrImatI usake pIche-pIche jA rahI thii| jaise ki andhakArako naSTa karanevAle sUryake pIche-pIche usakI dedIpyamAna prabhA jAtI hai // 272 // vaha vanajaMgha pUjAkI bar3I bhArI sAmagrI sAtha lekara jinamandira phuNcaa| vaha mandira meru parvatake samAna U~cA thA, kyoMki usake zikhara bhI atyanta U~ce the // 273 // zrImatIke sAtha-sAtha caityAlayakI pradakSiNA detA huA vanajaMgha aisA zobhAyamAna ho rahA thA jaisA ki mahAkAntise yukta sUrya meru parvatakI pradakSiNA detA huA zobhAyamAna hotA hai // 274 / / pradakSiNAke bAda usane IryApathazuddhi kI arthAt mArga calate samaya honevAlI zArIrika azuddhatAko dUra kiyA tathA pramAdavaza honevAlI jIvahiMsAko dUra karaneke lie prAyazcitta Adi kiyA / anantara, aneka vibhUtiyoMko dhAraNa karanevAle jinamandirake bhItara praveza kara vahA~ mahAtapasvI muniyoMke darzana kiye aura unakI vandanA ko / phira gandhakuTIke madhyameM virAjamAna jinendradevakI suvarNamayI pratimAkI abhiSekapUrvaka candana Adi dravyoMse pUjA kI // 275-276 / / pUjA karaneke bAda usa mahAbuddhimAna vanajaMghane stuti karaneke yogya jinendradevako sAkSAt kara (pratimAko sAkSAt jinendradeva mAnakara) uttama arthoMse bhare hue stotroMse unakI stuti karanA prArambha kiyA // 27 // he deva ! Apa karmarUpI zatruoMko jItanevAloMmeM sarvazreSTha haiM, aura mAnasika vyathAoMse rahita haiM isalie Apako nmskaarho| he Iza, Aja maiM karmarUpI zatruoMkA nAza karanekI icchAse ApakI ArAdhanA karatA hU~ // 278 // he deva, Apake ananta guNoMkI 1. vajajaGghAlApaH / 2. shriimtii| vadhUzasyA a0, 50, da0, sa0, la0 / 3. mahendradharyA l0| 4. utsAham / 5: udyuktaH / 6. rAtrI / 7. mahApUtajinAlayam / 8. ravim / 9. pUjAsAmagrIm / 10. kulapasahitaH / 11. -nirbabhI ma0, l0| 12. alaMkRtaH / 13. IryApathavizuddhiH / 14. sadarthatvAt spRhaNIyAbhiH / 15. pratyakSIkRtya / 16. stotuM yogyam / 17. AdhiH manaHpIDA / 18. bhettumicchayA / 19. gaNadharaiH / 20. praarebhe| - Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva 163 svadbhataH sukhamabhbeti lakSmIstvantamaznute / tvadbhaktirbhuktaye' puMsAM muktaye yA 'sthavIyasI // 280 // to majanti maThayAstvAM manovAkkAyazuddhibhiH / phalArthibhirbhavAn segyo vyaktaM kalpatarUyate // 281 // svayA pravarSatA dharmavRSTiM duSkarmadharmataH / prodanyadbhavabhRvArispRhAM navaghanAyitam // 282 // svayA pradarzitaM mArgamAsevante hitaiSiNaH / bhAsvatA dyotitaM mArgamiva kAryArthino janAH // 283 // saMsArocchedane bIjaM tvayA tasvaM nidarzitam / prAtrikAmutrikArthAnAM yataH siddhirihAGginAm // 284 // lakSmI sarvasvamujjhitvA sAmrAjyaM prAjyavaibhavam / svayA citramudUDhAsa muktizrIH spRhayAlunA // 285 // dayAvallIpariSvako mahodarko mahokSatiH / prArthitArthAn prapuSNAti bhavAn kalpadrumo yathA // 286 // svayA karmamahAzatrUnuccAnucchetsu micchatA / dharmacakraM tapodhAraM pANaukRtamasaMbhramam" // 287 // na baddho bhrakuTinyAso na daSTauSThaM mukhAmbujam / na mitrasauSThavaM sthAnaM vyaracyarijaye tvayA // 288 // dayAlunApi duHsAdhya mohazatrujigISayA / tapaHkuThAre kaThine tvayA vyApAritaH karaH // 289 // svayA saMsAradurvallI rUDhA'jJAnajakokSaNaiH / nAnA duHkhaphalA citraM "varddhitApi na varddhate // 290 // stuti svayaM gaNadhara deva bhI nahIM kara sakate tathApi maiM bhaktivaza ApakI stuti prArambha karatA hU~ kyoMki bhakti hI kalyANa karanevAlI hai || 279 || he prabho, ApakA bhakta sadA sukhI rahatA hai, lakSmI bhI Apake bhakta puruSake samIpa hI jAtI hai, ApameM atyanta sthira bhakti svargAdike bhoga pradAna karatI hai aura anta meM mokSa bhI prApta karAtI hai || 280 // isalie hI bhavya jIva zuddha mana, vacana, kAyase ApakI stuti karate haiM / he deva, phala cAhanevAle jo puruSa ApakI sevA karate haiM unake lie Apa spaSTa rUpase kalpavRkSake samAna AcaraNa karate haiM arthAt mana bAMchita phala dete haiM ||281 // he prabho, Apane dharmopadezarUpI varSA karake, duSkarmarUpI santApase atyanta pyAse saMsArI jIvarUpI cAtakoMko navIna meghake samAna Anandita kiyA hai // 282 // he deva, jisa prakAra kAryakI siddhi cAhanevAle puruSa sUryake dvArA prakAzita hue mArgakI sevA karate haiM - usI mArga se Ate-jAte haiM usI prakAra Atmahita cAhanevAle puruSa Apake dvArA dikhalAye hue mokSamArgakI sevA karate haiM || 283|| he deva, Apake dvArA nirUpita tava janmamaraNarUpI saMsArake nAza karanekA kAraNa hai tathA isIse prANiyoMkI isa loka aura paralokasambandhI samasta kAryoMkI siddhi hotI hai // 284|| he prabho, Apane lakSmIke sarvasvabhUta tathA utkRSTa vaibhava se yukta sAmrAjyako chor3akara bhI icchAse sahita ho muktirUpI lakSmIkA varaNa kiyA hai, yaha eka AzvaryakI bAta hai || 285|| he deva, Apa dayArUpI latAse veSTita haiM, svarga Adi bar3e-bar3e phala denevAle haiM, atyanta unnata haiM- udAra haiM aura manavAJchita padArtha pradAna karanebAle haiM isalie Apa kalpavRkSa ke samAna haiM || 286|| he deva, Apane karmarUpI bar3e-bar3e zatruoMko naSTa karanekI icchAse taparUpI dhArase zobhAyamAna dharmarUpI cakrako binA kisI ghabarA haTake apane hAthameM dhAraNa kiyA hai // 287 // he deva, karmarUpI zatraoMko jItate samaya Apane na to apanI bhauMha hI car3hAyI, na oTha hI cabAye, na mukhakI zobhA naSTa kI aura na apanA sthAna hI chor3A hai // 288 // he deva, Apane dayAlu hokara bhI moharUpI prabala zatruko naSTa karanekI icchAse atizaya kaThina tapazcaraNarUpI kuThArapara apanA hAtha calAyA hai arthAt use apane hAtha meM dhAraNa kiyA hai || 289 || he deva, ajJAnarUpI jalake sIMcanese utpanna huI aura aneka duHkharUpI phalako denevAlI saMsArarUpI latA Apake dvArA vardhita honepara bhI bar3hAye jAnepara bhI bar3hatI 1. bhogAya / 2. sthUlatarA / 3. pipAsatsaMsAricAtakAnAm / 4. bhaNDAraH / 5. bhUri / 6. vivAhitA / 7. mAliGgitaH / 8. mahottaraphalaH / 9. mahonnataH ma0, la0 / 10. turucchettu a0, pa0, sa0, la0, 60 11. avyayam / 12. varddhitA cheditA ca / hai Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 AdipurANam prasIdati bhavatpAdapajhe pamA prasIdati / vimukhe yAti baimukhyaM bhavanmAbhyasthyamozam // 29 // prAtihAryamayIM bhUtiM tvaM dadhAno'pyananyagAm / vItarAgo mahAMbAsi jagatyetajjinAmRtam // 29 // tavAyaM ziziracchAyo mAsyazokatamahAn / zokamAzritamaNyAnAM vidUra mapahastayan // 293 // puSpavRSTiM divo devAH kiranti svAM jinAmitaH / parito merumutphullA yathA kalpamahIruhAH // 29 // divyabhASA tvaashessbhaassaabhedaanukaarinnii| vikaroti manodhvAntamavAcAmapi dehinAm // 295 // prakIrNakayugaM mAti tvAM jinomayato dhutam / patavirasaMvAdi zazAkaranirmalam // 29 // cAmIkaravinirmANa harimitamAsanam / girIndrazikhara spardi rAjate jinarAja te // 29 // jyotirmaNDalamutsarpat tavAlaMkurute tanum / mArtaNDamaNDaladveSi vidhunvajagatAM tamaH // 29 // tavodghoSayatIvoccaiH jagatAmekamartRtAm / dundumistanitaM mandramucarapathi vArmucAm // 299 // tavAviSkurute deva prAbhavaM bhuvanAtigam / vidhubimbapratispardi chantratritayamucchitam // 30 // vibhrAjate jinaitatte prAtihAryakadambakam / trijagatsArasarvasvamivaikatra samucitam // 301 // nahIM hai yaha bhArI AzcaryakI bAta hai (pakSameM Apake dvArA chedI jAnepara bar3hatI nahIM hai. arthAt Apane saMsArarUpI latAkA isa prakAra chedana kiyA hai ki vaha phira kabhI nahIM bddh'tii|) bhAvArthasaMskRta meM 'vRdhu' dhAtukA prayoga chedanA aura bar3hAnA ina do arthoM meM hotA hai / zlokameM Aye hue vardhitA zabdakA jaba 'bar3hAnA' arthameM prayoga kiyA jAtA hai taba virodha hotA hai, aura jaba 'chedana' arthameM prayoga kiyA jAtA hai taba usakA parihAra ho jAtA hai| // 290 / / he bhagavana, Apake caraNa-kamalake prasanna honepara lakSmI prasanna ho jAtI hai aura unake vimukha honepara lakSmI bhI vimukha ho jAtI hai| he deva, ApakI yaha madhyastha vRtti aisI hI vilakSaNa hai // 29 // he jinendra, yadyapi Apa anyatra nahIM pAyI jAnevAlI prAtihAryarUpa vibhUtiko dhAraNa karate haiM tathApi saMsArameM parama vItarAga kahalAte haiM, yaha bar3e AzcaryakI bAta hai / / 292 / / zItala chAyAse yukta tathA Azraya lenevAle bhavya jIvoMke zokako dUra karatA huA yaha ApakA atizaya unnata azokavRkSa bahuta hI zobhAyamAna ho rahA hai // 29 // he jinendra, jisa prakAra phUle hue kalpavRkSa meru parvatake saba tarapha puSpavRSTi karate haiM usI prakAra ye deva loga bhI Apake saba ora AkAzase puSpavRSTi kara rahe haiN|294aadev, samasta bhASArUpa pariNata honevAlI ApakI divya dhvani una jIvoMke bhI manakA ajJAnAndhakAra dUra kara detI hai jo ki manuSyoMkI bhA~ti spaSTa vacana nahIM bola sakate / / 295 / / he jina,Apake donoM tarapha durAye jAnevAle, candramAkI kiraNoMke samAna ujjvala donoM camara aise zobhAyamAna ho rahe haiM mAno Uparase par3ate hue pAnIke jharane hI hoN||296|| he jinarAja, meru parvatake zikharake sAtha IrSyA karanevAlA aura suvarNakA banA huA ApakA yaha siMhAsana bar3A hI bhalA mAlUma hotA hai / / 297 // he deva, sUryamaNDalake sAtha vidveSa karanevAlA tathA jagatke andhakArako dUra karanevAlA aura saba ora phailatA huA ApakA yaha bhAmaNDala Apake zarIrako alaMkRta kara rahA hai / / 298 // he deva, AkAzameM jo dundubhikA gambhIra zabda ho rahA hai vaha mAno jora-jorase yahI ghoSaNA kara rahA hai ki saMsArake eka mAtra svAmI Apa hI haiM // 299 // he deva, candrabimbake sAtha spardhA karanevAle aura atyanta U~ce Apake tInoM chatra Apake sarvazreSTha prabhAvako prakaTa kara rahe haiM // 300 / / he jina, Upara kahe hue Apake ina ATha prAtihAryoMkA samUha aisA zobhAyamAna ho rahA hai mAno eka jagaha ikaTe hue tInoM lokoMke sarvazreSTha padArthoMkA sAra hI 1. prasanne sati / 2. lakSmIH / 3. zIta / 4. aphsArayan / 5. nAzayati / 6. cAmara / 7. sadRzam / 8. kAraNam / Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaM parva noparoddhamalaM deva tava bairAgyasaMpadam / sureviracito masyA prAtihAryaparicchadaH // 302 // karikesaridAvAhiniSAda viSamAbdhayaH / rogA bandhAca zAmyanti tvatpadAnusmRterjina // 303 // karaTakSara duddAmamadAmbukRtadurdinam / 'gajamAghAtukaM mAM jayanti tvadanusmRtaH // 304 // karIndrakummanirbhadakaThoranakharo hariH / krame'pi patitaM jantuM na hanti tvatpadasmRteH // 30 // nopadravati dIptArcirapyarciSmAn 'samusthitaH / tvatpadasmRtizItAmbudhArAprazamitodayaH // 306 // phaNI kRtaphaNo roSAdudgiran garamulvaNam / svatpadAgardai'saMsmRtyA sadyo bhavati nirviSaH // 307 // vane pracaNDaluNTAkakodaNDaravabhISaNe / sArthAH' sArthAdhipAH svairaM prayAnti svatpadAnugAH // 30 // api caNDAnilAkANDa"jammaNApUrNitAsam / tarantyarNavamudvelaM helayA svatkramAzritAH // 309 // apyasthAnakRtotthAnatIvravraNarujo janAH / somavantyanAtaGkAH smRtatvatpadabheSajAH // 310 // // karmabandhavinirmukaM svAmanusmRtya mAnavaH / raDhabandhanabaddho'pi bhavatyAzu vizRGkhalaH // 311 // iti vinitavighnaucaM' bhaktinidhnena cetasA / paryupAse jinendra tvAM vighnavargopazAntaye // 312 // svameko jagatAM jyotistvameko jagatAM patiH / svameko jagatAM bandhustvamako jagatAM guruH // 313 // ho // 301 // he deva, yaha prAtihAryoMkA samUha ApakI vairAgyarUpI saMpattiko rokane ke lie samartha nahIM hai kyoMki yaha bhaktivaza devoMke dvArA racA gayA hai / / 302 / / he jinadeva, Apake caraNoMke smaraNa mAtrase hAthI, siMha, dAvAnala, sarpa, bhIla, viSama samudra, roga aura bandhana Adi saba upadrava zAnta ho jAte haiM // 303 / jisake gaNDasthalase jharate hue madarUpI jalake dvArA durdina prakaTa kiyA jA rahA hai tathA jo AghAta karaneke lie udyata hai aise hAthIko puruSa Apake smaraNa mAtrase hI jIta lete haiM // 304 / / bar3e-bar3e hAthiyoMke gaNDasthala bhedana karanese jisake nakha atizaya kaThina ho gaye haiM aisA siMha bhI Apake caraNoMkA smaraNa karanese apane pairoM meM par3e hue jIvako nahIM mAra sakatA hai // 305 / / he deva, jisakI jvAlAe~ bahuta hI pradIpta ho rahI haiM tathA jo una bar3hatI huI jvAlAoMke kAraNa U~cI uTha rahI hai aisI agni yadi Apake caraNa-kamaloMke smaraNarUpI jalase zAnta kara dI jAye to phira vaha agni bhI upadrava nahIM kara sakatI // 306 / / krodhase jisakA phaNa Upara uThA huA hai aura jo bhayaMkara viSa ugala rahA hai aisA sarpa bhI Apake caraNarUpI auSadhake smaraNase zIghra ho viSarahita ho jAtA hai // 307 // he deva, Apake caraNoMke anugAmI dhanI vyApArI jana pracaNDa luTeroMke dhanuSoMkI TaMkArase bhayaMkara vanameM bhI nirbhaya hokara icchAnusAra cale jAte haiM / / 308 / / jo prabala vAyukI asAmayika acAnaka vRddhise kampita ho rahA hai aise bar3I-bar3I laharoMvAle samudrako bhI Apake caraNoMkI sevA karanevAle puruSa lIlAmAtrameM pAra ho jAte haiM / 309 // jo manuSya kuTuMge sthAnoMmeM utpanna hue phor3oM Adike bar3e-bar3e ghAvoMse rogI ho rahe haiM ve bhI Apake caraNarUpI auSadhakA smaraNa karane mAtrase zIghra hI nIroga ho jAte haiM / / 310 // he bhagavana, Apa karmarUpI bandhanoMse rahita haiN| isalie majabUta bandhanoMse ba~dhA huA bhI manuSya ApakA smaraNa kara tatkAla hI bandhanarahita ho jAtA hai / / 311 // he jinendradeva, Apane vighnoMke samUhako bhI vinita kiyA hai unheM naSTa kiyA hai isalie apane vighnoMke samUhako naSTa karane ke lie maiM bhaktipUrNa hRdayase ApakI upAsanA karatA hU~ // 312 / / he deva, ekamAtra Apa hI tInoM lokoMko 1. samarthaH / 2. prikrH| 3. vyAdhaH / 4. bandhanAni / 5. gaNDasthalam / 6. AhiMsrakam / AghAtakaM da0, l.| 7. pAde / 8. samucchritaH pa0, s0| 9. utthitaphaNaH / 10. viSam / 11. agada bheSajam / 12. arthena sahitAH / 13. tvatpadopagAH Ta0 / tvatpadasamIpasthAH / 14. akANDaH akAlaH / 15. vihatAntarAyasamudAyam / 16. bhaktayadhInena / 17. pitaa| Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 AdipurANam svamAdiH sarvavidyAnAM svamAdiH sarvayoginAm / svamAdirdharmatIrthasya svamAdirguharaGginAm // 31 // svaM 'sArvaH sarvaviyezaH sarvakokAnalokathAH / stutivAdastabaitAvAnalamAstAM savistaraH // 315 // vasantatilakam svAM devamisthamamivandha kRtapraNAmo nAnyat phalaM parimitaM parimArgayAmi / svayyeva makkimacalAM jina me diza svaM sA sarvamabhyudayamuktiphalaM prasUte // 316 // zArdUlavikrIDitam ityuccaiH praNipatya taM jinapatiM stutvA kRtAbhyarcanaH, sa zrImAn munivRndamapyanugamAt saMpUjya niSkalmaSam / zrImatyA saha vajrajaMghanRpatistAmuttamardi purIm, prAvikSat pramadodayAjinaguNAn bhUyaH smaran bhUtaye // 31 // lakSmImAnabhiSekapUrvakamasau zrIvajrajako bhuvi, dvAtriMzanmukuTaprabadamahita mAmRtsahasrarmuhuH / tAM kalyANaparamparAmanumavan bhogAn parAnirvizan ,zrImatyA saha dIrghakAlamavasattasmin pure'rcan jinaan||31|| ityAce bhagavajjinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe zrImatIvajrajabasamAgamavarNanaM nAma saptamaM parva // 7 // prakAzita karanevAlI jyoti haiM, Apa hI samasta jagatke ekamAtra svAmI haiM, Apa hI samasta saMsArake ekamAtra bandhu haiM aura Apa hI samasta lokake ekamAtra guru haiM // 313 // Apa hI sampUrNa vidyAoMke AdisthAna haiM, Apa hI samasta yogiyoMmeM prathama yogI haiM, Apa hI dharmarUpI tIrthake prathama pravartaka haiM, aura Apa hI prANiyoMke prathama guru haiM // 314 // Apa hI sabakA hita karanevAle haiM, Apa hI saba vidyAoMke svAmI haiM aura ApahI samasta lokako dekhanevAle haiN| he deva, ApakI stutikA vistAra kahA~taka kiyA jaaye| abataka jitanI stuti kara cukA hU~ mujha-jaise alpajJake lie utanI hI bahuta hai / / 315 // he deva, isa prakAra ApakI bandanA kara maiM Apako praNAma karatA hU~ aura usake phalasvarUpa Apase kisI sImita anya phalakI yAcanA nahIM karatA huuN| kintu he jina, ApameM hI merI bhakti sadA acala rahe yahI pradAna kIjie kyoMki vaha bhakti hI svarga tathA mokSake uttama phala utpanna kara detI hai / / 316 / / isa prakAra zrImAn vanajaMgha rAjAne jinendra devako uttama rItise namaskAra kiyA, unakI stuti aura pUjA kii| phira rAga-dveSase rahita munisamUhakI bhI kramase pUjA kii| tadanantara zrIjinendradevake guNoMkA bAra-bAra smaraNa karatA huA vaha vanajaMgha rAjyAdikI vibhUti prApta karaneke lie harSase zrImatIke sAtha-sAtha aneka RddhiyoMse zobhAyamAna puNDarIkiNI nagarImeM praviSTa huaa| 317 / / vahA~ bharatabhUmike battIsa hajAra mukuTabaddha rAjAoMne usa lakSmIvAn vanajaMghakA rAjyAbhiSekapUrvaka bhArI sammAna kiyA thaa| isa prakAra jinendra bhagavAnkI pUjA karate hue hajAroM rAjAoMke dvArA bAra-bAra prApta huI kalyANaparamparAkA anubhava karate hue aura zrImatIke sAtha uttamottama bhoga bhogate hue vanajaMghane dIrghakAla taka usI puNDarIkiNI nagarImeM nivAsa kiyA thA // 318 // isa prakAra ArSa nAmase prasiddha bhagavajinasenAcAryapraNIta triSaSTilakSaNa mahApurANa saMgrahameM zrImatI aura vajrajaMghake samAgamakA varNana karanevAlA sAtavA~ paveM pUrNa hubhA // 7 // 1. sarvebhyo hitaH / 2. mRgaye / 3. anukramAt / 4. mahitaH kSamAbhRt a0, sa0 / 5. anubhavan / Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaM parva atha tatrAvasaddIrgha sa kAlaM cakrimandire / nityotsave mahAbhogasaMpadA sopabhogayA // 1 // zrImatI stanasaMsparzAt tanmukhAbjavilokanAt / tasyAsInmahatI prIti: premNe vastviSTamAzritam // 2 // tanmukhAbjAd rasAmodA vAharAtRpan nRpaH / madhuvrata ivAmbhojAt kAmasevA na tRptaye // 3 // mukhendumasyAH so'pazyan nirnimeSotkayA dRzA / kAntimaddazanajyotirjyotsnayA satatojjvalam ||4 // apAGgavIkSitai 'lIlA smitaizca kalabhASitaiH / mano babandha sA tasya "svasminnatyantabhAsuraiH // 5 // trivalIvIciramye'sau nAmikA varttazomini / udare kRzamadhyAyA reme nayA iva hade // 6 // nitambapuline tasyAH sa ciraM " dhRtimAtanot / kAlIvihaGgavirute" ramye haMsayuvAyitaH || 7 || tarastanAMzu "kamAhRtya tatra vyApArayan karam / madema iva so'mAsIt padminyAH kuDmalaM spRzan ||8 // stanacakrAhvaye tasyAH zrIkhaNDadravakardame / uraHsarasi reme'sau satkucAMzukazaivale ||9|| vivAha ho jAne ke bAda vajrajaMghane, jahA~ nitya hI aneka utsava hote rahate the aise cakravartIke bhavanameM uttama-uttama bhogopabhoga sampadAoMke dvArA bhogopabhogoMkA anubhava karate hue dIrghakAla taka nivAsa kiyA thA // 1 // vahA~ zrImatIke stanoMkA sparza karane tathA mukharUpI kamalake dekhane se use bar3I prasannatA hotI thI so ThIka hI hai kyoMki iSTa vastuke Azrayase sabhIko prasannatA hotI hai ||2|| jisa prakAra bhauMrA kamalase rasa aura suvAsako grahaNa karatA huA kabhI santuSTa nahIM hotA usI prakAra rAjA vajrajaMgha bhI zrImatIke mukharUpI kamalase rasa aura suvAsako grahaNa karatA huA kabhI santuSTa nahIM hotA thA / saca hai, kAmasevanase kabhI santoSa nahIM hotA hai || 3 ||zrImatIkA mukharUpI candramA camakIle dA~toMkI kiraNarUpI cA~danI se hamezA ujjvala rahatA thA isalie vajrajaMdha use TimakArarahita lAlasApUrNa dRSTise dekhatA rahatA thA ||4|| zrImatIne atyanta manohara kaTAkSAvalokana, lIlAsahita musakAna aura madhura bhASaNoMke dvArA usakA citta apane adhIna kara liyA thA ||5|| zrImatIko kamara patalI thI aura udara kisI nadIke gahare kuNDake samAna thA / kyoMki kuNDa jisa prakAra laharoMse manohara hotA hai usI prakAra usakA udara bhI trivalise (nAbhike nIce rahanevAlI tIna rekhAoMse) manohara thA aura kuNDa jisa prakAra Avartase zobhAyamAna hotA hai usI prakAra usakA udara bhI nAbhirUpI Avartase zobhAyamAna thA / isa taraha jisakA madhya bhAga kRza hai aisI kisI nadIke kuNDake samAna zrImatIke udara pradezapara vaha vajrajaMgha ramaNa karatA thA ||6|| taruNa haMsake samAna vaha vajrajaMgha, karadhanIrUpI pakSiyoMke zabdase zabdAyamAna usa zrImatIke manohara nitambarUpI pulinapara cirakAla taka krIDA karake santuSTa rahatA thA // 7 // stanoMse bastra haTAkara unapara hAtha pheratA huA vajaMgha aisA zobhAyamAna hotA thA jaisA kamalinIke kuDmala (baur3I) kA sparza karatA huA madonmatta hAthI zobhAyamAna hotA hai || 8|| jo stanarUpI cakravAka pakSiyoMse sahita hai, candanadravarUpI 1. -nAharannA-da0 / - dAdAharannA-a0, pa0 / 2. iSTaviSayopabhogaH / 3. utkaNThayA / 4. kAntireSAmastIti kAntimantaH te ca te dazanAzca teSAM jyotireva jyotsnA tayA / 5. vIkSaNaiH / 6. kalabhASaNaiH / 'dhvanI tu madhurAsphuTe / kalo mandrastu gambhIre' / 7. Atmani / 8. - tyantabandhuraiH a0, pa0, ma0, sa0 da0 / 9. ivAhade a0, sa0 / 10. saMtoSam / 11. dhvanau / 12. kucAMzuka - 80 / urojAcchAdanavastravizeSaH / Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 AdipurANam mRdubAhulate kaNThe gADhamAsajya sundarI / kAmapAzAyite tasya mano'badhnAn manasvinI // 10 // mRdupANitale sparza rasagandhau mukhAmbuje / zabdamAlapite tasyAH tanau rUpaM nirUpayan // 11 // suciraM tarpayAmAsa so'kSaprAmamazeSataH / sukhamaindriyika prepso gati taH parAGginaH / / 12 / / kAJcIdAmamahAnAgasaMruddhe'nyairdurAsade / reme tasyAH kaTisthAne mahatIva nidhAnakaM // 13 // kacagrahairmUdIyobhiH karNorapalavitADhitaiH / abhat praNayakopo'syA yUnaH prItyai sukhAya ca // 14 // galitAmaraNanyAse ratidharmAmbukardama / tasyAsIti ro'syAH sukhAskarSaH sa kAminAm // 15 // sodhavAtAyanopAntakRtazayyau ratizramam / apaninyaturAspRSTau" tau zanairmRdumArutaiH / / 16 // ... tasyA mukhendurAlAdaM locane nayanotsavam / stanau sparzasukhAsaMgamasya tenurdurAsadam / / 17 // tatkanyAmRtamAsAdya divyoSadhamivAturaH / sa kAle sevamAno'mata sukhI nirmadanajvaraH // 18 // kadAcinnandanasparciparAddharthataruzomiSu / gRhodyAneSu reme'sau kAntayAmA mahardiSu // 19 // kadAcid bahirudyAne latAgRhavirAjini / krIDAdrisahite'dInyat priyayA "samamussukaH // 20 // kIcar3ase yukta hai aura stanavastra (kaMcukI) rUpI zevAlase zobhita hai aise usa zrImatIke vakSaHsthalarUpI sarovarameM vaha vanajaMgha nirantara krIr3A karatA thaa|||9||us sundarI tathA sahRdayA zrImatIne kAmapAzake samAna apanI komala bhujalatAoMko vanajaMghake galemeM DAlakara usakA mana bA~dha liyA thA-apane vaza kara liyA thaa|||10|| vaha vanajaMgha zrImatIkI komala bAhuoMke sparzase sparzana indriyako, mukharUpI kamalake rasa aura gandhase rasanA tathA ghrANa indriyako, sambhASaNake samaya madhura zabdoMko sunakara karNa indriyako aura zarIrake saundaryako nirakhakara netra indriyako tRpta karatA thaa| isa prakAra vaha pA~coM indriyoMko saba prakArase cirakAla taka santuSTa karatAthA so ThIka hI hai indriyasukha cAhanevAle jIvoMko isake sivAya aura koI upAya nahIM hai // 11-12 // karadhanIrUpI mahAsarpase ghire hue honeke kAraNa anyapuruSoMko aprApya zrImatIke kaTibhAgarUpI bar3e khajAnepara vanajaMgha nirantara krIr3A kiyA karatA thA / / 13 / / jaba kabhI zrImatI praNayakopase kupita hotI thI taba vaha dhIre-dhIre vanajaMghake keza pakar3akara khIMcane lagatI thI tathA karNotpalake komala prahAroMse usakA tAr3ana karane lagatI thii| usakI ina ceSTAoMse vanajaMghako bar3A hI santoSa aura sukha hotA thaa||14|| parasparakI khIMcAtAnIse jisake AbharaNa asta-vyasta hokara gira par3e haiM tathA jo ratikAlIna sveda-binduoMse kardama yukta ho gayA hai aise zrImatIke zarIrameM use bar3A santoSa hotA thaa| so ThIka hai kAmIjana isIko utkRSTa sukha samajhate haiM // 15 // rAjamahalameM jharokheke samIpa hI inakI zayyA thI isalie jharokhese AnevAlI manda-manda vAyuse inakA rati-zrama dUra hotA rahatA thA // 16 / / zrImatIkA mukharUpI candramA vanajaMghake Anandako bar3hAtA thA, usake netra, netroMkA sukha vistRta karate the tathA usake donoM stana apUrva sparza-sukhako bar3hAte the // 17 // jisa prakAra koI rogI puruSa uttama auSadha pAkara samayapara usakA sevana karatA huA jvara Adise rahita hokara sukhI ho jAtA hai usI prakAra vanajaMgha bhI usa kanyArUpI amRtako pAkara samayapara usakA sevana karatA huA kAma-jvarase rahita hokara sukhI ho gayA thA // 18 // vaha vanajaMgha kabhI to nandana vanake sAtha spardhA karanevAle zreSTha vRkSoMse zobhAyamAna aura mahAvibhUtise yukta gharake udyAnoMmeM zrImatIke sAtha ramaNa karatA thA aura kabhI latAgRhoM 1. saMsaktI kRtvA / 2. 'klezairupahatasyApi mAnasaM sukhino ythaa| svakAryeSu sthiraM yasya manasvItyucyate budhaH // ' 3. shriire| 4. pazyan / 5. indriyasamudAyam / 6. -maindriyakaM da0, sa0, ma0, l.| 7. prAptumicchoH / 8. upaayH| 9. 'ta' pustake 'vitADanaiH' ityapi paatthH| 10. mud| 11. iisstspRssttau| 12. vyAdhipIDitaH / 13. sa samutsuka: ma0, l.| Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 169 ~ aSTamaM parva nadIpulinadezeSu kadAcida vijahAra saH / svayaMgasatsaMphullalatAkusumazomiSu // 21 // kadAcid dIrghikAmbhassu jalakrIDA samAtanot / makarandarajaHpuapiareSu sa sariprayaH // 22 // cAmIkaramayairyantrairjalakelividhAvasau / priyAmukhAjamammobhirasiJcat kUNitekSaNam // 23 // sApyasya mukhamAsektuM kRtavAJchApi nAzakat / stanAMzukke galasyAvirmavadvI DAparAmukhI // 24 // jalakalividhau tasyA lagnaM stanataTeM'zukam / jalacchAyAM dadhe zlakSNaM stanazobhAmakarzayat // 25 // stanakuTamala saMzobhA mRdubAhumRNAlikA / sA dadhe nalinIzomA mukhAmbujavirAjinI // 26 // karNotpalaM svamityasyA vilolerAdadhe jalaH / tanmukhAmburuhacchAyAM svAbjeMtumivAkSamaiH // 27 // dhArAgRhe sa nipatadArAbadhanAgame / priyayA vidyutevoH cikrIDa sukhanirvRtaH // 28 // kadAcitsodhapRSTheSu tArakAprativimbitaiH / kRtArcanevasI reme jyotsnAM rAtriSu nirvizan // 29 // iti tatra ciraM mogairupamogaizca hArimiH / vadhUvaramaraMssaitat svargamogAtizAyimiH // 30 // tayostathAvidharmogairjitendramahimotsavaiH / pAtradAnavinodeba tatrakAko'gamad bahuH // 31 // "nityaprasAda lAbhena tayonityamahotsavaiH / putrotpatyAdisagaizca sa kAlo'vidito'gamat // 32 // (nikuMjoM) se zobhAyamAna tathA kroDA-parvatoMse sahita bAharake udyAnoM meM utsuka hokara krIDA karatA thA // 19-20 / / kabhI phUlI huI latAoMse jhare hue puSpoMse zobhAyamAna nadItaTake pradezoMmeM vihAra karatA thA // 21 / / aura kabhI kamaloMkI parAgarajake samUhase pole hue bAvar3Ike jalameM priyAke sAtha jala-kror3A karatA thA // 22 // vaha vanajaMgha jala-krIr3Ake samaya suvarNamaya pica. kAriyoMse apanI priyA zrImatIke tIkhe kaTAkSoMvAle mukha-kamalakA siMcana krtaathaa||23||pr zrImatI jaba priyapara jala DAlane ke lie picakArI uThAtI thI taba usake stanoMkA A~cala khisaka jAtA thA aura isase vaha lajjAse vimukha ho jAtI thI / / 24 // jala-krIr3A karate samaya zrImatIke stanataTapara jo mahIna basa pAnIse bhIgakara cipaka gayA thA vaha jalakI chAyAke samAna mAlUma hotA thaa| tathA usane usake stanoMkI zobhA kama kara dI thI // 25 / / zrImatIke stana kuDmala (bauMr3I) ke samAna, komala bhujAe~ mRNAlake samAna aura mukha kamalake samAna zobhAyamAna thA isalie vaha jalake bhItara kamalinIkI zobhA dhAraNa kara rahI thI // 26 / / hamAre ye kamala zrImatIke mukhakamalako kAntiko jItaneke lie samartha nahIM haiM yaha vicAra kara hI mAno caMcala jalane zrImatIke karNotpalako vApasa bulA liyA thA // 27 // Uparase par3atI huI jaladhArAse jisameM sadA varSARtu banI rahatI hai aise dhArAgRhameM (phavvArAke gharameM) vaha vanajaMgha bijalIke samAna apanI priyA zrImatIke sAtha sukhapUrvaka krIr3A karatA thaa|R8|| aura kabhI tArAoMke pratibimbake bahAne jinapara upahArake phUla bikhere gaye haiM aise rAjamahaloMkI ratnamayI chatoMpara rAtake samaya cA~danIkA upabhoga karatA huA krIr3A karatA thaa||29|| isa prakAra donoM vadhU-vara usa puNDarIkiNI nagarImeM svargalokake bhogoMse bhI bar3hakara manohara bhogopabhogoMke dvArA cirakAla taka krIr3A karate rahe // 30 // Upara kahe hue bhogoMke dvArA, jinendradevakI pUjA Adi utsavoMke dvArA aura pAna dAna Adi mAGgalika kAryoMke dvArA una donoMkA vahA~ bahuta samaya vyatIta ho gayA thA // 31 // vahA~ aneka loga Akara vanajaMghake lie uttama-uttama vastue~ bheMTa karate the, pUjA Adike utsava hote rahate the tathA putra-janma Adike samaya aneka utsava manAye jAte the jisase una donoMkA dIrgha samaya anAyAsa hI vyatIta ho gayA thA // 32 // 1. kUNitaM saGkocitam / koNitekSaNam ma0, la* / 2. lajjA / 3. jalacchAyaM 50, 10, sa0 / bakachAyA l0| 4. zlakSNAM p0| 5. kRshmkurvt| 6.-kudamala-10,10, sa., m0,60,l.| 7. subatRptaH / 8. pratibimbaiH / 9. anubhavan / 'nirvezo bhtibhogyoH'| 10. pUjotsavaH / 11. tasya prasAda, k.| 12. prsnntaa| 22 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 AdipurANam vajrajakAnujAM kanyAmanurUpAmanundharIm / vajrabAhurvibhUtyAsAvaditAmitatejase // 33 // cakrisUnuM tamAsAtha sutarAM pipriye stii| anundharI navoDhAsau vasantamiva kokilA // 34 // atha cakradharaH pUjAsatkArairamipUjitam / svapuraM prati yAnAya vyasRjat tadvadhUvaram // 35 // hastyazvarathapAdAta ratnaM dezaM sakozakam / tadAnvayinikaM putryai dadau cakradharo mahat // 36 // atha prayANasaMkSomAd dampatyostapuraM tadA / paramAkulatAM bheje sadguNairunmanAyitam // 30 // tataH prasthAnagambhIrabherIdhvAnaiH zubhe dine / prayANamakarocchImAn vajrajAH sahAjanaH // 38 // vajrabAhumahArAjo devI cAsya vasundharA / vanajara sapanIkaM brajantamanujagmatuH // 31 // pauravarga tathA mantrisenApatipurohitAn / so'rnuvajitumAyAtAnA tirAda byasarjayat // 40 // hastyazvarathabhUyiSThaM sAdhanaM sahapattikam / saMvAhayan sa saMprApat puramutpalakheTakam // 4 // parAddhartharacanopetaM sotsavaM pravizan puram / purandara ivAmAsId vjrjho'mitcutiH||42|| paurAGganA mahAvIthIvizantaM taM priyAnvitam / sumano'JjalimiH protyA cakaruH saudhasaMzritAH // 43 // puSpAkSatayutAM puNyAM zeSAM puNyAziSA samam / prajAH samantato'bhyetya dampatI tAvalammayan // 44 // vanajaMghakI eka anundharI nAmakI choTI bahana thI jo usIke samAna sundarI thii| rAjA vajabAhune vaha bar3I vibhUtike sAtha cakravartIke bar3e putra amitatejake lie pradAna kI thii||3|| jisa prakAra koyala vasantako pAkara prasanna hotI hai usI prakAra vaha navavivAhitA satI anundharI, cakravartIke putrako pAkara atyanta prasanna huI thI // 34 // isa prakAra jaba saba kArya pUrNa ho cuke taba cakravartI vadanta mahArAjane apane nagarako vApasa jAneke lie pUjA satkAra Adise sabakA sammAna kara vadha-barako bidA kara diyA // 35 // usa samaya cakravartIne putrIke lie hAthI, ghor3e, ratha, piyAde, rana, deza aura khajAnA Adi kulaparamparAse calA AyA bahuta-sA dhana dahejameM diyA thA // 36 // vanajaMgha aura zrImatIne apane guNoMse samasta puravAsiyoMko unmugdha kara liyAthA isalie unake jAnekA kSobhakAraka samAcAra sunakara samasta puravAsI atyanta vyAkula ho uThe the||37|| tadanantara kisI zubhadina zrImAn vanajaMghane apanI patnI zrImatIke sAtha prasthAna kiyaa| usa samaya unake prasthAnako sUcita karanevAle nagAr3oMkA gambhIra zabda ho rahA thaa||38|| vajajaMgha apanI patnIke sAtha Age calane lage aura mahArAja vajrabAhu tathA unakI patnI vasundharA mahArAjhI unake pIche-pIche jA rahe the // 39 // puravAsI, mantrI, senApati tathA purohita Adi jo bhI unheM pahu~cAne gaye the vanajaMghane unheM thor3I dUrase vApasa bidA kara diyA thaa||40|| hAthI, ghor3e, ratha aura piyAde AdikI vizAla senAkA saMcAlana karatA huA vanajaMgha kramakramase utpalakheTaka nagara meM pahu~cA // 41 // usa samaya usa nagarImeM aneka uttama-uttama racanAe~ kI gayI thIM, kaI prakArake utsava manAye jA rahe the / usa nagara meM praveza karatA huA atizaya dedIpyamAna vanajaMgha indra ke samAna zobhAyamAna ho rahA thaa||42|| jaba vAjaMghane apanI priyA zrImatIke sAtha nagarakI pradhAna-pradhAna galiyoMmeM praveza kiyA taba purasundariyoMne mahaloMkI chatoMpara car3hakara una donoMpara bar3e premake sAtha aMjali bhara-bharakara phUla barasAye the||43|| usa samaya sabhI orase prajAjana Ate the aura zubha AzIrvAdake sAtha-sAtha puSpa tathA akSatase milA 1. gamanAya / 2. prAhiNot / 3. anu pazcAt, ayaH ayanaM gamanam anvayaH syAdityarthaH / anavasthitam anvayaH anugamanam asyAH astItyasminnarthe in pratyaye anvayina iti zabdaH, tataH GIpratyaye sati anvayinIti siddhm| anvayinyAH sambandhi draSyamityasminnatheM ThaNi sati Anvayinikamiti siddham / [jAmAtRdeyaM vymityrthH]| 4. anugantum / 5. anatidUrAt / 6. samyag gamayan / 7. kiranti sm| 8. prApayanti sma / Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaM parva 171 tataH prahatagambhIrapaTahadhvAnasaMkulam / puramuttoraNaM pazyan sa viveza nRpAlayam // 15 // tatra' zrIbhavane ramye sarvartusukhadAyini / zrImasyA sahasaMprItyA vajrajako'vasat sukham // 46 // sa rAjasadanaM ramyaM prItyAmuSyai pradarzayan / tatra tAM ramayAmAsa khimAM guruviyogataH // 47 // paNDitA samamAyAtA sakhInAmagraNIH satI / tAmasau rakSayAmAsa vinodairtanAdimiH // 48 // mogairanAratairevaM kAle gacchatyanukramAt / zrImatI suSuve putrAn myekapaJcAzataM yamAna // 49 // athAnyedhurmahArAjo vajrabAhumahAyutiH / zaradambudharotthAnaM saudhAgrastho nirUpayan // 50 // dRSTvA tadvilayaM sadyo nirvedaM paramAgataH / virakasyAsya citte'bhUditi cintA garIyasI // 51 // pazya naH pazyatAmeva kathameSa zaradanaH / prAsAdAkRtirudbhUto vilInazca kSaNAntare // 52 // saMpadavilAyaM naHkSaNAdeSA vilAsyate / lakSmIstaridaviloleyaM itvayoM yauvanazriyaH // 53 // "ApAtamAtraramyAzca bhogAH paryantatApinaH / pratikSaNaM galatyAyurgalabAlijalaM' yathA // 54 // rUpamArogyamaizvaryamiSTabandhusamAgamaH / priyAjanAratizzeti sarvamapyanavasthitam // 55 // vicintyeti calAM lakSmI prajihAsuH sudhIrasau / abhiSicya sutaM rAjye vajrajAmatiSThipat // 56 // sa rAjyamoganirviNNastUrNa yamadharAntike / nUpaiH sAI sahakhAI mitairdIkSAmupAdade // 5 // huA pavitra prasAda una donoM dampatiyoMke samIpa pahu~cAte the| tadanantara bajatI huI bheriyoMke gambhIra zabdase vyApta tathA aneka toraNoMse alaMkRta nArakI zobhA dekhate hue vanajaMghane rAjabhavanameM praveza kiyA // 45 // vaha rAjabhavana aneka prakArako lakSmIse zobhita thA, mahA manohara thA aura sarva RtuoMmeM sukha denevAlI sAmagrIse sahita thaa| aise hI rAjamahalameM vanajaMgha zrImatIke sAtha-sAtha bar3e prema aura sukhase nivAsa karatA thaa||46|| yadyapi mAtA-pitA Adi gurujanoMke viyogase zrImatI khinna rahatI thI parantu vajajaMgha bar3e premase atyanta sundara rAjamahala dikhalAkara usakA citta bahalAtA rahatA thaa||47|| zIlavrata dhAraNa karanevAlI tathA saba sakhiyoMmeM zreSTha paNDitA nAmakI sakhI bhI usake sAtha AyI thii| vaha bhI nRtya Adi aneka prakArake vinodoMse use prasanna rakhatI thii||48|| isa prakAra nirantara bhogopabhogoMke dvArA samaya vyatIta karate hue usake kramazaH unacAsa yugala arthAt aTThAnabe putra utpanna hue // 49 // tadanantara kisI eka dina mahAkAntimAn mahArAja vanabAhu mahalakI chatapara baiThe hue zarad Rtuke bAdaloMkA uThAva dekha rahe the // 50 // unhoMne pahale jisa bAdalako uThatA huA dekhA thA use tatkAlameM vilIna huA dekhakara unheM vairAgya utpanna ho gyaa| ve usI samaya saMsArake saba bhogoMse virakta ho gaye aura manameM isa prakAra gambhIra vicAra karane lage // 51 // dekho, yaha zarad RtukA bAdala hamAre dekhate-dekhate rAjamahalakI AkRtiko dhAraNa kiye hue thA aura dekhate-dekhate hI kSaNa-bharameM vilIna ho gayA // 52 // ThIka, isI prakAra hamArI yaha sampadA bhI meghake samAna kSaNabharameM vilIna ho jaayegii| vAstavameM yaha lakSmI bijalIke samAna caMcala hai aura yauvanakI zobhA bhI zIghra calI jAnevAlI hai // 53 // ye bhoga prArambha kAlameM hI manohara lagate haiM kintu antakAlameM ( phala deneke samaya ) bhArI santApa dete haiN| yaha Ayu bhI phUTI huI nAloke jalake samAna pratyeka kSaNa naSTa hotI jAtI hai // 54 // rUpa, Arogya, aizvarya, iSTa-bandhuoMkA samAgama aura priya strIkA prema Adi sabhI kucha anavasthita haiM-kSaNanazvara haiM // 55 // isa prakAra vicAra kara caMcala lakSmIko chor3aneke abhilASI buddhimAn rAjA vajabAhune apane putra vanajaMghakA abhiSeka kara use rAjyakAryameM niyukta kiyA // 56 // aura svayaM 1. raajaalye| 2. lakSmInivAse / 3. mAtApitaviyogAt / 4. prazastA / 5. ekonam / 6. yugalAn / 7. dhnknksmRddhiH| 8. abhramiva vilAsyate vilayameSyati / 9.vyabhicAriNyaH / 10. anubhavanakAlamAtram / 11. patadaghATInIram / 12. asthiram / 13. prahAtumicchuH / 14. zIghram / 15. paJcazatapramitaH / Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam zrImatItanayAzcAmI vIrabAhupurogamAH / samaM rAjarSiNA'nena tadA saMyamino'bhavan // 58 // "yamaiH samamupAruDha zuddhibhirviharannasau / kramAdutpAdyaM kaivalyaM paraM dhAma samAsadat // 59 // vajrajaGghastato rAjyasaMpadaM prApya paitRkiim| "niravikSaciraM bhogAn prakRtIranuraJjayan // 60 // athAnyadA mahArAjo vajradanto maharddhikaH / siMhAsane sukhAsIno narendraH pariveSTitaH // 61 // tathAsInasya' codyAnapAlI vikasitaM navam / sugandhipadmamAnIya tasya haste dadau mudA // 62 // pANau tadAjighran svAnanAmodasundaram / saMprItaH karapadmena savibhramamavibhramat // 63 // tadgandhalolupaM tatra ruddhaM lokAntarAzritam " / STTAkiM viSayAsaMgAd virarAma sudhIrasau // 64 // aho madAlireSo'tra gandhAkRtyA rasaM piban / dinApAye niruddho'bhUd "vyasurdhiviSayaiSitAm // 65 // viSayA viSamAH pAke kimpAkasadRzA ime / ApAtaramyA dhigimAnaniSTaphaladAyinaH // 66 // aho dhigastu bhogAGgamidamaGgaM zarIriNAm / "bilIyate " zaranmegha vilAyamatipelavam // 67 // taDidummiSitA 'lolA lakSmIrAkAlikaM sukham / imAH svapna dvidezIyA" vinazvayoM dhanarddhayaH // 68 // 2 17 20 21 I .172 rAjya tathA bhogoM se virakta ho zIghra hI zrIyamadharamunike samIpa jAkara pA~ca sau rAjAoMke sAtha jinadIkSA le lI // 57 // / usI samaya vIrabAhu Adi zrImatIke aTThAnabe putra bhI inhIM rAjaRSi bAhuke sAtha dIkSA lekara saMyamI ho gaye ||58 // vajrabAhu munirAjane bizuddha pariNAmoMke dhAraka vIrabAhu Adi muniyoMke sAtha cirakAla taka vihAra kiyA phira krama-kramase kevalajJAna prApta kara mokSarUpI paramadhAmako prApta kiyA || 59 // udhara vajajaMgha bhI pitAkI rAjya- vibhUti prApta kara prajAko prasanna karatA huA cirakAla taka aneka prakArake bhoga bhogatA rahA // 60 // antara kisI eka dina bar3I vibhUtike dhAraka tathA aneka rAjAoMse ghire hue mahArAja vadanta siMhAsanapara sukhase baiThe hue the || 61|| ki itanemeM hI vanapAlane eka navIna khilA huA sugandhita kamala lAkara bar3e harSase unake hAthapara arpita kiyA || 62|| vaha kamala rAjAke mukhakI sugandhake samAna sugandhita aura bahuta hI sundara thaa| unhoMne use apane hAthameM, liyA aura apane karakamalase ghumAkara bar3I prasannatAke sAtha sU~ghA // 63 // | usa kamalake bhItara usakI sugandhikA lobhI eka bhramara rukakara marA huA par3A thaa| jyoM hI buddhimAn mahArAjane use dekhA tyoM hI ve viSayabhogoMse virakta ho gaye || 64 || ve vicArane lage ki - aho, yaha madonmatta bhramara isakI sugandhise AkRSTa hokara yahA~ AyA thA aura rasa pIte-pIte hI sUryAsta ho jAnese isI meM ghirakara mara gyaa| aisI viSayoMkI cAhako dhikkAra ho ||65 || ye viSaya kiMpAka phalake samAna viSama haiM / prArambhakAlameM arthAt sevana karate samaya to acche mAlUma hote haiM parantu phala dete samaya aniSTa phala dete haiM isalie inheM dhikkAra ho ||66 || prANiyoM kA yaha zarIra jo ki viSaya-bhogoMkA sAdhana hai zarad Rtuke bAdalake samAna kSaNa-bhara meM vilIna ho jAtA hai isalie aise zarIrako bhI dhikkAra ho || 67|| yaha lakSmI bijalIkI camaka ke samAna caMcala hai, yaha indriya-sukha bhI asthira hai aura dhana-dhAnya AdikI vibhUti bhI svapna meM prApta huI vibhUtike 1. pramukhAH / 2. yugalaiH, zrImatIputraH / 3 zrutA / 4. pituH sakAzAdAgatA paitRkI tAm / 'uSThan' iti sUtreNa AgatArthe Than / tataH striyAM GIppratyayaH / 5 anvabhUt / 6 prajAparivArAn / 7. tadAsInasya ma0, la0 / 8. svIkRtya / 'nityaM haste pANI svIkRtI' iti nityaM tisaMjJo bhavataH / 9. -- matibhramAt pa0 / -mavibhraman la0 / 10. tat kamalam / 11. maraNamAzritam / 12. viSayAsakteH / 13. apasarati sma / 14. makarandam / 150 gataprANaH / 16. viSayavAJchAm / 17. anubhavanakAlaH / 18. bhogakAraNam / 19. vilIyeta la0 / 20. zaradabhramiva / 21. asthiram / 22. kAntiH / 23. caJcalam / 24 svapna saMpatsamAnAH / Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaM parva 173 mogAn mogADu mIhante kathametAn manasvinaH / ye vilomayituM jantUnAyAnti ca viyanti ca // 69 // purArogyamaizvaryaM yauvanaM sukhasaMpadaH / vastuvAhanamanyacca surakSApavadasthiram // 70 // tRNAmalagnavArbindurvinipAtonmukho yathA / tathA prANabhRtAmAyu vilAso vinipAtukaH // 71 // agresarIjarAtaGkAH" pANigrAhA' starasvinaH / kaSAyATavikaiH sArddhaM 'yamarADu marodyamI // 72 // akSagrAmaM dantyete "saMtarSaviSamArciSA / viSayA viSamotthAna vedanA "lUSayantyasUn // 73 // prANinAM sukhabhalpIyo bhUyiSThaM duHkhameva tu / saMsRtau tadihAzvAsaH kaskaH " "kautaskuto'thavA // 74 // tanumAn viSayAnIpsan klezaH prAgeva tAmbati / bhuJjAnastRptayogena viyoge'nuzayAnakaH // 75 // yadadyADhyataraM tRptaM zvastadAkhyacaraM bhavet / yaccAdya vyasanairbhuktaM tatkulaM" zvovasIyasam // 76 // sukhaM duHkhAnubandhIdaM sadA sanidhanaM dhanam / saMyogA viprayogAntA vipadantAzca saMpadaH // 77 // ityazAzvatikaM vizvaM jIvalokaM " vilokayan" / viSayAn viSavanmene paryantavirasAnasau // 78 // iti nirvidya mogeSu sAmrAjyamaramAtmanaH / sUnave'mitatejo'bhidhAnAya sma praditsati // 79 // 1314 samAna zIghra hI naSTa ho jAnevAlI hai ||68|| jo bhoga saMsArI jIvoMko lubhAneke lie Ate haiN| aura lubhAkara turanta hI cale jAte haiM aise ina viSayabhogoMko prApta karaneke lie he vidvajjano, tuma kyoM bhArI prayatna karate ho // 69 // zarIra, Arogya, aizvarya, yauvana, sukhasampadAe~, gRha, savArI Adi sabhI kucha indradhanuSake samAna asthira haiM // 70 // jisa prakAra tRNake agrabhAga para lagA huA jalakA bindu patanake sammukha hotA hai usI prakAra prANiyoMkI AyukA vilAsa patanake sammukha hotA hai || 71 || yaha yamarAja saMsArI jIvoMke sAtha sadA yuddha karaneke lie tatpara rahatA hai / vRddhAvasthA isakI sabase Age calanevAlI senA hai, aneka prakArake roga pIchese sahAyatA karanevAle balavAn sainika haiM aura kaSAyarUpI bhIla sadA isake sAtha rahate haiM ||12|| ye viSaya - tRSNArUpI viSama jvAlAoMke dvArA indriya- samUhako jalA dete haiM aura viSamarUpase utpanna huI vedanA prANoMko naSTa kara detI hai || 73|| jaba ki isa saMsAra meM prANiyoMko sukha 'to atyanta alpa hai aura duHkha hI bahuta hai taba phira isameM santoSa kyA hai ? aura kaise ho sakatA hai ? ||74 || viSaya prApta karanekI icchA karatA huA yaha prANI pahale to aneka klezoMse duHkhI hotA hai phira bhogate samaya tRpti na honese duHkhI hotA hai aura phira viyoga ho jAnepara pazcAttApa karatA huA duHkhI hotA hai / bhAvArtha - viSaya - sAmagrIko tIna avasthAe~ hotI haiM - 1 arjana, 2 bhoga aura 3 viyoga / yaha jIva ukta tInoM hI avasthAoMmeM duHkhI rahatA hai / / 75 / / jo kula Aja atyanta dhanADhya aura sukhI mAnA jAtA hai vaha kala daridra ho sakatA hai aura jo Aja atyanta duHkhI hai vahI kala dhanADhya aura sukhI ho sakatA hai // 76 // yaha sAMsArika sukha duHkha utpanna karanevAlA hai, dhana vinAzase sahita hai, saMyogake bAda biyoga avazya hotA hai aura sampattiyoMke anantara bipattiyA~ AtI haiM || ||77|| isa prakAra samasta saMsArako anityarUpase dekhate hue cakrabartIne antameM nIrasa honevAle viSayoMko viSayake samAna 1 -mAnA thA // 78 // isa taraha viSayabhogoMse virakta hokara cakravartIne apane sAmrAjyakA bhAra apane 1. praveSTum / prAptumityarthaH / 2. nazyanti / 3. jIvitasphUrtiH / 4. patanazIlaH / 5. svApamaH / 6. pRSThavartinaH / 7. veginaH / 'tarasvI tvarito vegI prajavI jayano javaH / ' 8. aTavIcaraiH / 9. yamarAmaraNocamI a0 / 10. yuddhasannaddho bhavati / 11. vAJchA / 12. corayanti / 13. 'kaskAviSu' iti sUtrAt siddhaH / 14. ayamapi tathaiva / 15. anuzayAna evaM anuzayAnakaH, pazcAttApavAn / 16. 'kulamanvayasa tigRhotvasyAzrameSu ca / ' 17. maMgalArthe nipAto'yam / 18 martyalokam / 19. vicArayan / 20 nirvedaparo bhUtvA / 21. pradAtumicchati / Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 AdipurANam pradisatAmunA rAjyaM bhUyo bhUyo'nuvaghnatA / samAdiSTo'pyasau naicchat sAnujo rAjyasaMpadam // 40 // sadeva yadidaM rAjyaM yuSmAmiH prajihAsitam / necchAmyahamanenArya mA bhUdAjJApratIpatA // 8 // puSmAbhiH samamevAiMprayAsyAmi tapovanam / yaumAkI yA gatiHsA mamApItyamaNIda giram // 8 // tatastavizvayaM jJAtvA rAjyaM tatsUnave dadau / puNDarIkAya bAlAya santAnasthitipAline // 43 // sa yazodharayogIndraziSyaM guNadharaM zritaH / saputradAro rAjarSiradIkSiSTa nRpaiH samam // 4 // devyaH SaSTisahasrANi tattryaMzapramitA nRpAH / prabhutamanvadIkSanta sahanaM ca sutottamAH // 45 // paNDitApi tadAtmAnurUpAM dIkSA samAdade / tadeva nanu pANDitvaM yat saMsArAta samuddharet // 86 // tatazcakradharApAyAlakSmImatiragAcchucam / bhanundharyA sahoSNAMzuviyogAcalinI yathA // 8 // puNDarIkamayAdAya bAlaM mantripuraskRtam / te praviSTAH purI zokAd vicchAyatvamupAgatAm // 4 // tato'bhUnmahatI cintA lakSmImatyA mahAmare / rAjye bAlo'yama myaktaH sthApito naptRmANDakam // 89 // kathaM nu pAlayAmyenaM vinA pakSa balAdaham / vajrajasya tanmUlaM prahiNomyaya dhImataH // 10 // "tenAdhiSThita masyedaM rAjyaM niSkaNTakaM mavet / anyathA gata "mevaitadAkrAntaM balimirnupaiH // 9 // amitateja nAmaka putrake lie denA cAhA // 79 // aura rAjya denekI icchAse usase bAra-bAra Agraha bhI kiyA parantu vaha rAjya leneke lie taiyAra nahIM huaa| isake taiyAra na honepara isake choTe bhAiyoMse kahA gayA parantu ve bhI taiyAra nahIM hue / / 80 // amitatejane kahA-he deva, jaba Apa hI isa rAjyako chor3anA cAhate haiM taba yaha hameM bhI nahIM caahie| mujhe yaha rAjyabhAra vyartha mAlUma hotA hai / he pUjya, maiM Apake sAtha hI tapovanako calU~gA isase ApakI AjJA bhaMga karanekA doSa nahIM lagegA / hamane yaha nizcaya kiyA hai ki jo gati Apako hai vahI gati merI bhI hai||81-82|| tadanantara, vanadanta cakravartIne putroMkA rAjya nahIM lenekA dRr3ha nizcaya jAnakara apanA rAjya, amitatejake putra puNDarIkake lie de diyaa| usa samaya vaha puNDarIka choTI avasthAkA thA aura vahI santAnakI paripATIkA pAlana karanevAlA thaa||83|| rAjyakI vyavasthA kara rAjarSi vadanta yazodhara tIrthakarake ziSya guNadhara munike samIpa gaye aura vahA~ apane putra, striyoM tathA aneka rAjAoMke sAtha dIkSita ho gye||84|| mahArAja vajradantake sAtha sATha hajAra rAniyoMne, bIsa hajAra rAjAoMne aura eka hajAra putroMne dIkSA dhAraNa kI thI // 85 // usI samaya zrImatIkI sakhI paNDitAne bhI apane anurUpa dIkSA dhAraNa kI thI-vrata grahaNa kiye ye / vAstavameM pANDitya vahI hai jo saMsArase uddhAra kara de // 86 // tadanantara, jisa prakAra sUryake viyogase kamalinI zokako prApta hotI hai usI prakAra cakravartI vanadanta aura amitatejake viyogase lakSmImatI aura anundharI zokako prApta huI thIM // 7 // pazcAt jinhoMne dIkSA nahIM lI thI mAtra dIkSAkA utsava dekhaneke lie unake sAtha-sAtha gaye the aise prajAke loga, mantriyoM-dvArA apane Age kiye gaye puNDarIka bAlakako sAtha lekara nagarameM praviSTa hue| usa samaya ve saba zokase kAntizUnya ho rahe the / / 88 // tadanantara lakSmImatIko isa bAtakI bhArI cintA huI ki itane bar3e rAjyapara eka choTA-sA aprasiddha bAlaka sthApita kiyA gayA hai / yaha hamArA pautra (nAtI) hai| binA kisI pakSakI sahAyatAke maiM isakI rakSA kisa prakAra kara skuuNgii| maiM yaha saba samAcAra Aja hI buddhimAna vAjaMghake pAsa bhejatI huuN| unake 1. samIcInameva / 2. prahAtamiSTam / 3. prtikuultaa| 4. saiva da0, sa0, ma0, l0| 5. viMzatisahasrapramitAH / 6. 'dArthe'nunA' iti dvitiiyaa| 7. aGgIkRtam / 8. te praviSTe purI zokAdvicchAya tvamupAgate 10, tt.|tN praviSTAH puro zokAdvicchAyatvamupAgatAH sa0 te lkssmiimtynundhyoN| 9. praviSTe pravivizatuH / 10. naptRbhANDakaH a0 / pautra eva mUladhanam / 11. sahAyabalAd / 12. tatkAraNam / 13 prAhiNomyadya ba0, 10 / 14. vanajaMghena / 15. sthApitam / 16. naSTam / Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaM parva 175 nizcityeti samAhUya sutau mandaramAlinaH / sundaryAzca khagAdhIzo gandharSapurapAlinaH // 12 // 'cintAmanogatI snigdhau zucI dakSau mahAnvayau / anuraktau zrutAzeSazAsArthoM kAryakovidau // 13 // karaNDasthitataskAryapatrI sopAyanau tadA / prahiNod vajrajahasya pAveM "sandezapUrvakam // 14 // cakravartI vanaM yAtaH saputraparivArakaH / puNDarIkastu rAjye'smin puNDarIkAnanaH sthitaH // 95 // kva cakravartino rAjyaM kvAyaM bAlo'tidurbalaH / tadarya puGgavairdhAyeM mare damyo niyojitaH // 16 // bAlo'yamabale cAvAM rAjyaM cedamanAyakam / "vizIrNaprAyametasya pAlanaM svayi tiSThate.' // 17 // "bhakAlaharagaM tasmAdAgantavyaM mhaadhiyaa| svayA svatsavidhAnena bhUyAd rAjyamaviplavam // 9 // iti vAcikamAdAya tau tadopetaturnamaH / payodastvirayA" dUramAkarSantI samIpagAn // 19 // kvacijaladharAMsnAna svamArgasya nirodhinaH / vibhindantau payovindUn kSarato'zulavAniva // 10 // tau pazyantau nadI+rAt" tanvIrasyantapANdurAH / dhanAgamasya kAntasya viraheNeSa karzitAH // 10 // manvAnau dUrabhAvena pArimANDalyamAgatAn / bhUmAviva nimagnAGgAnarkatApamayAd girIn // 102 // dvArA adhiSThita (vyavasthita) huA isa bAlakakA yaha rAjya avazya hI niSkaTaMka ho jAyegA anyathA isapara AkramaNa kara balavAn rAjA ise avazya hI naSTa kara deMge // 89-91 // aisA nizcaya kara lakSmImatIne gandharvapurake rAjA mandaramAlI aura rAnI sundarIke cintAgati aura manogati nAmaka do vidyAdhara putra bulaaye| ve donoM hI putra cakravartIse bhArI sneha rakhate the, pavitra hRdayavAle, catura, uccakulameM utpanna, parasparameM anurakta, samasta zAkhoMke jAnakAra aura kArya karanemeM bar3e hI kuzala the / / 92-93 / / ina donoMko, eka piTAremeM rakhakara samAcArapatra diyA tathA dAmAda aura putrIko deneke lie aneka prakArako bheMTa dI aura nIce likhA huA sandeza kahakara donoMko vanajaMghake pAsa bheja diyA // 94 // 'vAdanta cakravartI apane putra aura parivArake sAtha vanako cale gaye haiM-vanameM jAkara dIkSita ho gaye haiN| unake rAjyapara kamalake samAna mukhavAlA puNDarIka baiThAyA gayA hai| parantu kahA~ to cakravartIkA rAjya aura kahA~ yaha durbala bAlaka ? sacamuca eka bar3e bhArI bailake dvArA uThAne yogya bhArake lie eka choTA-sA bachar3A niyukta kiyA gyaa| yaha puNDarIka bAlaka hai aura hama donoM sAsa bahU strI haiM isalie yaha binA svAmIkA rAjya prAyaH naSTa ho rahA hai| aba isakI rakSAApapara hI avalambita hai| ataeva avilamba Aie / Apa atyanta buddhimAna haiN| isalie Apake sannidhAnase yaha rAjya nirupadrava ho jAyegA' / / 95-98 // aisA sandeza lekara ve donoM usI samaya AkAzamArgase calane lge| usa samaya ve samIpameM sthita meghoMko apane vegase dUra taka khIMcakara le jAte the // 99 // ve kahIMpara apane mArgameM rukAvaTa DAlanevAle U~ce-U~ce meghoMko cIrate hue jAte the| usa samaya una meghoMse jo pAnIkI bUMdeM par3a rahI thIM unase aise mAlUma hote the mAno A~sU hI bahA rahe hoN| kahIM nadiyoMko dekhate jAte the, venadiyA~ dUra hone ke kAraNa Uparase atyanta kRza aura zvetavaNaM dikhAI par3atI thI jisase aisA mAlUma hotA thA mAno varSAkAlarUpIpatike virahase kaza aura pANDuravarNa ho gayI hoN| ve parvata bhI dekhate jAte the unheM dUrIke kAraNa ve parvata gola-gola dikhAI par3ate the 1.vidyAdharapateH / 2. cintaagtimnogtinaamaanii| 3. snehitii| 4. sNskaaryukto| 5. sandezaH vAcikam / 'sandezavAga vAcikaM syAt / ' 6.-vRssbhshresstthH| 7. puMgavodAyeM a0, 50, s0| 8. bhAre ma0, l| 9. bAlavatsaH / 10. jorNasadRzam / 11. nirNayo bhavati / 12. kAlaharaNaM na kartavyam / 13. bApA. rahitam / 14. 'sandezavAg vAcikaM syAt / ' 15. vegen| 16. dUratvAt / 15. paramasUkSmatam / 18.-syasaMgatAn pa0, l0| Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 AdipurANam dorvikAmbho bhuvo nyastamivaikamativartulam / tilakaM dUratAhetoH prekSamANAvanukSaNam // 10 // kramAdApatatAmetI puramutpalakheTakam / mandrasaMgotanidhoSayadhirokRtadimukham // 10 // dvAHsthaiH praNoyamAnau ca pravizya nRpamandiram / mahAnupasamAsInaM vajrajAmadarzatAm // 105 / / kRtapraNAmau tau tasya puro ratnakaraNDakam / nicikSipaturantasthapatrakaM sadupAvanam // 10 // 'tadunmudraya tadantasthaM gRhItvA kAryapatrakam / nirUpya vismitazcakravartiprANajyanirNayAt // 17 // 'aho cakradharaH puNyamAgI sAmrAjyavaibhavam / tyaktvA dIkSAmupAyaMsta viviktAGgI vadhUmiva // 108 // bhaho puNyadhanAH putrAzcakriNo'cintyasAhasAH / avamatyAdhirAjyaM ye samaM pitrA didIkSire // 1.9 // puNDarIkastu saMphullapuNDarIkAnanayutiH / rAjye nivezito dhurya rUhamAre stanandhayaH // 11 // "mAmI ca 'savidhAna me pratipAlayati vratam / tadrAjyaprazamAyeti duryodhaH kAryasammavaH // iti nizritalekhAH kRtadhIH kRtyakovidaH / svayaM nirNItamartha taM zrImatImapyavodhayat // 112 // vAcikena ca saMvAdaM lekhArthasya vimAvayan / prasthAne puNDarIkiNyA matimAdhAt sa dhIdhanaH // 113 // zrImatI ca samAzvAsya tadvArtAkarNanAkulAm / tayA samaM samAlocya prayANaM nizricAya saH // 114 // jisase aise mAlUma hote the mAno sUryake santApase Darakara jamInameM hI chipe jA rahe hoM / ve bAvar3iyoMkA jala bhI dekhate jAte the| dUrIke kAraNa vaha jala unheM atyanta gola mAlUma hotA thA jisase aisA jAna par3atA thA mAno pRthvIrUpa strIne candanakA sapheda tilaka hI lagAyA ho.| isa prakAra pratyeka kSaNa mArgakozobhA dekhate hue ve donoM anukramase utpalakheTaka nagara jA phuNce| vaha nagara saMgIta kAlameM honevAle gambhIra zabdoMse dizAoMko badhira (baharA) kara rahA thA / / 100104|| jaba ve donoM bhAI rAjamandirake samIpa pahu~ce taba dvArapAla unheM bhItara le gaye / unhoMne rAjamandirameM praveza kara rAjasabhAmeM baiThe hue vanajaMghake darzana kiye // 105 / / una donoM vidyAdharoMne unheM praNAma kiyA aura phira unake sAmane, lAyI haI bheTa tathA jisake bhItara patra rakhA huA hai aisA ratnamaya piTArA rakha diyA // 106 / / mahArAja vanajaMghane piTArA kholakara usake bhItara rakhA huA Avazyaka patra le liyaa| use dekhakara unheM cakravartIke dIkSA lenekA nirNaya hogayA aura isa bAtase ve bahuta hI vismita hue // 107 / ve vicArane lage ki aho, cakravartI bar3A hI puNyAtmA hai jisane itane bar3e sAmrAjyake vaibhavako chor3akara pavitra aMgavAlI strIke samAna dIkSA dhAraNa kI hai / / 108 / / aho! cakravartIke putra bhI bar3e puNyazAlI aura acintya sAhasakedhAraka haiM jinhoMne itane bar3e rAjyako ThukarAkara pitAke sAtha hI dIkSA dhAraNa kI hai // 109 / / phUle hue kamalake samAna mukhakI kAntikAdhAraka bAlaka puNDarIka rAjyake ina mahAn bhArako vahana karanese lie niyukta kiyA gayA hai aura mAmI lakSmImatI kArya calAnA kaThina hai' yaha samajhakara rAjyameM zAnti rakhaneke lie zIghra hI merA sannidhAna cAhatI haiM arthAt mujhe bulA rahI haiM // 110-111 // isa prakAra kArya karanemeM catura buddhimAna vanajaMghane patrake arthakA nizcaya kara svayaM nirNaya kara liyA aura apanA nirNaya zrImatIko bhI samajhA diyA // 112 / / patrake sivAya una vidyAdharoMne lakSmImatIkA kahA huA maukhika sandeza bhI sunAyA thA jisase vajajaMghako patrake arthakA ThIka-ThIka nirNaya ho gayA thaa| tadanantara buddhimAn vajajaMghane puNDarIkiNI purI jAnekA vicAra kiyA // 113 // pitA aura bhAIke dIkSA lene Adike samAcAra sunakara zrImatIko bahuta duHkha huA thA parantu vajajaMghane use samajhA diyA aura usake sAtha bhI guNa-doSakA 1. tadunmudvitamantaHsthaM pa0 / tadunmudraya la0 / 2. prAvAjya-pa0, 20, 60, sa0, ma0 / 3. upayacchate sma / svIkaroti sma / 'yamo vivAhe' upAyamestako bhavati vivAhe iti td| 4. pavitrAnom / 5. avajJA kRtvA / avamanyASi-pa0 / 6. dharandharaH / 7. maatulaanii| 8. sAmIpyam / 9. pratIkSate / Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaM parva 177 visRjya ca puro dUtamukhyau tau kRtasaskriyo / svayaM tadanumArgesa prayANAyocato nRpaH // 15 // tato mativarAnandau dhanamitro'pyakampanaH / mahAmantripurodho'prayazreSThisenAdhinAyakAH // 16 // pradhAnapuruSAzcAnye prayANocatabuddhayaH / parivarnarendra taM zatakratumivAmarAH // 11 // tasmiJavAhi sohAya' prasthAnamakarot kRtI / mahAn prayANasaMkSomastadAbhattaciyoginAm // 18 // yUyamAvadasauvarNapraiveyAdiparicchadAH / kareNUmadadaimukhyAt satI: kulavapriya // 19 // rAzInAmadhirohAya sajjAH prApayata dUtam / yUyamavata rIrAzu paryANayata shiighrgaaH||12|| nRpavallamikAnAM ca yUyamarpayatAzvimAH / kAcavAhajanAn yUvaM gaveSayata durdamAn // 12 // turAmakulaM cedamApAyyodakamAzugam / badaparyANakaM yUyaM kuruvaM suvo'nvitam // 122 // mujiSyAH sarvakarmIyo yUyamAjhyata itm'| pAkamAnyaparikSoda zodhanAdiniyoginIH // 23 // yUyaM senApragA bhUtvA nivezaM prati sUcchritAH / manutihata saskAya"mAnagarmA mahAvRtIH // 12 // yUyaM mahAnase rAjJo niyuktAH sarvasaMpadAH / samagravata tayogya sAmagrI niravagrahAH // 125 / / yUyaM gomaNDalaM cAra vAssakaM bahudhenukam / sodakeSu pradezeSu sacchAyejvabhirakSata // 12 // yUyamArakSata meNe "rAjakIyaM prthmtH| sapAThInA ivAmmodhesvarA bhAsurAtapaH // 20 // vicAra kara sAtha-sAtha vahA~ jAnekA nizcaya kiyA // 114 // tadanantara khUba Adara-satkArake sAtha una donoM vidyAdhara dUtoMko unhoMne Age bheja diyA aura svayaM unake pIche prasthAna karanekI taiyArI kI // 115 // tadanantara mativara, Ananda, dhanamitra aura akampana ina cAroM mahAmantrI, purohita, rAjaseTha aura senApatiyoMne tathA aura bhI calaneke lie udyata hue pradhAna puruSoMne Akara rAjA vanajaMghako usa prakAra ghera liyA thA jisa prakAra ki kahIM jAte samaya indrako deva loga ghera lete haiM // 116-117 / usa kAryakuzala vanajaMghane usI dina zIghra hI prasthAna kara diyaa| prasthAna karate samaya adhikArI karmacAriyoMmeM bar3A bhArI kolAhala ho rahA thA // 118 // ve apane sevakoMse kaha rahe the ki tuma rAniyoMke savAra honeke lie zIghra hI aisI hathiniyA~ lAo jinake galemeM suvarNamaya mAlAe~ par3I hoM, pIThapara suvarNamaya mUleM par3I hoM aura jo madarahita honeke kAraNa kulIna striyoMke samAna sAdhvI hoN| tuma logazIghra calanevAlI khabariyoMko jIna kasakara zIghra hI taiyAra kro| tuma niyoMke car3haneke lie pAlakI lAo aura tuma pAlakI le jAnevAle majabUta kahAroMko khojo| tuma zIghragAmI taruNa ghor3oMko pAnI pilAkara aura jIna kasakara zIghra hI taiyAra kro| tuma zIghra hI aisI dAsiyA~ bulAo josaba kAma karanemeM catura hoM aura khAsakara rasoI banAnA, anAja kUTanA, zodhanA AdikA Arya kara skeN| tuma senAke Age-Age jAkara ThaharanekI jagahapara DerA-tambU Adi taiyAra karo tathA ghAsa-bhusa Adike U~ce-U~ce Dhera lagAkara bhI taiyAra kro| tuma loga saba sampadAoMke adhikArIhoisalie mahArAjako bhojanazAlAmeM niyukta kiye jAte ho| tuma binA kisI pratibandhake bhojanazAlAkI samasta yogya sAmagrI ikaTThI kro| tuma bahuta dUdha denevAlI aura bachar3oMsahita sundara-sundara gAyeM le jAo, mArgameM unheM jalasahita aura chAyAvAle pradezoMmeM surakSita rkhnaa| tuma loga hAthameM camakIlI talavAra lekara 1. sapadi / 2. ksstthbhuussaadiprikraaH| 3. vimukhatvAt / 4. vesriiH| 5. baddhaparyANAH kuruta / 6. kAvaTijanAn / 7. nirngkshaan| 8. zIghragamanam / ..9. cettiiH| 10. sarvakarmaNi samarthAH / 11. dutAH ba0, 50, 60, s0| 12. modaH kuTTanam / 13. sUcchitI: da., p.| socchitI: a0, s0| ucchitA: uddhatAH / 14. kurut| 15. kAyamAnaM taNagRham / 'kAyamAnaM tRNokasi' ityabhidhAnacintAmaNiH / 16. samayaM kurudhvam / 17. nirbAdhAH / 18. strIsamUham / 19. rAja idam / 20. bhaasurkhnggaaH| 23 Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 AdipurANam yUyaM kabrukino vRddhA madhye'ntaH purayoSitAm / aGgarakSAniyogaM svamazUnyaM kurutAdRtAH // 128 // yUyamatraiva pAzcAtya karmANyevAnutiSThata / yUyaM samaM samAgatya svAn niyogAn prapazyata / / 129 / / dezAdhikAriNo gatvA yUyaM codayata vratam / pratigrahItuM bhUnAthaM sAmagyA svAnurUpayA // 130 // yUyaM vibhRta hassyazvaM yUyaM pAlayatauTrakam / yUyaM savAtsakaM bhUrikSIraM rakSata dhenukam // 131 // yUyaM jainezvarIma raNatrayapurassarAm / yajeta zAntikaM karma samAdhAya mahIkSitaH || 132 || kRtAbhiSecanAH siddhazeSAM gandhAmbumizritAm / yUyaM kSipeta puNyAzIH zAntighoSaiH samaM pramoH // 133 // yUyaM naimittikAH samyag nirUpitazumodayAH / prasthAnasamayaM vrata rAjJo yAtrAmasiddhaye // 134 // iti "tantraniyuktAnAM tadA kolAhalo mahAn / "udatiSThat prayANAya sAmagrImanutiSThatAm // 135|| tataH karIndresturagaiH pattimizzrodyatAyudhaiH / nRpAjiramabhUd rudaM syandanaizca samantataH / / 136 / / sitAtapatrairmAyUrapicchatrai sUcchritaiH / niruddhamabhavad myoma ghanairiva sitAsitaiH / / 137 || chatrANAM nikurambeNa ruddhaM tejo'pi mAsvataH / sadvRttasaMnidhau nUnaM nAmA' " tejasvinAmapi // 138 // rathAnAM vAraNAnAM ca ketavo'"myo'nyato'zliSan / pavanAndolitA dIrghakAlAd dRSTveva " toSiNaH / / 139 / / machaliyoM sahita samudrakI taraGgoMke samAna zobhAyamAna hote hue bar3e prayatnase rAjAke ranavAsakI rakSA karanA / tuma vRddha kaMcukI loga antaHpurakI striyoMke madhyameM rahakara bar3e Adara ke sAtha aMgarakSAkA kArya karanA / tuma loga yahA~ hI rahanA aura pIcheke kArya bar3I sAvadhAnI se karanA / tuma sAtha-sAtha jAo aura apane-apane kArya dekho| tuma loga jAkara dezake adhikAriyoMse isa bAtakI zIghra hI preraNA karo ki ve apanI yogyatAnusAra sAmagrI lekara mahArAjako leneke lie AyeM / mArga meM tuma hAthiyoM aura ghor3oMkI rakSA karanA, tuma U~ToMkA pAlana karanA aura tuma bahuta dUdha denevAlI bachar3oMsahita gAyoMkI rakSA karanA / tuma mahArAjake lie zAntivAcana karake ratnatrayake sAtha-sAtha jinendradevakI pratimAkI pUjA kro| tuma pahale jinendradevakA abhiSeka karo aura phira zAntivAcanake sAtha-sAtha pavitra AzIrvAda dete hue mahArAjake mastakapara gandhodakase mile hue siddhoMke zeSAkSata kSepaNa kro| tuma jyotiSI loga grahoMke zubhodaya AdikA acchA nirUpaNa karate ho isalie mahArAjakI yAtrAkI saphalatA ke lie prasthAnakA uttama samaya batalAo / isa prakAra usa samaya vahA~ mahArAja vajrajaMdhake prasthAnake lie sAmagrI ikaTThI karanevAle karmacAriyoMkA bhArI kolAhala ho rahA thA / / 119-135 / / tadanantara rAjabhavanake AgekA cauka hAthI, ghor3e, ratha aura hathiyAra liye hue piyAdoM se khacAkhaca bhara gayA thA / / 136 / usa samaya Upara uThe hue sapheda chatroMse tathA mayUrapicchake bane hue nIlenIle chatroMse AkAza vyApta ho gayA thA jisase vaha aisA jAna par3atA thA mAno kucha sapheda aura kucha kAle meghoMse hI vyApta ho gayA ho // 137 // usa samaya tane hue chatroMke samUhase sUryakA teja bhI ruka gayA thA so ThIka hI hai| sadvRtta--sadAcArI puruSoMke samIpa tejasvI puruSoMkA bhI teja nahIM Thahara pAtA / chatra bhI sadvRtta - sadAcArI ( pakSameM ) gola the isalie unake samIpa sUryakA teja nahIM Thahara pAyA thA // 138 // usa samaya rathoM aura hAthiyoMpara lagI huI patAkAe~ vAyuke vegase hilatI huI ApasameM mila rahI thIM jisase aisI jAna par3atI thIM mAno bahuta samaya bAda eka dUsareko dekhakara santuSTa ho parasparameM mila hI rahIM 1. sAdarAH / 2. pazcAtkartuM yogyAni kAryANi / 3. sammukhAgantum / 4. poSayata / 5. dhenusamUham / 6. - purassarAH a0, sa0 / 7. samAdhAnaM kRtvA / 8. kSipata da0 / 9. prasthAne samayaM a0, sa0 / 10. siddhayartham / 11. tantraH paricchedaH / 12. tantraniyuktAnAM pa0 / 13. udeti sma / 14. - picchacchatraa0, pa0, 60, sa0, ma0 / 15. AbhA tejaH / 16 - nyonyamAzliSan 50 a0, sa0, 50, ma0, la0 / 17. AliGganaM cakrire / 18. duSTuva / Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 179 aSTamaM parva turaGgamakhurodbhUtAH prAsarpana reNavaH puraH / mArgamasyeva nirdeSTuM nabhomAgavilakinaH // 140 // kariNAM madadhArAbhiH zIkaraizca karositaiH / hayalAlAjalezcApi praNanAza mahIrajaH // 14 // tataH purAd viniryAntI sA camULarucad bhRzam / mahAnadIva sacchAphenA vAjitaraGgikA // 142 // karIndrapRthuyAdomiH turaGgamataraGgakaiH / vilolAsikatAmatsyaiH zuzubhe sA camUdhunI // 143 // tataH samIkRtAzeSasthalanimnamahItalA / aparyAptamahAmArgA yathAsvaM prasatA camUH // 14 // vanemakaTamujjhitvA dAnasakkA madAlinaH / nyaloyanta nRpebhendrakaraTai prakSaranmade // 145 // ramyAna vanatarUn hitvA rAjastambaramAnamUn / 'prAzrayanmadhupAH prAyaH pratyagraM lokaraJjanam // 146 // nRpaM vanAni ramyANi pratyagRhNacivAdhvani / phalapuSpamarAnamraH sAndracchAyairmahAgumaiH // 147 // tadA banalatApuSpapallavAna karapallavaiH / bhAjahArAvataMsAdivinyAsAya vadhUjanaH // 148 // dhruvamakSINapuSpadi prAptAste vanazAkhinaH / yasainikopabhoge'pi na jahuH puSpasaMpadam // 149 // hayaheSitamAtaGga-bRhabRMhitanisvanaiH / mukharaM tabalaM zaSpasarovaramathAsadat // 150 // yadambujarajaHpuJjapiJjarIkRtavIcikam / kanakadravasacchAyaM bibharti smAmbuzItalam // 15 // ho // 139 / / ghor3oMkI TApoMse uThI huI dhUla Age-Age ur3a rahI thI jisase aisA mAlUma hotA thA mAno vaha vanajaMghako mArga dikhAneke lie hI AkAza pradezakA ullaMghana kara rahI ho||140|| hAthiyoMkI madadhArAse, unakI saiMDase nikale hue jalake chIMToMse aura ghor3oMkI lAra tathA phenase pRthvIkI saba dhUla jahA~ko tahA~ zAnta ho gayI thii||141|| tadanantara, nagarase bAhara nikalatI huI vaha senA kisI mahAnadIke samAna atyanta zobhAyamAna ho rahI thI kyoMki jisa prakAra mahAnadImeM phena hotA hai usI prakAra usa senAmeM sapheda chatra the aura nadImeM jisa prakAra lahareM hotI haiM usI prakAra usameM aneka ghor3e the // 142 / / athavA bar3e-bar3e hAthI ho jisameM bar3e-bar3e jalajantu the, ghor3e hI jisameM taraMgeM thIM aura caMcala talavAreM hI jisameM machaliyA~ thIM aisI vaha senArUpI nadI bar3I hI suzobhita ho rahI thI // 143 // usa senAne U~cI-nIcI jamInako sama kara diyA thA tathA vaha calate samaya bar3e bhArI mArgameM bhI nahIM samAtI thI isalie vaha apanI icchAnusAra jahA~-tahA~ phailakara jA rahI thii||144||'praayH navIna vastahI logoMko adhika Ananda detI hai, lokameM jo yaha kahAvata prasiddha hai vaha bilakula ThIka hai isIlie to madake lobhI bhramara jaMgalI hAthiyoMke gaNDasthala chor3a-chor3akara rAjA vanajaMghakI senAke hAthiyoMke mada bahAnevAle gaNDasthaloMmeM nilIna ho rahe the aura sugandhake lobhI kitane hI bhramara vanake manohara vRkSoMko chor3akara mahArAjake hAthiyoMpara A lage the // 145-146 / / mArgameM jagaha-jagahapara phala aura phUloMke bhArase jhuke hue tathA ghanI chAyAvAle bar3e-bar3e vRkSa lage hue the| unase sA mAlama hotA thA mAno manohara vana una vRkSoMke dvArAmArgameM mahArAja vanajaMghakA satkAra hI kara rahe hoM // 147 / usa samaya striyoMne karNaphUla Adi AbhUSaNa banAneke lie apane karapallavoMse vanalatAoMke bahuta-se phUla aura patte tor3a liye the // 148 // mAlUma hotA hai ki una banake vRkSoMko avazya hI akSINapuSpa nAmakI Rddhi prApta ho gayI thI isIlie to sainikoMpArA bahuta-se phUla tor3a liye jAnepara bhI unhoMne phUloMkI zobhAkA parityAga nahIM kiyA thaa||149|| athAnantara ghor3oMke hIMsane aura hAthiyoMkI gambhIra garjanAke zabdoMse zabdAyamAna vaha senA krama-kramase zaSpa nAmaka sarovarapara jA pahu~cI // 150 // ... usa sarovarakI lahareM kamaloMkI parAgake samUhase pIlI-pIlI ho rahI thI aura isIlie baha pighale hue suvarNake samAna pIle tathA zItala jalako dhAraNa kara rahA thA // 151 // 1. prasaranti sma / 2. sarpadreNavaH a0, ma0, s0| 3. upadeSTum / 4. jalacaraH / 5. madAsaktAH / -zaktAH a0, 50, da0 / 6. nilInA babhUvuH / 7. gaNDasthale / 8. zrAyanti sma / Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 AdipurANam 'vanaSaNDavRtaprAntaM yadarkasyAMzavo bhRzam / na tepuH saMvRta' ko vA tapedAntirAtmakam // 152 // vihaGgamarutainUnaM tatsaro nRpasAdhanam / mAjuhAva niveSTanyamihetyudvIcibAhukam // 53 // tatastasmin sarasyasya nyavikSata balaM prabhoH / talgulmalatAcchannaparyante mRdumArute // 154 // durbalAH svaM jahuH sthAnaM balavaniramitAH / Adezeriva saMprAptaH sthAnino hantipUrvakAH // 155 // vijahuniMjanIDAni vihagAstatrasudaMgAH / mRgendrA balasaMkSomAt zanaiH samudamIlayan // 156 // zAkhAviSakabhUSAdi-rucirA vanapAdapAH / kalpadrumazriyaM bheDarAzritaimithunairmiyaH // 157 // kusumApacaye teSAM pAdapA viTapainatAH / mAnukUlamivAtenuH saMmatAtithyasakhiyAH // 15 // kRtAvagAhanAH snAtuM stanadanaM sarojalam / rUpasaundaryalobhena" tadagArI'divAnAH // 159 // ''kiNIbhUtakhaskandhAna vizataH kAcavAhakAn / svAmbho'tivyayamosyeva cakampe vIkSya ttsrH||16|| viSvaga darazire"dUpyakuTIbhedA nivezitAH / klupsA vayajjinasyAsya" vanazrImirivAlayAH // 161 // usa sarovarake kinAreke pradeza hare-hare vanakhaNDoMse ghire hue the isalie sUryako kiraNeM use santapta nahIM kara sakatI thIM so ThIka hI hai jo saMvRta hai-vana Adise ghirA huA hai (pakSameM gupti samiti Adise karmokA saMvara karanevAlA hai) aura jisakA antaHkaraNa-madhyabhAga ( pakSameM hRdaya ) AI hai-jalase sahita honeke kAraNa gIlA hai (pakSameM dayAse bhIgA hai) use kauna santapta kara sakatA hai ? // 152 / / usa sarovarameM lahareM uTha rahI thIM aura kinArepara haMsa, cakavA Adi pakSI madhura zanna kara rahe the jisase aisA jAna par3atA thA mAno yaha sarovara lahararUpI hAtha uThAkara pakSiyoMke dvArA madhura zabda karatA huA 'yahA~ Thaharie' isa taraha vanajaMghakI senAko bulA hI rahA ho // 153 // tadanantara, jisake kinAre choTe-bar3e vRkSa aura latAoMse ghire hue haiM tathA jahA~ manda-manda vAyu bahatI rahatI hai aise usa sarovarake taTapara vanajaMghakI senA Thahara gayI // 154 // jisa prakAra vyAkaraNameM 'vadha' 'ghaslu' Adi Adeza honepara hana Adi sthAnI apanA sthAna chor3a dete haiM usI prakAra usa tAlAbake kinAre balavAn prANiyoM dvArA tAr3ita hue durbala prANiyoMne apane sthAna chor3a diye the / bhAvArtha-sainikoMse Darakara hariNa Adi nirbala prANI anyatra cale gaye the aura unake sthAnapara sainika Thahara gaye the // 155 / / usa senAke kSobhase pakSiyoMne apane ghoMsale chor3a diye the, mRga bhayabhIta ho gaye the aura siMhoMne dhIre-dhIre A~kheM kholI thIM // 156 / / senAke jo strI-puruSa vanavRkSoMke nIce Thahare the unhoMne unakI DAliyoMpara apane AbhUSaNa, vastra Adi TA~ga diye the isalie ve vRkSa kalpavRkSakI zobhAko prApta ho rahe the // 157 / / puSpa tor3ate samaya ve vRkSa apanI DAliyoMse jhuka jAte the jisase aisA mAlUma hotA thA mAno ve vRkSa Atithya-satkArako uttama samajhakara una puSpa tor3anevAloMke prati apanI anukUlatA hI prakaTa kara rahe hoM // 158 / / senAkI striyA~ usa sarovarake jalameM stana paryanta praveza kara snAna kara rahI thIM, usa samaya ve aisI zobhAyamAna ho rahI thIM mAno sarovarakA jala adRSTapUrva saundaryakA lAbha samajhakara unheM apane-ApameM nigala hI rahA ho // 159 // bhAra Dhonese jinake majabUta kandhoMmeM bar3I-bar3I bhaTTe par3a gayI haiM, aise kahAra logoMko praveza karate hue dekhakara vaha tAlAba 'inake nahAnese hamArA bahuta-sA jala vyartha hI kharca ho jAyagA' mAno isa bhayase hI kA~pa uThA thA // 160 // isa tAlAbake kinAre cAroM ora lage hue tambU aise mAlUma hote the mAno vanalakSmIne bhaviSyakAlameM tIrthakara honevAle vanajaMghake 1. vanakhaNDa a0, da0, sa0, ma0, la0 / 2. nibhRtam / 3. paryantamadu a0, l0| 4. hanipUrvakAH ba, pa0, a0, ma, da0, la0, tt| han hisaagtyorityaadidhaatvH| 5. nayanonmIlanaM cakrire / 6. lagnam / 7. kusumAvacaye a0, 50, da0 s0| 8. stanapramANam / 9. -lAbhena m.,l.| 10. saraH / 11. gilati sma / 12. braNIbhUtadRr3habhujazikharAn / 13. kAvaTikAn / 14. vastravezma / 15. bhaviSyajjinasya / Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - aSTamaM parva 181 nipatya' bhuvi bhUyo'pi protthAya kRtavalAnAH / rejire vAjinaH snehai: puSTA malA ivoddhatAH // 162 // 'madhupAnAdiva kruddhA baddhAH zAkhiSu dantinaH / suvaMzA jagatAM pUjyA balAdAdhoraNaistadA // 13 // yathAsvaM sanniviSTeSu sainyeSu sa tato nRpaH / ziviraM prApadadhvanya hayairaviditAntaram // 16 // turaGgamakhuroddhRtareNurUSita mUrtayaH / svidyantaH sAdinaH prAptAste lalATantape ravau // 165 // "kAyamAne mahAmAne rAjA tatrAvasat sukham / sarojalataraGgosthamRdumArutazItale // 16 // tato damadharAmikhyaH zrImAnambaracAraNaH / samaM sAgarasenena tadhivezamupAyayau // 16 // kAntAracaryA saMgIrya' paryaTantau yahacchayA / vajrajAmahIma rAvAsaM tAvupeyazuH // 168 // dUrAdeva munIndrau tau rAjApazyanmahAyutI / svargApavargayormArgAviva prakSINakalmaSau // 169 // svAdItivinirdhavatamasau tau tato munI / sasaMbhramaM samutthAya pratijagrAha bhUmipaH // 10 // kRtAJjalipuTo maksyA dattArthyaH praNipasya tau / gRhaM pravezayAmAsa zrImatyA saha puNyamAk // 17 // prakSAlitAnI saMpUjya mAnye sthAne nivezya tau| praNipatya manaHkAyavacomiH zudimudvahan // 172 // lie uttama bhavana hI banA diye hoM // 161 // jamInameM loTaneke bAda bar3e hokara hIMsate hue ghor3e aise mAlUma hote the mAno tela lagAkara puSTa hue uddhata malla hI hoM // 162 // pIThakI uttama rIr3havAle hAthI bhI bhramaroMke dvArA madapAna karaneke kAraNa kupita honepara hI mAno mahAvatoMdvArA bA~dha diye gaye the jaise ki jagatpUjya aura kulIna bhI puruSa madyapAnake kAraNa bA~dhe jAte haiM // 163 // tadanantara jaba samasta senA apane-apane sthAnapara Thahara gayI taba rAjA vajrajaMgha mArga taya karanemeM catura-zIghragAmI ghor3epara baiThakara zIghra hI apane DeremeM jA pahu~ce // 164 // ghor3oMke khuroMse uThI huI dhUlise jisake zarIra rUkSa ho rahe haiM aise ghur3asavAra loga pasInese yukta hokara usa samaya DeroMmeM pahu~ce the jisa samaya ki sUrya unake lalATako tapA rahA thA // 165 / / jahA~ sarovarake jalakI taraMgoMse uThatI huI manda vAyuke dvArA bhArI zItalatA vidyamAna thI aise tAlAbake kinArepara bahuta U~ce tambUmeM rAjA vanajaMghane sukhapUrvaka nivAsa kiyA // 166 / / . tadanantara AkAzameM gamana karanevAle zrImAn damadhara nAmaka munirAja, sAgarasena nAmaka munirAjake sAtha-sAtha vanajaMghake par3Ava meM padhAre // 167 / una donoM muniyoMne vanameM hI AhAra lenekI pratijJA kI thI isalie icchAnusAra vihAra karate hue vanajaMghake Dereke samIpa ye // 168 / ve manirAja atizaya kAntike dhAraka the, aura pApakose rahita the isalie aise suzobhita ho rahe the mAno svarga aura mokSake sAkSAt mArga hI hoM aise donoM muniyoMko rAjA vanajaMghane dUrase hI dekhA // 169 / / jinhoMne apane zarIrakI dIptise vanakA andhakAra naSTa kara diyA hai aise donoM muniyoMko rAjA vanajaMghane saMbhramake sAtha uThakara par3agAhana kiyA // 170 / / puNyAtmA vanajaMghane rAnI zrImatIke sAtha bar3I bhaktise una donoM muniyoMko hAtha jor3a argha diyA aura phira namaskAra kara bhojanazAlAmeM praveza karAyA // 171 / / vahA~ vanajaMghane unheM U~ce sthAnapara baiThAyA, unake caraNakamaloMkA prakSAlana kiyA, pUjA kI, namaskAra kiyA, apane mana, 1. ptitvaa| 2. procchAya kRtabalAzanAH 10, s0| 3. tailaiH / 4. madhuno madyasya pAnAt / pakSa madyaparakSaNAt / 5. kruddhabaddhAH ma0, da0, s0| 6. hastipakaH / 7. pathikaH / 8. aacchaaditH| 9. azvArohAH / 10. paTakuTyAm / 11. pratijJAM kRtvA / Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 AdipurANam zraddhAdiguNasaMpatyA guNavadbhyAM vizuddhimAna / davA vidhivadAhAraM paJcAzcaryANyavApa saH // 173 // vasudhArAM divo devAH puSpavRSTyA sahAkiran / mandaM byomApagAvAri kaNakImarudAvavau // 17 // mandradundumini?SaiH ghoSaNAM ca pracakrire / aho dAnamaho dAnamityuccairuddhadiGamukham // 175 // tato'mivandha saMpUjya visaya munipunggvau| kAjakIyAdabuddhanau caramAvAtmanaH sutau // 176 // zrImatyA saha saMzritya saMprItyA nikaTaM tayoH / ma dharmamazRNot puNyakAmaH sadgRhamedhinAm // 17 // dAnaM pUjAM ca zIlaM ca proSadhaM ca prapaJcataH / zrutvA dharma tato'pRcchat sakAntaH svAM mavAvalIm // 178 // munirdamavaraH prAkhyat tasya janmAvalImiti / dazanAMzubhiruyotamAtanvan diGmukheSu saH // 179 // caturthe janmanItastvaM jmbuudviipvidehge| gandhile viSaye siMhapure zrISeNapArthivAt // 18 // sundaryAmatisundA jyAyAn sUnurajAyathAH / nidAdAhatIM dIkSAmAdAyAnyaktasaMyataH // 181 // vidyAdharendramogeSu nyastadhImatimApivAn / prAgukte gandhile rUpyagireruttarasattaTe // 182 // nagaryAmalakAkhyAyAM vyomagAnAmadhIzitA / mahAbalo'bhUrbhAgAMzca yathAkAmaM tvamanvabhUH // 183 // svayaMbuddhAt prabuddhAramA jinapUjApurassaram / tyaktvA saMnyAsato dehaM lalitAnaH suro'bhavaH // 18 // tatazcyusvAdhunAbhUstvaM vajrajAmahIpatiH / zrImatI ca puraikasmin mave dvIpe dvitIyake // 185 // vacana, kAyako zuddha kiyA aura phira zraddhA, tuSTi, bhakti, alobha, kSamA, jJAna aura zakti ina guNoMse vibhUSita hokara vizuddha pariNAmoMse una guNavAna donoM muniyoMko vidhipUrvaka AhAra diyaa| usake phalasvarUpa nIce likhe hue paJcAzcarya hue| deva loga AkAzase ratnavarSA karate the, puSpavarSA karate the, AkAzagaMgAke jalake chIMToMko barasAtA huA manda-manda vAyu cala rahA thA, dundubhi bAjoMkI gambhIra garjanA ho rahI thI aura dizAoMko vyApta karanevAle 'aho dAnam aho dAnam' isa prakArake zabda kahe jA rahe the // 172-175 / / tadanantara vajrajaMgha, jaba donoM munirAjoMko vandanA aura pUjA kara vApasa bheja cukA taba use apane kaMcukIke kahanese mAlUma huA ki ukta donoM muni hamAre hI antima putra haiM // 176 / / rAjA vajrajaMva zrImatIke sAtha-sAtha bar3e premase unake nikaTa gayA aura puNyaprAptikI icchAse sadgRhasthoMkA dharma sunane lgaa||177|| dAna, pUjA, zIla aura proSadha Adi dhokA vistRta svarUpa suna cukaneke bAda vanajaMghane unase apane tathA zrImatIke pUrvabhava pUche // 178 / / unameM se damadhara nAmake muni apane dA~toMkI kiraNoMse dizAoMmeM prakAza phailAte hue una donoMke pUrvabhava kahane lage // 179 // he rAjan, tU isa janmase cauthe janmameM jambUdvIpake videha kSetrameM sthita gandhila dezake siMhapura nagarameM rAjA zrISeNa aura atizaya manohara sundarI nAmakI rAnIke jyeSTha putra huA thaa| vahA~ tUne virakta hokara jainezvarI dIkSA dhAraNa kii| parantu saMyama prakaTa nahIM kara sakA aura vidyAdhara rAjAoMke bhogoMmeM citta lagAkara mRtyuko prApta huA jisase pUrvokta gandhila dezake vijayAdha parvatakI uttara zreNIpara alakA nAmakI nagarImeM mahAbala huaa| vahA~ tUne manacAhe bhogoMkA anubhava kiyaa| phira svayambuddha mantrIke upadezase AtmajJAna prApta kara tUne jinapUjA kara samAdhimaraNase zarIra chor3A aura lalitAMgadeva huaa| vahA~se cyuta hokara aba vanajaMgha nAmakA rAjA huA hai // 180-184 // yaha zrImatI bhI pahale eka bhavameM dhAtakIkhaNDadvIpameM pUrva meruse pazcimakI ora gandhila dezake palAlaparvata nAmaka grAmameM kisI gRhasthakI putrI thii| vahA~ kucha puNyake udayase tU usI dezake pATalI 1. dhArA divo a0, 50, da0, sa0, la0 / 2. vArikaNAn kiratIti vArikaNakIH / 3. vRddhakaJcu. kinaH sakAzAt / 4. praarbdhyogii| 5.-bhavat a0| 6. pUrvasmin / Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaM parva 183 prAgmerogandhile deze pratyakputrI kuttumbinH| palAkaparvatagrAme jAtAlpasukRtodayAt // 186 // tatraiva viSaye bhUyaH pATalogrAmake'bhavat / ninAmikA vaNikputrI saMzritya pihitAstravam // 187 // vidhinopoSya tatrAsIt tava devI svyNprmaa| zrIprabhe'bhUdidAnI ca zrImatI vajradantataH // 188 // zrutveti svAn bhavAn bhUyo bhUnAthaH priyayA samam / pRSTavAniSTavargasya bhvaantikudhlaat||189|| svabandhunirvizeSAM me snigdhA mativarAdayaH / tatprasIda mavAneSAM brahItyAkhyacca tAn muniH // 19 // ayaM mativaro'traiva jambUdvIpe purogate / videho vatsakAvatyAM viSaye tridivopame // 19 // tatra puryA pramAkaryAmatigRddho nRpo'bhavat / viSayeSu 'viSakAramA bahArammaparigrahaiH // 192 // baddhvAyurnArakaM jAtaH zvajhe paGkapramAhaye / dazAgbhyupamitaM kAlaM nArakI vedanAmagAt // 193 // tato niSpatya pUrvoktanagarasya samIpage / vyAghro'bhUt prAktanAsmIyadhananikSepaparvate // 19 // athAnyadA "purAdhIzastatrAgatya" samAvasat / nivartya svAnujanmAnaM myusthitaM vijigISayA // 115 // svAnujanmAnamatrasthaM nRpamAkhyat"purohitaH / atraiva te mahA~llAmo "bhavitA munidAnataH // 196 // sa muniH kathamevAna labhyAi Arthiva / vakSye tadAgamopAyaM divyajJAnAvalokitam // 19 // nAmaka grAmameM kisI vaNikke nirnAmikA nAmakI putrI huii| vahA~ usane pihitAsrava nAmaka munirAjake Azrayase vidhipUrvaka jinendraguNasampatti aura zrutajJAna nAmaka vratoMke upavAsa kiye sake phalasvarUpa zrIprabha vimAnameM svayaMprabhA devI hii| jaba tuma lalitAMgadevakI paryAyameM the taba yaha tumhArI priya devI thI aura aba vahA~se cayakara vanadanta cakravartIke zrImatI putrI huI hai / / 185-188 / isa prakAra rAjA vanajaMghane zrImatIke sAtha apane pUrvabhava sunakara kautUhalase apane iSTa sambandhiyoMke pUrvabhava pUche ||18||he nAtha, ye mativara, Ananda, dhanamitra aura akampana mujhe apane bhAIke samAna atizaya pyAre haiM isalie Apa prasanna hoie aura inake pUrvabhava kahie / isa prakAra rAjAkA prazna sunakara uttara meM munirAja kahane lage // 19 // he rAjan , isI jambUdvIpake pUrva videha kSetrameM eka vatsakAvatI nAmakA deza hai jo ki svargake samAna sundara hai, usameM eka prabhAkarI nAmakI nagarI hai| yaha mativara pUrvabhavameM isI nagarImeM atigRghna nAmakA rAjA thaa| vaha viSayoMmeM atyanta Asakta rahatA thaa| usane bahuta Arambha aura pariprahake kAraNa naraka AyukA bandha kara liyA thA jisase vaha marakara paGkaprabhA nAmake cauthe narakameM utpanna huaa| vahA~ dazasAgara taka narakoMke duHkha bhogatA rhaa|||191-193|| usane pUrvabhavameM pUrvokta prabhAkarI nagarIke samIpa eka parvatapara apanA bahuta-sA dhana gADa rakhA thA / vaha narakase nikalakara isI parvatapara vyAghra huaa||194|| tatpazcAt kisI eka dina prabhAkarI nagarIkA rAjA prItivardhana apane pratikUla khar3e hue choTe bhAIko jItakara lauTA aura usI parvatapara Thahara gayA // 195 / / vaha vahA~ apane choTe bhAIke sAtha baiThA huA thA ki itanemeM purohitane Akara usase kahA ki Aja yahA~ Apako munidAnake prabhAvase bar3A bhArI lAbha honevAlA hai / / 196 / / he rAjan , ve munirAja yahA~ kisa prakAra prApta ho skeNge| isakA upAya maiM apane divyajJAnase jAnakara Apake lie kahatA huuN| sunie-||197|| hama loga nagarameM yaha ghoSaNA dilAye dete haiM ki Aja rAjAke bar3e bhArI harSakA samaya hai isalie samasta nagaravAsI loga apane-apane gharoMpara patAkAe~ phaharAo, toraNa bA~dho aura 1. pUrvamandarasya / 2. aparavidehe / 3. gandhilaviSaye / 4. samAnAH / 5. kAraNAt / 6. pUrvabhavAn / 7. viSayeSvabhiSa-2018. aasktH| 9.-narakaM yAtaH l0|10. nirgatya a0, 50, da0, sa0, l0| 11. tatparezaH prItivarddhananAmA / 12. ttprvtsmiipe| 13. punarAvaya' / 14. sAnujanmAna-pa0, la., ma., Ta0 / anujasahitam / 15. mAkhyAta a0, sa0, 80 / 16. bhaviSyati / 17. mahAnimittam / . Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam mahAnacca narendrasya pramadastena' nAgarAH / sarve yUyaM svageheSu baddhvA ketUn satoraNAn // 198 // gRhAGgaNAni rathyAzca kurutAzu prasUnakaiH / sopahArAbi morandhrami ti danaH praghoSaNAm // 199 // tato munirasau svaktvA puramantrAgamiSyati / vivismAprAsu kasvena vihArAyogyamAtmanaH // 200 // purodhavacanAt tuSTo nRpo'sau prItivarddhanaH / tat tathaivAkarot prIto muniratyAgamat tathA // 201 // pihitAstavanAmAsau mAsakSapaNa saMyutaH / praviSTo nRpateH sacaM caraMzcaryA manukramAt // 202 // tato nRpatinA tasmai dattaM dAnaM yathAvidhi / pAtitA ca divo devaiH vasudhArA kRtAravam // 203 // tatastadavalokyAsau zArdUlo jAtimasmarat / upazAntazca nirmU : zarIrAhAramadhyajat // 204 // zilAtale niviSTaM ca 'saMmbastanikhilopadhim / divyajJAnamabenAimA sahasAvuddha taM muniH // 205 // tato nRpamuvAcetthama" smincadrAvupAsakaH / saMmbAsaM kurute ko'pi sa vA paricaryatAm // 206 // sa cakravarttitAmetya caramAGgaH puroH purA / sUnurbhUtvA paraM dhAma vrajatyatra na saMzayaH // 207 // iti tadvacanAjjAtavismayo muninA samam / gatvA nRpastamadrAkSIt zArdUlaM kRtasAhasam // 208 // tatastasya saparyAyAM" "sAcibhyamakaronnRpaH / munizcAsmai dadau 4 karNajApaM svargI bhavetyasau vyAghro'STAdazabhirmaka mahomirupasaMharan / divAkaraprabho nAmnA devo'bhuut| tadvimAnake // 210 // 19 14 // 209 // 184 gharake A~gana tathA nagarakI galiyoMmeM sugandhita jala sIMcakara isa prakAra phUla bikhera do ki bIcameM kahIM koI randhra khAlI na rahe / / 198-199|| aisA karanese nagarameM jAnevAle muni aprAsuka honeke kAraNa nagarako apane vihArake ayogya samajha lauTakara yahA~para avazya hI AyeMge // 200 // purohitake vacanoMse santuSTa hokara rAjA prItivardhanane vaisA hI kiyA jisase munirAja lauTakara vahA~ Aye ||201 || pihitAstrava nAmake munirAja eka mahIneke upavAsa samApta kara AhAra ke lie bhramaNa karate hue krama-kramase rAjA prItivardhanake ghara meM praviSTa hue // 202 // rAjAne unheM vidhipUrvaka AhAra dAna diyA jisase devoMne AkAzase ratnoMkI varSA kI aura ve ratna manohara zabda karate hue bhUmipara par3e || 203 || rAjA atigRdhake jIva siMhane bhI vahA~ yaha saba dekhA jisase use jAti-smaraNa ho gayA / vaha atizaya zAnta ho gayA, usakI mUrcchA (moha) jAtI rahI aura yahA~taka ki usane zarIra aura AhArase bhI mamatva chor3a diyA || 204|| vaha saba parigraha athavA kaSAyoMkA tyAga kara eka zilAtalapara baiTha gyaa| munirAja pihitAsravane bhI apane avadhijJAnarUpI netrase akasmAt siMhakA saba vRttAnta jAna liyA || 205 || aura jAnakara unhoMne rAjA prItivardhanase kahA ki he rAjana, isa parvatapara koI srAvaka hokara (srAvakake vrata dhAraNa kara) saMnyAsa kara rahA hai tumheM usakI sevA karanI cAhie // 206 // | vaha AgAmI kAlameM bharatakSetra ke prathama tIrthaMkara zrIvRSabhadevake cakravartI padakA dhAraka putra hogA aura usI bhavase mokSa prApta karegA isa viSayameM kucha bhI sandeha nahIM hai // 207 // munirAjake ina vacanoMse rAjA prItivardhanako bhArI Azcarya huaa| usane munirAjake sAtha vahA~ jAkara atizaya sAhasa karanevAle siMhako dekhA || 208|| tatpazcAt rAjAne usakI sevA athavA samAdhimeM yogya sahAyatA kI aura yaha deva honevAlA hai yaha samajhakara munirAjane bhI usake kAnameM namaskAra mantra sunaayaa||209|| vaha siMha aThAraha dina taka AhArakA tyAga kara samAdhi se zarIra chor3a dUsare 1. tena kAraNena / 2. nagare bhavAH / 3. vIthIH / 4. niviDam / 5. - rapyagamattathA pa0 / -rapyAgamasadA ma0, la0 / 6. kSapaNa upavAsaH / 7. voracaryAmAcaran / 8. nirmohaH / 9. saMtyaktAkhilaparigraham / 10. sammuniH sa0 a0 | tanmuniH pa0, ba0 / 11 -muvAceda - pa0 / 12. ArAdhanAyAm / 13. sahAyatvam / 14. paJcanamaskAram / 15 bhavatyasau a0, sa0, la0 / 16. divAkara prabhavimAne / Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaM parva tadAzvaryaM mahad dRSTvA nRpasyAsya camUpatiH / mantrI purohitazca drAgupazAnti parAM gatAH // 211 // nRpadAnAnumodena kuruSvArthAstato'bhavan / kAlAnte te tato gatvA zrImadezAnakarUpajAH // 212 // surA jAtA vimAnezA mantrI kAJcanasaMjJake / vimAne kanakAmo'bhUt ruSitAsye purohitaH // 213 // 'pramaano'bhUt senAnIH prabhAnAmni prabhAkaraH / lalitAGgamave yuSmatparivArAmarA ime // 214 // tataH pracyutya zArdUlacaro devo'bhavat sa te / mantrI mativaraH sUnuH zrImatyAM matisAgarAt // 215 // aparAjita senAnyaH * 'cyutaH svargAt prabhAkaraH / ArjavAyAzca putro'bhUdakampanasamAhvayaH // 216 // zrutakIrte rathAnantamatyAzca kanakaprabhaH / suto'bhUdayamAnandaH purodhAstava saMmataH // 217 // pramaJjanazcyutastasmAt zreSThyabhUd dhanamitrakaH / dhanadattodare jAto dhanadasAd dhanarddhimAn // 218 // iti tasya munIndrasya vacaH zrutvA narAdhipaH / zrImatI ca tadA dharme paraM saMvegamApatuH // 219 // rAjA savismayaM bhUyo'pyapRcchat taM munIzvaram / amI nakulazArdUlagolAGgalAH sasUkarAH // 220 // kasmAdasmiJjanAkIrNa deze tiSThansyamAkulAH / bhavammukhAravindAvalokane dasadRSTayaH // 221 // iti rAjJAnuyukto'sau cAraNarSiravocata / zArdUlo'yaM bhave'nyasmin deze'sminneva vizrute // 222 // hAstinAyapure khyAte vaizyAt sAgaradantataH / dhanavasyAmabhUt sUnuruprasenasamAhvayaH // 223 // so'pratyAkhyAnataH krodhAt pRthivIbhedasannibhAt / tiryagAyurvabandhA'jJo nisargAdatiroSaNaH // 224 // 185 svargake divAkaraprabha nAmaka vimAnameM divAkaraprabha nAmakA deva huA || 210|| isa Azcaryako dekhakara rAjA prItivardhana ke senApati, mantrI aura purohita bhI zIghra hI atizaya zAnta ho gaye / 211|| ina sabhIne rAjAke dvArA diye hue pAtradAnakI anumodanA kI thI isalie Ayu samApta honepara ve uttarakuru bhogabhUmimeM Arya hue // 212|| aura Ayuke antameM aizAna svarga meM lakSmImAn deva hue| unameM se mantrI, kAMcana nAmaka vimAnameM kanakAbha nAmakA deva huA, purohita ruci nAmake vimAnameM prabhaMjana nAmakA deva huA aura senApati prabhAnAmaka vimAna meM prabhAkara nAmakA deva huaa| ApakI lalitAMgadevakI paryAyameM ye saba Apake hI parivArake deva the / / 213-214 / / siMhakA jIva vahA~ se cyuta ho matisAgara aura zrImatIkA putra hokara ApakA mativara nAmakA mantrI huA hai / / 215|| prabhAkarakA jIva svargase cyuta hokara aparAjita senAnI aura ArjavAkA putra hokara ApakA akampana nAmakA senApati huA hai // 216 // kanakaprabhakA jIva zrutakIrti aura anantamatIkA putra hokara ApakA Ananda nAmakA priya purohita huA hai // 21 // tathA prabhaMjana deva vahA~se cyuta hokara dhanadatta aura dhanadattAkA putra hokara ApakA dhanamitra nAmakA sampattizAlI seTha huA hai // 218 // | isa prakAra munirAjake vacana sunakara rAjA vajajaMgha aura zromatI - donoM hI dharmake viSayameM atizaya prItiko prApta hue || 219 || rAjA vajraghane phira bhI bar3e Azcaryake sAtha una munirAjase pUchA ki ye nakula, siMha, bAnara aura zUkara cAroM jIva Apake mukha-kamalako dekhanemeM dRSTi lagAye hue ina manuSyoMse bhare hue sthAna meM bhI nirbhaya hokara kyoM baiThe haiM ? // 220 -221|| isa prakAra rAjAke pUchanepara cAraNa Rddhike dhAraka RSirAja bole, he rAjan, yaha siMha pUrvabhavameM isI dezake prasiddha hastinApura nAmaka nagara meM sAgaradatta vaizyase usakI dhanavatI nAmaka khImeM ugrasena nAmakA putra huA thA / / 222 - 223 / / vaha ugrasena svabhAvase hI atyanta krodhI thA isalie usa ajJAnIne pRthivIbhedake samAna apratyAkhyAnAvaraNa 1. rucitAkhye a0, sa0 da0 / 2. prabhaJjane vimAne ca nAmni tasya prabhAkaraH ma0 / 3. prabhAvimAne prabhAkaro devaH / 4. senApateH / 5. dharme dharmapade cAnurAgaH saMvegastam / 6. makarAH a0, pa0 / 7. paripuSTaH / 24 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 AdipurANam koDAgAra niyuktAMzca nirmasya' ghRtataNDalam / balAdAdAya vezyAmiH saMprAyacchata durmadI // 225 // tadvA karNanAd rAjJA vandhitastInavedanaH / capeTAcaraNAghAtaiH mRtvA nyAghra ihAmavat // 22 // varAho'yaM mave'tIte pure vijayanAmani / sUnurvasantasenA mahAnandanRpAdabhUt // 220 // harivAhananAmAsau apratyAkhyAnamAnataH / mAnamasthisamaM bibhrat pitrorapyavinItakaH // 228 // tiryagAyurato baddhvA naicchat pitranuzAsanam / dhAvamAnaH zilAstammajarjarIkRtamastakaH // 229 // AttoM mRtvA varAho'bhUd vAnaro'yaM purA bhave / pure dhAnyAhaye jAtaH kuberAkhyavaNiksutaH // 230 // sudattAgarbhasaMbhUto nAgadattasamAvayaH / apratyAkhyAnamAyAM tAM meSazAsamAM zritaH // 23 // svAnujAyA vivAhArya svApaNe svApateyakam / svAmbAyAmAdadAnAyAM suparIkSya yathepsitam // 232 // tatastadvacanopAyama jAnanA-dhIrmRtaH / tiryagAyurvazenAsau golAbagUlatvamityagAt // 23 // nakulo'yaM bhavenyasmin supratiSTitapattane / prabhUt kAdambiko" nAmnA lolupo dhanalolupaH // 23 // so'nyadA nRpatau caityagRhanirmApaNodyate / iSTakA"viSTipuruSairAnAyayati lubdhadhoH // 235 // krodhake nimittase tiyaca AyukA bandha kara liyA thA / / 224 // eka dina usa duSTane rAjAke bhaNDArakI rakSA karanevAle logoMko ghur3akakara vahA~se balapUrvaka bahuta sA ghI aura cAvala nikAlakara vezyAoMko de diyA // 225 / / jaba rAjAne yaha samAcAra sunA taba usane use ba~dhavA kara thappar3a, lAta, ghUsA AdikI bahuta hI mAra dilAyI jisase vaha tIvra vedanA sahakara marA aura yahA~ yaha vyAghra huA hai / / 226 // he rAjan , yaha sUkara pUrvabhavameM vijaya nAmaka nagarameM rAjA mahAnandase usakI rAnI vasantasenAmeM harivAhana nAmakA putra huA thaa| vaha apratyAkhyAnAvaraNa mAnake udayase haDIke samAna mAnako dhAraNa karatA thA isalie mAtA-pitAkA bhI vinaya nahIM karatA thA // 227228 / / aura isIlie use tiyaca AyukA bandha ho gayA thaa| eka dina yaha mAtApitAkA anuzAsana nahIM mAnakara daur3A jA rahA thA ki pattharake khambhese TakarAkara usakA zira phUTa gayA aura isI vedanAmeM AtadhyAnase marakara yaha sUkara huA hai / / 229 / / he rAjan, yaha vAnara pUrvabhavameM dhanyapura nAmake nagarameM kubera nAmaka vaNikke ghara usakI sudattA nAmako bIke garbhase nAgadatta nAmakA putra huA thA vaha bheMr3eke sIMgake samAna apratyAkhyAnAvaraNa mAyAko dhAraNa karatA thA / / 230-231 // eka dina isakI mAtA, nAgadattakI choTI bahanake vivAhake lie apanI dUkAnase icchAnusAra chA~Ta-chA~Takara kucha sAmAna le raho thii| nAgadatta use ThaganA cAhatA thA parantu kisa prakAra ThaganA cAhie ? isakA upAya vaha nahIM jAnatA thA isalie usI udher3abunameM lagA rahA aura acAnaka ArtadhyAnase marakara tiryazca AyukA bandha honese yahA~ yaha vAnara avasthAko prApta huA hai / / 232-233 // aura he rAjan, yaha nakula (nevalA ) bhI pUrvabhavameM isI supratiSThita nagarameM lolupa nAmakA halavAI thA / vaha dhanakA bar3A lobhI thA // 234 // kisI samaya vahA~kA rAjA jinamandira banavA rahA thA aura usake lie vaha majadUroMse IMTeM bulAtA thaa| vaha lobhI mUrkha halavAI una 1. bhANDAgArikAn / 2. santaya' / 3. vezyAgaH / 'dANAddhameM tajjadeyaiH' iti caturthyarthe tRtIyA / vezyAya a0, 50, da0, s0| 4. prayacchati sm| tenaiva suutrennaatmnepdii| 5. hastatalapAdatADanaiH / 6. necchat p0,b0| 7. pitrAnuzAsanam pa0 / 8. dhanyAhvaye l0| 9. kuberaahvvnnikputrH| kuberAkhyo vaNiksataH pa0 / 10. nijavipaNyAm / 11. vnycnaapaay-a0| 12. bhkssykaarH| 13. -Nodyame l.| 14. iSTikAviSTa-pa0, da0 / issttkaavisstt-a0|15. vetanapuruSaH / Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaM parva 187 dattvApU nigUDhaM svaM mUDhaH prAvezayad gRham / iSTakAstatra kAsAMcit bhede'pazyaca kAJcanam // 23 // tallobhAdiSTakA bhUyo'pyAnAyayitumucataH / puruSairveSTikaistebhyo datvApUpAdibhojanam // 237 // svasutAgrAmamanyeyuH sa gacchan putramAtmanaH / nyayukta putrakAhAraM daravA'nAyyAstvayeSTakAH // 23 // ityuktvAsmin gate putraH tattathA nAkarodataH / sa nivRtsya sutaM pRSThoM ruSTo'sau duSTamAnasaH // 239 // ziraH putrasya nirmidha lakuTopalatADanaiH / caraNau svau ca nivedAn vamana kila mUDhadhIH // 24 // rAjJA ca ghAtito mRtvA nakulatvamupAgamat / apratyAkhyAnalobhena nItaH so'yaM dazAmimAm // 241 // yuSmadAnaM samIkSyate pramodaM paramAgatAH / prAptA jAtismaratvaM ca nirvadamadhikaM zritAH // 242 // bhavadAnAnumodena baddhAyuSkAH kuruSvamI / tato'mI mItimutsRjya sthitA dharmazravArthinaH // 243 // ito'STame mave bhAvinyapunarbhavatAM mavAn / bhavitAmI ca tatraiva bhave 'setsyansyasaMzayam // 24 // tAvaccAbhyudayaM saukhyaM divyamAnuSagocaram / svayaiva samamete'numoktAraH puNyamAginaH // 245 // zrImatI ca bhavattIya"dAnatIrthapravartakaH / zreyAn bhUtvA paraM zreyaH zramiSyati na saMzayaH // 246 // iti cAraNayogIndravacaH zrutvA narAdhipaH / dadhe romAnitaM gAtraM"tataM premAGkurairiva // 27 // majadUroMko kucha puA vagairaha dekara unase chipakara kucha IMTeM apane gharameM DalavA letA thaa| una iToMke phor3anepara unameM se kuchameM suvarNa nikalA / yaha dekhakara isakA lobha aura bhI bar3ha gyaa| usa suvarNake lobhase usane bAra-bAra majadUroMko puA Adi dekara unase bahuta-sI iMTeM apane ghara DalavAnA prArambha kiyA // 235-237 / eka dina use apanI putrIke gA~va jAnA pdd'aa| jAte samaya vaha putrase kaha gayA ki he putra, tuma bhI majadUroMko kucha bhojana dekara unase apane ghara iMTeM DalavA lenA // 238 // yaha kahakara vaha to calA gayA parantu putrane usake kahe anusAra gharapara iMTeM nahIM DalavAyIM / jaba vaha duSTa lauTakara ghara AyA aura putrase pUchanepara jaba use saba hAla mAlUma huA taba vaha putrase bhArI kupita huA // 239 / / usa mUrkhane lakar3I tathA pattharoMko mArase putrakA zira phor3a DAlA aura usa duHkhase duHkhI hokara apane paira bhI kATa DAle // 240 / / antameM vaha rAjAke dvArA mArA gayA aura marakara isa nakula paryAyako prApta huA hai / vaha halavAI apratyAkhyAnAvaraNa lobhake udayase hI isa dazA taka pahu~cA hai / / 241 // he rAjan , Apake dAnako dekhakara ye cAroM hI parama harSako prApta ho rahe haiM aura ina cAroMko hI jAti-smaraNa ho gayA hai jisase ye saMsArase bahuta hI virakta ho gaye haiM / 242 // Apake diye hue dAnako anumodanA karanese ina sabhIne uttama bhogabhUmikI AyukA bandha kiyA hai / isalie ye bhaya chor3akara dharmazravaNa karanekI icchAse yahA~ baiThe hue haiM / / 24 // he rAjan , isa bhavase AThaveM AgAmI bhavameM tuma vRSabhanAtha tIrthakara hokara mokSa prApta karoge aura usI bhavameM ye saba bhI siddha hoMge, isa viSayameM kucha bhI sandeha nahIM hai // 244 // aura tabataka ye puNyazIla jIva Apake sAtha-sAtha hI deva aura manuSyoMke uttama-uttama sukha tathA vibhUtiyoMkA anubhoga karate raheMge // 245|| isa zrImatIkA jIva bhI Apake tIrthameM dAnatIrthakI pravRtti calAnevAlA rAjA zreyAnsa hogA aura usI bhavase utkRSTa kalyANa arthAt mokSako prApta hogA, isameM saMzaya nahIM hai / / 246 / isa prakAra cAraNa RddhidhArI munirAjake vacana sunakara rAjA 1. dattvApUpAn da0, a0, sa0, pa0 / apUpaM bhakSyam / 2. dRSTvA a0 / 3. nirbhedya a0, sa0 / 4. lakuTo daNDaH / 5.avasthAm / 6.zravaH zravaNam / 7. punarbhavarahitasvam, siddhatvamityarthaH / 8. prApsyati / atra prAptyarthaH zAkaTAyanApekSayA taGanto vA ataGanto vA'stu / 'bhuvaH prAptAviNi' iti sUtravyAkhyAne vA''tmanepadIti bhUdhAtuH taGanta eva / 9. sidi prApsyanti / setsytysN-l0|10. anubhaviSyanti / 11. bhavattorSadAnasa0, a0| 12. vistRtam / Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 AdipurANam khato'mivanya yogIndrau narendraH priyayAnvitaH / svAvAsaM pratyagAt prItaiH samaM mativarAdimiH // 24 // munI ca vAtarazanau vAyumanvIyatustadA / munivRtterasaMgaravaM khyApayantau nabhogatI // 249 // nRpo'pi tadguNadhyAnasamuskaNThitamAnasaH / tatraiva tadahaHzeSama tivAya' sasAdhanaH // 250 // tataH prayANakaiH kaizcit saMprApat puNDarIkiNIm / tatrApazyazca zokAcA devI lakSmImatI satIm // 25 // anundharI ca soskaNThAM samAzcAsya shnairsau| puNDarIkasya tadrAjyamakaronirupaplavam // 252 // prakRtIrapi sAmAthai rupAyaiH so'nvaraayat / sAmantAnapi saMmAnya yathApUrvamatiSThapat // 253 // samantrikaM tato rAjye bAlaM bAlArkasapamam / nivezya punarAvRttaH prApadutpalakheTakam // 254 // ___ mAlinIcchandaH atha paramavibhUtyA vajrajAH kSitIzaH puramamarapurAmaM svaM' vizan kaantyaamaa| zatamakha iva zacyA saMbhRtazrIH sa reje puravaravanitAnAM locanaiH pIyamAnaH // 255 // vanajaMghakA zarIra harSase romAJcita ho uThA jisase aisA mAlUma hotA thA mAno premake aMkuroMse vyApta hI ho gayA ho|247|| tadanantara rAjA una donoM munirAjoMko namaskAra kara rAnI zrImatI aura atizaya prasanna hue mativara Adike sAtha apane Derepara lauTa AyA // 24 // tatpazcAt vAyurUpI vanako dhAraNa karanevAle (digambara) ve donoM munirAja muniyoMkI vRtti parigraharahita hotI hai| isa bAtako prakaTa karate hue vAyuke sAtha-sAtha hI AkAzamArgase vihAra kara gaye / / 249 / / rAjA vanajaMghane una muniyoMke guNoMkA dhyAna karate hue utkaNThita citta hokara usa dinakA zeSa bhAga apanI senAke sAtha usI zaSpa nAmaka sarovarake kinAre vyatIta kiyA // 250 / / tadanantara vahA~ se kitane hI par3Ava calakara ve puNDarIkiNI nagarImeM jA phuNce| vahA~ jAkara rAjA vanajaMghane zokase pIr3ita huI satI lakSmImatI devIko dekhA aura bhAIke milanekI utkaNThAse sahita apanI choTI bahana anundharIko bhI dekhaa| donoMko dhIre-dhIre AzvAsana dekara samajhAyA tathA puNDarIkake rAjyako niSkaNTaka kara diyA IR51-252 / / usane sAma, dAma, daNDa, bheda Adi upAyoMse samasta prajAko anurakta kiyA aura saradAroM tathA Azrita rAjAoMkA bhI sammAna kara unheM pahalekI bhA~ti (cakravartIke samayake samAna ) apane-apane kAryoMmeM niyukta kara diyA // 253 / / tatpazcAt prAtaHkAlIna sUryake samAna dedIpyamAna puNDarIka bAlakako rAjya-siMhAsanapara baiThAkara aura rAjyakI saba vyavasthA suyogya mantriyoMke hAtha sauMpakara rAjA vajrajaMgha lauTakara apane utpalakheTaka nagarameM A pahu~ce / / 254 / / utkRSTa zobhAse suzobhita mahArAja vanajaMghane priyA zrImatIke sAtha bar3e ThATabATase svargapurIke samAna sundara apane utpalakheTaka nagara meM praveza kiyaa| praveza karate samaya nagarakI manohara striyA~ apane netroM-dvArA unake saundarya-rasakA pAna kara rahI thiiN| nagara meM praveza karatA huA vanajaMgha 'aisA zobhAyamAna ho rahA thA mAno svargameM praveza karatA huA indra hI ho // 255 // 1. protyaM smN-a0| 2. vAtavasanI da0, l0| vAntavasanau pa0 / vAntarasanau a0| 3. kthyntii| 4. divasAvazeSam / 5. atItya / 6. nirupadravam / 7. prajAH / 8. sAmabhedadAnadaNDa: / 9. satkRtya / 10. sadRzam / 11. AtmIyam / 12. vizatkA-a0, 50, sa0, m0| 13. samyagdhRtazroH / Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaM parva 189 kimayamamaranAthaH kiMsvidIzo dhanAnAM kimuta phaNigaNezaH kiM vapumAnanamaH / iti puranaranArIjalpanaiH kathyamAno gRhamavizadudArazrIH parAdartha mahardiH // 25 // zArdUlavikrIDitam tatrAsau sukhamAvasat svarucitAn bhogAn svapuNyorjitAn bhujAnaH paratupramodajanane hamya manohAriNi / saMbhogairucitaiH zacImiva hariH saMbhAvayan preyasI jaina dharmamanusmaran smaranimaH kIrti ca tanvan dizi // 257 // ityA bhagavajinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe zrImatIvajajadhapAtradAnAnuvarNanaM nAmASTama parve // 8 // kyA yaha indra hai ? athavA kubera hai ? athavA dharaNendra hai ? athavA zarIradhArI kAmadeva hai ? isa prakAra nagarakI nara-nAriyoMkI bAtacItake dvArA jinakI prazaMsA ho rahI hai aise atyanta zobhAyamAna aura utkRSTa vibhUtike dhAraka vanajaMghane apane zreSTha bhavanameM praveza kiyA // 256 / / chahoM RtuoMmeM harSa utpanna karanevAle usa manohara rAjamahalameM kAmadevake samAna sundara vanajaMgha apane puNyake udayase prApta hue manavAMchita bhogoMko bhogatA huA sukhase nivAsa karatA thaa| tathA jisa prakAra saMbhogAdi ucita upAyoMke dvArA indra indrANIko prasanna rakhatA hai usI prakAra vaha vajajaMgha saMbhoga Adi upAyoMse zrImatIko prasanna rakhatA thaa| vaha sadA jaina dharmakA smaraNa rakhatA thA aura dizAoMmeM apanI kIrti phailAtA rahatA thA / 257 / / isa prakAra ArSa nAmase prasiddha bhagavajinasenAcAryapraNIta triSaSTilakSaNa __mahApurANa saMgrahameM zrImatI bhora vajrajAke pAtradAnakA varNana karanevAlA AThavA~ parva samApta hubhA // 8 // - 1. zlAdhyamAnaH / 2.-sau purmaav-a0| 3. AtmAbhoSTAn / 4. priyatamAm / 5. dizaH da0, sa.. Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaM parva atha trivargasaMsargaramyaM rAjyaM prakurvataH / tasya kAlo'gamad bhUyAn bhogaiH SaDRtusundaraiH // 1 // sa reme zaradArambhe praphullAjasarojale / vanezvayukchedAmodasumageSu priyAnvitaH // 2 // sarispulinadezeSu priyAjaghanahAriSu / rAjahaMso prati lebhe sadhIcImanuyatrayam // 3 // kurvannIlotpalaM karNesa kAntAyA vataMsakam / zobhAmiva zorasyAH tenAbhUta samikarSayan // 4 // sarasAbjarajaHpuapiJjaraM stanamaNDalam / sa pazyan bahumene'syAH kAmasyeva karaNDakam // 5 // vAsagehe samutsarpad dhUpAmodasugandhini / priyAstanoSmaNA" bheje himatauM sa para tim // 6 // kuGkumAlipsasarvAGgImamlAnamukhavArijAm / priyAmaramayad gADhamAzliSyan "zizirAgame // 7 // madhau' madhumadAmattakAminIjanasundare / vaneSu sahakArANAM sa reme rAmayA samam // 8 // azokakalikA kaNa nyasyabasthA manomavaH / janacetomido dadhyau zoNitAkAH sa tIrikAH // 9 // dharma dharmAmbuvicchedisaro'nilahataklamaH / jalakelividhau kAntA ramayan vijahAra saH // 10 // candanadravasiktAGgoM priyAM hAravibhUSaNAm / kaNThe gRhana sa dharmotthaM nAjJAsIt kamapi zramam // 11 // tadanantara dharma, artha aura kAma ina tIna vargoke saMsargase manohara rAjya karanevAle mahArAja vajajaMghakA chahoM RtuoMke sundara bhoga bhogate hue bahuta-sA samaya vyatIta ho gyaa|||1|| apanI priyA zrImatoke sAtha vaha rAjAzaraRtuke prArambhakAlameM phUle hue kamaloMse suzobhita tAlAboMke jalameM aura saptaparNa jAtike vRkSoMkI sugandhise manohara vanoMmeM krIDA karatA thA 2|| kabhI vaha zreSTha rAjA, rAjahaMsa pakSIke samAna apanI sahacarIke pIche-pIche calatA huA priyAke nitambake samAna manohara nadiyoMke taTapradezoMpara santuSTa hotaathaa||shaa kabhI zrImatIke kAnoMmeM nIla kamalakA AbhUSaNa pahanAtA thaa| usa samaya vaha aisA jAna par3atA thA mAno usa nIla kamalake AbhUSaNoMke chalase usake netroMkI zobhA hI bar3hA rahA ho // 4 // zrImatokA stanamaNDala tAlAboMkI parAgake samUhase pIlA par3a gayA thA isalie kAmadevake piTAreke samAna jAna par3atA thaa| rAjA vanajaMgha usa stana-maNDalako dekhatA huA huA bahuta hI harSita hotA thA // 5 // hemanta Rtu meM vaha vajajaMgha dhUpakI phailatI huI sugandhise sugandhita zayanAgArameM zrImatIke stanoMkI uSNatAse parama dhairyako prApta hotA thaa||6tthaa zizira RtukA Agamana honepara jisakA sampUrNa zarIra kezarase lipta ho rahA hai aura jisakA mukha-kamala prasannatAse khila rahA hai aisI priyA zrImatIko gAr3ha AliMganase prasanna karatA thA / / 7 / madhuke madase unmatta huI striyoMse hare-bhare sundara vasanta meM jaMgha apanI strIke sAtha-sAtha AmoMke vanoM meM krIDA karatA thA / kabhI zrImatIke kAnoM meM azoka vRkSakI nayI kalI pahanAtA thaa| usa samaya vaha aisA suzobhita hotA thA mAno manuSyake cittako bhedana karanevAle aura khUnase raMge hue apane lAla-lAla bANa pahanAtA huA kAmadeva hI ho||| grISma RtumeM pasIneko sukhAnevAlI tAlAboMke samIpavartI vAyuse jisakI saba thakAvaTa dUra ho gayI hai aisA vanajaMgha jalakrIr3A kara zrImatIko prasanna karatA huA vihAra karatA thA // 1 // candanake dravase jisakA sArA zarIra lipta ho rahA hai aura jo kaNThameM hAra pahane huI hai 1. reje ma0, l0| 2. sptprnnH| 3. saMtoSam / 4. sahAyAM shriimtiimityrthH| 5. anugacchana / 6. karNapUram / 7. karNapUrakaraNena / 8. saMniyojayan / 9. zayyAgRhe / 10. uSNena / 11. sa himAgame a0, pa0.da0, s0| 12. madhumadAyatta-10,da0 / mdhumhaamtt-a0| 13. dhyAyati sm| 14. raktaliptAna / 15. bANAn / tIrakAH l.| tIrakAn m0| Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaM parva zarISakusumaiH kAntAmalakurvan vataMsitaiH / rUpiNomiva naidAdhIM zriyaM to badamasta saH // 12 // dhanAgama dhanopAntasphurattaditi sAvasAt / kAntayAzleSi vizleSamItayA ghanameva saH // 13 // indragopacitA bhUmirAmandrastanitA ghanAH / aindracApaM ca pAnyAnAM cakrurutkaNThitaM manaH // 14 // namaH sthagitamasmAbhiH suragopaisatA mahI / kva yAtheti nyaSedhan nu pathikAn garjitairdhanAH // 15 // vikAsikuTajacchannA bhUdharANAmupatyakAH / mano'sya ninyurautsukyaM svanairunmadakekinAm // 16 // kadambAnilasaMvAsasuramIkRtasAnavaH / girayo'sya mano jahuH kAle nRsyacchikhAvale // 30 // bhanehasi" lasadviduyotitavihAyasi / sa reme ramyahAprama dhizayya priyAsakhaH // 18 // saritAmuddhatAmmomiH priyAmAnapradhAvimiH / pravAhaitirasyAsIna varSoMH samupAgame // 19 // bhogAn paRtujAnityaM bhujAno'sau sahAjanaH / sAkSAskRtyeva mUDhAnAM tapaHphalamadarzayan // 20 // atha kAlAgurUhAmadhUpadhUmAdhivAsite / maNipradIpakodyotadUrIkRtatamastare // 23 // "pratipAdikavinyastaraslamacopazomini / dadhatyAlambimirmukkA jAlakaiha "sitazriyam // 22 // aisI zrImatIko galemeM lagAtA huA vanajaMgha garamIse paidAhonevAle kisI bhI parizramako nahIM jAnatA thA // 12 // vaha kabhI zirISake phUloMke AbharaNoMse zrImatIko sajAtA thA aura phira use sAkSAt zarIra dhAraNa karanevAlI prISmaRtukI zobhA samajhatA huA bahuta kucha mAnatA thA // 12 // varSAtameM jaba meghoMke kinArepara bijalI camakatI thI usa samaya viyogake bhayase atyanta bhayabhIta. huI. zrImatI bijalIke Darase vanajaMghakA svayaM gAr3ha AliMgana karane lagatI thii||13|| usa samaya vIrabahUTI nAmake lAla-lAla kIr3oMse vyApta pRthvI, gambhIra garjanA karate hue megha aura indradhanuSa ye saba pathikoMke manako bahuta hI utkaNThita banA rahe the // 14 // usa samaya garajate hue bAdala mAno yaha kahakara hIpathikoMko gamana karanese roka rahe the ki AkAza to hama logoMne ghera liyA hai aura pRthvI vIrabahUTI kIr3oMse bharI huI hai aba tuma kahA~ jaaoge!||15|| usa samaya khile hue kuTaja jAtike vRkSoMse, vyApta parvatake samIpakI bhUmi unmatta hue mayUroMke zabdoMse rAjA vanajaMghakA mana utkaNThita kara rahI thI / / 16 / / jisa samaya mayUra nRtya kara rahe the aise usa varSAke samayameM kadambapuSpoMkI vAyuke samparkase sugandhita zikharoMvAle parvata rAjA vanajaMghakA mana haraNa kara rahe the // 17 // jisa samaya camakatI huI bijalIse AkAza prakAzamAna rahatA hai aise usa varSAkAlameM rAjA vanajaMgha apane sundara mahalake aprabhAgameM priyA zrImatoke sAtha zayana karatA haA ramaNa karatA thA // 18 // varSARtu Anepara khiyoMkA mAna dUra karanevAle aura uchalate hue jalase zobhAyamAna nadiyoMke pUrase use bahuta hI santoSa hotA thA // 19 // isa prakAra vaha rAjA vanajaMgha apanI priyA zrImatIke sAtha-sAtha chahoM tuoMke bhogoMkA anubhava karatA huA mAno mUrkha logoMko pUrvabhavameM kiye hue apane tapakA sAkSAt phala hI dikhalA rahA,thA // 20 // athAnantara eka dina vaha vajajaMgha apane zayanAgArameM komala, manohara aura gaMgA nadIke bAlUdAra taTake samAna suzobhita rezamI caharase ujjvala zayyApara zayana kara rahA thaa| jisa zayanAgArameM vaha zayana karatA thA vaha kRSNa aguruko banI huI utkRSTa dhUpake dhUmase atyanta 1. niviDam / 2. AcchAditam / 3. vistRtaa| 4. kutra gacchatha / 5. niSedhaM cakrire / 6.iv| 7. gajitA ghanAH ma0, l.| 8. aasnnbhuumiH| 9. shvaas| 10.prAvRSi ityarthaH / 11. kaa| 12. sauSAne 'zIsthAsoragherAdhAraH' iti sUtrAt saptamyarthe dvitiiyaa| 13. ahNkaarprkssaalkH| 14. varSatoM l.| 15. niviDAndhakAre / 16. pratipAdakeSa sthApitA / 17. hasitaM hasanam / Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 AdipurANam kundendIvaramandArasAndrAmodAbhitAlini / citramitigatAnekarUpakarmamanohare // 23 // 'vAsagehe'nyadA vizve tase suduni hAriri / gAsaikatanirmAsi dukUla 'pracchadojjvale // 2 // priyAstanataTasparzasukhAmIlitalocanaH / merukandaramAzliSyan sa vibudiva vAridaH // 25 // tatra vAtAyanadvArapidhAnAlbadhUnake / kezasaMskAradhUpocamena kSaNamUchitau // 26 // nirudocchavAsadauHsthityAdanta: kicidivaaklii| dampatI sau nizAmadhye dIrghanidrAmapeyataH // 27 // jIvApAye tayordehI kSaNAd vicchAyatAM gtau| pradIpApAyasaMvRddha tamaskandhau vathA gRhau // 28 // viyutAsurasau chAyAM na lebhe sahakAntayA / paryasta iva kAlena salataH kalpapAsA gr|| mogA nApi bhUpena tayorAsIt praasutaa'| ghigimAn mogi bhogAbhAn mogA praannaaphaarinnH||30|| tau tathA" sukhasAitau saMmogairupalAlitaH / prAptAvekapade zocyAM danAM ghisaMsatisthitim // 33 // mogAripi jantUnAM yadi cedIrazI dazA / janAH kimemirasvansaiH kuhatAsamate ratim // 32 // sugandhita ho rahA thA, maNimaya dIpakoMke prakAzase usakA samasta andhakAra naSTa ho gayA thaa| jinake pratyeka pAyemeM ratna jar3e hue haiM aise aneka maMcoMse vaha zobhAyamAna thaa| usameM jo cAroM ora motiyoMke gucche laTaka rahe the unase vaha aisA mAlUma hotA thA mAno ha~sa hI rahA ho / kunda, nIlakamala aura mandAra jAtike phUloMkI tIvra sugandhike kAraNa usameM bahuta-se bhramara Akara ikaDe hue the| tathA dIvAloMpara bane hue taraha taraha-tarahake citroMse vaha atizaya zobhAyamAna ho rahA thA // 21-24 // zrImatIke stanataTake sparzase utpanna hue sukhase jisake netra nimIlita (banda) ho rahe haiM aisA vaha vanajaMgha meru parvatakI kandarAkA sparza karate hue bijalIsahita bAlake samAna zobhAyamAna ho rahA thA // 25 // zayanAgArako sugandhita banAne aura kezoMkA saMskAra karaneke lie usa bhavanameM aneka prakArakA sugandhi dhUpa jala rahA thaa| bhAgyavaza usa dina sevaka loga jharokheke dvAra kholanA bhUla gaye the isalie vaha dhUma usI zayanAgArameM rukatA rhaa| nidAna, kezoMke saMskArake lie jo dhUpa jala rahA thA usake uThate hue dhUmase ve donoM pati-patnI kSaNa-bharameM mUcchita ho gaye // 26 / / usa dhUmase una donoMke zvAsa ruka gaye jisase antaHkaraNameM una donoMko kucha vyAkulatA huI / antameM madhya rAtrike samaya ve donoM hI dampati dIrgha nidrAko prApta ho gaye-sadAke lie so gaye-mara gaye // 27 // jisa prakAra dIpaka bujha jAnepara ruke hue andhakArake samUhase makAna niyama-malIna ho jAte haiM, usI prakAra jIva nikala jAnepara una donoMke zarIra kSaNa bharameM niSama-malIna ho gaye // 28 // jisa prakAra samaya pAkara ukhar3A huA kalpavRkSa latAse sahita honepara bhI zobhAyamAna nahIM hotA usI prakAra prANarahita vanajaMgha zrImatIke sAtha rahate huebhIzobhAyamAna nahIM horahA thA // 29 // yadyapi vahadhUpa unake bhogopabhogakA sAdhana thA tathApi usase unakI mRtyu ho gayI isalie sapake phaNAke samAna prANoMkA haraNa karanevAle ina bhogoMko dhikkAra ho // 30 // jo zrImatI aura vanajaMgha uttama-uttama bhogoMkA anubhava karate hue hamezA sukhI rahate the ve bhI usa samaya eka hI sAtha socanIya avasthAko prApta hue the isalie saMsArakI aisI sthitiko dhikkAra ho // 31 // he bhavyajana, jaba ki bhogopabhogake sAdhanoMse hI jIvoMkI aisI avasthA ho jAtI hai taba antameM duHkha denevAle ina bhogoMse kyA prayojana hai ? inheM chor3akara jinendradevake vItarAga matameM hI prIti karo // 32 // 1.citrakarma / 2. shmyaaghe| 3. sadRza / 4. prcchlo-m.l.| 5. saMrukha-ma0, dra., l.| 6. viSvastaH / 7. bhogakAraNena / 8. dhUmena pa0 / 9. mRtiH| 10. sarpazarIra / 11. tadA ba0, ma., sa., k.| 12. sukhaadhiino| 13. tatkSaNe / 'sahasaikapade sabo'kasmAt sapadi tatkSaNe itybhidhaan-cintaamnniH| 14. duHkhaantH| Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 193 navamaM parva pAtradAnAttepuNyena baddhodakke rujAyuSo / kSaNAt kurUn samAsAtha tatra to janma bhejatuH // 33 // jambUdvIpamahAmeroruttara dizamAzritAH / sansyudakkuravo nAma svargazrIparihAsinaH // 34 // madyAtocavibhUSAnagadIpajyotihArakAH / bhojanAmatra vasAkA ityanvaryasamAvayAH // 35 // yatra kalpanumA ramyA dazadhA parikIrtitAH / nAnArabamayAH sphItaprabhocotitadiNmukhAH // 36 // macAnA madhumaireyasIdhvariSTAsavAdikAn / rasabhedastitAmodAn vitarasyamRtopamAn // 37 // kAmoddIpanasAdhAt madyamityuparyate / tAravo rasabhedo'yaM yaH segyo mogabhUmijaiH // 38 // madasma karaNaM mabaM pAnazogadAratam / tadvarjanIyamANAmantaHkaraNamohadam // 39 // paTahAn mardalAstAlaM mallarIzakAharUm / phalanti paNavAyAMtra vAvabhedastidadhipAH // 10 // tulAkoTika keyUrarucakAmadaveSTakAn / hArAn makuTabhedaba"suvate bhUSaNAmakAH // 4 // namo nAnAvidhAH kargapUrabhedAMzca naiko / sarvatukusumAkIrNAH sumanokA dadhasyakam // 42 // maNipradIpairAmAnti dIpAjAlyA mahAmAH / jyotirAH sadA"potamAtanvanti sphuradvacaH // 43 // gRhAmAH saudhamutujhaM magapaMca sabhAgRham / citrananazAlA saMnidhApayitu mamAH // 4 // una donoMne pAtradAnase prApta hue puNyake kAraNa uttarakuru bhogabhUmiko AyukA bandha kiyA thA: , isalie kSaNa bharameM vahIM jAkara janma-dhAraNa kara liyA // 33 // jambUdvIpasambandhI meru parvatase uttarako ora uttarakuru nAmako bhogabhUmi hai jo ki apano zobhAse sadA svargakI zobhAko.ha~satI rahatI hai|34|| jahA~ mAMga, vAditrAMga, bhUSaNAMga, mAlAMga, dIpAMga, jyotiraMga, gRhAMga, bhojanAMga, bhAjanAMga aura vastrAga ye sArthaka nAmako dhAraNa karanevAle daza prakArake kalpavRkSa haiN| ye kalpavRkSa aneka ratnoMke bane hue haiM aura apanI vistRta prabhAse dazoM dizAoMko prakAzita karate rahate haiM // 35-36 // inameM madyAMgajAtikeM vRkSa phailatI huI sugandhise yukta tathA amRtake samAna mIThe madhu-maireya, sIdhu, ariSTa aura Asava Adi aneka prakArake rasa dete hai // 37 // kAmoddIpanakI samAnatA honese zIghra hI ina madhu Adiko upacArase madya kahate haiM / vAstava meM ye vRkSoMke eka prakArake rasa haiM jinheM bhogabhUmimeM utpanna honevAle Arya puruSa sevana karate haiM // 38 // madyapAyI loga jisa madyakA pAna karate haiM vaha nazA karanevAlA hai aura anta:karaNako mohita karanevAlA hai isalie AryapuruSoMke lie sarvathA tyAjya hai // 39 // vAditrAMga jAtike vRkSameM dundubhi, mRdaMga, mallarI, zaMkha, bherI, caMga Adi aneka prakArake bAje phalate haiM // 40 // bhUSaNAMga jAtike vRkSa nUpura, bAjUbanda, rucika, aMgada(ananta), karadhanI, hAra aura mukuTa Adi aneka prakArake AbhUSaNa utpanna karate hai||4|| mAlAMga jAtike vRkSa saba RtuoMke phUloMse vyApta aneka prakArako mAlAe~ aura karNaphUla Adi aneka prakArake karNAbharaNa adhika rUpase dhAraNa karate haiM // 42 // dIpAMga nAmake kalpavRkSa maNimaya dIpakoMse zobhAyamAna rahate haiM aura prakAzamAna kAntike dhAraka jyotiraMga jAtike vRkSa sadA prakAza phailAte rahate haiM / / 4 / / gRhAMga jAtike kalpavRkSa, U~ce-U~ce rAjabhavana, maNDapa, sabhAgRha, citrazAlA aura nRtyazAlA Adi aneka prakArake bhavana taiyAra karaneke lie samartha . 1. svIkRta / 2. uttarakuru / 3. bhAjana / 4. bahala / 5. thsmbndhii| 6. madyapAyibhiH / 7.-mantaH karaNamohanam da0, sa0, pa0 |-mntskrnnmohdm pa0 / 8-tAlajhallarI-pa0 / paTahAnmardalaM tAlamallarI akA 11.jAvaNTA / 10. napuram / rucakaM kuNDalaM grIvAbharaNaM vaa| 'rucakaM maGgaladravye grIvAbharaNadantayoH' ityabhi'pAnAt / 11. veSTakaM razanA / 12.-mukuTa-a0, ., sa0 / 13. anekadhA / 14. sadA ghoti vitanvanti ., s.| sadodyotamAtanvanti 50,80, m0|15. kartum / 25 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 3 bhojanAGgA varAhArAnamRtasvAdadAyinaH / vapuSkarAn phalantyA savasAnazanAdikAn // 45 // azanaM pAnakaM khAdyaM svAdyaM cAnnaM caturvidham / kaTTumkatiktamadhurakaSAyalavatA rasAH // 46 // sthAni caSakA' zukti bhRGgArakarakAdikAn / bhAjanAGgA dizansyAvirmavacchAkhAviSaGgiNaH / / 47|| cInapaTTadukUkhAniM prAvAraparidhAnakam" / mRduzlakSNamahArSANi vastrAGgA davati bra'mAH // 48 // na vanaspatayo'pyete naiva "dibyairadhiSThitAH / kevalaM pRthivIsArA 'stanmayasvamupAgatAH // 49 // anAdinidhanAzcaite nisargAt phaladAyinaH / nahi "mAvasvamAvAnAmupAlammaH" susaGgataH 16 nRNAM dAnaphalAdeve phaLanti vipulaM phalam / "yathAnyapAdapAH kAle prANinAmupakArakAH // 51 // sarvaratnamayaM yatra dharaNItalamujjvalaiH / prasUnaiH sopahAratvAt mucyate jAtu na zriyA // 52 // yatra tRNyA" mahIpRSThaM caturagurusaMmitA / zukacchAyAM zukeneva pracchAdayati hAribI // 53 // mRgAcaranti yatratyAH" komalAstRNasaMpadaH / svAdvIrmRdayasIhRdyA rasAyanarasAsthayA // 54 // // 50 // 1 194 O 17 rahate haiM ||44|| bhojanAMga jAtike vRkSa, amRta ke samAna svAda denevAle, zarIrako puSTa karanevAle aura chahoM rasasahita azana-pAna Adi uttama uttama AhAra utpanna karate haiM // 45 // azana (roTI, dAla, bhAta Adi khAne ke padArtha), pAnaka (dUdha, pAnI Adi pIneke padArtha), khAdya (laDDU Adi khAne yogya padArtha) aura svAdya (pAna, supArI, jAvitrI Adi svAda lene yogya padArtha) ye cAra prakArake AhAra aura kar3avA, khaTTA, caraparA, mIThA, kasailA aura khArA ye chaha prakArake rasa haiM ||46 // bhAjanAMga jAtike vRkSa thAlI, kaTorA, sIpake AkArake baratana, bhRMgAra aura karaka (karavA) Adi aneka prakArake baratana dete haiN| ye baratana ina vRkSoMkI zAkhAoMmeM laTakate rahate haiM ||47|| aura vastrAMga jAtike vRkSa rezamI vastra, dupaTTe aura dhotI Adi aneka prakArake komala, cikane aura mahAmUlya vastra dhAraNa karate haiM ||48|| ye kalpavRkSa na to vanaspatikAyika haiM aura na devoMke dvArA adhiSThita hI haiM / kevala, vRkSa ke AkAra pariNata huA pRthvIkA sAra hI haiM. ||49 || ye sabhI vRkSa anAdinidhana haiM aura svabhAvase hI phala denevAle haiN| ina vRkSoMkA yaha aisA svabhAva hI hai isalie 'ye vRkSa vastra tathA baratana Adi kaise dete hoMge, isa prakAra kutarka kara inake svabhAvameM dUSaNa lagAnA ucita nahIM hai / bhAvArtha- padArthoMke svabhAva aneka * prakArake hote haiM isalie unameM tarka karanekI AvazyakatA nahIM hai jaisA ki kahA bhI hai, 'svabhAvo'tarkagocaraH' arthAt svabhAva tarkakA viSaya nahIM hai ||50|| jisa prakAra Ajakalake anya vRkSa apane-apane phalanekA samaya Anepara aneka prakArake phala dekara prANiyoMkA upakAra karate haiM usI prakAra uparyukta kalpavRkSa bhI manuSyoMke dAnake phalase aneka prakAra ke phala phalate hue vahA~ke prANiyoMkA upakAra karate haiM // 51 // jahA~kI pRthvI saba prakAra ke ratnoMse * banI huI hai aura usapara ujjvala phUloMkA upahAra par3A rahatA hai isalie use zobhA kabhI chor3atI hI nahIM hai // 52 // jahA~kI bhUmipara hamezA cAra aMgula pramANa manohara ghAsa lahalahAtI rahatI hai jisase aisA mAlUma hotA hai ki mAno hare raMgake vastrase bhUpRSThako Dhaka rahI ho arthAt jamInapara hare raMgakA kapar3A bichA ho // 53 // jahA~ke pazu 1. puSTikarAn / 2. cAnvazcatuvidham pa0, sa0 ma0 / vAtha catuvidham a0 / 3. kaTvAmla -ma0, la0 4. - bhojanabhAjanAni / 5. pAnapAtra / 6. zuktI pa0 / zuktIn a0, sa0 da0 / 7 saMsaktAn / 8. uttarIyavastra / 9. aghoMzuka / 10. mahAmUlyAni / 11. deva-ma0, la0 / 12. sthApitAH / 13. pRthivIsArastammayatva - ba0, a0, pa0, ma0, sa0 da0, la0 / 14. -mupAgataH a0 a0, pa0, sa0 da0 / 15. padArtha / 16. dUSaNam / 17. manojJaH / 18. yathAdya a0, pa0, sa0, 60 / 19. vanasaMhatiH / 20 bhakSayanti / 21 yatra bhavAH / tatratyAH a0, sa0 / 22. atizayena rucyA / 23. amRta rasabuddhadhA / Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaM parva sotpalA dIrghikA yatra vidalatkanakAmbujAH / haMsAnAM kalamandreNa virutena manoharAH // 55 // sarAMsyutphullapamAni vanamunmattakokilam / krIDAdayazca rucirAH santi yatra pade pade // 56 // yatrAdhUya tarUnmandamAvAti mRdumaarutH| paTavAsamivAtanvan makarandarajo'mitaH // 57 / / yatra gandhavahAbhUtairAkIrNA pussprennumiH| vasudhA rAjate pIta kSaumeNevAvakuNThitA // 5 // yatrAmodita digmAgaiH marudbhiH puSpajaM rajaH / nabhasi zriyamAdhatte vitAnasyAmito hRtam // 56 // yatra nAtapasaMbAdhA na vRSTirna himAdayaH / netayo dandazUkA vA prANinAM bhayahetavaH // 6 // na jyotsnA nApyahorAtravibhAgo nartuM saMkramaH / nityaikavRttayo bhAvA yatraiSAM sukhahetavaH // 6 // vanAni nityapuSpANi nalinyo nitypngkjaaH| yatra nityasukhA dezA rakhapAMsumirAcitAH // 6 // yatrotpannavatAM divyamaGgulyAhAramudrasam / vadantyuttAnazamyAyAmAsaptAhavyatikramAt // 6 // tato dezAntaraM teSAmAmananti manISiNaH / dampatInAM mahIrariliNAM dinasaptakam // 6 // saptAhena pareNAtha protthAya kalamASiNaH / skhaladgati sahelaM ca saMcaranti mahItale // 65 // tataH sthirapadanyAsairvajanti dinasaptakam / kalAzAnena saptAha nirvizanti guNazca te // 66 // pareNa saptarAtreNa sampUrNanavayauvanAH / lasadaMzukasadbhaSA jAyante mogamAginaH // 67n svAdiSTa, komala aura manohara tRNarUpI sampattiko rasAyana samajhakara bar3e harSase carA karate haiN|||54|| jahA~ aneka vApikAe~ haiM jo kamaloMse sahita haiM,unameM suvarNake samAna pIle kamala phUla rahe haiM aura jo haMsoMke madhara tathA gambhIra zabdoMse atizaya manohara jAna par3atI haiN||55||jhaaN jagaha-jagahapara phUle hue kamaloMse suzobhita tAlAba, unmatta kokilAoMse bhare hue vana aura sundara kIr3Aparvata haiM / / 56 / / jahA~ komala vAyu vRkSoMko hilAtA huA dhIre-dhIre bahatA rahatA hai| vaha vAyu bahate samaya saba ora kamaloMkI parAgako ur3AtA rahatA hai jisase aisA mAlUma hotA hai mAno saba ora sugandhita cUrNa hI phailA rahA ho // 57 // jahA~ vAyuke dvArA ur3akara Aye hue puSpaparAgase DhakI huI pRthvI aiso zobhAyamAna ho rahI hai mAno pIle raMgake rezamI vanase DhakI ho // 58 // jahA~ dazoM dizAoM meM vAyuke dvArA ur3a-ur3akara AkAzameM ikaTThA huA puSpaparAga saba orase tane hue ca~dovAkI zobhA dhAraNa karatA hai / / 59 // jahA~ na garamIkA kleza hotA hai, na pAnI barasatA hai, na tuSAra Adi par3atA hai, na ativRSTi Adi ItiyA~ haiM aura na prANiyoMko bhaya utpanna karanevAle sA~pa,bicchU, khaTamala Adi duSTa jantu hI huA karate haiN||60|| jahA~ na cA~danI hai, na rAta-dinakA vibhAga aura na RtuoMkA parivartana hI hai, jahA~ sukha denevAle saba padArtha sadA eka-se rahate haiM / / 61 / / jahA~ke vana sadA phUloMse yukta rahate haiM, kamaliniyoMmeM sadA kamala lage rahate haiM, aura ratnakI dhUlise vyApta hue deza sadA sukhI rahate haiN| 62 / jahA~ utpanna hue Arya loga prathama sAta dina taka apanI zayyApara citta par3e rahate haiN| usa samaya bhAcAryoMne hAthakA rasIlA aMgUThA cUsanA hI unakA divya AhAra batalAyA hai||6|| tatpazcAt vidvAnoMkA mata hai ki ve donoM dampatI dvitIya saptAhameM pRthvIrUpI raMgabhUmimeM ghuTanoM ke bala alate hue eka sthAnase dUsare sthAna taka jAne lagate haiM / / 64 // tadanantara tIsare saptAhameM ve khar3e hokara aspaSTa kintu mIThI-mIThI bAteM kahane lagate haiM aura girate-par3ate khelate hue jamInapara calane lagate haiM // 65 // phira cauthe saptAhameM apane paira sthiratAse rakhate hue calane lagate haiM tathA pA~caveM saptAhameM aneka kalAoM aura guNoMse sahita ho jAte haiM // 66 // chaThe saptAhameM pUrNa javAna ho jAte haiM aura sAtaveM saptAhameM acche-acche vastrAbhUSaNa dhAraNa kara bhoga bhoganevAle 1. vAsacUrNam / 2. svrnnvrnnpttttvstrenn| 3. aacchaaditaa| -guNThitA a0, 10, sa0, 80 / 4. padArthAH / 5. udgatarasam / 6. anubhavanti / Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam navamAsa sthitA garne ratnagarbhagRhopame / yatra dampatitAmetya jAyante dAnino narAH // 68 // yadA dampatisaMbhUti'rjanayinoH parAsutA / tadaiva tatra putrAdisaMkalpo yanna dehinAm // 69 // kSuta jRmmitamAtreNa yatrAhurmRtimaGginAm / svabhAvamArdavAd yAnti divameva yadudbhavAH // 70 // dehocchrAyaM nRNAM yatra nAnAlakSaNasundaram / dhanuSAM SaTsahasrANi vivRNvansyAptasUktayaH // 71 // palyatrayamitaM yatra dehinAmAyurikhyate / dinazrayeNa cAhAraH kuvalIphalamAtrakaH // 72 // "yadbhuvAM na jarAtaGkA na viyogo na zocanam / nAniSTasaMprayogazca na cintA dainyameva ca // 73 // na nidrA nAtitandrANaM nAtyunmeSanimeSaNam / na zArIramalaM yatra na lAlAsvedasaMbhavaH // 74 // na yatra virahommAdo na yatra madanajvaraH / na yatra khaNDanA bhoge sukhaM yatra nirantaram // 75 // na viSAdo bhayaM glAnirnAruciH kupitaM cana / na kArpaNyamanAcAro na balI yatra nAbalaH // 76 // 'bAlArkasama nirmASA niHsvedA nIrajo'mbarAH / yatra puNyodayAnityaM raM ramyante narAH sukham // 77 // dazAGgatarusaMbhUta mogAnu bhavanodbhavam / sukhaM yatrAtizete tAM cakriNo bhogasaMpadam // 78 // yatra dIrghAyuSAM nRNAM nAkANDe " mRtyusaMbhavaH / nirupadravamAyuH svaM jIvantyuktapramANakam // 79 // 196 ho jAte haiM ||67|| pUrvabhavameM dAna denevAle manuSya hI jahA~ utpanna hote haiM / ve utpanna hone ke pahale nau mAha taka garbha meM isa prakAra rahate haiM jisa prakAra ki koI ratnoMke mahala meM rahatA hai| unheM garbha meM kucha bhI duHkha nahIM hotA / aura strI-puruSa sAtha-sAtha hI paidA hote haiM / ve donoM strIpuruSa dampatipaneko prApta hokara hI rahate haiM ||68|| cU~ki vahA~ jisa samaya dampatikA janma hotA hai usI samaya unake mAtA-pitAkA dehAnta ho jAtA hai isalie vahA~ ke jIvoMmeM putra AdikA saMkalpa nahIM hotA ||69 // jahA~ kevala chIMka aura ja~bhAI lene mAtrase hI prANiyoMkI mRtyu ho jAtI hai arthAt anta samayameM mAtAko chIMka aura puruSako ja~bhAI AtI hai / jahA~ utpanna honevAle jIva svabhAvase komalapariNAmI honeke kAraNa svargako hI jAte haiM 70 // jahA~ utpanna honevAle logoMkA zarIra aneka lakSaNoMse suzobhita tathA chaha hajAra dhanuSa U~cA hotA hai aisA AptapraNIta Agama spaSTa varNana karate haiM // 71 // jahA~ jIvoMkI Ayu tIna palya pramANa hotI hai| aura AhAra tIna dinake bAda hotA hai, vaha bhI badarIphala ( choTe berake) barAbara // 72 // utpanna hue jIvoM na bur3hApA AtA hai, na roga hotA hai, na viraha hotA hai, na zoka hotA hai, na aniSTakA saMyoga hotA hai, na cintA hotI hai, na dInatA hotI hai, na nIMda AtI hai, na Alasya AtA hai, na netroMke palaka jhapate haiM, na zarIra meM mala hotA hai, na lAra bahatI hai aura na pasInA hI AtA hai / / 73-74 / / jahA~ na virahakA unmAda hai, na kAmajvara hai, na bhogoMkA viccheda hai kintu nirantara sukha hI sukha rahatA hai / / 75 / jahA~ na viSAda hai, na bhaya hai, na glAni hai, na aruci hai, na krodha hai, na kRpaNatA hai, na anAcAra hai, na koI balavAn hai aura na koI nirbala hai ||76|| jahA~ ke manuSya bAlasUryake samAna dedIpyamAna, pasInArahita aura svaccha vastroMke dhAraka hote haiM tathA puNyake udayase sadA sukhapUrvaka krIr3A karate rahate haiM // 77 // jahA~ daza prakArake kalpavRkSoMse utpanna hue bhogoMke anubhava karanese utpanna huA sukha cakravartIkI bhogasampadAoMkA bhI ullaMghana karatA hai arthAt vahA~ke jIva cakravartIko apekSA adhika sukhI rahate haiM ||78|| jahA~ manuSya bar3I lambI Ayuke dhAraka hote haiM unakI asamayameM mRtyu nahIM hotI / ve apanI tIna palya pramANa Ayu taka nirvighna rUpase jIvita rahate haiM // 79 // 1. jananIjanakayoH / 2. jRmbhaNa ! 3. vivaraNaM kurvanti / 4. badaram / 5. yatrotpannAnAm / 6. tandrA / 7. harSakSayaH / 8. kopaH 9. taruNArkasadRzazarIrucaH / 10. akAle / Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaM parva, 197 sarve'pi samasaMmogAH sarve samasukhodayAH / sarve sarvartujAn mogAn yatra 'vindantyanAmayAH // 10 // sarve'pi sundarAkArAH sarve vajrAsthibandhanAH / sarve cirAyuSaH kAnsyA gorvANA iya bajhuvaH // 8 // yatra kalpatarucchAyAmupetya lalitasmitau / dampatI gItavAditrai ramete satatotsavaiH // 42 // kalAkuzalatA kalya dehasvaM kalakaNThatA / mAtsaryAdibaikalyamapi yatra nisargajam // 83 // svabhAvasundarAkArAH svamAvalalitehitAH / stramAvamadhurAlApA modante yatra dehinaH // 44 // dAnAd dAnAnumodA vA yatra pAnasamAzritAt / prANinaH sukhamedhante yAvajjIvamanAmayAH // 85 // kudRSTayo vrataihIMnAH kevalaM mogakAlikSaNaH / davA dAnAnyapAtreSu tiryavasvaM yatra yAntyamI // 86 // kuzIlAH kutsitAcArAH kuveSA durupoSitAH / mAyAcArAzca jAyante mRgA yatra vratacyutAH // 87 // "mithunaM mithunaM teSAM mRgANAmapi jAyate / na miyo'sti virodhoM vA bairaM "bairasyameva vA // 8 // ityatyantasukhe tasmin kSetre pAtrapradAnataH / zrImatI vajrajazca dampatitvamupeyatuH // 49 // prAgutAzca mRgA janma bhejustatraiva bhadrakAH / pAtradAnAnumodena dinyaM mAnuSyamAzritAH // 10 // tathA mativarAyAzca tada viyogAd gatAH zucam / idharmAntike dIkSAM jainImAzizriyan parAm // 91 / / te samyagdarzanajJAnacAritrAcArasaMpadam / samArAdhya yathAkAlaM svargalokamayAsiSuH // 12 // jahA~ saba jIva samAna rUpase bhogoMkA anubhava karate haiM, sabake eka samAna sukhakA udaya hotA hai, sabhI nIroga rahakara chahoM RtuoMke bhogopabhoga prApta karate haiM / / 8 / / jahA~ utpanna hue sabhI jIva sundara AkArake dhAraka haiM, sabhI vanavRSabhanArAcasaMhananase sahita haiM, sabhI dIrgha Ayuke dhAraka haiM aura sabhI kAntise devoMke samAna haiM / / 8 / / jahA~ strI-puruSa kalpavRkSako chAyAmeM jAkara lIlApUrvaka manda-manda ha~sate hue, gAnA-bajAnA Adi utsavoMse sadA krIr3A karate rahate haiM / / 82 / / jahA~ kalAoMmeM kuzala honA, svargake samAna sundara zarIra prApta honA, madhura kaNTha honA aura mAtsarya, IrSyA Adi doSoMkA abhAva honA Adi bAteM svabhAvase hI hotI haiM / / 83 // jahA~ ke jIva svabhAvase hI sundara AkAravAle, svabhAvase hI manohara ceSTAoMvAle aura svabhAvase hI madhura vacana bolanevAle hote haiN| isa prakAra ve sadA prasanna rahate haiM / / 4 / / uttama pAtrake lie dAna dene athavA unake lie diye hue dAnakI anumodanA karanese jIva jisa bhogabhUmimeM utpanna hote haiM aura jIvanaparyanta nIroga rahakara sukhase bar3hate rahate haiM / / 8 / / jo jIva mithyAdRSTi haiM, vratoMse hona haiM aura kevala bhogoMke abhilASI haiM ve apAtroMmeM dAna dekara vahA~ tiryazca paryAyako prApta hote haiM // 86 // jo jIva kuzIla haiM-khoTe svabhAvake dhAraka haiM, mithyA AcArake pAlaka haiM, kuveSI haiM, mithyA upavAsa karanevAle haiM, mAyAcArI haiM aura vratabhraSTa haiM ve jisa bhogabhUmimeM hariNa Adi pazu hote haiM // 8 // aura jahA~ pazuoMke yugala bhI Anandase krIr3A karate haiN| unake parasparameM na virodha hotA hai na vaira hotA hai aura na unakA jIvana hI nIrasa hotA hai // 48 // isa prakAra atyanta sukhoMse bhare hue usa uttarakurukSetrameM pAtradAnake prabhAvase ve donoM zrImatI aura vanajaMgha dampatI avasthAko prApta hue-strI aura puruSarUpase utpanna hue|89|| jinakA varNana pahale kiyA jA cukA hai aise nakula, siMha, vAnara aura zUkara bhI pAtradAnakI anumodanAke prabhAvase vahIMpara divya manuSyazarIrako pAkara bhadrapariNAmI Arya hue / / 20 / / idhara mativara, Ananda, dhanamitra aura akampana ye cAroM hI jIva zrImatI aura vanajaMghake virahase bhArI zokako prApta hue aura antameM cAroMne hI zrIdRDhadharma nAmake AcAryake samIpa utkRSTa jinadIkSA dhAraNa kara lI // 91 / / aura cAroM hI samyagdarzana, 1. labhante / 'viduGa lAbhe' / 2. yatrotsannAH / 3. remAte a0, 50, da0, sa0, ma0 / 4. nirAmaya / kalpadehatvaM a0,10,da0 s0| 5. manojJakaNThatvam / 6. ceSTAH / 7. maithunaM mi-sa0, da., l0| 8. vadhyavadhakAdibhAvaH / 9. mAnasiko dveSaH / 10. rasakSayaH / Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 AdipurANam adho aveyakasyAdho vimAne te'hamindratAm / prAptAstapo'numAvena tapo hi phalatIpsitam // 13 // 'athAto vajrajaGghAryaH kAntayA samamekadA / kalpapAdapajAM lakSmImIkSamANaH kSaNaM sthitaH // 9 // sUryaprabhasya devasya nabhoyAyiH vimAnakam / STvA jAtismaro bhUtvA prabuddhaH priyayA samam // 15 // tAvaccAraNayoyugmaM dUrAdAgacchavaikSata / taM ca tAvanugRhantau vyomnaH samavateratuH // 96 // dRSTA tau sahasAsyAsIdabhyusthAnAdisaMbhramaH / saMskArAH prAktanA nUnaM prerayansyaGgino hite // 17 // abhyuttiSThannasau reje munIndrau saha kAntayA / nalinyA divasaH sUryapratisUryAvivodgatau // 18 // tayoradhipadadvandvaM dattAH praNanAma saH / AnandAculabaiH sAndraH kSArayaniya takramau // 16 // tAmAzobhirathAzcAtya praNataM pramadAnvitam / yatI samucitaM dezamadhyAsInau yathAkramam // 10 // tataH sukhopaviSTau tau so'pRcchaditi cAraNau / lasainvAMzusaMtAnaH pudhAjalimivAkiran // 10 // bhagavantau yuvAM kvatyo kutastyau kiM nu kAraNam / yuSmadAgagane tamidametattayA meM // 102 // yuSmatsaMdarzanAjAtasauhArda mama mAnasam / prasIdati kimu jJAta pUrvI 'jJAtI yuvAM mama // 103 // samyagjJAna tathA samyakacAritrarUpI sampadAkI ArAdhanA kara apanI-apanI Ayuke anusAra svargaloka gaye // 12 // vahA~ tapake prabhAvase adhoveyakake sabase nIceke vimAnameM (pahale praiveyakameM ) ahamindra padako prApta hue| so ThIka hI hai / tapa sabake abhISTa phaloMko phalatA hai // 93 // : anantara eka samaya vanajaMgha Arya apanI strIke sAtha kalpavRkSakI zobhA nihAratA huA bhaNa-bhara baiThA hI thA // 24 // ki itane meM AkAzameM jAte hue sUryaprabha devake vimAnako dekhakara use apanI strIke sAtha-sAtha hI jAtismaraNa ho gayA aura usI kSaNa donoMko saMsArake svarUpakA yathArtha jJAna ho gayA / / 15 / / usI samaya vanajaMghake jIvane dUrase Ate hue do cAraNa muni dekhe / ve muni bhI usapara anugraha karate hue AkAzamArgase utara par3e // 16 // vajrajaMghakA jIva unheM AtA huA dekhakara zIghra hI khar3A ho gyaa| saca hai, pUrva janmake saMskAra hI jIvoMko hita-kAyameM prerita karate rahate haiM / / 17 / donoM muniyoMke samakSa apanI strIke sAtha khar3A hotA huA vanajaMghakA jIva aisA zobhAyamAna ho rahA thA jaise udita hote hue sUrya aura pratisUryake samakSa kamalinIke sAtha dina zobhAyamAna hotA hai / vanajaMghake jIvane donoM muniyoMke caraNayugalameM argha car3hAyA aura namaskAra kiyaa| usa samaya usake netroMse harSake A~sU nikalanikala kara munirAjake caraNoMpara par3a rahe the jisase vaha aisA jAna par3atA thA mAno azrujalase unake caraNoMkA prakSAlana hI kara rahA ho / 9 // ve donoM muni strIke sAtha praNAma karate hue Arya vanajaMghako AzIrvAda-dvArA AzvAsana dekara muniyoMke yogya sthAnapara yathAkrama baiTha gye||10|| tadanantara sukhapUrvaka baiThe hue donoM cAraNa muniyoMse vanajaMgha nIce likhe anusAra pUchane lgaa| pUchate samaya usake mukhase dA~toMkI kiraNoMkA samUha nikala rahA thA jisase aisA mAlUma hotA thA mAno vaha puSpAJjali hI bikhera rahA ho||10|| vaha bolA-he bhagavana, Apa kahA~ ke rahanevAle haiM ? Apa kahA~ se Aye haiM aura Apake AnekA kyA kAraNa hai ? yaha saba Aja mujhase kahie // 102 / / he prabho, Apake darzanase mere hRdayameM mitratAkA bhAva umar3a rahA hai, citta bahuta hI prasanna ho rahA hai aura mujhe aisA mAlUma hotA hai ki mAno Apa mere pari 1. anantaram / 2. avatarataH sma / 3.-vivonnatI pa0 / 4. padayugale / 5. yateH ma0, la0 / 6. kva bhavI / 7. kuta Agatau / 'kvehAmAtastrAt tyac' iti yathAkramaH bhavAthai AgatArthe ca tycprtyy.| 8: pratyakSatayA / -metattathAdya.me ma0 l0| 9. pUrvasmin jJAtau / 10. bandhU / Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 199 nava parva 11 iti praznAvasAne'sya munirjyAyAnabhASata / dazanAMzu jalotpIDaiH kSAlayazciva tattanum // 104 // svaM viddhi mAM svayaMkruddhaM yato 'buddhAH prabuddhadhIH / mahAbalabhave jainaM dharma karmanivarhaNam // 105 // vada viyogAdahaM jAtanirvedo bodhamAzritaH / dIkSitvA'bhUvamutsRSTadehaH saudharmakalpajaH // 106 // svayaMpramavimAne'gre maNicUlAhvayaH suraH / sAdhikAndhyupamAyuSkaH tatazcyutvA bhuvaM zritaH // 307 // jambUdvIpastha pUrvasmin videhe pauSkalAvate / nagaryAM puNDarIkiyAM priyasenamahIbhRtaH // 107 // sundaryAzca suto'bhUvaM jyAyAn prItiMkarAhvayaH / prItidevaH kanIyAn me munireSa mahAtapAH // 109 // svayaMprabhajinopAnte dIkSitvA vAmalapsvahi / sAvadhijJAnamAkAzacAraNatvaM tapobalAt // 110 // buddhvA'vadhimayaM cakSurvyApAryA 'jayasaMgatam / svAmAryamiha saMbhUtaM prabodhayitumAgatau // 111 // 'vidAGkaru 'kuruSvArya pAtradAna vizeSataH / samutpannamihAtmAnaM vizuddhAd darzanAd vinA // 112 // mahAbalaMbhave'smatto buddhvA tyaktatanusthitiH / nAlabdha" darzane zuddhi bhogakAkSAnubandhataH // 113 // tasmAtte darzanaM samyagvizeSaNamanuttaram / AyAtau dAtukAmau svaH svarmokSasukhasAdhanam // 114 // tadgRhANAdya samyaktvaM tallAbhe kAla eSa te / kAlalabdhyA binA nArya tadutpattirihAGginAm // 115 // dezanAkAlalabdhyAdivAhya kAraNasaMpadi / "antaHkaraNasAmagragrAM madhyAtmA syAd vizuddhakRt ^ [dRk]|| 116 // cita bandhu haiM || 103 || isa prakAra vajrasaMghakA prazna samApta hote hI jyeSTha muni apane dA~toM kI kiraNoMrUpI jalake samUhase usake zarIrakA prakSAlana karate hue nIce likhe anusAra uttara dene lage // 104 // he Arya, tU mujhe svayambuddha mantrIkA jIva jAna, jisase ki tUne mahAbalake bhavameM samyagjJAna prApta kara karmoMkA kSaya karanevAle jainadharmakA jJAna prApta kiyA thA // 105 // u bhavameM tere viyogase samyagjJAna prApta kara maiMne dIkSA dhAraNa kI thI aura Ayuke anta meM saMnyAsapUrvaka zarIra chor3a saudharma svargake svayamprabha vimAnameM maNicUla nAmakA deva huA thA / vahA~ merI Ayu eka sAgara se kucha adhika thii| tatpazcAt vahA~se cyuta hokara bhUloka meM utpanna huA hU~. // 106-107 // jambU dvIpake pUrvavideha kSetrameM sthita puSkalAvatI dezasambandhI puNDarIkiNI nagarImeM priyasena rAjA aura unakI mahArAzI sundarI devIke prItiMkara nAmakA bar3A putra huA hU~ aura yaha mahAtapasvI prItideva merA choTA bhAI hai / / 108-109 / / hama donoM bhAiyoMne bhI svayaMprabha jinendrake samIpa dIkSA lekara tapobalase avadhijJAna tathA AkAzagAminI cAraNa Rddhi prApta kI hai // 110 // he Arya, hama donoMne apane avadhijJAnarUpI netrase jAnA hai ki Apa yahA~ utpanna hue haiN| cU~ki Apa hamAre parama mitra the isalie Apako samajhAneke lie hama loga yahA~ A // 111 // he Arya, tU nirmala samyagdarzanake binA kevala pAtradAnakI vizeSatAse hI yahA~ utpanna huA hai yaha nizcaya samajha ||112|| mahAbalake bhavameM tUne hamase hI tattvajJAna prApta kara zarIra chor3A thA parantu usa samaya bhogoMkI AkAMkSA ke vazase tU samyagdarzanakI vizuddhatAko prApta nahIM kara sakA thA / / 113 || aba hama donoM, sarvazreSTha tathA svarga aura mokSasambandhI sukhake pradhAna kAraNarUpa samyagdarzanako denekI icchAse yahA~ Aye haiM ||114|| isalie he Arya, Aja samyagdarzana kr| usake grahaNa karanekA yaha samaya hai kyoMki kAlalabdhike binA isa saMsAra meM jIvoMko samyagdarzanako utpatti nahIM hotI hai / / 115 || jaba dezanAlabdhi aura kAlalabdha Adi bahiraGga kAraNa tathA karaNalabdhirUpa antaraGga kAraNa sAmagrIkI prApti hotI hai tabhI 2 1. pravAhaiH / 2. buddhaghA a0 / 3. vinAzakam / 4. puSkalAvatyA ayaM pauSkalAvataH tasmin / 5. avinAzitasaMgamam / 6. saMgataH a0, pa0 / 7. svAmAvAviha la0 a0 / 8 viddhi / 9. bhogabhUmiSu / 10. nAlo - ma0, la0 / 11. bhavAvaH / 12. abhyantaHkaraNa / 'karaNaM sAdhakatamaM kSetragAtrendriyeSvani'ityabhidhAnAt / 13. vizuddhaduka ba0 a0 10, 60, sa0, ma0, la0 // Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 AdipurANam zamAd darzanamohasya samyaksvAdAnamAditaH' / jantoranAdimithyAtvakalaGkakali lAtmanaH // 17 // yathA pittodayoddhAntasvAntavRttestadatyayAt / yathArthadarzanaM tadvadantarmohopazAntitaH // 11 // anirddha ya tamo naizaM tathA nodayateM zumAn / tathAnujhiya mithyAtvatamo nodeti darzanam // 119 // vidhA vipAvya mithyAtvaprakRti karaNecimiH / magyAramA hAsayan karmasthiti samyaktvamAga mvet||120|| AptAgamapadArthAnAM zraddhAnaM parayA mudA / samyagdarzanamAmnAtaM tanmUle jJAnaceSTite // 21 // 'prAtmAdimuktiparyantatasvazraddhAnamaasA / trimidranAlIDhamaTAkaM viddhi darzanam // 22 // tasya prazamasaMvegAvAstikyaM cAnukampanam / guNAH zradArUcisparzapratyayAtreti paryayAH // 12 // tasya niHzaktisvAdInyaSTAvanAni nibinu / pairaMzumirivAbhAti ratnaM sadarzanAiyam // 12 // zaGkA jahIhi sanmAgeM bhogakAkSAmapAkuru / vicikitsAdvayaM hitvA bhajasvAmUDhadRSTitAm // 125 // kurUpavRhaNaM dharma mlsthaannigRhneH| mArgAccalati dharmasthe sthitIkaraNamAcara // 126 // ratnatritayavatyAryasavAtsalyamAtanu / vidhehi zAsane jaine yathAzakti prabhAvanAm // 127 // devatAlokapASaNDamyAmohAMzca samutsRja / mohAndho hi jamastatvaM pazyatrApi na pazyati // 128 // yaha bhavya prANI vizuddha samyagdarzanakA dhAraka hosakatA hai||116|| jisa jIvakA AtmA anAdikAlase lage hue mithyAtvarUpI kalaMkase dUSita ho rahA hai, usa jIvako sabase pahale darzanamohanIya karmakA upazama honese aupazamika samyaktvakI prApti hotI hai // 117 / jisa prakAra pittake udayase udbhrAnta huI cittavRttikA abhAva honepara kSIra Adi padArthoke yathArthasvarUpakA parijJAna hone lagatA hai usI prakAra antaraGga kAraNarUpa mohanIya karmakA upazama honepara jIva Adi padArthoMke yathArthasvarUpakA parijhAna hone lagatA hai // 11 // jisa prakAra sUrya rAtrisambandhI andhakArako dUra kiye binA udita nahIM hotA usI prakAra samyagdarzana mithyAtvarUpI andhakArako dara kiye binA udita nahIM hotA-prApta nahIM hotA // 119|| yaha bhavya jIva, adhAkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina tIna karaNoM dvArA mithyAtvaprakRtike mithyAtva, samyamithyAtva aura samyaktvaprakRtirUpa tIna khaNDa karake karmoMkI sthiti kama karatA huA samyagdRSTi hotA hai // 120 // vItarAga sarvajJa deva, AptopajJa, Agama aura jIvAdi padArthoMkA bar3I niSThAse zraddhAna karanA samyagdarzana mAnA gayA hai| yaha samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrakA mUla kAraNa hai| isake binA ve donoM nahIM ho sakate // 12 // jIvAdi sAta tatvoMkA tIna mUDhatArahita aura ATha aMgasahita yathArtha zraddhAna karanA samyagdarzana hai // 122 // prazama, saMvega, Astikya aura anukampA ye cAra samyagdarzanake guNa haiM aura zraddhA, ruci, sparza tathA pratyaya ye usake paryAya haiM // 123 // nizaMkita, nikAkSita, nirvicikitsA, amRdadRSTi, upagUhana, vAtsalya, sthitikaraNa aura prabhAvanA ye samyagdarzanake ATha aMga haiN| ina ATha aMgarUpI kiraNoMse samyagdarzanarUpI rana bahuta hI zobhAyamAna hotA hai / / 124 // he Arya, tU isa zreSTha jainamArgameM zaMkAko chor3a-kisI prakArakA sandeha mata kara, bhogoMko icchA dUra kara, glAniko chor3akara amUDhadRSTi (vivekapUrNa dRSTi) ko prApta kara doSake sthAnoMko chipAkara samIcIna dharmako vRddhi kara, mArgase vicalita hote hue dharmAtmAkA sthitIkaraNa kara, rakhatrayake dhAraka Arya puruSoMke saMghameM premabhAvakA vistAra kara aura jaina-zAsanakI zaktike anusAra prabhAvanA kara // 125-127 / / devamUr3hatA, lokamar3hatA aura 1. prathamopazamasamyaktvAdAnam / 2. dUSita / 3. nizAyA idam / 4. mithyAtvasamyagmithyAtvasamyaktvaprakRtibhedena / 5. tadarzanaM mUlaM kAraNaM yyoH| 6. jnyaancaaritr| 7. jIvAdimokSaparyantasaptatattvazraddhAnam / 8. svaparAzrayabhedena dvayam / . Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 201 navamaM parva 'pratIhi dharmasarvasvaM darzanaM cArudarzana / tasmibApte durApANi na sukhAnIha dehinAm // 129 // labdhaM tenaiva sajjanma sa kRtArthaH sa paNDitaH / parisphurati nirvyAjaM yasya sadarzanaM hRdi / / 130 // sidiprasAdasopAnaM vidi darzanamagrimam / durgatidvArasaMrodhi kavATapuTamUrjitam // 13 // sthiraM dharmatarormUlaM dvAraM svarmokSavezmanaH / zIlAbharaNahArasya tarala taralopamam // 132 // alaMkariSNu rociSNu rakhasAramanuttaram / samyaktvaM hRdaye dhatsva muktizrohAravibhramam // 133 // samyagdarzanasataM yenAsAdi durAsadam / so'cirAnmukkiparyantAM "sukhatAtimavApnuyAt // 13 // labdhasadarzano jIvo muhartamapi pazyAyaH / saMsArarUtikAM chiravA kurute hAsinomasau // 135 // sudevasvasumAnuSye janmanI tasya netarat / durjanma jAyate jAtu hRdi yasyAsti darzanam // 136 // kiMvA bahamirAlApaiH ilAdhaivAstu darzane / kandhena yena saMsAro yAtyanamto'pi sAntatAm // 137 // tatvaM jainezvarImAjJAmasmadvAkyAt pramANayan / ananyazaraNo matsvA pratipayasva darzanam // 13 // uttamAnamivAneSu netradvayamivAnane / muktyaGgeSu pradhAnAjamAtAH sadarzanaM viduH // 139 // pASaNDa, mUr3hatA ina tIna mUr3hatAoMko chor3a kyoMki mUDhatAoMse andhA huA prANI tattvoMko dekhatA huA bhI nahIM dekhatA // 128 // he Arya, padArthake ThIka-ThIka svarUpakA darzana karanevAle samyagdarzanako hI tU dharmakA sarvasva samajha, usa samyagdarzanake prApta ho cukanepara saMsArameM aisA koI sakha nahIM rahatA jo jIvoMko prApta nahIM hotA ho // 129 / / isa saMsArameM usI puruSane zreSTha janma pAyA hai, vahI kRtArtha hai aura vahI paNDita hai jisake hRdayameM chalarahita-vAstavika samyagdarzana prakAzamAna rahatA hai // 130 // he Arya, tU yaha nizcita jAna ki yaha samyagdarzana mokSarUpI mahalakI pahalI sIr3hI hai| narakAdi durgatiyoMke dvArako rokanevAle majabUta kivAr3a haiM, dharmarUpI vRkSako sthira jar3a hai, svarga aura mokSarUpI gharakA dvAra hai aura zIlarUpI ramahArake madhyameM lagA huA zreSTha ratna hai / / 131-132 / / yaha samyagdarzana jIvoMko alaMkRta karanevAlA hai, svayaM dedIpyamAna hai, ratnoMmeM zreSTha hai, sabase utkRSTa hai aura muktirUpI lakSmIke hArake . samAna hai / aise isa samyagdarzanarUpI ratnahArako he bhavya, tU apane hRdayameM dhAraNa kara // 133 / / jisa puruSane atyanta durlabha isa samyagdarzanarUpI zreSTha ranako pA liyA hai vaha zIghra hI mokSa takake sukhako pA letA hai / / 134 // dekho, jo puruSa eka muhUrta ke lie bhI samyagdarzana prApta kara letA hai vaha isa saMsArarUpI belako kATakara bahuta hI choTI kara detA hai arthAt vaha arddha pudgala parAvartanase adhika samaya taka saMsArameM nahIM rahatA / / 135 / / jisake hRdayameM pagdarzana vidyamAna hai vaha uttama deva aura uttama manuSya paryAyameM hI utpanna hotA hai| usake nArakI aura tiryaJcoMke khoTe janma kabhI bhI nahIM hote // 136 / / isa samyagdarzanake viSayameM adhika kahanese kyA lAbha ? isakI to yahI prazaMsA paryApta hai ki samyagdarzanake prApta honepara ananta saMsAra bhI sAnta (antasahita) ho jAtA hai // 137 // he Arya, tU mere kahanese arhanta devakI AjJAko pramANa mAnatA huA ananyazaraNa hokara anya rAgI dveSI devatAoMkI zaraNameM na jAkara samyagdarzana svIkAra kara // 138 // jisa prakAra zarIrake hasta, pAda Adi aMgoMmeM mastaka pradhAna hai aura mukhameM netra pradhAna hai usI prakAra mokSake samasta aMgoMmeM gaNa 1. jAnIhi / 2. cArudarzanam ba0,0, 10,ma0, s0,laa| 3. prApte sati / 4. durlabhAni / 5. kavATapaTa- ma0, l0| 6. kAntimat / 7. taralopalam b...| madhyamaNiH 'upalo ratnapASANI upalA zarkarApi ca' iti / 'taralo hAramadhyagaH' ityamaraH / 'hAramadhyasthitaM ratnaM taralaM nAyakaM viduH' iti halAyudhaH / 8. zobhAm / 9. prAptam / 10. sukhaparamparAm / Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 AdipurANam apAsya loka pApaNDadevatAsu vimUDhatAm / paravIdharanAlIDhamujjvalIkuru darzanam // 140 // saMsAragatikAyAma chindhi sdrshnaasinaa| nAsi nAsatamavyastvaM bhaviSyattIrthanAyakaH // 14 // samkyasvamadhikRtyaivamAptasUktyanusArataH / kRtArya dezanAsmAmi hoSA zreyase tvayA // 142 // svamapyambAvalambethAH samyaktvamavilambitam / mavAmbudhestaraNa tat straiNAt kiM vata khiyasi // 13 // saddaSTeH bIvanutpattiH pRthivISvapi SaTsvadhaH / triSu devanikAyeSu nIceSvanyeSu 'vAmbike // 14 // dhigidaM NamazlAghyaM graMnthyapatibandhi yat / kArISAgninimaM vApaM nirAhustatra tadvidaH // 145 // tadetat NamutsRjya samyagArAdhya darzanam / prAptAsi paramasthAnasaptaka svamanukamAt // 14 // yuvA katipayaireva mavaiH zreyo'nuvandhimiH / dhyAnAgnidagdhakarmANau prAptAsthaH paramaM padam // 14 // iti prItikarAcAryavacanaM sa pramAlayan / "sajAnirAdadhe samyagdarzanaM prItamAnasaH // 18 // sa sadarzanamAsAca sapriyaH pipriyetarAm / puSNAtyalandhalAmo hi dehinAM mahatIM tom // 149 // prApya"sUtrAnugAM hayAM samyagdarzanakaNThikAm / yauvarAjyapade so'sthAt muktisaamraajysmpdH||150|| dharAdi deva samyagdarzanako hI pradhAna aMga mAnate haiM // 139 // he Arya, tU lokamUr3hatA, pASaNDimUr3hatA aura devamUr3hatAkA parityAga kara jise mithyAdRSTi prApta nahIM kara sakate aise samyagdarzanako ujjvala kara-vizuddha samyagdarzana dhAraNa kara // 140 // tU samyagdarzanarUpI talavArake dvArA saMsArarUpI lavAkI dIrghatAko kATa / ta avazya hI nikaTa bhavya hai aura bhaviSyatakAlameM tIrthakara honevAlA hai // 141 // he Arya, isa prakAra maiMne arahanta devake kahe anusAra, samyagadarzana viSayako lekara, yaha upadeza kiyA hai so mokSarUpI kalyANakI prAptike lie tujhe yaha avazya hI prahaNa karanA cAhie // 142 // isa prakAra ve munirAja Arya vajajaMghako samajhAkara AryA zrImatIse kahane lage ki mAtA, tU bhI bahuta zIghra ho saMsArarUpI samudrase pAra karaneke lie naukAke samAna isa samyagdarzanako grahaNa kr| vRthA hI brIparyAyameM kyoM kheda-khinna ho rahI hai ? // 143 / / he mAtA, saba khiyoMmeM, ratnaprabhAko chor3akara nIcekI chaha pRthiviyoMmeM bhavanavAsI vyantara aura jyotiSI devoMmeM tathA anya nIca paryAyoMmeM samyagdRSTi jIvoMkI utpatti nahIM hotI // 144 // isa nindha strIparyAyako dhikkAra hai jo ki nirgrantha-digambara munidharma pAlana karaneke lie bAdhaka hai aura jisameM vidvAnoMne karISa (kaNDAko Aga) kI agnike samAna kAmakA santApa kahA hai // 145 // he mAtA, aba tU nirdoSa samyagdarzanakI ArAdhanA kara aura isa khopayoyako choDakara kramase sapta parama sthAnako prApta kr| bhAvArtha-1'sajjAti', 2 'sadgRhasthatA' (zrAvakake vrata), 3 'pArivrajya' (muniyoMke vrata), 4 'surendra pada', 5 'rAjyapada' 6 'arahantapada', 7 'siddhapada' ye sAta parama sthAna (utkRSTapada) kahalAte haiM / samyagdRSTi jIva krama-kramase ina parama sthAnoMko prApta hotA hai / / 146 / / Apa loga kucha puNya bhavoMko dhAraNa kara dhyAnarUpI agnise samasta karmoko bhasma kara parama padako prApta karoge // 14 // isa prakAra prItiMkara AcAryake vacanoMko pramANa mAnate hue Arya vanajaMghane apanI khIke sAtha-sAtha prasannacitta hokara samyagdarzana dhAraNa kiyA // 148 // vaha vanajaMghakA jIva apanI priyAke sAtha-sAtha samyagdarzana pAkara bahuta hI santuSTa huaa| so ThIka hI hai, apUrva vastukA lAbha prANiyoMke mahAn santoSako puSTa karatA hI hai / / 149 // jisa prakAra koI rAjakumAra sUtra (tantu) 1. pAkhaNDa-10, 80 / pAkhaNDi-ma0, la0 / 2. parazAstraiH paravAdibhirvA / 3. adhikAraM kRtvA / 4. zIghram / 5. kAraNAt / 6. strItvAt / 7. vikalendriyajAtiSu / 8. cAmbike d0| 9. luTi madhyamapuruSakavacanam / 10. 'sajjAtiH sadgRhasthatvaM pArivAjyaM surendratA / sAmrAjyaM paramAhantyaM nirvANa ceti sptdhaa||"11, Apla vyAptI luTi / 12. savanitaH / 13, aagm| . Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaM parva 203 sApi samyaksvalAbhena nitarAmatuSat stii| vizuddhapuMstvayogena nirvANamamilASukA // 15 // alabdhapUrvamAsvAdya sadarzanarasAyanam / prApatustau parAM puSTiM dharma karmanivarhaNe // 152 // zArdUlAryAdayo'pyAbhyAM samaM saddarzanAmRtam / tathA bhejurgurorasya pAdamUlamupAzritAH // 153 // tau dmptii'kRtaanndsNdrshitmnorthau| munIndrau dharmasaMvegAccirasyAspRkSatA muhuH // 15 // janmAntaranibaddhana premNA 'visphAritekSaNaH / aNaM munipadAmbhojasaMsparzAt so'nvabhUda tim // 155 // kRtapraNAmamAzImirAzAsya tamanusthitam / tato yathocitaM dezaM tAvRSI gantumudyatau // 56 // punadarzanamastvArya saddharma mA sma vismaraH / ityuktvAntahitI saghazcAraNau vyomacAriNau // 157 // gate'tha cAraNadvandve so'ma dutkaNThitaH kSaNam / preyasAM viprayogo hi manastApAya kalpyate // 15 // muhurmuniguNAdhyAnai rAyamAtmano manaH / iti cintAmasau bheje ciraM dharmAnubandhinIm // 155 // dhunoti davathu svAntAt tanotyAnandadhuM param / dhinoti ca manovRttimaho sAdhusamAgamaH // 16 // muSNAti duritaM dUrAt paraM puSNAti yogyatAm / mayaH zreyo'nubadhnAti prAyaH sAdhusamAgamaH // 16 // meM piroyI huI manohara mAlAko prApta kara apanI rAjyalakSmIke yuvarAja padapara sthita hotA hai usI prakAra vaha vanajaMghakA jIva bhI sUtra (jaina siddhAnta) meM piroyI huI manohara samyagdarzanarUpI kaNThamAlAko prApta kara muktirUpI rAjyasampadAke yuvarAja-padapara sthita huA thA // 150 / / vizuddha puruSaparyAyake saMyogase nirvANa prApta karanekI icchA karatI huI vaha satI AryA bhI samyaktvakI prAptise atyanta santuSTa huI thii|| 151 // jo pahale kabhI prApta nahIM huA hai aise samyagdarzanarUpI rasAyanakA AsvAda kara ve donoM hI dampatI karma naSTa karanevAle jaina dharmameM bar3I dRr3hatAko prApta hue // 152 / / pahale kahe hue siMha, vAnara, nakula aura sUkarake jIva bhI gurudeva-prItiMkara munike caraNa-mUlakA Azraya lekara Arya vajaMgha aura AryA zrImatIke sAtha-sAtha hI samyagdarzanarUpI amRtako prApta hue the / / 153 // jinhoMne harSasUcaka cihnoMse apane manorathako siddhiko prakaTa kiyA hai aise donoM dampatiyoMko donoM hI munirAja dharmapremase bAra-bAra sparza kara rahe the // 154 / vaha vanajaMghakA jIva janmAntarasambandhI premase A~kheM phAr3a-phAr3akara zrI prItiMkara munike caraNa-kamaloMkI ora dekha rahA thA aura unake kSaNa-bharake sparzase bahuta hI santuSTa ho rahA thA // 155 / / tatpazcAt ve donoM cAraNa muni apane yogya dezameM jAneke lie taiyAra hue| usa samaya vanajaMghake jIvane unheM praNAma kiyA aura kucha dUra taka bhejaneke lie vaha unake pIche khar3A ho gyaa| calate samaya donoM muniyoMne use AzIrvAda dekara hitakA upadeza diyA aura kahA ki he Arya, phira bhI terA darzana ho, tU isa samyagdarzanarUpI samIcIna dharmako nahIM bhuulnaa| yaha kahakara ve donoM gaganagAmI muni zIghra hI antarhita ho gaye / / 156-157 // ___ anantara jaba donoM cAraNa munirAja cale gaye taba vaha vanajaMghakA jIva kSaNa eka taka bahuta hI utkaNThita hotA rahA / so ThIka hI hai, priya manuSyoMkA viraha manake santApake lie hI hotA hai / / 158 // vaha bAra bAra muniyoMke guNoMkA cintavana kara apane manako Ardra karatA huA cira kAlataka dharma bar3hAnevAle nIce likhe hue vicAra karane lagA // 159 / / ahA! kaisA Azcarya hai ki sAdhu puruSoMkA samAgama hRdayase santApako dUra karatA hai, parama Anandako bar3hAtA hai aura manakI vRttiko santuSTa kara detA hai / / 160 // prAyaH sAdhu puruSoMkA samAgama dUrase hI pApako naSTa kara detA hai, utkRSTa yogyatAko puSTa karatA hai, aura atyadhika kalyANako 1. dhRtAnanda-pa0, a0, da0, sa0 / 2. vistAritekSaNaH a0 / 3. antadhimagAtAm / 4. smaraNaH / 5. santApam / 6. Anandam / 7. prINayati / Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 AdipurANam sAdhavo munchimArgasya sAdhane'pitadhodhanAH / 'lokAnuvRttisAdhyAMzo naiSAM kazcana puSkaraH // 12 // parAnugrahAdayA tu kevalaM mArgadezanAm / kurvate'mI pragatyApi nisargo'yaM mahAtmanAm // 13 // svaduHse nijArammAH paraduHkhenu duHkhitAH / mirgApevaM parAyeMSu baddhakakSyA mumukSavaH / / 16 // kva vayaM nispRhAH kveme kveyaM mamiH sukhocitA / tathApyanugrahesmAkaM sAvadhAnAstapodhanAH // 15 // bhavantu sukhinaH saveM satvA ityeva kevalam / yato yatante teSAM yatitvaM sacirujyate // 16 // evaM nAma mahIyAMsaH parAyeM kurvate ratim / dUrAdapi samAgatya yayaitau cAraNAbumau // 16 // pracApi cAraNau sAkSAt pajhyAmIva puraHsthitI / tapasvananapAnApatanakRtatana munI // 364 // ---- cAraNau caraNahUnde praNataM suudupaanninaa| zantau snehanimnaM mAM padhAvAmadhimastakam // 169 // apipyatAM ca mAM dharmavRSitaM darzanAsatam / apAsya mogasaMtApaM nitaM yena me manaH // satyaM prItikaro jyAyAn muniyo'smAsvadarzayat / proti sarvatra gaprItiH sanmArgapratibodhanAt // 17 // bar3hAtA hai||16shaayesaadhu puruSa mokSamArgako siddha karane meM sadA dattacitta rahate haiN| inheM sAMsArika logoMko prasanna karanekA kucha bhI prayojana nahIM rahatA // 162 / / ye munijana kevala paropakAra karanekI buddhise hI unake pAsa jA-jAkara mokSamArgakA upadeza diyA karate haiN| vAstavameM yaha mahApuruSoMkA svabhAva hI hai // 16 // mokSakI icchA karanevAle ye sAdhujana apane duHkha dUra karaneke lie sadA nirdaya rahate haiM arthAt apane duHkha dUra karaneke lie kisI prakArakA koI Arambha nahIM krte| parake duHkhoMmeM sadA duHkhI rahate haiM arthAta unake duHkha dUra karaneke lie sadA tatpara rahate haiN| aura dUsaroMke kArya siddha karaneke lie ni:svArtha bhAvase sadA taiyAra rahate haiM // 164 // kahA~ hama aura kahA~ ye atyanta nispRha sAdhu ? aura kahA~ yaha mAtra sukhoMkAsthAna bhogabhUmi arthAt niHspRha muniyoMkA bhogabhUmimeM jAkara vahA~ ke manuSyoMko upadeza denA sahaja kArya nahIM hai tathApi ye tapasvI huma logoMke upakArameM kaise sAvadhAna haiM ? // 165 / / ye sAdhujana sadA yahI prayatna kiyA karate haiM ki saMsArake samasta jIva sadA sukhI raheM aura isIlie ve yati (yatate iti yatiH) kahalAte haiM / / 166 // jisa prakAra ina cAraNa RddhidhArI puruSoMne dUrase Akara hama logoMkA upakAra kiyA usI.prakAra mahApuruSa dUsaroMkA upakAra karane meM sadA prIti rakhate haiM // 167 / taparUpI agnike santApase jinakA zarIra atyanta kuza ho gayA hai aise una cAraNa muniyoMko maiM aba bhI sAkSAt dekha rahA hU~, mAno ve aba bhI mere sAmane hI khar3e haiM // 168 / / maiM unake caraNa-kamaloM meM praNAma kara rahA hU~ aura ve donoM cAraNamuni komala hAyase mastakapara sparza karate hue mujhe snehake vazIbhUta kara rahe haiN| 169 // musa, dharmake pyAse mAnavako unhoMne samyagdarzanarUpI amRta pilAyA hai, isIlie merA mana bhogajanya santApako chor3akara atyanta prasanna ho rahA hai // 170 / / ve prIrtikara nAmake jyeSTha muni sacamuca meM prItiMkara haiM kyoMki unakI prIti sarvatra. gAmI hai aura mArgakA upadeza dekara unhoMne. hama logoMpara apAra prema darazAyA hai| bhAvArthajo manuSya saba jagaha jAnekI sAmarthya honepara bhI kisI khAsa jagaha kisI khAsa vyaktike pAsa jAkara use upadeza Adi deve to usase usakI apAra prItikA patA calatA hai| yahaoNpara bhI una muniyoM meM cAraNa Rddhi honese saba jagaha jAnekI sAmarthya thI parantu usa samaya anya jagaha na jAkara ve vanajaMghake jIvake pAsa pahu~ce isase usake viSaya meM unakI apAra prItikA patA 1. janAnuvartanam / 2. zreSThaH / 3.-darzanam a0, s0| -dezanam ma0, l0| 4. punrutpth.| 5. vAJchA / 6. cAraNarSabho a0, sa0 / 7. tApo'gniH / 8. pAnamakArayatAm / 9. bhogasantarSam pa0, a0, 60, sa0, ma0 / 10. sarvatragaH protaH ma0, la0 / Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaM parva 205 mahAbalamave'pyAsot svayaMbuddho guruH sa naH / vitIrya darzanaM samyagadhunA tu vizeSata: // 12 // 'gurUNAM yadi saMsoM na syAca syAd guNArjanam / vinA guNArjanAt 'kvAsya jantoH sphljnmtaa| 373 / rasopaviddhaH san dhAturyathA yAti suvarNatAm / tathA guruguNArikaSTo manyAtmA zuddhimRcchati // 17 // na vinA yAnapAtrevatarituM zakyate'rNavaH / narte gurUpadezAca sutaro'yaM bhavArNavaH // 105 // yathAndhatamasacchamAn nArthAn dIpAd vinekSate / tathA jIvAdimAvAMzca nopadeSTurvinekSate // 17 // bandhako guravavetidvaye saMprItaye nRNAm / bandhavo'treva saMprItye guravo'munna cAnaca // 17 // yato gurunidezena jAtA naH shudiriishii| tato gulpade bhaktibhUyAjanmAntare'pi naH // 18 // iti cintayato'syAsId DA samyaksvabhAvanA / sA tu kalpalatevAsmai sarvamiSTaM phaliSyati // 19 // samAnabhAvanAnena saapymcchiimtiicrii| samAnazIlayonAsIdAcchinA prItirenayoH // 18 // dampatyoriti saMprItyA mogAbirvizatodhiram / mogakAlastayoniSTha prApat palyatrayonmitaH // 18 // jIvitAnte sukhaM prANAn hitvA to puNyazeSataH / prApatuH kalpamaizAnaM gRhAdiva gRhAntaram // 182 // vilIyante yathA meghA yathAkAlaM kRtodayAH / mogamamivAM dehAstathAnta vizarAravaH // 183 // yathA baikriyike dehe na doSamalasaMbhavaH / tathA digyamanuSyANAM dehe zubirudAhRtA // 184 // calatA hai // 171 / / mahAbala bhavameM bhI ve mere svayambuddha nAmaka guru hue the aura Aja isa bhavameM bhI samyagdarzana dekara vizeSa guru hue haiM // 172 / / yadi saMsArameM guruoMkI saMgati na ho to guNoMkI prApti nahIM ho sakatI aura guNoMkI prAptike binA isa jIvake janmakI saphalatA kahA~ ho sakatI hai ? // 173 / / jisa prakAra siddha rasake saMyogase tAMbA Adi dhAtue~ suvarNapaneko prApta ho jAtI haiM usI prakAra gurudevake upadezase prakaTa hue guNoMke saMyogase bhavya jIva bhI zuddhiko prApta ho jAte haiM / / 174 / / jisa prakAra jahAjake binA samudra nahIM tirA jA sakatA hai usI prakAra guruke upadezake binA yaha saMsArarUpI samudra nahIM tirA jA sakatA // 175 / / jisa prakAra koI puruSa dIpakake binA gAr3ha andhakArameM chipe hue ghaTa, paTa Adi padArthoMko nahIM dekha sakatA usI prakAra yaha jIva bhI upadeza denevAle guruke binA jIva, ajIva Adi padArthoMko nahIM jAna sakatA // 176 // isa saMsArameM bhAI aura guru ye donoM hI padArtha manuSyoMkI prItike lie haiN| para bhAI to isa lokameM hI prIti utpanna karate haiM aura guru isa loka tathA paraloka, donoM hI lokoMmeM vizeSa rUpase prIti-utpanna karate haiM // 177 / / jaba ki guru ke upadezase hI hama logoMko isa prakArakI vizuddhi prApta huI hai taba hama cAhate haiM ki janmAntarameM bhI merI bhakti gurudevake caraNa-kamaloMmeM banI rahe // 178 / isa prakAra cintavana karate hue bajajaMghakI samyaktva bhAvanA atyanta dRr3ha ho gayo / yahI bhAvanA Age calakara isa bajajaMghake lie kalpalatAke samAna samasta iSTa phala denevAlI hogI // 179 // zrImatIke jIvane bhI vanajaMghake jIvake samAna Upara likhe anusAra cintana kiyA thA isalie isako samyaktva bhAvanA bhI sudRr3ha ho gayI thii| ina donoM pati-patriyoMkA svabhAva eka-sA thA isalie donoMmeM eka-sI akhaNDa prIti rahatI thI // 180 / isa prakAra prItipUrvaka bhoga bhogate hue una donoM dampatiyoMkA tIna palya pramANa bhArI kAla vyatIta ho gayA // 181 // aura donoM jIvanake anta meM sukhapUrvaka prANa chor3akara bAkI bace hue puNyase eka gharase dUsare gharake samAna aizAna svargameM jA pahu~ce // 182 / / jisa prakAra varSAkAlameM megha apane-Apa hI utpanna ho jAte haiM aura samaya pAkara Apa hI vilIna ho jAte haiM usI prakAra bhogabhUmija jIvoMke zarIra apane-Apa hI utpanna hote haiM aura jIvanake antameM apane-Apa hI vilIna ho jAte haiM // 183 // jisa prakAra vaikriyika . 1. guruNA yadi- ma0, 50, sa0 / 2. -pazya ma0, la0 / 3. antam / 4. pramitaH / 5. tadante ma0, k.| 6. vishrnnshiilH| 7. bhogabhUmijAnAma / Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 . AdipurANam vimAne zrIprabhe tatra nityAloke sphuraprabhaH / sa zrImAn vajrajacAryaH zrIdharAkhyaH suro'bhavat // 185 // sApi samyaktvamAhAtmyAt strainnaad-vishlessmoyussii| svayaMpramavimAne'bhUt tatsanAmA surottmH||186|| zArdUlAryAdayo'pyasmin kalpe'nalpasukhodaye / mahardikAH surA jAtAH puNyaiH kiM nu durAsadam // 18 // Rte dharmAt kutaH svargaH kutaH svargAhate sukham / tasmAt sukhArthinAM sebhyo dharmakalpataruciram // 18 // zArdUlabhUtapUrvo yaH sa vimAne manohare / citrAGgade jvalanmaulirabhUcitrAGgado'maraH // 18 // varAhAryazca nandAkhye vimAne maNikuNDalI / jvalanmakuTa keyUramaNikuNDalabhUSitaH // 190 // nandyAvartavimAne'bhUda vAnarAryoM manoharaH / surAGganAmanohAricaturAkArasundaraH 91 // prabhAkaravimAne'bhUbakulAryoM manorathaH / manorathazatAvAsadiya bhogo'mRtAzanaH // 192 // iti puNyodayAtteSAM svloksukhbhoginaam / rUpasaundaryabhomAdivarNanA lalitAGgavat // 19 // zArdUlavikrIDitam ityuccaiH pramadodayAt suravaraH zrImAnasau zrIdharaH svargazrInayanotsavaM zucitaraM bibhradvapurbhAsvaram / kAntAbhiH kalabhASiNImilacitAn bhogAn manoraJjanAn bhuAnaH satatotsavairaramata svasmin vimAnotsave // 19 // zarIrameM doSa aura mala nahIM hote usI prakAra bhogabhUmija jIvoMke zarIrameM bhI doSa aura mala nahIM hote / unakA zarIra bhI devoMke zarIrake samAna ho zuddha rahatA hai / / 184 // vaha vajajaMgha Arya aizAna svargameM hamezA prakAzamAna rahanevAle zrIprabha vimAnameM dedIpyamAna kAntikA dhAraka zrIdhara nAmakA RddhidhArI deva huA / / 185 / / aura AryA zrImatI bhI samyagdarzanake prabhAvase strIliGgase chuTakArA pAkara usI aizAna svargake svayamprabha vimAnameM svayamprabha nAmakA uttama deva huI // 186 / / siMha, nakula, vAnara aura zUkarake jIva bhI atyanta sukhamaya isI aizAna svargameM bar3I-bar3I RddhiyoMke dhAraka deva hue| so ThIka hI hai puNyase kyA durlabha hai ? // 187 / isa saMsArameM dhamake binA svage kahA~? aura svagake binA sukha kahA~ isalie sukha cAhanevAle puruSoMko cirakAla taka dharmarUpI kalpavRkSakI hI sevA karanI cAhie // 188 / / jo jIva pahale siMha thA vaha citrAMgada nAmake manohara vimAnameM prakAzamAna mukuTakA dhAraka citrAMgada nAmakA deva huA // 189 / / zUkarakA jIva nanda nAmaka vimAnameM prakAzamAna mukuTa, bAjUbanda aura maNimaya kuNDaloMse bhUSita maNikuNDalI nAmakA deva huA // 190 / vAnarakA jIva nandyAvarta nAmaka vimAnameM manohara nAmakA deva huA jo ki devAMganAoMke manako haraNa karanevAle sundara AkArase zobhAyamAna thA // 191 // aura nakulakA jIva prabhAkara vimAnameM manoratha nAmakA deva huA jo ki saikar3oM manorathoMse prApta hue divya bhogarUpI amRtakA sevana karanevAlA thA // 192 / / isa prakAra puNyake udayase svargalokake sukha bhoganevAle una chahoM jIvoMke rUpa, saundarya, bhoga AdikA varNana lalitAMgadevake samAna jAnanA cAhie // 193 / / isa prakAra puNyake udayase svargalakSmIke netroMko utsava denevAle, atyanta pavitra aura camakIle zarIrako dhAraNa karanevAlA vaha RddhidhArI zrIdhara deva madhura vacana bolanevAlI devAGganAoMke sAtha manohara bhoga bhogatA huA apane hI vimAnameM aneka utsavoM dvArA krIr3A karatA thA // 194 // ----------- 1. aishaanklpe| 2. tena vimAnena samAnaM nAma yasyAsI zrIsvayaMprabha ityarthaH / 3. -mukuTa-a0, 50, d0| 4. mnohrnaamaa| 5.-bhogAmRtAzanaH / 6. devaH / 7. -sukhabhAginAma a0, 50, sa0, da0, m0| 8.-rbhAsuram a0, s0| Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaM parva 207 kAntAnAM karapallabaidutaleH saMvAjhamAnakramaH tadvastrenduzucismitAMzusalilaiH saMsicyamAno muhuH / 'sabhUvibhramatatkaTAkSavizikhaiLakSyIkRto'nukSaNaM / bhogAjairapi so'tRpat pramudito vaya'jinaH zrIdharaH // 195 // ityAce bhagavajjinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNazrImahApurANasaMgrahe zrImatIvajrajavAryasamyagdarzanotpativarNanaM nAma navamaM parva // 6 // kabhI devAGganAe~ apane komala karapallavoMse usake caraNa dabAtI thIM, kabhI apane mukharUpI candramAse nikalatI huI manda musakAnakI kiraNoMrUpI jalase bAra-bAra usakA abhiSeka karatI thIM aura kabhI bhauMhoMke vilAsase yukta kaTAkSarUpI bANoMkA use lakSya banAtI thiiN| isa prakAra AgAmI kAlameM tIrthakara honevAlA vaha prasannacitta zrIdharadeva bhogopabhogakI sAmagrIse pratyeka kSaNa santuSTa rahatA thA // 195 // isa prakAra pArSanAmase prasiddha bhagavajinasenAcAryapraNIta triSaSTilakSaNa zrImahApurANa saMgrahameM zrImatI aura vajrajacAryako samyagdarzanako utpattikA .. varNana karanevAlA navA~ parva samApta hubhA // 6 // - 1. sadbhU-pa0 / subhrU ba0, s0| Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaM parva athAnyecurakhudAsau' prayuktAvavirajasA / svaguruM prAsakaivalyaM zrIpramAdrimadhiSThitam // 1 // jagaprItikaro yo'sma guruH provikarAiyaH / samarSitumamIyAya varyayA sasaparyayA // 2 // zrIpramAdrau tamabhyayaM sarvajJamamivanya ca / asyA dharma tato'pRcchadityasau svamanISitam // 3 // mahAbalamave ye'smanmantriNo duIzastrayaH / kAya te lagdhajammAnaH kIrazI vA gatiM zritAH // 4 // iti pRSTavate tasmai so'vocat sarvamAvavit / tanmanobhvAntasaMtAnamapAkurvan-bacoMzAmiH // 5 // svayi svargagate'smAsu landhabodhiSu te tadA / prapaca durmati yAtA viyAtA vata durgatim // 6 // vo nigotAspadaM yAtau tamo'ndhaM yatra kevalam / tatAdhinayaNodvattamUyiSTharjanmamRtyumiH // 7 // "gataM [taH] zatamatiH zvanaM mithyAtvaparipAkataH / vipAkakSetramAmnAtaM" taddhi duSkRtakarmaNAm // 8 // mithyAtvaviSasaMsuptA ye'mArgaparipanthinaH / te yAnti dIrghamadhvAnaM kuyonyAvartasaMkulam // 9 // tamasyandhe nimajanti "sajjJAnadveSiNo narAH / AtopajJamato"jJAnaM budho'bhyasyedanAratam // 10 // athAnantara kisI eka dina zrIdharadevako avadhijJAnakA prayoga karanepara yathArtha rUpase mAlUma huA ki hamAre guru zrIprabha parvatapara virAjamAna haiM aura unheM kevalajJAna prApta huA hai // 11 // saMsArake samasta prANiyoMke sAtha prIti karanevAle joprItikara munirAja the ve hI isake guru the| inhIMkI pUjA karaneke lie acchI-acchI sAmagrI lekara zrIdharadeva unake sammukha gayA / / 2 / / jAte ho usane zrIprabha parvatapara vidyamAna sarvajJaprItiMkara mahArAjakI pUjA kI, unheM namaskAra kiyA, dharmakA svarUpa sunA aura phira nIce likhe anusAra apane manakI bAta pUchI ||shaa he prabho, mere mahAbala bhavameM jo mere tIna mithyAdRSTi mantrI the ve isa samaya kahA~ utpanna hue haiM, ve kauna-sI gatiko prApta hue haiM ? // 4 // isa prakAra pUchanevAle zrIdharadevase sarvajJadeva, apane vacanarUpI kiraNoMke dvArA usake hRdayagata samasta ajJAnAndhakArako naSTa karate hue kahane lage // 5 // ki he bhavya, jaba tU mahAbalakA zarIra chor3akara svarga calA gayA aura maiMne ratnatrayako prApta kara dIkSA dhAraNa kara lI taba kheda hai ki ve tInoM DhITha mantrI kumaraNase marakara durgatiko prApta hue the // 6 // una tInoMmeM-se mahAmati aura saMminnamati ye do to usa nigoda sthAnako prApta hue haiM jahA~ mAtra saghana ajJAnAndhakArakA hI adhikAra hai aura jahA~ atyanta tapta khaulate hue jalameM uThanevAlI khalabalAhaTake samAna aneka bAra janma-maraNa hote rahate haiM // 7 // tathAzatamati mantrI apane mithyAtvake kAraNa naraka gati gayA hai| yathAthameM khoTe koMkA phala bhoganeke lie naraka hI mukhya kSetra hai // 8 // jo jIva mithyAtvarUpI viSase mUcchita hokara samIcIna jaina mArgakA virodha karate haiM ve kuyonirUpI bha~varoMse vyApta isa saMsArarUpI mArgameM dIrghakAla taka ghUmate rahate haiM // 9 // cU~ki samyagjJAnake virodhI jIva avazya hI narakarUpI gAr3ha andhakArameM 1.-jyeyuH prAbuddhAso a0|-prbuddhaasau s0| 2. jhaTiti / 3. jagatprItikaro s0| 4. zrIdharasya / 5. abhimukhamagacchat / 6. svarge gate a0, 10, s0| 7.yAtA vata buddhacApi durgatim a0, sa0 / viyAtA ghRSTAH / 8. nigodAspadaM da0, ma0, sa0 / 9. nikRSTapIDAzrayalepapracuraiH / taptAdizraya-ma0, l0| 10. gataH zata-10, a0, 50, sa0, da0, ma0, l0| 11. kathitam / 12. sanmArgavirodhinaH / 13. kAlam / 'adhyA balani saMsthAne sAsravaskandhakAlayoH' ityabhidhAnAt / 14. satAM jJAnam / saMjJAna-da0, sa0, 0,10 / 15. ataH kAraNAt / Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dezamaM parva 209 dharmeNAsmA vrajatyUrdhvamadharmeNa patatyadhaH / mizrastu yAti mAnuSyamityAptoti' vinizcinu // 11 // sa eSa zatabuddhiste mithyAjJAnasya dArcataH / dvitIyanarake duHkhamanubhukta'tidAruNam // 12 // so'yaM svayaMkRto'nartho jantoraprajitAtmanaH / yadayaM vidviSan dharmamadharme kurute ratim // 13 // dharmAt sukhamadharmAca duHkhamityavigAnataH / dharmakaparatAM dhatte budholajihAsayoM // 14 // dharmaH prANiyA satyaM kSAntiH zocaM vitRssnntaa| jJAnavairAgyasaMpattiradharmastadviparyayaH // 15 // tanoti viSayAsaMgaH sukhasaMtarSamaNinaH / sa tIvramanusaMdhatte tApaM dIpta ivAnalaH // 16 // saMtaptastatpratIkAramopsan pApe'nurajyate / dveSTi pAparato dharmamadharmAca patatyadhaH // 17 // vipacyate yathAkAlaM narake duranuSThitam / bhanehasi samabhyaNe yathA'larkazuno viSam // 18 // yathopacaritairjantuM tIvra jvarapati svaraH / tathA durIhitaiH pApmA gADhIbhavati durdazaH // 19 // durantaH karmaNAM pAko dadoti kaTukaM phalam / yenAramA patitaH zvabhre kSaNaM duHkhAnna mucyate // 20 // kIdRzaM narake duHkhaM tanotpattiH kuto'GginAm / iti cecchRNu tatsamyak praNidhAya manaH kSaNam // 21 // hiMsAyAM niratA ye syubai mRSAvAdatatparAH / khurAzIlAH parastrISu ye ratA madyapAzca ye // 22 // nimagna hote haiM isalie vidvAna puruSoMko Apta praNIta samyagjJAnakA hI nirantara abhyAsa karanA cAhie / / 10 / / yaha AtmA dharmake prabhAvase svarga-mokSa rUpa ucca sthAnoMko prApta hotA hai| adharmake prabhAvase adhogati arthAt narakako prApta hotA hai| aura dharma, adharma donoMke saMyogase manuSyaparyAyako prApta hotA hai| he bhadra, tU uparyukta arhantadevake vacanoMkA nizcaya kara // 11 // vaha tumhArA zatabuddhi maMtrI mithyAjJAnakI dRr3hatAse dUsare narakameM atyanta bhayaMkara duHkha bhoga rahA. hai / / 12 / / pApase parAjita AtmAko svayaM kiye hue anarthakA yaha phala hai jo usakA dharmase dveSa aura adharmase prema hotA hai // 13 // 'dharmase sukha prApta hotA hai aura adharmase duHkha milatA hai yaha bAta nirvivAda prasiddha hai isIlie to buddhimAna puruSa anarthoMko chor3anekI icchAse dharmameM hI tatparatA dhAraNa karate haiM / / 14 / / prANiyoMpara dayA karanA, saca bolanA, kSamA dhAraNa karanA, lobhakA tyAga karanA, tRSNAkA abhAva karanA, samyagjJAna aura vairAgyarUpI saMpattikA ikaTThA karanA hI dharma hai aura usase ulaTe adayA Adi bhAva adharma hai / / 15 / / viSayAsakti jIvoMke indriyajanya sukhakI tRSNAko bar3hAtI hai, indriyajanya sukhakI tRSNA prajvalita agnike samAna bhArI santApa paidA karatI hai / tRSNAse santapta huA prANI use dUra karaneko icchAse pApameM anurakta ho jAtA hai, pApameM anurAga karanevAlA prANI dharmase dveSa karane lagatA hai aura dharmase dveSa karanevAlA jIva adharmake kAraNa adhogatiko prApta hotA hai / / 16-17 // jisa prakAra samaya Anepara (prAyaH varSAkAlameM) pAgala kuttakA viSa apanA asara dikhalAne lagatA hai usI prakAra kiye hue pApakarma bhI samaya pAkara narakameM bhArI duHkha dene lagate haiN||18|| jisa prakAra apathya sevanase mUrkha manuSyoMkA jvara bar3ha jAtA hai usI prakAra pApAcaraNase midhyAdRSTi jIvoMkA pApa bhI bahuta bar3A ho jAtA hai||19|| kiye hue karmoMkA paripAka bahuta hI burA hotA hai / vaha sadA kaDue phala detA rahatA hai; usIse yaha jIva narakameM par3akara vahA~ kSaNa-bharake lie bhI duHkhase nahIM chUTatA // 20 // narakoMmeM kaisA duHkha hai ? aura vahA~ jIvoMkI utpatti kisa kAraNase hotI hai ? yadi tU yaha jAnanA cAhatA hai to kSaNa-bharake lie mana sthira kara suna / / 21 / / jo jIva hiMsA karanemeM Asakta rahate haiM, jhUTha bolanemeM tatpara hote haiM, corI 1. -mityAptoktavinizcitam a0,sa0 / 2. ravijitAnmanaH 80,sa0,10,la0 / 3. avipratipattitaH / 4. haatmicchyaa| 5. jJAnaM vai- s0| 6. viSayAsaktiH / 7. abhilASam / 8. duraacaarH| 9.kaale| 10. unmattazunakasya / 11. apathyabhojanaH / 27 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 AdipurANam ye ca mithyAzaH krUrA raudradhyAnaparAyaNAH / sadhveSu niranukrozA' bahnArambhaparigrahAH // 23 // dharma ye nityamadharmaparipoSakAH / dUSakAH sAdhuvargasya mAtsaryopahatAzca ye // 24 // rUpyasya kAraNaM ye ca nirgranthebhyo'tipAtakAH / munibhyo dharmazIlebhyo madhumAMsAzane ratAH // 25 // "vadhakAn poSayitvAnyajIvAnAM ye'tinighRNAH / khAdakA madhumAMsasya teSAM ye cAnumodakAH // 26 // te narAH pApamAreNa pravizanti rasAtalam / vipAkakSetrametaddhi viddhi duSkRtakarmaNAm // 27 // jalasthalacarAH krUrAH soragAva sarIsRpAH / pApazIlAzva mAninyaH pakSiNazca prayAntyadhaH // 28 // prayAntyasaMjJino gharmAM tAM vaMzAM ca sarIsRpAH / pakSiNaste tRtIyAM ca tAM caturthI ca pannagAH // 29 // siMhAstAM paJcamIM caiva tAM ca SaSThIM ca yoSitaH / prayAnti saptamIM tAzca ma matsyAzca pApinaH // 30 // ratnazarkaravAlukyaH paGkadhUmatamaHprabhAH / tamastamaHprabhA' ceti saptAdhaH zvabhrabhUmayaH // 31 // tAsAM paryAyanAmAni dharmA vaMzA zilAJjanA / ariSTA maghavI caiva mAdhavI cetyanukramAt // 32 // tatra bIbhatsuni sthAne jAle' madhukRtAmiva / te'dhomukhAH prajAyante pApinAmunnatiH kutaH // 33 // te'ntarmuhUrttato gAtraM pUtigandhi jugupsitam / paryApayanti duSprekSaM vikRtAkRti duSkRtAt // 34 // paryAptAzca mahIpRSThe jvaladagnyatiduHsahe / vicchinnabandhanAnIva patrANi viluThantyadhaH // 35 // nipatya ca mahIpRSThe nizitAyudhamUrdhasu / pUtkurvanti durAtmAnazchinnasarvAGgasandhayaH || 36 || 10 karate haiM, parastrIramaNa karate haiM, madya pIte haiM, midhyAdRSTi haiM, krUra haiM, raudradhyAnameM tatpara haiM, prANiyoM meM sadA nirdaya rahate haiM, bahuta Arambha aura parigraha rakhate haiM, sadA dharmase droha karate haiM, adharma meM santoSa rakhate haiM, sAdhuoMkI nindA karate haiM, mAtsaryase upahata haiM, dharmasevana karanevAle parigraharahita muniyoMse binA kAraNa hI krodha karate haiM, atizaya pApI haiM, madhu aura khAne meM tatpara haiM, anya jIvoMkI hiMsA karanevAle kuttA, billI Adi pazuoMko pAlate haiM, atizaya nirdaya haiM, svayaM madhu, mAMsa khAte haiM aura unake khAnevAloMkI anumodanA karate haiM ve jIva pApake bhArase naraka meM praveza karate haiN| isa narakako hI khoTe karmoM ke phala denekA kSetra jAnanA cAhie / / 22-27 // krUra jalacara, thalacara, sarpa, sarIsRpa, pApa karanevAlI striyA~ aura krUra pakSI Adi jIva narakameM jAte haiM ||28|| asainI pacendriya jIva dharmAnAmaka pahalI pRthvI taka jAte haiM, sarIsRpa - sarakane vAle -guhA dUsarI pRthvI taka jAte haiM, pakSI tIsarI pRthvI taka, sarpa caudhI pRthvI taka, siMha pA~cavIM pRthvI taka, striyA~ chaThavIM pRthvI taka aura pApI manuSya tathA maccha sAtavIM pRthvI taka jAte haiM / / 29-30 / / ratnaprabhA, zarkarAprabhA, bAlukAprabhA, paGkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaH prabhA aura mahAtamaH prabhA ye sAta pRthiviyA~ haiM jo ki krama-kramase nIce-nIce haiM ||31|| gharmA, vaMzA, zilA, (meghA), aMjanA, ariSTA, maghavI aura mAghavI ye sAta pRthiviyoMke kramase nAmAntara haiM ||32|| una pRthiviyoMmeM ve jIva madhumakkhiyoMke chatteke samAna laTakate hue ghRNita sthAnoMmeM nIce kI ora mukha karake paidA hote haiN| so ThIka hI hai pApI jIvoMkI unnati kaise ho sakatI hai ?||33|| ve jIva pApakarmake udayase antarmuhUrta meM hI durgandhita, ghRNita, dekhaneke ayogya aura burI AkRti vAle zarIrakI pUrNa racanA kara lete haiM ||34|| jisa prakAra vRkSake patte zAkhA bandhana TUTa jAnepara nIce gira par3ate haiM usI prakAra ve nArakI jIva zarIrakI pUrNa racanA hote hI usa utpattisthAnase jalatI huI atyanta duHsaha narakakI bhUmipara gira par3ate haiM ||35|| kI bhUmipara aneka tIkSNa hathiyAra gar3e hue haiM, nArakI una hathiyAroMkI noMkapara girate haiM 1. niSkRpAH / 2. dharmaghAtakAH / 3. - paritoSakAH la0 / 4. zunakAdIn / 5. gharmAvaMze / 6. mahAtamaH - prabhA / 7. sAriSTA a0, pa0, 80, sa0 / 8. golake / 9. madhumakSiNAm / 10. duHkRtAt ba0, a0, 10, da0, sa0 / 11. jvalaninyati - ba0, 80, jvalati vyati- a0, pa0, 60, sa0, la0 / 3 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaM parva 211 bhUmyuSmaNA ca saMtaptA dussahenAkulIkRtAH / tamabhrASTra tilA yavat nipatansyuspatanti ca // 37 // tatasteSAM nikRntanti gAtrANi nizitAyudhaiH / nArakAH paruSakodhAstarjayanto'tibhISaNam // 38 // teSAM chicAni gAtrANi saMdhAna yAnti tarakSaNam / daNDAhatAni vArINi yadvikSipya zalkazaH // 39 // bairamanyo'nyasambandhi nivedyAnubhavAd gatam / daNDAstadanurUpAste yojayanti parasparam // 40 // codayantyasurAzcainAna yUyaM yudhyadhvamityaram / saMsmArya pUrvavairANi prAkcaturthyAH sudAruNAH // 41 // vanacanapuTaiddhAH kRntansyetAn bhayaGkarAH / zvAnazvAnarjunAH zUnA' raNanti nakharaiH kharaiH // 42 // mUSAkathitatAmrAdirasAn kecit prapAyivAH / prayAnti vilayaM sayo rasanto virasasvanam // 43 // ikSuyantreSu nikSipya pIbyante khaNDazaH kRtaaH|" udhikAsuca niSkAthya nIyante rasatA pare // 44 // kecit svAnyeka mAMsAni khAdyante balibhiH praiH| vikSasya nizitaiH zastraH paramAsAzinaH purA // 45 // "saMdaMzakairvidAryAsyaM gale pATikayA balAt / prAsyante tApitAMllohapiNDAn mAMsapriyAH purA // 46 // saiSA tava priyetyuccaiH taptAyaHputrikAM gale / AlizAnte balAdanyairanalArci:kaNAcitAm // 47 // jisameM unake zarIrako saba sandhiyA~ chinna-bhinna ho jAtI haiM aura isa duHkhase duHkhI hokara ve pApI jIva rone-cillAne lagate haiM // 36 // vahA~kI bhUmikI asahya garamIse santapta hokara vyAkula hue nArakI garama bhAr3ameM DAle hue tiloMke samAna pahale to uchalate haiM aura phira nIce gira par3ate haiM // 37 // vahA~ par3ate hI atizaya krodhI nArakI bhayaMkara tarjanA karate hue tIkSNa zatroMse una navIna nArakiyoMke zarIrake Tukar3e-Tukar3e kara DAlate haiM / / 38 / / jisa prakAra kisI DaNDese tAr3ita huA jala bUMda-bUMda hokara bikhara jAtA hai aura phira kSaNa-bharameM milakara eka ho jAtA hai usI prakAra una nArakiyoMkA zarIra bhI hathiyAroMke prahArase chinna-bhinna hokara jahA~-tahA~ bikhara jAtA hai aura phira kSaNa-bharameM milakara eka ho jAtA hai // 39 / / una nArakiyoMko avadhijJAna honese apanI pUrvabhavasambandhI ghaTanAoMkA anubhava hotA rahatA hai, usa anubhavase ve paraspara eka dUsareko apanA pUrva vaira batalAkara ApasameM daNDa dete rahate haiM / / 40 / / pahalekI tIna pRthiviyoM taka atizaya bhayaMkara asurakumAra jAtike deva jAkara vahA~ ke nArakiyA~ko unake pUrvabhavake vairakA smaraNa karAkara parasparameM lar3aneke lie preraNA karate rahate haiM / / 41 // vahA~ ke bhayaMkara gIdha- apanI vajamayI coMcase.. una nArakiyoMke zarIrako cIra DAlate haiM aura kAle-kAle kutte apane paine nakhoMse phAr3a DAlate haiN||42|| kitane hI nArakiyoMko khaulatI huI tA~bA bhAdi dhAtue~ pilAyI jAtI haiM jisake duHkhase ve burI taraha cillA-cillAkara zIghra hI vilIna (naSTa ) ho jAte haiM // 43 // kitane hI nArakiyoMke Tukar3e-Tukar3e kara kolhU (gannA pelaneke yantra) meM DAlakara pelate haiN| kitane hI nArakiyoMko kadAImeM khaulAkara unakA rasa banAte haiM ||44||jo jIva pUrvaparyAyameM mAMsabhakSI the una nArakiyoMke zarIrako balavAn nArakI apane paine zAstroMse kATa-kATakara unakA mAMsa unheM hI khilAte haiM // 45|| jo jIva pahale bar3e zaukase mAMsa khAyA karate the, sa~DAsose unakA mukha phAr3akara unake galemeM jabaradastI tapAye hue loheke gole nigalAye jAte // 46 // yaha vahI tumhArI uttamapriyA hai' aisA kahate hue balavAn nArakI anike phuliMgoMse 1. dusshossnnaakulo-a0| 2. ambarISe / 3. sthAlIpacyamAnataNDulotpatananipatanavat / 4. paruSAH koSAH ba0, sa0, d0| 5. sambandham / 6. vikIrya / 7. khnnddshH| 8. caturthanarakAt prAk / 9. sudAruNam p.| 10. kRssnnaaH| 11. sthuulaaH| 12. vidArayanti / 13. dhvanantaH / 14. kaTAheSu / 15. chittvA / 16. mukhaH / 17. pAkiyA a0, 50, sa0, d0|18. pare d.| paraiH s.| *ye godha, kutte Adi jIva tiryaJcagatike nahIM haiM kintu nArakI hI vikriyA zaktise apane zarIrameM vaisA pariNamana kara lete haiN| .. Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam saMketaketakothAne' karkazakrakacacchade / svAmihopahnare kAntA yatyamisisIrSayA // 48 // purA parAGganA saMgati durlalitAniti / saMyojayanti taptAyaH putrikAbhirbalAt pare // 49 // tAMstadAliGganAsaMgAt kSaNamUrcchAmupAgatAn / tudantyayomayaistotrai ranye marmasu nArakAH // 50 // tadaGgA liGgamAsaMgAt kSaNAmIlitalocanAH / nipatanti mahIrane 'te'GgArIkRtavigrahAH // 51 // "nAgnidIpitAn kecidA yasAn zAlmalI mAn / "ArAdhyante haThAt kaizcit tIkSNorvAdho'grakaNTakAn te tadAropaNorvAdhaH karSaNairatikarSitAH / mucyante nArakaiH kRcchAt kSarakSatajamUrttayaH // 53 // 12 " rukavA pUrNamadIranye vigAhitAH / kSaNAd vizIrNasarvAGgA "vilupyante'mbucAribhiH // 54 // visphuliGgamayIM zayyAM jvalantImadhizAyitAH / zerate pluSyamANAGgA dIrghanidrAsukhepsayA // 55 // asipatravanAnyanye zrayantyuSNArditA yadA / tadA vAti mahattomo visphuliGgakaNAn kirana // 52 // tena patrANi "pAtyante sarvAyudhamayAnparam / taizchibhisarvAH pUtkurvanti varAkakAH // 57 // 212 vyApta tapAyI huI chohekI putalIkA jabaradastI galese AliMgana karAte haiM || 47 // jinhoMne pUrva bhavameM parakhiyoMke sAtha rati-kIr3A kI thI aise nArakI jIvoMse anya nArako Akara kahate haiM ki 'tumheM tumhArI priyA abhisAra karanekI icchAse saMketa kiye hue kaitakIvanake ekAnta meM bulA rahI hai, isa prakAra kahakara unheM kaThora karota -jaise pattevAle ketakIvana meM le jAkara tapAyI huI, lohekI putaliyoMke sAtha lina karAte haiM ||48-49 | una lohekI putaliyoMke AliGgana se tatkSaNa hI mUrcchita hue una nArakiyoMko anya nArakI loheke parenoMse marmasthAnoM meM pITate haiM // 50 // una lohekI putaliyoMke AliMganakAlameM hI jinake netra duHkhale banda ho gaye haiM tathA jinakA zarIra aMgAroMse jala rahA hai aise ve nArakI usI kSaNa jamInapara gira par3ate haiM // 51 // kitane hI nArakI, jinapara Uparase nIce taka pairne kA~Te lage hue haiM aura jo dhauMkanI se pradIpta kiye gaye haiN| aise lohe ke bane hue semara ke vRkSoMpara anya nArakiyoMko jabaradastI car3hAte haiM ||52 || ve nArakI na para car3hate haiM, koI nArakI unheM Uparase nIcekI ora ghasITa detA hai aura koI nIce se Uparako ghasITa le jAtA hai| isa taraha jaba unakA sArA zarIra chila jAtA hai aura usase rudhira bahane lagatA hai taba kahI bar3I kaThinAI se chuTakArA pAte haiM / / 53 / / kitane hI nArakiyoM ko bhilAveke rasase bharI huI nadImeM jabaradastI paTaka dete haiM jisase Apa kSaNa bhara meM unakA sArA zarIra gala jAtA hai aura usake khAre jalakI lahareM unheM lipta kara unake ghAvoMko bhArI duHkha pahu~cAtI haiM // 54 // kitane hI nArakiyoMko phuliGgoMse vyApta jalatI huI agniko zayyA para sulAte haiN| dIrghanidrA lekara sukha prApta karane kI icchAse ve nArakI usapara sote haiM jisase unakA sArA zarIra jalane lagatA hai ||55|| garamIke duHkhase pIr3ita hue nArakI jyoM hI asipatra banameM (talavArakI dhArake samAna paine pattoMvAle banameM ) pahu~cate haiM tyoM hI vahA~ ami phuliMgoMko barasAtA huA pracaNDa vAyu bahane lagatA hai| usa vAyuke AghAtase aneka Ayudhamaya patte zIghra hI girane lagate haiM jinase una nArakiyoMkA sampUrNa zarIra chinna-bhinna ho jAtA hai| aura usa duHkha duHkhI hokara becAre dIna nArakI rone-cillAne lagate haiM / / 56-57 / / 1. ketakIvane / 2. rahasi / 3. AhvAnaM karoti / 4. abhisartumicchA abhisisIrSA tathA / nidhubanecchayetyarthaH / 5. dRptAn / 6. todanaM / 'prAjanaM todanaM totram' ityabhidhAnAt / tudantyaneneti totram 'tuva vyathane' iti dhAtoH karaNe traG pratyayaH / 7. - saMga- a0, pa0, 60, sa0, la0 / 8 te'GgArAGkitavigrahAH pa0, da, sa0, a0, la0 / 9. carmaprasevikAgni / 'bhastrA carmaprasevikA' ityabhidhAnAt / 10. ayomayAn / 11. ' ruha bIjajanmani' NiG pari hA pA iti sUtreNa hakArasya pakAraH / 12. bhallAtakIrtalam / 13. chidyante / 14. vilipyante'mbu la0 / 15. sAtyante sa0 da0 a0, pa0, la0, Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaM parva 213 'vallUrIkRtya zoSyante zUlyamAMsIkRtAH pareH / pAtyante ca gireramAdadhaHkRtamukhAH paraiH // 5 // dAryante krakacaistIkSNaH kecinmarmAsthisandhiSu / taptAyaHsUcinirminnanakhAgro lvaNavedanAH // 59 // kAMzcinnizAtazUlAgra protAllambAntrasantatIn / bhramayatyucchalacchoNazoNitAruNavigrahAn // 60 // vraNajarjaritAn kAMzcit siJcanti kSAravAribhiH / taskilApyAyanaM teSAM mUrchAvihvalitAtmanAm // 6 // kAMzciduttuGgazailAnAt pAtitAnatiniSThurAH / nArakAH paruSaM nanti zatazo vajramuSTimiH // 62 // anyAnanye vinighnanti ghaNaratinighRNAH / vicchinnaprocchalaccakSurgolokAnadhimastakam // 63 // aurabhrazca''raNairanyAn yodhayanti mitho'surAH / sphuraddhvanidalanmUrddha galanmastiSkakardamAn // 64 // taptalohAsaneSvanyAnA sayanti puroddhatAn / zAyayanti ca vinyAsaiH . zitAyaHkaNTakAstare // 65 // ityasahyatarAM ghora nArakoM prApya'yAtanAm |udvignaanaaN manasyeSAmeSA cintopajAyate // 66 // aho durAsadA bhUmiH pradIptA jvalanAciSA / vAyavo vAnti duHsparzAH sphuliGgakaNavAhinaH // 67 // dIptA dizazca digdAhazavAM saMjanayantyamUH / tatapAMsumayoM vRSTiM kirantyambumuco'mbarAt // 6 // ve nArakI kitane ho nArakiyoMko lohekI salAIpara lagAye hue mAMsake samAna lohadaNDoMpara TA~gakara agnimeM itanA sukhAte haiM ki ve sUkhakara vallUra (zuSka mAMsa ) kI taraha ho jAte haiM aura kitane hI nArakiyoMko nIcekI ora mu~ha kara pahADakI coTIpara-se paTaka dete haiN| kitane hI nArakiyoMke marmasthAna aura har3iyoMke sandhisthAnoMko painI karoMtase vidIrNa kara DAlate haiM aura unake nakhoMke agrabhAgameM tapAyI huI lohekI suiyA~ cubhAkara unheM bhayaMkara vedanA pahu~cAte haiM // 59 / / kitane hI nArakiyoMko paine zUlake agrabhAgapara car3hAkara ghumAte haiM jisase unakI aMtar3iyA~ nikalakara laTakane lagatI haiM aura chalakate hue khUnase unakA sArAzarIra lAlalAla ho jAtA hai // 60 // isa prakAra aneka ghAvoMse jinakA zarIra jarjara ho rahA hai aise nArakiyoMko ve baliSTha nArakI khAre pAnIse sIMcate haiN| jo nArakI ghAvoMkI vyathAse mUcchita ho jAte haiM khAre pAnIke sIMcanese ve punaH saceta ho jAte haiM / / 61 // kitane hI nArakiyoMko pahAr3akI U~cI coTIse nIce paTaka dete haiM aura phira nIce Anepara unheM aneka nirdaya nArakI bar3I kaThoratAke sAtha saikar3oM vajramaya muTTiyoMse mArate haiM // 62 // kitane hI nirdaya nArakI anya nArakiyoMko unake mastakapara mudgaroMse pITate haiM jisase unake netroMke golaka (gaTenA) nikalakara bAhara gira par3ate haiM / / 63 / / tIsarI pRthivI taka asura kumAradeva nArakiyoMko mer3hA banAkara paraspara meM lar3Ate haiM jisase unake mastaka zabda karate hue phaTa jAte haiM aura unase rakta mAMsa Adi bahuta-sA mala bAhara nikalane lagatA hai // 64 // jo jIva pahale bar3e uddaNDa the unheM ve nArakI tapAye hue loheke Asanapara baiThAte haiM aura vidhipUrvaka paine kA~ToMke bichaunepara sulAte haiM // 65 // isa prakAra narakakI atyanta asahya aura bhayaMkara vedanA pAkara bhayabhIta hue nArakiyoM ke manameM yaha cintA utpanna hotI hai // 66 // ki aho ! agnikI jvAlAoMse tapI huI yaha bhUmi bar3I hI durAsada ( sukhapUrvaka Thaharaneke ayogya ) hai| yahA~para sadA agnike phuliMgoMko dhAraNa karanevAlA yaha vAyu bahatA rahatA hai jisakA ki sparza bhI sukhase nahIM kiyA jA sakatA // 67 / / ye jalatI huI dizAe~ dizAoMmeM Aga laganekA sandeha utpanna kara rahI haiM 1. zuSkamAMsokRtya / 'uttaptaM zuSkamAMsaM syAt tadvallUraM viliMgakam' / 2. zUle saMskRtaM dagdhaM zUlyaM tacca mAMsaM ca zUlyamAMsam / 3.pare ma0, l0| 4. utkaTa / 5. zUlAgreNa nikSiptAn / 6. AntraM parItam / 7. kSArAmbusecanam / 8. dRddhmussttiprhaaraiH| 9. mudgraiH| 10. messsmbndhibhiH| 'meDhorabhoraNorNAyameSa eddke|' ityabhidhAnAt / 11.yuddhaH / 12. kiTTaH / -mastikya-pa0, ma0, s0|-mstk-a0 |-maastikl.| 13. 'Asa upavezane' / 14. vidhinyAsaH / 15. zitaM nizitam 'tiikssnnm'| 16. zayyAvizeSe / 17. tIvravedanAm / 18. bhItAnAm / 19. durgamA / Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 214 viSAraNyamidaM vizvaga viSavallImirAtatam / asipatravanaM cedamasipatrairbhayAnakam // 19 // 'mRSAmisArikAzcemA statAyomayaputrikAH / kAmamudIpayantyasmAnAlijantyo balAd gale // 7 // yodhayanti balAdasmAnime ke'pi mahattarAH / nanaM pretAdhinAthena prayuktAH karmasAkSiNaH // 7 // kharAraTitamusprothaM jvalajjvAlAkarAlitam / "gilitumanakodgAri "kharoSTraM no'midhAvati // 42 // amI ca bhISaNAkArAH kRpANoyatapANayaH / puruSAstarjayansyasmAnakAraNaraNokharAH // 73 // ime ca paruSApAtA gRdhrA no'mi dravastharam / "maSantaH sArameyAzca bhISayantetarAmime // 7 // ''nUnametannimeM nAsmaduritAnyeva nirdayam / pIAmutpAdayantyevamaho myasanasannidhiH pA itaH "svarati padoSo nArakANAM pradhAvatAm / itazca karuNAkrandagarmaH pUtkAraniHsvanaH / / 7 / / ito'yaM pradhvanaddhvAkSa ktthoraaraavmuuchitH| zivAnAmazi vAdhvAnaH pradhyAnayati rodasI // 7 // itaH paruSasaMpAtapavanAdhUnanosthitaH / prasipatravane patranirmokSaparuSadhvaniH // 78 // so'yaM kaNTakitaskandhaH kUTazAlmalipAdapaH / yasmin smRte'pi no'GgAni turanta iva kaNTakaiH // 79 // aura ye megha taptadhUlikI varSA kara rahe haiM // 68 // yaha viSavana hai jo ki saba orase viSa latAoMse vyApta hai aura yaha talavArakI dhArake samAna paine pattoMse bhayaMkara asipatra vana hai // 69 / / ye garama kI huI lohekI putaliyA~ nIca vyabhicAriNI striyoMke samAna jabaradastI galekA AliMgana karatI huI hama logoMko atizaya santApa detI haiM (pakSameM kAmottejana karatI haiN)||7|| ye koI mahAbalavAna puruSa hama logoMko jabaradastI lar3A rahe haiM aura aise mAlUma hote haiM mAno hamAre pUrvajanmasambandhI duSkarmoMkI sAkSI deneke lie yamarAjake dvArA hI bheje gaye hoM // 71 // jinake zabda bar3e hI bhayAnaka haiM, jo apanI nAsikA Uparako uThAye hue haiM, jo jalatI huI jvAlAoMse bhayaMkara haiM aura jo muMhase agni ugala rahe haiM aise U~Ta aura gadhoMkA yaha samUha hama logoMko nigalaneke lie hI sAmane daur3A A rahA hai // 72 // jinakA AkAra atyanta bhayAnaka hai jinhoMne apane hAthameM talavAra uThA rakhI hai aura jo binA kAraNa hI lar3aneke lie taiyAra haiM, aise ye puruSa hama logoMkI tarjanA kara rahe haiM hama logoMko ghur3aka rahe haiMDA~Ta dikhalA rahe haiM // 73 // bhayaMkara rUpase AkAzase par3ate hue ye gIdha zIghra hI hamAre sAmane jhapaTa rahe haiM aura ye bhoMkate hue kutte hameM atizaya bhayabhIta kara rahe haiM // 74 // nizcaya hI ina duSTa jIvoMke chalase hamAre pUrvabhavake pApa hI hameM isa prakAra duHkha utpanna kara rahe haiN| bar3e AzcaryakI bAta hai ki hama logoMko saba orase duHkhoMne ghera rakhA hai / / 75 / / idhara yaha daur3ate hue nArakiyoMke pairoMkI AvAja santApa utpanna kara rahI hai aura idhara yaha karuNa vilApase bharA huA kisIke ronekA zabda A rahA hai / 76 // idhara yaha kA~va-kA~va karate hue kauvoMke kaThora zabdase vistArako prApta huA zRgAloMkA amaMgalakArI zabda AkAzapAtAlako zabdAyamAna kara rahA hai / / 77 // idhara yaha asipatra vanameM kaThina rUpase calanevAle vAyuka prakampanase utpanna huA zabda tathA usa vAyuke AghAtase girate hue pattAMkA kaThora zabda ho rahA hai // 78 // jisake skandha bhAgapara kA~Te lage hue haiM aisA yaha vahI kRtrima semarakA per3a 1. bhayaMkaram / 2. mithyAgaNikA / 3. -zcatA-ma0, la0 / 4. atyartham / 5. asurAH / 6. yamena / 7. kRtAdhyakSAH / 8. kaTuravaM bhavati tathA / 9. nAsikA / 10. cavitum / 'ga nigaraNe' dhAtostumun pratyayaH / 11. gardabhoSTrasamUhaH / 12. dAviSTAH / 13. abhimukhamAgacchanti / 14. tarjayantaH / 15. saMtrAsayanti / 16. ahamevaM manye / 17. vyAjena / 18. smiipH| 19. sphurati a0,50, s0| svarati 'bosva zabdopatAnayoH / 20. paadrvH| 21. pravanaddhvAkSaH a0, sa0, l.| dhvAGkSaH vaaysH| 22. mizritaH / 23. zRgAlAnAm / 24. amaGgala / 25. aakaashbhuumii| Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaM parva 215 saiSA baitaraNI nAma sarit saarusskrdvaa| AstAM taraNametasyAH smaraNaM ca bhayAvaham // 8 // ete ca nArakAvAsAH prajvalantyantarUSmaNA / andhamUSAsvivAvarta nIyante yatra nArakAH // 8 // dussahA vedanAstovAH prahArA durdharA ime / akAle dussyajAH prANA durnivArAzca nArakAH // 82 // kva yAmaH kva nu tiSThAmaH kvAsmahe kva nu zemahe / yatra yatropasarpAmastatra tatrAdhayo'dhikAH // 43 // ityapAramidaM duHkhaM tariSyAmaH kadA vayam / nAbdhayo'pyupamAnaM no jIvitasyAladhIyasaH // 8 // ityanudhyAyatAM teSAM yo'ntastApo'nusantataH / sa eva prANasaMzIti tAnAropayituM kSamaH // 85 // kimatra bahunoktena yadyaduHkhaM sudAruNam / tattaspiNDokRtaM teSu durmocaiH pApakarmabhiH // 86 // akSNonimeSamAnaM ca na teSAM sukhasaMgatiH / duHkhamevAnubandhIga nArakANAmaharnizam // 87 // nAnAduHkhazatAvarte magnAnAM narakArNave / teSAmAstAM sukhAvAptistasmRtizca davIyasI // 4 // zItoSNanarakeSveSAM duHkhaM yadupajAyate / tadasAmacinsyaM ca bata kenopamIyate // 89 // zItaM SaSTayAM ca saptamyAM paJcamyAM tadadvayaM matam / pRthivIpUSNamudiSTa catasRthvAdimAsu ca // 9 // triMzatpaJcahatAH paJcatripaJca daza ca kramAt / tisraH paJcamirUnaikA lakSAH paJca ca saptasu // 9 // hai jisakI yAda Ate hI hama logoMke samasta aMga kA~Te cubhaneke samAna duHkhI hone lagate haiN||7|| idhara yaha bhilAveke rasase bharI huI vaitaraNI nAmakI nadI hai| isameM tairanA to dUra rahA isakA smaraNa karanA bhI bhayakA denevAlA hai / / 8 / / ye vahI nArakiyoMke rahaneke ghara (bila) haiM jo ki garamIse bhItara-hI-bhItara jala rahe haiM aura jinameM ye nArakI chidrarahita sA~cemeM galI huI suvaNaM, cAMdI AdidhAtuAkI taraha ghumAye jAte hai / / 8 / / yahA~ko vedanA itanI totra hai ki use koI saha nahIM sakatA, mAra bhI itanI kaThina hai ki use koI baradAzta nahIM kara sakatA / ye prANa bhI Ayu pUrNa hue binA chUTa nahIM sakate aura ye nArakI bhI kisIse roke nahIM jA sakate / / 82 // aisI avasthA meM hama loga kahA~ jAyeM ? kahA~ khar3e hoM ? kahA~ baiThe ? aura kahA~ soveM ? hama loga jahA~-jahA~ jAte haiM vahA~-vahA~ adhika-hI-adhika duHkha pAte haiM / / 8 / / isa prakAra yahA~ ke isa apAra duHkhase hama kaba tireMge ?-kaba pAra hoMge? hama logoMkI Ayu bhI itanI adhika hai ki sAgara bhI usake upamAna nahIM ho sakate // 84 // isa prakAra pratikSaNa cintavana karate hue nArakiyoMko jo nirantara mAnasika santApa hotA rahatA hai vahI unake prANoMko saMzayameM DAle rakhaneke lie samartha hai arthAt ukta prakArake santApase unheM maranekA saMzaya banA rahatA hai / / 85 / / isa viSayameM aura adhika kahanese kyA lAbha hai ? itanA hI paryApta hai, ki saMsArameM jo-jo bhayaMkara duHkha hote haiM una sabhIko, kaThinatAse dUra hone yogya karmoMne narakoMmeM ikaTThA kara diyA hai // 86 // una nArakiyoMko netroMke nimeSa mAtra bhI sukha nahIM hai| unheM rAta-dina isI prakAra duHkha-hI-duHkha bhoganA par3atA hai / / 87 // nAnA prakArake duHkharUpI saikar3oM AvatoMse bhare hue narakarUpI samudrameM DUbe hue nArakiyoMko sukhakI prApti to dUra rahI usakA smaraNa honA bhI bahuta dUra rahatA hai / / 88|| zIta athavA uSNa narakoMmeM ina nArakiyoMko jo duHkha hotA hai vaha sarvathA asahya aura acintya hai| saMsArameM aisA koI padArtha bhI to nahIM hai jisake sAtha usa duHkhakI upamA dI jA sake / / 89 // pahalekI cAra pRthiviyoMmeM uSNa vedanA hai| pA~cavIM pRthivImeM uSNa aura zIta donoM vedanAe~ haiM arthAt Uparake do lAkha biloMmeM uSNa vedanA hai aura nIceke eka lAkha biloMmeM zIta vedanA hai| chaThI aura sAtavIM pRthivImeM zIta vedanA hai / yaha uSNa aura zotako vedanA noce-nIceke narakoMmeM krama-kramase bar3hatI huI hai||9|| una sAtoM pRthiviyoMmeM kramase tIsa lAkha, paJcIsa lAkha, pandraha lAkha, dasa lAkha, tIna lAkha, 1. bhallAtakatailasahitA / 2. ete te a0, 10, 60, sa0 / 3. 'Asa upavezane' / 4. zIG svapne' / 5. vistRtaH / 6. saMdehaH / 7. nitarAM duuraa| 8-yaM samam l0| Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam narakeSu bilAni syuH prajvalanti mahAnti ca / nArakA yeSu pacyante kummISviva durAtmakAH // 92 // ekaM trINi tathA sapta daza saptadazApi ca / dvAviMzatistrayastriMzadAyustatrAbdhisaMkhyayA // 93 // dhanUMSi saptatisraH syuraramyo'Ggulayazca SaT / dharmAyAM nArakotsedho dvidvizeSAsu lakSyatAm // 94 // upogaNDA huNDasaMsthAnA: SaNDakAH pUtigandhayaH / durvarNAzcaiva duHsparzA duHsvaza durbhagAzca te // 95 // tamomayairivArabdhA virUkSaH paramANubhiH / jAyante kAlakAlAmAH nArakA dravyalezyayA // 96 // bhAvalezyA tu tI jaghanyA madhyamottamA / nIlA ca madhyamA nIlA nIlotkRSTA ca kRSNayA // 97 // kRSNA ca madhyamotkRSTA kRSNA ceti yathAkramam / dharmAdisaptamIM yAvat tAvatpRthivISu varNitAH // 98 // yAdRzaH kttukaalaabukaao| disamAgame / rasaH kaTuraniSTazca tadgAtreSvapi tAdRzaH // 99 // zvamArjArakharoSTrAdikuNapAnAM 'samAhRtau / yadvaigandhyaM tadapyeSAM dehagandhasya nopamA // 100 // yAdRzaH karapatreSu' gokSureSu ca yAdRzaH / tAdRzaH karkazaH sparzaH tadaGgeSvapi jAyate // 101 // 10 216 pA~ca kama eka lAkha aura pA~ca bila haiN| ye bila sadA hI jAjvalyamAna rahate haiM aura bar3ebar3e haiN| ina biloMmeM pApI nArakI jIva hamezA kumbhIpAka ( banda ghar3e meM pakAye jAnevAle jala Adi) ke samAna pakate rahate haiM / / 91-92 // una narakoMmeM kramase eka sAgara, tIna sAgara, sAta sAgara, dasa sAgara, satraha sAgara, bAIsa sAgara aura taiMtIsa sAgara kI utkRSTa Ayu hai || 93|| pahalI pRthivImeM nArakiyoMke zarIrakI U~cAI sAta dhanuSa tIna hAtha aura chaha aMgula hai / aura dvitIya Adi pRthiviyoMmeM krama-kramase dUnI- dUnI samajhanI caahie| arthAt dUsarI pRthivImeM pandraha dhanuSa do hAtha bAraha aMgula, tIsarI pRthivImeM ikatIsa dhanuSa eka hAtha, cauthI pRthivImeM bAsaTha dhanuSa do hAtha, pA~cavIM pRthivImeM eka sau paccIsa dhanuSa, chaThI pRthivImeM do sau pacAsa hAtha aura sAtavIM pRthivImeM pA~ca sau dhanuSa zarIra kI U~cAI hai // 94 || ve nArakI vikalAMga, huNDaka saMsthAnavAle, napuMsaka, durgandhayukta, bure kAle raMgake dhAraka, kaThina sparzavAle, kaThora svarasahita tathA durbhaga ( dekhanemeM apriya ) hote haiM ||15|| una nArakiyoMkA zarIra andhakArake samAna kAle aura rUkhe paramANuoMse banA huA hotA hai| una sabakI dravyalezyA atyanta kRSNa hotI hai ||16|| parantu bhAvalezyAmeM antara hai jo ki isa prakAra hai - pahalI pRthivImeM jaghanya kApotI bhAvalezyA hai, dUsarI pRthivImeM madhyama kApotI lezyA hai, tIsarI pRthivImeM utkRSTa kApotI lezyA aura jaghanya nIla lezyA hai, cauthI pRthivImeM madhyama nIla lezyA hai, pA~cavIM meM utkRSTa nIla tathA jaghanya kRSNa lezyA hai, chaThI pRthivImeM madhyama kRSNa lezyA hai aura sAtavIM pRthivImeM utkRSTa kRSNa lezyA hai / isa prakAra gharmA Adi sAta pRthiviyoMmeM kramase bhAvalezyAkA varNana kiyA ||97-98 || kaDuI tumbI aura kAMjIrake saMyogase jaisA kaDuA aura aSTa rasa utpanna hotA hai vaisA hI rasa nArakiyoMke zarIra meM bhI utpanna hotA hai // 99 // kuttA, bilAva, gadhA, U~Ta Adi jIvoMke mRtaka kalevaroMko ikaTThA karanese jo durgandha utpanna hotI hai vaha bhI ina nArakiyoMke zarIrakI durgandhakI barAbarI nahIM kara sakatI / / 100 // karoMta aura gokhurU meM jaisA kaThora sparza hotA hai vaisA hI kaThora sparza nAra 1. piThareSu / 'kumbhI tu pATalA vArI parNe piTharakaTphale' ityabhidhAnAt / kumbheSviva ma0, la0 / 2. dviguNaH dviguNaH / 3. vikalAGgAH / 4. SaNDakAH ba0, a0, pa0 / 5. atikRSNAbhAH / 6. dharmAyAM kApotI jaghanyA | vaMzAyAM madhyamA kApotI lezyA meghAyAm -- uttamA kApotI lezyA jaghanyA nIlalezyA ca / aJja* nAyAM madhyamA nIlalezyA ariSTAyAm utkRSTA nIlalezyA jaghanyA kRSNalezyA ca / madhyamA kRSNA mAghavyAM maghavyAM saptamyAM bhUmau utkRSTA kRSNalezyA / 7. saMyoge / 8. saMgrahe / 9. krakaceSu / 10. gokaNTakeSu / Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaM parva 217 apRthagavikriyAsteSAmazumAd duritodayAt / tato vikRtabImatsavirUpAtmaiva sA matA // 32 // vivodho'sti vibhaGgAkhyasteSAM paryApsyanantaram / tenAnyajanmavairANAM smaransyubaTTayanti ca // 10 // yadamI prAktane janmanyAsan pApeSu paNDitAH / kaddAzca durAcArAstadvipAko'yamukhvaNaH // 10 // IvidhaM mahAduHkhaM dvitIyanarakAzritam / pApena karmaNA prApat zatabuddhirasau sura // 105 // tasmAdduHkhamanicchUnAM nArakaM tIvramIhazam / upAsyo'yaM jinendrANAM dharmo matimatAM nRNAm // 106 // dharmaH prapAti duHkhebhyo dharmaH zarma tanotyayam / dharmoM naiHzreyasaM saukhyaM dace karmakSayodbhavam // 10 // dharmAdeva surendrastvaM narendratvaM gaNendratA / dharmAttIrthakaravaM ca paramAnantyameva ca // 10 // dharmoM bandhuzca mitraM ca dharmo'yaM gururaGginAm / tasmAdameM matiM dharasva svarmokSasukhadAyini // 109 // tadA prItiMkarasyeti vacaH zrutvA jinezinaH / zrIdharo dharmasaMvegaM paraM prApat sa puNyadhIH // 10 // gatvA gurunidezena zatabudimabodhayat / kiM bhadramukha mAM verisa zatabuddhe mahAbalam // 11 // tadAsIt tava mithyAtvamudrita durnayAzrayAt / pazya tatparipAko'yamasvantaste puraHsthitaH // 112 // ityasau bodhitastena zuddhaM darzanamagrahIt / mithyAtvakaluSApApAt parAM zuddhimupAzritaH // 13 // kAlAnte narakAnImAnnirgasya zatadhIcaraH / puSkaradvIpapUrvArddhaprAgavidehamupAgataH // 11 // kiyoMke zarIrameM bhI hotA hai // 101 / una nArakiyoMke azubha karmakA udaya honese apRthak vikriyA hI hotI hai aura vaha bhI atyanta vikRta, ghRNita tathA kurUpa huA karatI hai / bhAvArthaeka nArakI eka samayameM apane zarIrakA eka hI AkAra banA sakatA hai so vaha bhI atyanta vikRta, ghRNAkA sthAna aura kurUpa AkAra banAtA hai, devoMke samAna manacAhe aneka rUpa banAnekI sAmarthya nArakI jIvoMmeM nahIM hotI // 102 // paryAptaka hote hI unheM vibhaMgAvadhi jJAna prApta ho jAtA hai jisase ve pUrvabhavake vairoMkA smaraNa kara lete haiM aura unheM prakaTa bhI karane lagate haiM // 10 // jo jIva pUrvajanmameM pApa karane meM bahuta hI paNDita the, jokhoTe vacana kahane meM catura the aura durAcArI the yaha unhIMke duSkarmokA phala hai // 104 / / he deva, vaha zatabuddhi mantrIkA jIva apane pApakarmake udayase Upara kahe anusAra dvitIya narakasambandhI bar3e-bar3e duHkhoMko prApta huA hai / / 105 / / isalie jo jIva Upara kahe hue narakoMke tIvra duHkha nahIM cAhate una buddhimAn puruSoMko isa jinendrapraNIta dharmakI upAsanA karanI cAhie // 106 // yahI jaina dharma hI duHkhoMse rakSA karatA hai, yahI dharma sukha vistRta karatA hai, aura yahI dharma karmoke jhayase utpanna honevAle mokSasukhako detA hai / / 107 / isa jaina dharmase indra cakravartI aura gaNadharake pada prApta hote haiN| tIrthakara pada bhI isI dharmase prApta hotA hai aura sarvotkRSTa siddha pada bhI isIse milatA hai / / 108 // yaha jaina dharma hI jIvoMkA bandhu hai, yahI mitra hai aura yahI guru hai, isalie he deva, svarga aura mokSake sukha denevAle isa jainadharmameM ho tU apanI buddhi lagA // 109 / / usa samaya prItiMkara jinendrake Upara kahe vacana sunakara pavitra buddhikA dhAraka zrIdharadeva atizaya dharmapremako prApta huA // 110 // aura guruke AjJAnusAra dUsare narakameM jAkara zatabuddhiko samajhAne lagA ki he bhole mukheM zatabuddhi, kyA tU mujha mahAbalako jAnatA hai ? // 11 / usa bhavameM aneka mithyAnayoMke Azrayase terA mithyAtva bahuta hI prabala ho rahA thaa| dekha, usI mithyAtvakA yaha duHkha denevAlA phala tere sAmane hai // 112 / isa prakAra zrIdharadevake dvArA samajhAye hue zatabuddhike jIvane zuddha samyagdarzana dhAraNa kiyA aura mithyAtvarUpI mailake naSTa ho jAnese utkRSTa vizuddhi prApta kI // 113 / / tatpazcAt vaha zatabuddhikA jIva Ayuke antameM 1. tataH kAraNAt / 2. virUpa durvarNa / 3. uddhATTayanti / 4. durvacanAH / 5. utkaTaH / 6. dvitIyamarakametya / 7. bhadrazreSTha / bhadramugdha a0. 50, sa0 / 8. utkaTama / 9, duHkhAvasAnaH / 28 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 AdipurANam viSaye maGgalAvasyAM nagaryA ratnarAmcaye / mahIdharasya samrAjaH sundaryAzca suto'bhavat / / 115 // jayasenazrutirbuddhvA vivAhasamaye surAt / zrIdharAkhgAt pravavrAja guruM yamadharaM zritaH // 16 // nArakI vedanA ghorA tenAsau kila bodhitaH / nirvidya viSayAsaMgAt tapo duzvaramAcarat // 11 // tato brahmendratAM so'gAt jIvitAnte samAhitaH / ka nArakaH ka devo'yaM vicitrA karmaNAM gatiH // 11 // nIcaittiradharmeNa dharmaNoccaiH sthitiM bhajet / tasmAduccaH padaM vAnchan naro dharmaparo bhavet // 11 // brahmalokAdathAgatya brahmendraH so'vadhIkSaNaH / zrIdharaM pUjayAmAsa gataM kalyANamitratAm // 120 // zrIdharo'tha divazcyusvA jambUdvIpamupAzrite / prAgvidehe mahAvatsaviSaye svargasamibhe 11 // susImAnagare jajJe suraSTinRpateH sutaH / mAtuH sundaranandAyAH suvidhirnAma puNyadhIH // 122 // bAlyAt prabhRti sarvAsA kalAnAM so'bhavanidhiH / zazIva jagatastanvamanvahaM nayanotsavam // 123 // sa bAlya eva saddharmamabuddha pratibuddhadhIH / prAyeNAtmavatA cittamAtmazreyasi rajyate // 124 // zaizave'pi sa sNpraapjjntaannddaayinii| rUpasaMpadamApUrNayauvanastu vizeSataH // 125 // makuTAlakRtaprAMzu mUrdA pronnatimAdadhe / meruH kulamahIdhrANAmiva madhye sa bhUbhRtAm // 126 // bhayaMkara narakase nikalakara pUrva puSkara dvIpake pUrva videha kSetrameM maMgalAvatI dezake ratnasaMcayanagarameM mahIdhara cakravartIke sundarI nAmaka rAnIse jayasena nAmakA putra huaa| jisa samaya usakA vivAha ho rahA thA usI samaya zrIdharadevane Akara use samajhAyA jisase virakta hokara usane yamadhara munirAjake samIpa dIkSA dhAraNa kara lii| zrIdharadevane use narakoMke bhayaMkara duHkhakI yAda dilAyI jisase vaha viSayoMse virakta hokara kaThina tapazcaraNa karane lgaa||114-117| tadanantara Ayuke anta samayameM samAdhipUrvaka prANa chor3akara brahmasvargameM indra padako prApta huaa| dekho, kahA~ to nArakI honA aura kahA~ indra pada prApta honaa| vAstavameM karmokI gati bar3I hI vicitra hai // 118 // yaha jIva hiMsA Adi adharmakAryoMse narakAdi nIca gatiyoMmeM utpanna hotA hai aura ahiMsA Adi dharmakAryoMse svarga Adi ucca gatiyoMko prApta ho hai isalie ucca padakI icchA karanevAle puruSako sadA dharmameM tatpara rahanA cAhie // 119 // anantara avadhijJAnarUpI nevase yukta usa brahmandrane (zatabuddhi yA jayasenake jIvane ) brahma svargase Akara apane kalyANakArI mitra zrIdharadevakI pUjA kI // 120 // anantara vaha zrIdharadeva svargase cyuta hokara jambUdvIpasambandhI pUrva videha kSetra meM svargake samAna zobhAyamAna honevAle mahAvatsa dezake susImAnagarameM sudRSTi rAjAkI sundaranandA nAmakI rAnIse pavitrabuddhikA dhAraka suvidhi nAmakA putra utpanna huA // 121-122 // vaha suvidhi bAlyAvasthAse hI candramAke samAna samasta kalAoMkA bhANDAra thA aura pratidina logoMke netroMkA Ananda bar3hAtA rahatA thA // 123 // usa buddhimAna suvidhine bAlya avasthAmeM hI samIcIna dharmakA svarUpa samajha liyA thaa| so ThIka hI ha, AtmajJAnI puruSoMkA citta AtmakalyANameM hI anurakta rahatA hai / / 124 // vaha bAlya avasthAmeM ho logoMko Ananda denevAlI rUpasampadAko prApta thA aura pUrNa yuvA honepara vizeSa rUpase manohara sampadAko prApta ho gayA thA // 125 / / usa suvidhikA U~cA mastaka sadA mukuTase alaMkRta rahatA thA isalie anya rAjAoMke bIca meM vaha suvidhi usa prakAra uccatA dhAraNa karatA thA jisa prakAra ki kulAcaloMke ... 1. samAdhAnayuktaH / 2. sItAnadyuttarataTavartini / 3. yauvane / 4. buddhimatAm / 5. mukuTA-a0, pa0 / 6. unnataH / 7. mUrnA da0, ma0, sa0, la0 / Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaM parva 219 kuNDalodbhAsi tasyAmAn mukhamudbhavilocanam / sacandrAkaM satAraM ca sendracApamivAmbaram // 27 // mukhaM suraminizvAsaM kAntAdharamamAd vimoH / mahotpalamivoginnadalaM surabhigandhi ca // 12 // nAsikA ghrAtumasyeva' gandhamAyatimAdadhe / avAmukhI virekAbhyAmaupibantIva tadrasam // 129 // 'kandharastanmukhAnjasya nAlalIlAM dadhe parAm / mRNAlavalayeneva hAreNa parirAjitaH // 130 // mahora sthalamasyAmAnmahAratnAMzupezalam / jvaladIpamivAmbhoja vAsinyA vAsagehakam // 13 // aMsAvabhyunnatau tasya diggajasyeva sadgateH / kummAviva rarAjAte suvaMzasya mahonnateH // 132 // 'nyAyAmazAlinAvasya rejaturbhUbhujo bhujau / bhUlokApAyarakSArtha kluptau vAghrAvivArgalau // 133 // nakhatArAbhirudbhUtacandrArkasphuTalakSaNam / cAruhastatalaM tasya namasthalamivAvamau // 13 // madhyamasya jaganmadhyavibhramaM bibhradayutat / etatA navamAdhovistIrNaparimaNDalam" // 135 / / bIcameM cUlikAsahita meru parvata hai // 126 / / usakA mukha, sUrya, candramA, tAre aura indradhanuSase suzobhita AkAzake samAna zobhAyamAna ho rahA thaa| kyoMki vaha do kuNDaloMse zobhAyamAna thA jo ki sUrya aura candramAke samAna jAna par3ate the tathA kucha U~cI uThI huI bhauMhoMsahita camakate hue netroMse yukta huA thA isalie indradhanuSa aura tArAoMse yukta huA-sA jAna par3atA thA // 127 / / athavA usakA mukha eka phUle hue kamalake samAna zobhAyamAna ho rahA thA kyoMki phUle hue kamalameM jisa prakAra usakI kalikAe~ vikasita hotI haiM usI prakAra usake mukhameM manohara oTha zobhAyamAna the aura phUlA huA kamala jisa prakAra manoja gandhase yukta hotA hai usI prakAra usakA mukha bhI zvAsocchvAsakI manojha gandhase yuktathA // 128 // usakI nAka svabhAvase hI lambI thI, isIlie aisI jAna par3atI thImAno usane mukha-kamalako sugandhi sUMghaneke lie hI lambAI dhAraNa kI ho| aura usameM jo do chidra the unase aisI mAlUma hotI thI mAno nIcekI ora mu~ha karake una chidroM dvArA usakA rasapAna hI kara rahI ho // 129 // usakA galA mRNAlavalayake samAna zveta hArase zobhAyamAna thA isalie aisA jAna par3atA thA mAno mukharUpI kamalakI uttama nAlako hI dhAraNa kara rahA ho // 130 / / bar3e-bar3e ranoMkI kiraNoMse manohara usakA vizAla vakSaHsthala aisA zobhAyamAna hotA thA mAno kamalavAsinI lakSmIkA jalate hue dIpakoMse zobhAyamAna nivAsagRha hI ho // 13 // vaha suvidhi svayaM diggajake samAna zobhAyamAna thA aura usake U~ce uThe hue donoM kandhe diggajake kumbhasthalake samAna zobhAyamAna ho rahe the| kyoMki jisa prakAra diggaja sadgati arthAt samIcIna cAlakA dhAraka hotA hai usI prakAra vaha suvidhi bhI sadgati arthAt samIcIna AcaraNoMkA dhAraka athavA satpuruSoMkA Azraya thaa| diggaja jisa prakAra suvaMza arthAt pIThakI rIr3hase sahita hotA hai isI prakAra vaha suvidhi bhI suvaMza arthAt ucca kulavAlA thA aura diggaja jisa prakAra mahonnata arthAta atyanta U~sa hotA hai usI prakAra vaha suvidhi bhI mahonnata arthAt atyanta utkRSTa thaa||132|| usa rAjAkI atyanta lambI donoM bhujAe~ aisI suzobhita ho rahI thIM mAno upadravoMse lokakI rakSA karaneke lie vanake bane hue do argaladaNDa hI hoM // 133 / / usakI donoM sundara hatheliyA~ nakharUpI tArAoMse zobhAyamAna thIM aura sUrya tathA candramAke cihnoMse sahita thIM isalie tAre aura sUrya-candramAse sahita AkAzake samAna zobhAyamAna ho rahI thIM // 134 / / usakA madhya bhAga lokake madhya bhAgakI zobhAko dhAraNa karatA huA atyanta zobhAyamAna thA, kyoMki lokakA madhya bhAga jisa prakAra 1.-masyevaM ma0, la0 / 2. adhomukhii| 3. randhrAbhyAm / 4. kaNThaH / 5. pariraJjita: ma0 / 6. manojJam / 7. lkssmyaa| 8. deyaM / 9. zobhA / 10. kRzatvam / 11. pridhiH| Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 AdipurANam jaghanAbhogamAmukta kaTisUtramasau dathe / mehanitambamAlambisannacApAmudaM yathA // 136 // so'bhAt kanakarAjIvakilakkaparipijarau / arU jagadgRhodapratoraNastambhasamnimau // 137 // jAiyaM ca suzliSTaM nRNAM cittasya rajakam / sAkAraM vyajeSTAstha sukaveH kAmyabandhanam // 13 // takramAja mRdusparza lakSmI saMvAhanocitam / zoNimAnaM dadhe lagnamiva taskarapallavAt // 139 // ityAviSkRtarUpeNa hAriNA cArulakSmaNA / manAMsi jagatAM jahe sa bAlAd bAlako'pi sat // 15 // sa tathA yaubanArambhe madanotko cakAriNI / vazI yuvajarabAsIdariSavarganigrahAt // 14 // so'numane yathAkAlaM satkalanaparigraham / uparodhAda guroH prAtarAjyalakSmIparinchaH // 12 // cakriNo'sayaghoSasya svastrIyo'yaM yato yuvA / tatazrakrisutAnena pariNinye manoramA // 13 // tayAnukUlayA satyA"sa reme suciraM nRpaH / suzIlamanukUlaM ca kalatraM ramayeram // 14 // tayorasyantasaMprItyA kAle gagchatyanantaram / svayaMpramo divazcyusvA kezavAkhyaH suto'jani // 145 // kRza hai usI prakAra usakA madhya bhAga bhI kuza thA aura jisa prakAra khokake madhya bhAgase Upara aura nIcekA hissA vistIrNa hotA hai usI prakAra usake madhya bhAgase Upara nIcekA hissA bhI vistIrNa thA // 135 / / jisa prakAra meru parvata indradhanuSasahita meghoMse ghire hue nitamba bhAga (madhya bhAgako) dhAraNa karatA hai usI prakAra vaha suvidhi bhI suvarNamaya karadhanIko dhAraNa kiye hue nitamba bhAga (jaghana bhAga) ko dhAraNa karatA thA // 136 // vaha suvidhi, suvarNa kamalako kezarake samAna pIlI jina do UruoMko dhAraNa kara rahA thA ve aisI mAlUma hotI thIM mAno jagatarUpI gharake do toraNa-stambha (toraNa bA~dhaneke khambhe) hI hoM // 137 // usakI donoM jaMghAe~ suzliSTa thI arthAt saMgaThita honeke kAraNa parasparameM saTI huI thIM, manuSyoMke cittako prasanna karanevAlI thI aura unake alaMkAroM (AbhUSaNoMse) sahita thIM isalie kisI uttama kavikI suzliSTa arthAt zleSaguNase sahita manuSyoMke cittako prasanna karanevAlI aura upamA, rUpaka Adi alaMkAroMse yukta kAvya-racanAko bhI jItatI thIM // 138 / / atyanta komala sparzake dhAraka aura lakSmIke dvArA sevA karane yogya (dAbaneke yogya) usake donoM caraNa-kamala jisa svAbhAvika lAlimAko dhAraNa kara rahe the vaha aisI mAlama hotI thI mAno sevA karate samaya * lakSmIke kara-pallavase chUTakara hI laga gayI ho // 139 // isa prakAra vaha suvidhi bAlaka honepara bhI aneka sAmudrika cihnoMse yukta prakaTa hue apane manohara rUpake dvArA saMsArake samasta jIvoMke manako jabaradastI haraNa karatA thaa||140| usa jitendriya rAjakumArane kAmakA udreka karanevAle yauvanake prArambha samayameM hI kAma, krodha, lobha, moha, mada aura mAtsarya ina chaha antaraGga zatruoMkA nigraha kara diyA thA isalie vaha taruNa hokara bhI vRddhoke samAna jAna par3atA thA // 141 / / usane yathAyogya samayapara garujanoMke Agrahase uttama sIke sAtha pANigrahaNa karAnekI anumati dI thI aura chatra, camara Adi rAjya-lakSmIke cihna bhI dhAraNa kiye the, rAjya-pada svIkRta kiyA thA // 14 // taruNa avasthAko dhAraNa karanevAlA vaha suvidhi abhayaghoSa cakravartIkA bhAnajA thA isalie usane unhIM cakravatIkI putrI manoramAke sAtha vivAha kiyA thA // 143 // sadA anukUla satI manoramAke sAtha vaha rAjA cirakAla taka krIr3A karatA rahA so ThIka hai| suzIla aura anukUla strI hI patiko prasanna kara sakatI hai // 144 // isa prakAra prItipUrvaka krIr3A karate hue una donoMkA samaya bIta rahA thA ki svayaMprabha nAmakA deva ( zrImatI 1. pinaddhakaTisUtram / 2. susambadam / 3. sammardana / 4. zoNasvam / 5. mathA pa0 / 6. udreka / 7. 'ayuktitaH praNItAH kAmakrodhalobhamAnamadaharSAH' ityrissddvrgH| 8. svasuH putraH bhAgineya ityarthaH / 9. yataH kAraNAt / 10. ptivrtyaa| Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaM parva 221 bajrajAmave pAsau zrImatI tasya balamA / 'sevasya putratA yAlA saMmRtisthitirIzI // 146 // tasmin putre nRpaspAsya protirAsId garIyasI / putramAnaM ca saMprItyai kimutAzanAcaraH // 147 // zArdUlAryacarAcAca deze'traiva nRpAtmajAH / jAtAH samAnapuNyasvAdanyo'mmamahazayaH // 118 // vibhISaNabhUpAt putraH miyayatovarajani / devazcitrAGgada zcyusvA varadattAhayo divaH // 19 // maNipAnamtamasvIH sUnurajAyata / maNikuNDalanAmAsauM varasenasamAyaH // 15 // ratiSaNamahIbha candramasyA sukho'nani / manoharo vivazvyutvA citrAGgadasamAkhyayA // 151 // pramaananRpAcitramAlinyAM sa mamorathaH / prazAntamadanaH sUnurajaniSTa divaicyutaH // 152 // te sarva sdshaakaarruuplaavnnysNpdH| svocitAM zriyamAsAdya ciraM bhogAnabhuJjata // 153 // tato'mI cakriNAnyedyarabhivandha samaM jinam / bhaktyA vimalavAhAlyaM mahAprAmANyamAzritAH // 154 // tRpairaSTAdazAbhyasta sahanapramitairamA / sahasraH paJcabhiH putraiH prAmAjIcakravartyasau // 15 // paraM saMveganivedapariNAmamupAgataH / te tepire tapastIvaM mArgaH svargApavargayoH / / 156 // saMvegaH paramA nIti meM dharmaphaleSu ca / nivedo dehabhogeSu saMsAre ca virakatA // 15 // kA jIva ) svargase cyuta hokara una donoMke kezava nAmakA putra huA / / 145 // vanajaMgha paryAyameM jo isakI zrImatI nAmakI pyArI sI thI vahI isa bhavameM isakA putra huI hai| kyA kahA jAye ? saMsArakI sthiti hI aisI hai / / 146 / / usa putrapara suvidhi rAjAkA bhArI prema thI so ThIka hI hai| jaba ki putra mAtra hI prItike lie hotA hai taba yadi pUrvabhavakA premapAtra zrIkA jIva hI Akara putra utpanna huA ho to phira kahanA hI kyA hai ? usapara to sabase adhika prema hotA hI hai / / 147aa siMhanakula, vAnara aura zUkarake jIva jo ki bhogabhUmike bAda dvitIya svargameM deva hue the ve bhI vahA~se caya kara isI vatsakAvatI dezameM suvidhike samAna puNyAdhikArI honese usIke samAna vibhUtike dhAraka rAjaputra hue // 148 // siMhakA jIvacitrAMgada deSa svargasecyata hokara vibhISaNa rAjAse usakI priyadattA nAmakI patnIke udara meM baradatta nAmakA putra huA // 149|| zUkarakA jIva-maNikuNDala nAmakA deva nandiSeNa rAjA aura anantamatI rAnIke varasena nAmakA putra huA // 150 / / vAnarakA jIva-manohara nAmakA deva svargase cyuta hokara ratiSeNa rAjAkI candramatI rAnIke citrAMgada nAmakA putra huaa||151|| aura nakulakA jIva-manoratha nAmakA deva svargase cyuta hokara prabhaMjana rAjAkI citramAlinI rAnIke prazAntamadana nAmakA putra huA // 152 / / samAna AkAra, samAna rUpa, samAna saundarya aura samAna sampattike dhAraNa karanevAle ve sabhI rAjaputra apane-apane yogya rAjyalakSmI pAkara cirakAla taka bhogAMkA anubhava karate rahe / / 153 // tadanantara kisI dina ve cAroM hIrAjA, cakravartI abhayaghoSake sAtha vimalavAha jinendra devakI vandanA karane ke lie gaye / vahA~ sabane bhaktipUrvaka vandanA kI aura phira sabhIne virakta - hokara dIkSA dhAraNa kara lI // 154 / / vaha cakravartI aThAraha hajAra rAjAoM aura pA~ca hajAra putroMke sAtha dIkSita huA thA / / 155 // ve saba munIzvara utkRSTa saMvega aura nivedarUpa pariNAmoMko prApta hokara svarga aura mokSake mArgabhUta kaThina tapa tapane lage // 156 // dharma aura dharmake phaloMmeM utkaTa prIti karanA saMvega kahalAtA hai aura zarIra, bhoga tathA saMsArase virakta 1. savAdya pa0, da0, sa0, a0| 2. kimu teSvaGganA- l.| 3. vyAghravaraH / 4. vraahcrH| 5. raviSeNa-a0, 50, s0| 6. mkNttcrH| 7. abhyastaM guNitam / 8-ramI 10. l.| 9. mArga da0, sa0, ma0, l0| Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 AdipurANam nRpastu suvidhiH putrasnehAna gArhasthyamatyajan / utkRSTopAsakasthAna tapastepe suduzcaram // 15 // sadarzanaM vratoyota samatA proSapanatam / sacittasevAvirati mahAmosaMgavarjanam // 159 // brahmacaryamabhArammapariprahaparicyutim / tatrAnumananasvAgaM svodiSTaparivarjanam // 160 // sthAnAni gRhiNAM prAhurekAdazagaNAdhipAH / sa teSu pazcimaM sthAnamAsasAda kramAnnRpaH // 16 // paJcevANuvratAnyeSAM vividhaM ca guNavatam / zikSApratAni catvAri bratAnyAhuhAzrame / // 162 // sthUlAt prANAtipAtAca suSAvAdAca cauryataH / parabIsevanAttRSNAprakarSAca nivRttayaH // 16 // vratAnyetAni pakSa syuvinAsaMskRtAni vai / samyaktvazuddhiyuktAni mahodANyagAriNAm // 16 // digdezAnarthadaNDebhyo viratiH syAdguNavatam / mogopamogasaMkhyAnamapyAstadguNavatam // 165 // samatAM proSadhavidhi tayaivAtithisaMgraham / maraNAnte ca saMnyAsaM prAhuH zikSAnatAnyapi // 166 // dvAdazAtmakametaddhi prataM syAd gRhamedhinAm / svargasauSasya sopAnaM pidhAnamapi durgaH // 16 // tato darzanasaMpUtAM vratazudimupeyivAn / upAsiSTa sa mokSasya mArga rAjarSirUrjitam // 16 // athAvasAne nairgranthIM pravrajyAmupasedivAn / suvidhividhinArAdhya muktimArgamanuttaram // 169 // samAdhinA tanutyAgAdacyutendra'bhavad vibhuH| dvAviMzatyadhisaMkhyAta paramAyumaharddhikaH // 17 // honeko nirveda kahate haiM // 157 // rAjA suvidhi kezava putrake snehase gRhastha avasthAkA parityAga nahIM kara sakA thA, isalie zrAvakake utkRSTa padameM sthita rahakara kaThina tapa tapatA thA / / 158 / / jinendradevane gRhasthoMke nIce likhe anusAra gyAraha sthAna yA pratimAe~ kahI haiM (1) darzanapratimA (2) vratapratimA (3) sAmAyikapratimA (4) proSadhapratimA (5) sacittatyAgapratimA (6) divAmaithunatyAgapratimA (7) brahmacaryapratimA (8) ArambhatyAgapratimA (9) parigrahatyAgapratimA (10) anumatityAgapratimA aura (11) uddisstttyaagprtimaa| inameM se suvidhi rAjAne krama-kramase gyArahavA~ sthAna-uddiSTatyAgapratimA dhAraNa kI thii||159-161|| jinendradevane gRhasthAzramake ukta gyAraha sthAnoMmeM pA~ca aNuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAvrata ina bAraha vratoMkA nirUpaNa kiyA hai // 162 // sthUla hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigrahase nivRtta honeko kramase ahiMsANuvrata, satyANuvrata, acauryANuvrata, brahmacaryANuvrata aura parigraha parimANANuvrata kahate haiM // 163 // yadi ina pA~ca aNuvratoMko haraeka vratakI pA~ca-pA~ca bhAvanAoMse susaMskRta aura samyagdarzanakI vizuddhise yukta kara dhAraNa kiyA jAye to unase gRhasthoMko bar3e-bar3e phaloMko prApti ho sakatI hai / / 164 // digvirati, dezavirati aura anarthadaNDavirati ye tIna guNavrata haiM / koI-koI AcArya bhogopabhogase parimANavratako bhI guNavrata kahate haiM [ aura dezavatako zikSApratoMmeM zAmila karate haiM ] // 165 / / sAmAyika, proSadhopavAsa, atithisaMvibhAga aura maraNa samayameM saMnyAsa dhAraNa karanA ye cAra zikSAvrata kahalAte haiN| [aneka AcAryoMne dezavratako zikSAvratameM zAmila kiyA hai aura saMnyAsakA bAraha vratoMse bhinna varNana kiyA hai ] // 166 / / gRhasthoMke ye uparyukta bAraha vrata svargarUpI rAjamahalapara car3haneke lie sIr3hIke samAna haiM aura narakAdi durgatiyoMkA AvaraNa karanevAle haiM // 167 / isa prakAra samyagadarzanase pavitra vratoMkI zuddhatAko prApta hue rAjarSi suvidhi cirakAla taka zreSTha mokSamArgakI upAsanA karate rahe // 168 // anantara jIvanake anta samayameM parigraharahita digambara dIkSAko prApta hue suvidhi mahArAjane vidhipUrvaka utkRSTa mokSamArgakI ArAdhanA kara samAdhi-maraNapUrvaka zarIra chor3A jisase acyuta svargameM indra hue // 169 // vahA~ unakI Ayu bIsa sAgara pramANa thI 1. sAmAyikam / 2.-mahni strI-a0, 80, sa0, ma / -mahi strIsaMgajitam pa0, / 3. jinA. vipaH ml0| 4. mahottaraphalAni / 5. bhogopabhogaparimANam / 6. sAmAyikam / 7. bhArAdhayati sma / 8.-vidhimArAdhya pa0 / 9.-saMkhyAna-a0, s0| Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaM parva 223 kezavazca prityktkRtsnbaahyetropdhiH| naiHsaMgImAzrito dIkSAmatIndro'mavadacyute // 17 // pUrvokkA nRpaputrAzca varadattAdayaH kramAt / samajAyanta puNyaiH svaistatra sAmAnikAH surAH // 172 // tatrASTaguNamaizvarya divyaM bhogaM ca nirvizan / sa reme suciraM kAlamacyutendro'cyutasthitiH // 173 // divyAnubhAvamasyAsId vapurabyAjasundaram / viSazanAdibAdhAmiraspRSTamatinirmalam // 17 // santAnakusunottaMsamasau dhatte sma maulinA / tapaH phalamatisphItaM mUneMvoddhasya darzayan // 175 // sahajairbhUSaNairasya ruruce ruciraM vapuH / dayAvallIphalairudaiH pratyaGgamiva saMgataiH // 176 // samaM supravimaktAGgaH sa reje digyalakSaNaiH / surama ivAkIrNaH puSpairuccAvacAsmamiH // 177 // ziraH sakuntalaM tasya reje soSNISapaTTakam / satamAlamivAdIndrakUTa byomApagAzritam // 17 // mukhamasya lasannetrabhRGgasaMgatamAvabhau / smitAMzumirjalAkrAntaM prabuddhamiva pakjam // 179 // vakSaHsthale pRthau ramye hAraM so'dhatta nirmalam / zaradambhodasaMghAtamiva merostaTAzritam // 18 // lasadaMzakasaMvItaM jaghanaM tasya nirbabhau / tarajhAkrAntamammodheriva saikatamaNDalam // 18 // savarNakadalIstammaviznamaM rucimAnaze / tasyorudvitayaM cAru suranArImanoharam // 18 // aura unheM aneka RddhiyA~ prApta huI thIM // 170 // zrImatIke jIva kezavane bhI samasta bAhya aura Abhyantara parigrahakA tyAga kara nintha dIkSA dhAraNa kI aura Ayuke antameM acyuta svargameM pratIndra pada prApta kiyA / / 171 / / jinakA varNana Upara kiyA jA cukA hai aise varadatta Adi rAjaputra bhI apane-apane puNyake udayase usI acyuta svargameM sAmAnika jAtike deva hue // 172 / / pUrNa Ayuko dhAraNa karanevAlA vaha acyuta svargakA indra aNimA, mahimA Adi ATha guNa, aizvarya aura divya bhogoMkA anubhava karatA huA cirakAla taka krIr3A karatA thA // 173 / / usakA zarIra divya prabhAvase sahita thA, svabhAvase hI sundara thA, viSa-zastra AdikI vAdhAse rahita thA aura atyanta nirmala thA // 174 / / vaha apane mastakapara kalpavRkSake puSpoMkA seharA dhAraNa karatA thA jisase aisA mAlUma hotA thA mAno pUrvabhavameM kiye - hue tapazcaraNake vizAla phalako mastakapara uThAkara sabako dikhA hI rahA ho / 175 // usakA sundara zarIra sAtha-sAtha utpanna hue AbhUSaNoMse aisA mAlUma hotA thA mAno usake pratyeka para dayArUpI latAke prazaMsanIya phala hI laga rahe haiM / / 176 // samacaturasra saMsthAnakA dhAraka vaha indra apane aneka divya lakSaNoMse aisA suzobhita hotA thA jaisA ki U~ce-nIce sabhI pradezoMmeM sthita phUloMse vyApta huA kalpavRkSa suzobhita hotA hai / / 177 // kAle kAle keza aura zvetavarNakI pagar3Ise sahita usakA mastaka aisA jAna par3atA thA mAno tApiccha puSpase sahita aura AkAzagaMgAke pUrase yukta himAlayakA zikhara hI ho // 178 // usa indrakA mukhakamala phUle hue kamalake samAna zobhAyamAna thA, kyoMki jisa prakAra kamalapara bhaure hote haiM usI prakAra usake mukhapara zobhAyamAna netra the aura kamala jisa prakAra jalase AkrAnta hotA hai usI prakAra usakA mukha bhI musakAnakI sapheda-sapheda kiraNoMse AkrAnta thaa||179||vh apane manohara aura vizAla vakSaHsthalapara jisa nirmala hArakodhAraNa kara rahA thA vaha aisA mAlUma hotA thA mAno meru parvatake taTapara avalambita zarad Rtuke bAdaloMkA samUha hI ho||180|| zobhAyamAna vastrase DhaMkA huA usakA nitambamaNDala aisAzobhAyamAna ho rahA thA mAno laharoMse DhaMkA huA samudrakA bAlUdAra TIlA hI ho||18shaadevaanggnaaoNke manako haraNa karanevAle usake donoM sundara Uru suvarNa kadalIke stambhoMkA sandeha karate hue atyanta zobhAyamAna ho rahe the // 1 // 1. divyaprabhAvam / 2. prshstaiH| 3. anekbhedaatmbhiH| 4. -taTazritama ma0, la0 / 5. veSTitam / Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 AdipurANam 5 tasya pAdadvaye lakSmIH 'kAya bhUda0jazobhini / nakhAMzustracchasalile sarasIva jhaSAkite // 183 // ityudArataraM vizrad divyaM vaikriyikaM vapuH / sa tatra bubhuje mogAnacyutendraH svakalpajAn // 184 // ito rajjUH SaDutpatya kalpo'styacyutasaMjJakaH / so'sya bhuktirabhUt puNyAt puNyaiH kiM nu na labhyate 185 // tasya muktau vimAnAnAM parisaMkhyA matA jinaiH / zatamekamayaikAn SaSTizca paramAgame // 186 // trayoviMzaM zataM teSu vimAneSu prakIrNakAH / zreNIbaddhAstato'nye syuratirundrAH sahendrakAH // 187 // trayastriMzadathAsya syustrAyastriMzAH surottamAH / te ca putrIyitAstena snehanirbharayA dhiyA // 188 // "ayutapramitAzcAsya sAmAnikasurA matAH / te hyasya sadRzAH sarvaiH bhogairAjJA tu bhidyate // 149 // AtmarakSAzca tasyoktAzcatvAryevAyutAni vai / te'pyaGgarakSakaistulyA vibhAvAyaiva varNitAH // 190 // antaHpariSadasyArthA' sapAda' zatamiSyate / madhyamArddha' 'tRtIyaM syAd bAhyA tadviguNA matA // 191 // catvAro lokapAlAzca tallokAntaprapAlakAH / pratyekaM ca tathaiteSAM debhyo dvAtriMzadeva hi // 192 // aSTAvasya mahAdevyo rUpasaundaryasaMpadA / tanmanolohamAkraSTuM klRptAyaskAntaputrikAH // 193 // bhanyA vallamikAstasya triSaSTiH parikIrtitAH / ekazo'gramahiSyarddhatRtIya trizatairvRtA // 194 // usa indrake donoM caraNa kisI tAlAbake samAna mAlUma par3ate the kyoMki tAlAba jisa prakAra jalase suzobhita hotA hai usI prakAra usake caraNa bhI nakhoMkI kiraNoMrUpI nirmala jalase suzobhita the, tAlAba jisa prakAra kamaloMse zobhAyamAna hotA hai usI prakAra usake caraNa bhI kamalake cihnoMse sahita the aura tAlAba jisa prakAra maccha vagairaha se sahita hotA hai usI prakAra usake caraNa bhI matsyarekhA Adise yukta the| isa prakAra usake caraNoMmeM koI apUrva hI zobhA thI // 183 // isa taraha atyanta zreSTha aura sundara vaikriyika zarIrako dhAraNa karatA huA vaha acyutendra apane svargameM utpanna hue bhogoMkA anubhava karatA thA || 184 // | vaha acyuta svarga isa madhyaloka chaha rAju Upara calakara hai tathApi puNyake udayase vaha suvidhi rAjAke bhogopabhogakA sthAna huA so ThIka hI hai| puNyake udayase kyA nahIM prApta hotA ? / / 185 / / usa indrake upabhogameM AnevAle vimAnoMkI saMkhyA sarvajJa praNIta AgamameM jinendradevane eka-sau unasaTha kahI hai || 186 | una eka sau unasaTha vimAnoM meM eka sau teIsa vimAna prakIrNaka haiM, eka indraka vimAna hai aura bAko paiMtIsa bar3e-bar3e zreNIbaddha vimAna haiM ||187|| una indrake taiMtIsa trAyazi jAtike uttama deva the / vaha unheM apanI sneha-bharI buddhise putrake samAna samajhatA thA || 188|| usake daza hajAra sAmAnika deva the / ve saba deva bhogopabhogakI sAmagrIse indrake hI samAna the parantu indra ke samAna unakI AjJA nahIM calatI // 189 / / usake aMgarakSakoMke samAna cAlIsa hajAra AtmarakSaka deva the / yadyapi svarga meM kisI prakArakA bhaya nahIM rahatA tathApi indrakI vibhUti dikhalAneke lie hI ve hote haiM / / 190 // antaH pariSad, madhyamapariSad aura bAhyapariSad ke bhedase usa indrakI tIna sabhAe~ thiiN| unameM se pahalI pariSad meM eka sau paccIsa deva the, dUsarI pariSad meM do sau pacAsa deva the aura tIsarI pariSad meM pA~ca sau deva the // 199 // usa acyuta svarga ke antabhAgakI rakSA karanevAle cAroM dizAoMsambandhI cAra lokapAla the aura pratyeka lokapAlakI battIsa-battIsa deviyA~ thIM // 192 // usa acyutendrakI ATha mahAdeviyA~ thIM jo ki apane varNa aura saundaryarUpI sampattike dvArA indrake manarUpI loheko khIMcane ke lie banI huI putaliyoMke samAna zobhAyamAna hotI thIM // 193 || ina ATha mahAdeviyoMke sivAya usake tirasaTha vallabhikA deviyA~ aura thIM 1. abjaM lakSaNarUpakamalam / 2. matsyayukte / matsyAdizubhalakSaNayukte ca / 3. bhuktiH bhuktikSetram / 4. - mathaikona - a0, pa0, 50, sa0 ma0, la0 / 5. trayoviMzatyuttarazatam / 6. dazasahasra / 7. catvAriMzatsahasrANi / 8. -syAnyA a0, pa0, sa0 da0 / 9. paJcaviMzatyuttarazatam / 10. paJcAzadadhikadvizataiH / Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaM parva 225 dve sahasra tathaikAgrA saptatizca samuccitAH / sarvA devyo'sya yAH smRtvA yAti ceto'sya nirvRti tAsAM mRdukaraspazaistadadvaktrAnjanirIkSaNaH / sa lebhe'bhyadhiko tRptiM saMbhogairapi mAnasaiH // 196 // SaTcatuSkaM sahasrANi niyutAni dazaiva ca / vikarotyekazo devI divyarUpANi yoSitAm // 197 // camUnAM saptakakSAH syurAcAtrAyutayordvayam / dviddhiH zeSanikAyeSu mahAbdheriva vIcayaH // 19 // hastyazvarathapAdAtavRSagandharvanartakI / saptAnIkAnyuzansyasya pratyekaM ca mahattaram / / 199 // ekaikasyAzca devyAH syAdapsara pariSastrayam / pancavargazca pancAzacchataM caiva yathAkramam // 20 // ityuktaparivAreNa sAImacyutakarupajAm / lakSmI nirvizatastasya' cyAvAlaM parAM zriyam // 201 // mAnaso'sya pravIcAro "viSvANo'pyasya mAnasaH / dvAviMzatisahasrazna samAnAM sakRdAharet // 202 // tathaikAdazabhirmAsaiH sakRducchavasitaM majet / dhyaralipramitotsedhadinyadehadharaH sa ca // 203 / / bharmaNetyacyutendro'sau prApat satparamparAm / tasmAttadapimirdhameM matiH kAryA jinodite // 20 // __ mAlinIcchandaH atha sulalitaveSAM divyayoSAH sabhUSAH suramikusumamAlAH "sastacUlAH salIlAH / madhuravirutagAnArandha tAnAH "samAnAH pramadamaramanUnaM nimyurenaM surenam // 205 / / tathA eka-eka mahAdevI ar3hAIsau-ar3hAIsau anya deviyoMse ghirI rahatI thI // 194 // isa prakAra saba milAkara usakI do hajAra ikahattara deviyA~ thiiN| ina deviyoMkA smaraNa karane mAtrase ho usakA citta santuSTa ho jAtA thA-usakI kAmavyathA naSTa ho jAtI thii||195|| vaha indra una deviyoMke komala hAthoMke sparzase, mukhakamalake dekhanese aura mAnasika saMbhogase atyanta tRptiko prApta hotA thA / / 196 / / isa indrakI pratyeka devI apanI vikriyA zaktike dvArA sundara triyoMke dasa lAkha caubIsa hajAra sundara rUpa banA sakatI thI // 197 // hAthI, ghor3e, ratha, piyAde, baila, gandharva aura nRtyakAriNIke bhedase usakI senAkI sAta kakSAe~ thiiN| unameM se pahalI kakSAmeM bIsa hajAra hAthI the, phira AgekI kakSAoM meM dUnI-dUnI saMkhyA thii| usakI yaha vizAla senA kisI bar3e samudrakI laharoMke samAna jAna par3atI thii| yaha sAtoM hI prakArakI senA apaneapane mahattara (sarvazreSTha) ke adhIna rahatI thii||198-199|| usa indrakI eka-eka devIkI tInatIna sabhAe~ thiiN| unameM se pahalI sabhAmeM 25 apsarAe~ thIM, dUsarI sabhAmeM 50 apsarAe~ thIM, aura tIsarI sabhAmeM sau apsarAe~ thiiN||200| isa prakAra Upara kahe hue parivArake sAtha acyuta svargameM utpanna huI lakSmIkA upabhoga karanevAle usa acyutendrako utkRSTa vibhUtikA varNana karanA kaThina hai-jitanA varNana kiyA jA cukA hai utanA hI paryApta hai / / 201 // usa acyutendrakA maithuna mAnasika thA aura AhAra bhI mAnasika thA tathA vaha bAIsa hajAra varSoM meM eka bAra AhAra karatA thaa|202||gyaarh mahIne meM eka bAra zvAsocchavAsa letA thA aura tIna hAtha U~ce sandara zarIrako dhAraNa karanevAlA thaa||20|| vaha acyutendra dharmake dvArA hI uttama-uttama vibhUtiko prApta huA thA isalie uttama-uttama vibhUtiyoMke abhilASI janoMko jinendradevake dvArA kahe dharmameM hIbuddhi lagAnI cAhie / / 204|| usa acyuta svargameM, jinake veSa bahuta hI sundara haiM jo uttama-uttama AbhUSaNa pahane huI haiM, jo sugandhita puSpoMkI mAlAoMse sahita haiM, jinake lambI coTI nIcekI ora laTaka rahI hai, jo aneka prakArakI lIlAoMse sahita haiM, jo madhura zabdoMse 1. sukham / 2. caturviMzatisahasrottaradazalakSarUpANi / 3. anIkAnAm / 4. kakSAbhedaH / 5. mahAdhiriva ma..la. / 6. anubhavataH / 7. varNanayA'lam / 8. aahaarH| 9. saMvatsarANAm / 10. aakaarvessaa| 11. zlaSaSammilAH / 12. upakramitasvaravizramasthAnabhedAH / 13. ahaGkArayuktAH / 14. surezam / 8x250 =2000 / 200+63 +8-2071 / 29 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 AdipurANam lalitapadavihArairbhUvikArairudArairnayana yugavilAsairaGgalAsaiH suhAsaiH / prakaTitamRdumAnaiH sAnubhAvaizva' mAtrai : ' jagRhuratha mano'syAbjopamAsyA vayasyAH // 206 // zArdUlavikrIDitam tAsAmindukalAmale svavadanaM pazyan kapolAbdake tadUvaktrAmbujabhRGgatAM ca ghaTayanAghrAtavastrAnilaH / tannetraizca manojavANasadRzairbhUcApamuktairbhRzaM viddhaM svaM hRdayaM tadIyakarasaMsparzaH samAzvAsayan // 207 // sragdharA reme rAmAnanendudyutiruciratare stre vimAne vimAne jainoM pUjAM 10. bhuAno divyabhogAnamaraparivRto yAn surebhaiH surebhaiH / ca tanvan muhuratanurucA bhAsamAno'samAno lakSmIvAnacyutendraH suciramurutara 'svAMsakAntaH sakAntaH // 208 // ityArSe bhagavajjinasenAcArya praNIte triSaSTilakSaNa mahApurANa saMgrahe zrImadacyutendraizvaryavarNanaM nAma dazamaM parva // 10 // gAtI huI, rAga-rAginiyoM kA prArambha kara rahI haiM, aura jo haraprakArase samAna haiM -sadRza haiM athavA garvase yukta haiM aisI devAGganAe~ usa acyutendrako bar3A Ananda prApta karA rahI thIM // 205 // jinake mukha kamalake samAna sundara haiM aisI devAGganAe~, apane manohara caraNoMke gamana, bhauMhoMke vikAra, sundara donoM netroMke kaTAkSa, aMgopAMgoMkI lacaka, sundara hAsya, spaSTa aura komala hAva tathA romAJca Adi anubhAvoMse sahita rati Adi aneka bhAvoMke dvArA usa acyutendrakA mana grahaNa karatI rahatI thIM || 206 || jo apanI vizAla kAntise zobhAyamAna hai, jisakI koI barAbarI nahIM kara sakatA, aura jo apane sthUla kandhoMse zobhAyamAna hai aisA vaha samRddhizAlI acyutendra, striyoMke mukharUpI candramAse atyanta dedIpyamAna apane vistRta bimAna meM kabhI devAMganAoMke candramA kI kalAke samAna nirmala kapolarUpI darpaNa meM apanA mukha dekhatA huA, kabhI unake mukhakI zvAsako sa~ghakara unake mukharUpI kamalapara bhramara-jaisI zobhAko prApta hotA huA, kabhI bhauMharUpI dhanuSase chor3e hue unake netroMke kaTAkSoMse ghAyala hue apane hRdayako unhIM komala hAthoMke sparzase dhairya ba~dhAtA huA, kabhI divya bhogoMkA anubhava karatA huA, kabhI aneka devoMse parivRta hokara hAthIke AkAra vikriyA kiye hue devoMpara car3hakara gamana karatA huA aura kabhI bAra-bAra jinendradeva kI pUjAkA vistAra karatA huA apanI devAGganAoMke sAtha cirakAla taka krIr3A karatA rahA / / 207 - 208 || isa prakAra zrArSanAmase prasiddha bhagavajjinasenAcArya praNIta triSaSTilakSaNa mahApurANa saMgraha meM zrImAn abhyutendra ke aizvaryakA varNana karanevAlA dazavA~ parva samApta huA // 10 // 1. balaH / 2. mRdutvaiH / 3. sasAmarthyeH / 4. vikArai: / 5. vayasvinyaH / 6. vigatpramANe / 7. gacchan / 8. devagajaiH / 9, zobhana zabdaiH / 10. pUjAM vitanvan pa0 / 11. nijabhujAzikharama / 12. svAntakAntaH s0| Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAdazaM parva sphuranti yasya vAkpUjA' prApsyupAyaguNAMzavaH / sa vaH punAtu manyAbjavanabodhI jinAMzumAn // 1 // atha tasmin divaM muktvA bhuvameSyati tattanau / mlAnimAyAt kilAmlAnapUrvA' mandAramAlikA // 2 // svarga pratiliGgAni yathAnyeSAM sudhAzinAm / spaSTAni na tathendrANAM kiM tu lezena kenacit // 3 // tato'bodhi surendro'sau svargaM pracyutimAtmanaH / tathApi na vyasIdat sa taddhi dhairyaM mahAtmanAm // 4 // SaNmAsazeSamAtrAyuH saparyAmarhatAmasau / prArebhe puNyadhIH kartuM prAyaH zreyo'rthino budhAH // 5 // sa naH praNidhAyAnte padeSu parameSThinAm / niSThitAyurabhUt puNyaiH pariziSTairadhiSThitaH // 6 // tathApi sukhasAdbhUtA mahAdhairyA maharddhasaH / pracyavante divo devA 'dhigenAM saMsRtisthitim // 7 // tato'cyutendraH pracyutya jambUdvIpe mahAyutau / "prAgvidehAzrite deze puSkalAvasyamiSTave" // 8 // * stotroM dvArA kI huI pUjA hI jinakI prAptikA upAya hai aise samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra Adi aneka guNarUpI jisakI kiraNeM prakAzamAna ho rahI haiM aura jo bhavya jIvarUpI kamaloMke vanako vikasita karanevAlA hai aisA vaha jinendrarUpI sUrya tuma saba zrotAoMko pavitra kare ||1|| anantara jaba vaha acyutendra svarga chor3akara pRthivIpara Aneke sammukha huA taba usake zarIrapara par3I huI kalpavRkSake puSpoMkI mAlA acAnaka murajhA gyii| vaha mAlA isase pahale kabhI nahIM murajhAyI thI ||2|| svarga se cyuta honeke cihna jaise anya sAdhAraNa devoMke spaSTa prakaTa hote haiM vaise indroMke nahIM hote kintu kucha-kucha hI prakaTa hote haiM ||3|| mAlA murajhAnese yadyapi indrako mAlUma ho gayA thA ki aba maiM svargase cyuta honevAlA hU~ tathApi vaha kucha bhI duHkhI nahIM huA so ThIka hai / vAstava meM mahApuruSoM kA aisA hI dhairya hotA hai ||4|| jaba usakI Ayu mAtra chaha mAhakI bAkI raha gayI taba usa pavitra buddhike dhAraka acyutendrane arhantadeva kI pUjA karanA prArambha kara diyA so ThIka hI hai, prAyaH paNDitajana AtmakalyANake abhilASI huA hI karate haiM ||5|| Ayuke anta samaya meM usane apanA citta pacaparameSThiyoMke caraNoMmeM lagAyA aura upabhoga karanese bAkI bace hue puNyakarmase adhiSThita hokara vahA~kI Ayu samApta kI ||6|| yadyapi svargoMke deva sadA sukhake adhIna rahate haiM, mahAdhairyavAn aura bar3I-bar3I RddhiyoMke dhAraka hote haiM tathApi ve svarga se cyuta ho jAte haiM isalie saMsArakI isa sthitiko dhikkAra ho // 7 // tatpazcAt vaha acyutendra svarga se cyuta hokara mahAkAntimAn jambUdvIpake pUrva videha kSetrameM 1. prAptiH anantacatuSTayasya prAptirityarthaH / apAyaH ghAtikarmaNAM viyoga:, apAya iti yAvat / apAyaprAptiH / vAkpUjA - vihArasyAyikA tanU pravRttaya iti khyAtA jinasyAtizayA ime / 2. prAptyapAyaguNAMzavaH 80 / 3. AgamiSyati sati / 4. pUrvasminnamlAnA / 5. kAnicit a0, pa0, sa0 da0 / 6. na duHkhyabhUt / 7. ekAprIkRtya / 8. nAzitAyuH / 9. bigimAM pa0 a0, sa0 / 10. pUrvaH / 11. abhiSTava: stavanaM yasya / * eka artha yaha bhI hotA hai ki 'vacanoM meM pratiSThA karAneke kAraNabhUta guNarUpa kiraNeM jisake prakAzamAna ho rahI haiN|' isake sivAya 'Ta' nAmakI TippaNapratimeM 'vAkpUjAprAptyapAyaguNAMzavaH' aisA pATha svIkRta kiyA gayA hai, jisakA usI TippaNake AdhArapara yaha artha hotA hai ki divyadhvani, anantacatuSTayakI prApti aura ghAticatuSkakA kSaya Adi guNa hI - atizaya hI jisakI kiraNeM haiN| Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 AdipurANam nagayAM puNDarIkiNyA vajrasenasya bhUbhujaH / zrIkAntAyAzca putro'bhUd vajranAmiriti prabhuH // 9 // tayoreva sutA jAtA 'varadattAdayaH kramAt / vijayo vaijayantazca jayanto'pyaparAjitaH // 10 // tadAbhUvaMstayoreva priyAH putrA mahodayAH / pUrvodiSTAhamindrAste'pyabhogaveyakAcyutAH // 11 // suvAhurahamindro'bhUd yaH prAgmativaraH kRtI / mAnandazca mahAbAhuH pIThAho'bhUdakampanaH // 12 // mahApITho'bhavat so'pi dhanamitracaraH suraH / saMskAraiH prAktanaireva ghaTanaikatra dehinAm // 13 // nagaryA kezavo'traiva dhanadevAiyo'bhavat / kuberadattavANijo'nantamatvAba nandanaH // 14 // vajranAmirathApUrNayauvano ruruce bhRzam / bAlArka iva nikSacAmIkarasamathutiH // 15 // vinIlakuTilaiH kezaH ziro'sya rucimaanshe| prAvRSecyAmbudacchAmiva zRgaM mahIbhRtaH // 16 // kuNDalArkakaraspRSTagaNDaparyantazobhinA / sa bamAse mukhAmjena panAkara ivonmipan // 17 // lalATAditaTe tasya bhUlate rejatustarAm / netrAMzupuSpamA madhupAyitatArayA // 18 // kAminInetrabhRGgAlimAkarSan mukhapaGkajam / svAmodamAvirasyAbhUt smitakezaranirgamam // 19 // kAnsyAsavamivApAtumApatantyatRpattarAm / janatAnetrabhRjhAlI tanmukhAje vikAsini // 20 // nAsikAsya ruciM dadhe netrayormadhyavartinI / sImeva racitA pAtrA tayoH kSetrAnatikrame // 21 // sthita puSkalAvatI dezakI puNDarIkiNI nagarImeM vanasena rAjA aura zrIkAntA nAmakI rAnIke vajanAbhi nAmakA samathe putra utpanna huaa||8-9|| pahale kahe hue vyAghra Adike jIva varadatta Adi bhI kramase unhIM rAjA-rAnIke vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita nAmake putra hue // 10 // jinakA varNana pahale kiyA jA cukA hai aise mativara mantrI Adike jIva jo adhopraiveyakameM ahamindra hue the vahA~se cyuta hokara unhI rAjA-rAnIke sampattizAlI putra hue // 11 // jo pahale (vanajaMghake samayameM) mativara nAmakA buddhimAna mantrI thA vaha adhoveyakase cyuta hokara unake subAhu nAmakA putra huaa| Ananda purohitakA jIva mahAbAhu nAmakA putra huaa| senApati akampanakA jIva pITha nAmakA putra huA aura dhanamitra seThakA jIva mahApITha nAmakA putra huaa| so ThIka hI hai, jIva pUrvabhavake saMskAroMse hI eka jagaha ikaTThe hote haiM // 12-13 / / zrImatIkA jIva kezava, jo ki acyuta svargameM pratIndra huA thA vaha bhI vahA~se cyuta hokara isI nagarImeM kuberadatta vaNikke usakI strI anantamatIse dhanadeva nAmakA putra huaa||14|| . athAnantara jaba vajanAbhi pUrNa yauvana avasthAko prApta huA taba usakA zarIra tapAye hue suvarNake samAna atizaya dedIpyamAna ho uThA aura isIlie vaha prAtaHkAlake sUryake samAna bar3A hI suzobhita hone lagA // 15 // atyanta kAle aura Ter3he bAloMse usakA zira aisA suzobhita hotA thA jaisA ki varSA Rtuke bAdaloMse DhakA huA parvatakA zikhara // 16 // kuNDalarUpI sUryakI kiraNoMke sparzase jisake kapoloMkA paryanta bhAga zobhAyamAna ho rahA hai aise mukharUpI kamalase vaha vacanAbhi phale hae kamaloMse suzobhita kisI sarovarake samAna zobhAyamAna ho rahA thA // 17 // usake lalATarUpI parvatake taTapara donoM bhauMharUpI latAe~ netroMkI kiraNoMrUpI puSpamaMjariyoM aura tArerUpa bhramaroMse bahuta hI adhika zobhAyamAna ho rahI thIM // 18 // usakA mukha zvAsocchvAsakI sugandhise sahita thA, musakAnarUpI kezarase yukta thA aura striyoMke netrarUpI bhramaroMkA AkarSaNa karatA thA isalie ThIka kamalake samAna jAna par3atA thA // 19 // sadA vikasita rahanevAle usake mukha-kamalapara janasamUhake netrarUpI bhramaroMkI paMkti mAno kAntirUpI Asavako pIneke lie hI saba ora Akara jhapaTatI thI aura usakA pAna kara atyanta tRpta hotI thI // 20 // donoM netroMke madhyabhAgameM rahanevAlI usakI nAka aisI 1 shaarduulaarycrvrdtt-vraahaarycrvrsen-golaangglaayNcrcitraanggd-nkulaarycrprshaantmdnaaH| 2.mtibraadivsH| 3. -pyabhUt la0, ma / 4. prAvRSi bhavaH / 5. vikasan / Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAdazaM parva hAreNa kaNThaparyantavarttinAsau zriyaM dadhe / mRNAlavalayeneva lakSmyAliGganasaMginA // 22 // vakSo'sya padmarAgAMzucchuritaM rucimAnaze / sAndrabAlAtapacchavasAnoH kanakazRGgiNaH // 23 // vakSaHsthalasya paryante tasyAMsau rucimApatuH / lakSmyAH krIDArthamusuGgau krIDAdrI ghaTitAviva // 24 // vakSobhavanaparyante toraNastambhavibhramam / bAhU dadhaturasyobeharatoraNadhAriNau // 25 // 5 "vajrAGgabandhanasyAsya madhyenAmi samaikSyata / vajra lAnchanamudbhUtaM vartyatsAmrAjya lAnchanam // 26 // lasaddukUlapulinaM ratihaMsIniSevitam / parAM zriya madhAdasya kaTisthAnasarovaram // 27 // suvRttamasRNAbUrU tasya kAntimavApatAm / saJcaratkAmagandhebharodhe klRptAvivAlau // 28 // jAnu gulpha spRzau jaGghe tasya zizriyatuH zriyam / sandhimeva yuvAM dhattaMmityAdeSTumivodyate // 29 // kAntizritAvasya pAdAvaGgalipatrakau / siSeve suciraM lakSmIrnakhenduyutikesarau // 30 // iti lakSmIpariSvaGgAda' 'syAti ruciraM vapuH / nUnaM surAGganAnAM ca kuryAt sve' spRhayAlutAm // 31 // tathApi yauvanArambhe madanajvara kopini / nAsyAjani madaH ko'pi svabhyasta zrutasaMpadaH // 32 // sote sma trivargArthasAdhanIrvipulodayAH / samantrA rAjavidyAstA lakSmyAkarSavidhau kSamAH // 33 // 2 229 mAlUma hotI thI mAno apane-apane kSetrakA ullaMghana na karaneke lie brahmAne unake bIca meM sImA hI banA dI ho // 21 // galeke samIpa par3e hue hArase vaha aisA zobhAyamAna ho rahA thA mAno vakSaHsthalavAsinI lakSmIkA AliMgana karanevAle mRNAlavalaya ( gola kamalanAla ) se hI -zobhAyamAna ho rahA ho / / 22 / / padmarAgamaNiyoMkI kiraNoMse vyApta huA usakA vakSaHsthala aisA suzobhita ho rahA thA mAno udaya hote hue sUryakI lAla-lAla saghana prabhAse AcchAdita huA meru parvatakA taTa hI ho ||23|| vakSaHsthalake donoM ora usake U~ce kandhe aise jAna par3ate the mAno lakSmIkI krIr3Ake lie atizaya U~ce do krIr3A parvata hI banAye gaye hoM ||24|| hArarUpI toraNako dhAraNa karanevAlI usakI donoM bhujAe~ vakSaHsthalarUpI mahalake donoM ora khar3e kiye gaye toraNa bA~dhaneke khambhoMkA sandeha paidA kara rahI thIM ||25|| jisake zarIrakA saMgaThana vajra ke samAna majabUta hai aise usa vajranAbhikI nAbhike bIca meM eka atyanta spaSTa vA cihna dikhAI detA thA jo ki AgAmI kAlameM honevAle sAmrAjya (cakravartitva) kA mAno cihna hI thA / / 26 / / jo rezamI vastrarUpI taTase zobhAyamAna thA aura ratirUpI haMsIse sevita thA aisA usakA kaTipradeza kisI sarovara kI zobhA dhAraNa kara rahA thA / / 27 / / usake atizaya gola aura cikane Uru, yahA~-vahA~ phiranevAle kAmadevarUpI hastIko rokaneke lie banAye gaye argaladaNDoMke samAna zobhAko prApta ho rahe the // 28 // ghuTanoM aura pairake UparakI gA~ThoMse milI huI usakI donoM jaGghAe~ aisI suzobhita ho rahI thIM mAno logoMko yaha upadeza dene ke lie hI udyata huI hoM ki hamAre samAna tuma loga bhI sandhi (mela) dhAraNa karo ||29|| a~gulIrUpI pattoM se sahita aura nakharUpI candramAkI kAntirUpI kezarase yukta usake donoM caraNa, kamalakI zobhA dhAraNa kara rahe the aura isIlie lakSmI cirakAlase unakI sevA karatI thI ||30|| isa prakAra - lakSmIkA AliMgana karanese atizaya sundaratAko prApta huA usakA zarIra apane meM devAGganAoMkI bhI ruci utpanna karatA thA - devAGganAe~ bhI use dekhakara kAmAtura ho jAtI thIM ||31|| usane zAstrarUpI sampattikA acchI taraha abhyAsa kiyA thA isalie kAmajvarakA prakopa bar3hAnevAle yauvanake prArambha samaya meM bhI use koI mada utpanna nahIM huA thA ||32|| jo 1. mizritam / 2. vajrazarIrabandhanasya / 3. nAbhimadhye / 4. ratirUpamarAlI / 5. parazriya - da0, ma0, la0 / 6. - zriyamagAda - a0, sa0 / 7. UrUparva / 8. gulphaH ghuNTikA / 9. bibhUtam / 10. AliGganAt / 11. Arapani / Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 AdipurANam vasmillakSmIsarasvatyorativA labhyamAbhite / IyavevAmajat kIrtidigantAn vidhunirmalA // 3 // nUnaM tadguNasaMkhyAnaM vedhasA saMvidhitsunA / zalAkA sthApitA byomni tArakAnikaracchalAt // 35 // tasya tadrapamAhArya sA vidyA taba yauvanam / janAnAvarjayanti sma guNairAvaya'te na kaH // 36 // guNairasyaiva zeSAzca kumArAH kRtavarNanAH / manu candraguNAnaH majasyuDagaNo'pyayam // 37 // tato'sya yogyatAM matvA vnsenmhaaprmuH| rAjyalakSmI samagra svAmasminneva nyayojayat // 30 // nRpo'bhiSekamasyozcaiH svasamakSamakAravat / paTTavandhaM ca 'sAmAtyaiH nRpairmakuTavArimiH // 39 // nRpAsanasthamenaM ca vIjayanti sma cAmaraiH / gajAtarAsacchAvaiH bhakimilalitAGganAH // 40 // dhunvAnAcAmarAjyasya tA mamoprekSate manaH / janApavAda lakSmyA rajo' pAsitumudyatAH // 4 // vakSasi praNayaM lakSmIDhamasyAkarottadA / paTTabandhApadezana tasmin prAdhvaMkRteya sA // 42 // "makuTaM mUni tasyAdhAn nRpairnRpavaraH samam / svaM mAramavatAryAsmin sasAkSikamivArpayat // 43 // hAreNAlaMkRtaM vakSo bhujAvasyAGgadAdimiH" / "paTikAkaTisUtreNa kaTI paTTAMzukana ca // 44 // dharma, artha, kAma ina tInoM puruSArthoMko siddha karanevAlI haiM, jo bar3e-bar3e phaloMko denevAlI haiM aura jo lakSmIkA AkarSaNa karanemeM samartha haiM aisI mantrasahita samasta rAjavidyAe~ usane par3ha lI thIM // 33 / / usapara lakSmI aura sarasvatI donoM hI atizaya prema rakhatI thI isalie candramAke samAna nirmala korti mAno una donoMkI IrSyAse hI dazoM dizAoMke anta taka bhAga gayI thIM // 34 // mAlUma hotA hai ki brahmAne usake guNoMko saMkhyA karanekI icchAse hI AkAzameM tArAoMke samUhake chalase aneka rekhAe~ banAyI thIM // 35 / / usakA vaha manohara rUpa, vaha vidyA aura vaha yauvana, sabhI kucha logoMko vazIbhUta kara lete the, so Thoka hI hai| guNoMse kauna vazIbhUta nahIM hotA ? // 36 // yahA~ jo vajanAbhike guNoMkA varNana kiyA hai usIse anya rAjakumAroMkA bhI varNana samajha lenA caahie| kyoMki jisa prakAra tArAgaNa kucha aMzoMmeM candramAke guNoMko dhAraNa karate haiM usI prakAra ve zeSa rAjakumAra bhI kucha aMzoMmeM vajanAbhike guNa dhAraNa karate the // 37 // tadanantara, isakI yogyatA jAnakara vanasena mahArAjane apanI sampUrNa rAjyalakSmI ise hI sauMpa dI // 38 // rAjAne apane hI sAmane bar3e ThATa-bATase isakA rAjyAbhiSeka karAyA tathA mantrI aura mukuTabaddha rAjAoMke dvArA usakA paTTabandha karAyA // 39 // paTTabandhake samaya vaha rAjasiMhAsanapara baiThA huA thA aura aneka sundara striyA~ gaMgA nadIke taraMgoMke samAna nirmala camara Dhora rahI thIM // 40 // camara DhoratI huI una striyoMko dekhakara merA mana yahI utprekSA karatA hai ki ve mAno rAjyalakSmIke saMsargase vananAbhipara par3anevAlI lokApavAdarUpI dhUliko hI dUra karaneke lie udyata huI hoM // 41 // usa samaya rAjyalakSmI bhI usake vakSaHsthalapara gAr3ha prema karatI thI aura aisI mAlUma hotI thI mAno paTTabandhake chalase vaha usapara bA~dha hI dI gayo ho // 42 // rAjAoMmeM zreSTha vanasena mahArAjane aneka rAjAoMke sAtha apanA mukuTa vacanAbhike mastakapara rakhA thaa| usa samaya ve aise jAna par3ate the mAno savakI sAkSIparvaka apanA bhAra hI utArakara use samarpaNa kara rahe hoM // 43 // usa samaya usakA vakSaHsthala hArase alaMkRta ho rahA thA, bhujAe~ bAjUbanda Adi AbhUSaNoMse suzobhita ho rahI thIM aura 1. vallabhatvam / 2. vyAjAt / 3. manoharam / 4. nAmayanti sma / 5. nRpAbhiSeka- a0,50, ba0, da0 / 6. sprdhaanH| 7. smaanH| 8. caamrgraahinniiH| 9. apasAraNAya / 10, AnukUlyaM kRtaa| 'AnukUlyArthakaM prAdhvam' ityabhidhAnAt / athavA baddhA prAdhvamityavyayaH / 11. mukuTaM a0, 50, da0, sa0, l0,| 12.-mivArpayana ba0, da0, ma0, l0| 13.-vasyAGgadAMzubhiH a0, 50, ba0, sa0, da0 / 14. kAJcIvizepeNa / Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAdazaM parva 231 kRtI kRtAbhiSekAya so'smai 'nArpatyamArpipat / nRpaiH samaM samAzAsya mahAn samrAD mavetyamum // 45 // anantaraM ca lokAntikAmaraiH pratibodhitaH / vajrasenamahArAjo nyadhAniSkramaNe matim // 46 // yathocitAmapacitiM tanvarasUttamanAkie / pariniSkramya cakre'sau muktilakSmI pramodinIm // 47 // samaM bhagavatAnena sahasragaNanAmitAH / mahatthAnavanodyAne nRpAH prAvAjiSustadA // 48 // rAjyaM niSkaNTakIkRsya vajranAmirapAlayat / bhagavAnapi yogIndrastapazcake vikalmaSam // 49 // rAjyalakSmIpariSvaGgAd vajranAmistutoSa saH / tapolakSmosamAsaMgAd gururasyAtipipriye // 50 // bhrAtRbhitirasyAsId vajranAbheH samAhitaH / guNastu dhRtimAtene yogI zreyo'nubandhibhiH // 51 // vajranAbhinupo'mAtyaiH saMvidhatte sma rAjakam / munIndro'pi tapoyogairguNagrAmamapoSayat // 52 // 'nije rAjyAzrame putro gururansyAzrame sthitaH / parArthabaddhakakSyau" tau pAlayAmAsatuH prajAH // 53 // vajranAbherjayAgAre' cakraM mAsvaramudramau / yogino'pi manogAre dhyAnacakraM sphuradyutiH // 54 // tato vyajeSTa nizzeSAM mahImeSa mahIpatiH / muniH karmajayAvAptamahimA jagatItrayIm // 55 // kamara karadhanI tathA rezamI vasakI paTTIse zobhAyamAna ho rahI thI // 44 // atyanta kuzala vanasena mahArAjane, jisakA rAjyAbhiSeka ho cukA hai aise vananAbhike lie 'tU bar3A bhArI cakravartI ho' isa prakAra aneka rAjAoMke sAtha-sAtha AzIrvAda dekara apanA samasta rAjyabhAra sauMpa diyA // 4 // ... tadanantara laukAntika devoMne Akara mahArAja vanasenako samajhAyA jisase prabuddha hokara unhoMne dIkSA dhAraNa karanemeM apanI buddhi lagAyI // 46 // jisa samaya indra Adi uttama-uttama deva bhagavAn vanasenakI yathAyogya pUjA kara rahe the usI samaya unhoMne dIkSA lekara muktirUpI lakSmIko prasanna kiyA thA // 47 // usa samaya bhagavAn vanasenake sAtha-sAtha Amravana nAmake bar3e bhArI upavanameM eka hajAra anya rAjAoMne bhI dIkSA lI thii|||48|| idhara rAjA vajranAbhi rAjyako niSkaNTaka kara usakA pAlana karatA thA aura udhara yogirAja bhagavAn vanasena bhI nirdoSa tapasyA karate the // 49 / / idhara vajanAbhi rAjyalakSmIke samAgamase atizaya santuSTa hotA thA aura udhara usake pitA bhagavAn vanasena bhI tapolakSmIke samAgamase atyanta prasanna hote the // 50 // idhara vacanAbhiko apane sammilita bhAiyoMse bar3A dhairya (santoSa ) prApta hotA thA aura udhara bhagavAn vanasena muni kalyANa karanevAle guNoMse dhairya (santoSa) ko vistRta karate the // 51 // idhara vajanAbhi maMtriyoMke dvArA rAjAoMke samUhako apane anukUla karatA thA aura udhara munIndra vanasena bhI tapa aura dhyAnake dvArA guNoMke samUhakA pAlana karate the // 52 / / idhara putra vacanAbhi apane rAjyAzramameM sthita thA aura udhara pitA bhagavAn vatrasena antima muni AzramameM sthita the / isa prakAra ve donoM hI paropakArake lie kamara bA~dhe hue the aura donoM hI prajAkI rakSA karate the / bhAvArtha-vajanAmi duSTa puruSoMkA nigraha aura ziSTa puruSoMkA anugraha kara prajAkA pAlana karatA thA aura bhagavAn vajrasena hitakA upadeza dekara prajA (jIvoM) kI rakSA karate the // 53 // vajanAbhike AyudhagRhameM dedIpyamAna cakraratna prakaTa huA thA aura munirAja vanasenake manarUpI gRhameM prakAzamAna tejakA dhAraka dhyAnarUpI cakra prakaTa huA thA // 54 // rAjA vajanAbhine usa cakraratnase samasta pRthivIko jItA thA aura munirAja 1. nRpatitvam / 2. samAzvAsya a0, 50, da0, ma0, / 3. pUjAm / 4. laukAntikeSu deveSu / 5. AliGganAt / 6. saMyogAt / 7. samAdhAnayuktaH / 8. anukUlaM karoti sma, samyagakarot / 9. rAjyakam pa0, a0 10. brahmacArI gRhI vAnaprastho bhikSuriti caturAzrameSu antye / 11. kRtshaayo| 12. jIvasamUhazca / 13. zastrazAlAyAm / 14. jagatItrayam / Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 AdipurANam sparddhamAnAvivAnyonyamityAstAM tau jayoddharau / kintvekasya jayo'tyalpaH parasya bhuvanAtigaH // 56 // dhanadevo'pi tasyAsIccakriNo ratnamUrjitam / rAjyAnaM gRhapatyAkhyaM nighau ratne ca yojitam // 5 // tataH kRtamatirbhuktvA ciraM pRthvI pRthUdayaH / gurostIrthakRto'bodhi bodhi matyantadurlabhAm // 58 // saSTijJAnacAritratrayaM yaH sevate kRtI / rasAyanamivAtaLa so'mRtaM padamaznute // 51 // isyAkalavya manasA cakrI cakre tapomatim / jarattaNamivAzeSaM sAmrAjyamavamatya saH // 6 // vajradantAye sUnau kRtarAjyasamarpaNaH / nRpaiH svamaulibaddhArdai stugmina dazamizzataiH // 61 // samaM bhrAtRbhiraSTAmirdhanadevena cAdadhe / dIkSAM manyajanodIkSyA muktyai svagurusannidhau // 62 // -- ''tamanbIyunUpA janmaduHkhAstipase vanam / zItAtaH ko na kurvIta sudhIrAtapasevanam // 13 // vidhA, prANivadhAn mithyAvAdAt steyAt parigrahAt / viratiM zrIprasaMgAca sa yAvajjIvamagrahIta / 6 / / vratasthaH samitI hIrAdadhe'sau sabhAvanAH / mAtrASTakamidaM prAhuH munerindra samAvanAH // 65 // vanasenane karmoMkI vijayase anupama prabhAva prApta kara tInoM lokoMko jIta liyA thA // 55 // isa prakAra vijaya prApta karanese utkaTa (zreSTha) ve donoM hI pitA-putra paraspara spardhA karate huese jAna par3ate the| kintu eka ( vajanAbhi ) kI vijaya atyanta alpa thI-chaha khaNDa taka sImita thI aura dUsare (vanasena ) kI vijaya saMsAra-bharako atikrAnta karanevAlI thIsabase mahAna thI // 56 // dhanadeva (zrImatI aura kezavakA jIva) bhI usa cakravartIkI nidhiyoM aura ratnoMmeM zAmila honevAlA tathA rAjyakA aGgabhUta gRhapati nAmakA tejasvI ratna huA // 57 // isa prakAra usa buddhimAna aura vizAla abhyudayake dhAraka vacanAbhi cakravartIne cirakAla taka pRthvIkA upabhoga kara kisI dina apane pitA vaasena tIrthakarase atyanta durlabha ratnatrayakA svarUpa jAnA // 58 / / jo catura puruSa rasAyanake samAna samyagdarzana, samyagajJAna aura samyak cAritra ina tInoMkA sevana karatA hai vaha acintya aura avinAzI mokSarUpI padako prApta hotA hai // 59|| hRdayase aisA vicAra kara usa cakravartIne apane sampUrNa sAmrAjyako jIrNa tRNake samAna mAnA aura tapa dhAraNa karanemeM buddhi lagAyI // 60 // usane vadanta nAmake apane putrake lie rAjya samarpaNa kara solaha hajAra mukuTabaddha rAjAoM, eka hajAra putroM, ATha bhAiyoM aura dhanadevake sAtha-sAtha mokSa prAptike uddezyase pitA vanasena tIrthakarake samIpa bhavya jIvoMke dvArA Adara karane yogya jinadIkSA dhAraNa kI // 61-62 / / janma-maraNake duHkhoMse duHkhI hue anya aneka rAjA tapa karaneke lie usake sAtha vanako gaye the so ThIka hI hai, zItase pIr3ita huA kauna buddhimAna dhUpakA sevana nahIM karegA ? // 63 / / mahArAja vajanAbhine dIkSita hokara jIvana paryantake lie mana, vacana, kAyase hiMsA, jhUTha, corI, strI-sevana aura parigrahase virati dhAraNa kI thI arthAt ahiMsA, satya, asteya, brahmacarya aura aparigraha ye pA~coM mahAvrata dhAraNa kiye the // 64 // vratoMmeM sthira hokara usane pA~ca mahAvratoMkI pacIsa bhAvanAoM, pA~ca samitiyoM aura tIna guptiyoMko bhI dhAraNa kiyA thaa| IryA, bhASA, eSaNA, AdAna, nikSepaNa aura pratiSThApana ye pA~ca samitiyA~ tathA kAyagupti, vacanagupti aura manogupti ye tIna guptiyA~ donoM milAkara ATha pravacanamAtRkAe~ kahalAtI haiN| pratyeka muniko inakA pAlana avazya hI karanA cAhie aisA indrasabhA (samavasaraNa) kI rakSA karanevAle gaNadharAdi 1. uttaptau / 2. smpuurnnbuddhiH| 3. tIrthakarasya / 4. ratnatrayam / 5. acintyam / 6. vicArya / 7. avazAM kRtvA / 8. SoDazasahasraH / 9. putraiH| 10. abhilaSaNIyAm / janodIkSAM ba0, s.| 11. tena saha gatAH / 'TA'rthe'nunA' / 12. manovAkkAyena / 13. pravacanamAtrakASTakam / 14. gaNagharAdayaH / Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAdazaM parva 233 utkRSTatapaso dhIrAn munIn dhyAyamanenasaH' / ekacoM tato bheje yuktaH sadarzanena saH // 66 // saM ekacaratAM prApya ciraM gaja ivAgajaH / manthara vijahArovIM prapazyan savanaM vanam // 6 // tato'sau bhAvayAmAsa mAvitAsmA sudhIradhIH / svagaronikaTe tIrthakRttvasyAGgAni SoDaza // 6 // saddaSTiM vinayaM zIlavateSvanaticAratAm / jJAnopayogamAbhIkSNyAt saMvegaM cApyamAvayat // 65 // yathAzakti tapastepe svayaM vIryamahApayan / syAge ca matimAdhatte jJAnasaMyamasAdhane // 7 // sAvadhAna: samAdhAne sAdhUnAM so'bhavan muhuH / samAdhaye hi sarvo'yaM parispando hitArthinAm // 7 // sa vaiyAvRtyamAtene vratastheSvAmayAdiSu / "manAtmatarako bhUtvA tapaso hRdayaM hi tat // 72 // sa tene bhaktimahassu pUjAmahasunizcalAm / prAcAryAn prazrayo bheje munInapi bahuzrutAn // 73 // parAM pravacane bhaktimA topajJe tatAna saH / na" pArayati rAgAdIn vijetuM "santatAnasaH // 7 // avazyama vazo'pyeSa vazI svAvazyakaM dadhau / SaDbhedaM dezakAlAdisamyapekSamanUnayan // 5 // mArga prakAzayAmAsa tapozAnAdidodhitIH / dadhAno'sau munIneno bhavyAbjAnAM prabodhakaH // 76 // devoMne kahA hai / / 64-65 / / tadanantara utkRSTa tapasvI, dhIra, vIra tathApAparahita muniyoMkA cintavana karanevAlA aura samyagdarzanase yukta vaha cakravartI ekacaryAvratako prApta huA arthAt ekAkI vihAra karane lagA // 66 // isa prakAra vaha cakravartI ekacaryAvrata prApta kara kisI pahAr3I hAthIke samAna tAlAba aura vanakI zobhA dekhatA huA cirakAla taka manda gatise (IryAsamitipUrvaka) pRthivIpara vihAra karatA rahA // 67 / tadanantara AtmAke svarUpakA cintavana karanevAle dhIravIra vajranAbhi munirAjane apane pitA vajrasena tIrthakarake nikaTa una solaha bhAvanAoMkA cintavana kiyA jo ki tIrthakara pada prApta hone meM kAraNa haiM // 38 // usane zaMkAdi doSarahita zuddha samyagdarzana dhAraNa kiyA, vinaya dhAraNa kI, zIla aura vratoMke aticAra dUra kiye, nirantara jJAnamaya upayoga kiyA, saMsArase bhaya prApta kiyA // 69 / / apanI zaktiko nahIM chipAkara sAmaya'ke anusAra tapazcaraNa kiyA, jJAna aura saMyamake sAdhanabhUta tyAgameM citta lagAyA // 70 // sAdhuoMke vrata, zIla AdimeM vighna Anepara unake dUra karanemeM vaha bAra-bAra sAvadhAna rahatA thA kyoMki hitaiSI puruSoMkI sampUrNa ceSTAe~ samAdhi arthAt dUsaroMke vighna dUra karaneke lie hI hotI haiM / / 7 / / kisI vratI puruSake rogAdi honepara vaha use apanese abhinna mAnatA huA usakA vaiyAvRtya (sevA) karatA thA kyoMki vaiyAvRtya hI tapakA hRdaya hai-sArabhUta tattva hai||72|| vaha pUjya arahanta bhagavAnmeM apanI nizcala bhaktiko vistRta karatA thA, vinayI hokara AcAryoMkI bhakti karatA thA, tathA adhika jJAnavAn muniyoMkI bhI sevA karatA thA / / 73 / / vaha sacce devake kahe hue zAstroMmeM bhI apanI utkRSTa bhakti bar3hAtA rahatA thA, kyoMki jo puruSa pravacana bhakti (zAsabhakti) se rahita hotA hai vaha bar3he hue rAgAdi zatruoMko nahIM jIta sakatA hai / / 74 // vaha avaza (aparAdhIna) hokara bhI vaza-parAdhIna (pajhameM jitendriya)thA aura dravya kSetra kAla bhAvakI apekSA rakhanevAle, samatA, vandanA, stuti, pratikramaNa, svAdhyAya aura kAyotsarga ina chaha AvazyakoM kA pUrNa rUpase pAlana karatA thaa||7|| tapa, jJAna Adi kiraNoMko dhAraNa karanevAlA aura bhavya jIvarUpI kamaloMko vikasita karanevAlA vaha munirAjarUpI sUrya sadA jainamArgako prakAzita 1. apApAna / 2-3. ekavihAritvam / 4. parvatajAtaH / 5. shnaiH| 6. sajalamaraNyama / 7. sAtatyAt / 'abhIkSNaM zazvadanArate' ityabhidhAnAn / 8. agopayan / 9. smaadhau| 10. ceSTA / 11. anAtmabaJcakaH / anAtmAntarako-da0,la0 / 12. indrAdikRta-pUjAyogyeSu / 13. nirmalAm p0,d0|14. Aptena prathamopakrame / 15. samartho na bhavati / 16. vistRtAn / 17. anAptaH / sa na bhvtitysH| pravacanabhaktirahita ityarthaH / 18. anicchuH / 19. munIndrasUryaH / 30 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 AdipurANam vAtsalyamadhikaM cakre sa munirdharmavatsalaH / vinebAn sthApayan dharme jinapravacanAzritAn // 7 // 'ityamUni mahAdhaiyoM munibhiramamAvayat / tIrthakRtvasya saMprAptI kAraNAnyeSa SoDaza // 7 // tato'mUrmAvanAH samyag bhAvayana munisattamaH / sa babandha mahat puNyaM trailokyakSobhakAraNam // 79 // sakoSThabuddhimamalAM bIjabuddhiM ca zizriye / padAnusAriNI buddhi saMmizrotRtAmiti // 8 // tAmiIdimiridiH paralokagatAgatam / rAjarSI rAjavidyAmiriva samyagabuddha sH||8|| sa dIsatapasA dIpto bheje [bhreje] taptatapAH param / tepe tapo'prayamunaM ca dhorAMgho [ho'] raatimrmbhit||42|| sa tapomantrimiddhandvamamantrayata mantravit / paralokajayodhukto vijigISuH purA sthA 83 // maNimAdiguNopetAM vikriyardimavApa saH / padaM vAmchana tAmaicchana maheccho garimAspadama // 84 // jallAyoSadhisaMprAptirasyAsIjjagata hitA / kalpadramaphalAvAptiH kasya bAnopakAriNI // 5 // rasatyAgapratijJasya rasasiddhirabhUnmuneH / sUte nivRttiriSTArthAdadhikaM hi mahat phalam // 86 // (prabhAvita) karatA thA // 76 // jainazAstroMke anusAra calanevAle ziSyoMko dharmameM sthira rakhatA huA aura dharma meM prema rakhanevAlA vaha vacanAbhi sabhI dharmAtmA jIvoMpara adhika prema rakhatA thaa||77|| isa prakAra mahA dhIra-vIra munirAja vanAbhine tIrthakaratyakI prAptike kAraNabhUta ukta solaha bhAvanAoMkA cirakAla taka cintana kiyA thaa|||78|| tadanantara ina bhAvanAoMkA uttama rItise cintana karate hue una zreSTha munirAjane tIna lokameM kSobha utpanna karanevAlI tIrthakara nAmaka mahApuNya prakRtikA bandha kiyA // 79 // vaha nirmala koSThabuddhi, bIjabuddhi, padAnusAriNIbuddhi aura saMminazrotabuddhi ina cAra RddhiyoMko bhI prApta huA thaa|80|| jisa prakAra koI rAjarSi rAjavidyAoMke dvArA apane zatruoMke samasta gamanAgamanako jAna letA hai ThIka usI prakAra prakAzamAna RddhiyAka dhAraka vacanAbhimunirAjane bhI Upara kahI huI cAra prakArakI buddhi nAmaka RdviyoMke dvArA apane parabhava-sambandhI gamanAgamanako jAna liyA thA // 81 // vaha dIpta Rddhike prabhAvase utkRSTa dIptiko prApta huA thA, tapta Rddhike prabhAvase utkRSTa tapa tapatA thA, upra Rddhike prabhAvase upra tapazcacaraNa karatA thA aura bhayAnaka karmarUpa zatruoMke marmako bhedana karatA huA ghora Rddhike prabhAvase ghora tapa tapatA thaa||82|| mantra (parAmarza)ko jAnanevAlA vaha vajanAbhi jisa prakAra pahale rAjya-avasthAmeM vijayakA abhilASI hokara paraloka (zatrasamUha) jo jItaneke lie tatpara hotA haA mantriyoMke sAtha baiThakara dvandra (yaTa) kA vicAra kiyA karatA thA, usI prakAra aba muni avasthAmeM bhI pancanamaskArAdi mantroMkA jAnanevAlA, vaha vajanAmi karmarUpa zatruoMko jItanekA abhilASI hokara paraloka (narakAdi paryAyoMko, jItaneke lie tatpara hotA huA taparUpI mantriyoM (mantrazAstrake jAnakAra yogiyoM ke sAtha dvandva (AtmA aura karma athavA rAga aura dveSa Adi) kA vicAra kiyA karatA thaa||8| udAra Azayako dhAraNa karanevAlA vajanAbhi kevala gauravazAlI siddha padakI hI icchA rakhatA thaa| use RddhiyoMkI bilakula hI icchA nahIM thI phira bhI aNimA, mahimA Adi aneka guNoMsahita vikriyA Rddhi use prApta huI thI // 84|| jagatkA hita karanevAlI jalla Adi oSadhi RddhiyA~ bhI use prApta huI thIM so ThIka hI hai| kalpavRkSapara lage hue phala kisakA upakAra nahIM karate ? // 85 / / yadyapi una munirAjake ghI, dUdha Adi rasoM ke tyAga karanekI pratijJA thI tathApi ghI, dUdha Adiko jharAnevAlI aneka rasa RddhiyA~ prakaTa huI thiiN|so ThIkahI 1. ihAmUni l0| 2. sattamaH zreSThaH / 3. paralokagamanAgamanam / 4. dIpti / 5. coraadhaaraa-10| ghoraaporaati-l0| 6. parigraham / iSTAniSTAdikaM ca / pakSe kalaha c| 7.-jagatIhitA ma0, l.| 8. amRtaadirssiddhiH| Page #325 -------------------------------------------------------------------------- Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 AdipurANam prAyeNAsmAjanasthAnAdapasRtya gamo'TaveH / prAyopagamanaM tajjanirutaM zramaNottamaiH // 9 // svaparopakRtAM dehe so'nicchaMstA pratikriyAm / riporiva zavaM tyaktvA dehamAsta nirAkulaH // 9 // svagasthibhUtasarvAGgo muniH parikRzodaraH / sasvamevAvalamyAsthAd gaNarAtrAnakampadhIH // 19 // kSudhaM pipAsAM zItaM ca tathoSNaM daMzamakSikam / nAgnyaM tathA ratiM saiNaM caryAzayyAM niSadyakAm // 10 // AkrozaM vadhayAza ca tathAlAmamadarzanam / rogaM ca satRNasparza prajJAzAne malaM tathA // 10 // sasaskArapuraskAramasoDhatAn parISahAn / mArgAcyavanamAzaMsuH mahatI nirjarAmapi // 102 // sa bheje matimAn zAnti paraM mArdavamArjavam / zaucaM ca saMyama satyaM tapastyAmau ca nirmadaH / / 103 // Akitanyamaya brahmacarya ca vadatAM varaH / dharmo "dazatayo'yaM hi gaNezAmamisammata:" // 10 // so'nu dadhyAvanityatvaM sukhAyurbalasaMpadAm / tathA'zaraNatAM mRtyujasajanmabhaye nRNAm // 105 / / saMsRterduHsvabhAvatvaM vicitraparivartanaiH / ekasvamAtmano jJAnadarzanAtmasvamIyuSaH // 106 // anyatvamAtmano dehadhanabandhukalatrataH / tathA'zaucaM zarIrasya navadvAremalanuta:" // 10 // mAnavaM puNyapApAramakarmaNAM saha saMvaram / nirjarAM vipulA bodhedurlabhatvaM bhavAmbudhau // 10 // haiM / / 16 / / usa viSayake jAnakara uttama muniyoMne isa saMnyAsakA eka nAma prAyopagamana bhI batalAyA hai aura usakA artha yaha kahA hai ki jisameM prAyaH karake (adhikatara) saMsArI jIvoMke rahane yogya nagara, grAma Adise haTakara kisI vanameM jAnA par3e use prAyopagamana kahate haiM / / 17 / / isa prakAra prAyopagamana saMnyAsa dhAraNa kara vajranAbhi munirAja apane zarIrakA na to svayaM hI kucha upacAra karate the aura na kisI dUsarese hI upacAra karAnekI cAha rakhate the| ve to zarIrase mamatva chor3akara usa prakAra nirAkula ho gaye the jisa prakAra ki koI zatruke mRtaka zarIrako chor3akara nirAkula ho jAtA hai // 98 // yadyapi usa samaya unake zarIrameM camar3A aura haDDI hI zeSa raha gayI thI evaM unakA udara bhI atyanta kRza ho gayA thA tathApi ve apane svAbhAvika dhairyakA avalambana kara bahuta dina taka nizcalacitta hokara baiThe rahe // 29 // munimArgase cyuta na hone aura karmokI vizAla nirjarA honekI icchA karate hue vananAbhi munirAjane kSudhA, tRSNA, zIta, uSNa, daMza-mazaka, nAgnya, arati, strI, caryA, zayyA, niSadyA, Akroza, vadha, yAcanA, alAbha, adarzana, roga, tRNasparza, prajJA, ajJAna, mala aura satkArapuraskAra ye bAIsa pariSaha sahana kiye the // 100-102 / / buddhimAna , madarahita aura vidvAnoM meM zreSTha vajranAbhi munine uttama kSamA, mArdava, Arjava, zauca, satya, saMyama, tapa, tyAga, AkiJcanya aura brahmacarya ye daza dharma dhAraNa kiye the / vAstava meM ye Upara kahe hue daza dharma gaNadharoMko atyanta iSTa haiM // 103-104 // inake sivAya ve prati samaya bAraha anuprekSAoMkA cintavana karate rahate the jaise ki saMsArake sukha, Ayu, bala aura sampadAe~ sabhI anitya haiM / tathA mRtyu, bur3hApA aura janmakA bhaya upasthita honepara manuSyoMko kucha bhI zaraNa nahIM hai; dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAvarUpa vicitra parivartanoMke kAraNa yaha saMsAra atyanta duHkharUpa hai / jJAnadarzana svarUpako prApta honevAlA AtmA sadA akelA rahatA hai / zarIra, dhana, bhAI aura strI vagairahase yaha AtmA sadA pRthak rahatA hai / isa zarIra ke nava dvAroMse sadA mala jharatA rahatA hai isalie yaha apavitra hai / isa jIvake puNya pAparUpa karmoMkA Asrava hotA rahatA hai| gupti samiti Adi kAraNoMse una karmokA saMvara hotA hai| tapase nirjarA hotI hai| yaha loka caudaha rAjUpramANa U~cA hai / saMsArarUpI samudrameM ratnatrayakI 1. nirgatya / 2. manobalam / 3. bhunishaaH| 4. nisskmpbuddhiH| 5. mazakam / 6. nagnatvam / 7. strIsambandhi / 8. zayanam / 9. icchan / 10. dazaprakAraH 'prakAravAcI tayap' / dazatayAyaM da0, ma0, l0| 11. -mapi sammataH a0, sa0, ma0, da, l.| 12. anvacintayat / 13. malasrAviNaH / Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAdazaM parva 237 dharmasvAkhyAtatAM ceti tatvAnudhyAnabhAvanAH / lezyAvizuddhimadhikAM dadhAnaH zumabhAvanaH // 109 // dvitIyavAramAruhya zreNImupazamAdikAm / pRthaktvadhyAnamApUrya samAdhi paramaM zritaH // 10 // upazAntaguNasthAne kRtaprANavisarjanaH / sarvArthasiddhimAsAtha saMprApat so'hamindratAm // 111 // dviSaTakayojanalokaprAntamaprApya yasthitam / sarvArthasidinAmAgraya vimAnaM tadanuttaram // 112 // jambUdvIpasamAyAmavistAraparimaNDalam / triSaSTipaTalaprAnte cUDAravamiva sthitam // 113 // yatrotpabavatAmarthAH sarve siddhayantyayatnataH / iti sarvArthasiddhayAkhyAM yadvibhartyarthayoginAm // 114 // mahAdhiSThAnamuttazikharollAsiketanaiH / samAiyadivAbhAti yanmunIn sukhaditsayA // 115 // indranIlamayIM yatra bhuvaM puSpopahAriNIm / iSTA tArakitaM jyoma smaranti tridivaukasaH // 116 // "ghusadAM pratibimbAni dhArayantyazvakAsati / sisRkSava ivApUrva svarga yanmaNimittayaH // 17 // kiraNairyatra ratnAnAM tamodhUtaM vidarataH / padaM na kurute satyaM nirmalA malinaiH saha // 118 // rakhAMzubhirjaTilitairyatra zakrazarAsanam / paryante lakSyate dIlasAlalIlAM viDambayat // 119 // mAnti puSpasajo yatra lambamAnAH sugandhayaH / saumanasyamivendrANAM sUcayanto'tikomalAH // 120 // mukkAmayAni dAmAni yatrAmAnti nirantaram / vispaSTadazanAMzUni hasitAnIva tacchiyaH // 121 // Pa r - ra...............randu.-----...---------- ---- - prApti honA atyanta durlabha hai aura dayArUpI dharmase hI jIvoMkA kalyANa ho sakatA hai| isa prakAra tattvoMkA cintana karate hue unhoMne bAraha bhAvanAoMko bhaayaa| usa samaya zubha bhAvoMko dhAraNa karanevAle ve munirAja lezyAoMkI atizaya vizuddhiko dhAraNa kara rahe the // 105-109 / / dvitIya bAra upazama zreNIpara ArUDha hae aura pRthaktvavitarka nAmaka zakladhyAnako pUrNa kara utkRSTa samAdhiko prApta hue // 110 / / antameM upazAntamoha nAmaka gyArahaveM guNasthAnameM prANa chor3akara sarvArthasiddhi pahu~ce aura vahA~ ahamindra padako prApta hue // 111 // yaha sarvArthasiddhi nAmakA vimAna lokake anta bhAgase bAraha yojana nIcA hai| sabase agrabhAgameM sthita aura sabase utkRSTa hai // 112 / / isakI lambAI, caur3AI aura golAI jambUdvIpake barAbara hai / yaha svargake tiresaTha paTaloMke anta meM caDAmaNi ratnake samAna sthita hai||113|| cU~ki usa vimAnameM utpanna honevAle jIvoMke saba manoratha anAyAsa hI siddha ho jAte haiM isalie vaha sarvArthasiddhi isa sArthaka nAmako dhAraNa karatA hai / / 114 // vaha vimAna bahuta hI U~cA hai tathA phaharAtI huI patAkAoMse zobhAyamAna hai isalie aisA jAna par3atA hai mAno sukha denekI icchAse muniyoMko bulA ho rahA ho // 115 / / jisapara aneka phUla bikhare hue haiM aisI vahA~kI nIlamaNikI banI huI bhUmiko dekhakara devatA logoMko tArAoMse vyApta AkAzakA smaraNa ho AtA hai // 116 / / devoMke pratibimbako dhAraNa karanevAlI vahA~kI ramamayI dIvAleM aisI jAna par3atI haiM mAno kisI naye svargako sRSTi hI karanA cAhatI hoM // 117 // vahA~para ramoMkI kiraNoMne andhakArako dUra bhagA diyA hai| so ThIka hI hai, vAstavameM nirmala padArtha malina padArthoMke sAtha saMgati nahIM karate haiM // 118 // usa bimAnake cAroM ora ratnoMkI kiraNoMse jo indradhanuSa bana rahA hai usase aisA mAlUma hotA hai mAno cAroM ora camakIlA koTa hI banAyA gayA ho // 119 / vahA~para laTakatI huI sugandhita aura sukomala phUloMkI mAlAe~ aisI suzobhita hotI haiM mAno vahA~ke indroMke saumanasya (phUloMke bane hue, uttama mana)ko hI sUcita kara rahI hoM / / 120 // usa vimAnameM nirantara rUpase lagI huI motiyoMkI mAlAe~ aisI jAna par3atI haiM mAno dA~toMkI spaSTa 1. tttvaanusmRtiruupbhaavnaaH| 2. prathamazukladhyAnaM sampUrNIkRtya / 3. samAdhAnam / 4. paridhiH / 5. arthayuktAm / 6. dAtumicchayA / 7. devAnAm / 8. sraSTumicchavaH / 9. hasanAni / Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 mAdipurANam ityakRtrimanizzeSaparAkyaracanAyite / tatropapAdakSayane 'parvAti sa kSaNAd yayau // 22 // dopadhAtumalasparzavarjitaM cAmalakSaNam / kSabAdAvirabhUtasya rUpamApUrNayauvanam // 12 // amkAnazomamasyAmAd vapuragyAjasundaram / jotsabamAnanbadarateneva nirmitam / / 124 // zumAH sugandhayaH snigdhA loke ye kecanANavaH / tessva dehanirmANamabhUt puNyAnumAvataH // 25 // paryApsyanantaraM so'mAt svadehaMjyotsnayA vRtaH / sambosale namorale zanIvAkhaNDamaNDalaH // 12 // *dimyahaMsaH sa tattapamAvasan kSaNamAvamau / gAsaikatamAvimbaciva sathuvaikakaH / / 120 // siMhAsanamathAbhyarNama laMkurvannyamAvasI / parAva niSadhotsabgamAvavidha mAnumAn // 128 // svapuNyAmbumirevAyamabhyaSeci na kevalam / malaMca ca bhArIraiguleriya vibhUSaNaH // 19 // so'dhivakSaHsthalaM ko najameva na kevalam / sahajo dimpaladamIca yAvadApuraviplutAm // 13 // asnAtaliptadIptAGgaH sahajAmbarabhUSaNaH / so'yutad 'pusadA mUni dhulokaikalilAmaNiH // 13 // "zucisphaTikanirmAsinirmalodAravigrahaH / sa bamau prajvalanmauliH puNyarAbhirivocchikhaH // 132 // kiraNoMse zobhAyamAna vahA~kI lakSmIkA hAsya hI ho / / 121 // isa prakAra akRtrima aura zreSTha racanAse zobhAyamAna rahanevAle usa vimAnameM upapAda zayyApara vaha deva kSaNa-bharameM pUrNa zarIrako prApta ho gayA // 122 // doSa, dhAtu aura malake sparzase rahita, sundara lakSaNoMse yukta tathA pUrNa yauvana avasthAko prApta huA usakA zarIra kSaNa-bharameM hI prakaTa ho gayA thA / / 123 / / jisakI zebhA kabhI mlAna nahIM hotI, jo svabhAvase hI sundara hai aura jo netroMko Ananda denevAlA hai aisA usakA zarIra aisA suzobhita hotA thA mAno amRtake dvArA hI banAyA gayAho // 124 // isa saMsArameM jo zubha sugandhita aura cikane paramANu the, puNyodayake kAraNa unhIM paramANuoMse usake zarIrakI racanA huI thI / / 125 / / paryApti pUrNa honeke bAda upapAda zayyApara apane hI zarIrakI kAntirUpI cA~danIse ghirA huA vaha ahamindra aisA suzobhita hotA thA jaisA ki AkAzameM cA~danIse ghirA huA pUrNa candramA suzobhita hotA hai // 126 / / usa upapAda zayyApara baiThA huA vaha divyahaMsa ( ahamindra) kSaNa-bhara taka aisA zobhAyamAna hotA rahA jaisA ki gaMgA nadIke bAlUke TIlepara akelA baiThA huA taruNa haMsa zobhAyamAna hotA hai // 127 // utpanna honeke bAda vaha ahamindra nikaTavartI siMhAsanapara ArUr3ha huA thaa| usa samaya vaha aisA zobhAyamAna hotA thA jaisA ki atyanta zreSTha niSadha parvatake madhyapara Azrita huA sUrya zobhAyamAna hotA hai // 128 // vaha ahamindra apane puNyarUpI jalake dvArA kevala abhiSikta hI nahIM huA thA kintu zArIrika guNoMke samAna aneka alaMkAroMke dvArA alaMkRta bhI huAthA // 129 // usane apane vakSasthalapara kevala phUloMkI mAlA hI dhAraNa nahIM kI thI kintu jIvanaparyanta naSTa nahIM honevAlI, sAtha-sAtha utpanna huI svargakI lakSmI bhI dhAraNa kI thI // 130 // snAna aura vilepanake binA hI jisakA zarIra sadA dedIpyamAna rahatA hai aura jo svayaM sAtha-sAtha utpanna hue vasa tathA AbhUSaNoMse zobhAyamAna hai aisA vaha ahamindra devoMke mastakapara 1 apramAgameM ) aisA suzobhita hotA thA mAno svargalokakA eka zikhAmaNi ho ho athavA sUrya hI ho kyoMki zikhAmaNi athavA sUrya bhI snAna aura vilepanake binA hI dedIpyamAna rahatA hai aura svabhAvase hI apanI prabhA-dvArA AkAzako bhUSita karatA rahatA hai // 131 // . . jisakA nirmala aura utkRSTa zarIra zuddha sphaTikake samAna atyanta zobhAyamAna thA tathA jisake mastakapara dedIpyamAna mukuTa zobhAyamAna ho rahA thA aisA vaha ahamindra, jisakI zikhA 1. sa paryApti kSa-ba0, da0, sa0, ma0 / 2. anupAdhimaJjulam / 3. cikkaNAH / 4. devazreSThaH / 5. samIpastham / 6. parArdhaniSadho-a0, 50, 80, sa0, l0| 7. saukumAryAdibhiH / 8. abAdhAm / 9. devaanaamne| 10. zuddhaH / Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAdazaM parva 'kirITAGgadakeyUrakuNDalAdipariSkRtaH / sragvI sadaMzukaH zrImAn so'dhAt kalpadrumazriyam // 133 // aNimAdiguNaiH zlAghyAM dadhadai kriyikoM tanum / svakSetre vijahArAsau jinendrArcAH samarcayan // 13 // saGkalpamAtranivRtta divyairgandhAkSatAdibhiH / puNyAnubandhinI pUjAM sa jainI vidhivad vyadhAt // 135 // tatrastha eva cAzeSabhuvanodaravartinIH / AnarcA; jinendrANAM so'praNIH puNyakarmaNAm // 136 // jinA stutivAdeSu vAgvRttiM tadguNasmRtau / svaM manastannatI kAyaM puNyadhIH sannyayojayat // 137 // dharmagoThIvanAhUtamilitaiH svsmRdibhiH| saMbhASaNAdaro'syAsIdahamindraH zumaMyubhiH // 13 // kSAlayanniva digbhittIH smitAMzusalilaplavaiH / sahAhamindrarundrazrIH sa cakre dharmasaMkathAm // 139 // svAvAsopAntikodyAnasaraHpulinabhUmiSu / digyahaMsaciraM reme viharan sa yaracchayA // 14 // parakSetravihArastu nAhamindreSu vidyate / zuklalezyAnubhAvena svamogatimApuSAm // 14 // svasthAne yA ca saMprItiH nirpaaysukhodye| na sAnyatra tato'nyeSAM naiSAM risaMsA parabhaktiSu // 14 // ahamindro'smi nendro'nyo mattA'stIsyAtta karathanAH / ahamindrAkhyayA khyAtiM gatAste hi surottmaaH|| nAsUyA paranindA vA nAsmazlAghA na matsaraH / kevalaM sukhasAdbhUtA dIyante te pramodinaH // 14 // U~cI uThI huI hai aisI puNyakI rAzike samAna suzobhita hotA thA // 132 / / vaha ahamindra, mukuTa, ananta, bAjUbanda aura kuNDala Adi AbhUSaNAMse suzobhita thA, sundara mAlAe~ dhAraNa kara rahA thA, uttama-uttama vastroMse yukta thA aura svayaM zobhAse sampanna thA isalie aneka AbhUSaNa. mAlA aura vastra Adiko dhAraNa karanevAle kisI kalpavRkSake samAna jAna par3atA thA // 13 // aNimA, mahimA Adi guNoMse prazaMsanIya vaikriyika zarIrako dhAraNa karanevAlA vaha ahamindra jinendradevakI akRtrima pratimAoMkI pUjA karatA huA apane hI kSetrameM vihAra karatA thaa||134|| aura icchAmAtrase prApta hue manohara gandha, akSata Adike dvArA vidhipUrvaka puNyakA bandha karanevAlI zrI jinadevakI pUjA karatA thA / / 135 / / vaha ahamindra puNyAtmA jIvoMmeM sabase pradhAna thA isalie usI sarvArthasiddhi vimAnameM sthita rahakara hI samasta lokake madhyameM vartamAna jinapratimAoMkI pUjA karatA thA // 136 / / usa puNyAtmA ahamindrane apane vacanoMkI pravRtti jinapratimAoMke stavana karane meM lagAyI thI, apanA mana unake guNa-cintavana karane meM lagAyA thA aura apanA zarIra unheM namaskAra karane meM lagAyA thA // 137|| dhamegoSThiyoM meM bulAye sammilita honevAle, apane hI samAna RddhiyoMko dhAraNa karanevAle aura zubha bhAvoMse yukta anya ahamindroMke sAtha saMbhASaNa karanemeM use bar3A Adara hotA thA // 138|| atizaya / zobhAkA dhAraka vaha ahamindra kabhI to apane mandahAsyake kiraNarUpI jalake pUroMse dizArUpI dIvAloMkA prakSAlana karatA huA ahamindroMke sAtha tasvacarcA karatA thA aura kabhI apane nivAsasthAnake samIpavartI upavanake sarovarake kinArekI bhUmimeM rAjahaMsa pakSIke samAna apane icchAnusAra vihAra karatA huA cirakAla taka krIr3A karatA thA // 139-140 / / ahamindroMkA parakSetrameM vihAra nahIM hotA kyoMki zuklalezyAke prabhAvase apane hI bhogoM-dvArA santoSako prApta honevAle ahamindroMko apane nirupadrava sukhamaya sthAnameM jo uttama prIti hotI hai vaha unheM anyatra kahIM nahIM prApta hotI / yahI kAraNa hai ki unakI parakSetrameM krIr3A karanekI icchA nahIM hotI hai // 141-142 // 'maiM hI indra hU~, mere sivAya anya koI indra nahIM hai| isa prakAra ve apanI nirantara prazaMsA karate rahate hai aura isalie ve uttamadeva ahamindra nAmase pra prApta hote haiM / / 143 / / una ahamindrake na to parasparameM asUyA hai, na paranindA hai, na AtmaprazaMsA 1. kirITA-a0 / 2. bhUSitaH / 3. niSpannaH / 4. zubhakarmavatAm / 5. zubhAvahaiH / 'zubhecchubhiH' 'sa' pustake TippaNe pAThAntaram / zubheSubhiH ma0, l0| 6. svakSetraH / 7. saMtoSa gatavatAm / -mIyuSAm a0, 50, sa0, da. / 8. ramaNecchA / 9. parakSetreSu / 10. mat / 11. svIkRtazlAghAH / meM binA Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 AdipurANam sa eSa paramAnandaM svasAgataM samudvahan / trayastriMzatpayorAzipramitAyurmahAdyutiH // 145 // samena caturasneva saMsthAnenAtisundaram / hastamAtrocchitaM dehaM haMsAmaM bhavalaM dadhat // 146 // sahajAMzukadigdhanagavibhUSAbhirakaskRtam / saundaryasyeva saMdohaM dadhAno ruciraM vapuH // 14 // prazAntakalitodAsadhIranepathyavibhramaH / svadehaprasaratyosnAkSIrAbdhI magnavigrahaH // 148 // sphuradAmaraNodyotacotitAkhiladikmukhaH / tejorAdhirivaikaNyamupanoto'timAsvaraH // 149 // vizuddhalezyaH zudedehadIdhitidigdhavik / saudheneva rasenAsanirmANaH sukha nirvRtaH // 10 // subhAzinA sunAsIrapramukhANAmagocaram / saMprAptaH paramAnandapradaM padamanuttamam // trisahasrAdhika triMzatsahasrAbdamyatikrame / mAnasaM divyamAhAraM svasAkurvan ati dadhau // 15 // mAsaiH SoDazamiH pAdazamizca dinairmataiH / prAptocchavAsasthitistatra-so'hamindro'vasat sukham // 153 // lokanADIgataM yogyaM mUrtadravyaM saparyayam / svAvadhijJAnadIpena dyotayan so'dyutattarAm // 154 // tanmAtra vikriyAM karttamasya sAmarthyamastyadaH / vItarAgastu tannaivaM kurute niSprayojanaH // 155 // nalinAmaM mukhaM tasya netre nIlotpalopame / kapolAvindu sacchAyo bimbakAntidharo'dharaH // 156 // hai aura na IrSyA hI hai / ve kevala sukhamaya hokara harSayukta hote hue nirantara krIr3A karate rahate haiM // 144 // vaha vanAbhikA jIva ahamindra apane AtmAke adhIna utpanna hue utkRSTa sukhako dhAraNa karatA thA, taiMtIsa sAgara pramANa usakI Ayu thI aura svayaM atizaya dedIpyamAna thaa||145|| vaha samacaturasra saMsthAnase atyanta sundara, eka hAtha U~ce aura haMsake samAna zveta zarIrako dhAraNa karatA thaa||146|| vaha sAtha-sAtha utpanna hue divya vastra, divya mAlA aura divya AbhUSaNoMse vibhUSita jisa manohara zarIrako dhAraNa karatA thA vaha aisA jAna par3atA thA mAno saundaryakA samUha hI ho // 147 / / usa ahamindrakI veSabhUSA tathA vilAsa-ceSTAe~ atyanta prazAnta thIM, lalita (manohara) thIM, udAtta ( utkRSTa ) thIM aura dhIra thiiN| isake sivAya vaha svayaM apane zarIrakI phailatI huI prabhArUpI kSIrasAgarameM sadA nimagna rahatA thA // 148 / jisane apane camakate hue AbhUSaNoMke prakAzase dasoM dizAoMko prakAzita kara diyA thA aisA vaha ahamindra aisA jAna par3atA thA mAno ekarUpatAko prApta huA atizaya prakAzamAna tejakA samUha hI ho // 14 / vaha vizuddha lezyAkA dhAraka thA aura apane zarIrakI zuddha tathA prakAzamAna kiraNoMse dasoM dizAoMko lipta karatA thA, isalie sadA sukhI rahanevAlA vaha ahamidra aisA mAlUma hotA thA mAno amRtarasake dvArA hI banAyA gayA ho // 150 // isa prakAra vaha ahamindra aise utkRSTa padako prApta huA jo indrAdi devoMke bhI agocara hai, paramAnanda denevAlA hai aura sabase zreSa hai||15|| vaha ahamindra taitIsa hajAra varSa vyatIta honepara mAnasika divya AhAra grahaNa karatA huA dhairya dhAraNa karatA thA // 152 / / aura solaha mahIne pandraha dina vyatIta honepara zvAsocchvAsa prahaNa karatA thaa| isa prakAra vaha ahamindra vahA~ (sarvArthasiddhimeM) sukhapUrvaka nivAsa karatA thA // 153 / / apane avadhijJAnarUpI dIpakake dvArA trasanADImeM rahanevAle jAmane yogya mUrtika dravyoMko unakI paryAyoMsahita prakAzita karatA huA vaha ahamindra , atizaya zobhAyamAna hotA thA // 154 // usa ahamindrake apane avadhijJAnake kSetra barAbara vikriyA karanekI bhI sAmarthya thI, parantu vaha rAgarahita honeke kAraNa binA prayojana kabhI vikriyA nahIM karatA thA // 155 // usakA mukha kamalake samAna thA, netra nIla kamalake samAna the, * mAla candramAke. tulya the aura - prazAntalalitodAttadhorA iti catvAro nepathyabhedAH / 2. ekasvarUpamiti yAvat / ekathA zabdasya bhAvaH / 3. amRtasambandhinetyarthaH / 4. sukhsntptH|5: trisahasrAdikaM priMzat ma0, l.| 6. nargata: ba.. da., s.| 7.svAvadhikSetra mAtrAm / 8. sadRzau / 9. bimbikApakyaphalakAmtidharaH / Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAdazaM parva 241 ityAdi varNanAtItaM vapurasyAtibhAsvaram / kAmanIyakasarvasvamekIbhUtAmivArudhat / / 157 // AhArakazarIraM yanniralaMkAramAsvaram / yoginAmRddhijaM tena sahagasyAcakA d vapuH // 15 // ekAntazAntarUpaM yat sukhamAptanirUpitam / tadaikadhyamitApanama bhUttasmin surottame // 15 // te'pyaSTau bhrAtarastasya dhanadevo'pyanaspadhIH / jAtAstatsadRzA eva devAH puNyAnubhAvataH // 16 // iti tatrAhamindrAste sukhaM mokSasukhopamam / bhuAnA niSpravIcArAzviramAsan pramodinaH // 16 // pUrvokasapravIcArasukhAnantaguNAtmakam / sukhamavyAhataM teSAM zubhakarmodayodbhavam // 162 // saMsAre khosamAsaMgAda jinAM sukhsNgmH| tadamAve kutasteSAM sukhamityatra carcyate // 11 // nirdvandvavRttitAmAtAH zamuzantIha dehinAm / taskRtastyaM sarAgANAM dvandvopahatacetasAm // 16 // khImogo na sukhaM cetaHsaMmohAd gAtrasAdanAt / tRSNAnubandhAt saMtAparUpatvAca yathA jvaraH // 165 // madanajvarasaMtaptastatpratIkAravAnchayA / strIrUpaM sevate zrAntoM yathA kaTvapi bheSajam // 166 // manojJaviSayAsevA tRSNAyai na vitRptaye / tRSNArciSA ca saMtaptaH kathaM nAma sukhI janaH // 167 // adhara bimbaphalako kAntiko dhAraNa karatA thA // 156 // abhItaka jitanA varNana kiyA hai usase bhI adhika sundara aura atizaya camakIlA usakA zarIra aisA zobhAyamAna hotA thA mAno eka jagaha ikaTThA kiyA gayA saundaryakA sarvasva (sAra) hI ho // 157 / / chaThe guNa-- sthAnavartI muniyoMke AhAraka Rddhise utpanna honevAlA aura AbhUSaNoMke binA hI dedIpyamAna rahanevAlA jo AhAraka zarIra hotA hai ThIka usake samAna hI usa ahamindrakA zarIra dedIpyamAna ho rahA thA [vizeSatA itanI hI thI ki vaha AbhUSaNoMse prakAzamAna thA] // 158 / / jinendradevane jisa ekAnta aura zAntarUpa sukhakA nirUpaNa kiyA hai mAlUma par3atA hai vaha sabhI sukha usa ahamindra meM jAkara ikaTThA huA thA // 159 // vajanAbhike ve vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita, bAhu, subAhu, pITha aura mahApITha nAmake AThoM bhAI tathA vizAla buddhikA dhAraka dhanadeva ye nau jIva bhI apane puNyake prabhAvase usI sarvArthasiddhimeM vajranAbhike samAna hI ahamindra hue / / 160 / isa prakAra usa sarvArthasiddhimeM ve ahamindra mokSatulya sukhakA anubhava karate hue pravIcAra (maithuna) ke binA hI cirakAla taka sukhI rahate the / / 161 // una ahamindroMke zubha karmake udayase jo nirvAdha sukha prApta hotA hai vaha pahale kahe hue pravIcArasahita sukhase ananta gunA hotA hai / / 162 / / jaba ki saMsArameM khosamAgamase hI jIvoMko sukhakI prApti hotI hai taba una ahamindroMke strI-samAgama na honepara mukha kaise ho sakatA hai ? yadi isa prakAra koI prazna kare to usake samAdhAnake lie isa prakAra vicAra kiyA jAtA hai // 163 / / cU~ki isa saMsArameM jinendradevane AkulatArahita vRttiko hI sukha kahA hai, isalie vaha sukha una sarAgI jIvoMke kaise ho sakatA hai jinake ki citta aneka prakArako AkulatAoMse vyAkula ho rahe haiM / / 16 / jisa prakAra cittameM moha utpanna karanese, zarIrameM zithilatA lAnese, tRSNA (pyAsa) bar3hAnese aura santApa rUpa honese jvara sukharUpa nahIM hotA usI prakAra cittameM moha, zarIrameM zithilatA, lAlasA aura santApa bar3hAnekA kAraNa honese strI-saMbhoga bhI sukha rUpa nahIM ho sakatA // 16 // / jisa prakAra koI rogI puruSa kar3avI oSadhikA bhIsevana karatA hai usI prakAra kAmajvarase saMtapta huA yaha prANI bhI use dUra karanekI icchAse strIrUpa oSadhikA sevana karatA hai / 166 // jaba ki manohara viSayoMkA sevana kevala tRSNAke lie hai na ki santoSake lie bhI, taba tRSNArUpI jvAlAse saMtapta huA yaha jIva sukhI kaise ho sakatA hai ? // 167 // 1. babhau / 2. prAptam / 3. saMyogAt / 4. vicAryate / 5. niSparigrahavRttitvam / 6. zarIraklezAt / 7.-te'bhyAtoM pa0 / te'tyA" a0, da0, sa0, ma0, la., / rogI / Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 AdipurANam 'rujAM yanopaghAtAya tadauSadhamanauSadham / yo danyAvinAzAya nAjasA tajjalaM jalam // 16 // na vihantyApadaM yakSa nArthatastadanaM dhanam / tathA tRSNAcchide yA na tad viSayajaM sukham // 169 // rujAmeSa pratIkAro yastrIsaMmogajaM sulam / niyAdhiH svAsthyamApanaH kurute kiM nu bheSajam // 17 // paraM svAsthyaM sukhaM naitad viSaveSvanurAgiNAm / te hi pUrva tadAtve ca paryante ca vidAhinaH // 17 // "manonivRtimeveha sukha vAnchanti kovidAH / taskuto viSayAndhAnAM nityamAyastacetasAm // 172 // viSayAnumave saulvaM yatparAdhInamaGginAm / sAbA, sAntaraM bandhakAraNaM duHkhameva tat // 17 // ApAtamAtrarasikA viSayA viSadAruNAH / tadujavaM sukhaM naNAM kaNDakaNDUyanopamam // 17 // dagdhavaNe yathA sAndracandanadravacarcanam / kiMcidAzvAsajanana tathA viSayajaM sukham / / 175 / / duSTatraNe yathA kSAra-zasapAtAyupakramaH / pratIkAro rujAM jantostathA viSayasevanam / / 176 // jisa prakAra, jo oSadhi roga dUra nahIM kara sake vaha oSadhi nahIM hai, jo jala pyAsa dUra nahIM kara sake vaha jala nahIM hai aura jo dhana Apattiko naSTa nahIM kara sake vaha dhana nahIM hai / isI prakAra jo vipayaja sukha tRSNA naSTa nahIM kara sake vaha viSayaja (viSayoMse utpanna huA) sukha nahIM hai // 168-169 // strI-saMbhogase utpanna huA sukha kevala kAmecchArUpI rogoMkA pratikAra mAtra hai-unheM dUra karanekA sAdhana hai| kyA aisA manuSya bhI oSadhi sevana karatA hai jo rogarahita hai aura svAsthyako prApta hai ? bhAvArtha-jisa prakAra rogarahita svastha manuSya oSadhikA sevana nahIM karatA haA bhI sukhI rahatA hai usI prakAra kAmecchArahita santoSI ahamindra strI-saMbhoga na karatA huA bhI sukhI rahatA hai // 170 // viSayoMmeM anurAga karanevAle jIvoMko jo sukha prApta hotA hai vaha unakA svAsthya nahIM kahA jA sakatA hai-use utkRSTa sukha nahIM kaha sakate, kyoMki ve viSaya, sevana karanese pahale, sevana karate samaya aura antameM kevala santApa hI dete haiM // 171 // vidvAn puruSa usI sukhako cAhate haiM jisameM ki vipayoMse manakI nivRtti ho jAtI hai-citta santuSTa ho jAtA hai, parantu aisAsukha una viSayAndha puruSoMko kaise prApta ho sakatA hai jinakA citta sadA viSaya prApta karane meM hI kheda-khinna banA rahatA hai / / 172 // viSayoMkA anubhava karanepara prANiyoMko jo sukha hotA hai vaha parAdhIna hai, bAdhAoMse sahita hai, vyavadhAnasahita hai aura karmabandhanakA kAraNa hai, isalie vaha sukha nahIM hai kintu duHkha hI hai // 173 // ye viSaya viSake samAna atyanta bhayaMkara haiM jo ki sevana karate samaya hI acche mAlUma hote haiN| vAstavameM una viSaSoMse utpanna huA manuSyoMkA sukha khAja khujalAnese utpanna hue sukhake samAna hai arthAt jisa prakAra khAja khujalAte samaya to mukha hotA hai parantu bAdameM dAha paidA honese ulaTA duHkha hone lagatA hai usI prakAra ina viSayoMke sevana karanese usa samaya to sukha hotA hai kintu bAdameM tRSNAkI vRddhi honese duHkha hone lagatA hai / / 174 / / jisa prakAra jale hue ghAvapara ghise hue gIle candanakA lepa kucha thor3A-sA ArAma utpanna karatA hai usI prakAra viSaya-sevana karanese utpanna huA sukha usa samaya kucha thor3A-sA santopa utpanna karatA hai / bhAvArtha-jabataka phor3eke bhItara vikAra vidyamAna rahatA hai tabataka candana AdikA lepa lagAnese sthAyI ArAma nahIM ho sakatA isI prakAra jabataka manameM viSayoMkI cAha vidyamAna rahatI hai tabataka viSaya-sevana karanese sthAyI sukha nahIM ho sktaa| sthAyI ArAma aura sukha to taba prApta ho sakatA hai jaba ki phor3eke bhItarase vikAra aura manake bhItarase viSayoMkI cAha nikAla dI jaaye| ahamindroMke manase viSayoMkI cAha nikala jAtI hai isalie ve sacce sukhI hote haiM / / 175 // jisa prakAra vikArayukta ghAva honepara use 1. rujo- ma0, 80, l0| 2. jlpaanecchaavinaashaay| 3. ttkaale| 4. manastRptim / 5. kRdhayantItyarthaH / 6. yAsamitam / 7. anubhavamAtram / Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAdazaM parva 243 priyAganAsaMsargAd yadIha sukhamaGginAm / nanu pakSimRgAdInAM tirakSAmastu tassukham // 17 // sunImindramahe pUtivraNIbhUtakRyonikAm / avazaM sevamAnaH zvA sukhI cet sIjuSAM sukham // 18 // nimbadame yathotpannaH kITakastadrasopabhuk / madhuraM tadramaM vetti tathA viSayiNo'pyamI // 179 // saMbhogajanitaM khedaM zlAvamAnaH sukhAsthayo / tatraiva ratimAyAnti mavAvaskarakITakAH // 18 // viSayAnubhavAt puMsAM ratimAtraM prajAyate / ratizret sukhamAyAtaM namva medhyAdane'pi tat // 18 // yathAmI ratimAsAya viSayAnanubhujate / tathA zvazUkarakulaM tadvatyaivArayamedhakam / / 182 // gUthakRmeryathA gUtharasasevA paraM sukham / tathaiva viSayAnIpsoH sukhaM jantoviMgahitam // 183 // viSayAnanubhukSAnaH strIpradhAnAn savepathuH / zvasana prasvinasaGgiH sukhI cedasukhIha kaH // 18 // prAyAsamAtramatrAjJaH sukhamityabhimanyate / viSayAzAvimUhAtmA zvevAsthi dazanairdazan // 185 // kSArayukta zastrase cIrane AdikA upakrama kiyA jAtA hai usI prakAra viSayoMkI cAharUpI roga utpanna honepara use dUra karaneke lie viSaya-sevana kiyA jAtA hai aura isa taraha jIvoMkA yaha viSaya-sevana kevala rogoMkA pratikAra hI ThaharatA hai // 176 / / yadi isa saMsArameM priya striyoM ke stana, yoni Adi aMgake saMsargase hI jIvoMko sukha hotA ho to vaha sukha pakSI, hariNa Adi tiryaJcoMko bhI honA cAhie / / 177 / / yadi strIsevana karanevAle jIvoMko sukha hotA ho to kArtikake mahIne meM jisakI yoni atizaya durgandhayukta phor3oMke samAna ho rahI hai aiso kuntIko svacchandatApUrvaka sevana karatA huA kuttA bhI sukhI honA cAhie / / 178 / jisa prakAra nImake vRkSameM utpanna huA kor3A usake kaDuve rasako pItA huA use mIThA jAnatA hai usI prakAra saMsArarUpI viSThAmeM utpanna hue ye manuSyarUpI kITe strI-saMbhogase utpanna hue khedako hI sukha mAnate hue usakI prazaMsA karate haiM aura usImeM prItiko prApta hote haiN| bhAvArtha-jisa prakAra nImakA kIr3A nImake kar3ave rasako AnandadAyI mAnakara usImeM tallIna rahatA hai athavA jisa prakAra viSThAkA kIr3A usake durgandhayukta apavitra rasako uttama samajhakara usImeM rahatA huA Ananda mAnatA hai usI prakAra yaha saMsArI jIva saMbhogajanita duHkhako sukha mAnakara usImeM tallIna rahatA hai / / 179-180 // viSayoMkA sevana karanese prANiyoMko kevala prema hI utpanna hotA hai| yadi vaha prema hI sukha mAnA jAye to viSThA Adi apavitra vastuoMke khAne meM bhI sukha mAnanA cAhie kyoMki viSayI manuSya jisa prakAra premako pAkara arthAt / prasannatAke viSayoMkA upabhoga karate haiM usI prakAra kuttA aura zUkaroMkA samUha bhI to prasannatAke sAtha viSThA Adi apavitra vastue~ khAtA hai // 181-182 // athavA jisa prakAra viSThAke kIr3eko viSThAke rasakA pAna karanA hI utkRSTa sukha mAlUma hotA hai usI prakAra viSaya-sevanakI icchA karanevAle jantuko bhI nindha viSayoMkA sevana karanA utkRSTa sukha mAlUma hotA hai / / 183 / / jo puruSa, strI Adi viSayoMkA upabhoga karatA hai usakA sArA zarIra kA~pane lagatA hai, zvAsa tItra ho jAtI hai aura sArA zarIra pasInese tara ho jAtA hai| yadi saMsAra meM aisA jIva bhI sukhI mAnA jAye to phira dukhI kauna hogA ? // 184 // jisa prakAra dA~toMse haDDI cabAtA huA kuttA apaneko sukhI mAnatA hai usI prakAra jisakI AtmA viSayoMse mohita ho rahI hai aisA mUrkha prANI bhI viSaya-sevana karanese utpanna hue parizrama mAtrako hI sukha mAnatA hai / bhAvArthajisa prakAra sUkhI haDDI cabAnese kutteko kucha bhI rasakI prApti nahIM hotI vaha vyartha hI apaneko sukhI mAnatA hai usI prakAra viSaya-sevana karanese prANIko kucha bhI yathArtha sukhako prApti nahIM hotI, vaha vyartha hI apaneko sukhI mAna letA hai| prANiyoMkI isa viparIta mAnyatAkA 1. kArtikamAse / 2. mugvavuddhayA / 3. Agatam / 4. viDbhakSaNe / 5. prAptumicchoH / 6. sakampaH / Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 AdipurANam tataH svAbhAvikaM karma kSayAt tatrazamAdapi / yadAhAdanamatat syAt sukhaM nAnyajyapAzrayam // 18 // parivArarddhisAmagrathA sakhaM syAt kalpavAsinAm / tadamAve'hamindrANAM kutastyamiti cet sukham // 187 // parivAraddhisatteva' kiM sukhaM kimu tadvatAm / tatsevA sukhamityevamatra syAd dvitayI gatiH // 18 // sAntaHpuro dhanIddhaparivAro jvarI nRpaH / sukhI syAt yadi.sanmAtrAd viSayAt sukhamIpsitam // 189 // tatsevAsukhamityatra dattamavottaraM purA / satsevI tIbramAyastaH kathaM vA sukhamAga bhavet // 19 // pazyaite viSayAH svapnabhogAmA vipralammakAH / asthAyukAH kutastebhyaH sukhamAdhiyAM nRNAm // 19 // viSayAnarjayanneva tAvaduHkhaM mahad bhavet / tadrakSAcintane bhUyo bhavedasyantamAsaMdhIH // 192 // tad viyoge punaduHkhamapAraM parivarttate / pUrvAnubhUtaviSayAn smRtvA smRtvAvasIdataH // 15 // 'anAzitaMbhavAnetAn viSayAna dhigapayAyinaH yeSAmAsevana jantona saMtApopazAntaye // 19 // vatirivendhanaiH sindhoH srotobhiriva sAritaiH / na jAtu viSayairjantorupabhuktarvitRSNatA // 195 // kSAramambu yathA pItvA tRpyatyatitarAM naraH / tathA viSayasaMmogaiH paraM saMtarSamRcchati // 196 // kAraNa viSayoMse AtmAkA mohita ho jAnA hI hai // 185 / / isalie karmoke kSayase athavA upazamase jo svAbhAvika AhvAda utpanna hotA hai vahI sukha hai / vaha sukha anya vastuoMke Azrayase kabhI utpanna nahIM ho sakatA // 186 / / aba kadAcit yaha kaho ki svargomeM rahanevAle devoMko parivAra tathA Rddhi Adi sAmagrIse sukha hotA hai parantu ahamindroMke vaha sAmagrI nahIM hai isalie usake abhAvameM unheM sukha kahA~se prApta ho sakatA hai ? to isa praznake samAdhAnameM hama do prazna upasthita karate haiM / ve ye haiM jinake pAsa parivAra Adi sAmagrI vidyamAna hai unheM usa sAmagrIkI sattAmAtrase sukha hotA hai athavA usake upabhoga karanese ? // 187-188 // yadi sAmagrIkI sattAmAtrase hI Apako sukha mAnanA iSTa hai to usa rAjAko bhI sukhI honA cAhie jise jvara car3hA huA hai aura antaHpurakI striyA~, dhana, Rddhi tathA pratApI parivAra Adi sAmagrI jisake samIpa hI vidyamAna hai // 189 // kadAcit yaha kaho ki sAmagrIke upabhogase sukha hotA hai to usakA uttara pahale diyA jA cukA hai ki parivAra Adi sAmagrIkA upabhoga karanevAlA, usakI sevA karanevAlA puruSa atyanta zrama aura klamako prApta hotA hai ataH aisA puruSa sukhI kaise ho sakatA hai ? // 190 / / dekho, ye viSaya svapna meM prApta hue bhogoMke samAna asthAyI aura dhokhA denevAle haiM / isalie nirantara ArtadhyAna rUpa rahanevAle puruSoMko una viSayoMse sukha kaise prApta ho sakatA hai ? bhAvArtha-pahale to viSaya-sAmagrI icchAnusAra sabako prApta hotI nahIM hai isalie usakI prAptike lie nirantara ArtadhyAna karanA par3atA hai aura dUsare prApta hokara svapnameM dikhe hue bhogoMke samAna zIghra hI naSTa ho jAtI hai isalie nirantara iSTa viyogaja ArtadhyAna hotA rahatA hai / isa prakAra vicAra karanese mAlUma hotA hai ki viSaya-sAmagrI sukhakA kAraNa nahIM hai // 191 // prathama to yaha jIva viSayoMke ikaTThe karanemeM bar3e bhArI duHkhako prApta hotA hai aura phira ikaTThe ho cukanepara unakI rakSAkI cintA karatA huA atyanta duHkhI hotA hai // 192 / / tadanantara ina viSayoMke naSTa ho jAnese apAra duHkha hotA hai kyoMki pahale bhoge hue vipayoMkA bAra-bAra smaraNa karake yaha prANI bahuta hI duHkhI hotA hai / / 193 / / jo atRptikara haiM, vinAzazIla haiM aura jinakA sevana jIvoMke santApako dUra nahIM kara sakatA aise ina viSayoMko dhikAra hai| 194 // jisa prakAra iMdhanase agnikI tRSNA nahIM miTatI aura nadiyoMke pUrase samudrakI tRSNA dUra nahIM hotI usI prakAra bhoge hue viSayoMse kabhI jIvoMkI tRSNA dUra nahIM hotI / / 195 // jisa prakAra 1. astitvmev'| 2. vaJcakAH / 3. asthirAH / 4. atRptijanakAn / anAzitabhavAn a0, 50, s0| 5. saritsambandhibhiH / 6. abhilApam / Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAdazaM parva 245 aho viSayiNAM vyApatpanendriyavazAtmanAm / viSayAmiSagRnUnAmacintyaM duHkhamApuSAm // 197 // vane vanagajAstuzA yUthapAH pronmadiSNavaH / avapAteSu sodanti kariNIsparzamohitAH // 19 // saran sarasi saMphullakahArasvAduvAriNi / matsyo baDizamAMsArthI jIvanAzaM praNazyati // 159 // madhuvrato sadAmodamAjighrana madadantinAm / mRtyumAyate guana karNatAlAbhitADanaiH // 20 // pataGgaH pavanAloladIpAciMSi patana muhuH / mRtyumimahatyaniccho'pi maSisAga tavigrahaH // 201 // yatheSTagatikA puSTA mRdusvAdutRNAkuraiH / gItAsaMgAnmRti yAnti mRgayoma'gayoSitaH // 202 // ityekazo'pi viSaye bahapAyo niSevitaH / kiM punarviSayAH puMsAM sAmassyena niSevitAH // 203 // ito'yaM viSayajantuH srotomiH saritAmiva / zvaH patisvA gambhIre duHkhAvataSu sIdati // 204 / viSayairvipralamdho'yama'dhIratidhanAyati / dhanAyAmAsito jantuH klezAnApnoti dussahAn // 205 // vikaSTo'sau muhurAtaH syAviSTAlAbhe zucaM gataH / tasya lAbhe'pyasaMtuSTo duHkhamevAnudhAvati // 206 // manuSya khArA pAnI pIkara aura bhI adhika pyAsA ho jAtA hai usI prakAra yaha jIva, viSayoMke saMbhogase aura bhI adhika tRSNAko prApta ho jAtA hai // 196|| aho, jinakI AtmA paMcendriyoMke viSayoMke adhIna ho rahI hai jo viSayarUpI mAMsakI tIvra lAlasA rakhate haiM aura jo acintya duHkhako prApta ho rahe haiM aise viSayI jIvoMko bar3A bhArI duHkha hai // 197 / / vanoMmeM bar3e-bar3e jaMgalI hAthI jo ki apane jhuNDake adhipati hote haiM aura atyanta madonmatta hote haiM ve bhI hathinIke sparzase mohita hokara gaDDhoMmeM girakara duHkhI hote haiM // 198 / / jisakA jala phUle hue kamaloMse atyanta svAdiSTa ho rahA hai aise tAlAbameM apane icchAnusAra vihAra karanevAlI machalI vaMzImeM lage hue mAMsakI abhilASAse prANa kho baiThatI hai-vaMzImeM phaMsakara mara jAtI hai / / 199 / / madonmatta hAthiyoMke madako vAsa prahaNa karanevAlA bhauMrA guMjAra karatA huA una hAthiyoMke karNarUpI bojanoMke prahArase mRtyukA AhvAna karatA hai / / 200 / pataMga vAyuse hilatI huI dIpaka-. kI zikhApara bAra-bAra par3atA hai jisase usakA zarIra syAhIke samAna kAlA ho jAtA hai aura vaha icchA na rakhatA huA bhI mRtyuko prApta ho jAtA hai // 201 // isI prakAra jo hariNiyA~ jaMgalameM apane icchAnusAra jahA~-tahA~ ghUmatI haiM tathA komala aura svAdiSTa tRNake aMkura carakara puSTa rahatI haiM ve bhI zikArIke gItoMmeM Asakta honese mRtyuko prApta ho jAtI haiM / 202 / / isa prakAra jaba sevana kiyA huA eka-eka indriyakA viSaya aneka duHkhoMse bharA huA hai taba phira samasta rUpase sevana kiye hue pA~coM hI indriyoMke viSayoMkA kyA kahanA hai?||20|| jisa prakAra nadiyoMke pravAhase khIMcA huA padArtha kisI gahare gaDDhe meM par3akara usakI bha~varoMmeM phirA karatA hai usI prakAra indriyoMke viSayoMse khIMcA huA yaha jantu narakarUpI gahare gaDDhe meM par3akara duHkharUpI bha~varoMmeM phirA karatA hai aura duHkhI hotA rahatA hai // 204|| viSayoMse ThagA huA yaha murkha jantu pahale to adhika dhanakI icchA karatA hai aura usa dhanake lie prayatna karate samaya duHkhI hokara aneka klezoMko prApta hotA hai| usa samaya kliSTa honese yaha bhArI duHkhI hotaahai| yadi kadAcit manacAhI vastuoMkI prApti nahIM huI to zokako prApta hotA hai| aura yadi manacAhI vastukI prApti bhI ho gayI to utanese santuSTa nahIM hotA jisase phira bhI usI duHkhake 1. lubdhAnAm / 2. -moyuSAm a0, 50, da0, sa0, la0 / 3. jalapAtanArthagarteSu / 4. 'vaDizaM mtsybndhnm| 5. jIvanneva nazyatItyarthaH / 6. -hamatikA:da0, tt0| etikAH crntyH| A samantAt itirgamanaM yAsAM tAH, athavA etikAH nAnAvaH / 7. AsakteH / 8. vyaadhsy| 9. ekaikam / 10 narake grne| 11. vipralubdho'ya-a0112. atizayena vAJchati / 13. dhanavAJchayA AyastaH / Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 AdipurANam tatastadvAgataddveSadUSitAmA jaDAzayaH / karma badhnAti durmoca yenAmutrAvasIdati // 20 // karmaNAnena dauHsthityaM durgatAvanusaMzritaH / duHkhAsikAmavApnoti mahatImatigarhitAm // 20 // viSayAnIhate duHkhI tatprAptAvatigRddhimAn / tato'tiduranuSThAnaiH karma badhnAtyazarmadam // 209 // iti bhUyo'pi tenaiva cakrakeNa paribhraman / saMsArApAradurvAddhauM patatyatyantadustare // 210 // tasmAd viSayajAmenA masvAnarthaparamparAm / viSayeSu ratistyAjyA tIvraduHkhAnubandhiSu // 21 // kArISAgnISTakApAkatArNAnisahazA matAH / trayo'mI vedasaMtApAstadvAantuH kathaM sukhI // 212 // ... tato'dhikamidaM divyaM sukhamapravicArakam / devAnAmahamindrANAmiti nizrinu mogadha // 213 // sukhametena siddhAnAmatyuka' viSayAtigam / aprameyamanantaM ca yadAtmotthamanIrazam // 21 // yadivyaM yazca mAnuSyaM sukhaM traikAlyagocaram / tatsarva piNDitaM nAgha: siddhakSaNasukhasya ca // 215 / / siddhAnAM sukhamAtmotthamanyAbAdhamakarmajam / paramAhAdarUpaM tadanaupamyamanuttaram // 216 // sarvadvandvavinirmukkAH zItIbhUtA nirutsukAH / siddhAzcet sukhinaH siddhamahamindrAspade sukham // 217 // lie daur3atA hai / / 205-206 / / isa prakAra yaha jIva rAga-dveSase apanI AtmAko dUSita kara aise kamoMkA bandha karatA hai jo bar3I kaThinAIse chUTate haiM aura jisa karmabandhake kAraNa yaha jIva paralokameM atyanta duHkhI hotA hai / / 207 / isa karmabandhake kAraNa hI yaha jIva narakAdi durgatiyoMmeM duHkhamaya sthitiko prApta hotA hai aura vahA~ cirakAla taka atizaya nindanIya bar3ebar3e duHkha pAtA rahatA hai // 208 / / vahA~ duHkhI hokara yaha jIva phira bhI viSayoMkI icchA karatA hai aura unake prApta honemeM tIna lAlasA rakhatA huA aneka duSkarma karatA hai jisase duHkha denevAle karmoMkA phira bhI bandha karatA hai / isa prakAra duHkhI hokara phira bhI viSayoMkI icchA karatA haiM, usake lie duSkarma karatA hai, khoTe karmokA bandha karatA hai aura unake udayase duHkha bhogatA hai| isa prakAra cakraka rUpase paribhramaNa karatA huA jIva atyanta duHkhase tairane yogya saMsArarUpI apAra samudra meM par3atA hai / / 209-210 / / isalie isa samasta anartha-paramparAko viSayoMse utpanna huA mAnakara tItra duHkha honevAle viSayoMmeM prItikA parityAga kara denA cAhie / / 21 / / jaba ki strIveda, puruSaveda aura napuMsakaveda ina tInoM hI vedoMke santApa-kramase sUkhe hue kaNDekI agni, IToMke aMbAkI agni aura tRNakI agnike samAna mAne jAte haiM taba una vedoMkodhAraNa karanevAlA jIva sukhI kaise ho sakatA hai / 212 / isalie he zreNika, tU nizcaya kara ki ahamindra devoMkA jo pravIcArarahita divya sukha hai vaha viSayajanya sakhase kahIM adhika hai||213|| isa uparyukta kathanase siddhoMke usa sakhakA bhI kathana ho jAtA hai jo ki viSayoMse rahita hai, pramANarahita hai, antarahita hai, upamArahita hai aura kevala AtmAse hI utpanna hotA hai // 214 / / jo svargaloka aura manuSyalokasambandhI tInoM kAloMkA ikaTThA kiyA huA sukha hai vaha siddha parameSThIke eka kSaNake sukhake barAbara bhI nahIM hai / / 215 / / siddhoMkA vaha sukha kevala AtmAse hI utpanna hotA hai, bAdhArahita hai, karmoke kSayase utpanna hotA hai, parama AhlAda rUpa hai, anupama hai aura sabase zreSTha hai / / 216 / / jo siddha parameSThI saba parigrahoMse rahita haiM, zAnta haiM aura utkaNThAse rahita haiM jaba ve bhI sukhI mAne jAte haiM taba ahamindra padameM to sukha apane-Apa hI siddha ho jAtA hai / bhAvArtha-jisake parigrahakA eka aMza mAtra bhI nahIM hai aise siddha bhagavAn hI jaba 1. tataH kAraNAt / 2. iSTalAmAlAbharAgadveSa / 3. karmaNA tena a0, 50, sa0, d0| 4. duHsthitim, duHkhenAvasthAnam / 5. vissypraaptii| 6. lobhavAn / 7. tataH lobhAt / 8. tadvajjantu: ma0, l0| 9. tataH kAraNAt / 10. ahamidra sukhapratipAdanaprakAreNa / 11. atizayenoktam / 12. mUlyam / 13. dvandvaH parigrahaH / Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 247 ekAdazaM parva mAlinIvRttam niratizayamudAraM niSpravIcAramAvi ____ kRtasukRtaphalAnAM kalpalokottarANAm / sukhamamaravarANaM divyamaNyAjaramya' ____ zivasukhamiva teSAM saMmukhAyAtamAsIt // 21 // sukhamasugvamitIdaM saMsRto dehamAjAM - dvitayamuditamAH karmabandhAnurUpam / sukRta vikRtabhedAtta karma dvidhoktaM madhurakaTukapArka bhuktamekaM tathAnam // 219 // sukRtaphalamudAraM viddhi sarvArthasiddhau duritaphalamudagraM saptamInArakANAm / zamadamayamayogairagrimaM puNyabhAjA mazamadamayamAnAM karmaNA duSkRtena // 220 // sukhI kahalAte haiM taba jinake zarIra athavA anya alpa parigraha vidyamAna haiM aise ahamindra bhI apekSAkRta sukhI kyoM na kahalAyeM ? // 217 // jinake puNyakA phala prakaTa huA hai aise svargalokase Age (sarvArthasiddhimeM) rahanevAle una vanAbhi Adi ahamindroMko jo sukha prApta huA thA vaha aisA jAna par3atA thA mAno mokSakA sukha hI unake sammukha prApta huA ho kyoMki jisa prakAra mobhakA sukha atizayarahita, udAra, pravIcArarahita, divya (uttama) aura svabhAvase hI manohara rahatA hai usI prakAra una ahamindroMkA sukha bhI atizayarahita, udAra, pravIcArarahita, divya (svargasambandhI) aura svabhAvase hI manohara thaa| bhAvArtha-mokSake sukha aura ahamindra avasthAke sukhameM bhArI antara rahatA hai tathApi yahA~ zreSThatA dikhAne ke lie ahamindroMke sukhameM mokSake sukhakA sAdRzya batAyA hai / / 218 // isa saMsArameM jIvoMko sukha-duHkha hote haiM ve donoM hI apane-apane karmavandhake anusAra huA karate haiM aisA zrI arahanta devane kahA hai| vaha karma puNya aura pApake bhedase do prakArakA kahA gayA hai| jisa prakAra khAye hue eka hI anakA madhura aura kaTuka rUpase do prakArakA vipAka dekhA jAtA hai usI prakAra una puNya aura pAparUpI karmoMkA bhI kramase madhura (sukhadAyI) aura kaTuka (duHkhadAyI) vipAkaphala-dekhA jAtA hai / / 219 // puNyakarmAkA utkRSTa phala sarvArthasiddhimeM aura pApakarmoMkA utkRSTa phala saptama pRthivIke nArakiyoMke jAnanA cAhie / puNyakA utkRSTa phala pariNAmoMko zAnta rakhane, indriyoMkA damana karane aura nirdoSa cAritra pAlana karanese puNyAtmA jIvoMko prApta hotA hai aura pApakA utkRSTa phala pariNAmoMko zAnta nahIM rakhane, indriyoMkA damana nahIM karane tathA nirdoSa cAritra pAlana nahIM karanese pApI jIvoMko prApta hotA hai / / 220 // jisa prakAra ... kalpAtItAnAm / 2. anupAdhimanojJam / 3. -taduritabhedA- a0, 10, sa0, 80, ma0, la. 4. pariNamanam / 5. yogaH dhthAnama / 6. prathamama / Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 AdipurANama kRtamatiriti dhImAn zaMkarI tAM jinAjJA ___zamadamayamazuddhauM bhaavyedsttndrH| sukhamatulamIsuduHkhamAraM 'jihAsu nikaTatarajinazrorvajranAbhiryathAyam // 221 // ityAce bhagavajinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe bhagavadvajranAbhisarvArthasiddhigamanavarNanaM nAma ekAdazaM parva // 11 // bahuta hI zIghra jinendra lakSmI (tIrthakara pada ) prApta karanevAle isa vajanAbhine zama, dama aura yama ( cAritra ) kI vizuddhike lie Alasyarahita hokara zrI jinendradevakI kalyANa karanevAlI AjJAkA cintavana kiyA thA usI prakAra anupama sukha ke abhilASI duHkhake bhArako chor3anekI icchA karanevAle, buddhimAn vidvAn puruSoMko bhI zama, dama, yamakI vizuddhike lie Alasya (pramAda) rahita hokara kalyANa karanevAlI zrI jinendradevakI AjJAkA cintavana karanA cAhie-darzana-vizuddhi Adi solaha bhAvanAoMkA cintavana karanA cAhie // 221 // - isa prakAra ArSa nAmase prasiddha zrI bhagavajjinasenAcAryapraNIta triSaSTilakSaNa mahApurANasaMgrahameM zrI bhagavAn vajranAbhike sarvArthasidigamanakA varNana karanevAlA gyArahavA~ parva samApta huA // 11 // 3. zrIjinAjJAM ma0, l0| 4.-siddhya a0, sa0 / 1. sampUrNabuddhiH / 2. vidvAn / 5. hAtumicchuH / Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva atha tasmin mahAbhAge' svarlokAd bhuvameSyati e / yadvRttakaM jagatyasmin tadvakSye zRNudhunA // 1 // atrAntaraM purANArthakovidaM vadatAM varam / papracchurmunayo namrA gautamaM gaNanAyakam // 2 // bhagavan bhArataM varSe bhogabhUmi sthiticyutau / karmabhUmivyavasthAyAM prasRtAyAM yathAyatham // 3 // tathA kuladharotpattistvayA prAgeva varNitA / nAmirAjazca tatrAntyo 'vizvakSatragaNAgraNIH // 4 // sa eSa dharmasargasya sUtradhAraM ' mahAdhiyam / ikSvAkujyeSThamRSabhaM kvAzrame samajIjanat // 5 // tasya svargAvatArAdikalyANardvizva kIhazI / idametat svagvA boddhamicchAmastvadanugrahAt // 6 // "tatpraznAvasitAnitthaM vyAjahAra gaNAdhipaH / sa 'tAn vikalmaSAn kurvan zucibhirdazanAMzubhiH // 7 // iha jambUmati dvIpe bharate khacarAcalAt / dakSiNe madhyame' khaNDe kAlasandhI purodite // 8 // pUrvoktakula kRtsvantyo nAbhirAjo'grimo'pyabhUt / vyAvarNitAyurutsedharUpasaundaryavibhramaH // 9 // sanAmirmAvinAM rAjJAM sanAbhiH " svaguNAMzubhiH / mAstrAniva babhau loke mAsvanmaulirmahAdyutiH // 10 // zazIva sa kalAdhArastejasvI bhAnumAniva / prabhuH zakra ivAbhISTaphaladaH kalpazAkhivat // 11 // 50 79 13 ' anantara gautama svAmI kahane lage ki jaba vaha vajranAbhikA jIva ahamindra, svargalokase pRthvIpara avatAra leneke sammukha huA taba isa saMsAra meM jo vRttAnta huA thA aba maiM use hI kahU~gA / Apa loga dhyAna dekara sunie || 1|| isI bIcameM muniyoMne namra hokara purANake arthako jAnanevAle aura vaktAoMmeM zreSTha zrI gautama gaNadharase prazna kiyA ||2|| ki he bhagavan, jaba isa bhAratavarSa meM bhogabhUmikI sthiti naSTa ho gayI thI aura krama-kramase karmabhUmikI vyavasthA phaila cukI thI usa samaya jo kulakaroMkI utpatti huI thI usakA varNana Apa pahale hI kara cuke haiM / una kulakaroMmeM antima kulakara nAbhirAja hue the jo ki samasta kSatriya samUhake aguA (pradhAna) the / una nAbhirAjane dharmarUpI sRSTike sUtradhAra, mahAbuddhimAn aura ikSvAku kulake sarvazreSTha bhagavAn RSabhadevako kisa Azrama meM utpanna kiyA thA ? unake svargAvatAra Adi kalyANakoMkA aizvarya kaisA thA ? Apake anugrahase hama loga yaha saba jAnanA cAhate haiM ||36|| isa prakAra jaba una muniyoMkA prazna samApta ho cukA taba gaNanAyaka gautama svAmI apane dA~toMkI nirmala kiraNoMke dvArA munijanoMko pAparahita karate hue bole || || ki hama pahale jisa kAlasandhikA varNana kara cuke haiM usa kAlasandhi (bhogabhUmikA anta aura karmabhUmikA prArambha hone) ke samaya isI jambU dvIpake bharata kSetra meM vijayArdha parvatase dakSiNakI ora madhyama-Arya khaNDameM nAbhirAja hue the| ve nAbhirAja caudaha kulakaroMmeM antima kulakara honepara bhI sabase agrima ( pahale ) the (pakSameM sabase zreSTha the) / unakI Ayu, zarIrakI U~cAI, rUpa, saundarya aura vilAsa AdikA varNana pahale kiyA jA cukA hai ||8-9|| dedIpyamAna mukuTa se zobhAyamAna aura mahAkAntike dhAraNa karanevAle ve nAbhirAja AgAmI kAlameM honevAle rAjAoMke bandhu the aura apane gupNarUpI kiraNoMse lokameM sUryake samAna zobhAyamAna ho rahe the ||10|| ve candramAke samAna kalAoM ( aneka vidyAoM) ke AdhAra the, sUryake samAna tejasvI the, indrake samAna aizvaryazAlI the aura kalpavRkSake samAna manacAhe phala denevAle the ||11|| 1. mahAbhAgyavati / 2. AgamiSyati sati / 3. avasare / 4. sthitau / 5. tadA a0, pa0, sa0 ma0, da0, la0 / 6. sakalakSatriyasamUhaH / 7. sRSTeH / 8. pravartakam / 9 sthAne / 10. tammunInAM praznAvasAne / 11. munIn / 12. AryakhaNDe / 13. bandhuH / 14. -bhizca guNA - pa0, 60 / 15. tejaH / 32 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 AdipurANam tasyAsInmarudevAti devI dayAva sA zanI / rUpalAvaNyakAntizrImatidyutivibhUtibhiH // 12 // sA kalecaindA kAntyA janatAnandadAyinI / svargavIrUpasarvasvamuccityeva vinirmitA // 13 // tambaGgI pakvabimboSThI subhrazcArupayodharA / manobhuvA jagajjetuM sA patAkava darzitA // 14 // tadra pasauSThavaM tasyA hAvaM bhAvaM ca vibhramam / bhAvayitvA kRtI ko'pi nATyazAstraM vyadhAd dhruvam / / 15 / / nUnaM tasyAH kalAlApa mAvayan svaramaNDalam / praNItagItazAstrArtho jano jagati sammataH // 16 // rUpasarvasvaharaNaM kRtvAnyastrIjanasya saa| bairUpyaM kurvatI vyakta kiMrAjJAM vRttimanvayAt // 10 // sA dadhe'dhipadadvandvaM lakSaNAni vicakSaNA / praNinyurlakSaNaM strINAM yairudAharaNIkRtaiH // 18 // mRGgulidale tasyAH "padAje zriyamUhatuH" / nakhadIdhitisantAnalasakesarazominI // 19 // jisvA raktAjamatasyAH kramau saMprAptanivRtI" / nakhAMzumaarIvyAjAt smitamAtenaturdhavam // 20 // una nAbhirAjake marudevI nAmakI rAnI thI jo ki apane rUpa, saundarya, kAnti, zobhA, buddhi, dyati aura vibhUti Adi guNoMse indrANI devoke samAna thI // 12 // vaha apanI kAntise candramAkI kalAke samAna saba logoMko Ananda denevAlI thI aura aisI mAlUma hotI thI mAno svargakI striyoMke rUpakA sAra ikaTThA karake hI banAyI gayI ho // 13 // usakA zarIra kRza thA, oTha pake hue vimbaphalake samAna the, bhauMheM acchI thIM aura stana bhI manohara the| una sabase vaha aisI jAna par3atI thI mAno kAmadevane jagatko jItaneke lie patAkA hI dikhAyI ho // 14 // aisA mAlUma hotA hai ki kisI catura vidvAnne usake rUpakI sundaratA, usake hAva,bhAva aura vilAsakA acchI taraha vicAra karake hI nATyazAstrakI racanA kI ho| bhAvArtha-nATyazAstra meM jina hAva, bhAva aura vilAsakA varNana kiyA gayA hai vaha mAno mamadevIkahAva, bhAva aura vilAsako dekhakara hI kiyA gayA hai / / 15 / / mAlUma hotA hai ki saMgItazAstrakI racanA karanevAle vidvAnne marudevIkI madhura vANImeM hI saMgItake niSAda, RSabha, gAndhAra Adi samasta svaroMkA vicAra kara liyA thA / isIlie to vaha jagatmeM prasiddha huA hai / / 16 / / usa marudevIne anya striyoMke saundaryarUpI sarvasva dhanakA apaharaNa kara unheM daridra banA diyA thA, salie spaSTa hI mAlUma hotA thA ki usane kisI dudha rAjAkI pravRttikA anusaraNa kiyA thA kyoMki duSTa rAjA bhI to prajAkA dhana apaharaNa kara use daridra banA detA hai ||17||vh catura marudevI apane donoM caraNoM meM aneka sAmudrika lakSaNa dhAraNa kiye hue thii| mAlUma hotA hai ki una lakSaNoMko hI udAharaNa mAnakara kaviyoMne anya striyoMke lakSaNoMkA nirUpaNa kiyA hai|||18|| usake donoM hI caraNa komala aMguliyoMrUpI daloMse sahita the aura nakhoMkI kiraNarUpI dedIpyamAna kezarase suzobhita the isalie kamalake samAna jAna par3ate the aura donoM hI sAkSAta lakSmI (zobhA) ko dhAraNa kara rahe the / / 19 / / mAlUma hotA hai ki marudevIke caraNoMne lAla kamaloMko jIta liyA isIlie to ve santuSTa hokara nakhoMkI kiraNarUpI maMjarIke chalase kuchakucha ha~sa rahe the // 20 // 1. vibhUtiH aNimAdiH / 2. indoriyam / 3. 'hAvo mukha vikAraH syAd bhAvaH syAyittasaMbhavaH / vilAso netrajo jJeyo vibhramo bhrayugAntayoH // ' 4. saMskAraM kurvan / 5. praNItaH proktH| 6. virUpatvaM viruddhaM ca / 7. kinapANAm / 8.-mandhiyAta 10, ma0, l0|' pastake saptadazazlokAnantaramayaM zlaM samuddhRtaH-uktaM ca kAvyaM [sAmudrike] 'bhRGgarAza [sa] na vAjikuJjararathazrIvRkSayUpeSu ca [dhI] mAlAkuNDala. cAmarAkuzayava [cAmarAzayavA:] zailadhvajA toraNAH / matsyasvastikavedikA vyajanikA zaGgazca patrAmbujaM pAdau pANitale'thavA yuvatayo gacchanti rAjJaH [rAzI ] padam // " 9. uucu:| 10. pAdAbje a0, 50, sa., ma0, da., l0|11. bibhratuH / 12. sNpraaptsukho| Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva 251 nakhaiH kurabakacchAyAM kramau jitvaapynirvRto'| vijigyAta gatenAsthA haMsInAM gativibhramam // 21 // maNinUpuramaGkAramukharau subhravaH kramau / panAviva rakhAsaMgatI rucimApatuH // 22 // 'nigUDhagulphasaMdhivAt yukapANiparigrahAt / zrito yAnAsanAbhyAM va taskamo vijigISutAm // 23 // zomA jAdvaye yAsyAH kApyanyatra na sAssyataH / anyo'nyopamayaivAptavarNanaM tanma varNyate // 24 // jAnudvayaM samAzliSTaM yadasyAH kAmanIyakam / tadevAlaM jagajjetuM kiM tasaM cintayAnayA // 25 // UrudvayamudArazri cAru hAri sukhAvaham / sparddhayeva surastrImiratiramyaM bamAra sA // 26 // vAmoruriti yA rUDhistAM svasAt krtumnythaa| vAmavRtI kRtAvUrU manye'nyatrIjaye'muyA // 27 // usake donoM caraNa nakhoMke dvArA kurabaka jAtike vRkSoMko jItakara bhI santuSTa nahIM hue the isIlie unhoMne apanI gatise haMsinIkI gatike vilAsako bhI jIta liyA thA // 21 // sundara bhauMhoMvAlI usa marudevIke donoM caraNa maNimaya nUpuroMkI jhaMkArase sadA zabdAyamAna rahate the isalie guMjAra karate hue bhramaroMse sahita kamaloMke samAna subhobhita hote the||22|| usake donoM caraNa kisI vijigISu (zatruko jItanekI icchA karanevAle) rAjAko zobhA dhAraNa kara rahe the, kyoMki jisa prakAra vijigISu rAjA sandhivArtAko gupta rakhatAhai arthAt yuddha karate hue bhI manameM sandhi karanekI bhAvanA rakhatA hai, pANi (pIchese sahAyatA karanevAlI) senAse yukta hotA hai, zatrake prati yAna (yaddhake lie prasthAna) karatA hai aura Asana (paristhitivaza apanehI sthAnapara cupacApa rahanA) guNase sahita hotA hai usI prakAra usake caraNa bhI gA~ThoMkI sandhiyA~ gupta rakhate the arthAt puSTakAya honeke kAraNa gA~ThoMkI sandhiyA~ mAMsapiNDameM vilIna thIM isalie bAhara nahIM dikhatI thIM, pANi (eDI) se yukta the, manohara yAna (gamana) karate aura sundara Asana (baiThanA Adise)sahita the| isake sivAya jaise vijigISu rAjA anya zatru rAjAoMko jItanA cAhatA hai vaise hI usake caraNa bhI anya khiyoMke caraNoMkI zobhA jItanA cAhate the // 23 // usakI donoM jaMghAoMmeM jo zobhA thI vaha anyatra kahIM nahIM thii| una donoMkI upamA paraspara hI dI jAtI thI arthAt usako vAma jaMghA usakI dakSiNa jaMghAke samAna thI aura dakSiNa jaMghA vAma jaMghAke samAna thii| isalie hI una donoMkA varNana anya kisIkI upamA dekara nahIM kiyA jA sakatA thA // 24 // 'atyanta manohara aura parasparameM eka dUsarese mile hue usake donoM ghuTane hI kyA jagatko jItaneke lie samartha haiM, isa cintAse koI lAbha nahIM thA kyoMki ve apane saundaryase jagatko jIta hI rahe the // 25 // usake donoM hI Uru utkRSTa zobhAke dhAraka the, sundara the, manohara the aura sukha denevAle the, jisase aisA mAlUma par3atA thA mAno devAMganAoMke sAtha spardhA karake hI usane aise sundara Uru dhAraNa kiye hoM / / 26 / / maiM aisA mAnatA hU~ ki abhItaka saMsArameM jo 'vAmora' (manohara UruvAlI) zabda prasiddha thA use usa mahadevIne anya prakArase apane svAdhIna karaneke lie hI mAnoanya striyoMke vijaya karane meM apane donoM UruoMko vAmavRtti (zatruke samAna baratAva karanevAle) kara liyA thaa| bhAvArtha-kozakAroMne khiyoMkA eka nAma 'kAmoru' bhI likhA hai jisakA artha hotA hai sundara UruvAlI strI / parantu marudevIne 'vAmora' zabdako anya prakArase ( dUsare arthase) apanAyA thaa| vaha 'vAmoru' zabdakA artha karatI thI jisake Uru zatrubhUta hoM aisI strii'| mAno usane apanI ukta mAnyatAko saphala banAneke lie hI apane UruoMko anya niyoMke UraoMke sAmane vAmavRtti arthAt zatrurUpa banA liyA thaa| saMkSepameM bhAva yaha hai ki usane apane UraoMkI zobhAse anya striyoMko 1. asukho| 2. gamanena / 3. guNThikA [ dhuttikaa]| 4. -syAt ma0, la0 / 5. prAptakIrtanam / 6. jAnu UrupavaM / 7. sukhAharam da0, sN0| 8. vkrvttii| Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 AdipurANam kalatrasthAnametasyAH sthAnIkRtya manobhuvA / vinirjitaM jagannUnamanUnaparimaNDalam // 28 // kaTImaNDalametasyAH kAzIsAlapariSkRtam / manye durgamanaGgasya jagahamarakAriNaH // 29 // kasadaMzuksaMsaktaM kAJcIveSTaM vabhAra sA / phaNinaM 'stanirmokamiva candanavallarI // 30 // romarAjo vinIlAsyA reje madhyetanUdaram / harinIlamayIvAvaSTammayaSTimanobhuvaH // 3 // tanumadhyaM babhArAsau valimaM nimnanAmikam / zaraNadIva sAvataM srota: pratanuvIcikam // 32 // stanAvasyAH samuttako rejatuH pariNAhinau / yauvanazrIvilAsAya DAcalAviva // 33 // etAMzukamasau vaH kulamAGka" kucadvayam / / vIciruddhamivAnoGgamithuna suranimnagA // 34 // stanAvalagna saMlagnahArarocirasau bamo / saroja kuDmalAbhyarNasthitaphenA yathAbjinI // 35 // "bhyarAji kandharaNAsyA stanurAjIvirAjinA' / ullilya" ghaTiteneva dhAtrA nirmANakauzalAt // 3 // adhikandharamAbaddha haaryssttirybhaadsau| patagirisaristrota: "sAnulekheva RGgiNaH // 37 // parAjita kara diyA thA / / 27 / isameM koI sandeha nahIM ki kAmadevane marudevIke sthUla nitambamaNDalako hI apanA sthAna banAkara itane bar3e vistRta saMsArako parAjita kiyA thA / / 2al karadhanIrUpI koTase ghirA huA usakA kaTimaNDala aisA mAlUma hotA thA mAno jagat-bharameM viplava karanevAle kAmadevakA kilA hI ho // 29 // jisa prakAra candanakI latA, jisakI kA~calI nikala gayI hai aise sarpako dhAraNa karatI hai usI prakAra vaha marudevI bhI zobhAyamAna adhovasase saTI huI karadhanIko dhAraNa kara rahI thI // 30 // usa marudevIke kRza udarabhAgapara atyanta kAlI romoMkI paMkti aisI suzobhita hotI thI mAno indranIla maNikI banI huI kAmadevakI AlambanayaSTi ( sahArA lenekI lakar3I) hI ho // 31 // jisa prakAra zaradaRtukI nadI bha~varase yukta aura patalI-patalI laharoMse suzobhita pravAhako dhAraNa karatI hai usI prakAra vaha marudevI bho trivalise yukta aura gambhIra nAbhise zobhAyamAna, apane zarIrake madhyabhAgako dhAraNa karatI thI // 32 // usake atizaya U~ce aura vizAla stana aise zobhAyamAna hote the mAno tAruNya lakSmIkI krIr3Ake lie banAye hue do krIDAcala hI hoN||33|| jisa prakAra AkAzagaMgA laharoMmeM ruke hue do cakravAka pakSiyoMko dhAraNa karatI hai usI prakAra vaha marudevI jinapara kezara lagI huI hai aura jo vastrase Dhake hue haiM aise donoM stanoMko dhAraNa kara rahI thI // 34 // jisake stanoMke madhya bhAgameM hArakI sapheda-sapheda kiraNeM laga rahI thIM aisI vaha maradevI usa kamalinIkI taraha suzobhita ho rahI thI jisake ki kamaloMkI boMr3iyoMke samIpa sapheda-sapheda phena laga rahA hai||35 / / sUkSma rekhAoMse usakA zobhAyamAna kaNTha bahuta hI suzobhita ho rahA thA aura aisA jAna par3atA thA mAno vidhAtAne apanA nirmANasambandhI kauzala dikhAne ke lie hI sUkSma rekhAe~ ukerakara usakI racanA kI ho // 36 / / jisake galemeM ratnamaya hAra laTaka rahA hai aisI vaha marudevI, parvatakI usa zikharake samAna zobhAyamAna hotI thI jisapara ki Uparase 1. kalatra nitamba / 'kalatraM zroNibhAryayoH' ityabhidhAnAt / 2. nizcayena / 3. ayaM zlokaH purudevacampakAreNa ahaMddAsena svakoye purudevacampakAvye caturthastavake vyazItipRSThe granyAGgatAM prApitaH / 4. alaMkRtam / 5. DamaraH viplvH| 6. srasta-cyuta / 7. valirasyAstIti balibham / 8. pravAhaH / 9. svalpataraGgakam / 10. vizAlavantau 'pariNAho vizAlatA' ityabhidhAnAt / pariNAhitI pa0, sa0, d.| 11. kuGkamAktam pa0, a0| 12 rathAGgamithunam / cakravAkayugalamityarthaH 'klobe'naH zakaTo'strI syAt' ityabhidhAnAt / 13. avalagna madhya / 14. kuDmalA-da., sa., ma., l0,| 15. bhAve luG / 16. svalparekhA / 17. vibhAsitA a0, sa0, ma0, l0| 18. utkIrya / 19. nirmANaM sarjana |20-maarbdhb0|21 nitmblekhaa| Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva 253 zirISasukumArAGgAstasyA bAhU virejatuH / kalpavalyA ivAvAmI viTapau maNibhUSaNau // 38 // mRdubAhulate tasyAH karapallavasaMzritAm / nakhAMzUlasitamyAjAd dadhatuH puSpamArIm // 39 // azokapallavacchAyaM vibhratI karapallavam / pANau kRtamivAzeSa manorAgamuvAha sA // 40 // sA dadhe kimapi sastAvaMso haMsIva pksstii| bhAkhastakabarImAra vAhikAkheditAviva // 41 // mukhamasyAH sarojAkSyA jahAsa zazimaNDalam / sakalaM vikalaIca vikalaM sakalaGkakam // 42 // vaiSamya dUSitenduzrIramjazrIH padUSitA / tasyAH sadojjvalAsyazrIvaMda kenopamIyate // 43 // dazanacchadarAgo'syAH smitAMzumiranudrutaH / payaHkaNAvakIrNasya vidrumasyAjaya'cchyim // 44 // sukaNyAH kaNTharAgo'syA gItagoSThISu paprathe / mauriva ivAkRSTadhanuSaH puSpadhanvanaH // 45 // kapolAvalakAnasyA dadhatuH prativimbitAn / zudimAjo'nugRhanti malinAnapi saMzritAn // 46 // tasyA nAsAgramabhyagraM"vamau mukhamamisthitam / tadAmodamivAghrAtuM tatiHzvasitamusthitam // 47 // nayanotpalayoH kAntistasyAH "karNAntamAzrayat / karNejapasvamanyo'nyaspardhayeva cikIrSatoH // 48 // pahAr3I nadIke jalakA pravAha par3a rahA ho // 37 // zirISake phUlake samAna atizaya komala aMgoMvAlI usa marudevIkI maNiyoMke AbhUSaNoMse suzobhita donoM bhujAe~ aisI bhalI jAna par3atI thIM mAno maNiyoMke AbhUSaNoMse sahita kalpavRkSako do mukhya zAkhAe~ hI hoN||38|| usakI donoM komala bhujAe~ latAoMke samAna thIM aura ve nakhoMkI zobhAyamAna kiraNoMke bahAne hastarUpI pallavoMke pAsa lagI huI puSpamaMjariyA~ dhAraNa kara rahI thIM // 39 // azoka vRkSake kisalayake samAna lAla-lAla hastarUpI pallavoMko dhAraNa karatI huI vaha mahadevI aisI jAna par3atI thI mAno hAthoM meM ikaTThe hue apane manake samasta anurAgako hI dhAraNa kara rahI ho // 40 ||jis prakAra haMsinI kucha nIcekI ora Dhale hue paMkhoMke mUla bhAgako dhAraNa karatI hai usI prakAra vaha maradevI kucha nIcekI ora jhuke hue donoM kandhoMko dhAraNa kara rahI thI, usake ve jhuke hue kandhe aise mAlUma hote the mAno laTakate hue kezoMkA bhAra dhAraNa karaneke kAraNa kheda-khinna hokara hI nIcekI ora jhuka gaye hoM // 41 // usa kamalanayanIkA mukha candramaNDalakI ha~sI ur3A rahA thA kyoMki usakA mukha sadA kalAoMse sahita rahatA thA aura candramAkA maNDala eka pUrNimAko chor3akara bAkI dinoM meM kalAoMse rahita hone lagatA hai, usakA mukha kalaMkarahita thA aura candramaNDala kalaMkase sahita thA // 42 // candramAkI zobhA dinameM candramAke naSTa ho jAneke kAraNa vaidhavya doSase dUSita ho jAtI hai aura kamalinIkI car3ase dUSita rahatI hai isalie sadA ujjvala rahanevAle usake mukhakI zobhAkI tulanA kisa padArthase kI jAye ? tumhI kaho // 43 / / usake mandahAsyakI kiraNoMse sahita donoM oThoMkI lAlI jalake kaNoMse vyApta mUMgAkI bhI zobhA jIta rahI thii||44|| uttama kaNThavAlI usa marudevIke kaNThakA rAga (svara) saMgItakI goSThiyoMmeM aisAprasiddha thA mAno kAmadevake khIMce hue dhanuSakI DorIkA zabda hI ho||45|| usake donoM hI kapola apanemeM pratibimbita hue kAle kezoMko dhAraNa kara rahe the so ThIka hI hai zuddhiko prApta hue padArtha zaraNameM Aye hue malina padArthoMpara bhI anugraha karate haiM-unheM svIkAra karate haiM / / 46 / / lambA aura mukhake sammukha sthita huA usakI nAsikAkA agrabhAga aisA suzobhita ho rahA thA mAno usake zvAsakI sugandhiko sUMghaneke lie hI udyata ho| 47 / / usake nayana-kamaloMkI kAnti kAnake samIpa taka pahu~ca gayI thI jisase aisI jAna par3atI thI mAno donoM hI nayana-kamala parasparakI spardhAse eka dUsarekI cugalI karanA 1. aantii| ivAvagro l0| 2. zAkhe / 3. iissnnto| 4. pakSamUle / 'strI pakSatiH pakSamUlam' ityabhidhAnAt / 5. vAhanam / 6. sampUrNam / 7. vidhavAtva vidhutva vaa| 8. anugtH| 9.-jayat zriyam a0, sa0, ma0, l0|10. sthiram / 11. karNasamIpam / Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 AdipurANam 'zrutenAlaMkRtAvasyAH kaNoM punaralaMkRtAmaraNavinyAsaiH zrutademyA ivArcanaiH // 49 // lalATenASTamIcandracAruNAsyA vividhate / manojazrIvilAsinyA darpaNeneva hAriNA // 50 // vinIlairalakairasyA mukhAbje madhupAvitam / bhramayAM ca nirjitA sajyA madanasya dhanulatA // 5 // kacamAro babhau tasyA vinIlaTikAvataH / mukhenduprAsalobhena vidhutuda ivAzritaH // 52 // 'visvastakabarIvandhavigAsumokraiH / sopahArAmiva kSoNI cakre caMkramaNeSu sA // 53 // 'samasupravimalAmiNatyA bapururvitam / khIsargasya praticchandamAveneva vidhiya'dhAt // 54 // suyazAH sucirAyuddha suprajAca sumAmA |"ptivsnii ca yA nArI sA tu tAmanuvarNitA // 55 // sA khanirguNaratvAnAM sAdhvaniH puNyasaMpadAm / pAvanI bhutadevIva" sAnidhItyaiva paNDitA // 56 // saubhAgyasya parA koTi: saurUpyasya parA pratiH / "sauhArdasya parAprIti: saujanyasya parA gatiH // 5 // asatiH kAmatatvasya klaagmsristutiH| prasUtiryakSasAM sA''sIt satItvasma praabhRtiH||5|| vasthAH kila samudrAhe surarAjena coditAH / surottamA mahAbhUtyA cakra: kalyANakautukam" // 59 // cAhate hoM // 48 // yadyapi usake donoM kAna zAla zravaNa karanese alaMkRta the, tathApi sarasvatI devIko pUjAke puSpoMke samAna karNabhUSaNa pahanAkara phira bhI alaMkRta kiye gaye the / / 49 // aSTamIke candramAke samAna sundara usakA lalATa atizaya dedIpyamAna ho rahA thA aura aisA mAlUma par3atA thA mAno kAmadevakI lakSmIrUpI strIkA manohara darpaNa hI ho // 50 // usake atyanta kAle keza mukhakamalapara ikaTThe hue bhauMroMke samAna jAna par3ate the aura usakI bhauMhoMne kAmadevakI DorIsahita dhanuSa-latAko bhI jIta liyA thA // 51 // usake atizaya kAle, Ter3he aura lambe kezoMkA samUha aisA zobhAyamAna hotA thA mAno mularUpI candramAko prasaneke lobhase rAha hI AyA ho||52|| vaha marudevI calate samaya kucha-kucha DhIlI haI apanI coTIse nIce girate hue phUloMke samUhase pRthvIko upahAra sahita karatI thI // 53 // isa prakAra jisake pratyeka aMga upAMgakI racanA sundara hai aisA usakA sudRr3ha zarIra aisA acchA jAna par3atA thA mAno vidhAtAne striyoMkI sRSTi karaneke lie eka sundara pratibimba hI banAyA ho // 54 // saMsArameM jo triyA~ atizaya yazavAlI, dIrgha AyuvAlI, uttama santAnavAlI, maMgalarUpiNI aura uttama pativAlI thIM ve saba marudevIse pIche thIM, arthAt marudevI una sabameM mukhya thI / / 55 // vaha guNarUpI ratnoMkI khAna thI, puNyarUpI sampattiyoMkI pRthivI thI, pavitra sarasvatI devI thI aura binA par3he hI paNDitA thI // 56 // vaha saubhAgyakI parama sImA thI, sundaratAkI utkRSTa puSTi tho, mitratAkI parama prIti thI aura sajjanatAkI utkRSTa gati (Azraya ) thii|57|| vaha kAmazAkhakI sajetA thI, kalAzAkharUpI nadIkA pravAha thI, kIrtikA utpattisthAna thI aura pAtivratya dharmakI parama sImA thii||58|| usa marudevIke vivAhake samaya indra ke dvArA 1. zAstrazravaNena / 2. bhrUbhyAM vini-50, ma0, l0| 3. sgunnaa| 4. rAhuH / 5. visrasta vishlth| 6. punaH punargamaneSu / 7. samAnaM yathA bhavati tathA suSTha vibhaktAvayavam / 8. pratinidhi / 9. stputrvtii| 10. sbhrtRkaa| 11. zrutadevI ca ma0, l0| 12. dhRtiH dhAraNam / bhatiH la0 / 13. suhRdayatvasya / 14. baadhaarH| 15. 'ta0,ba.' pustakasammato'yaM pAThaH / kusruti-sthAne 'prasUtiHprasUtiH' iti vA pAThaH / ityapi 'ta0, ba.' pustakayoH pArve likhitam / 'prasUtiH kAmatattvasya klaagmsricchtiH| prasUtiryazasAM sA''sIt satItvasya parA dhRtiH // ' sa0, a0| 'prasUtiH kAmatattvasya kalAgamasaritsrutiH / prasUtiyazasAM sA''sIt satItvasya parA dhRtiH // ' d0| 'prasUtiH kAmatattvasya kalAgamasaritzrutiH / ' prasUtiryazasA sAsIt satItvasya parA dhRtiH||' l0| 'kusutiH kAmatattvasya kalAgamasaritsatiH // ' tt| kusRtiH zAThayam / 16. kAmatantrasya / 17. kalAzAstranadyAH pravAhaH / 18. prasaraNam / 19. pAtivratyasya / 20. vivAhe / 21. vivAhotsAham / Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva puNyasampattirevAsyA jnniitvmupaagtaa| 'sakhIbhUyaM gatA lajA guNAH parijanAyitAH // 60 // rUpaprabhAvavijJAnairiti rUDhiM praaNgtaa| bhartu manogajAlAne bheje sA''lAna yaSTitAm // 6 // tadvakvendoH smitajyotsnA tanvatI nayanotsavam / martu zveto'mbudheH kSobhamanuvelaM samAtanota // 32 // rUpalAvaNyasampattyA patyA zrIriva sA matA / 'matAviva munistasyAmatAnIn sa parAM zRtim // 63 // parihAseSvamarmaspRka smbhogpvnuvtinii| sAcivyamakarottasya narmaNaH praNayasya ca // 6 // sAmavat preyasI tasya prANebhyo'pi garIyasI / zacIva devarAjasya parA"praNayabhUmikA // 65 // sa tayA kalpavallyava lasadaMzukabhUSayA / samAzliSTatanuH zrImAn kalpadrama ivAdhunat // 66 // sa eva puNyavAMlloke saiva puNyavatI stii| yayorayonijanmA sau vRSabho "bhavitAtmajaH // 6 // to dampatI tadA tatra bhogekarasatAM gatau / mogabhUmizriyaM sAkSAcakraturviyutAmapi // 6 // tAbhyAmalaMkRte puNye deze kalpAMghripAtyayaM / tatpuNyairmuhurAhUtaH puruhUtaH purI nyadhAt // 69 // surAH sasaMbhramAH sadyaH pAkazAsanazAsanAt / tAM purI paramAnandAd nyadhuH surapurInimAm // 7 // prerita hue uttama devoMne bar3I vibhUtike sAtha usakA vivAhotsava kiyA thA // 59 // puNyarUpI sampatti usake mAtRbhAvako prApta huI thI, lajjA sakhI avasthAko prApta huI thI aura aneka guNa usake parijanoMke samAna the| bhAvArtha-puNyarUpI sampatti hI usakI mAtA thI, lajjAhI sakhI thI aura dayA, udAratA Adi guNa hI usake parivAra ke loga the // 60 // rUpa prabhAva aura vijJAna Adike dvArA vaha bahuta hI prasiddhiko prApta huI thI tathA apane svAmI nAbhirAjake manarUpI hAthIko bA~dhaneke lie svambheke samAna mAlUma par3atI thii|| 61 // usake mukharUpI candramAkI musakAnarUpI cA~danI, netroM ke utsavako bar3hAtI huI apane pati nAmirAjake manarUpI samudrake bhobhako hara samaya vistRta karatI rahatI thI / / 62 / / mahArAja nAbhirAja rUpa aura lAvaNyarUpI sampadAke dvArA use sAkSAt lakSmIke samAna mAnate the aura usake viSayameM apane utkRSTa santoSako usa taraha vistRta karate rahate the jisa taraha ki nirmala buddhike viSayameM muni apanA utkRSTa santoMpa vistRta karate rahate haiN|6|| vaha parihAsake samaya kuvacana bolakara patike marma sthAnako kaSTa nahIM pahu~cAtI thI aura sambhoga-kAlameM sadA unake anukUla pravRtti karatI thI isalie vaha apane pati nAbhirAjake parihAsya aura snehake viSayameM mantriNIkA kAma karatI thI / / 64 // vaha marudevI nAbhirAjako prANoMse bhI adhika pyArI thI, ve usase utanA hI sneha karate ye jitanA ki indra indrANIse karatA hai / / 65 // atizaya zobhAyukta mahArAja nAbhirAja dedIpyamAna vastra aura AbhUSaNoMse suzobhita usa marudevIse AliMgita zarIra hokara aise zobhAyamAna hote the jaise dedIpyamAna vastra aura AbhUSaNoMko dhAraNa karanevAlI kalpalatAse veSTita huA (lipaTA huA) kalpavRkSa hI ho||66|| saMsAra meM mahArAja nAbhirAja hI sabase adhika puNyavAna the aura marudevI hI sabase adhika punnyvtiithii| kyoMki jinake svayambhU bhagavAn vRSabhadeva putra hoMge unake samAna aura kauna ho sakatA hai ? // 67 / / usa samaya bhogopabhogoMmeM atizaya tallInatAko prApta hue ve donoM dampatI aise jAna par3ate the mAno bhogabhUmikI naSTa huI lakSmIko hI sAkSAt dikhalA rahe hoM / / 68 // marudevI aura nAbhirAjase alaMkRta pavitra sthAnameM jaba kalpavRkSoMkA abhAva ho gayA taba vahA~ unake puNyake dvArA bAra-bAra bulAye hue indrane eka nagarIkI racanA kI / / 69 // indrakI AjJAse zIghra hI aneka utsAhI devoMne bar3e Anandake sAtha 1. skhotvm| 2.-nairatirUDhiM ba0, 10, d.| 3. bandhane / 4. bandhastambhatvama / 5. bh;| 6. buddhau / 7. santoSam / 8. sahAyatvam / 9. -makarotsAsya a0, 50, sa0, da0, ma0, l0| 10. kriiddaayaaH| 11. snehasthAnam / 12. svymbhuuH| 13. bhaviSyati / 14. bhogamukhyAnurAgatAm / 15. viyuktAm / apetAmityarthaH / Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam strargasyaiva praticchandaM' bhUloke'sminidhitsubhiH / vizeSaramaNIyaiva nirmame sAmaraH purI // 71 // 'svasvargastridazA vAsaH svalpa ityavamatya tam / parazzatajanAvAsa bhUmikAM tAM nu te vyadhuH // 72 // itastatazca vikSiptAnAnIyAnIya mAnavAn / purIM nivezayAmAsurvinyAsairvividhaiH surAH // 73 // narendrabhavanaM cAsyAH sarairmadhye nivezitam / surendrabhavana spardviparAddharya vibhavAnvitam // 74 // 9 'sutrAmA sUtradhAro'syAH zilpinaH karUpajAH surAH / "vAstujAtaM mahI kRtsnA soddhA "nAstu kathaM purI // 75 // saMcaskaruva tAM vapraprAkAraparikhAdibhiH / " ayodhyAM na paraM nAmnA guNenApyarimiH surAH // 76 // 'sAketarUDhirapyasyAH zlAghyaiva "svairniketanaiH / svarniketamivAhnAtuM sAkRtaiH ketubAhubhiH // 77 // "sukozaleti ca svAti sA dezAbhikhyayA" gatA / vinItajanatAkIrNA vinIteti ca sA matA // 78 // 20 256 1718 svargapurIke samAna usa nagarIkI racanA kI // 70 // una devoMne vaha nagarI vizeSa sundara banAyI thI jisase aisA jAna par3atA thA mAno isa madhyama lokameM svargalokakA pratibimba rakhanekI icchAse hI unhoMne use atyanta sundara banAyA ho // 71 // 'hamArA svarga bahuta hI choTA hai| kyoMki yaha tridazAvAsa hai arthAt sirpha tridaza = tIsa vyaktiyoMke rahane yogya sthAna hai (pakSameM tridaza = devoMke rahane yogya sthAna hai ) ' - aisA mAnakara hI mAno unhoMne saikar3oM hajAroM manuSyoMke rahane yogya usa nagarI ( bistRta svarga) kI racanA kI thI // 72 // usa samaya jo manuSya jahA~-tahA~ bikhare hue rahate the, devoMne una sabako lAkara usa nagarI meM basAyA aura sabake subhIte - ke lie aneka prakArake upayogI sthAnoMkI racanA kI || 73 | usa nagarIke madhya bhAgameM devoMne rAjamahala banAyA thA vaha rAjamahala indrapurIke sAtha spardhA karanevAlA thA aura bahumUlya aneka vibhUtiyoMse sahita thA // 74 // jaba ki usa nagarIko racanA karanevAle kArIgara svargake deva the, unakA adhikArI sUtradhAra (meMTa ) indra thA aura makAna vagairaha banAneke lie sampUrNa pRthivI par3I thI taba vaha nagarI prazaMsanIya kyoM na ho ? // 75 // devoMne usa nagarIko vapra ( dhUlike bane hue choTe koTa), prAkAra ( cAra mukhya daravAjoMse sahita, pattharake bane hue majabUta koTa) aura parikhA Adise suzobhita kiyA thaa| usa nagarIkA nAma ayodhyA thA / vaha kevala nAmamAtrase ayodhyA nahIM thI kintu guNoMse bhI ayodhyA thI / koI bhI zatru usase yuddha nahIM kara sakate the isalie usakA vaha nAma sArthaka thA [ aribhiH yoddha N na zakyA - ayodhyA ] ||76 / / usa nagarIkA dUsarA nAma sAketa bhI thA kyoMki vaha apane acche-acche makAnoMse bar3I hI prazaMsanIya thii| una makAnoMpara patAkAe~ phaharA rahI thIM jisase ve aise jAna par3ate the mAno svargalokake makAnoMko bulAneke lie apanI patAkArUpI bhujAoMke dvArA saMketa hI kara rahe hoN| [AketaiH gRhaiH saha vartamAnA = sAketA, 'sa + AketA' - gharoMse sahita ] ||77|| vaha nagarI . kozala dezameM thI isalie dezake nAmase 'sukozalA' isa prasiddhiko bhI prApta huI thI / tathA vaha nagarI aneka vinIta - zikSita - par3he-likhe vinayavAn yA sabhya manuSyoMse vyApta thI isalie 9. asya zlokasya 1. pratinidhim / 2. vidhitsubhiH ba0 / nidhAtumicchubhiH / 3. nirmitA / 1 4. svaH AtmIyaH / 9. dhvanI trizajjanAvAsaH trayodazajanAvAso vA ityarthaH / 6. avajJAM kRtvA / ityavamanya pa0, a0, sa0 / 7. zatoparitanasaMkhyAvajjanAvAsAdhArasthAnabhUtAm / 8. dranagaraspa-ma0, la0 / pUrvArdhaH purudeva campvAzcaturthastavake'STAdazazlokasya pUrvArdhAGgatAM prApitastatkartrA / 11. agArasamUham / 12. udghA prazastA / sodhA - la0 / 13. alaJcakruH / 15. AketaH gRhaiH saha Avartata iti sAketam / 16. svaniketanaH ma0, la0, 1 18. sAbhiprAyaiH / 19. zobhanaH kozalo yasyAH sA / 20. abhikhyayA zobhayA / 10. zilpAcArya: / 14. yoddhumayogyAm / 17. spaddha kartum / Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdahAM, parva 257 babhau sukozalA bhAviviSayasyAlavIyasaH / nAbhilakSmI dadhAnAsau rAjadhAnI muvizrugA / / 19 // sanRpAlayamudvapraM 'dIprazAlaM sakhAtikam / tadvatsyanagarArambha praticchandAyitaM puram / / 8 / / puNye'hani muhUtte ca zubhayoge zubhodaye / puNyAhaghoSaNAM tatra surAzcakruH pramodinaH // 41 // adhyavAttAM tadAnIM to tamayodhyAM maharcAikAm / dampatI paramAnandAdAtasampatparamparI // 8 // vizvadRzyaitayoH putrA janiteti zatakratuH / tayoH pUjAM vyadhattoccairabhiSekapurassaram // 43 // SaDabhisirathaitasmin svargAdavatariSyati / ratnadRSTiM divo devAH pAtayAmAsurAdarAt // 14 // saMkrandananiyuktana dhanadena nipAtitA / sAmAt svasaMpadaurasukyAt 'prasthitevApratI vibhoH // 8 // "harinmaNimahAnIlapanarAgAMzusaMkaraH" / sAdhutat suracApazrIH 'praguNatvamivAzritA // 86 // dhArarAvatasthUla samAyatakarAkRtiH / babhau puNyadramasyeva pRthuH prArohasantatiH // 8 // "norandhra rodasI ruvA rAyA" dhArA patantyabhAt / surava mairivonmuktA sA prArohaparamparA // 8 // . . reje hiraNmayI vRSTiH khAnaNAnipatantyaso / jyotirgaNaprabhavoccairAyAntI surasadadmanaH // 89 / / vaha 'vinItA' bhI mAnI gayI thI-usakA eka nAma 'vinItA' bhI thaa||78|| vaha sakozalA nAmakI rAjadhAnI atyanta prasiddha thI aura Age honevAle bar3e bhArI dezako nAbhi (madhyabhAgakI). zobhA dhAraNa karatI huI suzobhita hotI mI // 79 // rAjabhavana, vapra, koTa aura khAIse sahita vaha nagara aisA jAna par3atA thA mAno Age-karmabhUmike samayameM honevAle nagaroMkI racanA prArambha karaneke lie eka pratibimba-nakazA hI banAyA gayA ho||| anantara usa ayodhyA nagarImeM saba devoMne milakara kisI zubha dina, zubha muhUrta, zubha yoga aura zubha lagnameM harpita hokara puNyAhavAcana kiyA // 81 // jinheM aneka sampadAAMkI paramparA prApta huI thI mahArAja nAbhirAja aura marudevIne atyanta Anandita hokara puNyAhavAcanake samaya hI usa atizaya Rddhiyukta ayodhyA nagarImeM nivAsa karanA prArambha kiyA thA / / 8 / / "ina donoMke sarvajJa RSabhadeva putra janma leMge" yaha samajhakara indrane abhiSekapUrvaka una donoMkI bar3I pUjA kI thii||83 / / ___ tadanantara chaha mahIne bAda hI bhagavAn vRSabhadeva yahA~ svargase avatAra leMge aisA jAnakara devoMne bar3e Adarake sAtha AkAzase ratnoMkI varSA kI / / 84 // indra ke dvArA niyukta hue kuverane jo ratnakI varSA kI thI vaha aisI suzobhita hotI thI mAno vRSabhadevakI sampatti utsukatAke kAraNa unake Anese pahale hI A gayI ho // 85|| vaha ratnavRSTi harinmaNi indranIla maNi aura padmarAga Adi maNiyoMkI kiraNoM ke samUhase aisI dedIpyamAna ho rahI thI mAno saralatAko prApta hokara (eka rekhAmeM sIdhI hokara) indradhanuSakI zobhAhI A rahI ho||86|| airAvata hAthIkI sUr3ake samAna sthUla, gola aura lambI AkRtiko dhAraNa karanevAlI vaha ratnoMkI dhArA aisI zobhAyamAna hotI thI mAno puNyarUpI vRkSake bar3e moTe aMkuroMkI santati hI ho // 87 // athavA atizaya saghana tathA AkAza pRthivIko rokakara par3atI huI vaha ratnoMkI dhArA aisI suzobhitahotI thI mAno kalpavRkSoMke dvArA chor3e hue aMkuroMkI paramparA hI ho / / 88 / / athavA AkAza rUpI A~ganase par3atI huI vaha suvarNamayI vRSTi aisI zobhAyamAna ho rahI tho mAno svargase 1. dIptazA ma0, la0 / 2. pratinidhirivAcaritam / 3. zubhagrahodaye zubhalagne ityarthaH / 'rAzInAmudayo lagnaM te tu mepavRSAdayaH' ityabhidhAnAt / 4. 'vasa nivAse' luG / 5. nandAvApta a0, 50, da0, sa0, ma / 6. bhaviSyati / 7. purassarAm a0, da0, sa0, ma0, l0| 8. AgamiSyati sati / 9. aagtaa| 10. marakata / 11. zukesaraiH ma0, la0 / 12. Rjutvam / 13. 'pa' pustake 86.87 zlokayoH kramabhedo'sti / 14. samAtAyAm / 15. ziphAsamUhaH / 16. niviDam / 17. bhUmyAkAze / 18. ratnamuvarNAnAm / Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 AdipurANam khAd bhraSTA ratnavRSTiH sA kSaNamutprekSitA janaiH / garmati nidhInAM kiM jagarakSobhAdabhUditi // 10 // khANe viprakIrNAni ratnAni kSaNamAvabhuH / dhuzAkhinAM phalAnIvazAtitAni suradvipaiH // 11 // khANe gaNanAtotA ratnadhArA rarAja sA / viprakopoMva kAlena taralA tArakAvalI // 12 // vidyadindrAyudhe kiMcit jaTile suranAyakaiH / divo vigalite syAtAmityasau kSaNamaikSyata // 13 // kimeSA vaidyutI dIptiH kimuta busadAM yutiH / iti vyomacarairaikSi kSayamAzaGkaya sAmbare // 9 // saiSA hiraNmayI vRSTinezena nipaatitaa| vibhohiraNyagarbhavamiva bodhayituM jagat // 15 // SaNmAsAniti sApatat puNye nAminupAlaye / svargAvataraNAd matuH prAkasaM mumnasantatiH // 16 // pazcAca navamAseSu vasudhArA vA matA / maho mahAn pramAvo'sya tIrthakaravasya mAvinaH // 17 // ratnagarmA dharA jAtA harSagarmAH surottamAH / kSomamA gAjamanamo garbhAdhAnorasaveM vimoH" // 98 // sikkA jalakaNe maho raslairalaMkRtA / garbhAdhAne jagahu~ garmiNIvAmavad guruH // 19 // rasnaH kIrNA prasUnaiva sikkA gndhaambumirvbhau| tadAsnAtAnulipleva bhUSitAGgo dharAGganA // 10 // athavA vimAnoMse jyotiSI devoMkI utkRSTa prabhA hI A raho ho // 89 // athavA AkAzase barasatI huI ratnavRSTiko dekhakara loga yahI utprekSA karate the ki kyA jagatmeM kSobha honese nidhiyoMkA garbhapAta ho rahA hai // 20 // AkAzarUpI A~ganameM jahA~-tahA~ phaile hue ve ratna kSaNabharake lie aise zobhAyamAna hote the mAno devoMke hAthiyoMne kalpavRkSoMke phala hI tor3a-tor3akara DAle hoM // 91 / / AkAzarUpI A~ganameM vaha asaMkhyAta ratnoMkI dhArA aisI jAna par3atI thI mAno samaya pAkara phailI haI nakSatroMko caMcala aura camakIlI paDakti hI ho||22|| athavA usa ratna-varSAko dekhakara kSaNabharake lie yahI utprekSA hotI thI ki svargase mAno paraspara mile hue bijalI aura indradhanuSa hI devoMne nIce girA diye ho||13|| athavA deva aura vidyAdhara use dekhakara kSaNabharake lie yahI AzaMkA karate the ki yaha kyA AkAzameM bijalIkI kAnti hai athavA devoMkI prabhA hai ? // 94|| kuberane jo yaha hiraNya arthAt suvarNakI vRSTi kI thI vaha aisI mAlUma hotI thI mAno jagatko bhagavAnkI 'hiraNyagarbhatA' batalAneke lie hI kI ho [jisake garbha meM rahate hue hiraNya-suvarNakI varSA Adi ho vaha hiraNyagarbha kahalAtA hai ] // 95 / / isa prakAra svAmI vRSabhadevake svargAvataraNase chaha mahIne pahalese lekara atizaya pavitra nAbhirAjake gharapara ratna aura suvarNakI varSA huI thI / / 96 // aura isa prakAra garbhAvataraNase pIche bhI nau mahIne taka ratna tathA suvarNakI varSA hotI rahI thI so ThIka hI hai kyoMki honevAle tIrthakarakA AzcaryakAraka bar3A bhArI prabhAva hotA hai / / 17 / / bhagavAnke garbhAvataraNa:utsavake samaya yaha samasta pRthivI ratnoMse vyApta ho gayI thI, deva harSita ho gaye the aura samasta loka kSobhako prApta ho gayA thA / bhagavAn ke garbhAvataraNake samaya yaha pRthivI gaMgA nadIke jalake kaNoMse soMcI gayI thI tathA aneka prakArake ratnoMse alaMkRta kI gayI thI isalie vaha bhI kisI garbhiNI strIke samAna bhArI/ho gayI thI / / 99 / / usa samaya ratna aura phUloMse vyApta tathA sugandhita jalase sIMcI gayI yaha pRthivIrUpI strI snAna kara candanakA vilepana lagAye aura AbhUSaNoMse 1. khAd vRSTA la0 / bhraSTA ptitaa| 2. sruti sravaH / 3. pAtitAni / 'zadala zAtane' / 4. ghanatAM nIte / 5. vidyutsmbndhinii| 6. devAnAm / 7. hiraNyasamUhaH 'hiraNyaM draviNaM dyumnm'| 8. tathA sa0, ma0, da0, l0| 9. Agacchat / 10. garbhAdAnotsave ma0, l0|11. ayaM zlokaH purudevacampakA svakIyagranthasya catarthastavakasyaikaviMzasthAne sthApitaH / 12. garbhAdAne ma0, l0| 13. snAnAnulipteva a0, la0 / sa0, ma. pustakayorubhayathA paatthH| Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdaza parva sammatA nAbhirAjasya puSpavasyarajasvalA / vasundharA tadA bheje jinamAnuranukriyAm // 10 // atha suptaikadA devI saudhe mRduni talpaka / gaGgAtaraGgasarachAyadukUlanacchadojjvale // 10 // sApazyat SoDazasvapnAnimAn zubhaphalodayAn / nizAyAH pazcima yAma jinajanmAnuzaMsinaH // 103 / / gajendramaindramAmandrahitaM trimadasutam / vanantamiva sAsAraM sA dadarza zaradhanam // 104 // gavendraM dundubhiskandhaM kumudApANDarayutim / pIyUSarAzinIkAzaM sApazyanmandraniHsvanam // 105 // mRgendramindusacchAyavapuSaM raktakandharam / jyotsnayA saMdhyayA caiva ghaTitAGgamikSata // 106 // padma padmamayottuGgaviSTara suravAraNaiH / snApyAM hiraNmayaH kumbhairadarzat svAmiva zriyam // 107 // dAmanI kusumAmoda-samAlagnamadAlinI / tajma kRtarivArabdhagAne sAnandamaikSata // 10 // samaprabimbayujjyotsna tArAdhIzaM satArakam / smaraM svamiva vaktrAjaM samAktikamalokayat // 19 // vidhUtadhvAntamuyantaM mAsvantamudayAcalAt / sAtakumbhamayaM kummamivAdAkSIt svamaGgale // 11 // kummI hiraNmayo padmapihitAsyo nyloktaa| stanakummAvivAsmIyau samAsaktakarAmbujo // 11 // susajjita-sI jAna par3atI thii||10|| athavA usa samaya vaha pRthivI bhagavAn vRSabhadevakI mAtA marudevIkI sadRzatAko prApta ho rahI thI kyoMki marudevI jisa prakAra nAbhirAjako priya thI usI prakAra vaha pRthivI unheM priya thI aura mamdevI jisa prakAra rajasvalA na hokara puSpavatI thI usI prakAra vaha pRthivI bhI rajasvalA (dhUlise yukta) na hokara puSpavatI (jisapara phUla bikhare hue the) thIM // 10 // - anantara kisI dina marudevo rAjamahala meM gaMgAkI laharoMke samAna sapheda aura rezamI caharase ujjvala komala zayyA para so rahI thii| sote samaya usane rAtrike pichale prahara meM jinendra devake janmako sUcita karanevAle tathA zubha phala denevAle nIce likhe hue solaha svapna dekhe / / 102-103 / / sabase pahale usane indrakA airAvata hAthI dekhaa| vaha gambhIra garjanA kara rahA thA tathA usake donoM kapola aura sUMr3a ina tIna sthAnoMse mada jhara rahA thA isalie vaha aisA jAna par3atA thA mAno garajatA aura barasatA huA zarada RtukA bAdala hI ho // 104 / / dUsare svapna meM usane eka baila dekhA / usa bailake kandhe nagAr3ake samAna vistRta the, vaha sapheda kamalake samAna kucha-kucha zukla varNa thaa| amRtako rAzike samAna suzobhita thA aura mandra gambhIra zanda kara rahA thA // 105 / / tIsare svapnameM usane eka siMha dekhA / usa siMhakA zarIra candramAke samAna zuklavarNa thA aura kandhe lAla raMgake the isalie vaha aisA mAlUma hotA thA mAno cA~danI ora sandhyAka dvArA hI usakA zarIra banA ho // 106|| cauthe svapnameM usane apanI zobhAke samAna lakSmIko dekhaa| vaha lakSmI kamaloMke bane hue UMce Asanapara baiThI thI aura devoMke hAthI suvarNamaya kalazoMse usakA abhiSeka kara rahe the // 187|| pA~caveM svapnameM usane bar3e hI Anandake sAtha do puSpa-mAlAe~ dekhiiN| una mAlAoMpara phUloMkI sugandhike kAraNa bar3e-bar3e bhaure A lage the aura ve manohara jhaMkAra zavda kara rahe the jisase aisA jAna par3atA thA mAno una mAlAoMne gAnA hI prArambha kiyA ho||108|| chaThe svapnameM usane pUrNa candramaNDala dekhaa| vaha candramaNDala tArAoMse sahita thA aura utkRSTa cA~danIse yukta thA isalie aisA jAna par3atA thA mAno motiyoMse sahita ha~satA huA apanA (marudevIkA) mukha-kamala hI ho // 109 / / sAtaveM svapnameM usane udayAcalase udita hote hue tathA andhakArako naSTa karate hue sUryako dekhaa| vaha sUrya aisA mAlUma hotA thA mAno marudevIke mAGgalika kAryameM rakhA huA suvarNamaya kalaza hI ho // 110 / / AThaveM svapnameM usane suvarNake do klshkle| una kalazoMke mukha kamaloMse Dhake hue the jisase ve aise jAna par3ate the mAno hastakamalase AcchAdita 1. sA.zyama / 2. sacchAye a0, sa0. ma0. l.| 3. kapoladayanAmikAmiti visthAnamadasA. viNAm / 4. AsAraNa sahitam / 5. sadazam / 6. mandaniHsvanam ma0, l0| 7. smaalgnmhaalinii| Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karmakSata / suvarNadavasaMpAdayantAvivAramanaH / , kSubhyantamadhi 260 AdipurANam saSo sarasi saMphulakumudorapalapaGkaje / prApazyanayanAyAma darzayantAvivAtmanaH / / 112 / / taratsarojakialkapiarodakamaikSata / suvarNadravasaMpUrNamiva digyaM sarovaram // 11 // kSubhyantamabdhimudvelaM calakallolakAhalam / sAdarzacchIkarairmoktumahAsamivodyatam // 11 // saiMhamAsanamuttuGgaM sphuranmaNihiraNmayam / sApazyanmerujasya baidagdhI dadhadUrjitAm // 15 // nAkAlayaM vyalokiSTa parAyamaNimAsuram / svasUnoH prasabAgAramiva devarupAhRtam // 116 / / phaNIndrabhavanaM bhUmimuniyodgatamaikSata / prAgasvavimAnena spA kartumivodhatam / / 117 // ravAnAM rAzimutsarpadaMzupallavitAmbaram / sA nidamyo parAdegyA nidhAmamiva darzitam // 11 // jvalanAsuranidhUmavapurSa viSamApim / pratApamiva putrasya mUrtirUpaM nyacAvata // 19 // nyazAmaya tujhA pujavaM rukmasacchavim / pravizanta vavaktrAnaM svapnAnte pInakandharam // 120 // tataH "prAbodhistUpaiyanaziH pratyabuddha sA / bandinA maGgalodgItoH zRNvatIti sumaGgalAH // 121 // sukhaprabodhamAdhAtumetasyAH puNyapAThakAH / tadA prapeTurisyumigalAnyaskhalaniraH // 122 // hue apane donoM stanakalaza hI hoM // 11 / nauveM svapnameM phUle hue kumuda aura kamaloMse zobhAyamAna tAlAba meM kor3A karatI huI do machaliyA~ dekhiiN| ve machaliyA~ aisI mAlUma hotI thIM mAno apane ( marudevIke ) netroMkI lambAI hI dikhalA rahI hoM / / 112 / / dasaveM svapnameM usane eka sundara tAlAba dekhaa| usa tAlAbakA pAnI tairate hue kamaloMko kezarase pIlA-pIlA ho rahA thA jisase aisA mAlUma hotA thA mAno pighale hue suvarNase hI bharA ho // 113 / / gyArahaveM svapnameM usane jhabhita ho belA (taTa) ko ullaghaMna karatA huA samudra dekhaa| usa samaya usa samudrameM uThatI huI laharoMse kucha-kucha gambhIra zabda ho rahA thA aura jalake choTe-choTe kaNa ur3akara usake cAroM ora par3a rahe the jisase aisA mAlUma hotA thA mAno vaha aTTahAsa hI kara rahA ho // 114 / / bArahaveM svapnameM usane eka UMcA siMhAsana dekhaa| vaha siMhAsana suvarNakA banA huA thA aura usameM aneka prakArake camakIle maNi lage hue the jisase aisA mAlUma hotA thA mAno vaha meru parvatake zikharakI utkRSTa zobhA hI dhAraNa kara rahA ho // 115 / / terahaveM svapna meM usane eka svargakA vimAna dekhaa| vaha vimAna bahumUlya zreSTha ratnoMse dedIpyamAna thA aura aisA mAlUma hotA thA mAno devoMke dvArA upahAra meM diyA huA, apane putrakA prasUtigRha ( utpattisthAna) hI ho // 116 // caudahaveM svapnameM usane pRthivIko bhedana kara Upara AyA huA nAgendrakA bhavana dekhaa| vaha bhavana aisA mAlUma hotA thA mAno pahale dikhe hue svargake vimAnake sAtha spardhA karaneke lie hI udyata huA ho // 117 / / pandrahaveM svapnameM usane apanI uThatI huI kiraNoMse AkAzako pallavita karanevAlI ranoMkI rAzi dekhii| usa ranoMkI rAzi. ko marudevIne aisA samajhA thA mAno pRthivI devIne use apanA khajAnA hI dikhAyA ho // 118 / / aura solahaveM svapnameM usane jalatI huI prakAzamAna tathA dhUmarahita agni dekhii| vaha agni aisI mAlUma hotI thI mAno honevAle putrakA mUrtidhArI pratApa hI ho // 119 / / isa prakAra solaha svapna dekhaneke bAda usane dekhA ki suvarNake samAna pIlI kAntikA dhAraka aura U~ce kandhoMvAlA eka U~cA baila hamAre mukha-kamalameM praveza kara rahA hai // 12 // tadanantara vaha bajate hue bAjoMkI dhvanise jagagayI aura bandIjanoMke nIce likhe hae maMgalakAraka maMgala-gIta sunane lagI // 121 / / usa samaya marudevIko sukha-pUrvaka jagAneke lie, jinakI vANI atyanta spaSTa hai aise puNya pATha karanevAle bandIjana ucca svarase nIce likhe anusAra maMgala 1. dadhyama / 2. avyaktazabdam / 3. shobhaam| 4. prasUtigRham / 5. upAyanIkRtyAnItam / 6. ddrsh| 7. saptAciSam agnim iti yAvat / 8. aikSata 'cAya pUjAyAM c'| 9. apazyat / 10. prabodhe niyuktH| Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva 261 prabodhasamayo'yaM te devi sammukhamAgataH / racayan 'daraviliSTadalairajjairivAjAlim // 12 // vibhAvarI vimAtyaSA dadhatI vimbamaindavam / jitaM svanmukhakAntyeva galajjyotsnoparicchadam // 124 // vicchAyatAM gate candrabimba mandIkRtAdaram / jagadAnandayasvaca vibuddhaM vanmukhAmbujam // 15 // digaGganAmukhAnInduH saMspRzannasphuTaiH karaiH / ApicchiSate nUnaM pravasansvapriyAGganAH // 126 // tArAtatiriyaM jyomni viralaM lkssyte'dhunaa| viprakoNava hArazrIryAminyA gatisaMbhramAt // 127 // rUyate kalamAmandra mitaH sarasi sArasaiH / stotukAmairivAsmAbhiH samaM svAmnAta mAleH // 128 // ucchvasatkamalAsyeyamito'dhigRha doSikam / bhavantIM gAyatIvozcaranjinI bhramarAravaiH // 129 // nizAvirahasaMtaptamitazcakrAhayoryugam / sarastarasaMsparidamAvAsyate'dhunA // 130 // rathAGgamithunairava prArthyate "mitrasannidhiH / tIvramAyAsitairanta: kararindoviMdAhimiH // 13 // dunoti kRkavAkUNAM dhvanireSa samuccarana / kAntAsannaviyogArtipizunaH kAminAM manaH // 132 // yadindoH prAptamAnyasya "nodastaM mRdubhiH karaiH / tatpralInaM tamo naizaMkharAMzAnudayonmukhe // 133 // pATha par3ha rahe the // 122 // he devi, yaha tere jAganekA samaya hai jo ki aisA mAlUma hotA hai mAno kucha-kucha phUle hue kamaloMke dvArA tumheM hAtha hI jor3a rahA ho // 123 / / tumhAre mukhakI kAntise parAjita honeke kAraNa hI mAno jisakI samasta cA~danI naSTa ho gayI hai aise candramaNDalako dhAraNa karatI huI yaha rAtri kaisI vicitra zobhAyamAna ho rahI hai / / 124 // he devi, aba kAntirahita candramAmeM jagatkA Adara kama ho gayA hai isalie praphullita huA yaha terA mukha-kamala hI samasta jagatko Anandita kare // 125 / / yaha candramA chipI huI kiraNoM (pakSameM hAthoM) se apanI dizArUpI striyoMke mukhakA sparza kara rahA hai jisase aisA mAlUma hotA hai mAno paradeza jAneke lie apanI pyArI striyoMse AjJAhI lenA cAhatA ho // 126 / / tArAoMkA samUha bhI aba AkAzameM kahIM-kahIM dikhAI detA hai aura aisA jAna par3atA hai mAno jAnekI jaldIse rAtrike hArakI zobhA hI TUTa-TUTakara bikhara gayo ho // 127 // he devi, idhara tAlAboMpara ye sArasa pakSI manohara aura gambhIra zabda kara rahe haiM aura aise mAlUma hote haiM mAno maMgala-pATha karate hue hama logoMke sAtha-sAtha tumhArI stuti hI karanA cAhate hoM // 128 / idhara gharako bAvar3ImeM bhI kamalinIke kamalarUpI mukha praphullita ho gaye haiM aura unapara bhaure zabda kara rahe haiM jisase aisA mAlUma hotA hai mAno kamalinI ucca-svarase ApakA yaza gA rahI ho // 129 / / idhara rAtrimeM parasparake virahase atizaya santapta huA yaha cakavA-cakavIkA yugala aba tAlAbakI taraMgoMke sparzase kucha-kucha AzvAsana prApta kara rahA hai // 130 // atizaya dAha karanevAlI candramAkI kiraNoMse hRdaya meM atyanta duHkhI hue cakavA-cakavI aba mitra (sUrya) ke samAgamakI prArthanA kara rahe haiM, bhAvArtha-jaise jaba koI kisIke dvArAsatAyA jAtA hai taba vaha apane mitrake sAtha samAgamakI icchA karatA hai vaise hI cakavA-cakavI candramAke dvArA satAye jAnepara mitra arthAt sUryake samAgamakI icchA kara rahe haiM / / 131 / / idhara bahuta jaldI honevAle striyoMke viyogase utpanna hue duHkhakI sUcanA karanevAlI murgoMkI teja AvAja kAmI puruSoMke manako santApa pahu~cA rahI hai / / 132 / / zAntasvabhAvI candramAkI komala kiraNoMse rAtrikA jo andhakAra 1. ISad viksit| 2. prikrH| 3. viksitm| 4. anujJApayitumicchati / 5. gacchan / 6. zabdyate / 'ru shbde'| 7. tvA tvAm / 8. AmnAta abhyasta / tvAmAttamaGgalaH a0, 50, ma0, l.| 9. vikstkmlaannaa| 10. gRhadIpikAyAm / 11. sUryasamIpam sahAyasamIpaM vaa| 12. paritApayati 'Tudu paritApe' / 13. na nAzitam / 14. nizAyA idam / 15. rvii| Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 AdipurANam tamaH zAvaramudbhiya karamAnorudevyataH / senevAgresarI sandhyA sphuratyaSAnurAgiNI // 134 // mitramaNDalamudgacchadidamAtanute dvayam / vikAsamanjinISaNDa glAniM ca kumudAkare // 135 // *vikasvaraM samAlokya pabhinyAH parajAnanam / sAsUryava parimlAniM prayAtyeSa kumdvtii||136|| puraH prasArayannucca: karAnudyAti bhAnumAn / prAcIdigajanAgarmAt tejIgarma havAmakaH // 137 // lakSyate niSadhotsaMga mAnurArakamaNDala: / pujIkRta ivaikatra sAndhyo rAgaH surezvaraH // 138 // tamo vidhUtamuddhataH cakravAkapariklamaH / prabodhitAbjinI mAno janmanonmIlitaM jagat // 13 // samantAdApatatyeSa pramAte ziziro marut / kamalAmodamAkarSan praphullAiTijanIvanAt // 14 // iti praspaSTa evAyaM prabodhasamayastava / devi mujAdhunA talpaM zuci haMsIva sakatam // 14 // "suprAtamastu te nityaM kalyANazatabhAgbhava / prAcIvA prasAdhISTAH putraM trailokyadIpakam // 142 // svapnasaMdarzanAdeva prabuddhA prAktarAM punaH / prabodhitetyadarzat sA saMpramodamayaM jagat / / 143 // pravuddhA ca zubhasvapnadarzanAnandanibharAt / tanu kaNTakitAmUhe sAjinIva vikAsinI / / 144 // naSTa nahIM ho sakA thA vaha aba teja kiraNavAle sUryake udaya ke sammukha hote hI naSTa ho gayA hai / / 133 / / apanI kiraNoMka dvArA rAtri sambandhI andhakArako naSTa karanevAlA sUrya Age calakara udita hogA parantu usase anurAga (prema aura lAlI) karanevAlI sandhyA pahalese hI prakaTa ho gayI hai aura aisI jAna par3atI hai mAno sUryarUpI senApatikI Age calanevAlI senA hI ho||134|| yaha udita hotA huA sUryamaNDala eka sAtha do kAma karatA hai-eka to kamaliniyoMke samUhameM vikAsako vistRta karatA hai aura dUsarA kumudi niyoMke samUhameM mlAnatAkA vistAra karatA hai // 135 / / athavA kamalinIke kamalarUpI mukhako praphullita huA dekhakara yaha kumudinI mAno ISyAse mlAnatAko prApta ho rahI hai // 136 // yaha sUrya apane U~ce kara arthAt kiraNoMko ( pakSameM hAthoMko) sAmane phailAtA huA udita ho rahA hai jisase aisA mAlUma hotA hai mAno pUrva dizArUpo strIke garbhase koI tejasvI bAlaka hI paidA ho rahA ho // 137 // niSadha parvatake samIpa Arakta (lAla) maNDalakA dhAraka yaha sUrya aisA jAna par3atA hai mAno indroMke dvArA ikaTThA kiyA huA saba sandhyAkA rAga (lAlimA) hI ho // 138 // sUryakA udaya hote hI samasta andhakAra naSTa ho gayA, cakavA-cakaviyAMkA kleza dUra ho gayA, kamalinI vikasita ho gayI aura sArA jagat prakAzamAna ho gayA // 139 / / aba prabhAtake samaya phUle hue kamaliniyoMke vanase kamaloMkI sugandha grahaNa karatA huA yaha zItala pavana saba ora baha rahA hai // 140 / / isalie he deva, spaSTa hI yaha tere jAganekA samaya A gayA hai| ataeva jisa prakAra haMsinI bAlUke TIleko chor3a detI hai usI prakAra tU bhI aba apanI nirmala zayyA chor3a // 141 / / terA prabhAta sadA maMgalamaya ho, tU saikar3oM kalyANoMko prApta ho aura jisa prakAra pUrva dizA sUryako utpanna karatI hai usI prakAra tU bhI tIna lokako prakAzita karanevAle putrako utpanna kara // 142 // yadyapi vaha marudevI svapna dekhaneke kAraNa, bandIjanoMke maMgala-gAnase bahuta pahale hI jAga cukI thI, tathApi unhoMne use phirase jgaayaa| isa prakAra jAgRta hokara usane samasta saMsArako Anandamaya dekhA // 143 / / zubha svapna dekhanese jise atyanta Ananda ho rahA hai aisI jAgI huI marudevI phUlI huI kamalinIke samAna kaNTakina arthAt romAMcita (pakSameM kA~ToMse vyApta) zarIra dhAraNa kara rahI thI // 144 / / -..--..-..--.--..-...-.-...-...-.-..-..-- - 1. khaNDe a0, ma0, da0, sa0, l.| 2. vikasanazIlam / 3. vidhuta sa0, l0| 4. udayana / 5. prakAzitam / 6. AvAti / 7. zobhanaM prAtaHkalyaM yasyAhnaH tt| 8. 'pU prANiprasave' liG / 9. nirbharA l0| Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva 263 tatastadarzanAnandaM voDhuM svAGgeSvivAkSI / kRtamAlanepathyA sA bheje patyurantikam // 145 // ucitena niyogena dRSTvA sA nAmibhUbhujam / tasmai nRpAsanasthAya sukhAsInA nyajijJapat // 146 // devAca yAminImAge pazcime sukhanidritA / bhadrAkSaM SoDaza svapnAnimAnatyaGgatodayAn // 147 // gajendramavadAtAGgaM vRSamaM 'dundumisvanam / siMhamulalitAdyagraM lakSmI snApyAM suradvipaiH // 14 // dAminI lambamAne khe zItAMzu ghotitAmbaram / proyantamabjinIbandhu bandhuraM jhaSayugmakam // 14 // kalasAvamRtApUrNI saraH svacchAmbu sAmbujam / vArAziM kSumitAvarta saiMha bhAsuramAsanam // 15 // vimAnamApatat svargAd bhuvo #vanamudbhavat / rabarAziM sphuradarzima jvalanaM prajvaladyutim // 351 / / dRSTratAn SoDazasvapnAnathAdarza mahIpate / vadanaM me vizanta taM gavendra kanakacchavim // 152 // vadeteSAM phalaM deva zuzrUSA me vivardate / apUrvadarzanAt kasya na syAt kautukavanmanaH // 153 // athAsAvavadhijJAnavibuddhasvapnasatphalaH / provAca tatphalaM devyai lasaddazanadIdhitiH // 154 // zRNu devi mahAn putro bhavitA te gajekSaNAt / samastabhuvanajyeSTho mahAvRSamadarzanAt // 155 // siMhenAnannavIyaryo'sau dAmnA saddharmatIrthakRt / lakSyAbhiSekamAtAsau meromUni surottamaiH // 156 // pUrNendunA janAhAdI mAsvatA mAsvarayutiH / kummAbhyAM nidhimAgI syAt sukhI mtsyyugekssnnaat||157|| sarasA lakSaNodbhAsI so'bdhinA kevalI bhavet / siMhAsanena sAmrAjyamavApsyati jagadguruH // 15 // tadanantara vaha marudevI svapna dekhanese utpanna hue Anandako mAno apane zarIrameM dhAraNa karaneke lie samartha nahIM huI thI isIlie vaha maMgalamaya snAna kara aura vastrAbhUSaNa dhAraNa kara apane patike samIpa pahu~cI / / 14 / / usane vahA~ jAkara ucita vinayase mahArAja nAbhirAjake darzana kiye aura phira sukhapUrvaka baiThakara, rAjyasiMhAsanapara baiThe hue mahArAjase isa prakAra nivedana kiyA // 146 / / he deva, Aja maiM sukhase so rahI thI, sote hI sote maiMne rAtrike pichale bhAgameM Azcaryajanaka phala denevAle ye solaha svapna dekhe haiM // 147 // svaccha aura sapheda zarIra dhAraNa karanevAlA airAvata hAthI, dundubhike samAna zabda karatA huA baila, pahAr3akI coTIko ullaMghana karanevAlA siMha, devoMke hAthiyoM dvArA nahalAyI gayI lakSmI, AkAzameM laTakatI huI do mAlAe~, AkAzako prakAzamAna karatA huA candramA, udaya hotA huA sUrya, manohara machaliyoMkA yugala, jalase bhare hue do kalaza, svaccha jala aura kamaloMse sahita sarovara, kSubhita aura bha~varase yukta samudra, dedIpyamAna siMhAsana, svargase AtA huA vimAna, pRthivIse prakaTa hotA huA nAgendrakA bhavana, prakAzamAna kiraNoMse zobhita ratnoMkI rAzi aura jalatI huI dedIpyamAna agni| ina solaha svapnoMko dekhaneke bAda he rAjan, maiMne dekhA hai ki eka savarNake samAna pIlA baila mere mukhameM praveza kara rahA hai| he deva, Apa ina svapnoMka., phala kahie / inake phala sunanekI merI icchA nirantara bar3ha rahI hai so ThIka hI hai apUrva vastuke dekhanese kisakA mana kautuka-yukta nahIM hotA hai ? // 148-153 / / tadanantara, avadhijJAnake dvArA jinhoMne svapnoMkA uttama phala jAna liyA hai aura jinakI dA~toMkI kiraNe atizaya zobhAyamAna ho rahI haiM aise mahArAja nAbhirAja marudevIke lie svapnoMkA phala kahane lage // 154 // he devi, suna, hAthIke dekhanese tere uttama putra hogA, uttama baila dekhanese vaha samasta lokameM jyeSTha hogA // 15 // siMhake dekhanese vaha ananta balase yukta hogA, mAlAoMke dekhanese samIcIna dharmake tIrtha (AmnAya) kA calAnevAlA hogA, lakSmIke dekhanese vaha sumeru parvatake mastakapara devoMke dvArA abhiSekako prApta hogA // 156 / / pUrNa candramAke dekhanese samasta logoMko Ananda denevAlA hogA, sUryake dekhanese dedIpyamAna prabhAkA dhAraka hogA, do kalaza dekhanese aneka nidhiyoMko prApta hogA, machaliyoMkA yugala dekhanese sukhI hogaa||157| sarovarake dekhanese aneka lakSaNoMse zobhita hogA, samudrake dekhanese kevalI hogA, siMhAsanake dekhanese jagatkA guru hokara sAmrAjya. 1. vRSa dundubhiniHsvanam a0, 50, sa0, 80, ma., l0| 2. bhUbheH sakAzAt / 3. nAgAlayam / 4. prApsyati / -mApto'sau a0,50, sa0, ma0, l.| Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 AdipurANam svarvimAnAvalokana svargAdavatariSyati / phaNIndramavanAlokAt so'vadhijJAnalocanaH // 159 / / guNAnAmAkaraH prodhanarAzinizAmanAt / kameMndhana dhagapyeSa nirdhUmajvalanekSaNAt // 160 // vRSabhAkAramAdAya bhavatyAsyapravezanAt / svadgameM vRSabho devaH svamAdhAsyati nirmale // 16 // iti tadvacanAd devI dadhe romAJcitaM vapuH / harSArairivAkIrNa paramAnandani ram // 162 / / tadAprabhRti sutrAmazAsanAttAH siSevire / dikkumAryo'nucAriNyaH' tatkAlocitakarmabhiH // 163 / ko prApta karegA // 158 // devoMkA vimAna dekhanese vaha svargase avatIrNa hogA, nAgendrakA bhavana dekhanese avadhi-jJAna rUpI locanoMse sahita hogA / / 159 // camakate hue ratnoMkI rAzi dekhanese guNoMkI khAna hogA, aura nirdhUma agnike dekhanese karmarUpI indhanako jalAnevAlA hogA / / 160 / / tathA tumhAre mukhameM jo vRSabhane praveza kiyA hai usakA phala yaha hai ki tumhAre nirmala garbhameM bhagavAn vRSabhadeva apanA zarIra dhAraNa kareMge // 161 // isa prakAra nAbhirAjake vacana sunakara usakA sArA zarIra harSase romAMcita ho gayA jisase aisA jAna par3atA thA mAno parama Anandase nirbhara hokara harSake aMkuroMse hI vyApta ho gayA ho / / 162 // [*jaba avasarpiNI kAlake tIsare suSamaduHSama nAmaka kAlameM caurAsI lAkha pUrva tIna varSa ATha mAha aura eka pakSa bAkI raha gayA thA taba ASAr3ha kRSNa dvitIyAke dina uttarASAr3ha nakSatra meM vananAbhi ahamindra, devAyukA anta honepara sarvArthasiddhi vimAnase cyuta hokara marudevIke garbha meM avatIrNa huA aura vahA~ sIpake sampuTameM motIkI taraha saba bAdhAoMse nirmukta hokara sthita ho gayA // 1-3 // usa samaya samasta indra apane-apane yahA~ honevAle cihnoMse bhagavAnake garbhAvatArakA samaya jAnakara vahA~ Aye aura sabhIne nagarakI pradakSiNA dekara bhagavAna ke mAtA-pitAko namaskAra kiyA // 4 // saudharma svargake indrane devoMke sAtha-sAtha saMgIta prArambha kiyaa| usa samaya kahIM gIta ho rahe the, kahIM bAje baja rahe the aura kahIM manohara nRtya ho rahe the / / 5 / / nAbhirAjake mahalakA A~gana svargalokase Aye hue devoMke dvArA khacAkhaca bhara gayA thaa| isa prakAra garbhakalyANakakA utsava kara ve deva apane-apane sthAnoMpara vApasa cale gaye // 6 // ] usI samayase lekara indrakI AjJAse dikkumArI deviyA~ usa samaya hone yogya kA ke dvArA dAsiyoMke samAna marudevIkI sevA karane lagIM / / 163 / / 1. darzanAt / 2. karmendhanaharo'pyeSa a0, 50 / 3. krmendhndaahii| 4. bhavatyAsya tava mukha / 5. svam AtmAnam / 6. dhArayiSyati / 7. dadhe p0| 8. 162zlokAdanantaram a0, 10, sa0, da0, ma0,la. pustakeSvadhastanaH pATho'dhiko dRzyate / ayaM pAThaH 'ta0 ba0' pustakayo sti| prAyeNAnyeSvapi karNATakapustakeSu nAstyayaM paatthH| karNATakapustakeSvajJAna kenacit kAraNena truTito'pyayaM pAThaH prakaraNasaMgatyarthamAvazyakaH pratibhAti / sa ca pATha IdRzaH-eSa zloko harivaMzapurANasyAzraSTamasagai saptanavatitamaH zloko vartate / tRtiiykaalshesse'saavshiitishcturuttraa| pUrvalakSAstrivargASTamAsapakSayutAstadA // 11 // avatIrya yugAdyante hyakhilArthavimAnataH / ASADhAsitapakSasya dvitIyAyAM surottamaH // 2 // uttarApAdanakSatre devyA garbhasamAzritaH / sthito yathA vibAdho'sau mauktikaM zuktisampuTe // 3 // jJAtvA tadA svacihnana sarve'pyAguH surezvarAH / puruM pradakSiNIkRtya tadgurUMzca vavandire / / 4 / / saMgItakaM samArabdhaM vajriNA hi shaamraiH| kvacidgItaM kvacidvAdyaM kvacinnatyaM manoharam // 5 // tatprAGgaNaM samAkrAntaM naaklokrihaagtH| kRtvAgarbhakakalyANaM punarjagmuryathAyatham // 6 // ayaM pAThaH 'pa' pustakasthaH / 'da' pustake dvitIyazlokasya 'yugAdyante' ityasya sthAne 'surAyante' iti pATho vidyate tasya siddhizca saMskRtaTIkAkAreNa zakandhvAditvAt pararUpaM vidhAya vihitaa| 'ba0, sa0' pustakayonimnAGkitaH pATho'sti prathamadvitIyazlokasthAne-'pUrvalakSeSu kAle'sau zepe cturshiitike| tRtIye hi trivarSASTamAsapakSayate sati // 1 // Ayurante tatazcyutvA hyakhilArthavimAnataH / ASAhAsitapakSasya dvitIyAyAM surottamaH // 2 // ) 9 ceTayaH / koSThakake bhItarakA pATha a0, 50, da0, sa0, ma. aura la0 pratike AdhArapara diyA hai| karNATakakI 'ta.''ba' tathA 'Ta' pratimeM yaha pATha nahIM pAyA jAtA hai| Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva 265 zrItizva kIrti buddhilakSmyau ca devatAH / zriyaM lajAM ca dheyaM ca stutibodhaM ca baibhavam // 164 // tasyAmAdadhurabhyarNavarttinyaH svAnimAn guNAn / tatsaMskArAcca sA raMje saMskRtevAgninA maNiH // 165 // tAstasyAH paricaryAyAM garbhazodhanamAditaH / pracakruH zucibhirdravyaiH svargalokAdupAhRtaiH // 166 // svabhAva nirmalA cArvI bhUyastAbhirvizodhitA / mA zucisphaTikeneva ghaTitAGgI tadA babhau // 167 // kAzvinmaGgaladhAriNyaH kAzcittAmbUladAyikAH / kAzvinmajanapAlinyaH kAzciccAsan prasAdhikAH // 168 // kAzvinmahAnase yuktAH zayyAviracane parAH / pAdasaMvAhane kAzcit kAzcinmAlyairupAcaran // 169 // "prasAdhanavidhau kAcit spRzantI tanmukhAmbujam / sAnurAgaM vyadhAt saurI prabhevAbjaM saroruhaH // 170 // tAmbUladAyika kAcid babhau patraiH karasthitaiH / zukAdhyAsitazAkhAgrA latevAmarakAminI // 17 // kAcidAbharaNAnyasyai dadatI mRdupANinA / vibabhau kalpavallIva zAkhAprominna bhUSaNAH // 172 // vAsaH kSaumaM " trajo divyAH sumanomaarorapi / tasyai samarpayAmAsuH kAzcit kalpalatA iva // 173 // kAcit "saugandhikAhRtadvirephairanulepanaiH / svakarasyaiH kRtA modAd "gandheryuktirivArucat // 174 // 1, zrI, hI, dhRti, kIrti, buddhi aura lakSmI ina SaTkumArI deviyoMne marudevIke samIpa rahakara usameM kramase apane-apane zobhA, lajjA, dhairya, stuti, bodha aura vibhUti nAmaka guNoMkA saMcAra kiyA thA / arthAt zrI devIne marudevIkI zobhA bar3hA dI, hI devIne lajjA bar3hA dI, dhRti devIne dhairya bar3hAyA, kIrti devIne stuti kI, buddhi devIne bodha (jJAna) ko nirmala kara diyA aura lakSmI devIne vibhUti bar3hA dii| isa prakAra una deviyoMke sevA saMskArase vaha marudevI aisI * suzobhita hone lagI thI jaise ki agnike saMskArase maNi suzobhita hone lagatA hai / / 164-165 / / paricaryA karate samaya detriyoMne sabase pahale svargase lAye hue pavitra padArthoMke dvArA mAtAkA garbha zodhana kiyA thA / / 166 / / vaha mAtA prathama to svabhAvase hI nirmala aura sundara thI itanepara deviyoMne use vizuddha kiyA thA / ina saba kAraNoMse vaha usa samaya aisI zobhAyamAna hone lagI thI mAno usakA zarIra sphaTika maNise hI banAyA gayA ho // 167 // una deviyoMmeM koI to mAtA Age aSTa maMgaladravya dhAraNa karatI thIM, koI use tAmbUla detI thIM, koI snAna karAtI thIM aura koI vastrAbhUSaNa Adi pahanAtI thIM || 168 || koI bhojanazAlAke kAmameM niyukta huIM, koI zayyA bichAne ke kAmameM niyukta huIM, koI paira dAbaneke kAma meM niyukta huI aura koI taraha- tarahako sugandhita puSpamAlAe~ pahanAkara mAtAkI sevA karanemeM niyukta huIM || 169 || jisa prakAra sUryakI prabhA kamalinIke kamalakA sparza kara use anurAgasahita ( lAlIsahita ) kara detI hai usI prakAra zRGgArita karate samaya koI devI marudevIke mumbakA sparza kara use anurAgasahita ( premasahita ) kara rahI thI ||170 // tAmbUla denevAlI devI hAtha meM pAna liye hue aisI suzobhita hotI thI mAno jisakI zAkhAke agrabhAgapara totA baiThA ho aisI koI latA hI ho || 171 || koI devI apane komala hAtha se mAtA ke lie AbhUSaNa de rahI thI jisase vaha aisI zobhAyamAna ho rahI thI mAno jisakI zAkhAke agrabhAgapara AbhUSaNa prakaTa hue hoM aisI kalpalatA hI ho / / 172 / / marudevIke lie koI deviyA~ kalpalatAke samAna rezamI va de rahI thIM, koI divya mAlAe~ de rahI thIM || 173 || koI devI apane hAthapara rakhe hue sugandhita dravyoMke vilepanase marudevIke zarIrako suvAsita kara rahI thI / vilepanakI sugandhike 1. AnItaiH / 2. alaGkAre niyuktAH / 3. pAdamardane / 4. upacAramakurvan / 5. alaMkAravidhAne / 6. sUryasyeyaM saurI / 7. sarojinyAH / sarovare pa0 / - vAbjaM saroruham ma0 / - vAbjasaroruham a0 / 8. tAmbUladAyinI da0, sa0 ma0, la0 / 9. udbhinna udbhUta / 10. dukUlam / 11. saugandhikAH saugandhyAH / kAhUna sugandhasamUhAhUta / 'kavacihatyacittAcca ThaNIti ThaNi' athavA ' sugandhAhUtavinayAdibhyaH' iti svArthe ThaN / 12. gandhasamaSTiH / gandhadravyakaraNapratipAdakazAstra vizeSaH / 34 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam aGgarakSAvidhau kAcidurakhAtAsilatA babhuH / sarasya iva vitrastapAThInAH surayoSitaH // 175 // saMmamArjurma hIM kAcidAkIyAM puSpareNubhiH / tadgandhAsaGgino bhuGgAnAdhunAnAH stanAMzukaiH // 176 // kurvanti smAparAH sAndra candanacchaTayokSitAm / kSitimAtrAMzukairanyAH nirmamArjuratandritAH // 177 // kurvate 'valivimyAsaM ratnacUrNaiH puro'parAH / puSpairupaharansyamyAstatAmodercuzAkhinAm // 178 // kAzciddarzitadivyAnubhAvAH pracchannavigrahAH / niyogairucitairainAmanAravamupAcaran // 179 // prabhAtaralitAM kAzcid dadhAnAstanuyaSTikAm / saudAminya ivAnimyurucitaM rucitaM ca yat // 180 // kAzridantarhitA devyo debyai dibbAnubhAvataH / trajamaMzukamAhAraM bhUSAM cAsyai samarpayan // 18 // antarikSasthitAH kAzidanAkakSitamUrttayaH / yatnena rakSyatAM devItyuccaigiramudAharan // 182 // 'gateSvaMzuka saMdhAnamA 'sivedhyAsanA" itim / "sthiteSu paritaH sevAM cakurasyAH surAGganAH // 183 // kAzciducvizipu jyoMti starakA maNidIpikAH / nizAmukheSu' 'harmyAprAd vidhunvAnAstamo'mitaH // 184 // kAzcinnIrAjayAmAsurucitaivaM kikarmabhiH / "nyAstha mantrAkSaraiH kAzcidasyai rakSAmupAkSipan // 185 // 266 kAraNa usa devIke hAthapara aneka bhaure Akara guMjAra karate the jisase vaha aisI mAlUma hotI thI mAno sugandhita dravyoM kI utpatti AdikA varNana karanevAle gandhazAstrakI yukti hI ho // 174 // mAtAkI aMga rakSA ke lie hAthameM naMgI talavAra dhAraNa kiye huI kitanI hI deviyA~ aisI zobhAyamAna hotI thIM mAno jinameM machaliyA~ cala rahI haiM aisI sarasI (talaiyA) hI hoM || 175|| kitanI hI deviyA~ puSpakI parAgase bharI huI rAjamahalakI bhUmiko buhAra rahI thIM aura usa parAgakI sugandhase Akara ikaTThe hue bhoroMko apane stana Dhakaneke vastrase ur3AtI bhI jAtI thIM // 176 // kitanI hI deviyA~ Alasyarahita hokara pRthivIko gIle kapar3ese sApha kara rahI thIM aura kitanI hI deviyA~ ghise hue gAr3he candanase pRthivIko sIMca rahI thIM // 177 // koI deviyA~ mAtAke Age ratnoMke cUrNase raMgAvalIkA vinyAsa karatI thIM- raMga-viraMge cauka pUratI thIM, belabUTA khIMcatI thIM aura koI sugandhi phailAnevAle, kalpavRkSoMke phUloMse mAtAkI pUjA karatI thIMunheM phUloMkA upahAra detI thIM // 178 // kitanI hI deviyA~ apanA zarIra chipAkara divya prabhAva dikhalAtI huI yogya sevAoMke dvArA nirantara mAtAkI zuzrUSA karatI thIM || 179 || bijalIke samAna prabhAse camakate hue zarIrako dhAraNa karanevAlI kitanI ho deviyA~ mAtAke yogya aura acche laganevAle padArtha lAkara upasthita karatI thIM // 180 // kitanI hI deviyA~ antarhita hokara apane divya prabhAvase mAtAke lie mAlA, vastra, AhAra aura AbhUSaNa Adi detI thIM // / 181 // jinakA zarIra nahIM dikha rahA hai aisI kitanI hI deviyA~ AkAzameM sthita hokara bar3e jorase kahatI thIM ki mAtA marudevIkI rakSA bar3e hI prayatnase kI jAye || 182 / / jaba mAtA calatI thIM taba ve deviyA~ usake vastroMko kucha Upara uThA letI thIM, jaba baiThatI thIM taba Asana lAkara upasthita karatI thIM aura jaba khar3I hotI thIM taba saba ora khar3I hokara unakI sevA karatI thIM // 183 // kitanI hI deviyA~ rAtrike prArambhakAlameM rAjamahalake agrabhAgapara atizaya camakIle maNiyoMke dIpaka rakhatI thiiN| ve dIpaka saba orase andhakArako naSTa kara rahe the || 184 // kitanI hI deviyA~ sAyaMkAla ke samaya yogya vastuoMke dvArA mAtAkI AratI utAratI thIM, kitanI hI deviyA~ dRSTidoSa dUra karaneke lie utAranA utAratI thIM aura kitanI hI 1. prokSitAm, siktAmityarthaH / 2. raGgavaliracanAm / 3. kalpavRkSANAm / 4. manuSyadehadhAriNaH / 5. antardhAnaM gatAH / 6. vadanti sma / 7. gamaneSu / 8. vastraprasaraNam / 9. upavezaneSu / 10. pIThAnayanam / 11. sthAneSu / 12. utrAlayanti sma / 13. prAsAdAgramAruhya / 14. vyasanti sma / 15. nikSipanti smetyarthaH / -guNakSayam 60, sa0, ma0, Ta0 | upakSapaM rAtrimukhe / Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdaza parva 267 51 nityajAgaritaiH kAzcit nimeSAlasalocanAH / upAsAMcakrire nakkaM tAM devyo vidhRtAyudhAH // 186 // kadAcijjalakaMlIbhirvanakrIDAbhiramyadA / kathAgoSThIbhiranyedyurvebhyastasyai dhRtiM dadhuH // 187 // kadAcid gIta goSThIbhirvAdyagoSThIbhiranyadA / karhi cinnRtya goSThI bhirdegyastAM paryupAsata // 188 // kAzcit prekSaNagoSThISu' salIlAnarttitabhruvaH / 'vardhamAnalayaineMTuH sAGgahArAH surAGganAH // 189 // kAzcinnRttavinodena' rejire kRtarecakAH / nabhoraGge" vilolAGgayaH saudAminya ivocaH // 190 // kAzcidAracitaiH sthAnairbabhuviMkSiptabAhavaH / zikSamANA ivAnaGgAd dhanurveda" " jagajjaye // 191 // gotrafi kirasyekA' parito raGgamaNDalam / madanagrahamAveze yoktukAmeva lakSitA // 192 // taduroja sarojAta mukulAni cakampire / "anunatiMtumatAsAmiva nRttaM kutUhalAt // 193 // apAGgazarasandhAnaibhrUlatAcApakarSaNaiH / dhanurguNanivAsIt nRttagoSThI manobhuvaH // 194 // smitamunnidantAMzu pAThyaM kalamanAkulam / sApAGga vIkSitaM cakSuH salayazca parikramaH // 195 // itIdamanyadapyAsAM N dhate'naGgazarAGgatAm / kimaGgaM saMgataM " mAtrai' 'rAGgikairasatAM gataiH // 396 // deviyA~ mantrAkSaroMke dvArA usakA rakSAbandhana karatI thIM || 185|| nirantarake jAgaraNase jinake netra TimakArarahita ho gaye haiM aisI kitanI hI deviyA~ rAta ke samaya aneka prakArake hathiyAra dhAraNa kara mAtAkI sevA karatI thIM athavA unake samIpa baiThakara paharA detI thIM ||186 // ve devAMganAe~ kabhI jalakrIr3Ase aura kabhI vanakrIr3Ase, kabhI kathA-goSThIse ( ikaTThe baiThakara kahAnI Adi kahane se unheM santuSTa karatI thIM // 187 // ve kabhI saMgItagoSThIse, kabhI vAditragoSThIse aura kabhI nRtyagoSThIse unakI sevA karatI thIM ||188|| kitanI hI deviyA~ netroMke dvArA apanA abhiprAya prakaTa karanevAlI goSThiyoM meM lIlApUrvaka bhauMha macAtI huI aura bar3hate hue layake sAtha zarIrako lacakAtI huI nRtya karatI thIM || 189|| kitanI hI deviyA~ nRtyakrIr3Ake samaya AkAzameM jAkara phirakI letI thIM aura vahA~ apane caMcala aMgoM tathA zarIrakI utkRSTa kAntise ThIka bijalIke samAna zobhAyamAna hotI thIM // 190 // nRtya karate samaya nATya zAstra meM nizcita kiye hue sthAnoMpara hAtha phailAtI huI kitanI hI deviyA~ aisI mAlUma hotI thIM mAno jagatko jItane ke lie sAkSAt kAmadeva se dhanurveda hI sIkha rahI hoM // / 191|| koI devI raMga-biraMge caukake cAroM ora phUla bikhera rahI thI aura usa samaya vaha aisI mAlUma hotI thI mAno citrazAlA meM kAmadevarUpI grahako niyukta hI karanA cAhatI ho / / 192 || nRtya karate samaya una devAMganAoMke stanarUpI kamaloM kI boMr3iyA~ bhI hila rahI thIM jisase aisI jAna par3atI thIM mAno una devAMganAoMke nRtyakA kautUhalavaza anukaraNa hI kara rahI hoM // / 193 / / devAMganAoMkI usa nRtyagoSThImeM bAra-bAra bhauMharUpI cApa khIMce jAte the aura unapara bAra-bAra kaTAkSarUpI bANa car3hAye jAte the jisase vaha aisI mAlUma hotI thI mAno kAmadevako dhanuSavidyAkA kiyA huA abhyAsa hI ho || 194 || nRtya karate samaya ve deviyA~ dA~toMkI kiraNeM phailAtI huI musakarAtI jAtI thIM, spaSTa aura madhura gAnA gAtI thIM, netroMse kaTAkSa karatI huI dekhatI thIM aura layake sAtha phirakI lagAtI thIM, isa prakAra una deviyoMkA vaha nRtya tathA hAva-bhAva Adi aneka prakArake vilAsa, sabhI kAmadeva boMke sahAyaka bANa mAlUma hote the aura rasikatAko prApta huI zarIrasambandhI ceSTAoMse mile hue unake zarIrakA to kahanA hI kyA hai - vaha to haraeka prakAra se 1. nimepAlasa - nirnimepa / 2. sevAM cakruH / 3. rajanyAm / 4. sevAM cakrire / 5. prekSaNa - samudAya nRtyaH / 6. tAlalayaiH / 7. aGgavikSepasahitAH / 8 - vinodeSu a0, pa0, ma0, sa0, 60, la0 / 9. kRtavalganAH / 10. nabhobhAge a0 ma0, 50, sa0 / 11. udgataprabhAH / 12. cApavidyAm / 13. kiratyekA a0 ma0 / 14. anuvartitu - pa0 da0 ma0, la0 / 15. abhyAsaH / 16. pAdavikSepaH / 17. itIdamanyathAdhyAsAM pa0 a0, da0, sa0 / 18. saMyuktaM cet / 19. ceSTitaH / 20. rasikatvama / Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 AdipurANam 'cAribhiH karaNabhitrai sAGgahAreca recakaH / mano'syAH surajattakyAH saMprekSaNorakam // 19 kAzcit saMgItagoSThISu daroginnasmitairmukhaiH / babhuH parivAdijanyo viralonisakesaraH // 19 // kAzridoDAmasaMdraSTaveNavo'Nubhruvo babhuH / madanAgnimivAdhmAtuMH kRtayatnAH saphUtkRtam // 199 // veNudhmA baiNavI yaSTIrmAjantyaH karapallavaiH / citraM pallavitAMzrakruH prekSakAmA manomAn // 20 // saMgItakavidhau kAzcit spRzantyaH parivAdinIH / karAhulImirAtenurgAnamAmandramUrchanAH // 21 // tanthyo madhuramAreNu starakarAGgulitADitAH / ayaM tAntro guNaH ko'pi tAr3anAd yAti yadazam // 202 // vaMzaiH saMdaSTamAlokya tAsAM tu dazanacchadam / vINAlAvumi rAzleSi dhanaM tastanamaNDalam / / 203 / / mRdaGgavAdanaiH kAzcid babhururikSatabAhavaH / taskalAkauzale zlAghAM katuMkAmA ivAtmanaH // 204 // mRdaGgAstaskarasparzAt tadA mandraM visasvanuH / tatkalAkauzalaM tAsAmu NA ivoccakaiH / / 105 // atyanta sundara dikhAI par3atA thA // 195-196 // ghe nRtya karanevAlI deviyA~ aneka prakArakI gati, taraha-tarahake gIta athavA nRtyavizeSa, aura vicitra zarIrakI ceSTAsahita phirakI Adike dvArA mAtAke manako nRtya dekhaneke, lie utkaNThita karatI thIM. // 197 // kitanI hI devAMganAe~ saMgItagoSThiyoMmeM kucha-kucha ha~sate hue mukhoMse aisI suzobhita hotI thIM jaise kucha-kucha vikasita hue kamaloMse kamaliniyA~ suzobhita hotI haiM // 198 / jinakI bhauMheM bahuta hI choTIchoTI haiM aisI kitanI hI deviyA~ oThoMke agrabhAgase vINA dabAkara bajAtI huI aisI zobhAyamAna ho rahI thIM mAno phUMkakara kAmadevarUpI agniko prajvalita karaneke lie hI prayatna kara rahI hoM // 199 / / yaha eka bar3e AzcaryakI bAta thI ki vINA bajAtevAlI kitanI hI deviyA~ apane hastarUpI pallavoMse vINAkI lakar3Iko sApha karatI huI dekhanevAloMke. manarUpI vRkSAko pallavita arthAt pallavoMse yukta kara rahI thiiN| ( pakSameM harSita athavA zrRMgAra rasase sahita kAra, rahI thiiN|) bhAvArtha-una devAGganAoMke hAtha pallavoMke samAna the, vINA bajAte samaya unake hAtharUpI pallava vINAkI lakar3I athavA usake tAroMpara par3ate the| jisase vaha vINA pallavita arthAt navIna pattoMse vyApta huI-sI jAna par3atI thI parantu AcAryane yahA~para vINAko pallavita. na batAkara dekhanevAloMke, manarUpa vRkSoMko pallavita batalAyA hai jisase virodhamUlaka alaMkAra prakaTa ho gayA hai, parantu pallavita zabdakA harSita athavA zRGgAra rasase sahita artha badala dvenepara vaha virodha dUra ho jAtA hai| saMbhrepameM bhAva yaha hai ki vINA bajAte samaya una deviyoMke hAthoMkI caMcalatA, sundaratA aura bajAnekI kuzalatA Adi dekhakara darzaka puruSoMkA mana: harSita ho jAtA thaa.||200| kitanI hI deviyA~ saMgItake samaya gambhIra zabda karanevAlI vINAoMko hAthako a~guliyoMse bajAtI huI gA rahI thIM // 201 // una deviyoMke hAthakI aMguliyoMse tAr3ita haI vINAe~ manohara zabda kara rahI thIM so ThIka hI hai. vINAkA yaha eka AzcaryakArI guNa hai.ki tAr3anase hI vaza hotI hai / / 202 // una devAMyanAoMke oThoMko vaMzoM (bA~surI)ke dvArA DasA huA dekhakara hI mAno vINAoMke tuMbe unake kaThina stanamaNDalase A lage the| bhAvArtha-ve deviyA~ mu~hase bA~surI, aura hAthase. vINA bajA rahI thIM / / 203 // kitanI. hI deviyA~ mRdaMrA bajAte samaya apanI bhujAe~ Upara uThAtI thIM jisase ve aisI mAlUma hotI thIM mAno usa kalA-kauzalake viSayameM apanI prazaMsA hI karanA cAhatI hoM / / 204|| usa samaya una bajAnevAlI deviyoMke hAthake sparzase ve mRdaMga gambhIra zabda kara rahe the jisase aise jAna par3ate the mAno 1. cArubhiH da0, sa0 / cAribhiH gativizeSaiH / 2. puSpaghaTAdibhiH / 3. valganaiH / 4. darobhinna -ISadubhinna / 5. sNdhukssitum| 6. vaiNavikAH / 7. veNorimAH / 8. -saMsRtya a0, sa0. ma0, la0 / 9. saptatantrI vonnaa| 'tantrIbhiH saptabhiH parivAdinI' ityabhidhAnAt / 10. dhvananti sma / 11. auSadhasambandhI tantrIsambandhI ca / 12. alAvu-tumbI / -lAmbubhiH pa0 / 13. utkarSa kurvANAH / Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva mRdaGgA na vayaM satyaM pazyatAsmAna hiraNmayAn / itIvArasitaM cAste muhustaskarAhatAH // 20 // muravAH kuravA naite vadanIyAH kRtazramam / itIva sasvanumandraM paNavAdyAH surAnakAH // 207 // prabhAtamaGgale kAzcit zaGkhAnAdhmAsiSuH pRthUna / svakarotpIDanaM sotumakSamAniva sAravAn // 20 // kAzcit prAbodhikaistUyaH samamuttAlatAlakaiH / jaguH kalaM ca mandraM ca maGgalAni surAjannAH // 209 / / iti tatkRtayA devI sa babhau paricaryayA / trijagacchIricakadhyamu panItA kathaMcana // 210 // dikkumArImirisyAttasaMbhramaM smupaasitaa| tatprabhAvairivAviSTaiH sA bamAra parAM zriyam // 211 // antarvanImathAbhyaNe navame mAsi sAdaram / viziSTakAvyagoSTIbhirdevyastAmityarajayan / / 212 / / 'nigUDhArthakriyApAdaiH bindumAtrAkSaracyutaiH / degyastA raayAmAsuH ilokaranyaizca kaizvana // 213 / / kimindureko loke'smin tvayAmba mRdurIkSitaH / Achinarisa balAdasya "yadazeSa kalAdhanam // 21 // U~ce svarase una bajAnevAlI deviyoMke kalA-kauzalako hI prakaTa kara rahe hoN||205||un deviyoMke hAthase bAra-bAra tAr3ita hue mRdaMga mAno yahI dhvani kara rahe the ki dekho, hama loga vAstavameM mRdaMga (mRt+aGga) arthAt miTTIke aGga (miTTIse bane hue) nahIM haiM kintu suvarNa ke bane hue hai| bhAvAthe-mRdaMga zabda rUr3hise hI mRdaMga (vAdyavizeSa) arthako prakaTa karatA hai / / 206 / / usa samaya paNava Adi devoMke bAje bar3I gambhIra dhvanise baja rahe the mAno logoMse yahI kaha rahe the ki hama loga sadA sundara zabda hI karate haiM, bure zabda kabhI nahIM karate aura isIlie bar3e parizramase bajAne yogya haiM / / 207 // prAtaHkAlake samaya kitanI hI deviyA~ bar3e-bar3e zaMkha bajA rahI thIM aura ve aise mAlUma hote the mAno una deviyoM ke hAthoMse honevAlI pIDAko sahana karaneke lie asamartha hokara hI cillA rahe hoM // 208 // prAtaHkAlameM mAtAko jagAneke lie jo U~cI tAlake sAtha tarahI bAje baja rahe the unake sAtha kitanI hI deviyA~ manohara aura gambhIra maMgalagAna gAtI thIM // 209 / / isa prakAra una deviyoMke dvArA kI huI sevAse marudevI aisI zobhAyamAna hotI thIM mAno kisI prakAra ekarUpatAko prApta huI tInoM lokoMkI lakSmI hI ho / / 210 / / isa taraha bar3e saMbhramake sAtha dikumArI deviyoMke dvArA sevita huI usa marudevIne bar3I hI utkRSTa zobhA dhAraNa kI thI aura vaha aisI mAlUma par3atI thI mAno zarIra meM praviSTa hue deviyoMke prabhAvase hI usane aisI utkRSTa zobhA dhAraNa kI ho // 211 / / athAnantara, nauvA~ mahInA nikaTa Anepara ve deviyA~ nIce likhe anusAra viziSTa-viziSTa kAvya-goSThiyoMke dvArA bar3e Adarake sAtha garbhiNI marudevIko prasanna karane lagIM // 212 / / jinameM artha gUr3ha hai, kriyA gUr3ha hai, pAda (zlokakA cauthA hissA) gUr3ha hai athavA jinameM bindu chUTA huA hai, mAtrA chUTI huI yA akSara chUTA huA hai aise kitane hI zlokoMse tathA kitane ho prakAra ke anya zlokoMse ve deviyA~ maradevIko prasanna karatI thiiN|213|| ve deviyA~ kahane lagI ki he mAtA, kyA tumane isa saMsArameM eka candramAko hI komala (durbala) dekhA hai jo isake samasta kalArUpI dhanako jabaradastI chIna rahI ho| bhAvArtha--isa zlokameM vyAjastuti alaMkAra hai arthAt nindAke chalase devIkI stuti kI gayI hai / deviyoMke kahanekA abhiprAya yaha hai ki Apake mukhakI kAnti jaise-jaise bar3hatI jAtI hai vaise-vaise hI candramAkI kAnti ghaTatI jAtI hai arthAt Apake kAntimAna mukhake sAmane candramA kAntirahita mAlUma hone lagA hai| isase jAna par3atA hai ki Apane candramAko durbala samajhakara usake kalArUpI samasta dhanakA apaharaNa kara liyA 1. mRNmayAvayavAH / 2. dhvanitam / 3. murjaaH| suravAH a0, 50, sa0, da0, l0| 4. kutsitaravAH / 5. pUrayanti sma / 6. tatkarotpIDanaM ma0, l.| 7. Aravena sahitAn / 8. ekatvam / 9. prvissttH| 10. gabhiNIm / 11. arthAzca kriyAzca pAdAzca arthakriyApAdAH nigUDhA arthakriyApAdA yeSu taiH / 12. binducyutakamAtrAcyutakAkSaracyutakaH / 13. yat kAraNAt / Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 AdipurANam mukhendunA jitaM nUnaM tavAja sonumakSamam / bimbamappaindavaM sAmpAt saMkocaM yAtyado'nizam // 15 // rAjIvamalimirjuSTaM sAlakena mukhena te / jitaM moltayAvApi yAti sAMkocanaM muhuH // 21 // mAjiunmuhurammetya svammulaM kamalAsthayA / nAmpabjinI samabhyati sazaka iva SaTpadaH // 20 // nAmi pArthivamanveti nalinaM nalinAnane / svanmusAnjamupAtrAya kRtArtho'yaM madhuvrata: // 218 // nAmeramimato rAjasvavirako na kAmukaH / na kuto'pyapara'kAmsyA yaH sadojoparaH sa kaH // 219 // [prahelikA] - korakazAsyate relA tavANubhra suvibhrame / kariNI ca vadAmyena paryAyeNa kareNuja // 20 // [ekALApakam ] hai / 214 // he mAtA, Apake mukharUpI candramAke dvArA yaha kamala avazya hI jItA gayA hai kyoMki isIlie vaha sadA saMkucita hotA rahatA hai / kamalakI isa parAjayako candramaNDala bhI nahIM saha sakA hai aura na Apake mukhako hI jIta sakA hai isalie kamalake samAna honese vaha bhI sadA saMkocako prApta hotA rahatA hai / / 215 / / he mAtA, cUrNa kuntalasahita Apake mukhakamalane bhramarasahita kamalako avazya hI jIta liyA hai isIlie to vaha bhayase mAno Aja taka bArabAra saMkocako prApta hotA rahatA hai / / 216 / / he mAtA, ye bhramara tumhAre mukhako kamala samajha bAra-bAra sammukha Akara ise sUMghate haiM aura saMkucita honevAlI kamalinIse apane marane AdikI zaMkA karate hue phira kabhI usake sammukha nahIM jAte haiN| bhAvArtha-ApakA mukha-kamala sadA praphullita rahatA hai aura kamalinIkA kamala rAtake samaya nimIlita ho jAtA hai| kamalake nimIlita honese bhramarako hamezA usameM banda hokara maranekA bhaya banA rahatA hai| Aja usa bhramarako sugandha grahaNa karaneke lie. sadA praphullita rahanevAlA ApakA mukha kamalarUpI nirbAdha sthAna mila gayA hai isalie aba vaha lauTakara kamalinIke pAsa nahIM jAtA hai / / 217 // he kamalanayanI ! ye bhramara Apake mukharUpI kamalako sUMghakara hI kRtArtha ho jAte haiM isIlie ve phira pRthvIse utpanna hue anya kamalake pAsa nahIM jAte athavA ye bhramara Apake mukharUpI kamalako sUMghakara kRtArtha hote hue mahArAja nAbhirAjakA hI anukaraNa karate haiN| bhAvArtha-jisa prakAra ApakA mukha sUMghakara Apake pati mahArAja nAbhirAja santuSTa ho jAte haiM usI prakAra ye bhramara bhI ApakA mukha sUMghakara santuSTa ho jAte haiM / / 218 // tadanantara ve deviyA~ mAtAse paheliyA~ pUchane lgiiN| ekane pUchA ki he mAtA, batAie vaha kauna padArtha hai ? jo ki ApameM rakta arthAt Asakta hai aura Asakta honepara bhI mahArAja nAbhirAjako atyanta priya hai, kAmI bhI nahIM hai, nIca bhI nahIM hai, aura kAntise sadA tejasvI rahatA hai| isake uttara meM mAtAne kahA ki merA 'adhara'(nIcekA oTha)hI hai kyoMki vaha rakta arthAt lAla varNakA hai, mahArAja nAbhirAjako priya hai, kAmI bhI nahIM hai, zarIrake ucca bhAgapara rahaneke kAraNa nIca bhI nahIM hai aura kAntise sadA tejasvI rahatA hai * // 219 / / kisI dUsarI devIne pUchA ki he patalI bhauMhoMvAlo aura sundara vilAsoMse yukta mAtA, batAie Apake zarIrake kisa sthAnameM kaisI rekhA acchI samajhI jAtI hai aura hastinIkA dUsarA nAma kyA hai ? donoM praznoMkA eka hI uttara diijie| 1. atyartham / 2. kamalaM candrazca / 3. candrasAdRzyAta abjasAdazyAcca / 4. abjama indabimbaM p| 5. cUrNakuntalasahitena / 6. saGkocanaM la0, 50, ma0, sa0, 80 / sAGkocanaM saGkocitvam / rAjIvaM bhIrutayA adyApi sAGkocInaM yAtItyarthaH / 7. kmlbudyaa| 8. anjinyAH abhimukham / 9. pRthivyAM bhavaM naabhiraajNc| 10. svanmukhAmbujamAghrAya a0, 50, l0| 11. niicH| 12. satataM taMjodharaH ! saamrthyaallbhyo'prH| 13. kariNo haste sUkSmarekhA ca / / isa zlokameM adhara zabda AyA hai isalie ise 'antApikA' bhI kaha sakate haiM / Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva 271 kimAhuH sarakottuGga saJcAyatarusaMkulam / kalamASiNi kiM kAntaM tavA sAlakAnanam // 22 // [ ekAlApakameva ] 'nayanAnandinI rUpasaMpadaM glAnimambike / 'AhAravimutsRjya 'nAnAzAnAmRta sati // 222 // [kriyAgopitam ] adhunA daramutsRjya kesarI girikandaram / "samutpirasurgireranaM saTAmAra" bhayAnakam // 223 // madhunA jagatastApamamunA garmajanmanA / tvaM devi jagatAmekapAvanI bhuvanAmbikA // 224 // adhunAmarasargasya pIte'dhikamutsavaH / "mAnAmarasargastha ityacakre ghaTAmiti // 25 // [gUDakriyamidaM zlokatrayam ] mAtAne uttara diyA 'krennukaa'| bhAvArtha-pahale praznakA uttara hai 'kare+aNukA' arthAt hAthameM patalI rekhA acchI samajhI jAtI hai aura dUsare praznakA uttara hai 'kareNukA' arthAt hastinIkA dUsarA nAma kareNukA hai // 220 // kisI devIne pUchA-he madhura-bhASiNI mAtA, batAo ki sIdhe, U~ce aura chAyAdAra vRkSoMse bhare hue sthAnako kyA kahate haiM ? aura tumhAre zarIrameM sabase sandaraaMga kyA hai? donoMkA ekahI uttara diijie| mAtAne uttara diyA kAnana / ' arthAt sIdhe U~ce aura chAyAdAra vRkSoMse vyApta sthAnako 'sAmAnana' (sAgauna vRkSoMkA vana ) kahate haiM aura hamAre zarIrameM sabase sundara aGga 'sAlakAnana' (sa+alaka +Anana ) arthAt cUrNakuntala [sugandhita cUrNa gAneke yogya Ageke vAla-julpheM] sahita merA mukha hai / / 22 / / kisI devIne kahA- mAtA, he sati, Apa Ananda denevAlI apanI rUpa-sampattiko glAni prApta na karAie aura AhArase prema chor3akara aneka prakArakA amRta bhojana kIjie [isa zlokameM 'naya' aura 'azAna' ye donoM kriyAe~ gUr3ha haiM isalie ise kriyAgupta kahate haiM ] // 222 // he mAtA, yaha siMha zIghra hI pahAr3akI guphAko chor3akara usakI coTIpara car3hanA cAhatA hai aura isalie apanI bhayaMkara saTAoM (garadanapara-ke bAla-ayAla) hilA rahA hai| [isa zlokameM 'adhunAt' yaha kriyA gUr3ha rakhI gayI hai isalie yaha bhI 'kriyAgupta' kahalAtA hai ] IR23 / / he devi, garbhase utpanna honevAle putrake dvArA Apane hI jagatkA santApa naSTa kiyA hai isalie Apa ekahI, jagatko pavitra karanevAlI haiM aura Apa hI jagatkI mAtA haiN| [isa zlokameM 'adhunA' yaha kriyA gUr3ha hai ataH yaha bhI kriyAgupta zloka hai ] // 224 // he devi, isa samaya devoMkA utsava adhika bar3ha rahA hai isalie maiM daityoMke cakrameM aravarga arthAt aroMke samUhakI racanA bilakula banda kara detI huuN| [cakrake bIcameM jo khar3I lakar3iyA~ lagI rahatI haiM unheM ara kahate haiM / isa zlokameM 'adhunAm' yaha kriyA gUr3ha hai isalie yaha bhI kriyAgupta kaha 1. sarala Rju| 2..alakasahitamukham / prathamapraznottarapakSe sAlavanam / 3. netrotsavakarIma / pakSe naya prApayA na mA sma / mAnandinIm AnandakarIm / 4. aahaarrsmu-40| 5. bahuviSam / 6. bhuva / 7. ptivrte| 8. adhunA adya / pakSe adhunAt dhunAti sm| daraM bhayaM yathA bhavati tthaa| 9. guhAm / 10. samutpatitumicchuH / 11. kesarasamUham / 12. idAnIm pakSe dhunAsi sma / 13. garbhikena / 14. -vargasya ba0 / amrsmuuhsy| 15. adhunA adya adhunAm dhunomi sma / 16. amarasargasya devasamUhasya / pakSe arasargasya cakrasya arANAM dhArANAM sargaH sRSTiyasya tat tasya cakrasya / 17. ghaTanAm / * yaha ekAlApaka hai| jahAM do yA usase bhI adhika praznoMkA eka bhI uttara diyA jAtA hai use ekAlApaka kahate haiN| + yaha bhI ekAlApaka hai| Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 AdipurANam 'vaTavRkSaH puro'yaM te dhananchAyaH sthito mahAn / ityukto'pi na taM ghameM zritaH ko'pi vdaadbhutm||226|| [spaSTAndhakam ] 'mukkAhAraruciH somA haricandanacarcitaH / pApANDurucirAmAti virahIva tava stanaH // 227 // [samAnopamam ] jagatAM janitAnando nirastaduritendhanaH / sa yaH kanakasacchAyo janitA te stanandhayaH // 22 // ---gUDhacaturthakam ]] jagajayI jitAnaH satAM gatiranantahA / tIrthakRskRtakRtyazra jayatAttanayaH sa te // 229 // - - - ['nirauSTayam ] sa te kalyANi kalyANazataM saMdarya nandanaH / yAsyasya nAgatisthAnaM dhRti "dhehi tataH sati // 230 // . [niroSTayameva] lAtA hai ] ||225 / / kucha AdamI kar3akatI huI dhUpameM khar3e hue the unase kisIne kahA ki 'yaha tumhAre sAmane dhanI chAyAvAlA bar3A bhArI bar3akA vRkSa khar3A hai' aisA kahanepara bhI unameM se koI bhI vahA~ nahIM gayA / he mAtA, kahie yaha kaisA Azcarya hai ? isake uttarameM mAtAne kahA ki isa zlokameM jo 'vaTavRkSa' zabda hai usakI sandhi vaTo+RkSaH' isa prakAra tor3anA cAhie aura usakA artha aisA karanA cAhie ki 're lar3ake, tere sAmane yaha meghake samAna kAntivAlA (kAlA) bar3A bhArI rIcha (bhAlU ) baiThA hai aisA kahanepara kar3I dhUpameM bhI usake pAsa koI manuSya nahIM gayA to kyA Azcarya hai [ yaha spaSTAndhaka zloka hai ] // 226 / / he mAtA, ApakA stana muktAhAraruci hai arthAt motiyoMke hArase zobhAyamAna hai, uSNatAse sahita hai, sapheda candanase carcita hai aura kucha-kucha sapheda varNa hai isalie kisI virahI manuSyake samAna jAna par3atA hai kyoMki virahI manuSya bhI muktAhAraruci hotA hai, arthAt AhArase prema chor3a detA hai, kAma-jvarasambandhI uSNatAse sahita hotA hai, zarIrakA santApa dUra karaneke lie candanakA lepa lagAye rahatA hai aura virahako pIDAse kucha-kucha sapheda varNa ho jAtA hai| [yaha zlaSopamAlaMkAra hai ] IR27 // he mAtA, tumhAre saMsArako Ananda utpanna karanevAlA, kamarUpI iMdhanako jalAnevAlA aura tapAye hue suvarNake samAna kAnti dhAraNa karanevAlA putra utpanna hogaa| [yaha zloka gUdacaturthaka kahalAtA hai kyoMki isa zlokake caturtha pAdameM jitane akSara haiM ve sabake-saba pahaleke tIna pAdoMmeM A cuke haiM jaise 'jagatAM janitAnando nirastaduritendhanaH / saMtaptakanakacchAyo janitA te stanandhayaH / / ' ] // 228 // he mAtA, ApakA vaha putra sadA jayavanta rahe jo ki jagatko jItanevAlA hai, kAmako parAjita karanevAlA hai, sajjanoMkA AdhAra hai, sarvajJa hai, tIrthakara hai aura kRtakRtya hai [ yaha nirauSThaya zloka hai kyoMki isameM oThase uccAraNa honevAle 'ukAra, pavarga aura upadhmAnIya akSara nahIM haiM ] // 229 / / he kalyANi, he pativrate, ApakA vaha putra saikar3oM kalyANa dikhAkara aise sthAnako (mokSa) prApta karegA jahA~se punarAgamana nahIM hotA isalie Apa santoSako prApta hoo [ yaha 1. vaTavRkSaH nygrodhpaadpH| pakSe vaTo bho mANavaka, RkSaH bhallaka: / 'RkSAcchabhallabhallakAH' / 2 paryanAtapa: pakSe meghacchAyaH / 3.nidaaghe| 4. mauktikhaarkaantiH| pakSe tyaktAzanaruciH / 5. janitA bhaviSyati / 'janitA te stanandhayaH' iti caturthaH pAda: prathamAditriSu pAdeSu gUDhamAste / 6. santaptakanakacchAyaH 10, sa0, ma0, l0| 7. satAM gatiH satpuruSANAmAdhAraH / 8. oSThasparzanamantareNa pATyam / 9. muktisthAnam / 10. santoSaM ghara / 11. cehi sa0, ma0, la0 / Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva 273 dvIpaM nandIzvaraM devA mandarAgaM ca sevitum / sudantIndraH samaM yAnti sundarIbhiH samutsukAH // 231 // [ bindumAn ] lasa bindubhirAbhAnti mukhairamaravAraNAH / ghaTAvaTanayA vyomni vicarantastridhA srutaH // 232 // 4 [ binducyutakam ] makarandAruNaM toyaM dhante tatpurakhAtikA / sAmbujaM kvacidudvimyujalaM ['calan ] makaradAruNam // 233 // [ binducyutakameva ] zloka bhI nirauSTya hai / / 230 // he sundara dA~toMvAlI devi, dekho, ye deva indroMke sAtha apanIapanI striyoMko sAtha liye hue bar3e utsuka hokara nandIzvara dvIpa aura parvatapara krIr3A karane ke lie jA rahe haiM / [ yaha zloka bindumAna haiM arthAt 'sudatIndraH' kI jagaha 'sudantIndraiH' aisA dakArapara bindu rakhakara pATha diyA hai, isI prakAra 'nadIzvaraM ' ke sthAnapara bindu rakhakara 'nandIzvara' kara diyA hai aura 'madarAgaM' kI jagaha bindu rakhakara 'mandarAgaM' kara diyA hai isalie binducyuta hone para isa zlokakA dUsarA artha isa prakAra hotA hai, hai devi, ye devadantI arthAt hAthiyoMke indroM (bar3e-bar3e hAthiyoM) para car3hakara apanI-apanI striyoMko sAtha liye hue madarAgaM sevituM arthAt krIr3A karaneke lie utsuka hokara dvIpa aura nadIzvaraM (samudra) ko jA rahe haiM / ] / / 231|| - he mAtA, jinake do kapola aura eka sU~r3a isa prakAra tIna sthAnoMse mada jhara rahA hai tathA jo meghoMkI ghaTA samAna AkAzameM idhara-udhara vicara rahe haiM aise ye devoMke hAthI jinapara aneka bindu zobhAyamAna ho rahe haiM aise apane mukhoMse bar3e hI suzobhita ho rahe haiM / [ yaha binducyutaka zloka hai isameM bindu zabdakA bindu haTA dene aura ghaTA zabdapara rakha denese dUsarA artha ho jAtA hai, citrAlaMkAra meM za aura sa meM koI antara nahIM mAnA jAtA, isalie dUsare artha meM 'tridhA srutAH' kI jagaha 'tridhA zrutAMH' pATha samajhA jaayegaa| dUsarA artha isa prakAra hai ki 'he devi ! do, aneka tathA bAraha isa taraha tIna bhedarUpa zrutajJAnake dhAraNa karanevAle tathA ghaNTAnAda karate hue AkAza meM vicaranevAle ye zreSThadeva, jJAnako dhAraNa karanevAle apane suzobhita mukhase bar3e hI zobhAyamAna ho rahe haiM / ] || 232|| he devi, devoMke nagarakI parikhA aisA jala dhAraNa kara rahI hai jo kahIM to lAla kamaloMkI parAgase lAla ho rahA hai, kahIM kamaloMse sahita hai, kahIM ur3atI huI jalakI choTI-choTI bU~doMse zobhAyamAna hai aura kahIM jalameM vidyamAna rahanevAle magaramaccha Adi jalajantuoMse bhayaMkara hai / [ isa zlokameM jalake vAcaka 'toya' aura 'jala' do zabda haiM ina donoMmeM eka vyartha avazya hai isalie jala zabda ke binduko haTAkara 'jalamakaradAruNaM' aisA pada banA lete haiM jisakA artha hotA hai jalameM vidyamAna magaramacchoM se bhayaMkara / isa prakAra yaha bhI binducyutaka zloka hai / parantu 'alaMkAracintAmaNi' meM isa zlokako isa prakAra par3hA hai 'makarandAruNaM toyaM dhatte tatpurakhAtikA / sAmbujaM kacidudu bindu calanmakaradAruNam / ' aura ise 'bindumAn binducyutaka'kA udAharaNa diyA hai jo ki isa prakAra ghaTita hotA hai - zlokake prArambhameM 'makaradAruNaM' pATha thA vahA~ bindu dekara 'makarandAruNaM' aisA pATha kara diyA aura anta meM 'calanmakarandAruNaM' aisA pATha thA vahA~ binduko cyuta kara calanmakaradAruNaM ( calate hue magara 1. sudati bho kAnte / sudantIndrairiti sabindukaM pAThyam / 2. uccAraNakAle bindu saMyojya abhiprAyakathane tyajet / uccAraNakAle vidyamAnabindutvAt bindumAnityuktam / 3. padmakaiH / 'padmakaM bindujAlakam' ityabhidhAnAt / 4. ghaTAnAM samUhAnAM ghaTanA tathA / pakSe ghaNTAsaMghaTanayA / 5. trimadalAviNaH / 6. calanmakara60, 80 / calammakarandAruNamityatra bindulopaH / 35. Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 AdipurANam 'samaja ghAtukaM bAlaM kSaNaM nopekSate hriH| kA tukaM kho hima vAgchan samajaGghA tukaM balam // 234 // [mAtrAcyutakapraznottaram ] jagle kayApi soskaNThaM kimapyAkula mUrchanam / viraheganayA kAntasamAgamanirAzayA // 235 // [vyaJjanacyutakam ] ...ka: pAramadhyAste""ka: paruSanisvanaH |"kprtisstthaa jIvAnAMkaH pAThyo'kSaracyutaH // 23 // [zukaH paramadhyAste kAkaH paruSanisvanaH / lokaH pratiSThA jIvAnAM zlokaH pAThyo'kSaracyutaH // 23 // [akSaracyutakapraznottaram ] macchoMse bhayaMkara ) aisA pATha kara diyA hai| ] // 233 / / he mAtA, siMha apane Upara ghAta karanevAlI hAthiyoMkI senAkI bhaNa-bharake lie bhI upekSA nahIM karatA aura he devi, zIta RtumeM kauna-sI strI kyA cAhatI hai ? mAtAne uttara diyA ki samAna jaMghAoMvAlI strI zIta RtumeM putra hI cAhatI hai| [isa zlokameM pahale caraNake 'bAlaM' zabdameM AkArakI mAtrA cyuta kara 'balaM' pATha par3hanA cAhie jisase usakA 'senA' artha hone lagatA hai aura antima caraNake 'balaM' zabdameM AkArakI mAtrA bar3hAkara 'bAlaM' pATha par3hanA cAhie jisase usakA artha putra hone lagatA hai| isI prakAra prathama caraNameM 'samaja'ke sthAnameM AkArakI mAtrA bar3hAkara 'sAma' pATha samajhanA cAhie jisase usakA artha 'hAthiyoMkI' hone lagatA hai| ina kAraNoMse yaha zloka mAtrAcyutaka kahalAtA hai| ] // 234 // he mAtA, koI trI apane patike sAtha viraha honepara usake samAgamase nirAza hokara vyAkula aura mUcchita hotI huI gadgada svarase kucha bhI khedakhinna ho rahI hai| [isa zlokameM jabataka 'jagle' pATha rahatA hai aura usakA artha 'khedakhinna honA' kiyA jAtA hai tabataka zlokakA artha susaMgata nahIM hotA, kyoMki patike samAgamako nirAzAhonepara kisI strIkA gadgada svara nahIM hotA aura na khedakhinna honeke sAtha 'kucha bhI' vizeSaNakI sArthakatA dikhatI hai isalie 'jagle' pAThameM 'la' vyaJjanako cyuta kara 'jage' aisA pATha karanA cAhie / usa samaya zlokakA artha isa prakAra hogA ki-'he devi, koI strI patikA viraha honepara usake samAgamase nirAza hokara svaroMke car3hAva-utArako kucha avyavasthita karatI huI utsukatApUrvaka kucha bhI gA rahI hai| isa taraha yaha zloka 'vyaJjanacyutaka' kahalAtA hai ] // 235 / / kisI devIne pUchA ki he mAtA, piMjaremeM kauna rahatA hai ? kaThora zabda karanevAlA kauna hai ? jIvoMkA AdhAra kyA hai ? aura akSaracyuta honepara bhI par3hane yogya kyA hai ? ina praznoM ke uttaramai mAtAne praznavAcaka'ka' zanake pahale eka-eka akSara aura lagAkara uttara de diyA aura isa prakAra karanese zlokake pratyeka pAdameM jo eka eka asara kama rahatA thA usako bhI pUrti kara dI jaise devIne pUchA thA kA paMjara mabhyAste' arthAt pijar3e meM kauna rahatAhai ? mAtAne uttara diyA 'zukaH paMjaramadhyAste' arthAt pijar3emeM totA rahatA hai| 'kaH paruSanisvanaH' kaThora zabda karanevAlA kauna hai ? mAtAne uttara diyA 'kAkaH paruSanisvanaH' arthAta kauvA kaThora zabda karanevAlA hai| ka:pratiSThA jIvAnAm' arthAt jIvoMkA AdhAra kyAhai ?mAtAne uttara diyA 'lokaHpratiSThA jIvAnAm' arthAt jIvoMkA AdhAra loka hai| aura 'kaH pAThyo'kSaracyutaH' arthAt akSaroMse cyuta honepara bhI 1. samajaM sAmajam / dhAtukaM hiMsrakam / kA tukaM kAstrI tukam / samajaMghA samajaM dhAtukaM baalm| samajaMghA turka bAlamiti pdcchedH| samAne jar3e yasyAH saa| samaM bar3A kambalamiti dvisthAne mAtrAlopaH / 2. uccAraNakAle mAtrAcyutiH abhiprAyakathane melayet / yathA samajamityatra sAmajam / 3. gAnapane lakAre lupte jage, gAnaM cakAra / taditarapakSe 'glai harSakSaye klezaM cakAra uvAraNakAle vyaJjanaM naasti| abhiprAyakathane vyaJjanamasti / yathA jage ityasya jagle klezaM cakAra / 4. gadgadakaNTham / 5. ISadAkulasvaravizrAmaM yathA bhavati tthaa| 6.'kaH supajaramadhyAste kaH suprussniHsvnH| kaH pratiSThA sujIvAnAM kaH [su] pAThayo'bharacyutaH // ' pa0 / 7. AzrayaH / etacchlokasya praznottaramuparimazloke draSTavyam / Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdRzaM parva ke madhurArAvAH ke..puSpazAkhinaH / ke nojhate gandhaH kenAkhilArthadRk // 237 // [ kekinaH madhurArAvAH *kesarAH puSpazAkhinaH / ketakenojhate gandhaH "kevalenAkhilA 'rthadRk // 237 // ] | [dvayakSaracyutakapraznottaram ] kamalA bipI jaran / ko ''nRpatirvartha: ko ''viduSAM mataH // 238 // [ kokilo maJjulAlApaH koTarI viTapI jaran / kopano nRpatirvartha: kovido viduSAM mataH // 238 // ] 12 3 14 [ tadeva ] "svarabhedeSu" kA "rucihA" rujA / kAramayaskAntaM kA tAranisvanA // 239 // [ kAkalI svarabhedeSu kAmalA rucihA rujA / kAmukI 'ramayetkAntaM kAhalA tAranisvanA // 239 // ] "kA kalA svarabhedeSu kA matA rucihA rujA / kA muhU ramayetkAntaM kA hatA tAranisvanA // 240 // [ ekAkSaracyutakeno (ekAkSaracyuna kadantakeno) saraM tadeva ] par3hane yogya kyA hai ? mAtAne uttara diyA ki 'zlokaH pAThyo'kSaracyutaH' arthAt akSaracyutahonepara bhI zloka par3hane yogya hai| [yaha ekAkSaracyuta praznottara jAti hai ] || 236|| kisI devIne pUchA ki he mAtA, madhura zabda karanevAlA kauna hai ? siMhakI prIvApara kyA hote haiM ? uttama gandha kauna dhAraNa karatA hai aura yaha jIva sarvajJa kisake dvArA hotA hai ? ina praznoMkA uttara dete samaya mAtAne praznake sAtha hI do-do akSara jor3akara uttara de diyA aura aisA karanese zlokake pratyeka pAdameM jo do-do akSara kama the unheM pUrNa kara diyaa| jaise mAtAne uttara diyAmadhura zabda karanevAle kekI arthAt mayUra hote haiM, siMhakI grIvApara kesara hote haiM, uttama gandha ketakIkA puSpa dhAraNa karatA hai, aura yaha jIva kevalajJAnake dvArA sarvaza ho jAtA hai [ yaha dvayakSaracyuta praznottara jAti hai ] ||23|| kisI devIne phira pUchA ki he mAtA, madhura AlApa karanevAlA kauna hai ? purAnA vRkSa kauna hai ? chor3a dene yogya rAjA kauna haiM ? aura vidvAnoMko priya kauna hai ? mAtAne pUrva zlokakI taraha yahA~ bhI praznake sAtha hI do-do akSara jor3akara uttara diyA aura pratyeka pAdake do-do kama akSaroMko pUrNa kara diyA / jaise mAtAne uttara diyAmadhura AlApa karanevAlA koyala hai, koTaravAlA vRkSa purAnA vRkSa hai, krodhI rAjA chor3a dene yogya hai aura vidvAnoMko vidvAn hI priya athavA mAnya hai / [ yaha bhI dvayakSaracyuta praznottara jAti hai ] ||23|| kisI devIne pUchA ki he mAtA, svarake samasta bhedoMmeM uttama svara kauna-sA hai ? zarIra kI kAnti athavA mAnasika ruciko naSTa kara denevAlA roga kauna-sA hai ? patiko kauna prasanna kara sakatI hai ? aura ucca tathA gambhIra zabda karanevAlA kauna hai ? ina sabhI praznoMkA uttara mAtAne do-do akSara jor3akara diyA jaise ki svarake samasta bhedoMmeM vINAkA svara uttama hai, zarIrako kAnti athavA mAnasika ruciko naSTa karanevAlA kAmalA (pIliyA) roga hai, kAminI strI patiko prasanna kara sakatI hai aura ucca tathA gambhIra zabda karanevAlI bherI hai / [ yaha zloka bhI dvayakSaracyuta praznosara jAti hai ] ||239|| kisI devIne phira pUchA ki he mAtA, svarake bhedoMmeM uttama svara kauna-sA hai ? kAnti athavA mAnasika ruciko naSTa karanevAlA roga kauna-sA hai ? kauna-sI strI patiko prasanna kara sakatI hai aura tAr3ita hone para gambhIra 1 7 275 1. vada ke madhurArAvAH bada ke puSpazAkhinaH / bada kenohyate gandho vada kenAkhilArthadRk // pa0 / 2. ke madhurArAvAH etacchloke'pi tathaiva / 3. harikandhare a0, la0 / 4. nAgakesarAH / 5. kevalajJAnena / 6. sakalapadArthadarzI / 7 ko maJjulAlApaH etasminnapi tathaiva / 'pa' pustake pratyekapAdAdI 'vada' zabdo'dhiko vidyate / 8. maJjulAlApI da0 / 9. 'pa' pustake pratipAdAdI 'vada' zabdo'dhiko dRzyate / 10. svarabhedeSu kA prazasyA / 11. kAntighnA / 12. uccaravA / etasminnapi tathA / kA kalA svarabhedeSviti zlokastha prazneSu tRtIyatRtIyAkSarANyapanIya tyaktvA kAkalI kaliMbhedeSviti zlokasthottareSu tRtIyatRtIyAkSarANyAdAya tatra milite satyuttaraM bhavati / 13. kAminI a0, pa0, la0 / 14. 'a' pustake nAstyevAyaM zlokaH / 44 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam kA''''kaH zrayate nityaM kA" kIM suratapriyAm / 'kA'nane vadedAnoM ca erakSa ravicyutam // 241 // [ kAmukaH zrayate nityaM kAmukoM suratapriyAm / kAntAnane vadedAnIM caturakSaravicyutam // 241 ] [ ekAkSaracyutakapAdam ] tavAmba kiM vasatyantaH" kA nAstyavibhave tvayi / kA hanti janamAcanaM vadAdyairvya anaiH pRthak // 242 // [tu zuru ] vadAdivyaJjanaiH pRthak // 243 // [[ sUpaH kUpaH bhUpaH ] kaH pApI badAcairazaraiH pRthak // 244 // [palAla:, kulAla:, vilAla: ] varAzaneSu ko rucyaH ko gambhIro jalAzayaH / kaH kAntastava tanvaMgi 9 kaH samutsRjyate dhAnye ghaTayasyasva ko ghaTam / vRSAn dazati sambodhyase kathaM devi kimastyarthakriyApadam / zomA ca kIdRzi " vyomni bhavatIdaM nigadyatAm // 245 // [ 'bhavati', niha taikAlApakam ] 276 tathA ucca zabda karanevAlA bAjA kauna-sA hai ? isa zloka meM pahale hI prazna haiM / mAtAne isa lokake tRtIya akSarako haTAkara usake sthAnapara pahale zlokakA tRtIya akSara bolakara uttara diyA [ yaha zloka ekAkSaracyutaka aura ekAkSaracyutaka hai ] // 240 // koI devI pUchatI hai ki he mAtA, 'kisI vanameM eka kauA saMbhogapriya kAgalIkA nirantara sevana karatA hai'| isa lokameM cAra akSara kama haiM unheM pUrAkara uttara diijie| mAtAne cAroM caraNoMmeM eka-eka akSara bar3hAkara uttara diyA ki he kAntAnane, ( he sundara mukhavAlI), kAmI puruSa saMbhogapriya kAminIkA sadA sevana karatA hai [ yaha zloka ekAkSaracyutaka hai ] // 241 || kisI devIne phira pUchA ki he mAtA, tumhAre garbha meM kauna nivAsa karatA hai ? he saubhAgyavatI, aisI kauna-sI vastu hai jo "tumhAre pAsa nahIM hai ? aura bahuta khAnevAle manuSyako kauna-sI vastu mAratI hai ? ina praznoMkA uttara aisA dIjie ki jisameM antakA vyaJjana eka-sA ho aura AdikA vyaJjana bhinna-bhinna prakArakA ho / mAtAne uttara diyA 'tuka' 'zuka' 'ruka' arthAt hamAre garbha meM putra nivAsa karatA hai, hamAre samIpa zoka nahIM hai aura adhika khAnevAleko roga mAra DAlatA hai / [ ina tInoM uttaroMkA prathama vyaJjana akSara judA-judA hai aura antima vyaJjana sabakA eka-sA hai || 242 // kisI devIne pUchA ki he mAtA, uttama bhojanoMmeM ruci bar3hAnevAlA kyA hai ? gaharA jalAzaya kyA hai ? aura tumhArA pati kauna hai ? he tanvaMgi, ina praznoMkA uttara aise pRthaka-pRthaka zabdoM meM dIjie jinakA pahalA vyaMjana eka samAna na ho / mAtAne uttara diyA ki 'sUpa' 'kUpa' aura 'bhUpa', arthAt uttama bhojanoMmeM ruci bar3hAnevAlA sUpa (dAla) hai, gaharA jalAzaya hai aura hamArA pati bhUpa (rAjA nAbhirAja ) hai || 243 || kisI devIne phira kahA ki he mAtA, anAja meM se kauna-sI vastu chor3a dI jAtI hai ? ghar3A kauna banAtA hai ? aura kauna pApI cUhoMko khAtA hai ? inakA uttara bhI aise pRthaka-pRthaka zabdoM meM kahie jinake pahale ke do akSara bhinna-bhinna prakAra ke hoM / mAtAne kahA 'palAla', 'kulAla' aura 'viDAla' arthAt anAja meM se piyAla chor3a diyA jAtA hai, ghar3A kumhAra banAtA hai aura bilAva cUhoMko khAtA hai || 244 || koI devI phira pUchatI hai ki he devI, tumhArA sambodhana kyA hai ? sattA arthako kahanevAlA kriyApada kauna-sA hai ? aura kaise AkAzameM zobhA hotI hai ? mAtAne uttara diyA 'bhavati', arthAt merA sambodhana bhavati, ( bhavatI zabdakA sambodhanakA ekavacana ) hai, sattA arthako 1. kAnUna kutsitavadana / 2. cara ratam / pakSe ratavizeSaH / etau anyarthe / etacchlokArthaH uparimazloke sphuTaM bhavati / 3. garbhe / 4. audarikam / 5. bhinnaprayamavyaJjanaiH / 6. putraH / 7. zokaH / 8. rogaH / 9. mUSakAn / 10. bhakSayati / 11. niSkaladhAnyam / 12. mArjAraH / 13 astItyartho yasya tat / 14. kIdRze 0 0 / 15. bhavati iti sambodhyate / bhavati iti kriyApadam / bhavati bhAti nakSatrANyasya santIti bhavat tasmin bhavati / Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva jinamAnamranAkoko nAyakArcitasaskramam / kamAhuH kariNaM coda lakSaNaM kodazaM vidaH // 246 // ['suravarada', bahirlApikA ] bho ketakAdivarNena saMdhyAdisajuSAmunoM / zarIramadhyavarNena svaM siMhamupalakSaya // 24 // ['kesarI' bhantApikA ] kaH kIdRga na nRpairdaNjyaH kaH khe mAti kuto'mba bhiiH| mIroH kodagnivezaste nA naagaarviraajitH||24|| [AdiviSamamantarAlApakaM praznottaram ] kahanevAlA kriyApada bhavati' hai (bhU-dhAtuke prathama puruSakA ekavacana) aura bhavati arthAt nakSatra sahita AkAzameM zobhA hotI hai (bhavat zabdakA saptamIke ekavacanameM bhavati rUpa banatA hai) [ina praznoMkA bhavati' uttara isI zlokameM chipA hai isalie ise niha taikAlApaka' kahate haiM ] 245 / / koI devI phira pUchatI hai ki mAtA, devoMke nAyaka indra bhI atizaya namra hokara jinake uttama caraNoMkI pUjA karate haiM aise jinendradevako kyA kahate haiM ? aura kaise hAthIko uttama lakSaNavAlA jAnanA cAhie ? mAtAne uttara diyA 'suravarada' arthAt jinendradevako 'suravarada'-devoMko vara denevAlA kahate haiM aura su-rava-rada arthAt uttama zabda aura dA~toMvAle hAthIko uttama lakSaNavAlA jAnanA caahie| [ina praznoMkA uttara bAharase denA par3A hai isalie ise 'bahirlApikA' kahate haiM ] // 246 // kisI devIne kahA ki he mAtA, ketakI Adi phUloMke varNase, sandhyA Adike varNase aura zarIrake madhyavartI varNase tU apane putrako siMha hI samajha / yaha sunakara mAtAne kahA ki ThIka hai, ketakIkA Adi akSara 'ke' sandhyAkA Adi akSara 'sa' aura zarIrakA madhyavartI akSara 'rI' ina tInoM akSaroMko milAnese 'kesarI' yaha siMhavAcaka zabda banatA hai isalie tumhArA kahanA saca hai| [ise zabdaprahelikA kahate haiM ] // 247 / / [kisI devIne phira kahA ki he kamalapatrake samAna netroMvAlI mAtA, 'kareNu' zabdameM-se k ,ra aura Na akSara ghaTA denepara jo zeSa rUpa bacatA hai vaha Apake lie akSaya aura avinAzI ho| he devi ! batAie vaha kauna-sA rUpa hai ? mAtAne kahA 'AyuH', arthAt kareNuH zabdameM se kara aura Na vyaMjana dUra kara denepara a+e+3 ye tIna svara zeSa bacate haiN| a aura e ke bIca vyAkaraNake niyamAnusAra sandhi kara denese. donoMke sthAnameM 'ai' Adeza ho jaayegaa| isalie 'ai+u' aisA rUpa hogaa| phira ina donoMke bIca sandhi hokara arthAt 'ai' ke sthAnameM 'Aya' Adeza karanepara Ay +:=AyuH aisA rUpa bnegaa| tuma logoMne hamArI Ayuke akSaya aura avinAzI honekI bhAvanA kI hai so ucita hI hai| ] phira koI devI pUchatI hai ki he mAtA, kona aura kaisA puruSa rAjAAke dvArA daNDanIya nahIM hotA ? AkAzameM kauna zobhAyamAna hotA hai ? Dara kisase lagatA hai aura he bhIru ! terA nivAsasthAna kaisA hai ? ina 1. prazastalakSaNam / codyallakSaNaM a0, 50, l0| coddhaM lakSaNaM ba0 / 2. surebhyaH varamabhISTaM dadAtoti suravaradaH tam / gajapakSe zobhanA ravaradA yasya sa suravaradaH tam / dhvanaddantam / 3. ketakakundanadyAva. tAdivarNena / pakSe ketakIzabdasyAdivarNena 'ke' ityakSareNa / 4. juSA rAgeNa sahitaH sajuT sandhyA AdiryasyAso sandhyAdisajuT tena / pakSe sandhyAzabdasyAdivarNa sakAraM juSate sevate iti sandhyAsajuTa tena sakArayuktenetyarthaH / 5. zarIramadhyapradezagataraktavarNena / pakSe zarIrazabdasya madhyavarti 'rI'tyakSareNa / 6. ito'ne ta-bAtirikteSu 'pustakeSu nimnAGkitaH zloko'dhiko dRzyate-AsAdayati yadrUpaM kareNuH karaNavinA / tatte kamalapatrAkSi bhavatyakSayamavyayam / 7. nAnAgAH vividhAparAdhaH / 'Ago'parAdho mantuH' AnAgAH nA nirdoSaH pumAn / raviH / AjitaH saGgrAmAt / * anusvAra aura visA~kA antara rahanepara citrAlaMkArakA bhaMga nahIM hotaa| Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 AdipurANam svattanau kAmba gambhIrA rAjo dorlamba mAkutaH / kora kiM nu vigADhavyaM tvaM ca zlAghyA kathaM satI // 249 // ['nAmirAjAnugAdhikam ' bahirAlApakamantaviSamaM praznottaram ] svAM vinodayituM devi prAptA nAkAlayAdimAH / mRtyanti karaNedhinamoraGge surAGganAH // 250 // khamamba recitaM pazya nATake surasAnvitam / svamambare citaM vaizya peTakaM"surasAritam // 25 // ...[ gomUtrikA ] vasudhA rAjate tanvi paritastvadgRhAGgaNam / vasudhArAnipAtena dadhatIva mahAnidhim // 252 // praznoMke uttara meM mAtAne zlokakA cauthA caraNa kahA 'naanaagaar-viraajitH'| isa eka caraNase hI pahale kahe hue sabhI praznoMkA uttara ho jAtA hai / jaise, nA anAgAH, raviH, AjitaH, nAnAgAravirAjitaH arthAt aparAdharahita manuSya rAjAoMke dvArA daNDanIya nahIM hotA, zameM ravi (sUye) zobhAyamAna hotA hai, Dara Aji (yaddha) se lagatA hai aura merA nivAsasthAna aneka gharoMse virAjamAna hai| [yaha Adi viSama antarAlApaka zloka kahalAtA hai ] // 248 / / kisI devIne phira pUchA ki he mAtA ! tumhAre zarIrameM gambhIra kyA hai ? rAjA nAbhirAjakI bhujAe~ kahA~taka lambI haiM ? kaisI aura kisa vastumeM avagAhana (praveza) karanA cAhie ? aura he pativrate, tuma adhika prazaMsanIya kisa prakAra ho ? mAtAne uttara diyA 'nAbhirAjAnugAdhika' (nAbhiH, AjAnu, gAdhi-kaM, naabhiraajaanugaa-adhik)| zlokake isa eka caraNameM hI saba praznoMkA uttara A gayA hai jaise, hamAre zarIrameM gambhIra (gaharI) nAbhi hai, mahArAja nAbhirAjakI bhujAe~ AjAnu arthAt ghuTanoM taka lambI haiM, gAdhi arthAt kama gahare ke arthAt jalameM avagAhana karanA cAhie aura maiM nAbhirAjakI anugAminI (AjJAkAriNI) honese adhika prazaMsanIya huuN| [yahA~ praznoMkA uttara zlokameM na Aye hue bAhara ke zabdoMse diyA gayA hai isalie yaha bahirlApaka anta viSama praznottara hai]||249|| [isa prakAra una deviyoMne aneka prakArake prazna kara mAtAse una sabakA yogya uttara prApta kiyaa| aba ve citrabaddha zlokoM dvArA mAtAkA manoraMjana karatI huI bolI] he devi, dekho, Apako prasanna karaneke lie svargalokase AyI huI ye deviyA~ AkAzarUpI raMgabhUmimeM aneka prakArake karaNoM (nRtyavizeSa)ke dvArA nRtya kara rahI haiM / 250 / / he mAtA, usa nATakameM honevAle rasIle nRtyako dekhie tathA devoMke dvArA lAyA huA aura AkAzameM eka jagaha ikaTThA huA yaha apsarAoMkA samUha bhI dekhie| [yaha gomUtrikAbaddha zloka hai|] // 251 // he tanvi! ratnoMkI varSAse Apake gharake A~ganake cAroM 1. bAhulambaH / 2. kutaH A sImArthe AG / kasmAt paryanta ityarthaH / 3. praveSTavyam / pragADhavyam da0 / 4. pativratA / sati ma0, l0| 5. nAbhiH AjAnu Uruparvaparyantamiti yAvat / gAdhikaM gAdhiH talasparzipradezaH asyAstIti gAdhi / gAdhi ca tata kaM jalaM gAdhikaM / 'karmaNaH salilaM payaH' ityabhidhAnAt / jAnudaghna nAbhidaghnAnujalAzayaH / adhikaM nAbhirAjAnuvartinI cet / 6. aGgakaranyAsaH / 7. balgitam / 8. AtmIyam / 9. nicitam / 10. vaizyAnAM sambandhi samUham / 11. devaH prApitam / thi ci / tvamamba recitaM pazya nATake surasAnvitam / svamambare citaM vaizyapeTakaM surasAritama / / Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva vasudhArAnibhainAt svargazrIsvAmupAsinum / seyamAyAti pazyainAM nAnAratnAMzucitritAm // 253 // mude'stu vasudhArA te devatAzIstatAmbarA / stutAdeze namAtAdhA' vazIze "svasvanastasu // 254 // iti tAbhi: prayuktAni dusskr| Ni vizeSataH / jAnAnA suciraM bheje sAntarvalI 'sukhAsikAm // 255 // nisargAcca dhRtistasyAH parijJAne'bhavat parA / prajJAmayaM paraM jyotirudvahantyA nijodare // 256 // sA tadAtmIyagarbhAntargataM " tejo'tibhAsuram / dadhAnAkAMzugarbheva prAcI" prApa parAM rucim // 257 // sUcitA vasudhArorudIpenAdhaH kRtArciSA / nidhigarbhasthalIvAsI reje rAjIvalocanA // 258 // orakI bhUmi aisI zobhAyamAna ho rahI hai mAno kisI bar3e khajAneko hI dhAraNa kara rahI ho || 252 || he devi ! idhara aneka prakArake ratnoMkI kiraNoMse citra-vicitra par3atI huI yaha ratnadhArA dekhie / ise dekhakara mujhe to aisA jAna par3atA hai mAno ratnadhArAke chalase yaha svargakI lakSmI hI ApakI upAsanA karaneke lie Apake samIpa A rahI hai || 253 // jisakI AjJA atyanta prazaMsanIya hai aura jo jitendriya puruSoMmeM atizaya zreSTha hai aisI he mAtA ! devatAoMke AzIrvAdase AkAzako vyApta karanevAlI atyanta suzobhita, jIvoMkI daridratAko naSTa karanevAlI aura namra hokara AkAzase par3atI huI yaha ratnoMkI varSA tumhAre Ananda ke lie ho [ yaha ardhabhrama zloka hai - isa zloka ke tRtIya aura caturtha caraNake akSara prathama tathA dvitIya caraNameM hI A gaye haiN| ] || 254 || isa prakAra una deviyoMke dvArA pUche hue kaThina kaThina praznoMko vizeSa rUpase jAnatI huI vaha garbhavatI marudevI cirakAla taka sukhapUrvaka nivAsa karatI rahI || 255|| vaha marudevI svabhAvase hI santuSTa rahatI thI aura jaba use isa bAtakA parijJAna ho gayA ki maiM apane udara meM jJAnamaya tathA utkRSTa jyotisvarUpa tIrthakara putrako dhAraNa kara rahI hU~ taba use aura bhI adhika santoSa huA thA || 256 || vaha marudevI usa samaya apane garbhake antargata atizaya dedIpyamAna tejako dhAraNa kara rahI thI isalie sUryako kiraNoMko dhAraNa karanevAlI pUrva dizAke samAna atizaya zobhAko prApta huI thI || 257|| anya saba kAntiyoMko tiraskRta karanevAlI ratnoMko dhArArUpI vizAla dIpakase jisakA pUrNa prabhAva jAna liyA gayA hai aisI vaha kamalanayanI marudevI kisI 1. vyAjena / 2. 'ArAddUrasamIpayoH' / 3. natAtASA da0 / nakhAtASA ba0 / nabhAtAdA 80 / bhAyAH bhAvaH bhAtA tAM dadhAtIti bhAtASA / bhAvaM doptiH tAm AdaghAtIti vA / 4. bazinAM munInAm Iza: vazIzaH sarvajJaH saH asyAstIti vazIzA marudevI tasyAH sambodhanam vazIze, vazino jinasya IzA svAminI tasyAH sambodhanaM vazIze / 5. suSThu asubhiH prANai: anastaM sUte yA sA svasvanastasUH tasyAH sambodhanaM svasvanastasu / 6. devIbhi: / 7. duSkarasaMjJAni / 8. sukhAsthitAm / 9. saMtoSaH / 10. tejaH piNDarUpArthakam / 11. pUrvadika 12. zobhAm / 13. adhaHkRta adhomukha * mu tp stu va 8 stu va zI ze sva va tA tA de zI | ze su sta na sva dhA tA bhA na rA mba tA sta te rA dhA su Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 AdipurANam mahAsatvena tenAsau garmasthena para zriyam / bamAra ratnagarbhava bhUmirAkaragocarA // 259 // sa mAturudarastho'pi nAsyAH pIDAmajIjanat / darpaNastho'pi kiM vahnidahettaM pratibimbita: // 260 // trivalImaGguraM tasyAstathaivAsthAttanUdaram / tathApi vavRdhe garbhastejasaH prAmavaM hi tat // 261 // nodare vikRtiH kApi stanau na nIlacakau / na pANDuvadanaM tasyA garbho'pyavRdhadadbhutam // 262 // svAmodaM mukhametasyAH rAjAghrAyaiva so'tRpat / madAliriva pagrinyAH pannamaspaSTakesaram // 263 // so'mAd vizuddhagarmasthastribodhavimalAzayaH / sphaTikAgAramadhyasthaH pradIpa iva nizcalaH // 26 // kuzezayazayaM devaM sA dadhAnodarezayam / kuzezayazayevAsInmAnanIyA divaukasAm // 265 // nigUDhaM ca zacI devI siSeve kila saapsraaH| maghonAdhavidhAtAya 'prahitA tAM mahAsatIm // 26 // ---sAnasIma paraM kaMcit namyate sma svayaM janaiH / cAndrI kaleva rundrazrIdevIva ca sarasvatI // 26 // bahunAtra kimuktena zlAghyA saikA jagastraye / yA "sraSTurjagatAM sraSTrI babhUva bhuvanAmbikA // 268 // dIpakavizeSase jAnI huI khajAnekI madhyabhUmike samAna suzobhita ho rahI thI / / 258 // jisake bhItara aneka ratna bhare hue haiM aisI ratnoMko khAnikI bhUmi jisa prakAra atizaya zobhAko dhAraNa karatI hai usI prakAra vaha marudevI bhI garbha meM sthita mahAbalazAlI putrase atizaya zobhA dhAraNa kara rahI thI / / 259 / / ve bhagavAn RSabhadeva mAtAke udara meM sthita hokara bhI use kisI prakArakA kaSTa utpanna nahIM karate the soThIka hI hai darpaNameM prativimbita huI agni kyA kabhI darpaNako jalA sakatI hai ? arthAt nahIM jalA sakatI // 260 // yadyapi mAtA marudevIkA kRza udara pahaleke samAna hI trivaliyoMse suzobhita banA rahA tathApi garbha vRddhiko prApta hotA gayA so yaha bhagavAnake tejakA prabhAva hI thA // 261 / / na to mAtAke udara meM koI vikAra huA thA, na usake stanoMke agrabhAga hI kAle hue the aura na usakA mukha hI sapheda huA thA phira bhI garbha bar3hatA jAtA thA yaha eka AzcaryakI bAta thI // 262 // jisa prakAra madonmatta bhramara kamalinIke kesarako binA chue hI usakI sugandha mAtrase santuSTa ho jAtA hai usI prakAra usa samaya mahArAja nAbhirAja bhI marudevIke sugandhiyukta mukhako sUMghakara hI santuSTa ho jAte the / / 263 / / marudevIke nirmala garbha meM sthita tathA mati, zruta aura avadhi ina tIna jJAnoMse vizuddha antaHkaraNako dhAraNa karanevAle bhagavAn vRSabhadeva aise suzobhita hote the jaisA ki sphaTika maNike bane hue.gharake bIcameM rakhA huA nizcala - dIpaka suzobhita hotA hai // 264 // aneka deva-deviyA~ jisakA satkAra kara rahI haiM aura jo apane udarameM nAbhi-kamalake Upara bhagavAn vRSabhadevako dhAraNa kara rahI hai aisI vaha marudevI sAkSAt lakSmIke samAna zobhAyamAna ho rahI thI / / 265 / / apane samasta pApoMkA nAza karaneke lie indrake dvArA bhejI haI indrANI bhI apsarAoMke sAthasAtha guptarUpase mahAsatI marudevIkI sevA kiyA karatI thI / / 266 // jisa prakAra atizaya zobhAyamAna candramAkI kalA aura sarasvatI devo kisIko namaskAra nahIM karatI kintu saba loga unheM hI namaskAra karate haiM isI prakAra vaha marudevI bhI kisIko namaskAra nahIM karatI thI,kintu saMsArake anya samasta loga svayaM use hI namaskAra karate the // 267 / isa viSayameM adhika kahanese kyA prayojana hai ? itanA kahanA hI basa hai ki tInoM lokoMmeM vahI eka prazaMsanIya thii| vaha jagatke sraSTA arthAt bhogabhUmike bAda karmabhUmikI vyavasthA karanevAle zrIvRSabhadevakI dhama / 2. aadibrhmaannm| 3. udare zete iti udarezayastam / jaTharasthamiti yAvata / 4. lakSmIH / 5. pUjyA / 6. indreNa / 7. -vinAzAya ma0, l.| 8. preSitA / 9. namanti sma / 10. anya kimapi / 11. janayituH / 12. jnyitrii| Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazaM parva change sA'vibabhAvamirAmatarAGgI zrI mirupAsitamUttiramUmiH / zrIbhavane bhuvanaikalalAgni zrIbhRti bhUbhRti tambati sevAm || 269 // mAlinI atiruciratarAGgI kalpavaslIva sAbhUt smitakusumamanUnaM darzayantI phalAma / nRpatirapi tadAsyAH pArzvavartI rarAje surataruriva tuGgo maGgakazrIvibhUSaH // 270 // lalitataramathAsyA vaktrapadmaM sugandhi "vacanamadhurasAzAsaMsajadrAjahaMsaM muhuramTatamivAsyA vaktrapUrNa nduruyad sphuritadazana rozcirma arIkesarAjyam / bhRzamanayata bodhaM bAlamAnussamudyan // 271 // vacanamasRjaduccairloka ceto'bhinandI | nRpatirapi satRSNasta pipAsan sa reme svajanakumudacaNDaiH svaM vibhaktaM yathAsvam // 172 // 281 jananI thI isalie kahanA cAhie ki vaha samasta lokako jananI thI / / 268 / / isa prakAra jo svabhAvase hI manohara aMgoMko dhAraNa karanevAlI hai, zrI, hI Adi deviyA~ jisakI upAsanA karatI haiM tathA aneka prakArakI zobhA va lakSmIko dhAraNa karanevAle mahArAja bhI svayaM jisakI sevA karate haiM aisI vaha marudevI, tInoM lokoMmeM atyanta sundara zrIbhavanameM rahatI huI bahuta hI suzobhita ho rahI thI / / 269 / / atyanta sundara aMgoMko dhAraNa karanevAlI vaha marudevI mAno eka kalpalatA hI thI aura manda hAsyarUpI puSpoMse mAno logoMko dikhalA rahI thI ki aba zIghra hI phala laganevAlA hai| tathA isake samIpa hI baiThe hue maGgalamaya zobhA dhAraNa karanevAle mahArAja nAbhirAja bhI eka U~ce kalpavRkSake samAna zobhAyamAna hote the / / 270 / / usa samaya marudevIkA mukha eka kamalake samAna jAna par3atA thA kyoMki vaha kamalake samAna hI atyanta sundara thA, 'sugandhita thA aura prakAzamAna dA~toMkI kiraNamaMjarIrUpa kezarase sahita thA tathA vacanarUpI parAgake rasako AzAse usameM atyanta Asakta hue mahArAja nAbhirAja hI pAsa baiThe hue rAjahaMsa pakSI the / isa prakAra usake mukharUpI kamalako udita (utpanna) hote hue bAlakarUpI sUryane atyanta harSako prApta karAyA thA / / 271 / / athavA usa marudevIkA mukha pUrNa candramAke samAna thA kyoMki vaha bhI pUrNa candramAke samAna saba logoMke manako utkRSTa Ananda denevAlA - thA aura candramA jisa prakAra amRtakI sRSTi karatA hai usI prakAra usakA mukha bhI bAra-bAra utkRSTa vacanarUpI amRtakI sRSTi karatA thaa| mahArAja nAbhirAja usake vacanarUpI amRtako pIne meM bar3e satRSNa the isalie ve apane parivArarUpI kumudra-samUhake dvArA vibhakta kara diye hue apane bhAgakA icchAnusAra pAna karate hue ramaNa karate the / bhAvArtha - marudevIkI AzA pAlana 1. sAmibabhA - ma0 / sAtibabhA-la0 / 2. zrohrodhRtyAdidevIbhi: / 3. tilake / 4. maGgalArtha - / 5. makarandarasavAcchA / 6. tadvacanAmRtam / 7 pAtumicchan / 8. -khaNDa a0, sa0 ma0, 60, la0 / 9. saMvibhaktaM sa0 / 36 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 AdipurANam zArdUlavikrIDitam ilyAdhiSkRtamaGgalA bhagavatI devImirAsAdaraM vadhe'ntaH paramodayaM tribhuvane'pyAzcaryabhUtaM mahaH / rAjainaM jinabhAvinaM sutaraviM panAkarasyAnuvan / sAkAkSaH pratipAlayan pratimadhAt prAsodavaM bhUbasom // 23 // . ityAce bhagavajjinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe bhagavatsvargAvataraNavarNanaM nAma dvAdazaM parva // 12 // karaneke lie mahArAja nAbhirAja tathA unakA samasta parivAra taiyAra rahatA thA / / 272 / isa prakAra jo prakaTarUpase aneka maMgala dhAraNa kiye hue haiM aura aneka deviyA~ Adarake sAtha jisakI sevA karatI haiM aisI marudevI parama sukha denevAle aura tInoM lokoMmeM Azcarya karanevAle bhagavAna RSabhadevarUpI tejaHpujako dhAraNa kara rahI thI aura mahArAja nAbhirAja kamaloMse suzobhita tAlAbake samAna jinendra honevAle putrarUpI sUryako pratIkSA karate hue bar3I AkAMkSAke sAtha parama sukha denevAle bhArI dhairyako dhAraNa kara rahe the / / 273 / .. isa prakAra zrIbhArSa nAmase prasiddha bhagavajinasenAcAryapraNIta triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahameM bhagavAnke svargAvataraNakA varNana karanevAlA bArahavA~ parva samApta hubhA // 12 // 1. bhAgyavatI / 2. ne sAzcarya-la0, m0| 3. tejH| 4. bhAvI cAso jinazca jinabhAvI tm| 5. padmAkaramanukurvan / 6. pratIkSamANaH / 7. prAptodayAM a0, 50, sa0, 80, la* / Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayodazaM parva athAto navamAsAnAmasyaye suSuve vibhum / devI devImirukAmiyathAsvaM.parivAritA // 1 // prAcIva' bandhumajAnAM sA lebhe mAsvaraM sutam / caitre mAsyasite pakSe navamyAmudaye raveH // 2 // vizve brahmamahAyoge jagatAmekavallabham / bhAsamAna trimioMdhaiH zizumapyazizuM guNaiH // 3 // tribodhakiraNojhAsibAlArko'sau sphuradyutiH / nAmirAjodayAdindrAdudito vivamo vibhuH // 4 // dizaH 'prasasimAsedurAsIlimalamambaram / guNAnAmasya baimalyamanukatumiva prabhoH // 5 // prajAnAM vavRdhe harSaH surA vismayamAzrayan / amlAnikusumAnyurmumucuH surabhUruhAH // 6 // 'anAhatAH pRthudhvAnA dadhvanudivijAnakAH / mRduH sugandhiH ziziro marummandaM tadA vavau // 7 // pracacAla mahI toSAt nRtyantIva calagiriH / uDhelo jaladhinamagamat pramadaM param // 8 // tato'buddha surAdhIzaH siNhaasnvikmpnaat| prayuktAvadhirubhUtiM jinasya vijitainasaH // 9 // tato janmAbhiSekAya matiM cakre zatakratuH / tIrthakajhAvimacyAjavandhau tasminudevupi // 10 // - tadAsanAni devAnAmakasmAt" pracakampire / devAnuvAsanemyo'dhaH pAtayantIva saMbhramAt // 11 // athAnantara, Upara kahI huI zrI, DI Adi deviyA~ jisakI sevA karaneke lie sadA samIpameM vidyamAna rahatI haiM aisI mAtA maradevIne nava mahIne vyatIta honepara bhagavAn vRSabhadevako utpanna kiyA // 1 // jisa prakAra prAtaHkAlake samaya pUrva dizA kamaloMko vikasita karanevAle prakAzamAna sUryako prApta karatI hai usI prakAra mAyAdevI bhI caitra kRSNa navamIke dina sUryodayake samaya uttarASAr3ha nakSatra aura brahma nAmaka mahAyogameM mati, zruta aura avadhi ina tIna jJAnoMse zobhAyamAna, bAlaka honepara bhI guNoMse vRddha tathA tInoM lokoMke eka mAtra svAmI dedIpyamAna putrako prApta kiyA / / 2-3 // tIna jJAnarUpI kiraNoMse zobhAyamAna, atizaya kAntikA dhAraka aura nAbhirAjarUpI udayAcalase udayako prApta huA vaha bAlakarUpI sUrya bahuta hI zobhAyamAna hotA thA // 4 // usa samaya samasta dizAe~ svacchatAko prApta huI thI aura AkAza nirmala ho gayA thaa| aisA mAlUma hotA thA mAno bhagavAnake guNoMkI nirmalatAkA anukaraNa karaneke lie hI dizAe~ aura AkAza svacchatAko prApta hue hoM / / 5 / / usa samaya prajAkA harSa bar3ha rahA thA, deva Azcaryako prApta ho rahe the aura kalpavRkSa U~cese praphullita phUla barasA rahe the // 6 // devoMke dundubhi bAje binA bajAye hI U~cA zabda karate hue baja rahe the aura komala, zItala tathA sugandhita vAyu dhIre-dhIre baha rahA thaa| usa samaya pahAr3oMko hilAtI huI pRthivI bhI hilane lagI thI mAno santoSase nRtya hI kara rahI ho aura samudra bhI laharA rahA thA mAno parama Anandako prApta huA ho / / / / tadanantara siMhAsana kampAyamAna honese avadhijhAna jor3akara indrane jAna liyA ki samasta pApoMko jItanevAle jinendradevakA janma huaa| AgAmI kAlameM utpanna honevAle bhavya jIvarUpI kamaloMko vikasita karanevAle zrI tIrthakararUpI sUryake udita hote hI indrane unakA janmAbhiSeka karanekA vicAra kiyA // 10 // usa samaya akasmAt saba devoMke Asana kampita hone lage the aura aise mAlUma hote the mAno una devoMko 1. pUrvadik / 2. labdhavatI / 3. kRSNe / 4. uttraapaadnksstre| 5. zobhamAnam / 6.prasannatAm / 7. gatAH / 8. nemalyam / 9. atADyamAnAH / 10. usattim / 11. AkasmikAt / Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam zirAMsi pracalanmaulimIni praNatiM ddhuH| surAsuragurojanma bhAvayantIva vismayAt // 12 // ghaNTAkaNThIravadhvAnabharIzaGkAH pradadhvanuH / kalpezajyotiSAM vanyabhAvanAnAM ca vezmasu // 13 // teSAmunimavelAnAmandhonAmiva niHsvanam / zrutvA bubudhire janma vibudhA bhuvanezinaH // 14 // tataH zakrAjJayA deva pRtanA niryayurdivaH / tAratamyena sAvAnA mahAbdheriva vIcayaH // 15 // istyazvarapagandharvanataMkIpasayo vRSAH / ityamUni surendrANAM mahAnIkAni niryayuH // 16 // atha saudharmakalpezo maharAvatadantinam / samAkhya samaM zacyA pratasthe vibudhairvRtaH // 17 // tataH sAmAnikAsAyaviMzAH pAriSadAmarAH / prAramarauH samaM lokapAlAstaM parivajire // 18 // dundumInAM mahAdhvAnaH surANAM jayaghoSaNaH / mahAnabhUtadA dhyAnaH surAnIkeSu visphuran // 19 // hasanti kaMcinnusyanti bahAsyAsphoTayansyapi / purodhAvanti gAyanti surAstatra pramodinaH // 20 // namo'GgaNaM tadA kRtsnamAra tridazAdhipAH / svaiH svairvimAnairAjagmuvAhanaizca pRthagvidhaiH // 2 // teSAmApatatAM yAnavimAnairAtataM namaH / triSaSTipaTalebhyo'nyat svargAntaramivAsRjat // 22 / / namaH parasi nAkIndradehoyotAcchayAriNi / smerANyapsarasAM vaktrANyAtenuH parajazriyam // 23 // bar3e saMbhramake sAtha U~ce siMhAsanoMse nIce hI utara rahe hoM // 11 // jinake mukuToMmeM lage hue maNi kucha-kucha hila rahe haiM aise devoMke mastaka svayameva namrIbhUta ho gaye the aura aise mAlUma hote the mAno bar3e Azcaryase sura, asura Adi sabake guru bhagavAn jinendradevake janmakI bhAvanA hI kara rahe hoM / / 12 / / usa samaya kalpavAsI, jyotiSI, vyantara aura bhavanavAsI devoMke gharoMmeM kramase apane-Apa hI ghaNTA, siMhanAda, bherI aura zaMkhoMke zabda hone lage the // 13 // uThI huI laharoMse zobhAyamAna samudra ke samAna una bAjoMkA gambhIra zabda sunakara devoMne jAna liyA ki tIna lokake svAmI tIrthakara bhagavAnakA janma huA hai // 14 // tadanantara mahAsAgarakI laharoMke samAna zabda karatI huI devoMkI senAe~ indrakI AjJA pAkara anukramase svargase nikalIM // 1 // hAthI, ghor3e, ratha, gandharva, nRtya karanevAlI, piyAde aura baila isa prakAra indrakI ye sAta bar3Ibar3I senAe~ nikalIM // 16 // tadanantara saudharma svargake indrane indrANIsahita bar3e bhArI ( eka lAkha yojana vistRta) airAvata hAthIpara car3hakara aneka devoMse parivRta ho prasthAna kiyA // 17 // tatpazcAt sAmAnika, bAyastriMza, pAriSada, amirakSa aura lokapAla jAtike devoMne usa saudharma indrako cAroM orase ghera liyA arthAt usake cAroM ora calane lge||18|| usa samaya dundubhi bAjoMke gambhIra zabdoMse tathA devoMke jaya-jaya zandake uccAraNase usa devasenAmeM bar3A bhArI kolAhala ho rahA thA // 19 // usa senAmeM Anandita hue kitane hI deva ha~sa rahe the, kitane hI nRtya kara rahe the, kitane hI uchala rahe the, kitane hI vizAla zabda kara rahe the, kitane hI Age daur3ate the, aura kitane hI gAte the // 20 // ve saba deva-devendra apane-apane vimAnoM aura pRthak-pRthaka vAhanoMpara car3hakara samasta AkAzarUpI A~ganako vyApta kara A rahe the||21|| una Ate hue devoM ke vimAna aura vAhanoMse vyApta huA AkAza aisA mAlUma hotA thA mAno tirasaTha paTalavAle svargase bhinna kisI dasare svargakI hI sRSTi kara rahA ho||22|| usa samaya indrake zarIrakI kAntiApI svaccha jalase bhare hue AkAzarUpI sarovarameM apsarAoMke manda-manda ha~sate hue mukha, kamaloMkI 1. anIkinI / 2. -nikAmastrizatpAri-sa0, ma0, l.| sAmAnikAstrAyastrizatpAri -da0,50 a0 / sAmAnikatrAyastrizAri-ba. 3. jayaghopakaH ma0 l0| 4. garjanti / 5. naanaaprkaarH| 6. AgacchatAm / 7. vyAptam / Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayodazaM parva namo'mbhau surAdhIzapRtanAcalavIcike / makarA iva saMrejurUkarAH suravAraNAH // 24 // kramAdaya surAnokAnyambarAdacirAd bhuvam / avatIrya purI prApurayojyAM paramardikAm // 25 // tatpuraM viSvagAveSTya tadAsthuH surasainikAH / rAjAgaNaM ca saMlbamabhUdinnamahotsavaiH // 26 // prasavAgAramindrANI tataH prAvizadussavAt / tatrApazyat kumAreNa sAI tAM jinamAtaram // 27 // jinamAtA tadA zacyA dRSTA sA saanuraagyaa| saMdhyayeva hariprAcI saMgatA bAlamAnunA // 28 // muhuH pradakSiNIkRtya praNamya ca jagadgurum / jinamAnuH puraH sthitvA ilAyata smeti tAM zacI // 29 // svamamba bhuvanAmbAsi kalyANI tvaM sumaGgalA / mahAdevI varmavAca svaM sapuNyA yazasvinI // 30 // isyamiSTutya gUDhANI tAM mAyAnidrayAyujat / puro nidhAya sA tasyA mAyAzizumathAparam // 31 // jagadguruM samAdAya karAbhyAM sAgamanmudam / ghUmaNimivotsarpattejasA myAtaviSTapam // 32 // tadgAtrasparzamAsAtha sudurlabhamasau tadA / mena tribhuvanaizvarya svasAskRtamivAkhilam // 33 // muhustanmukhamAlokya spRSTvAnAya ca tadvapuH / parAM prItimaso bheje harSavisphAritekSaNA // 34 // tataH kumAramAdAya brajantI sA vamau bhRzam / caurivArkamabhimyApsanamasaM bhAsurAMzumiH // 35 // zobhA vistRta kara rahe the // 23 // athavA indrakI senArUpI caJcala laharoMse bhare hue AkAzarUpI samudra meM Uparako sUDa kiye hue devoMke hAthI magaramacchoMke samAna suzobhita ho rahe the|24|| anantara ve devoMkI senAe~ krama-kramase bahuta hI zIghra AkAzase jamInapara utarakara utkRSTa vibhUtiyoMse zobhAyamAna ayodhyApurImeM jA pahu~cI // 25 // devoMke sainika cAroM orase ayodhyApurIko gherakara sthita ho gaye aura bar3e utsavake sAtha Aye hue indroMse rAjA nAbhirAjakA A~gana bhara gayA / / 26 / / tatpazcAt indrANIne bar3e hI utsavase prasUtigRhameM praveza kiyA aura vahA~ kumArake sAtha-sAtha jinamAtA marudevoke darzana kiye / / 27 / jisa prakAra anurAga (lAlI) sahita sandhyA bAlasaryase yakta pUrva dizAko bar3e hI harSase dekhatI hai usI prakAra anurAga (prema) sahita indrANIne jinabAlakase yukta jinamAtAko bar3e hI premase dekhA // 28 // indrANIne vahA~ jAkara pahale kaI bAra pradakSiNA dI phira jagatke guru jinendradevako namaskAra kiyA aura phira jinamAtAke sAmane khar3e hokara isa prakAra stuti kI // 29 // ki he mAtA, tU tInoM lokoMkI kalyANakAriNo mAtA hai, tU hI maMgala karanevAlI hai, tU hI mahAdevI hai, tU hI puNyavatI hai a hai aura tU hI yazasvinI hai|||30|| jisane apane zarIrako gupta kara rakhA hai aisI indrANIne Upara likhe anusAra jinamAtAkI stuti kara use mAyAmayI nIMdase yukta kara diyaa| tadanantara usake Age mAyAmayo dUsarA bAlaka rakhakara zarIrase nikalate hue tejake dvArA lokako vyApta karanevAle cUDAmaNi ratnake samAna jagadguru jinabAlakako donoM hAthoMse uThAkara vaha parama Anandako prApta huI // 31-32 / / usa samaya atyanta durlabha bhagavAnake zarIrakA sparza pAkara indrANIne aisA mAnA thA mAno maiMne tInoM lokoMkA samasta aizvarya hI apane adhIna kara liyA ho // 33 / / vaha indrANI bAra-bAra unakA mukha dekhatI thI, bAra-bAra unake zarIrakA sparza karatI thI aura bAra-bAra unake zarIrako sUMghatI thI jisase usake netra harSase praphullita hogaye the aura vaha utkRSTa prItiko prApta huI thI // 34 // tadanantara jinabAlakako lekara jAtI huI vaha indrANI aisI suzobhita ho rahI thI mAno apanI dedIpyamAna kiraNoMse AkAzako vyApta karanevAle sUryako 1. paramadinIm / 2. dik / 3. stoti sma / 4. bhuvanam / 5. prApya / 6. svAdhInam / Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 AdipurANam tadA maGgaladhAriNyo dikkumAryaH puro yayuH / trijaganmaGgalasyAsya samRddhaya ivocchikhAH // 36 // chatraM dhvajaM sakalazaM cAmaraM supratiSThakam / bhRkSAraM darpaNaM tAlamityAhumaMgalASTakam // 37 // sa tadA maGgalAnAM ca maGgalasvaM paraM vahan / svadIpsyA dIpikAlokAn aruNa taruNAMzumAn // 38 // tataH karatale devI devarAjasya taM nyadhAt / bAlArkamaudaye sAno prAcIva prasphuranmaNau // 39 // gIrvANendrastamindrANyAH karAdAdAya sAdaram / gyalokayat sa tadrapaM saMprItisphAritekSaNaH // 40 // svaM deva jagatAM jyotistvaM deva jagatAM guruH / tvaM deva jagatAM dhAtA svaM deva jagatAM patiH // 41 // svAmAmananti sudhiyaH kevalajJAnabhAsvataH / udayAdi munIndrAbAmabhivanyaM mahobatim // 42 // svayA jagadidaM mithyAjJAnAndhatamasAvRtam / prabodha nepyate.mambakamalAkarabandhunA // 43 // tubhyaM namo'dhigurave namastubhyaM mahAdhiye / tubhyaM namo'stu maNyAjabandhave guNasindhave // 4 // svattaH prabodhamicchantaH prabuddhabhuvanayAt / tava pAdAmbuja deva mUnoM dadhmo dhRtAdaram // 45 // svayi praNayamAdhatte muktilakSmIH samutsukA / tvayi sarve guNAH sphAti yAnsyabdhau maNayo yathA // 46 // lekara jAtA huA AkAza hI suzobhita ho rahA hai // 35 // usa samaya tInoM lokoMmeM maMgala karanevAle bhagavAnke Age-Age aSTa maMgaladravya dhAraNa karanevAlI dikkumArI deviyA~ cala rahI thIM aura aisI jAna par3atI thIM mAno ikaTThI huI bhagavAnakI uttama RddhiyA~ hI hoM / / 36 / / chatra, dhvajA, kalaza, camara, supratiSThaka (modarA-ThonA), jhArI, darpaNa aura tAr3akA paMkhA ye ATha maMgaladravya kahalAte haiN||37|| usa samaya maMgaloMmeM bhI maMgalapaneko prApta karAnevAle aura taruNa sUryake samAna zobhAyamAna bhagavAn apano dIlise dIpakoMke prakAzako roka rahe the| bhAvArtha-bhagavAnake zarIrakI dIptike sAmane dIpakoMkA prakAza nahIM phaila rhaathaa||38|| tatpazcAt jisa prakAra pUrva dizA prakAzamAna maNiyoMse suzobhita udayAcalake zikharapara bAla sUryako virAjamAna kara detI hai usI prakAra indrANIne jinabAlakako indrakI hathelIpara virAjamAna kara diyA // 39 // indra Adarasahita indrANIke hAthase bhagavAnako lekara harSase netroMko praphullita karatA haA unakA sundara rUpa dekhane lagA // 40 // tathA nIce likhe anusAra unakI stuti karane lagA-he deva, Apa tInoM jagatkI jyoti haiM; he deva, Apa tInoM jagatke guru haiM; he deva, Apa tInoM jagatke vidhAtA haiM aura he deva, Apa tInoM jagatke svAmI haiM // 41 // he nAtha, vidvAna loga, kevalajJAnarUpI sUryakA udaya honeke lie Apako hI bar3e-bar3e muniyoM ke dvArA vandanIya aura atizaya unnata udayAcala parvata mAnate haiM ||4aahe nAtha, Apa bhavya jIvarUpI kamaloMke samUhako vikasita karaneke lie sUryake samAna haiM / mithyA jJAnarUpI gAr3ha andhakArase DhakA huA yaha saMsAra aba Apake dvArA hI prabodhako prApta hogA // 43 // he nAtha, Apa guruoMke bhI guru haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa mahAbuddhimAna haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa bhavya jIvarUpI kamaloMko vikasita karaneke lie sUryake samAna haiM aura guNoMke samudra haiM isalie Apako namaskAra ho // 44 // he bhagavan , Apane tInoM lokoMko jAna liyA hai isalie Apase jJAna prApta karanekI icchA karate hue hama loga Apake caraNakamaloMko bar3e Adarase apane mastakapara dhAraNa karate haiM // 45 // he nAtha, muktirUpI lakSmI utkaNThita hokara ApameM sneha rakhatI hai aura jisa prakAra samudrameM 1. ivocchitAH a0, sa0, 60, l*| 2. tAlavRntakam / 3. dIpaprakAzAn / 4. chAdayati sma / 5. udayAdrisambandhini / 6. vadanti / 7. sUryasya / 8. vRddhim / 'sphAyaDa vado' iti dhAtoH ktiH / sphIti 50, a0, da0, sa0, d0| Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayodazaM parva 287 stusveti sa tamAropya svamakaM suranAyakaH / hastamucAlayAmAsa meruprasthAna saMbhramI // 4 // jayeza nanda varddhasva svamityuccairgiraH surAH / tadA kalakalaM cakrurvadhirIkRtadiGmukham // 48 // nmo'nggnnmthotpeturuccrjjyghossnnaaH| suracApAni tanvantaH prasarabhUSaNAMzumiH // 49 // gandharvArabdhasaMgItA neTurapsarasaH puraH / bhrapatAkA samukSipya namoraGge calaskucAH // 50 // ito'muta: samAkIrNa vimAnairyu sadA namaH / sarasnerunmiSannetramiva reje vinirmalam // 51 // sitAH payodharA nIlaH karIndraH sitaketanaiH / sabalAkairvinIlAH saMgatA iva rejire // 52 // mahAvimAnasaMghaH kSuNNA jaladharAH kacit / 'praNezumehatA rodhAnazyantyeva jalAtmakAH // 53 // surebhakaTadAnAmbugandhAkRSTamadhuvratAH / vanAmogAn jahulokaH satyameva navapriyaH // 54 // aGgabhAmiH surendrANAM tejo'rkasya parAhatam / 'vililye kApyavijJAtaM lajjAmiva parAM gatam // 55 // divAkarakarAzleSaM vighaTayya" surezinAm / dehodyotA dizo bhejurmogyA hi balinA khiyaH // 56 // maNi bar3hate rahate haiM usI prakAra ApameM aneka guNa bar3hate rahate haiM // 46 // isa prakAra devoMke adhipati indrane stuti kara bhagavAnako apanI godameM dhAraNa kiyA aura meru parvatapara calanekI zIghratAse izArA karaneke lie apanA hAtha U~cA uThAyA // 47 // he Iza! Apako jaya ho, Apa samRddhimAna hoM aura Apa sadA bar3hate raheM isa prakAra jora-jorase kahaDhe hue devoMne usa samaya itanA adhika kolAhala kiyA thA ki usase samasta dizAe~ baharIho gayI thIM // 48 // tadanantara jaya-jaya zabdakA ucAraNa karate hue aura apane AbhUSaNoMkI phailatI huI kiraNoMse indradhanupako vistRta karate hue dekha loga AkAzarUpI A~ganameM Uparako ora calane lage / / 4 / / usa samaya jinake stana kucha-kucha hila rahe haiM aisI apsarAe~ apanI bhauMharUpI patAkAe~ Upara uThAkara AkAzarUpI raMgabhUmimeM sabake Age nRtya kara rahI thIM aura gandharvadeva unake sAtha apanA saMgIta prArambha kara rahe the // 50 // ratna-khacita devoMne vimAnoMse jahA~-tahA~ sabhI ora vyApta haA nirmala AkAza aisA zobhAyamAna hotA thA mAno bhagavAnake darzana karaneke lie ra usane apane netra hI khola rakhe hoM / / 11 / / usa samaya sapheda bAdala sapheda patAkAoMsahita kAle hAthiyoMse milakara aise zobhAyamAna ho rahe the mAno bagulA pakSiyoMsahita kAle kAle bAdaloMse mila rahe hoM / / 52 / / kahIM-kahIMpara aneka megha devoMke bar3e-bar3e vimAnoMkI Takarase cUra-cUra hokara naSTa ho gaye the so ThIka hI hai; kyoMki jo jar3a (jala aura mUrkha) rUpa hokara bhI bar3oMse baira rakhate haiM ve naSTa hote hI haiM // 53 // devoMke hAthiyoMke gaNDasthalase jharanevAle madakI sugandhase AkRSTa hue bhauMroMne vanake pradezoMko chor3a diyA thA so ThIka hai kyoMki yaha kahAvata satya hai ki loga navapriya hote haiM-unheM nayI-nayI vastu acchI lagatI hai / / 14 / / usa samaya indroMke zarIrakI prabhAse sUryakA teja parAhata ho gayA thA-phIkA par3a gayA thA isalie aisA jAna par3atA thA mAno lajjAko prApta hokara cupacApa kahIMpara jA chipA ho // 55 / / pahale sUrya apane kiraNarUpI hAthoMke dvArA dizArUpI aMganAoMkA AliMgana kiyA karatA thA, kintu usa samaya indroMke zarIroMkA udyoga sUryake usa AliMganako chur3Akara svayaM dizArUpI aMganAoMke samIpa jA pahuMcA thA, so ThIka hI hai striyA~ balavAn puruSoMke hI bhogya hotI haiM / bhAvArtha-indroMke zarIrako kAnti saryakI . 1. gamana / 'prasthAnaM gamanaM gamaH' ityamaraH / 2. vivRtacakSuriva / 3. marditAH / 4. naSTAH / 5. jaDAsmakA: l.| 6. banabhogA- a0| banavistArAn / 'AbhogaH paripUrNatA' ityamaraH / 7. bhajanAbhiH / 8. parAbhUtam / 9. nilInamabhUt / 10. AzleSama AliGganam / 11. mocayitvA / 12. udyotA dIptayaH / Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam suremaradanodbhUtasa rombujadalAzritam / nRttamapsarasAM devAnakarod rasikAn bhRzam // 57 // zRNvantaH kalagItAni kinnarANAM jinezinaH / guNairviracitAbhyApuramarAH karNayoH phalam // 58 // vapurbhagavato divyaM pazyanto'nimiSekSaNAH / netrayoranimeSAsau' phalaM prApustadAmarAH // 59 // svAGkAropaM sitacchatraSTatiM cAmarabhUnanam / kurvantaH svayamevendrAH 'prAhurasya sma baibhavam // 60 // saudharmAdhipateraGkamadhyAsInamadhIzinam / bheje sitAtapatreNa tadaizAnasurezvaraH // 61 // sanatkumAramAhendranAyakau dharmanAyakam / cAmaraistaM vyadhumvAtAM bahukSIrAbdhivacibhiH // 62 // dRSTvA tadAnIM bhUrti kudRSTimarutoM' pare / sammArgarucimAtenurindraprAmANyamAsthitAH // 63 // kRtaM sopAnamAmerorindranIlebrvyarAjata / bhaktyA khameva sopAnapariNAma mivAzritam // 61 // jyotiHpaTalamuklattha prayayuH suranAyakAH / zrabhastArakitAM vIthi manyamAnAH kumudvatIm // 65 // tataH prApuH surAdhIzA girirAjaM tamucchritam / yojanAnAM sahasrANi navatiM ca nabaiva ca // 66 // 'makuTazrIrivAbhAti cUlikA yasya mUrddhani / cUDAratnazriyaM dhate yasyAmRtu vimAnakam // 67 // 11 'ra 288 kAntiko phIkA kara samasta dizAoM meM phaila gayI thIM ||56 || airAvata hAthoke dA~toMpara bane hue sarovaroMmeM kamaladaloMpara jo apsarAoMkA nRtya ho rahA thA vaha devoMko bhI atizaya rasika banA rahA thA // 50 // usa samaya jinendradevake guNoMse race hue kinnara devoMke madhura saMgIta sunakara deva loga apane kAnoMkA phala prApta kara rahe the-- unheM saphala banA rahe the // 58 // usa samaya TimakArarahita netroMse bhagavAnkA divya zarIra dekhanevAle devoMne apane netroMke TimakArarahita honekA phala prApta kiyA thA / bhAvArtha-devoMkI A~khoMke kabhI palaka nahIM jhapate / isalie devoMne binA palaka jhapAye hI bhagavAnke sundara zarIrake darzana kiye the / deva bhagavAnke sundara zarIrako palaka jhapAye binA hI dekha sake the yahI mAno unake vaise netroMkA phala thAbhagavAnakA sundara zarIra dekhaneke lie hI mAno vidhAtAne unake netroMkI palakaspanda- TimakArarahita banAyA thA ||59 || jinabAlakako goda meM lenA, unapara sapheda chatra dhAraNa karanA aura camara DholanA Adi sabhI kArya svayaM apane hAthase karate hue indra loga bhagavAnke alaukika aizvaryako prakaTa kara rahe the ||60|| usa samaya bhagavAn, saudharma indrakI goda meM baiThe hue the, aizAna indra sapheda chatra lagAkara unakI sevA kara rahA thA aura sanatkumAra tathA mAhendra svargake indra unakI donoM ora kSIrasAgarakI laharoMke samAna sapheda camara Dhola rahe the / / 61-62 / / usa samayakI vibhUti dekhakara kitane hI anya midhyAdRSTi deva indrako pramANa mAnakara samIcIna jainamArgameM zraddhA karane lage the ||63 || meru parvata paryanta nIla maNiyoMse banAyI huI sIr3hiyA~ aisI zobhAyamAna ho rahI thIM mAno AkAza hI bhaktise sor3hIrUpa paryAyako prApta huA ho || 64 || krama-kramase ve indra jyotiSa-paTalako ullaMghana kara UparakI ora jAne lge| usa samaya ve nIce tArAoMsahita AkAzako aisA mAnate the mAno kumudiniyoMsahita sarovara hI ho // 65 // tatpazcAt ve indra ninyAnabe hajAra yojana U~ce usa sumeru parvata para jA pahu~ce ||66| jisake mastakapara sthita cUlikA mukuTake samAna suzobhita hotI hai aura 1. prAptI / 2. bruvanti sma / 3. kSIrAmbivIcisadRzaiH / 4. tatkAlabhavAm / 5. saMpadam / 6. devAH / 7. indrevizvAsaM gatAH / 8. pariNamanam / 9. saMjAtatArakAm / 10. kumudAni pracurANi yasyAM santIti kumudvatI / 11. mukuTa - 10 a0 0 12. cUlikAyAm / 13. mRju - pa0, a0, sa0 ma0, ru0 / 0 Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayodazaM parva 289 yo dhatta svanitambena bhadrazAlavanaM mahat / 'paridhAnamivAlInaM ghanacchAyairmahAdamaiH // 6 // mekhalAyAmathAthAyAM bibharti nandanaM vanam / yaH kaTIsUtradAma nAnAratramayAdhipam // 69 // yazca saumanasodyAnaM bibharti zukasacchavi / sapuSpamupasaMtryAne mivollasitapallavam // 7 // yasyAlaMkurute kUTaparyantaM pANDukaM vanam / mAhUtamadhupaiH puSpaiH dadhAnaM zekharazriyam // 1 // yasmin prativana dikSu caityavezmAni bhAntyalam / hasantIva ghusanmAni pronmiSanmaNidIptibhiH // 72 // hiraNmayaH samuttuGgo dhatte yo maulivibhramam / jambUdvIpamahImartulavaNAmmodhivAsasaH // 73 // jyotirgaNazca sAtasyAt yaM paryeti mahodayam / puNyAbhiSekasaMbhAraH" pavitrIkRtamahatAm // 7 // ArAdhayanti yaM nityaM cAraNAH puNyavAnchayA / vidyAdharAzca mudito jinendramiva sUtratam // 5 // devottarakurUn yazca svapAdagirimiH" sadA / AvRtya pAti nirvAdha taddhi mAhAtmyamunateH // 76 // yasya kandarabhAgeSu nivasanti surAsurAH / sAGganAH svargamutsRjya nAkazomApahAsiSu // 7 // yaH pANDakavanoddeze zucIH sphaTikanirmitAH / zilA bibhatti tIrthezAmamiSekakriyocitAH // 7 // jisake Upara saudharma svargakA RtuvimAna cUr3AmaNiko zobhA dhAraNa karatA hai|| 67 // jo apane nitamba bhAgapara (madhyabhAgapara) ghanI chAyAvAle bar3e-bar3e vRkSoMse vyApta bhadrazAla nAmaka mahAvanako aisA dhAraNa karatA hai mAno hare raMgako dhotI hI dhAraNa kiye ho||6vaa usase Age calakara apanI pahalI mekhalApara joaneka ratnamayI vRkSoMse suzobhita nandana vanako aisAdhAraNa kara rahA hai mAno usakI karadhanI hI ho // 69 / / jo puSpa aura pallavoMse zobhAyamAna hare raMgake saumanasa vanako aisA dhAraNa karatA hai mAno usakA or3hanekA dupaTTA hI ho / / 70 / / apanI sugandhise bhauMroMko bulAnevAle phUloMke dvArA mukuTakI zobhA dhAraNa karatA huA pANDuka vana jisake zikhara paryantake bhAgako sadA alaMkRta karatA rahatA hai / / 71 / isa prakAra jisake cAroM vanoMkI pratyeka dizAmeM eka-eka jinamandira camakate hue maNiyoMko kAntise aise suzobhita ho rahe haiM mAno svargake vimAnoMkI ha~sI hI kara rahe hoM // 72 // jo parvata suvarNamaya hai aura bahuta hI U~cA hai isalie jo lavaNasamudrarUpI vastra pahane hue jambUdvIparUpI mahArAjake suvarNamaya mukuTakA sandeha paidA karatA rahatA hai / / 7 / / jo tIrthakara bhagavAnke pavitra abhiSekakI sAmagrI dhAraNa karanese sadA pavitra rahatA hai aura atizaya U~cA athavA samRddhizAlI hai isIlie mAno jyotiSI devoMkA samUha sadA jisakI pradakSiNA diyA karatA hai||74|| jo parvata jinendradevake samAna atyanta unnata (zreSTha aura U~cA) hai isIlie aneka cAraNa muni harSita hokara puNya prApta karanekI icchAse sadA jisakI sevA kiyA karate haiM / / 7 / / jo devakuru uttarakuru bhogabhUmiyoMko apane samIpavartI parvatoMse gherakara sadA nirbAdharUpase unakI rakSA kiyA karatA hai so Thoka hI hai kyoMki utkRSTatAkA yahI mAhAtmya hai / / 76 / / svargalokakI zobhAkI ha~sI karanevAlI jisa parvatakI guphAoMmeM deva aura dharaNendra svarga chor3akara apanI striyoMke sAtha nivAsa kiyA karate haiM / / 77 // jo pANDukavanake sthAnoM meM sphaTika maNikI banI huI aura tIrthaMkaroMke abhiSeka 1. adhoMzukam / 'paridhAnAnyadhoMzuke' ityabhidhAnAt / 2. vibhUte 10, sa0, da0, ma0 / bibhrate la0 / 3. yatkaTI-a0, sa0, da0 / 4. krAJcodAma / 5. uttarIyavasanam / -sNkhyaan-l0| 6. cUlikAparyantabhUmim / 7. prativanaM da0, s0| 8. dIpyamAna / 9. satatameva sAtatyaM tasmAt / 10. pradakSiNIkaroti / 11. samaha / 12. gajadantaparvataiH / / Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 AdipurANam yastuGgo vibudhArAdhyaH satata samAzrayaH' / saudharmendra ivAbhAti saMsabyo'psarasA gaNaiH // 79 // tamAsAdya surAH prApuH prItimunnatizAlinam / rAmaNIyakasaMbhUti svargasyAdhidevatAm // 40 // tataH parItya taM prItyA surarAjaH suraiH samam / girirAjaM jinendrArka mUddhanyasya nyadhAnmudA // 1 // tasya prAgattarAzAyAM mahatI paannddkaahyaa| zilAsti jinanAthAnAmabhiSeka bimati yA // 2 // zuciH surabhiratyantarAmaNIyA manoharA / pRthivIvASTamI mAti yA yuktaparimaNDalA // 8 // zatAyatA tadaddhaM ca vistIrNASTocchuito matA / jimaiyojanamAnena sA zilAddhendusaMsthitiH // 4 // .. kSIrodavArimibhUyaH kSAlitA yA surottamaiH / zucitvasya parI' kA saMbibharti sadojjvalA // 45 // zucitvAnmahanIyatvAt pavitratvAce mAti yA / dhAraNAca jinendrANAM jinamAteva nirmalA // 86 // yasyAM puSpopahArazrI ya'jyate jAtu naajsaa| "sAvAdamaronmukta vyaktamuktAphalacchaviH // 7 // kriyAke yogya nirmala (pANDukAdi) zilAoMko dhAraNa kara rahA hai / / 78 / / aura jo meru parvata saudharmendrake samAna zobhAyamAna hotA hai kyoMki jisa prakAra saudharmendra tuMga arthAt zreSTha athavA udAra hai usI prakAra vaha sumeru parvata bhI taMga arthAta U~cA hai, saudharmendrakI jisa prakAra aneka vibudha (deva) sevA kiyA karate haiM usI prakAra meru parvatakI bhI aneka deva athavA vidvAn sevA kiyA karate haiM, saudharmendra jisa prakAra satatartusamAzraya arthAt RtuvimAnakA AdhAra athavA chahoM RtuoMkA Azraya hai aura saudharmendra jisa prakAra aneka apsarAoMke samUhase sevanIya hai usI prakAra sumeru parvata bhI apsarAoM athavA jalase bhare hue sarovaroMse zobhAyamAna hai||7|| isa prakAra jo U~cAIse zobhAyamAna hai, sundaratAkI khAni hai aura svargakA mAno adhiSThAtA deva hI hai aise usa sumeru parvatako pAkara deva loga bahuta hI prasanna hue / / 80 // tadanantara indrane bar3e premase devoMke sAtha-sAtha usa girirAja sumeru parvatakI pradakSiNA dekara usake mastakapara harSapUrvaka zrIjinendrarUpI sUryako virAjamAna kiyaa|||1|| usa meru parvatake pANDuka vanameM pUrva aura uttara dizAke bIca arthAt aizAna dizA meM eka bar3I bhArI pANDuka nAmakI zilA hai jo ki tIrthakara bhagavAnake janmAbhiSekako dhAraNa karatI hai arthAt jisapara tIrthakaroMkA abhiSeka huA karatA hai / / 2 / / vaha zilA atyanta pavitra hai, manojJa hai, ramaNIya hai, manohara hai, gola hai aura aSTamI pRthivI siddhizilAke samAna zobhAyamAna hai / / 3 / / vaha zilA sau yojana lambI hai, pacAsa yojana caur3I hai, ATha yojana U~cI hai aura ardha candramAke samAna AkAravAlI hai aisA jinendra devane mAnA hai-kahA hai / / 84 // vaha pANDukazilA sadA nirmala rahatI hai / usapara indroMne kSIrasamudrake jalase usakA kaI bAra prakSAlana kiyA hai isalie vaha pavitratAkI carama sImAko dhAraNa kara rahI hai / / / / nirmalatA, pUjyatA, pavitratA aura jinendradevako dhAraNa karanekI apekSA vaha pANDukazilA jinendradevakI mAtAke samAna zobhAyamAna hotI hai / / 86 / / vaha zilA devoMke dvArA Uparase chor3e hue muktAphaloMke samAna ujjvala kAntivAlI hai aura deva loga jo usapara puSpa car3hAte haiM ve sadRzatAke kAraNa usImeM chipa 1. satataM paDRtusamAzrayaH / 2. jlbhritsrovrsmuuhai| pakSe svrveshyaasmhaiH| 3. utpattim / 4. -devatam pa0, mA0, sa0, d0| svargasyevAdhidaivatam l0| 5. syApayati sma / 6. aizAnyAM dizi / 7. -ramaNIyA ba0,10, a0, da0, s0| 8. yogypridhiH| 9. zatayojanadairdhyA / 10. -STocchyA s0| 11. saMsthAnam / [ AkAra ityarthaH ] / 12. paramotkarSam / 13. pavitraM karotIti pavitrA tasya bhAvaH / 14. prakaTIkriyate / 15. samAnavarNatvAt 16. -muktAvya ktaphalacchaviH / Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayodazaM parva jinAnAmabhiSekAya yA dhatte siMhaviSTaram / merorivopari paraM parAdhya merumuccakaiH // 48 // tatparyante' ca yA dhatte susthite divyaviSTare / 'jinAmiSecane klase saudharmezAnanAthayoH // 89 // nityopahArarucirA surainityaM kRtArcanA / nityamaGgalasaMgItanRttavAditrazominI // 9 // chatracAmarabhRGgArasupratiSThakadarpaNam / kalazadhvajatAlAni maGgalAni bibharti yA // 9 // yAmalA zIlamAleva munInAmamisammatA / jainI tanurivAtyantamAsvarA suramiH zuciH // 12 // svayaM dhautApi yA dhautA zatazaH suranAyakaiH / kSIrArNavAmbumiH puNyaiH puNyasyavAkarakSitiH // 93 // yasyAH paryantadezeSu"ratnAlokairvitanyate / paritaH suracApazrIranyo'nyamyatiSanimiH // 9 // tAmAveSTya surAstasthuryathAsvaM vizvanukramAt / iSTukAmA jinasyA janmakalyANasaMpadam // 15 // dikpAlAzca yathAyogyadigvidigbhAgasaMzritAH / tiSThanti sma nikAyaiH svaijinotsavadidakSayA // 16 // gaganAGgaNamArubhya' byApya meroradhityakAm / nivezaH surasainyAnAmabhavat pANDake vane // 17 // pANDukaM vanamAruddhaM samantAt suranAyakaiH / jahAseva divo lakSmI mAruhAM kusumotkaraiH // 9 // jAte haiM-pRthak rUpase kabhI bhI prakaTa nahIM dikhate / / 87 // vaha pANDukazilA jinendradevake abhiSekake lie sadA bahumUlya aura zreSTha siMhAsana dhAraNa kiye rahatI hai jisase aisA jAna par3atA hai mAno meru parvatake Upara dUsarA meru parvata hI rakhA ho|| 88 // vaha zilA usa mukhya siMhAsanake donoM ora rakhe hue do sundara AsanoMko aura bhI dhAraNa kiye hue hai| ve donoM Asana jinendradevakA abhiSeka karane ke lie saudharma aura aizAna indrake lie nizcita - rahate haiM / / 89 // deva loga sadA usa pANDukazilAkI pUjA karate haiM, vaha devoM dvArA car3hAI huI sAmagrIse nirantara manohara rahatI hai aura nitya hI maMgalamaya saMgIta, nRtya, vAditra Adise zobhAyamAna rahatI hai / / 90 // vaha zilA, chatra, camara, jhArI, ThonA (moMdarA), darpaNa, kalaza, dhvajA aura tAr3akA paMkhA ina ATha maMgala dravyoMko dhAraNa kiye huI hai / / 91 / / vaha nirmala pANDukazilA zIlavatakI paramparAke samAna muniyoMko bahuta hI iSTa hai aura jinendradevake zarIrake samAna atyanta dedIpyamAna, manojJa athavA sugandhita aura pavitra hai / / 12 / / yadyapi vaha pANDukazilA svayaM dhauta hai arthAt zvetavarNa athavA ujjvala hai tathApi indroMne kSIrasAgarake pavitra jalase usakA saikar3oM bAra prakSAlana kiyA hai| vAstavameM vaha zilA puNya utpanna karaneke lie khAnakI bhUmike samAna hai / / 93 // usa zilAke samIpavartI pradezoMmeM cAroM ora paraspara meM mile hue ratnoMke prakAzase indradhanuSako zobhAkA vistAra kiyA jAtA hai / / 94 // jinendradevake janmakalyANakakI vibhUtiko dekhaneke abhilASI deva loga usa pANDukazilAko gherakara sabhI dizAoMmeM krama-kramase yathAyogya rUpameM baiTha gaye // 95 // dikapAla jAtike deva bhI apane-apane samUha (parivAra ) ke sAtha jinendra bhagavAnakA utsava dekhanekI icchAse dizA-vidizAmeM jAkara yathAyogya rUpase baiTha gaye / / 96 // devoMkI senA bhI usa pANDuka vanameM AkAzarUpI A~ganako rokakara meru parvatake UparI bhAgameM vyApta hokara jA ThaharI / / 17 / / isa prakAra cAroM orase deva aura indroMse vyApta huA vaha pANDuka vana aisA mAlUma hotA thA mAno vRkSoMke phUloMke samUhase svargako zobhAkI ha~sI hI ur3A rahA ho||28|| 1. tdubhypaalyoH| 2. jinAbhiSekAya / hetau 'karmaNA' iti sUtrAt / 3 -darpaNAt da0, s0| 4. tAlavanta / 5. zubhrA zuddhA ca / 6. kSAlitA / 7. rtnodyotH| 8. parasparasaMyuktaH / 9. yathAsthAnam / 10.-mAzritAH 10, da0 / 11. -mAruhya pa0 / 12. vAya sa0 / 13. UrdhvabhUmim / / Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 . AdipurANam . svasthAnAccalitaH svargaH satyamudvAsitastadA / merustu svargatA prApa dhRtanAkaizabaimavaH // 59 // tato'miSecanaM bhartuH kartumindraH pracakrame / nivezyAdhizilaM saiMha viSTara prAGmukhaM prabhum // 10 // namo'zeSaM tadApUrva suradundubhayo'dhvanan / samantAt suranArIbhirAraMbhe nRtyamUrjitam // 10 // mahAn kAlAgurUddAma dhUpadhUmastadodagAt / kalaka iva nirdhUtaH puNyaiH puNyajanAzayAt // 102 // vikSipyante sma puNyArdhAH sAkSatodakapuSpakAH / zAntipuSTivapukAmarviSvakpuNyAMzakA iva // 10 // mahAmaNDapavinyAsastatra cakre surezvaraH / yatra tribhuvanaM kRtsnamAste smAbAdhitaM mithaH // 104 // . surAnokahasaMbhUtA maalaasttraavlmbitaaH| rejurdhamarasaMgotairgAtukAmA pezinam // 105 // atha prathamakalpendraH pramoH prathamamajjane / pracakre kalazoddhAraM kRtaprastAvanAvidhiH // 106 // aizAnendro'pi runnazrIH sAndracandanacarcitam / prodAsthata kalaza pUrNa kalazodvAramantravit // 107 // zeSarapi ca kalpendraH sAnandajayaghoSaNaiH / paricArakatA bheje yathoktaparicaryayA // 108 // indrANIpramukhA denyaH sApsaraHparivArikAH / babhUvuH paricAriNyo maGgaladravyasaMpadA // 109 // zAtakumbhamayaiH kumbhairambhaH kSIrAmbudheH zuci / surAH zreNIkRtAstoSAdAnetuM prasRtAstataH // 10 // usa samaya aisA jAna par3atA thA ki svarga avazya hI apane sthAnase vicalita hokara khAlI ho gayA hai aura indrakA samasta vaibhava dhAraNa karanese mumeru parvata hI svargapaneko prApta ho gayA hai / / 99 / / tadanantara saudharma svargakA indra bhagavAnako pUrva dizAkI ora mu~ha karake pANDuka zilApara rakhe hue siMhAsanapara virAjamAna kara unakA abhiSeka karane ke lie tatpara huaa||10|| usa samaya samasta AkAzako vyApta kara devoMke dundubhi baja rahe the aura apsarAoMne cAroM ora utkRSTa nRtya karanA prArambha kara diyA thA // 101 // usI samaya kAlAguru nAmaka utkRSTa dhUpakA dhuA~ bar3e parimANameM nikalane lagA thA aura aisA mAlUma hotA thA mAno bhagavAnke janmAbhiSekake utsava meM zAmila honese utpanna hue puNyake dvArA puNyAtmA janoMke antaHkaraNase haTAyA gayA kalaMka hI ho // 102 / / usI samaya zAnti, puSTi aura zarIrakI kAntikI icchA karanevAle deva cAroM orase akSata, jala aura puSpasahita pavitra arghya car3hA rahe the jo ki aise mAlUma hote the mAno puNyake aMza hI hoM / / 103 // usa samaya vahIMpara indroMne eka aise bar3e bhArI maNDapakI racanA kI thI ki jisameM tInoM lokake samasta prANI paraspara bAdhA na dete hue baiTha sakate the / / 104 / / usa maNDapameM kalpavRkSake phUloMse banI huI aneka mAlAe~ laTaka rahI thIM aura unapara baiThe hue bhramara gA rahe the| una bhramaroMke saMgItase ve mAlAe~ aisI jAna par3atI thIM mAno bhagavAnkA yaza hI gAnA cAhatI hoM / / 105 // tadanantara prathama svargake indrane usa avasarakI samasta vidhi karake bhagavAnkA prathama abhiSeka karaneke lie prathama kalaza uThAyA / / 106 // aura atizaya zobhAyukta tathA kalaza uThAneke mantra ko jAnanevAle dUsare aizAnendrane bhI saghana candanase carcita, bharA huA dUsarA kalaza uThAyA // 107 // Anandasahita jaya-jaya zabdakA uccAraNa karate hue zeSa indra una donoM indroMke kahe anusAra paricaryA karate hue paricAraka (sevaka) vRttiko prApta hue // 108 // apanI-apanI apsarAoM tathA parivArase sahita indrANI Adi mukhya-mukhya deviyA~ bhI maMgaladravya dhAraNa kara paricaryA karanevAlI huI thIM // 109 / / tatpazcAt bahuta-se deva suvarNamaya kalazoMse kSIrasAgarakA pavitra jala lAneke lie zreNIbaddha hokara bar3e santoSase 1. zUnyIkRtaH / 2. -garuddhAma ma0, la0 / 3. varcaH teja ityarthaH / 4. uddharaNaM kRtavAn / prodAsthAt ma0, la0 / 5. paricArakatA pa0, a0, l0| Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayodazaM parva 293 pUtaM svAyambhuvaM gAtraM spaSTu kSIrAcchazoNitam / nAnyadasti jalaM yogyaM kSIrAbdhisalilAhate // 111 // matveti nAkiminamanUnapramadodayaiH / paJcamasyArNavasyAmmaH snAnIyamupakalpitam // 112 // aSTayojanagambhIrairmukhe yojanavistRtaiH / prAraMbhe kAJcanaiH kumbhaiH janmAbhiSavaNotsavaH // 13 // mahAmAnA virejuste surANAmuddatAH karaiH / kalazAH kalmaSonmeSamoSiNo vighnakASiNaH // 114 // prAdurAsannabhobhAge svarNakummA dhRtArNasaH / muktAphalAJcitagrIvAzcandanadravacarcitAH // 115 // teSAmanyo'nyahastAgrasaMkrAntai lapUritaiH / kalazAnaze vyomahaimaiH sAMdhyairivAmbudaiH // 116 // *vinirmame bahUn bAhUna tAnAditsuH zatAdhvaraH / sa taiH sAbharaNabheMje bhUSaNAGga ivAGghripaH // 11 // doHsahasrotaiH kumbhaiH rokmairmuktAphalAcitaiH / bheje pulomajAjAniH mAjanAGgamopamAm // 11 // jayati prathamAM dhArAM saudharmendro nyapAtayat / tathA kalakalo bhUyAn pracakre surakoTimiH // 119 // saiSA dhArA jinasyAdhimUI reje patantyapAm / himAdreH zirasIvocara "cchinnA mnagA // 12 // tataH kalpezvaraiH sarveH samaM dhArA nipAtitAH / saMdhyAbhairiva sauvarNaiH kalazairambusaMbhRtaiH // 121 // nikale / / 110|| 'jo svayaM pavitra hai aura jisameM rudhira bhI bhIrake samAna atyanta svaccha hai aise bhagavAnke zarIrakA sparza karaneke lie kSIrasAgarake jalake sivAya anya koI jala yogya nahIM hai aisA mAnakara hI mAno devoMne bar3e harSake sAtha pA~caveM kSIrasAgarake jalase hI bhagavAnkA abhiSeka karanekA nizcaya kiyA thA // 111-112 // ATha yojana gahare, mukhapara eka yojana caur3e (aura udara meM cAra yojana caur3e) suvarNamaya kalazoMse bhagavAna ke janmAbhiSekakA utsava prArambha kiyA gayA thA // 113 / / kAlimA athavA pApake vikAsako curAnevAle, vighnoMko dUra karanevAle aura devoMke dvArA hAthoM-hAtha uThAye hue ve bar3e bhArI kalaza bahuta hI suzobhita ho rahe the // 114 / / jinake kaNThabhAga aneka prakArake motiyoMse zobhAyamAna haiM, jo ghise hue candanase carcita ho rahe haiM aura jo jalase labAlaba bhare hue haiM aise ve suvarNa-kalaza anukramase AkAzameM prakaTa hone lage // 11 // devoMke paraspara ekake hAthase dUsareke hAthameM jAnevAle aura jalase bhare hue una suvarNamaya kalazoMse AkAza aisA vyApta ho gayA thA mAno vaha kucha-kucha lAlimAyukta sandhyAkAlIna bAdaloMsehI vyApta ho gayA ho // 216 / / una saba kalazoMko hAthameM lene kI icchAse indrane apane vikriyA-balase aneka bhujAe~ banA lii| usa samaya AbhUSaNasahita una aneka bhujAoMse vaha indra aisA suzobhita ho rahA thA mAno bhUSaNAMga jAtikA kalpavRzna hI ho // 117 / / athavA vaha indra eka sAtha hajAra bhujAoM-dvArA uThAye hue aura motiyoMse suzobhita una suvarNamaya kalazoMse aisA zobhAyamAna hotA thA mAno bhAjanAMga jAtikA kalpavRkSa hI ho // 118 / / saudharmendrane jaya-jaya zabdakA uccAraNa kara bhagavAnke mastakapara pahalI jaladhArA chor3I usI samaya jaya jaya jaya bolate hue anya karor3oM devoMne bhI baDA bhArI kolAhala kiyA thaa||119|| jinendradevake mastakapara paDatI haI vaha jalakI dhArA aisI zobhAyamAna hotI thI mAno himavAn parvatake zikharapara U~cese par3atI huI akhaNDa jalavAlI AkAzagaMgA hI ho // 120 // tadanantara anya sabhI svargAke indroMne sandhyA samayake bAdaloMke samAna zobhAyamAna, jalase bhare hue suvarNamaya kalazoMse bhagavAnke mastakapara eka sAtha jaladhArA chor3I / yadyapi vaha jaladhArA bhagavAnke mastakapara aisI par3a rahI thI mAno gaMgA sindhu 1. chedakAlAdidoSaprAkaTayarahitAH / 2. vighnanAzakAH / vighnakarSiNaH a0 | vighnakArSiNaH sa0, ma0, p0| 3. dhRtajalAH / 4. vinirmitavAn 9. pula.zAn / 6. sviikrtumicchuH| 7. baahubhiH| 8.-bheje a0, 50, sa0 ma0, l0| 5. kalomajA jAyA yasthAsau, indra ityarthaH / 10. bhAjanAGgasamo-la. / 11. -2cchinnAmbudyu--ba0, pa0 / 12. yugapat / Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam mahAnadya ivApaptana dhArAta mardhanIzituH / helayaiva mahimnAsau tAH 'pratyaicchad girIndravat // 122 // virejuracchaTA dUramuzcalantyo nabho'GgaNe / jinAGgasparzasaMsargAt pApAnmuktA ivodrdhvagAH // 123 // kAzcanozcalitA byomni vibabhuH zokaracchaTAH / chaTAmivAmarAvAsaprAGgaNeSu titAMsavaH // 123 // tiryagvisAriNaH kecit snAnAmmazzIkarotkarAH / karNapUrazriyaM tenurdigvadhUmukhasaGginIm // 125 // nirmale zrIpateraGge patitvA pratibimbitAH / jaladhArAH sphuranti sma diSTivRddhayeva saMgatAH // 126 // gireriva vibhomUni surendrAbhairnipAtitAH / virejurnirjharAkArA dhArAH kSIrArNavAmbhasAm // 127 // toSAdiva khamutpatya bhUyo'pi nipatantyadhaH / jalAni 'jahasurnUnaM' jaDatAM' svAM svIkaraiH // 128 // svardhunIzIkaraiH sArdhaM spaddhAM kartumivordhvagaiH / 'zIkaraidrakpunAti sma svardhAmAnya mRtaplavaH" // 125 // pavitro bhagavAn pUtairaGgaistadapunA jalam / tatpunarjagadevedama pAvIda vyAptadiGmukham // 130 // tenAmbhasA surendrANAM pRtanAH "lAvitAH kSaNam / lakSyante sma payovArthau nimagnAGganya ivAkulAH // 131 // tadagbhaH kalazAsyasyaiH sarojaiH ssamamApatat / haMsairiva parAM kAntimavApAdrIndramastake // / 132 / / azokapallavaiH kumbhairmukhamuktaistataM " payaH / sacchAyamabhavat kIrNa vidrumANAmivAGkuraiH / / 133 / / 294 Adi mahAnadiyA~ hI milakara eka sAtha par3a rahI hoM tathApi meru parvata ke samAna sthira rahanevAle jinendradeva use apane mAhAtmyase lIlAmAtra meM hI sahana kara rahe the / / 121-122 / / usa samaya kitanI hI jalakI bU~deM bhagavAn ke zarIrakA sparza kara AkAzarUpI A~ganameM dUra taka uchala rahI thIM aura aisI mAlUma hotI thIM mAno unake zarIra ke sparzase pAparahita hokara Upara ko hI jA rahI hoM // 123 // AkAzameM uchalatI huI kitanI hI pAnIkI bU~deM aisI zobhAyamAna ho rahI thIM mAno devoMke nivAsagRhoM meM chIMTe hI denA cAhatI hoM // / 124 || bhagavAn ke abhiSeka jalake kitane hI chIMTe dizA-vidizAoM meM tirache phaila rahe the aura ve aise mAlUma hote the mAno dizArUpI striyoMke mukhoMpara karNaphUloMkI zobhA hI bar3hA rahe hoM // 125|| bhagavAn ke nirmala zarIrapara par3akara usImeM pratibimbita huI jalakI dhArAe~ aisI zobhAyamAna ho rahI thIM mAno apaneko bar3A bhAgyazAlI mAnakara unhIMke zarIra ke sAtha mila gayI hoM ||126 || bhagavAnke mastakapara indroM dvArA chor3I huI kSIrasamudrake jalakI dhArA aisI suzobhita ho rahI thI mAno kisI parvatake zikharapara meghoM dvArA chor3e hue sapheda jharane hI par3a rahe hoM ||127|| bhagavAn ke abhiSekakA jala santuSTa hokara pahale to AkAza meM uchalatA thA aura phira nIce gira par3atA thA / usa samaya jo usameM jalake bArIka chIMTe rahate the unase vaha aisA mAlUma hotA thA mAno apanI mUrkhatA para ha~sa hI rahA ho || 128 || vaha kSIrasAgara ke jalakA pradAha AkAzagaMgAke jalaM binduoMke sAtha spardhA karaneke lie hI mAno Upara jAte hue apane jalakaNoMse svargake. vimAnoMko zIghra hI pavitra kara rahA thA || 129|| bhagavAn svayaM pavitra the, unhoMne apane pavitra aMgoM se usa jalako pavitra kara diyA thA aura usa jalane samasta dizAoM meM phailakara isa sAre saMsArako pavitra kara diyA thA || 130|| usa abhiSekake jalameM DUbI huI devoMkI senA kSaNa-bhara ke lie aisI dikhAI detI thI mAno kSIrasamudra meM DUbakara vyAkula hI ho rahI ho / / 131|| vaha jala kalazoMke mukhapara rakhe hue kamaloMke sAtha sumeru parvata ke mastakapara par3a rahA thA isalie aisI zobhAko prApta ho rahA thA mAno haMsoMke sAtha hI par3a rahA ho // 132 // kalazoMke mukha se gire hue azokavRkSa ke lAla-lAla pallavoMse vyApta huA vaha svaccha jala aisA zobhAyamAna ho rahA thA mAno " 1. pratyagrahIt / 2. cchalantyo sa0 da0, pa0, a0 / 3. vistAraM kartumicchatraH / 4 - tipavitritAH ma0 / 5. diSTyA vRddhaghA bhAgyAtizayena ityarthaH / diSTibuddhayaiva pa0 da0 / 6. hasanti sma / 7. iva / 8. jalatAM jaDatvaM ca / 9. jhaTiti / 10. svargagRhANi [ svargavidhiparyantamityarthaH ] / 11. kSIrapravAhaH / 12. pavitramakarot / 13. punAti sma / 14. avagAhIkRtAH / 15. vistRtam / Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayodazaM parva 295 - sphATika snAnapIThe tat svacchazomamamAjalam / martuH pAdaprasAdana prasedivadivAdhikam // 13 // ratnAMzubhiH kacid vyAptaM vicitraistadbabhau payaH / cApamaindraM dravIbhUya payobhAvamivAgatam // 135 / / kacinmahopalotsarpatpramAmiraruNIkRtam / saMdhyAmbudadvacchAyAM bheje tatpAvanaM vanam // 136 / / harinIlopalacchAyAtataM kvacidado jalam / tamo ghanamibaikatra nilInaM samadRzyata // 137 // kacinmarakatAmI pratAnairanuraJjitam / haritAMzukasacchAyamabhavat snapanodakam // 13 // tadambuzIkaravyoma samAkrAmadirAbabhau / jinAGgasparzasaMtoSAt prahAsamiva nATayat / / 139 // snAnAmbuzIkarAH keci dAyusImavilazinaH / nyAtyukSI svargalakSmyeva ka kAmAzcakAzire / / 140 // viSvaguJcalitAH kAzcidapchaTA rUddhadiktaTAH / vyAvahAsImivAnandAd digvadhUmiH samaM nyadhuH // 14 // dUramutsArayan svairamAsInAn suradampatIn / snAnapUraH sa paryantA nmerorAzizriyad dratam // 142 // udabhAraH" payovArddharApatanmandarAdadhaH / AbhUtalaM tadunmAnaM mimAna iva didyate // 143 / / guhAmukhairivApItaH zikharairiva khArakRtaH / kandarairiva niSThayata: "prArnonmerau payaHplavaH / / 144 // mUMgAke aMkuroMse hI vyApta ho rahA ho // 133 // sphaTika maNike bane hue nirmala siMhAsanapara jo svaccha jala par3a rahA thA vaha aisA mAlUma hotA thA mAno bhagavAnke caraNoMke prasAdase aura bhI adhika svaccha ho gayA ho||134|| kahIMpara citra-vicitra ratnoMkI kiraNoMse vyApta huA vaha jala aisA zobhAyamAna hotA thA, mAno indradhanuSa hI galakara jalarUpa ho gayA ho / / 135 / / kahIMpara padmarAgamaNiyoMkI phailatI huI kAntise lAla-lAla huA vaha pavitra jala sandhyAkAlake pighale hue bAdaloMko zobhA dhAraNa kara rahA thA // 136 / / kahIMpara indranIlamaNiyoMko kAntise vyApta huA vaha jala aisA dikhAI de rahA thA mAno kisI eka jagaha chipA huA gAr3ha andhakAra hI ho / / 137 / / kahIMpara marakatamaNiyoM (hare raMgake maNiyoM ) kI kiraNoMke samUhase milA huA vaha abhiSekakA jala ThIka hare vastrake samAna ho rahA thA / 138 // bhagavAnake abhiSeka jalake ur3ate hue chIMToMse AkAza aisA suzobhita ho rahA thA mAno bhagavAnke zarIrake sparzase santuSTa hokara ha~sa hI rahA ho|| 139 / / bhagavAna ke snAna-jalakI kitanI hI bUMdeM AkAzakI sImAkA ullaMghana karatI huI aisI zobhAyamAna ho rahI thIM mAno svargakI lakSmIke sAtha jalakrIr3A (phAga) hI karanA cAhatI hoM / / 140 // saba dizAoMko rokakara saba ora uchalatI huI kitano hI jalakI bUMda aisI mAlUma hotI thIM mAno Anandase dizArUpI striyoM ke sAtha ha~sI hI kara rahI hoN||141|| vaha abhiSekajalakA pravAha apanI icchAnusAra baiThe hue suradampatiyoMko dUra haTAtA huA zIghra hI meruparvatake nikaTa jA pahu~cA // 142 // aura meru parvatase nIce bhUmi taka par3atA huA vaha kSIrasAgarake jalakA pravAha aisA zobhAyamAna ho rahA thA mAno meru parvatako khar3e nApase nApa hI rahA ho / / 143 / / usa jalakA pravAha meru parvatapara aisA bar3ha rahA thA mAno zikharoMke dvArA svakArakara dUra kiyA jA rahA ho, guhArUpa mukhoMke dvArA piyA 1. prasannatAvat / 2. padmarAgamANikyam / 3. pavitra jalam / 4. kiraNasamUhaH / 'abhISuH pragrahe razmo' ityabhidhAnAt / 5. AkAzAvadhiparyantam / 6. anyonyajalasecanam / 7. jlvennyH| 8. anyonyahasanam / -jyApahAso- a0, 50, da0, sa0 / ma0 pustake dvividhaH pAThaH / 9. dadhuH sa0, da0 / 10. parisarAn / 'paryantabhUH parisaraH' ityabhidhAnAt / 11. jalapravAhaH / 12. merorutsedhapramANam / 13. khAtkAraM kRtvA niSThaya taH / sasvanaM dUraM niSThya ta ityarthaH / 14. avRSat / 'RdhU vRddhau' / Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 AdipurANam kiM gauryasidazairmukto yuktA meM svargatAdhunA / nUnamityakakhI nmeruH divaM snAnAmbunijharaiH // 145 // 'ahagIdakhilaM vyoma jyotizcakra samasthagIt / proNavInmerumArundhan kSIrapUraH sa rodasI // 146 / / kSaNamakSaNanIyeSu vaneSu kRtavizramaH / prAptakSaNa ivAnyatra byApa so'mmaHplavaH kSaNAt / / 147 // taruSaNDaniruddhatvAdantarvaNamanulvaNaH / vayavIthIratItyArAt' prasasAra mahAplavaH // 148 // sa bamAse payaHpUraH prsrpmdhishailraatt| sitairivAMzukairenaM "sthagayan sthagitAmbaraH // 149 // viSvagadrIndra muurnnitvaa[muurtRtvaa"]pyo'rnnvjlplvH| pravahanavaha' cchAyA~ svaHsravantI pyHnuteH|150|| zabdAdvaitamivAtanvan kurvan sRssttimivaammyiim| "vilalAsa payaHpUraH pradhvanasiddhakukSiSu // 151 // vizvagAplAvito merura pplabairAmahItalam / ajJAtapUrvatAM bheje manasAjJAyinAmapi // 152 // jA rahA ho aura kandarAoMke dvArA bAhara ugalA jA rahA ho // 144 // usa samaya meru parvatapara abhiSeka jalake jo jharane par3a rahe the unase aisA mAlUma hotA thA mAno vaha yaha kahatA huA svargako dhikkAra hI de rahA ho ki aba svargakyA vastu hai ? use to devoMne bhI chor3a diyA hai / isa samaya samasta deva hamAre yahA~ A gaye haiM isalie hameM hI sAkSAt svarga mAnanA yogya hai // 145 // usa jalake pravAhane samasta AkAzako Dhaka liyA thA, jyotiSpaTalako ghera liyA thA, meru parvatako AcchAdita kara liyA thA aura pRthivI tathA AkAzake antarAlako roka liyA thaa||146|| usa jalake pravAhane meru parvatake acche vanoMmeM kSaNabhara vizrAma kiyA aura phira santuSTa hue ke samAna vaha dUsare hI kSaNameM vahA~se dUsarI jagaha vyApta ho gayA // 147|| vaha jalakA bar3A bhArI pravAha vanake bhItara vRkSoMke samUhase ruka jAneke kAraNa dhIre-dhIre calatA thA parantu jyoM hI usane vanake mArgako pAra kiyA tyoM hI vaha zIghra hI dUra taka phaila gyaa||148|| meru parvatapara phailatA aura AkAzako AcchAdita karatA huA vaha jalakA pravAha aisA suzobhita ho rahA thA mAno meru parvatako sapheda vastroMse Dhaka hI rahA ho // 149|| saba orase meru,parvatako AcchAdita kara bahatA huA vaha kSIrasAgarake jalakA pravAha AkAzagaMgAke jalapravAhakI zobhA dhAraNa kara rahA thaa||150|| meru parvatakI guphAoMmeM zabda karatA huA vaha jalakA pravAha aisA mAlUma hotA thA mAno zabdAdvaitakA hI vistAra kara rahA ho athavA sArI sRSTiko jalarUpa hI siddha kara rahA ho / / bhAvArtha-zabdAdvaitavAdiyoMkA kahanA hai ki saMsArameM zabda hI zabda hai zabdake sivAya aura kucha bhI nahIM hai / usa samaya sumerukI guphAoMmeM par3atA huA jalapravAha bhI bhArI zabda kara rahA thA isalie aisA jAna par3atA thA mAno zabdAdvaitavAdakA samarthana hI kara rahA ho| IzvarasRSTivAdiyoMkA kahanA hai ki yaha samasta sRSTi pahale jalamayI thI, usake bAda hI sthala AdikI racanA huI hai usa samaya saba ora jala-hI-jala dikhalAI par3a rahA thA isalie aisA mAlUma hotA thA mAno vaha sArI sRSTiko jalamaya hI siddha karanA cAhatA ho // 151 / / vaha meru parvata Uparase lekara nIce pRthivItala taka sabhI ora jalapravAhase tara horahA thA isalie pratyakSa jJAnI devoMko bhI ajJAta pUrva mAlUma hotAthA arthAt aisA jAna par3atA thA 1. svargaH / 2. hasati sma / -mityakaSIn-50, d0| -mityakaSan- a0, s0| 3. svargam / 4. 'hage sNvrnne'| 5. 'UrguJ AcchAdane' / 6. dyaavaapRthivyo| 7. ahiMsyeSu / acchedyessvityrthH| 8. prA santoSa iva / 9. vyAnaze / 10. anutkaTaH / 11. 'ArAd duursmiipyoH'| 12. merau| 13. AcchAdayan / 14. AcchAditAkAzaH / 15. chAdayitvA / 16. pravAharUpeNa gacchan / 17. gharati sm| 18. svaHsravantyAH a0, 10, da0, sa0, ma0, l0|19. gnggaajlprvaahsy| 20. sphoTavAdam / 21. -mivApmayIm ma0, l0| jalamayIn / 22. lasati sma / 23. -nannadrikukSiSu da0, ma0, l.| dIptaguhAsu / 24. jalapravAhaiH / 25. pratyakSajJAninAm / Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayodazaM pavaM na merurayamutphullanamerutarurAjitaH / 'rAjato girireSa syAdullasadbhisapANDaraH // 153 // pIyUSasyaiva rAzinuM sphATiko nu ziloccayaH / sudhAdhavalitaH kiM nu prAsAdavijagacchriyaH // 154 // vitarkamiti tanvAno girirAje payaHplavaH / vyAnaze 'vizvadikkAnto dikkAntAH snapayaniva // 155 // UrdhvamuccalitAH kecit zIkarA vizvadiggatAH / zvetacchatrazriyaM merorA tenurvidhunirmalAH || 156 / / hAranIhArakahlArakumudAmbhojasaciSaH / prAvarttanta payaHpUrA yazaH pUrA ivArhataH // 157 // gaganAGgapuSpopahArA hArAmalatviSaH / digvadhUkarNapUrAste babhuH snapAnAmbuzIkarAH // 153 // zIkarairAtrirannAkamAlokAntavisarpibhiH / jyotirlokamanuprApya jajRmbhe so'mbhasAM playaH ||159|| snAnapUre nimagnAGgayastArAstaralarociSaH / muktAphalazriyaM bhejurviprakIrNAH samantataH / / 160 / / tArakAH kSaNamadhyAsya snAnapUraM vinissRtAH / payolavasruta' rejuH karakANAmitrAlayaH // 161 / / snAnAmbhasi babhau bhAsvAn tatkSaNaM kRtanirvRtiH / taptaH piNDo mahA~lohaH pAnoyamiva pAyitaH // 162 // payaHpUre vahatyasmin zvetamAnu" mAnyata / jaraddhaMsa ivodRDha jaDimA mantharaM taran / / 163 / / 7 13 297 jaise use pahale kabhI dekhA hI na ho / / 152 / / usa samaya vaha parvata zobhAyamAna mRNAlake samAna sapheda ho rahA thA aura phUle hue nameru vRkSoMse suzobhita thA isalie yahI mAlUma hotA thA ki vaha meru nahIM hai kintu koI dUsarA cA~dIkA parvata hai || 153 || kyA yaha amRtakI rAzi hai ? athavA sphaTikamaNikA parvata hai ? athavA cUnese sapheda kiyA gayA tInoM jagatkI lakSmIkA mahala hai - isa prakAra meru parvata ke viSayameM vitarka paidA karatA huA vaha jalakA pravAha sabhI dizAoMke anta taka isa prakAra phaila gayA mAno dizArUpI striyoMkA abhiSeka hI kara rahA ho / / 154-155 / / candramAke samAna nirmala usa abhiSekajalakI kitanI hI bU~deM Uparako uchalakara saba dizAoM meM phaila gayI thIM jisase aisI jAna par3atI thIM mAno meru parvatapara sapheda chatrakI zobhA hI bar3hA rahI hoM // 156 // hAra, barpha, sapheda kamala aura kumudroMke samAna sapheda jalake pravAha saba ora pravRtta ho rahe the aura ve aise jAna par3ate the mAno jinendra bhagavAn ke yazake pravAha hI // 157 // hArake samAna nirmala kAntivAle ve abhiSekajalake chIMTe aise mAlUma hote the mAno AkAzarUpI A~gana meM phUloMke upahAra hI car3hAye gaye hoM athavA dizArUpI striyoMke kAnoMke karNaphUla hI hoM ||15|| vaha jalakA pravAha lokake anta taka phailanevAlI apanI bU~doMse Upara svarga taka vyApta hokara nIcekI ora jyotiSpaTala taka pahu~cakara saba ora vRddhiko prApta ho gayA thA // 159 / / usa samaya AkAzameM cAroM ora phaile hue tArAgaNa abhiSekake jalameM DUbakara kucha caMcala prabhAke dhAraka ho gaye the isalie bikhare hue motiyoMke samAna suzobhita ho rahe the || 160 || ve tArAgaNa abhiSekajala ke pravAha meM kSaNa-bhara rahakara usase bAhara nikala Aye the parantu usa samaya bhI unase kucha-kucha pAnI cU rahA thA isalie oloMkI paGktike samAna zobhAyamAna ho rahe the || 161|| sUrya bhI usa jalapravAha meM kSaNa-bhara rahakara usase alaga ho gayA thA, usa samaya vaha ThaNDA bhI ho gayA thA jisase aisA mAlUma hotA thA mAno koI tapA huA lohekA bar3A bhArI golA pAnImeM DAlakara nikAlA gayA ho || 162 || usa bahate hue jalapravAha meM candramA aisA mAlUma hotA thA mAno ThaNDase jar3a hokara (ThiThurakara) dhIre-dhIre tairatA huA eka bUr3hA haMsa hI ho || 163 | | usa samaya grahamaNDala bhI cAroM ora phaile hue jalake pravAhase AkRSTa hokara (khiMcakara ) viparIta gatiko prApta ho gayA thaa| mAlUma hotA hai ki usI kAraNa se 1. rajatamaya: / 2. sadvisapANDuraH a0, pa0, la0, Ta0 / visavaddhavalaH / 3. parvataH / 4. vizva diparyantaH / 5 dignatAH sa0 / 6. sravantaH / 7. varSopalAnAm / 'varSopalastu karaka:' ityabhidhAnAt / 8. paGaktayaH / 9. tatkSaNAt 10 da0 / 10. kRtasukhaH / 11. candraH / 12. dhRtajaDatvam / 13. mandaM mandam / 38 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 AdipurANam grahamaNDalamAkRSTaM 'paryastaiH salilapkanaiH / viparyastA gatiM bheje vakracAramivAzritam // 164 // bhagaNaH praguNIbhUta kiraNaM jalaviplutam / siSeve pUSaNaM mohAt prAleyAMzuvizaGkayA // 65 // jyotizcakraM kSarajjyotiH kSIrapUramanubhramat / velAtikramamotyeva nAsthAdekamapi kSaNam // 166 // jyotiHpaTalamityAsIt snAnaupaH kSaNamAkulam / kulAlacakramAviddhamiva tirykpribhrmt||16|| paryApatandrisaMgAd gireH svalokadhAriNaH / viralaiH snAnapUrastairnRlokaH pAvanIkRtaH // 16 // nirvApitA mahI kRtsnA kulazailAH pavitritAH / kRtA nirItayo dezAH pranAH kSemeNa yojitAH // 169 // kRrasnAmiti jagannADI pavitrIkurvatAmunA / kiM nAma snAnapUreNa zreyaH zeSitamaGginAm // 170 // atha tasmin mahApUre dhyAnApUritadiGamukhe / prazAnte zamitAzeSabhuvanoSmaNya zeSata: // 17 // *reciteSu mahAmeroH kandareSu jalaplavaiH / pratyAzvAsa mivAyAte merau "savanakAnane // 172 // dhUpeSu dahyamAneSu sugandhIndhanayoniSu / jvalarasu maNidIpeSu "matimAnopayogiSu // 173 // "puNyapAThAna paThatsUccaiH saMpAuM"suravandipu / gAyantISu sukaNThISu kinnarISu kalasvanam // 17 // jinakalyANasaMbandhi" maGgaloddItinissvanaiH / kurvANe vizvagIrvANa lokasya zravaNotsavam // 175 // vaha aba bhI vakragatikA Azraya liye hue hai / / 164|| usa samaya jalameM DUbe hue tathA sIdhI aura zAnta kiraNoMse yukta sUryako bhrAntise candramA samajhakara tArAgaNa bhI usakI sevA karane lage the // 165 / / sampUrNa jyotizcakra jalapravAhameM DUbakara kAntirahita ho gayA thA aura usa lapravAhake pIche-pIche calane lagA thA mAno avasara cUka jAneke bhayase eka kSaNa bhI nahIM Thahara sakA ho // 166 / / isa prakAra snAnajalake pravAhase vyAkula huA jyotiSpaTala kSaNa-bharake lie, ghumAye hue kumhArake cakrake samAna tirachA calane lagA thA // 167 / svargalokako dhAraNa karanevAle meru parvatake madhya bhAgase saba ora par3ate hue bhagavAnke snAnajalane jahA~-tahA~ phailakara samasta manuSyalokako pavitra kara diyA thA // 168 / / usa jalapravAhane samasta pRthivI santuSTa (sukharUpa) kara dI thI, saba kulAcala pavitra kara diye the, saba deza ativRSTi Adi ItiyoMse rahita kara diye the, aura samasta prajA kalyANase yukta kara dI thii| isa prakAra samasta lokanADIko pavitra karate hue usa abhiSekajalake pravAhane prANiyoMkA aisA kauna-sA kalyANa bAkI rakha chor3A thA jise usane na kiyA ho ? arthAt kucha bhI nahIM // 169-170 // athAnantara apane 'chalachala' zabdoMse samasta dizAoMko bharanevAlA, tathA samasta loka kI uSNatA zAnta karanevAlA vaha jalakA bar3A bhArI pravAha jaba bilakula hI zAnta ho gayA // 171 / / jaba meru parvatakI guphAe~ jalase rikta (khAlI) ho gayIM, jala aura vanasahita meru parvatane kucha vizrAma liyA // 172 / / jaba sugandhita lakar3iyoMkI agnimeM aneka prakArake dhUpa jalAye jAne lage aura mAtra bhakti prakaTa karaneke lie maNimaya dIpaka prajvalita vi gaye // 173 / / jaba devoMke bandojana acchI taraha ucca svarase puNya bar3hAnevAle aneka stotra par3ha rahe the, manohara AvAjavAlI kinnarI deviyA~ madhura zabda karatI huI gIta gA rahI thIM 174 / / jaba jinendra bhagavAna ke kalyANakasambandhI maMgala gAneke zabda samasta deva logoMke kAnoMkA utsava 1. paritaH kSiptaH / 2. viprakIrNAm / 3.vakragamanam / 4.nakSatrasamUhaH / 5.RjubhUtapharam / 6. dhautam / 7. sUryam / 8. cndrH| 9. snaanjlprvaahaiH| 10.-paribhramam / 11. uSme / 12. parityakteSu / 13. sajalavane / 14. jinadehadIptaH sakAzAt nijadIptervyarthatvAt / 15. prazasyagadya-padyAdimaGgalAn / 16. samyakpAThaM yathA bhavati tathA / 17. maGgalagIta / 18. janasya / Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayodazaM parva jinajanmAbhiSekArtha pratibaddhainidarzanaH / nAvyavedaM prayuAne 'surazailUSapeTake // 17 // gandharvArabdhasaMgItamRdaGgadhvanimUJchite / dundumidhvanita mandre zrotrAnandaM pratanvati // 17 // kucakumbhaiH surastrINAM kuGkumAralaMkRte / hArarociHprasUnauSakRtapuSpopahArake // 17 // meruraGge'psarovRnde salIla parinRtyati / karaNarajahArai salayaizca parikramaiH / / 179 // zRNvassu maGgaloddItIH sAvadhAnaM sudhAzipu" / vRtteSu janajalpeSu jinaprAbhavazaMsiSu // 14 // nAndItUryarave vizvagApUrayati rodasI / jayaghoSapratidhvAnaH stuvAna iva mandare // 18 // saJcaraskhacarI' vaktradharmAmbukaNacumbini / "dhutopAntavane vAti mandaM manda"namasvati / / 182 // suradauvArikaizcitravetradaNDadharairmuhuH / "sAmAjikajane vidhva' sAryamANe sahuskRtam // 18 // tassamutsAraNatrAsAnmUkImAvamupAgate / "aniyuktajane sacazcitrArpita iva sthite // 18 // zuddhAmdhusnapane niSTha gate gandhAmbumiH zubhaiH / tato'bhiSenumIzAna "zatayajvA pracakrama // 185 / / [dazabhiH kulakam ] . zrImagandhodakaivyairgandhAhatamadhuvataiH / abhyaSiJcad vidhAnako vidhAtAraM zatAdhvaraH / / 18 / / pUtA gandhAmbudhArAsAvApatantI tanau vimoH / tadgandhAtizayAt prAptalagjevAsIdavAmukhI // 14 // kara rahe the / / 175 / / jaba nRtya karanevAle devoMkA samUha jinendradevake janmakalyANakasambandhI arthoMse sambandha rakhanevAle aneka udAharaNoMke dvArA nATyavedakA prayoga kara rahA thA-nRtya kara rahA thA // 176 / / jaba gandharva devoMke dvArA prArambha kiye hue saMgIta aura mRdaMgakI dhvanise milA huA dundubhi bAjoMkA gambhIra zabda kAnoMkA Ananda bar3hA rahA thA / / 177 / / jaba kesara lage hue devAMganAoMke stanarUpI kalazoMse zobhAyamAna tathA hAroMkI kiraNarUpI puSpoMke upahArase yukta sumeru parvatarUpI raMgabhUmimeM apsarAoMkA samUha hAtha uThAkara,zarIra hilAkara aura tAlake sAtha-sAtha phirakI lagAkara lIlAsahita nRtya kara rahA thA // 178-179 / / jaba deva loga sAvadhAna hokara maMgalagAna suna rahe the aura aneka janoMke bIca bhagavAnke prabhAvako prazaMsA karanevAlI bAta-cIta ho rahI thii||180|| jaba nAndI, turahI Adi bAjoMke zabda saba ora AkAza aura pRthivIke bIcake antarAlako bhara rahe the, jaba jaya-ghoSaNAkI pratidhvaniyoMse mAno meru parvata hI bhagavAnkI stuti kara rahA thA // 182 / / jaba sava ora ghUmatI huI vidyAdhariyoMke mukhake svedajalake kaNoMkA cumbana karanevAlA vAyu samIpavartI vanoMko hilAtA huA dhIre-dhIre baha rahA thA // 182 // jaba vicitra vetrake daNDa hAthameM liye hue devoMke dvArapAla sabhAke logoMko huMkAra zabda karate hue cAroM ora pIche haTA rahe the // 18 // 'hameM dvArapAla pIche na haTA deM' isa Darase kitane hI loga citralikhitake samAna jaba cupacApa baiThe hue the // 18 // aura jaba zuddha jalakA abhiSeka samApta ho gayA thA taba indrane zubha sugandhita jalase bhagavAnakA abhiSeka karanA prArambha kiyA // 185|| vidhividhAnako jAnanevAle indrane apanI sugandhise bhramaroMkA AhvAna karanevAle sugandhita jalarUpI dravyase bhagavAnakA abhiSeka kiyaa.||186|| bhagavAnake zarIrapara par3atI huI vaha sugandhita jalakI pavitra dhArA aisI mAlUma hotI thI mAno bhagavAnake zarIrakI utkRSTa sugandhise lajjita hokara hI adhomukhI (nIceko 1. sambaddhaH / 2. bhuumikaabhiH| 3. nATayazAstram / 4. devanartakabande / 'zailAlinastu zailaSajAyA jovAH kRzAzvinaH' ityabhidhAnAt / baharUpAkhyanatyavizeSavidhAyina ityarthaH / 5. mizrite / 6.kUkUmAktaiH 50, da0, ma0, l0| 7. karanyAsaH / 8. aGgavikSepaH / 9. tAlamAnasahitaH / 10. pAdavinyAsaiH / 11. deveSu / 12. bhmyaakaashe| 13. sNcrtkhecrii-l.| 14. dhUtopAnta-10,, ma0, l0| 15. pavane / 16. sabhAjane / 17. utsaarymaanne| 18. svaramAgatya niyogamantareNa sthitjne| 19. nirvANaM paryAptimityarthaH / 20. sarvajJam / 21. indrH| 22. praarebhe| zloko'yamahadAsakavinA svakIyapurudevacambhUkAvyasya paJcamastabakasya ekAdazatamazlokatAM niitH| 23. -divya-sa0, da0 / 24. adhomukhii| Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 AdipurANam kanarakanakabhRGgAranAlAddhArA patantyasau / reje bhaktimareNaiva jinamAnantu muthatA // 18 // vimodehaprabhorasastaDidApiarastatA / sAbhAd vimAvasau dIpte prayukneva ghRtAhutiH // 189 // nisargasurabhiNyaGge vibhorasyantapAvane / patitvA caritArthA sA svasAdakRta tadguNAn // 15 // sugandhikusumairgandhadravyairapi suvAsitA / sAdhAnatizayaM kaMcid vibhoraGge'mmasAM tatiH // 19 // samastAH pUrayantyAzA jagadAnandadAyinI / vasudhAreva dhArAsau kSIradhArA mude'stu naH // 192 // yA puNyAtravadhAreva sUte saMpatparamparAm / sAsmAngandhapayodhArAdhinosvanidhana dhanaiH // 193 / / yA nizAtAsidhAreva vighnavarga vinimnatI / puNyagandhAmmasAM dhArA sA zivAya sadAstu naH // 194 // mAnanIyA munIndrANAM jgtaamekpaavnii| sAcyAda gandhAmbudhArAsmAn yA sma byomApagAyate // 195 // tanuM bhagavataH prApya yAtA yAtipavitritAm / pavitrayatu naH svAntaM dhAsa gandhAmbhasAmasauM // 196 // kRtvA gandhodakarityamamipekaM surottmaaH| jagatAM zAntaye zAnti ghoSayAmAsuruccakaiH // 197 / / pracakruruttamAGgeSu cakraH sarvAGgasaMgatam / svargasyopAyanaM cakrastaddhAmbudivaukasaH / / 198 // gandhAmbusnapanasyAnte jayakolAhalaiH samam / "vyAtyukSImamarAzcakruH sacUrNargandhavArimiH // 199 // mukha kiye huI ) ho gayI ho // 187 / / dedIpyamAna suvarNakI jhArIke nAlase par3atI huI vaha sugandhita jalakI dhArA aisI zobhAyamAna hotI thI mAno bhaktike bhArase bhagavAnko namaskAra karaneke lie hI udyata huI ho // 188 / / bijaloke samAna kucha-kucha pIle bhagavAna ke zarIrakI prabhAke samUhase vyApta huI vaha dhArA aisI suzobhita ho rahI thI mAno jalatI huI agnimeM ghIko Ahuti hI DAlI jA rahI ho // 189 / / svabhAvase sugandhita aura atyanta pavitra bhagavAnke zarIrapara par3akara vaha dhArA caritArtha ho gayI thI aura usane bhagavAnake ukta donoM hI guNa apa adhIna kara liye the-grahaNa kara liye the // 190 // yadyapi vaha jalakA samUha sugandhita phUloM aura sugandhita dravyoMse suvAsita kiyA gayA thA tathApi vaha bhagavAnke zarIrapara kucha bhI vizeSatA dhAraNa nahIM kara sakA thA-unake zarIrakI sugandhike sAmane usa jalakI sugandhi tuccha jAna par3atI thI / / 191 / / vaha dUdhake samAna zveta jalakI dhArA hama sabake Anandake lie ho jo ki ratnoMkI dhArAke samAna samasta AzAoM (icchAoM aura dizAoM) ko pUrNa karanevAlI tathA samasta jagatko Ananda denevAlI thI // 192 / / jo puNyAsravakI dhArAke samAna aneka sampadAoMko utpanna karanevAlI hai aisI vaha sugandhita jalakI dhArA hama logoMko kabhI naSTa nahIM honevAle ratnatrayarUpI dhanase santuSTa kare // 19 // jo painI talavArakI dhArake samAna vighnoMkA samUha naSTa kara detI hai aisI vaha pavitra sugandhita jalakI dhArA sadA hama logoMke mokSake lie ho // 194 // jo bar3e-bar3e muniyoMko mAnya hai, jo jagatko ekamAtra pavitra karanevAlI hai aura jo AkAzagaMgAke samAna zobhAyamAna hai aisI vaha mugandhita jalakI dhArA hama sabakI rakSA kre||195|| aura jo bhagavAnke zarIrako pAkara atyanta pavitratAko prApta huI hai aisI vaha sugandhita jalakI dhArA hama sabake manako pavitra kre||196|| isa prakAra indra sugandhita jalase bhagavAnakA abhiSeka kara jagatkI zAntike lie ucca svarase zAnti-mantra par3hane lage // 197 / / tadanantara devoMne usa gandhodakako pahale apane mastakoMpara lagAyA, phira sAre zarIra meM lagAyA aura phira bAkI bace hue ko svarga le jAneke lie rakha liyA // 198 / / sugandhita jalakA abhiSeka samApta honepara devoMne jaya-jaya zabdake kolAhalake sAtha-sAtha cUrNa mile hue sugandhita 1. namaskartum / 2. agnau / 3. svAdhInamakarot / 4. tadaGgasaugandhyasaukumAryAdiguNAn / 5. prINayatu / 6. ratnatrayAtmakadhanaiH / 7. vinaashytii| 8. nityamukhAya / 9. rakSatu / 10. zAntimantram / 11. anyonyajalasecanam / Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayodaza parva nirvRttA'vamiSekasya kRtAvabhRthamajjanAH / parItya paramaM jyotirA narcurbhuvanAciMtam // 200 // gandhairdhUpaizca dIpaizca sAkSataiH kusumodakaiH / mantrapUtaiH phalaiH sArvaiH surendrA vibhumIjire // 201 // "kRteSTayaH kRtAniSTavidhAtAH kRtapauSTikAH / janmAbhiSekamityuccairnA kendrA 'niratiSTipan // 202 // indrendrANyau samaM devaiH paramAnandadAyinam / kSaNaM cUDAmaNiM meroH parItyainaM praNematuH // 203 // divo'patattadA pauppI vRSTirjalakaNaiH samam / muktAnandAzrubindUnAM zreNIva tridivazriyA // 204 // rajaHpaTalamAdhUya surAgasumanobhavam / mAtarizvA vavau mandaM snAnAmmarazIkarAn kiran // 205 // sajyotirbhagavAn meroH kulazailAyitAH surAH / kSIrameghAyitAH kummAH suranAryo'psarAyitAH // 206 // zakraH 'snapayitAdvIndraH snAnapIThI" surAGganAH / narttakyaH kiGkarA devAH " snAnadroNI pyo'rnnvH||207|| iti zlAdhyatame merau nirvRttaH snapanotsavaH / sa yasya bhagavAn pUyAt pUtAtmA vRSabho jagat // 208 // mAlinI atha pavanakumArAH 'svAmitra " prAjyabhaktiM 12 dizi dizi vibhajanto mandamandaM " viceruH / mumucuramRtagarbhAH sokarAsAradhArA: kila "jaladakumArA mairavISu sthalISu // 209 // 17 jalase paraspara meM phAga kI arthAt baha sugandhita jala eka-dUsarepara DAlA || 199 || isa prakAra abhiSekakI samApti honepara saba devoMne snAna kiyA aura phira trilokapUjya utkRSTa jyotisvarUpa bhagavAn kI pradakSiNA dekara pUjA kI ||200|| saba indroMne mantroMse pavitra hue jala, gandha, akSata, puSpa, (naivedya ), dIpa, dhUpa, phala aura ardhake dvArA bhagavAnkI pUjA kI || 201 || isa taraha indroMne bhagavAnkI pUjA kI, usake prabhAvase apane aniSTa- amaMgaloMkA nAza kiyA aura phira pauSTika karma kara bar3e samArohake sAtha janmAbhiSekakI vidhi samApta kI || 202 || tatpazcAt indra indrANIne samasta devoMke sAtha parama Ananda denevAle aura kSaNa-bhara ke lie meru parvatapara cUr3AmaNike samAna zobhAyamAna honevAle bhagavAn kI pradakSiNA dekara unheM namaskAra kiyA || 203 / / usa samaya svargase pAnIkI choTI-choTI bU~doMke sAtha phUloMkI varSA ho rahI thI aura vaha aisI mAlUma hotI thI mAno svargakI lakSmIke harSase par3ate hue azruoMkI bU~deM hI hoM // 204 // | usa samaya kalpavRkSoMke puSpoMse utpanna hue parAga- samUhako ka~pAtA huA aura bhagavAn ke abhiSeka-jalakI bU~doMko barasAtA huA vAyu manda manda baha rahA thA || 205 // usa samaya bhagavAn vRSabhadeva meruke samAna jAna par3ate the, deva kulAcaloMke samAna mAlUma hote the, kalaza dUdhake meghoMke samAna pratibhAsita hote the aura deviyA~ jalase bhare hue sarovaroMke samAna AcaraNa karatI thIM ||206 || jinakA abhiSeka karAnevAlA svayaM indra thA, meru parvata snAna karanekA siMhAsana thA, deviyA~ nRtya karanevAlI thIM, deva kiMkara the aura kSIrasamudra snAna karanekA kaTAha (Taba) thA / isa prakAra atizaya prazaMsanIya meru parvatapara jinakA snapana mahotsava samApta huA thA ve pavitra AtmAvAle bhagavAn samasta jagatko pavitra kareM / / 207-208 / / athAnantara pavanakumAra jAtike deva apanI utkRSTa bhaktiko pratyeka dizAoM meM vitaraNa karate hue ke samAna dhIre-dhIre calane lage aura mevakumAra jAtike deva usa meru parvatasambandhI bhUmipara amRtase mile hue jalake chIMToMkI akhaNDa dhArA chor3ane lage - manda manda jalavRSTi karane 301 1. parisamAptI / nivRttA- a0, pa0, sa0 ma0, la0 / 2. vihitayajanamantarakriyamANasnAnAH / 3. arcayanti sma / 4. pUjayAmAsuH / 5. vihitapUjA: / 6. nirvartayanti sma / 7. kalpavRkSa / 8. sarovarAyitAH / 9. snAnakArI / 10. snAnapIThaH a0, sa0, la0 / snAnapIThaM da0 / 11. snAnakaTAhaH / 12. nirvartitaH / 13. AtmIyAm / 14. prabhUtA / 15. vicaranti sma / 16. meghakumArAH / 17. merusambandhinISu / Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 AdipurANam sapadi vidhutakarUpAnokahaiyomagaGgA . ziziratarataraGgorakSepadakSamahadbhiH / taTavanamanupuSpANyAharaniH samantAt / paragatimiva kattuM babhrame zailabhartuH // 210 // anucitamazibAnA sthAtumaya trilokyAM janayati zivamasminnussave vizvamartuH / iti kila zivamuccayoMSayan dundumInAM surakaranihatAnAM zuzruve mandranAdaH // 23 // surakujakusumAnAM vRSTirApaptaducca ramarakaravikIrNA vizvagAkRSTabhRGgA / jinajanana saparyAlokanArtha samantA nayanatatirivAvirmAvitA svargalakSayA // 212 // zArdUlavikrIDitam itthaM yasya surAsuraiH pramuditairjanmAbhiSekotsava dhake zakrapurassaraiH suragiro bhIrANavasyAmbubhiH / nRsyamtI surAjanAsu salayaM nAnAvidhAsyakaiH / sa zrImAn vRSabho jagattrayagurU yAjinaH pAvanaH // 21 // 'jammAnantarameva yasya militairdevA surANAM gaNaiH nAnAyAnavimAnapattinivahanyArUddharodomaNaiH / kSIrAbdheH samupAhataiH zucijalaiH kRtvAbhiSekaM vibhoH ____ meromUrdhani jAtakarma vidadhe so'myAjjino no'grimaH / / 214 // lge||209|| jo vAyu zIghra hI kalpavRkSoMko hilA rahA thA, jo AkAzagaMgAkI atyanta zItala taraGgAke ur3AnemeM samartha thA aura jo kinAreke vanoMse puSpoMkA apaharaNa kara rahA thA aisA vAyu meru parvatake cAroM ora ghUma rahA thA aura aisA mAlUma hotA thA mAno usakI pradakSiNA ho kara rahA ho||210|| devoMke hAthoMse tAr3ita hue dundumi bAjoMkA gambhIra zabda sunAI de rahA thA aura vaha mAno jora-jorase yaha kahatA huA kalyANakI ghoSaNA hI kara rahAthA ki jaba trilokInAtha bhagavAn vRSabhadevakA janmamahotsava tInoM lokoMmeM aneka kalyANa utpanna kara rahA hai taba yahA~ akalyANoMkArahanA anucita hai / / 21 / usa samaya devoMke hAthase bikhare hue kalpavRkSoMke phUloMkI varSA bahuta hI U~cese par3a rahI thI, sugandhike kAraNa vaha cAroM orase bhramaroMko khIMca rahI thI aura aisI mAlUma hotI thI mAno bhagavAnake janmakalyANakakI pUjA dekhaneke lie svargakI lakSmIne cAroM ora apane netroMkI paGkti hI prakaTa kI ho // 212|| isa prakAra jisa samaya aneka devAMganAe~ tAlasahita nAnA prakArakI nRtyakalAke sAtha nRtya kara rahI thIM usa samaya indrAdi deva aura dharaNendroMne harSita hokara meru parvatapara kSIrasAgarake jalase jinake janmAbhiSekakA utsava kiyA thA ve parama pavitra tathA tInoM lokoMke garu zrIvRSabhanAtha jinendra sadA jayavanta ho // 213 / / janma honeke anantara hI nAnA prakArake vAhana, vimAna aura payAde Adike dvArA AkAzako rokakara ikaTThe hue deva aura asuroke samUhane meru parvatake mastakapara lAye hue kSIrasAgarake pavitra jalase jinakA abhiSeka kara 1. kampita / 2. pradakSiNagamanam / 3. amaGgalAnAm / 4. pUjA / 5. nATyakaiH / 6. utpattyanantaram / 7. ggnaanggnnH| 8. upAnItaiH 9. vo'grimaH 50, ma0, l.| Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayodazaM pava sadyaH saMhRtamauSNyamuSNakiraNairAmreDitaM' zIkaraiH zaityaM zItakarai muTubhirbraddhopaiH krIDitam / tArauvaistaralaistaradbhiradhikaM DiNDIrapiNDAyitaM, yasmin maJjanasaMvidhau sa jayatAjjaino jagatpAvanaH // 215 // sAnanda tridazezvaraiH sacakitaM devIbhirutpuSkaraiH satrAsaM suravAraNaiH praNihitairAsAdaraM cAraNaiH / sAzaGkaM gaganecaraiH kimidamityAlokito yaH sphuran merormUrdhni sa no'vatA jina vibhojanmotsavAmbhaH plavaH // 216 // ityArSe bhagavajjinasenAcAryapraNIte triSTilakSaNa mahApurANa saMgha hebhagavajjanmAbhiSekavarNanaM nAma trayodazaM parva // 13 // 303 janmotsava kiyA thA ve prathama jinendra tuma sabakI rakSA kareM // 214 || jinake janmAbhiSekake samaya sUryane zIghra hI apanI uSNatA chor3a dI thI, jalake chIMTe bAra-bAra uchala rahe the, candramAne zItalatAko dhAraNa kiyA thA, nakSatroMne ba~dhI huI choTI-choTI naukAoMke samAna jahA~-tahA~ krIr3A kI thI, aura tairate hue caMcala tArAoMke samUhane phenake piNDake samAna zobhA dhAraNa kI thI ve jagatko pavitra karanevAle jinendra bhagavAn sadA jayazIla hoM / / 215 / / meru parvatake mastakapara sphurAyamAna hotA huA, jinendra bhagavAna ke janmAbhiSekakA vaha jala-pravAha hama sabakI rakSA kare jise ki indroMne bar3e Anandase, deviyone Azcaryase, devoMke hAthiyoMne sU~r3a U~cI uThAkara bar3e bhaya se, cAraNa RddhivArI muniyoMne ekAgracitta hokara bar3e Adarase aura vidyAdharoMne 'yaha kyA hai' aisI zaMkA karate hue dekhA thA / / 216 / / isa prakAra bhArSa nAmase prasiddha zrI bhagavajjinasenAcAryaviracita triSaSTilakSaNa mahApurANasaMgrahameM bhagavAn ke janmAbhiSekakA varNana karanevAlA terahavA~ parva samApta huA // 13 // 1. dvistriruktam / 2. ghRtam / 3. baddhakAlaH sadbhiH krIDitam / 'uDupaM tu plavaH koka:' ityabhidhAnAt / 4. avadhAnaparaiH, dhyAnasthairityarthaH / Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturdazaM parva athAbhiSekanivRttau zacI devI jagadgurIH / prasAdhanavidhau yatnamakarot kRtakautukA // 1 // tasyAbhiSiktamAtrasya dadhata: pAvanI tanum / sAGgalagnAnmamArjAmbhaHkaNAn svacchAmalAMzukaiH // 2 // "svAsanApAGgasaMkrAntasitacchAyaM vibhormukham / pramRSTamapi sAmAIda bhUyo jalakaNAsthayA~ // 3 // gandhaH sugandhimiH sAndrarindrANI gAtramIzituH / anvalimpata limpadbhirivAmodainiviSTapam // 4 // gandhenAmodinA bhartuH zarIrasahajanmanA / gandhAste nyakRtA' eka saugandhyenApi saMzritAH // 5 // tilakaM ca lalATe'sya zacI cakre kilAdarAt / jagatAM tilakastena kimalaMkriyate vibhuH // 6 // mandAramAlayottaMsa mindrANI vidadhe vibhoH / tayAlaMkRtamUrdAsau kItyeva vyarucad bhRzam // 7 // jagaccUDAmaNerasya mUni cUDAmaNi nyadhAt / satAM mUrdhAbhiSiktasya' paulomI bhakinirbharA // 8 // anaaitAsite martoMcane sAndrapakSmaNI / punaraJjanasaMskAramAcAra iti lambhite // 9 // karNAvaviddhasacchidrau kuNDalAbhyAM virejatuH / kAntidIptI mukhe draSTumindvAbhyAmivAzritI // 10 // hAriNA maNihAreNa kaNThazobhA mahasyabhUt / muktizrIkaNThikAdAma 'cAruNA trijagatpateH // 11 // athAnantara, jaba abhiSekakI vidhi samApta ho cukI taba indrANI devIne harSake sAtha jagadguru bhagavAn vRSabhadevako alaMkAra pahanAnekA prayatna kiyA // 1 // jinakA abhiSeka kiyA jA cukA hai aise pavitra zarIra dhAraNa karanevAle bhagavAna vRSabhadevake zarIrameM lage hue jalakaNoMko indrANIne svaccha evaM nirmala vastrase poMchA / / 2 / / bhagavAnke mukhapara, apane nikaTavartI kaTAkSoMkI jo sapheda chAyA par3a rahI thI use indrANI jalakaNa samajhatI thii| ataH poMche hue mukhako bhI vaha bAra-bAra poMcha rahI thii||3|| apanI sugandhise svarga athavA tInoM lokoMko lipta karanevAle atizaya sugandhita gAr3he sugandha dravyoMse usane bhagavAnke zarIrapara vilepana kiyA thaa||4|| yadyapi ve sugandha dravya utkRSTa sugandhise sahita the tathApi bhagavAnke zarIrakI svAbhAvika tathA dUra-dUra taka phailanevAlI sugandhane unheM tiraskRta kara diyA thA / / 5 / / indrANIne bar3e Adarase bhagavAnke lalATapara tilaka lagAyA parantu jagatke tilaka-svarUpa bhagavAn kyA usa tilakase zobhAyamAna hue the ? // 6 // indrANIne bhagavAnke mastakapara kalpavRkSake puSpoMkI mAlAse banA huA mukuTa dhAraNa kiyA thaa| una mAlAoMse alaMkRtamastaka hokara bhagavAna aise zobhAyamAna ho rahe the mAno kIrtise hI alaMkRta kiye gaye hoM // 7 // yadyapi bhagavAn svayaM jagatke cUr3AmaNi the aura sajjanoMmeM sabase mukhya the tathApi indrANIne bhaktise nirbhara hokara unake mastaka para cUr3AmaNi ratna rakhA thA / / 8 / yadyapi bhagavAnke saghana baraunIvAle donoM netra aMjana lagAye binA hI zyAmavarNa the tathApi indrANIne niyoga mAtra samajhakara unake netroMmeM aMjanakA saMskAra kiyA thA // 9 // bhagavAnake donoM kAna binA vedhana kiye hI chidrasahita the, indrANIne unameM maNimaya kuNDala pahanAye the jisase ve aise jAna par3ate the mAno bhagavAnke mukhakI kAnti aura dIptiko dekhaneke lie sUrya aura candramA hI unake pAsa pahu~ce hoM / / 10 // mokSa-lakSmIke galeke hArake samAna atizaya sundara aura manohara maNiyoMke hArase trilokInAtha bhagavAn vRSabhadevake 1. sampUrNe sati / 2. alaMkAravidhAne / 3. vihitasantoSA / 4. shlkssnnnirmlaambrH| 5. nijanikaTakaTAkSasaMkramaNa / 6. sAmrAkSIt p0| ma0 pustake dvividhH| 7. ambubindubddhyaa| 8. adhaHkRtA / nyatkRtA a0, 80, ma0, l0| 9. samAnagandhatvena / 10. zekharam / 11. zreSThasya / 12. bhaktyatizayA / 13. ajanamrakSamantareNa kRSNe / 14. prApite / iti raJjite sa0 / 15. knntthmaalaa| Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturdazaM parva bAhvoryugaM ca keyUrakaTakAGgadabhUSitam / tasya kalpAGghripasyeva viTapadvayamAbabhau // 12 // . reje maNimayaM dAma "kiGkiNImivirAjitam / kaTItaTe'sya kalpAna' prAroha zriyamudvahat // 13 // pAdau gomukha nirmAsairmaNibhistasya rejamuH / vAcAlitau sarasvasyA kRtasevAvivAdarAt // 14 // lakSmyAH puJja ivodbhUto dhAmnAM rAzirivocchikhaH / 'mAgyAnAmiva saMpAta stadAbhAd bhUSito vibhuH // 15 // saundaryasyeva saMdohaH saubhAgyasyeva saMnidhiH / guNAnAmiva saMvAsa:" sAlaMkAro vibhurvamau // 16 // nisargaruciraM marturvapubhraMje' sabhUSaNam / sAlaMkAraM kaveH kAvyamiva suzliSTabandhanam // 17 // pratyaGgamiti vinyastaiH paulomyA maNibhUSaNaiH / sa reje kalpazAlIva zAkholkA sivibhUSaNaH // 18 // iti prasAdhya taM devamindrorasaMgagataM zacI / svayaM vismayamAyAsIt pazyantI rUpasaMpadam // 19 // saMkrandano'pi tatra pazomAM draSTuM tadAnIm" / sahasrAkSo'mavambhUnaM spRhayAluratRptikaH 2 // 20 // tadA nimeSavimukhai' lavanaistaM surAsurAH / dazugirirAjasya zikhAmaNimiva kSaNam // 21 // tatastaM stotumindrAdyAH prAkramanta surottamAH / vatsrtsyat tIrthakaratvasya prAbhavaM taddhi puSkalam " // 22 // 14 305 kaNThakI zobhA bahuta bhArI ho gayI thI ||11|| bAjUbanda, kar3A, ananta (aNata) Adise zobhAyamAna unakI donoM bhujAe~ aisI mAlUma hotI thIM mAno kalpavRkSakI do zAkhAe~ hI hoM // 12 // bhagavAn ke kaTipradezameM choTI-choTI ghaNTiyoM ( boroM) se suzobhita maNimayI karadhanI aisI zobhAyamAna ho rahI thI mAno kalpavRkSake aMkura hI hoM // 13 // gomukhake AkAra ke camakIle maNiyoMse zabdAyamAna unake donoM caraNa aise zobhAyamAna ho rahe the mAno sarasvatI devI hI Adarasahita unakI sevA kara rahI ho ||14|| usa samaya aneka AbhUSaNoMse zobhAyamAna bhagavAn aise jAna par3ate the mAno lakSmIkA puMja hI prakaTa huA ho, U~cI zikhAvAlI ratnoMkI rAzi hI ho athavA bhogya vastuoMkA samUha hI ho ||15|| athavA alaMkArasahita bhagavAn aise zobhAyamAna ho rahe the mAno saundaryakA samUha hI ho, saubhAgyakA khajAnA hI ho athavA guNoMkA nivAsasthAna hI ho ||16|| svabhAvase sundara tathA saMgaThita bhagavAnkA zarIra alaMkAroMse yukta honepara aisA zobhAyamAna hone lagA thA mAno upamA, rUpaka Adi alaMkAroMse 'yukta tathA sundara racanAse sahita kisI kavikA kAvya hI ho ||17|| isa prakAra indrANIke dvArA pratyeka aMgameM dhAraNa kiye hue maNimaya AbhUSaNoMse ve bhagavAn usa kalpavRkSake samAna zobhAyamAna ho rahe the jisakI pratyeka zAkhApara AbhUSaNa suzobhita ho rahe haiM ||18|| isa taraha indrANIne indrakI godI meM baiThe hue bhagavAnko aneka vastrAbhUSaNoMse alaMkRta kara jaba unakI rUpa-sampadA dekhI taba vaha svayaM bhArI Azcaryako prApta huI ||19|| indrane bhI bhagavAn ke usa samayakI rUpasambandhI zobhA dekhanI cAhI, parantu do netroMse dekhakara santuSTa nahIM huA isIlie mAlUma hotA hai ki vaha dvacakSase sahasrAkSa (hajAroM netroMvAlA) ho gayA thA - usane vikriyA zaktise hajAra netra banAkara bhagavAnkA rUpa dekhA thA || 20|| usa samaya deva aura asuroMne apane TimakArarahita netroMse kSaga-bhara ke lie meru parvata ke zikhAmaNike samAna suzobhita honevAle bhagavAnko dekhA || 21|| tadanantara indra Adi zreSTha deva unakI stuti karaneke lie tatpara hue so ThIka hI hai tIrthaMkara honevAle puruSakA aisA hI adhika prabhAva hotA hai ||22|| 1. kAJcIdAma / 2. kSudraghaNTikAbhiH / 3. kalpAGga-ma0, la0 / 4. gomukhavadbhAsamAnaH / 5. ghargharaiH / 6. bhogyAnAmiva ma0, la0 / 7. puJjaH / 8. AzrayaH / 9. bheMje pa0 a0 ma0, la0 / 10. alaMkRtya / 11. tatkAlabhavAm / 12. - rataptaka: ma0, la0 / 13. animeSaiH / 14. upakramaM cakrire / 15. prabhUtam / 39 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 AdipurANam tvaM deva paramAnandamasmAkaM kartumudgataH / kimu prabodhamAyAnti vinArkAt kamalAkarAH // 23 // mithyAjJAnAndhakUpe'smin nipatantamimaM janam / svamuda manA dharmahastAlamba pradAsyasi // 24 // tava vAkkiraNanamasmaccetogataM tamaH / 'purA prakrIyate deva tamo mAsvatkarairiva // 25 // svamAvirdevadevAnAM svamAdirjagatAM guruH / svamAdirjagatAM sraSTA tvamAdirdharmanAyakaH // 26 // svameva jagatAM bhartA svameva jagatAM pitA / tvameva jagatAM trAtA tvameva jagatAM gatiH // 27 // svaM pRtAtmA jagadvizvaM punAsi paramairguNaiH / svayaM bhautoM yathA lokaM dhavalIkurute zazI // 20 // svattaH kalyANamApsyanti saMsArAmayalalitAH / ullAvitA mahAkyameSajaismRtopamaiH // 29 // ... tvaM pUtastvaM 'punAno'si paraM jyotisvamakSaram / niI ya nikhilaM klezaM yatprAptAsi paraM padam // 30 // "kUTastho'pi na kUTasthasvamaya pratimAsi naH / tvayyeva kAtimadhyanti yadamI yogjaa"guvaaH||33|| bhasnAtapatagAtro'pi snapito'syaca mandare / pavitrayitumevaitaja jagadenomalImasam // 32 // yuSmajanmAbhiSekeNa vayameva na kevalam / nItAH pavitratAM mehaH kSIrAbdhistajjalAnyapi // 33 // he deva, hama logoMko parama Ananda deneke lie hI Apa udita hue haiN| kyA sUryake udita hue binA kabhI kamaloMkA samUha prabodhako prApta hotA hai ? // 23 // he deva, mithyAjJAnarUpI andhakUpameM par3e hue ina saMsArI jIvoMke uddhAra karanekI icchAse Apa dharmarUpI hAthakA sahArA denevAle haiM ||24aare deva, jisa prakAra sUryako kiraNoMke dvArA udaya honese pahale hI andhakAra naSTaprAya kara diyA jAtA hai usI prakAra Apake vacanarUpI kiraNoMke dvArA bhI hama logoMke hRdayakA andhakAra naSTa kara diyA gayA hai / / 25 // he deva, Apa devoMke Adi deva haiM, tInoM jagatke Adi guru haiM, jagatke Adi vidhAtA hai aura dharmake Adi nAyaka haiM // 26 // he deva, Apa hI jagatke svAmI haiM, Apa hI jagatke pitA haiM, Apa hI jagatke rakSaka haiM, aura Apa hI jagatke nAyaka haiM // 27 // he deva, jisa prakAra svayaM dhavala rahanevAlA candramA apanI cA~danIse samasta lokako dhavala kara detA hai usI prakAra svayaM pavitra rahanevAle Apa apane utkRSTa guNoMse sAre saMsArako pavitra kara dete haiM // 28 // he nAtha, saMsArarUpI rogase duHkhI hue ye prANI amRtake samAna Apake bacanarUpI oSadhike dvArA nIroga hokara Apase parama kalyANako prApta hoNge||29|| he bhagavan , Apa sampUrNa klezoMko naSTa kara isa tIrthakararUpa parama padako prApta hue haiM ataeva Apa hI pavitra haiM. Apa hI dasaroMko pavitra karanevAle haiM aura Apa hI avinAzI utkRSTa jyotiHsvarUpa haiM // 30 // he nAtha, yadyapi Apa kUTastha haiM-nitya haiM tathApi Aja hama logoMko kUTastha nahIM mAlUma hote kyoMki dhyAnase honevAle samasta guNa ApameM hI vRddhiko prApta hote rahate haiM / bhAvArtha-jo kUTastha (nitya) hotA hai usameM kisI prakArakA parivartana nahIM hotA arthAt na unameM koI guNa ghaTatA hai aura na bar3hatA hai, parantu hama dekhate haiM ki ApameM dhyAna Adi yogAbhyAsase honevAle aneka guNa prati samaya bar3hate rahate haiM, isa apekSAse Apa hameM kUTastha nahIM mAlUma hote // 31 // he deva, yadyapi Apa binA snAna kiye hI pavitra haiM tathApi meru parvatapara jo ApakA abhiSeka kiyA gayA hai vaha pApoMse malina hue isa jagatko pavitra karaneke lie hI kiyA gayA hai // 32 // he deva, Apake janmAbhiSekase kevala hama loga hI pavitra nahIM hue haiM kintu yaha meru parvata, kSIrasamudra tathA una donoMke vana (upavana aura 1. pazcotkAle / 2. rakSakaH / 3. AdhAraH / 4. pavitraM karoSi / 5. dhavalaH / 6. rogAkrAntAH / 7. vyAdhinirmuktAH / 8. pavitraM kurvANaH / 9. anazvaram / 10. gamiSyasi / 'lutt'| 11. ekarUpatayA kAlavyApI kUTasthaH, nitya ityrthH| 12. vRddhim / sphIti-a0, 50, ma0, sa0, da0, l0| 13. yogataH Ta0 / dhyAnAta / 14 tadvanAnyapi a0, 50, sa0,60, la0 / ma0 pustake dvividhaH pAThaH / Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturdaza parva diGmukhelsanti sma yuSmasnAnAmbuzIkarAH / jagadAnandinaH sAndrA yazasAmiva rAzayaH // 34 // praviliptasugandhistvamavibhUSitasundaraH / manarabhyarSito'smAmibhUSaNaH sAnulepanaiH // 35 // lokAdhikaM dadhaddhAma prAdurAsIsvamAtmabhUH / meroga diva mAyAstava deva samudbhavaH // 36 // sadyojAtazrutiM bibhrat svargAvataraNe'cyutaH / svamadya vAmatA bhasse kAmanIyakamuhahan // 37 // yathA zuddhAkarodbhUto maNi: saMskArayogataH / dIpyate'dhikameva tvaM jAtakarmAbhisaMskRtaH // 38 // bhArAmaM tasya pazyanti na taM pazyanti kecana / svasad yatparaM jyotiH pratyakSo'si svamaca naH // 39 // svAmAmananti yogIndrAH purANapuruSaM purum / kavi purANamityAdi paThantaH stavavistaram // 40 // pUtAtmane namastubhyaM namaH khyAtaguNAya te / namo bhItimide tubhyaM guNAnAmekabhUtaye // 41 // "kSamAguNapradhAnAya namaste " kSitimUrtaye / jagadAhAdine tubhyaM namo'stu salilAtmane // 4 // jala ) bhI pavitratAko prApta ho gaye haiM // 33 // he deva, Apake abhiSekake jalakaNa saba dizAoMmeM aise zobhAyamAna ho rahe the mAno saMsArako Ananda denevAlA aura ghanIbhUta Apake yazakA samUha hI ho // 34 // he deva, yadyapi Apa binA lepa lagAye hI sugandhita haiM aura binA AbhUSaNa pahane hI sundara haiM tathApi hama bhaktoMne bhaktivaza hI sugandhita dravyoMke lepa aura AbhUSaNoMse ApakI pUjA kI hai // 35 // he bhagavan , Apa tejasvI haiM aura saMsArameM sabase adhika. teja dhAraNa karate hue prakaTa hue haiM isalie aise mAlUma hote haiM mAno meru parvatake garbhase saMsArakA eka zikhAmaNi-sUrya ho udaya huA ho||36|| he deva, svargAvataraNake samaya Apa. 'sadyojAta' nAmako dhAraNa kara rahe the, 'acyuta' (avinAzI) Apa haiM hI aura Aja sundaratAko dhAraNa karate hue 'vAmadeva' isa nAmako bhI dhAraNa kara rahe haiM arthAt Apa hI brahmA, viSNu aura maheza haiM // 37 // jisa prakAra zuddha khAnise nikalA huA maNi saMskArake yogase atizaya dedIpyamAna ho jAtA hai usI prakAra Apa bhI janmAbhiSekarUpI jAtakarmasaMskArake yogase atizaya dedIpyamAna ho rahe haiM // 38 // he nAtha, yaha jo brahmAdvaitavAdiyoMkA kahanA hai ki 'saba loga paraM brahmakI zarIra Adi paryAyeM hI dekha sakate haiM use sAkSAt koI nahIM dekha sakate' vaha saba jhUTha hai kyoMki paraM jyotiHsvarUpa Apa Aja hamAre pratyakSa dRSTigocara ho rahe haiM / / 39 / / he deva, vistArase ApakI stuti karanevAle yogirAja Apako purANapuruSa, puru, kavi aura purANa Adi mAnate haiM ||40||he bhagavan , ApakI AtmA atyanta pavitra hai isalie Apako namaskAra ho, Apake guNa sarvatra prasiddha haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa janmamaraNakA bhaya naSTa karanevAle haiM aura guNoMke ekamAtra utpanna karanevAle haiM isalie Apako namaskAra ho // 41 // he nAtha, Apa kSamA (pRthvI) ke samAna kSamA (zAnti ) guNako hI pradhAna rUpase dhAraNa karate haiM isalie kSamA arthAt pRthivIrUpako dhAraNa karanevAle Apake lie namaskAra ho, Apa jalake samAna jagatko Anandita karanevAle haiM isalie jalarUpako 1. bhAktikaH / 2. svayaMbhUH / 3. merorgarbhAdivodbhUto bhuvanaikazikhAmaNiH a0, 50, 60, sa0, la. / ma0 pustake dvividhaH pAThaH / 4. utpattiH / 5. pakSe vakratAm / 6. zarIrAdiparyAyam / 7. parabrahmaNaH / 8. parabrahmaNam / 9. mRSA / 10. yasmAt kAraNAt / 11. vinAzakAya / 12. sUtaye ma0, 60, sa0, Ta0 / ma0 pustake 'bhUtaye' ityapi pAThaH / sUtaye utpatya / 13. zAntiguNamukhyAya / hetubhitametadvizeSaNam / 14. pRthivImUrtaye / ayamabhiprAya:- yathA kSityAM kSamAguNo. vidyate tathaiva tasminnapi kSamAguNaM vilokya guNa... sAmyAt kSitimUrtirityuktam / evamaSTamatiSvapi yathAyogya yojyam / Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 AdipurANam nisaMgavRttaye tubhyaM vibhate pAvanI tanum / namastarasvine rugNa mahAmohamahIruhe // 43 // karmandhanadahe tubhyaM namaH pAvakamUrtaye / 'pizAjaTikAmAya samibhyAnatejase // 44 // *bharajo'malasaMgAya namaste gaganAtmane / vimave'nAthanantAya mahatvAvadhaye param // 45 // "suyajvane namastubhyaM sarvakratumayAtmane / "nirvANadAyine tubhyaM namaH zItAMzumUrtaye // 4 // nmste'nntbodhaadivinirbhkshkye| tIrthakamAvine" tumyaM namaH stAdaSTamUrtaye // 4 // mahAbala'namastubhyaM lalitAzAya te namaH / zrImate vajrajajJAya dharmatIrthapravartine // 4 // dhAraNa karanevAle Apako namaskAra ho // 42 // Apa vAyuke samAna paripraharahita haiM, vegazAlI haiM aura moharUpI mahAvRkSako ukhAr3anevAle haiM isalie vAyurUpako dhAraNa karanevAle Apake lie namaskAra ho // 43 / / Apa karmarUpI iMdhanako jalAnevAle haiM, ApakA zarIra kucha lAlimA liye hue pItavarNa tathA puSTa hai, aura ApakA dhyAnarUpI teja sadA pradIpta rahatA hai isalie agnirUpako dhAraNa karanevAle Apake lie namaskAra ho ||44aap AkAzakI taraha pAparUpI dhUlikI saMgatise rahita haiM, vibhu haiM, vyApaka haiM, anAdi ananta haiM, nirvikAra haiM, sabake rakSaka haiM isalie AkAzarUpako dhAraNa karanevAle Apake lie namaskAra ho // 45 // Apa yAjakake samAna dhyAnarUpI agnimeM karmarUpI sAkalyakA homa karanevAle haiM isalie yAjakarUpako dhAraNa karanevAle Apake lie namaskAra ho, Apa candramAke samAna nirvANa (mokSa athavA Ananda) denevAle haiM isalie candrarUpako dhAraNa karanevAle Apako namaskAra ho // 46 / / aura Apa ananta padArthoMko prakAzita karanevAle kevalajJAnarUpI sUryase sarvathA abhinna rahate haiM isalie sUryarUpako dhAraNa karanevAle Apake lie namaskAra ho| he nAtha, isa prakAra Apa pRthvI, jala, vAyu, agni, AkAza, yAjaka, candra aura sUrya ina ATha mUrtiyoMko dhAraNa karanevAle haiM tathA tIrthakara honevAle haiM isalie Apako namaskara ho / bhAvArtha-anyamatAvalambiyoMne mahAdevako pRthvI, jala Adi ATha mUrtiyA~ mAnI haiM, yahA~ AcAryane Upara likhe varNanase bhagavAn vRSabhadevako hI una ATha mUrtiyoMko dhAraNa karanevAlA mahAdeva mAnakara unakI stuti kI hai|||47|| he nAtha, Apa mahAbala arthAt atulya balake dhAraka haiM athavA isa bhavase pUrva dasaveM bhavameM mahAbala vidyAdhara the isalie Apako namaskAra ho, Apa lalitAMga haiM arthAt sundara zarIrako dhAraNa karanevAle athavA nauveM bhavameM aizAna svargake lalitAMga deva the, isalie Apako namaskAra ho, Apa dharmarUpI tIrthako pravartAnevAle aizvaryazAlI aura vanajaMgha haiM arthAt vanake samAna majabUta jaMghAoMko dhAraNa karanevAle haiM athavA AThaveM bhavameM 'vanajaMgha' nAmake rAjA the aise Apako namaskAra 1. niHparigrahAya / 2. pavitrAm / pakSe pavanasaMbandhinIm / 3. vaigine vAyave vA / yathA vAyuH vegayuktaH san vRkSabhaGgaM karoti tathA'yamapi dhyAnaguNena vegayuktaH san mohamahIruhabhaGgaM karoti / 4. bhagnamahA-a0, 50, sa0, da0, la / rugNo bhagno mahAmohamahIrur3a vRkSo yena sa tasmai tena vAyumUrtirityuktaM bhavati / 5. karmendhanAni dahatIti karmendhanadhaka tasmai / 6. kpilvrnn| 7. pAparajomalasaMgarahitAya / 8. prabhave, pakSe vyApine / 9. nivikArAya tAyine a0, 50, da0, sa0, ma0, l0| 10. pUjakAya, Atmane ityarthaH / 11. sakalapUjAsvarUpasvabhAvAya / 12. nityasukhadAyine, pakSe AhlAdadAyine / 13. apRthkktaa| 14. bhAvitIrthakarAya / 15. kSitimUAMdyaSTamUrtaye / 16. bho anantavIrya, pakSe mahAbala iti vidyAdhararAja / 17. manoharAvayavAya, pakSe lalitAGganAmne / 18 vavavat sthire jo yasyAsau tasmai, pakSe tannAmne / Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturdazaM parva namaH stAdArya te zuddhibhite zrIdhara te namaH / namaH suvidhaye tubhyamacyutendra namo'stu te // 49 // vanastammasthirAGgAya namaste vajranAmaya / sarvArtha sirinAthAya sarvArthA siddhimIyupe // 50 // dazAvatAracaramaparamaudArikasviSe / sUnave nAmirAjasya namo'stu parameSThine // 5 // bhavantamityabhiSTutya nAnyadAzAsmahe "vayam / bhaktistvayyeva nau' bhUyAdalamanyamitaiH phalaiH // 52 // iti stutvA surendrAstaM paramAnandanirbharAH / ayodhyAgamane bhUyo matiM cakraH kRtotsavAH // 53 // tathaiva prahatA bheyastathaivAghoSito jayaH / tathaivairAvatebhendraskandhArUDhaM vyadhurjinam // 54 // mahAkalakalaigataiirnRtaiH sajayaghoSaNaiH / gaganAGgaNamuspasya dvAgAjagmuramU purIm // 55 // ho ||48|aap Arya arthAt pUjya haiM athavA sAtaveM bhavameM bhogabhUmija Arya the isalie Apako namaskAra ho, Apa divya zrIdhara arthAt uttama zobhAko dhAraNa karanevAle haiM athavA chaThe bhavameM zrIdhara nAmake deva the aise Apake lie namaskAra ho, Apa suvidhi arthAt uttama bhAgyazAlI haiM athavA pA~caveM bhavameM suvidhi nAmake rAjA the isalie Apako namaskAra ho, Apa acyatendra arthAta avinAzI svAmI haiM athavA cauthe bhavameM acyuta svargake indra the isalie Apako namaskAra ho| 49 // ApakA zarIra vanake khambheke samAna sthira hai aura Apa vajanAbhi arthAt vajake samAna majabUta nAbhiko dhAraNa karanevAle haiM athavA tIsare bhavameM vajanAbhi nAmake cakravartI the aise Apako namaskAra ho| Apa sarvArthasiddhike nAtha arthAt saba padArthokI siddhike svAmItathAsarvArthasiddhi arthAt sabaprayojanoMkI siddhiko prApta haiM athavA dUsare bhavameM sarvArthasiddhi vimAnako prApta kara usake svAmI the isalie Apako namaskAra ho / / 5 / / he nAtha! Apa dazAvatAracarama arthAt sAMsArika paryAyoMmeM antima athavA apara kahe hue mahAbala Adi daza avatAroMmeM antima paramaudArika zarIrako dhAraNa karanevAle nAbhirAjake putra vRSabhadeva parameSThI hue haiM isalie Apako namaskAra ho| bhAvArtha-isa prakAra zleSAlaMkArakA Azraya lekara AcAryane bhagavAn vRSabhadevake dasa avatAroMkA varNana kiyA hai, usakA abhiprAya yaha hai ki anyamatAvalambI zrIkRSNa viSNuke dasa avatAra mAnate haiN| yahA~ AcAryane dasa avatAra batalAkara bhagavAn vRSabhadevako hI zrIkRSNa-viSNu siddha kiyA hai // 51 // he deva, isa prakAra ApakI stuti kara hama loga iso phalako AzA karate haiM ki hama logoMkI bhakti ApameM hIrahe / hameM anya parimita phaloMse kucha bhI prayojana nahIM hai / / 12 / / isa prakAra parama Anandase bhare hue indroMne bhagavAna RSabhadevakI stuti kara utsavake sAtha ayodhyA calanekA phira vicAra kiyA // 53 / / ayodhyAse meru parvata taka jAte samaya mArgameM jaisA utsava huA thA usI prakAra phira hone lagA / usI prakAra dundubhi bajane lage, usI prakAra jaya-jaya zabdakA uccAraNa hone lagA aura usI prakAra indrane jinendra bhagavAnako airAvata hAthIke kandhepara virAjamAna kiyA // 54 // ve deva bar3A bhArI kolAhala, gIta, nRtya aura jaya-jaya zabdakI ghoSaNA karate hue AkAzarUpI A~ganako ulaMgha kara zIghra hI ayodhyApurI A pahu~ce // 55 / / 1. namo'stu tubhyamAryAya divyazrIdhara te namaH a0, 50, da0, sa0, la0 / ma0 pustake dvividhaH paatthH| 2. pUjya, pakSe bhogabhUmijana / 3. darzanazuddhiprAptAya / 4. saMpaddhara, pakSe zrIdharanAmadeva / 5. zobhanadevAya / zobhanabhogyAyetyarthaH / 'vidhividhAne deve'pi' ityabhiSAnAt, pakSe suvidhinAmanapAya / 6. avinazvarazreSTazvarya, pakSe acyutakalpAmarendra / 7. vajrastambhasthirAGgatvAda vacanAbhiryasyAsau bjrnaabhistsmai| pakSe vajranAbhicakriNe / 8. mahAbalAdidazAvatAreSvantyaparamaudArikadehamarIcaye / 9. phalamAzAsmahe vayam a0, 50, sa0, da0, l0| ma0 pustake dvividhaH paatthH| 10 yAcAmahe / 11. asmAkam / 12. paramAnandAtizayAH / 13. ayodhyApurAnnirgatya meruprasthAnasamaye yathA vAdyavAdanAdayo jAtAstathaiva te sarve idAnImapi jAtAH / Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 AdipurANam yAcakAd gaganollazizikharaiH pRthugopuraiH / svargamAiyamAneva pavanocchritaketanaiH // 56 // yasyAM maNimayo bhUmistArakAprativimvitaiH / dadhe kumudatIlakSmImabhUNAM kSaNadAmukhe // 5 // yA patAkAko ramurikSaH pavanAhataiH / bhAjApuriva svargavAsino'bhUt kutUhalAt // 5 // yasyAM maNimayaiImyaH kRtadampatisaMzrayaiH / AkSipleva surAdhIzavimAnazrIrasaMbhramam // 59 // yatra saudhAprasaMlagnarindukAntazilAtalaiH" / candrapAdAmisaMsparzAt kSaranirjaladAyitam // 30 // yA dhatte sma mahAsaudhazikharaimaNimAsuraiH / suracApabhiyaM vikSu vitatAM rakhamAmayIm // 6 // sarojarAgamANikya"kiraNaiH kacidambaram / yatra saMdhyAmbudacchacamivAlakSyata pATalam // 62 // indranIlopalaiH saudhakUTalagvairvilacitam" / sphuradbhijyotiSAM cakraM yatra nAlakSyatAmbare // 33 // girikUTataTAnIva saudhakUTAni zAradAH / dhanA yatrAzrayanti sma sUcataH kasya nAzrayaH // 4 // prAkAravalayo yasyAzcAmIkaramayo'yatat / mAnuSottarazailasya zriyaM rasnairivAhasan // 65 // yaskhAtikA mahAmbhodheIlA yAdobhirukhataH / dhatte sma kSubhitAlolakallolAvatamISaNA // 66 // jinaprasavabhUmitvAd yA zuddhAkarabhUmivat / sUte sma puruSAnaya'mahAravAni koTizaH // 67 // jinake zikhara AkAzako ullaMghana karanevAle haiM aura jinapara lagI huI patAkAe~ vAyuke vegase phaharA rahI haiM aise gopura-daravAjoMse vaha ayodhyA nagarI aisI zobhAyamAna hotI thI mAno svargapurIko hI bulA rahI ho / / 56 // usa ayodhyApurIkI maNimayI bhUmi rAtrike prArambha samayameM tArAoMkA pratibimba par3anese aisI jAna par3atI thI mAno kumudoMse sahita sarasIkI akhaNDa zobhA hI dhAraNa kara rahI ho / / 57 // dUra taka AkAzameM vAyuke dvArA hilatI huI patAkAoMse vaha ayodhyA aisI mAlUma hotI thI mAno kautUhalavaza U~ce uThAye hue hAthoMse svargavAsI devoMko bulAnA cAhatI ho|58|| jinameM aneka sundara strI-puruSa nivAsa karate the aise vahA~ ke maNimaya mahaloMko dekhakara niHsandeha kahanA par3atA thA ki mAno una mahaloMne indra ke vimAnoMko zobhA chIna lI thI athavA tiraskRta kara dI thI / / 5 / / vahA~para cUnA gacIke bane hue bar3e-bar3e mahaloMke agrabhAgapara saikar3oM candrakAntamaNi lage hue the, rAtameM candramAkI kiraNoMkA sparza pAkara usame pAnI jhara rahA thA jisase ve maNi meghake samAna mAlUma hote the // 60 // usa nagarIke bar3e-bar3e rAjamahaloMke zikhara aneka maNiyoMse dedIpyamAna rahate the, unase saba dizAoMmeM ratnoMkA prakAza phailatA rahatA thA jisase aisA mAlUma hotA thA mAno vaha nagarI indradhanuSa hI dhAraNa kara rahI ho // 61 // usa nagarIkA AkAza kahIM-kahIMpara padmarAgamaNiyoMkI kiraNoMse kucha-kucha lAla ho rahA thA jisase aisA mAlUma hotA thA mAno sandhyAkAlake bAdaloMse AcchAdita hI ho rahA ho // 62 / / vahA~ke rAjamahaloMke zikharoMmeM lage hue dedIpyamAna indrana maNiyoMse chipA huA jyotizcakra AkAzameM dikhAI hI nahIM par3atA thA // 63 / / usa nagarIkerAjamahaloMke zikhara parvatoMke zikharoMke samAna bahuta hI U~ce the aura unapara zarad Rtuke megha Azraya lete the so ThIka hI hai kyoMki jo atizaya unnata (U~cA yA udAra ) hotA hai vaha kisakA Azraya nahIM hotA? // 64|| usa nagarIkA suvarNakA banA huA parakoTA aisA zobhAyamAna ho rahA thA mAno apanemeM lage hue ratnoMkI kiraNoMse sumeru parvatakI zobhAkI ha~sI hI kara rahA ho||65|| ayodhyApurIkI parikhA uddhata hue jalacara jIvoMse sadA kSobhako prApta hotI rahatI thI aura caJcala laharoM tathA AvoMse bhayaMkara rahatI thI isalie kisI bar3e bhArI samudrakI lIlA dhAraNa karatI thI // 66 // bhagavAn vRSabhadevakI janmabhUmi honese 1. AbhAt / 2. sparddhamAnA / ( AkArayantI vA ) 'haja spardhAyAM zande c'| 3. yasyA pa0, la0 / 4. pratibimbaH / 5.-makSuNNaM l0| 6. rajanImukhe / 7. aahvaatumicchuH| 8. tirskRtaa| 9. nirAkulaM yathA bhavati tathA / 10.-zilAzataiH a0, 50, da0, sa0, ma0, l0| 11. pdmraag| 12. AkrAntam / 13. -rivAhasat pa0, da0, sa0, ma0, la0 / 14. makarAdijalajantubhiH / Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 311 caturdazaM parva yasyAzva bahirudyAnairanekAnokahAkulaiH / phalacchA yapradaiH kalpatarucchAyA sma lakSyate // 68 // yasyAH paryantamAveSTya sthitA sA sarayUrnadI / satpulina saMsuptasArasA haMsanAdinI // 69 // yAM' prAhuraridurlaGghayAmaiyodhyAM yodhasaMkulAm / vinItAkhaNDamadhyasthA' yA 'tajJAmirivAbabhau // 70 // tAmArubhya purIM viSvaganIkAni sudhAzinAm / tasthurjaganti tacchomAmAgatAnIva vIkSitum // 71 // tataH katipayairdevairdevamAdAya devarAT / praviveza nRpAgAraM parArdhyazrIparamparam // 72 // tatrAmaskRtAneka vinyAse zrIgRhAGgaNe / haryAsane kumAraM taM saudharmendro nyavIvizat // 73 // nAmirAjaH samudbhinnapulakaM gAtramudvahan / prItivisphAritAkSastaM dadarza priyadarzanam // 74 // mAyAnidrAmapAkRtya devI zacyA prabodhitA / devImiH samamaikSiSTa prahRSTA jagatAM patim // 75 // tejaHpuJjamivodbhUtaM sApazyat svasutaM satI / " bAlArkendreNa ca [sA] tena digaindrIva vididyute // 76 // zacyA samaM ca nAkezaM tAvadrASTAM jagadguroH / pitarau nitarAM prItau paripUrNa manorathau // 77 // tatastau jagatAM pUjyau pUjayAmAsa vAsavaH / vicitrebhUSaNaiH khagbhiraMzukaile 'mahArSakaiH // 78 // tau prItaH prazasaMseti saudharmendraH suraiH samam / yuvAM puNyadhavau' 'dhanyau yayorlokApraNIH sutaH ||19|| 43 vaha nagarI zuddha khAnikI bhUmike samAna thI aura usane karor3oM puruSarUpI amUlya mahAratna utpanna bhI kiye the ||67|| aneka prakArake phala tathA chAyA denevAle aura aneka prakArake vRkSoM se bhare hue vahA~ ke bAharI upavanoMne kalpavRkSoMkI zobhA tiraskRta kara dI thI ||68|| usake samIpavartI pradezako gherakara sarayU nadI sthita thI jisake sundara kinAroMpara sArasa pakSI so rahe the aura haMsa manohara zabda kara rahe the || 629|| vaha nagarI anya zatruoMke dvArA durladhya thI aura svayaM aneka yoddhAoMse bharI huI thI isIlie loga use 'ayodhyA' ( jisase koI yuddha nahIM kara sake ) kahate the| usakA dUsarA nAma vinItA bhI thA aura vaha AryakhaNDake madhya meM sthita thI isalie usakI nAbhike samAna zobhAyamAna ho rahI thI ||10|| devoMkI senAe~ usa ayodhyApurIko cAroM ora se gherakara Thahara gayI thIM jisase aisI mAlUma hotI thI mAno usakI zobhA dekhane ke lie tInoM loka hI A gaye hoM // 71 // tatpazcAt indrane bhagavAn vRSabhadevako lekara kucha devoMke sAtha utkRSTa lakSmIse suzobhita mahArAja nAbhirAjake ghara meM praveza kiyA || 72 // aura vahA~ jahA~para devoMne aneka prakArakI sundara racanA kI hai aise zrIgRhake A~ganameM bAlakarUpadhArI bhagavAnko siMhAsanapara virAjamAna kiyA || 73 || mahArAja nAbhirAja una priyadarzana bhagavAnko dekhane lage, usa samaya unakA sArA zarIra romAMcita ho rahA thA, netra prIti se praphullita tathA vistRta ho rahe the ||74 || mAyAmayI nidrA dUra kara indrANIke dvArA prabodhako prApta huI mAtA marudevI bhI harSitacitta hokara deviyoMke sAtha-sAtha tInoM jagatke svAmI bhagavAn vRSabhadevako dekhane lagI ||75 || vaha satI marudevI apane putrako udaya hue tejake puMjake samAna dekha rahI thI aura vaha usase aisI suzobhita ho rahI thI jaisI ki bAlasUryase pUrva dizA suzobhita hotI hai ||76 || jinake manoratha pUrNa ho cuke haiM aise jagadguru bhagavAn vRSabhadeva ke mAtA-pitA atizaya prasanna hote hue indrANI ke sAtha-sAtha indrako dekhane lage ||77|| tatpazcAt indrane nAnAprakArake AbhUSaNoM, mAlAoM aura bahumUlya vastroMse una jagatpUjya mAtA-pitAkI pUjA kI // 78 // phira vaha saudharma svargakA indra atyanta santuSTa hokara una donoMkI isa prakAra stuti karane lagA 1. zobhA anAtapo vA / 2. yAmAhu - a0, sa0 ma0 / 3. zatrudurgamAm; hetugarbhitamidaM vizeSaNam / 4. bhaTasaMkIrNAm / 5. AryakhaNDanAbhiH / 6. tadAryakhaNDanAbhiH / 7 jagattrayam / 8. anekaracanAvinyAse / 9. sthApayAmAsa / 10. prItikarAvalokanam / 11. bAlArkeNeva sA tena pa0, 50, sa0, ma, la0 / 12. - radabhutaizca a0, sa0 ma0. la0 / 13. mahAmRtyaiH / 14. puNyadhano ba0, a0, pa0, ma0, 60, sa0, la0 / Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam yuvAmeva mahAbhAgau yuvAM kalyANabhAginI / yuvayorna tulA loke yuvAmadhi gurorguru // 80 // bho nAbhirAja satyaM tvamuddyAdvirmahodayaH / devI prAcyeva yajjyoti yuSmasaH paramuvamau // 81 // devadhiSNyamivAgArami damArAdhyamadya vAm / pUjyau yuvAM ca naH zazvat pitarau jagatAM pituH // 82 // ityabhiSTutya tau devamarpayitvA ca taskare / zatAdhvaraH kSaNaM tasthau kurvastAmeva saMkathAm // 83 // tau zakreNa yathAvRttamAveditajinotsavau / pramadasya parAM koTimArUThau vismayasya ca // 84 // jAtakarmo savaM bhUyazcakratustau zatakratoH' / labdhvAnumatimiddhadurdhyA samaM paurairdhRtotsavaiH ||85||---saa ketumAlikAkorNA "purI " sAketalAiyA / tadAsIt svargamAhAtu " sA kUtevAntakautukA // 86 // purI svargapurIvAsI samAH porA divaukasAm / "tadA saMdhRta nepathyAH puranAryo'psaraH samAH // 87 // dhUpAmodairdizo ruddhA: paTavAsaistataM" namaH / saMgItamurava' 'dhvAnairdikcakraM badhirIkRtam // 88 // puravIthyastadAbhUvan ratnacUrNairalaMkRtAH / niruddhAtapasaMpAtAH pracalasketanAMzukaiH // 89 // calatpatAkamAbaddhatoraNAzcitagopuram / kRtopazomamArabdhasaMgItaravaruddha dikU // 90 // 312 ki Apa donoM puNyarUpI dhanase sahita haiM tathA bar3e hI dhanya haiM kyoMki samasta lokameM zreSTha putra Apake hI huA hai / / 79 / / isa saMsArameM Apa donoM hI mahAbhAgyazAlI haiM, Apa donoM hI aneka kalyANoMko prApta honevAle haiM aura lokameM Apa donoMkI barAbarI karanevAlA koI nahIM hai, kyoMki Apa jagatke guruke bhI guru arthAt mAtA-pitA haiM // 80 // he nAbhirAja, saca hai ki Apa aizvaryazAlI udayAcala haiM aura rAnI marudevI pUrva dizA hai kyoMki yaha putrarUpI parama jyoti Apase hI utpanna huI hai || 81|| Aja ApakA yaha ghara hama logoMke lie jinAlayake samAna pUjya hai aura Apa jagatpitAke bhI mAtA-pitA haiM isalie hama logeki sadA pUjya haiM // 82 // isa prakAra indrane mAtA-pitAkI stuti kara unake hAthoMmeM bhagavAnko sauMpa diyA aura phira unhIMke janmAbhiSekakI uttama kathA kahatA huA vaha kSaNa-bhara vahIMpara khar3A rahA ||83|| indra ke dvArA janmAbhiSekakI saba kathA mAlUma kara mAtA-pitA donoM hI harSa aura AzcaryakI antima sImApara ArUr3ha hue // 84 // mAtA-pitAne indrakI anumati prApta kara aneka utsava karanevAle puravAsI logoMke sAtha-sAtha bar3I vibhUtise bhagavAnkA phira bhI janmotsava kiyA ||85|| usa samaya patAkAoMkI paGaktise bharI huI vaha ayodhyAnagarI aisI mAlUma hotI thI mAno kautuka svargako bulAneke lie izArA hI kara rahI ho ||86 | usa samaya vaha ayodhyA nagarI svargapurIke samAna mAlUma hotI thI, nagaravAsI loga devoMke tulya jAna par3ate the aura aneka vastrAbhUSaNa dhAraNa kiye huI nagaranivAsinI striyA~ apsarAoMke samAna jAna par3atI thIM ||7|| dhUpakI sugandhise saba dizAe~ bhara gayI thIM, sugandhita cUrNase AkAza vyApta ho gayA thA aura saMgIta tathA mRdaMgoMke zabdase samasta dizAe~ baharI ho gayI thIM // 88 / / usa samaya nagarako saba galiyA~ ratnoMke cUrNa se alaMkRta ho rahI thIM aura hilatI huI patAkAoMke vastroMse unameM dhUpakA AnA ruka gayA thA ||89|| usa samaya usa nagara meM saba sthAnoMpara patAkAe~ hila rahI thIM ( phaharA rahI thIM) jisase aisA jAna par3atA thA mAno vaha nagara nRtya hI kara rahA ho / usake gopura- daravAje ba~dhe hue toraNoM se zobhAyamAna ho rahe the jisase aisA mAlUma hotA thA mAno vaha apane mukhakI sundaratA hI dikhalA rahA ho, jagaha-jagaha vaha nagara sajAyA gayA 1. mahAbhAgyavanto / 2. jagattrayaguroH / 3. pitarI / 4. yasmAt kAraNAt / 5. yuvAbhyAm / 6. devatAgRham / 7. yuvayoH / 8. janmAbhiSekasaMbandhinIm / 9. satkathAm a0 ma0, la0 / 10. indrAt / - 11. kANa - ma0 0 / 12. Ahvayena sahitA sAGkhyA sAketeti sAhvayA sAketasAhvayA / 13. spaddhI kartum / 14. sAbhiprAyA / 15 tadAvabhRta- pa0 / tadA saMbhRta- a0 / 16. alaMkArAH / 17. paTavAsacUrNaiH / 18. Aditam / 19. muraja - sa0 ma0, la0 / 20. samparkAH / Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturdezaM parva 313 pranRtyadiva saumukhyamiva tadarzayat puram / sanepathyamivAnandAt prajalpadiva cAbhavat // 11 // tato gItaizca nRttaizca vAditraizca samaGgalaiH / vyagraH pArajanaH sarvo'pyAsIdAnandanirbharaH // 12 // na tadA ko'pyabhUd dIno na tadA ko'pi durvidhaH / na tadA ko'pyapUrNecchauM na tadA ko'pyakautukaH // 13 // sapramodamayaM vizvamityAtanvanmahotsavaH / yathA mero tathaivAsmin pure sAntaHpure'vRtat // 14 // dRSTvA pramuditaM teSAM svaM pramoda prakAzayan / saMkrandano manovRttimAnandAnandanATake // 15 // nRttArambhe mahaMndrasya sajjaH"saMgItavistaraH / "gandharvastadvidhAnANDopavahanAdibhiH // 16 // kRtAnukaraNaM nATyaM tatprayojyaM yathAgamam / sa cAgamA mahendrAdhairyathAmnAya manusmRtaH // 97 // vaktaNAM tatprayoktRtve lAlityaM kimu vrnnyte| pAtrAntare'pi saMkrAntaM yat satAM cittaraJjanam // 18 // tataH zranyaM ca dRzyaM ca tatprayuktaM mahAtmanAm / pAThyairnAnAvidhaizcitrai raashikaabhinyairpi||19|| vikRSTaH" kutapanyAso' mahI sakulabhUdharA / rAtribhuvanAmogaH sahasrAkSo mahAnaTaH // 10 // thA jisase aisA jAna par3atA thA mAno vastrAbhUSaNa hI dhAraNa kiye ho aura prArambha kiye hue saMgItake zabdase usa nagarakI samasta dizAe~ bhara rahI thIM jisase aisA jAna par3atA thA mAno vaha Anandase bAtacIta hI kara rahA ho athavA gA rahA ho // 90-91 / / isa prakAra Anandase bhare hue samasta puravAsI jana gIta, nRtya, vAditra tathA anya aneka maGgala-kAryoM meM vyagra ho rahe the // 92 / / usa samaya usa nagarameM na to koI dIna rahA thA, na nirdhana rahA thA, na koI aisA hI rahA thA jisakI icchAe~ pUrNa nahIM huI hoM aura na koI aisA hI thA jise Ananda utpanna nahIM huA ho // 13 // isa taraha sAre saMsArako Anandita karanevAlA vaha mahotsava jaisA meru pavaMtapara huA thA vaisA hI antaHpurasahita isa ayodhyAnagarameM huaa||94|| una nagaravAsiyoMkA Ananda dekhakara apane Anandako prakAzita karate hue indrane Ananda nAmaka nATaka karanemeM apanA mana lagAyA / / 15 / / jyoM hI indrane nRtya karanA prArambha kiyA tyoM hI saMgItavidyAke jAnanevAle gandharvone apane bAje vagairaha ThIka kara vistArake sAtha saMgIta karanA prArambha kara diyA / / 9 / / pahale kisIke dvArA kiye hue kAryakA anukaraNa karanA nATya kahalAtA hai, vaha nATya, nATyazAstra ke anusAra hI karane ke yogya hai aura usa nATyazAkhako indrAdi deva hI acchI taraha jAnate haiM / / 17 / / jo nATya yA nRtya ziSya-pratiziSyarUpa anya pAtroM meM saMkrAnta hokara bhI sajanoMkA manoraMjana karatA rahatA hai yadi use svayaM usakA nirUpaNa karanevAlA hI kare to phira usako manoharatAkA kyA varNana karanA hai? // 9 // tatpazcAta aneka prakArake pAThoM aura citra-vicitra zarIrakI ceSTAoMse indra ke dvArA kiyA huA vaha nRtya mahAtmA puruSoM ke dekhane aura sunane yogya thA / / 19 / usa samaya aneka prakArake bAje baja rahe the, tInoM lokoMmeM phailI huI kulAcaloMsahita pRthivI hI usakI raMgabhUmi thI, svayaM indra pradhAna nRtya karanevAlA thA, nAbhirAja Adi uttama-uttama puruSa usa nRtyake darzaka the, jagadguru bhagavAn vRSabhadeva usake ArAdhya (prasanna karane yogya) deva the, aura dharma, artha, kAma ina tIna puruSArthoMkI siddhi tathA 1. sumukhatvam / 2. sAlaMkAram / 3. vAdyaH / 4. AsaktaH / 5. lubdhaH / 6. dridrH| 7. asampUrNavAJchaH / 8. pramodam / 9. nAbhirAjAdInAm / 10. -mabadvAnandanATake 10,80, m.| Ananda babandha / 'adu bandhane' liT / 11. kRtaprayatnaH / 12. gItaH devabhedairvA / 13. vaavdhaarnnaadibhiH| 14: pUrvasmin kRtasyAnukaraNamabhinayaH / 15. nATyazAstrAnatikrameNa / 16. santatimanatikramya / 17. mAtaH / 18. tannATayaprayoktatve / 19. lalitatvam / 20. pAtrabhede'pi / 21. yat nATayazAstralAlityaM pAtrAntare'pi saMkrAnsa cet / 22. tataH kAraNAt / 23. nATayam / 24. mahAtmanA da0, tt| mahendreNa / 25. gadyapadyAdibhiH / 26. bar3a-. janitAbhinayaH / 27. vilikhitaH; tADita ityarthaH / 28. bAbAnAM nyAsaH / 'kutapo gavi vipre bahAvatiyoM ca bhAgineye ca / astrI dinASTamAMze kuzatilayoH chAgakambale vAye // ' ityabhidhAnAt / 29. trilokasyAmogo vistAro yasya saH / 30. mahAnartakaH / . 40 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 AdipurANam prekSakA nAbhirAjAdyAH samArAdhyo jagadguruH / phalaM trivargasaMmRtiH paramAnanda eva ca // 10 // ityekakSo'pi saMprItyai vastujAtamidaM satAm / kimu tatsarvasaMdohaH puNyairekatra saMgataH // 102 // kRtvA samavatAraM tu trivargaphalasAdhanam / janmAbhiSekasaMbandhaM prAyuktainaM tadA hariH // 10 // tadA prayuktamanyacca rUpakaM bahurUpakam / dazAvatArasaMdarmamadhikRsya jinezinaH // 104 // tatprayogavidhau pUrva pUrvaraGga samaGgalam / prAreme maghavAghAnAM vidhAtAya samAhitaH // 105 // pUrvaraGgaprasaMgena' puSpAJjalipurassaram / tANDavArammamevAne''suraprAgraharo'grahIt // 106 // prayojya 'nAndImante'syA vizana ra babhau hriH| tamaGgalanepathyo" naavyvedaavtaarvit||10|| sa rAmavatIrNo'bhAd vaizAkhasthAnamAsthitaH / lokaskandha ivoto"marudbhiramito vRtaH // 10 // "madhyeraGgamasau reje kSipan puSpAJjaliM hariH / "vimajaciva pItA zeSanAvyarasaM svayam // 109 // lalitoTanepathyo'lasanayanasantatiH / sa reje kalpazAkhIva saprasUnaH samaSaNaH // 11 // "puSpAJjaliH patan reje mattAlibhiranutaH / netraudha iva vRtraghnaH4 2kalmASitanamo'GgaNaH // 111 // paramAnandarUpa mokSakI prApti honA hI usakA phala thaa| ina Upara kahI huI vastuoMmeM se ekaeka vastu bhI sajjana puruSoMko proti utpanna karanevAlI hai phira puNyodayase pUrvokta sabhI vastuoMkA samudAya kisI eka jagaha A mile to kahanA ho kyA hai ? // 100-102 / / usa samaya indrane pahale trivarga (dharma, artha, kAma) rUpa phalako siddha karanevAlA garbhAvatArasambandhI nATaka kiyA aura phira janmAbhiSekasambandhI nATaka karanA prArambha kiyA / / 103 // tadanantara indrane bhagavAnke mahAbala Adi dazAvatAra sambandhI vRttAntako lekara aneka rUpa dikhalAnevAle anya aneka nATaka karanA prArambha kiye // 104 // una nATakoMkA prayoga karate samaya indrane sabase pahale, pApoMkA nAza karaneke lie maMgalAcaraNa kiyA aura phira sAvadhAna hokara pUrvaraMgakA prArambha kiyA // 105 // pUrvaraMga prArambha karate samaya indrane puSpAJjali kSepaNa karate hue sabase pahale tANDava nRtya prArambha kiyA // 106 // tANDava nRtyake prArambhameM usane nAndI maGgala kiyA aura phira nAndI maMgala kara cukaneke bAda raMga-bhUmimeM praveza kiyaa| usa samaya nATyazAstrake avatArako jAnanevAlA aura maMgalamaya vastrAbhUSaNa dhAraNa karanevAlA vaha indra bahuta hI zobhAyamAna ho rahA thaa||107|| jisa samaya vaha raMga-bhUmimeM avatIrNa haA thA usa samaya vaha vaizAkha-Asanase khar3A huA thA arthAt paira phailAkara apane donoM hAtha kamarapara rakhe hue thA aura cAroM orase marut arthAt devoMse ghirA huA thA isalie aisA jAna par3atA thA mAno marut arthAt vAtavalayoMse ghirA huA lokaskandha ho ho // 108 // raMga-bhUmike madhyameM puSpAJjali bikheratA huA vaha indra aisA bhalA mAlUma hotA thA mAno apane pAna karanese bace hue nATyarasako dUsaroMke lie bA~Ta hI rahA ho||106|| vaha indra acche-acche vastrAbhUSaNoMse zobhAyamAna thA aura uttama netroMkA samUha dhAraNa kara rahA thA isalie puSpoM aura AbhUSaNoMse sahita kisI kalpavRkSake samAna suzobhita ho rahA thA // 110 / / jisake pIche aneka madonmatta bhaure daur3a rahe haiM aisI vaha par3atI huI puSpAJjali aisI suzobhita ho rahI thI mAno AkAzako citra-vicitra 1. sabhApatiH / 2. utpattiH / 3. garbhAvatAram / 4. prayuktavAn / 5. bhUmikAm / 6. mhaablaadi| 7. pUrvazuddhacitramiti / 'yannATayavastunaH pUrva raGgavighnopazAntaye / kuzIlavAH prakurvanti pUrvaraGgaH sa ucyate // ' 8. avadhAnaparaH / 9. pUrvaraGgavidhAnena / 10. lalitabhASaNagarbhalAsyaM tANDavaM tasyArambham / 11. surazreSThaH / 12. jajharapUjAmaGgala-paTahoccAraNapuSpAJjalikSepaNAdinAndIvidhim / 13. naandyaaH| 14. maGgalAlaMkAraH / 15. nATayazAstram / 16.-vit vat ma. pustake dvau paatthau| 11. devH| 18. raGgasya madhye / 19. dizi dizi vibhAgokurvan / 20. pItAvaziSTaM nATaya-pa0, a0, l0| 21. manojJolvaNAlaGkAraH / 22. ayaM zlokaH purudevacampUkAreNa svakIye purudevacampUprabandhe paJcamastavakasya catuvizatitamazlokatAM prApitaH / 23 anugataH / 24. vAghnaH a0, 50, ma0,60, sa0, la0 / 25. karburita / Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturdazaM parva 315 paritaH paritastAra tArAsya nayanAvalI / ramAramaprabhorasaH bhitairjavanikAzriyam // 112 // . salayaiH padavinyAsaiH parito raGgamaNDalam / parikrAmannasau reje vimAna, iva kAzyapIm // 113 // kRtapuSpAJjalerasya tANDavArambhasaMbhrame / puSpavarSa divo'mukhana surAsta titoSitAH // 11 // tadA puSkaravAyAni mandraM dadhvanurakramAt / diktaTeSu pratidhvAnAnAtanvAni koTizaH // 15 // vINA madhuramAreNuH kalaM vaMzA 'visasvanuH / geyAnyanugatAnyeSAM samaM tAlararANiSuH // 116 // "upavAdakavAdyAni parivAdakavAditaH / babhUvuH saMgatAnyeva"sAMgatyaM hi sayoniSu // 17 // "kaakloklmaamndrtaarmuurchnmujge.| tadopavINayantImiH" kicarImiranulvaNam // 11 // dhvanadbhirmadhuraM maukha' saMbandhaM prApya ziSyavat / kRtaM vaMzocitavaMzaH prayogeSvavivAdibhiH // 19 // prayujya maghavA zuddhaM pUrvaraGgamanukramAt / karaNairAhArai citraM prAyukta taM punaH // 20 // citraizca recakaiH pAdakaTikaNThakarAzritaiH / nanATa tANDavaM zakro darzayan rasamUrjitam // 121 // . karanevAlA indra ke netroMkA samUha hI ho // 11 // indrake bar3e-bar3e netroMkI paGkti javanikA (paradA) kI zobhA dhAraNa karanevAlI apanI phailatI huI prabhAse raMgabhUmiko cAroM orase AcchAdita kara rahI thii||112|| vaha indra tAlake sAtha-sAtha paira rakhakara raMgabhUmike cAroM ora ghUmatA huA aisA zobhAyamAna ho rahA thA mAno pRthivIko nApa hI rahA ho // 113 / / jaba indrane puSpAJjali kSepaNa kara tANDava nRtya karanA prArambha kiyA taba usakI bhaktise prasanna hue devoMne svarga athavA AkAzase puSpavarSA kI thii||114|| usa samaya dizAoMke ana antabhAga taka pratidhvaniko vistRta karate hue puSkara Adi karor3oM bAje eka sAtha gambhIra zabdoMse baja rahe the // 115 / / vINA bhI manohara zabda kara rahI thI, manohara muralI bhI madhura zabdoMse baja rahI thI aura una bAjoMke sAtha-hI-sAtha tAlase sahita saMgotake zabda ho rahe the // 116 / / vINA bajAnevAle manuSya jisa svara vA zailIse vINA bajA rahe the, sAthake anya bAjoMke bajAnevAle manuSya bhI apane-apane bAjoMko usI svara vA zailIse milAkara bajA rahe the so ThIka hI hai eka-sI vastuoM meM milApa honA hI cAhie // 117 / usa samaya vINA bajAtI huI kinnaradeviyA~ komala, manohara, kucha-kucha gambhIra, ucca aura sUkSmarUpase gA rahI thIM // 118 / jisa prakAra uttama ziSya gurukA upadeza pAkara madhura zabda karatA hai aura anumAnAdike prayogameM kisI prakArakA vAda-vivAda nahIM karatA huA apane uttama vaMza (kula) ke yogya kArya karatA hai usI prakAra vaMzI Adi bA~soMke bAje bhI mukhakA sambandha pAkara manohara zabda kara rahe the aura nRtyasaMgIta Adike prayogameM kisI prakArakA vivAda (virodha) nahIM karate hue apane vaMza (bA~sa) ke yogya kArya kara rahe the // 119 / / isa prakAra indrane pahale to zaddha (kAryAntarase rahita ) pUrvaraMga kA prayoga kiyA aura phira karaNa (hAthoMkA hilAnA tathA aGgahAra (zarIrakA maTakAnA) ke dvArA vividharUpameM usakA prayoga kiyA // 120 / / vaha indra pA~va, kamara, kaNTha aura hAthoMko aneka prakArase ghumAkara uttama rasa dikhalAtA huA tANDava nRtya kara rahA thA // 121 // jisa 1. 'stRJ AcchAdane / 2. sphurtii| 3. taalmaanyutH| 4. paribhraman / 5. pramANaM kurvan / 6. pRthvIm / 7. indrabhakti / 8. carmasaMbaddhamukhatUryANi / 'puSkaraM karihastAne vAdyabhANDamukhe jale' ' ityabhidhAnAt / 9. yugapat / 10. kalavaMzAH ma0, l0| 11. vAMzAH / 12. prbndhaaH| 13. gAnaM carityarthaH / 14. upa samIpe vadantIti upavAdakAni tAni ca tAni bAdhAni ca upavAdakavAdyAni / 15. vINAzabdaiH / 16. saMyuktAni / hRdayaGgamAni vA / 'saMgataM hRdayaMgamam' ityabhidhAnAt / 17. samAnadharmavastu / 18. 'kAkAlI tu kale sUkSme' ityamaraH / 19. vINayA upagAyantIbhiH / 20. anutkaTaM yathA bhavati tathA / 21. mukhAjjAtam / 22. veNoranvayasya vocitam / 23. vivAdamakurvadbhiH / 24. karanyAsaH / 25. aGgavikSepaH / 26. bhramaNaH / Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 AdipurANam tasminyAhusahasrANi vikRtya praNinusyati / dharA caraNavinyAsaiH sphuTantIva tadAcalat // 122 // kulAcalAcalanti sma tRNAnAmiva rAzayaH / prabhUjaladhirudvela: pramadAdiva nirkhanan // 123 // lasadbAhumahodanavigrahaH suranAyakaH / kalpAMtripa ivAnatIMcaladaMzukabhUSaNaH // 124 // calattanmauliralAMzupariveSenamaHsthalam / tadA vividyute vidyutsahastairiva santatam // 125 // vikSiptA bAhuvikSepaistArakAH parito'bhraman / bhramaNAviddhavicchinnahAramuktAphalazriyaH // 126 // nRtyato'sya bhujollAsaiH payodAH parighahitAH / payolabacyuto raMjuH zuceva kSarazaH ra recaka'sya calanmaulimocchalanmaNirotayaH |''vegaaviddhaaH samaM bhaimuralAtavalayAyitAH // 128 // nRttakSomAnmahIkSobhe kSubhitA jalarAzayaH / kSAlayanti sma digbhittIH ''pozcalajjalazIkaraH // 129 // kSaNAdakaHkSaNAnnaika: aNAdnyApIkSaNAdaNuH / kSaNAdArAt kSaNAddUre kSaNAd byomni aNNAd bhuvi / 130 iti pratanvatAsmIyaM sAmathya vikriyosthitam / indrajAlamivendreNa prayuktamabhavat tadA // 131 neTurapsarasaH zakrabhujazAkhAsu masmitAH / salIlabhalatotkSepamaGgahAraH sacAribhiH" // 132 // samaya vaha indra vikriyAse hajAra bhujAe~ banAkara nRtya kara rahA thA, usa samaya pRthivI usake pairoMke rakhanese hilane lagI thI mAno phaTa rahI ho, kulaparvata tRNoMkI rAzike samAna caJcala ho uThe the aura samudra bhI mAno Anandase zabda karatA huA laharAne lagA thA // 122-123 / / usa samaya indra kI caJcala bhujAe~ bar3I hI manohara thIM, vaha zarIrase svayaM U~cA thA aura caJcala vastra tathA AbhUSaNoMse sahita thA isalie aisA jAna par3atA thA mAno jisakI zAkhAe~ hila rahI haiM, jo bahuta U~cA hai aura jo hilate hue vana tathA AbhUSaNoMse suzobhita hai aisA kalpavRkSa hI nRtya kara rahA ho // 124 / / usa samaya indra ke hilate hue mukuTameM lage hue ratnoMkI kiraNoMke maNDalase vyApta huA AkAza aisA jAna par3atA thA mAno hajAroM bijaliyoMse hI vyApta ho rahA ho // 125 / / nRtya karate samaya indrakI bhujAoMke vikSepase bikhare hue tAre cAroM ora phira rahe the aura aise mAlUma hote the mAno phirako lagAnese TUTe hue hArake motI hI hoM // 126 / / nRtya karate samaya indrakI bhujAoMke ullAsase TakarAye hue tathA pAnIkI choTI-choTI bUMdoMko chor3ate hue megha aise mAlUma hote the mAno zokase A~sU hI chor3a rahe hoM // 127 / / nRtya karate-karate jaba kabhI indra phirakI letA thA taba usake vegake Avezase phiratI huI usake mukuTake maNiyoMkI paGktiyA~ alAta cakrakI nAI bhramaNa karane lagatI thIM // 128 // indra ke usa nRtyake jhobhase pRthivI bhubhita ho uThI thI, pRthivIke kSubhita honese samudra bhI kSubhita ho uThe the aura uchalate hue jalake kaNoMse dizAoMkI bhittiyoMkA prakSAlana karane lage the // 129 // nRtya karate samaya vaha indra kSaNa-bhara meM eka raha jAtA thA, kSaNa-bharameM aneka ho jAtA thA, kSaNa-bhara meM saba jagaha vyApta ho jAtA thA, kSaNa-bhara meM choTA-sA raha jAtA thA, kSaNa-bhara meM pAsa hI dikhAI detA thA, bhaNa-bharameM dUra pahu~ca jAtA thA, aNa-bhara meM AkAzameM dikhAI detA thA, aura bhaNa-bharameM phira jamInapara A jAtA thA, isa prakAra vikriyAse utpanna huI apanI sAmathyako prakaTa karate hue usa indrane usa samaya aisA nRtya kiyA thA mAno indajAlakA khela hI kiyA ho // 130-131 // indrakI bhujArUpI zAkhAoMpara manda-manda ha~satI huI apsarAe~ lIlApUrvaka bhauMharUpI latAoMko calAtI huI, zarIra hilAtI huI aura 1. vikurvaNAM kRtvA / 2. calati sma / 3. nitarAM dhvanan / 4.-nabhastalam a0, 50, da0, sa0, ma0, l0| 5. vistRtam / 6. viprakIrNAH / 7. prerita / 8. galadazrubindavaH / 9. bhramaNe / recakasya 'la.. 10. pktyH| pravAhAH / 11. vegenAtADitAH / 12. procchalajjala-a0, 50, da0, sa0, la0 / 13. anggvikssepH| 14. pAdanyAsabhedasahitaH / Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 317 caturdazaM parva vaImAnalayaH kAzrit kAzcit tANDavalAsyakaiH / manRtuH suranartakyaH citrairabhinayaistadA // 13 // manidarAvatI piNDImaindI bavAmarAGganAH / prAnartiSuH praveza nikamaizca niyantritaiH // 134 // kalpar3hamasya zAkhAsu kalpavallya ivodgatAH / rejire surarAjasya bAhuzAkhAsu tAstadA // 135 // sa tAbhiH samamArabdharecako vyarucattarAm / cakrAndola iva zrImAn calanmukuTazekharaH // 136 // sahasrAkSasamuraphullavikasatpaGkajAkare / tAH pabhinya ivAbhavan smeravaktAmbujazriyaH // 137 // smitAMzubhirviminAni tadvaktrANi cakAsire / vikasvarANi panAni plutAnIvAmRtaplaH // 138 // kulazailAyitAnasya bhujAnadhyAsya kAzcana / rejire parinRtyantyA mUrtimatya iva zriyaH // 139 // neTurairAvatAlAna stambhayaSTisamAyatAn / adhyAsInA bhujAnasya vIralakSmya ivAparAH // 14 // hAramuktAphalevanyAH saMkrAntapratiyAtanAH" / nanRtubahurUpiNyo vicA iva viDojasaH // 11 // karAGgulISu zakrasya nyasyamsyaH kramapallavAn / salIlamanaTan kAcit sUcInAvyamivAsthitAH // 142 // bhremuH karAGgulIranyaH suparvAcidivezinaH / vaMzayaSTIrivAruhya tadaprAptinAmayaH // 43 // sundaratApUrvaka paira uThAtI rakhatI huI (thiraka-thirakakara) nRtya kara rahI thIM // 132 / / usa samaya kitanI hI devanartakiyA~ varddhamAna layake sAtha, kitanI hI tANDava nRtyake sAtha aura kitanI hI aneka prakArake abhinaya dikhalAtI huI nRtya kara rahI thIM // 133 / / kitanI deviyA~ bijalIkA aura kitanI hI indrakA zarIra dhAraNa kara nATyazAsake anusAra praveza tathA niSkramaNa dikhalAtI huI nRtya kara rahI thIM // 134 // usa samaya indrakI bhujArUpI zAkhAoMpara nRtya karatI huI ve deviyA~ aisI zobhAyamAna ho rahI thIM mAno kalpavRkSakI zAkhAoMpara phailI huI . kalpalatAe~ hI hoN||135|| vaha zrImAn indra nRtya karate samaya una deviyoMke sAtha jaba phirakI lagAtA thA taba usake mukuTakA seharA bhI hila jAtA thA aura vaha aisA zobhAyamAna hotA thA mAno koI cakra hI ghUma rahA ho // 136 / / hajAra A~khoMko dhAraNa karanevAlA vaha indra phUle hue vikasita kamaloMse suzobhita tAlAbake samAna jAna par3atA thA aura manda-manda ha~sate hue mukharUpI kamaloMse zobhAyamAna, bhujAoMpara nRtya karanevAlI ve deviyA~ kamaliniyoMke samAna jAna par3atI thIM // 137 // manda hAsyakI kiraNoMse mile hue una deviyoMke mukha aise zobhAyamAna ho rahe the mAno amRtake pravAhameM DUbe hue vikasita kamala hI hoM // 138 / / kitanI hI deviyA~ kulAcaloMke samAna zobhAyamAna usa indrakI bhujAoMpara ArUr3ha hokara nRtya kara rahI thIM aura aisI suzobhita ho rahI thIM mAno zarIradhAriNI lakSmI hI hoN||139|| airAvata hAthIke bA~dhaneke khambheke samAna lambI indrakI bhujAoMpara ArUr3ha hokara kitanI hI deviyA~ nRtya kara rahI thIM aura aisI mAlUma thIM mAno koI anya vIra-lakSmI hI hoN||140|| nRtya karate samaya kitanI hI deviyoMkA pratibimba unhIMke hArake motiyoMpara par3atA thA jisase ve aisI mAlUma hotI thIM mAno indrakI bahurUpiNI vidyA hI nRtya kara rahI ho / / 14 / / kitanI hI deviyA~ indra ke hAthoMkI aMguliyoMpara apane caraNa-pallava rakhatI huI lIlApUrvaka nRtya kara rahI thIM aura aisI mAlUma hotI thIM mAno sUcInATya (sUIkI nokapara kiyA jAnevAlA nRtya) hI kara rahI hoM // 142 // kitanI hI deviyA~ sundara parvosahita indrakI a~guliyoMke agrabhAgapara apanI nAbhi rakhakara isa prakAra phirakI lagA rahI thIM mAno kisI bA~sako lakar3Ipara car3hakara usake agrabhAgapara nAbhi rakhakara manohara phirakI lagA rahI hoM // 143 / / deviyA~ indrakI 1. tANDavarUpanartanaH / 2. zarIram / 'saMghAtagrAsayoH piNDIrdvayoH puMsi klevre|' ityabhidhAnAt / 3. nirgamanaizca / 4. bhramaNaH / 5. yuktAni / 6. vikasanazIlAni / 7. dhautaani| 8. prvaahaiH| 9 parinatyanto pa0, ma0, la0 / 10. bandhanastambhaH / 11. pratibimbAH / 12. AzritAH / 13. sugrnthiiH| . Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam prativAmarendrasya sanaTanthyo'marAGganAH / sayanaM saMcaranti sma paJcayantyo'kSisaMkulam // 144 // sphuTaciva kaTAkSeSu kapoleSu sphuraniva / prasarakSiva pAdeSu kareSu vilasanniva // 145 // vihasaciva vaktreSu netreSu vikasaniva / rajyannivAGgarAgeSu nimajjaniva nAbhiSu // 146 // calacitra kaTavAsAM mekhalAsu skhalaviva / tadA nAvyaraso'GgeSu vavRdhe varddhitotsavaH // 147 // pratyaGgamamarendrasya yA zreSTA nRtyato'bhavan / tA eva teSu pAtreSu saMvibhaktA ivArucan // 148 // " rasAta eva te mAvAste'numAvAstadiGgitam / anupravezito nUnamAtmA teSvamarezinA // 149 // somarasvabhujadaNDeSu narttayan suranarttakIH / tAravI: putrikA yantraphala kenviva yAntrikaH // 150 // UrdhvamuJcalayan vyomni naTantIdarzayan punaH / kSaNAtkurvanaDarapAstAH so'bhUnmAhendrajAlakaH // 151 // itazvetaH svadorjAle gUDhaM saMcArayan naTI: / 'sabhavAn "hastasaMcAramivAsIdAcaran hariH // 152 // nartayanekato yUno yuvatIranyato hariH / bhujazAkhAsu so'natIMd darzitAdbhutavikriyaH // 153 // nedustajaraGgeSu te ca tAzca "parikramaiH / sutrAmA sUtradhAro'bhUnnAvya vedavidAMvaraH // 154 // "dIsoddhatarasaprAyaM nRtyaM tANDavamekataH / sukumAraprayogADhyaM lalitaM lAsyamanyataH // 155 // 318 pratyeka bhujApara nRtya karatI huI aura apane netroMke kaTAkSoMko phailAtI huI bar3e yatna se saMcAra kara rahI thIM // 144 // usa samaya utsavako bar3hAtA huA vaha nATyarasa una deviyoMke zarIra meM khUba hI bar3ha rahA thA aura aisA mAlUma hotA thA mAno unake kaTAkSoM meM prakaTa ho rahA ho, kapoloMmeM sphurAyamAna ho rahA ho, pA~voM meM phaila rahA ho, hAthoM meM vilasita ho rahA ho, mukhoMpara ha~sa rahA ho, netroM meM vikasita ho rahA ho, aMgarAgameM lAla varNa ho rahA ho, nAbhi meM nimagna ho rahA ho, kaTipradezoMpara cala rahA ho aura mekhalAoMpara skhalita ho rahA ho| 145-147 // nRtya karate hue indrake pratyeka aMgameM jo ceSTAe~ hotI thIM vahI ceSTAe~ anya sabhI pAtroM meM ho rahI thIM jisase aisA jAna par3atA thA mAno indrane apanI ceSTAe~ una sabake lie bA~Ta ho dI hoM // 148 // usa samaya indrake nRtyameM jo rasa, bhAva, anubhAva aura ceSTAe~ thIM ve hI rasa, bhAva, anubhAva aura ceSTAe~ anya sabhI pAtroM meM thIM jisase aisA jAna par3atA thA mAno indrane apanI AtmAko hI unameM praviSTa karA diyA ho // 149 // apane bhujadaNDoMpara devanartakiyoMko nRtya karAtA huA vaha indra aisA zobhAyamAna ho rahA thA mAno kisI yantrakI paTiyoMpara lakar3IkI putaliyoMko nacAtA huA koI yAntrika arthAt yantra calAnevAlA hI ho // 150 // vaha indra nRtya karatI huI una deviyoMko kabhI Upara AkAzameM calAtA thA, kabhI sAmane nRtya karatI huI dikhalA detA thA aura kabhI kSaNa bharameM unheM adRzya kara detA thA, ina saba bAtoM se vaha kisI indrajAlakA khela karanebAleke samAna jAna par3atA thA / / 151 / / nRtya karanevAlI deviyoM ko apanI bhujAoMke samUhapara guptarUpa se jahA~-tahA~ ghumAtA huA vaha indra hAthakI saphAI dikhalAnevAle kisI bAjIgara ke samAna jAna par3atA thA / / 152 || vaha indra apanI eka orakI bhujAoMpara taruNa devoMko nRtya karA rahA thA aura dUsarI orakI bhujAoMpara taruNa deviyoMko nRtya karA rahA thA tathA adbhuta bikriyA zakti dikhalAtA huA apanI bhujArUpI zAkhAoMpara svayaM bhI nRtya kara rahA thA / / 153 // indrakI bhujArUpI raMgabhUmimeM ve deva aura devAMganAe~ pradakSiNA detI huI nRtya kara rahI thIM isalie vaha indra nATyazAstra ke jAnanevAle sUtradhArake samAna mAlUma hotA thA / / 154 // usa samaya eka ora to dIpta aura uddhata rasase bharA huA 1. vistArayanyaH / 'paci vistAravacane' / vaJcayantyo - ba0, a0, pa0, sa0 / 2 zRGgArAdayaH / 3. te eva bhAvA: cittasamunnatayaH / 4. bhAvabodhakAH / 5. cittavikRti / 60 tarusaMbandhipAJcAlikA / 'pAJcAlikA putrikA syAd vastradantAdibhiH kRtA' / 7 sUtradhAraH / 8. puraH ma0, la0 / 9. pUjyaH / 10. hastasaMcAlanam / 11. padasaMcAraH / 12. dAruNa / Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturdazaM parva 319 viminarasamityuccaidarzayan nAvyamadbhutam / sAmAjikajane zakraH parAM prItimajIjanat // 156 // gandharvanAyakArabdhavividhAtodyasaMvidhiH / AnandanRtyamityugcarmaghavA niravarttayat // 157 // sakaMsatAlamudreNu vitatadhvanisaMkulam / sApsaraH sarasaM nRttaM tadudyAnamivAdyutat // 15 // nAmirAjaH samaM devyA dRSTvA tanATyamadbhutam / visismiye parAM zlAghAM prApacca surasattamaiH // 159 // vRSabho'yaM jagajjyeSTho varSiSyati jagaddhitam / dharmAmRtamitIndrAstamakArpavRSamAhvayam // 16 // vRSo hi bhagavAn dharmastena yadbhAti tIrthakRt / tato'yaM vRSamasvAmItyAhA stainaM purandaraH // 161 // svargAvataraNe iSTaH svapne'sya vRSabho yataH / jananyA tadayaM devairAhUto vRSamAkhyayA // 162 // puruhUtaH puruM devamAlayannAkhyayAnayA / puruhUta iti khyAti bamArAnvarthatAM gatAm // 163 // "tato'sya savayorUpa"veSAnsurakumArakAn / nirUpya paricaryAya divaM jagmurghanAyakAH // 16 // . dhAtryo niyojitAvAsya deNyaH zakreNa sAdaram / majjane maNhane stanye saMskAre krIDane'pi ca // 165 // tANDava nRtya ho rahA thA aura dUsarI ora sukumAra prayogoMse bharA huA lAsya nRtya ho rahA thaa||155|| isa prakAra bhinna-bhinna rasavAle, utkRSTa aura AzcaryakAraka nRtya dikhalAte hue indrane sabhAke logoMmeM atizaya prema utpanna kiyA thaa||156|| isa prakAra jisameM zreSTha gandharvoke dvArA aneka prakArake bAjoMkA bajAnA prArambha kiyA gayA thA aise Ananda nAmaka nRtyako indrane bar3I sajadhajake sAtha samApta kiyA // 157 / usa samaya vaha nRtya kisI udyAnake samAna jAna par3atA thA kyoMki jisa prakAra udyAna kA~sa aura tAla (tAi) vRkSoMse sahita hotA hai usI prakAra vaha nRtya bhI kA~sekI banI huI jhA~jhoMke tAlase sahita thA, udyAna jisa prakAra U~ce-U~ce bA~soMke phailate hue zabdoMse vyApta rahatA hai usI prakAra vaha nRtya bhI utkRSTa bA~suriyoMke dUra taka phailanevAle zabdoMse nyApta thA, udyAna jisa prakAra apsara arthAt jalake sarovaroMse sahita hotA hai usI prakAra vaha nRtya bhI apsara arthAt devanartakiyoMse sahita thA aura udyAna jisa prakAra sarasa arthAt jalase sahita hotA hai usI prakAra vaha nRtya bhI sarasa arthAt zRGgAra Adi rasoMse sahita thaa||158|| mahArAja nAbhirAja marudevoke sAtha-sAtha vaha AzcaryakArI nRtya dekhakara bahuta hI cakita hue aura indroMke dvArA kI huI ko prApta hue // 159 / / ye bhagavAn vRSabhadeva jagat-bharameM jyeSTha haiM aura jagatkA hita karanevAle dharmarUpI amRtakI varSA kareMge isalie hI indroMne unakA vRSabhadeva nAma rakhA thA // 160 / / athavA vRSa zreSTha dharmako kahate haiM aura tIthakara bhagavAn usa vRSa arthAt zreSTha dharmase zobhAyamAna ho rahe haiM isalie hI indrane unheM 'vRSabha-svAmI' isa nAmase pukArA thA / / 16 / / athavA unake garbhAvataraNake samaya mAtA marudevIne eka vRSabha dekhA thA isalie hI devoMne unakA 'vRSabha' nAmase AhvAna kiyA thA // 162 / / indrane sabase pahale bhagavAn vRSabhanAthako 'purudeva' isa nAmase pukArA thA isalie indra apane puruhUta (puru arthAt bhagavAn vRSabhadevako AhvAna karanevAlA) nAmako sArthaka hI dhAraNa karatA thA // 16 // tadanantara ve indra bhagavAnkI sevAke lie samAna avasthA, samAna rUpa aura samAna veSavAle devakumAroMko nizcita kara apane-apane svargako cale gaye // 164 // indrane Adarasahita bhagavAnako snAna karAne, vastrAbhUSaNa pahanAne, dUdha pilAne, zarIrake saMskAra (tela, kajala Adi lagAnA) karane aura krIDA karAneke kAryameM aneka deviyoMko dhAya banAkara niyukta kiyA thA // 165 / / . 1. sabhAjane / 2. saamgrii| 3. kasatAlasahitam / 4. udgatavAsAdi unnatavaMzaM ca / 5. tatavitataghanazuSirabhedena caturvidhavAdyeSu vitatazabdena paTahAdikamucyate amarasiMhe-tatamAnaDhazabdenoktam-'AnadaM murajAdikam' iti / paTahAdivAdyadhvanisaMkIrNam, pakSe pakSivistRtadhvanisaMkIrNam / 6. devastrIsahitam, pakSe jalabharitasaro... varasahitam / sApsaraM l0| 7. zRGgArAdirasayuktama / pakSe rasayuktam / 8. puujyH| 9. Ahvayati sma / 10. anantaram / 11. samAnaprAyarUpAbharaNam / 12. zuzrUSAyai / 13. stndhaayividhii| Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam tato'sau smitamAtantran saMsarpanmaNibhUmiSu / pitrormudaM tatAnAce vayasyadbhutaceSTitaH // 166 // jagadAnanda netrANAmutsavapradamUrjitam / kalojjvalaM tasyAsIt zaizavaM zazino yathA // 167 // mugdharitamabhUdrasya mukhendau candrikAmalam / tena pitrormanastoSajaladhirvavRdhetarAm // 168 // pIThabandhaH sarasvatyA lakSmyA hasitavibhramaH / kIrtivallyA vikAso'sya mukhe mugdhasmayo'bhavat // 169 // zrImanmukhAmbuje'syAsIt kramAnmammanabhAratI / sarasvatIva 'tadmAlya manukarttuM tadAzritA' // 170 // skhalatpadaM zanairindranIlabhUmipu saMcaran / sa reje vasudhAM rarabjairupaharamniva // 171 // ratnapAMsuSu cikrIDa sa samaM suradArakaiH / pitrormanasi saMtoSa maatmbllitaakRtiH||173|| prajAnAM dadhadAnanvaM guNairAhlAdimirmijaiH / kIrtijyotsnAparItAGgaH sa babhau bAlacandramAH // 173 // bAlAvasthAmatotasya tasyAbhUd ruciraM vapuH / 'kaumAraM devanAthAnAmarcitasya' mahaujasaH // 174 // 320 tadanantara AzcaryakAraka ceSTAoMko dhAraNa karanevAle bhagavAn vRSabhadeva apanI pahalI avasthA ( zaizava avasthA ) meM kabhI manda manda ha~sate the aura kabhI maNimayI bhUmipara acchI taraha calate the, isa prakAra ve mAtA-pitAkA harSa bar3hA rahe the || 166 || bhagavAnakI vaha bAlya avasthA Thoka candramAko bAlya avasthAke samAna tho, kyoMki jisa prakAra candramAkI bAlya 'avasthA jagatko Ananda denevAlI hotI hai usI prakAra bhagavAn kI bAlya avasthA bhI jagatko Ananda denevAlI thI, candramAkI bAlya avasthA jisa prakAra netroMko utkRSTa Ananda denevAlI hotI hai usI prakAra unakI bAlyAvasthA netroMko utkRSTa Ananda denevAlI thI aura candramAkI bAlyAvasthA jisa prakAra kalA mAtra se ujjvala hotI hai usI prakAra unakI bAlyAvasthA bhI aneka kalAoM-vidyAoMse ujjvala thI || 167 || bhagavAn ke mukharUpI candramApara manda hAsyarUpI nirmala cA~danI prakaTa rahatI thI aura usase mAtA-pitAkA santoSarUpI samudra atyanta vRddhiko prApta hotA rahatA thA / 168 / / usa samaya bhagavAn ke mukhapara jo manohara manda hAsya prakaTa huA thA vaha aisA jAna par3atA thA mAno sarasvatIkA gItabandha arthAt saMgItakA prathama rAga hI ho, athavA lakSmI ke hAsyakI zobhA hI ho athavA kIrtirUpI latAkA vikAsa hI ho // 169 // | bhagavAna ke zobhAyamAna mukha-kamalameM krama-kramase aspaSTa vANI prakaTa huI jo ki aisI mAlUma hotI thI mAno bhagavAnkI bAlya avasthAkA anukaraNa karaneke lie sarasvatI devo hI svayaM AyI hoM // 170 // indranIla maNiyoM kI bhUmipara dhIre-dhIre girate-par3ate pairoMse calate hue bAlaka bhagavAn aise suzobhita ho rahe the mAno pRthibIko DhAla kamaloMkA upahAra hI de rahe hoM / / 171 // sundara AkArako dhAraNa karanevAle ve bhagavAn mAtA-pitA ke manameM santoSako bar3hAte hue devabAlakoMke sAtha-sAtha ratnoMkI dhUlimeM krIr3A karate the / / 172 / / ve bAla bhagavAn candramAke samAna zobhAyamAna hote the, kyoMki jisa prakAra candramA apane AhlAdakArI guNoMse prajAko Ananda pahu~cAtA hai usI prakAra ne bhI apane AhlAdakArI guNoMse prajAko Ananda pahu~cA rahe the aura candramAkA zarIra jisa prakAra cA~danIse vyApta rahatA hai usI prakAra unakA zarIra bhI kIrtirUpI cA~danIse vyApta thA / / 173 / / jaba bhagavAnkI bAlyAvasthA vyatIta huI taba idroM dvArA pUjya aura mahApratApI bhagavAnkA kaumAra avasthAkA zarIra bahuta hI sundara 1. gIta bandhaH pa0, 60, ma0, la0 / ayaM zlokaH purudeva campUkAvye tatkartA paJcamastabakasya paJcatrizatitamazlokasthAne svakIyagranthAGgatAM notaH / 2. darahAsaH / 3. avyaktavAk / 4. kumArasya bAlyam / 5. tathAzritA aM0, sa0, 60, ma0 / yathAzritA pa0 / 6. upahAraM kurvan / 7. raGgavaliratnadhUliSu / 8. kumArasaMbandhi / 9. 'mata sadAdhAre' iti SaSThI / devendraH pUjitasya / Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ....... caturdazaM parva 321 vapuSo vRddhimanvasya guNA vavRdhire vibhAH / zazAGkamaNDalasyeva kAntidIptyAdayo'ntraham // 17 // // vapuH kAntaM priyA vANI madhuraM tasya vIkSitam / jagataH protimAtenuH sasmitaM ca prjlpitm| 176 / kalA sakalAstasya vRddhau vRdvimupAyayuH / indoriva jagaJceto nandanasya jagatpateH // 17 // matizrate sahorapane jJAnaM cAvadhisaMjJakam / tato'bodhi sa nizzeSA vidyA lokasthitIrapi // 178 // vizvavidyezvarasyAsya vidyA: pariNatAH svayam / nanu janmAntarAbhyAsaH smRti puSNAti puSkalAm / 179 / kalAsa kauzalaM zlAghyaM vizvavidyAsu pATabam / kriyAsu karmaThatvaM ca sa bheje zikSayA vinA // 18 // "vAGmayaM sakalaM tasya pratyakSaM vAkpramorabhUta / "yena vizvasya lokasya "vAcaspatyAdabhUd guruH||18|| purANaH sa kavirvAgmI gamakaveti "nocyate / kovuyAdayo bodhA yena tasya nisargajAH // 18 // kSAyika darzanaM tasya ceto'malamapAharat / vAgmalaM ca nisargeNa prasRtAsya sarasvatI // 18 // zrutaM nisargato'syAsIt prasUtaH prazamaH zrutAt / tato jagadvitAsyAsIt ceSTA sApAlayat prjaaH|184| yathA yathAsya vante guNAMzA vapuSA samam / tathA tathAsya janatA bandhutA cAgamanmudam // 185 // ho gayA // 174 / / jisa prakAra candramaNDalakI vRddhike sAtha-sAtha hI usake kAnti, dIpti Adi aneka guNa pratidina bar3hate jAte haiM usI prakAra bhagavAna ke zarIrakI vRddhike sAtha-sAtha hI aneka guNa pratidina bar3hate jAte the / / 175 / / usa samaya unakA manohara zarIra, pyArI bolI, manohara avalokana aura musakAte hue bAtacIta karanA yaha saba saMsArakI prItiko vistRta kara rahe the // 176 / / jisa prakAra jagatke manako harpita karanevAle candramAkI vRddhi honepara usakI samasta kalAe~ bar3hane lagatI haiM usI prakAra samasta jIvoMke hRdayako Ananda denevAle jagatpatibhagavAna ke zarIrakI vRddhi honepara unakI samasta kalAe~ bar3hane lagI thIM / / 17 / / mati, zruta aura avadhi ye tInoM hI jJAna bhagavAna ke sAtha-sAtha hI utpanna hue the isalie unhoMne samasta vidyAoM aura lokakI sthitiko acchI taraha jAna liyA thaa|| 178 // ve bhagavAna samasta vidyAoMke Izvara the isalie unheM samasta vidyAe~ apane-Apa hI prApta ho gayI thIM so ThIka hI hai kyoMki janmAntarakA abhyAsa smaraNa-zaktiko atyanta puSTa rakhatA hai // 179 / / ve bhagavAna zikSAke binA hI samasta kalAoMmeM prazaMsanIya kuzAlatAko, samasta vidyAoMmeM prazaMsanIya caturAIko aura samasta kriyAoM meM prazaMsanIya karmaThatA (kArya karanekI sAmarthya ) ko prApta ho gaye the // 180 // ve bhagavAn sarasvatIke ekamAtra svAmI the isalie unheM samasta vAGmaya (zAstra) pratyakSa ho gaye the aura isalie ve samasta lokake guru ho gaye the // 181 // ve bhagavAn purANa the arthAt prAcIna itihAsake jAnakAra the, kavi the, uttama vaktA the, gamaka (TIkA Adike dvArA padArthako spaSTa karanevAle) the aura sabako priya the kyoMki koSTabuddhi Adi aneka vidyAe~ unheM svabhAvase hI prApta ho gayI thIM // 182 // unake kSAyika samyagdarzanane unake cittake samasta malako dUra kara diyA thA aura svabhAvase hI vistArako prApta huI sarasvatIne unake vacanasambandhI samasta doSoMkA apaharaNa kara liyA thA // 183 // una bhagavAnake svabhAvase hI zAstrajJAna thA, usa zAstrajJAnase unake pariNAma bahuta hI zAnta rahate the| pariNAmoMke zAnta rahanese unakI ceSTAe~ jagatkA hita karanevAlI hotI thI aura una jagat-hitakArI ceSTAoMse ve prajAkA pAlana karate the // 184 // jyoM-jyoM zarIrake sAtha-sAtha unake guNa 1. abhivRddhyA sh| sahArthe'nunA' iti dvitiiyaa| 2.kiraNatejaHpramukhAH / 3. Alokanam / 4. jagatAMpa0,80, ma0, l0,| 5. prajanam / 6. AlAdakarasya / 7. jJAnatrayAt / 8. abhyAsaH saMskAraH / 9. paTutvam / 10. karmazUratvam / 11. vAgjAlam / 12. vAGmayena / 13. vAkpatitvAt / 14. cocyate50, da0 / rocyate sa0, a0 / rucyate la0 / 15. samyaktvam / 16. utpannaH / 17. prazamataH / Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 AdipurANam sa pitroH paramAnandaM bandhutAyAzca nirvRtim' / jagajanasya saMprItiM vardhayan samavarddhata // 186 // paramAyurathAsyAbhUt caramaM vibhrato vapuH / saMpUrNA pUrvalakSANAmazItizcaturuttarA // 18 // dIrghadI sudIrghAyudIrghabAhuzca. dIrghadRk / sa dIrghasUtroM lokAnAmabhajat sUtradhAratAm // 18 // kadAcillipisaMkhyAna gandharvAdikalAgamam / svabhyastapUrvamabhyasyan svayamabhyAsayat parAn // 189 // chando'vacityalaGkAraprastArAdivivecanaiH / kadAcid bhAvayan goSThIzcitrAyaizca kalAgamaiH // 19 // kadAcit pada goSThImiH kAmyagoSThImiranyadA / "vAvakaiH samaM kaizcit jalpagoSThIbhirekadA // 19 // karhicid gItagoSThImita goDIbhirekadA / kAcid vAcagoSThImirvINAgoSTIbhiranyadA // 19 // karhi cid barhirUpeNa naTataH suraceTakAn / naTayan karatAlena layamArgAnuyAyinA // 193 // kAMzviJca zukarUpeNa samAsAditavikriyAn / saMpAuM pAThayaMchlokAnamliSTe madhurAkSaram // 19 // haMsavikriyayA kAMzcit kUjato mandragadgadam / "visamataH svahastena dattaH saMbhAvayanmuhuH // 195 // gajavikriyayA kAMzcid dadhataH kAlamI dazAm / sAnvayanmuhurAnAya "[rAnA thyakaramA krIDayanmudA bar3hate jAte the tyoM-tyoM samasta janasamUha aura unake parivArake loga harSako prApta hote jAte the // 185 // isa prakAra ve bhagavAn mAtA-pitAke parama Anandako, bandhuoMke sukhako aura jagatake samasta jIvoMkI parama prItiko bar3hAte hue vRddhiko prApta ho rahe the||186|| carama zarIrako dhAraNa karanevAle bhagavAnakI sampUrNa Ayu caurAsI lAkha pUrvakI thI // 187 / / ve bhagavAn dIrghadarzI the, dIrgha Ayuke dhAraka the, dIrgha bhujAoMse yukta the, dIrgha netra dhAraNa karanevAle the aura dIrgha sUtra arthAt dRr3ha vicArake sAtha kArya karanevAle the isalie tInoM hI lokoMkI sUtradhAratA-gurutvako prApta hue the||188|| bhagavAn vRSabhadeva kabhI to, jinakA pUrvabhavameM acchI taraha abhyAsa kiyA hai aise lipi vidyA, gaNita vidyA tathA saMgIta Adi kalAzAstroMkA svayaM abhyAsa karate the aura kabhI dUsaroMko karAte the // 189 // kabhI chandazAstra, kabhI alaMkAra zAstra, kabhI prastAra naSTa uddiSTa saMkhyA AdikA vivecana aura kabhI citra khIMcanA Adi kalA zAstroMkA manana karate the // 190 // kabhI vaiyAkaraNoMke sAtha vyAkaraNasambandhI carcA karate the, kabhI kaviyoMke sAtha kAvya viSayakI carcA karate the aura kabhI adhika bolanevAle vAdiyoMke sAtha vAda karate the // 191 / / kabhI gItagoSThI, kabhI nRtyagoSThI, kabhI vAditragoSThI aura kabhI vINAgoSThIke dvArA samaya vyatIta karate the| 192 / / kabhI mayUroMkA rUpa dharakara nRtya karate hue devakiMkaroMko layake anusAra hAthakI tAla dekara nRtya karAte the // 193 / / kabhI vikriyA zaktise totekA rUpa dhAraNa karanevAle devakumAroMko spaSTa aura madhura akSaroMse zloka par3hAte the // 194 // kabhI haMsakI vikriyA kara dhIre-dhIre gadgada bolIse zabda karate hue haMsarUpadhArI devoMko apane hAthase mRNAlake Tukar3e dekara sammAnita karate the // 195 / / kabhI vikriyAse hAthiyoMke baccoMkA rUpa dhAraNa karanevAle devoMko sAntvanA dekara yA sUMDameM prahAra kara unake sAtha Anandase kror3A karate the // 196 / / 1. sukham / 2. samyag vicArya vktaa| 3. vizAlAkSaH / 4. sthirIbhUya kAryakArI ityarthaH / 5. gaNi- tam / -saMkhyAnaM 10, 80, ma0,la0 |-sNkhyaanaa-a0, sa0, / 6.kalAzastram / 7. suSThu pUrvasmin abhyastam / 8. chandaHpratipAdakazAstram / chando'vacintyAlaGkAra-10, l0| 9. vivrnnH| 10. vyAkaraNazAstragoSThIbhiH / 11. vAgmibhiH / 12.-nty-a0| 13. vyaktam / suzliSTa-pa0 / -nAzliSTa-a, l0| 14. dhvani kurvataH / 15. manda -a0, sa0, da0,la0 / 16. visakhaNDaH / 17. kalabhasaMbandhinIm / 18. anunayan / 19.-rAnAyya a0, 50, sa0 / rAnAdhya 60 |-raanaaddy ma0, l.| 20. saMprArthya / 21. zuNDAdaNDamAnartayana / Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturdazaM parva maNikuhimasaMkrAntaiH svaireva pratibimbakaiH / 'kRkavAyitAn kozcid boddhukAmAn parAmRzan // 19 // mallavikriyayA kAMzcid yuyutsUnanamidrahaH / protsAhayankRtAsphoTavalganAnabhinRtyataH // 198 // "krauJcasArasarUpeNa tArakretArakAriNAm / zRNvannanugataM zabdaM keSAMcit zrutipezalam // 199 // sragviNaH zuciliptAGgAn samatAn suradArakAn / dANDAM krIDA samAyojya nartayaMzca kadAcana // 20 // anArataM ca kundendumandAkinyapachaTAmalam / suravandimirugItaM svaM samAkarNayan yazaH // 20 // atandritaM ca devImiH nyasyamAnaM gRhAmaNe / ratnacUrNabaliM citraM sAnandamavalokayan // 20 // saMbhAvayan kadAcicca prakRtI"STumAgatAH / vIkSitairmadhuraiH snigdhaiH smitaiH sAdarabhASitaiH // 20 // kadAcid dIrghikAmmassu samaM surakumArakaiH / jalakrIDAvinodena ramamANaH "sasaMmadam // 204 // sAravaM jalamAsAdya 'sAravaM haMsakRjitaiH / "tAravairyantraka kroun jalAsphAlakRtAravaiH // 205 // jalakelividhAvenaM bhaktyA medhakumArakAH / bhejurdhArAgRhIbhUya sphuraddhArAH samantataH // 206 // kadAcinandanasparddhitaruzomAJcite vane / vanakrIDAM samAtanvan vayasyai ranvitaH suraH // 207 // vanakrIDAvinode'sya virajIkRtabhUtalAH / mandaM dudhuvukhyAnapAdapAna pavanAmarAH // 208 // iti kAlocitAH krIDA' vinodAMca sa niviMzana / AsAMcakre sukhaM devaH samaM devakumArakaiH // 209 // kabhI murgoMkA rUpa dhAraNa kara ratnamayI jamInameM par3ate hue apane pratibimboMke sAtha hI yuddha karanekI icchA karanevAle devoMko dekhate the yA unapara hAtha pherate the||197|| kabhI vikriyA zakti se mallakA rUpa dhAraNa kara vairake binA hI mAtra krIr3A karaneke lie yuddha karanekI icchA karane vAle gambhIra garjanA karate hue aura idhara-udhara nRtya-sA karate hue devoMko protsAhita karate the / / 198 / / kabhI krauJca aura sArasa pakSiyoMkA rUpa dhAraNa kara ca svarase keMkAra zabda karate hue devoMke nirantara honevAle karNapriya zabda sunate the // 199 / / kabhI mAlA pahane hue, zarIra meM candana lagAye hue aura ikaTThe hokara Aye hue devabAlakoMko daNDa krIr3A (par3agarakA khela) meM lagAkara nacAte the / 200|| kabhI stuti par3hanevAle devoMke dvArA nirantara gAye gaye aura kunda, candramA tathA gaGgA nadIke jalake chIMToM samAna nirmala apane yazako sunate the / / 2011 kabhI gharake A~ganameM Alasyarahita deviyoM ke dvArA banAyI huI ratnacUrNakI citrAvaliko Amandake sAtha dekhate the / / 202 / / kabhI apane darzana karane ke lie AyI huI prajAkA, madhura aura snehayukta avalokanake dvArA tathA manda hAsya aura Adarasahita saMbhASaNake dvArA satkAra karate the // 20 // kabhI vAvar3iyoMke jalameM devakumAroMke sAtha-sAtha Anandasahita jala-krIr3AkA vinoda karate hue krIr3A karate the // 204 / / kabhI haMsoMke zabdoMse zabdAyamAna sarayU nadIkA jala prApta kara usameM pAnoke AsphAlanase zabda karanevAle lakar3I ke bane hue yantroMse jalakrIr3A karate the||285|| jalakrIr3Ake samaya meghakumAra jAtike deva bhaktise dhArAgRha (phavArA) kA rUpa dhAraNa kara cAroM orase jalakI dhArA chor3ate hue bhagavAnkI sevA karate the||206|| kabhI nandanavanake sAtha spardhA karanevAle vRkSoMkI zobhAse suzobhita nandana vanameM mitrarUpa hue devoMke sAthasAtha vanakrIr3A karate the||207|| vanakrIr3Ake vinodake samaya pavanakumAra jAtike deva pRthivIko dhUlirahita karate the aura udyAnake vRkSoMko dhIre-dhIre hilAte the / / 208 / isa prakAra devakumAroMke 1. kRkavAkava ivAcaritAn / 2. spRzan / 3. yoddhamicchUn / 4. parasparamabAdhakAn / 5. kruG / 6. atyuccaH svrbhedH| 7. sammilitAn / 8. daNDasaMbandhikrIDAm / daNDayAM-pa0, da0 / 'ma0' pustake dvividhaH pAThaH / 9. AtmIyam / 10. ajADyaM yathA bhavati tthaa| 11. prajAparivArAn / 12. AlokanaiH / 13. sasaMpadam sa0 / 14. sarayvAM bhavam / sarayUnAma nadyAM bhavam / 'devikAyAM sarasvAM ca bhaved dAvikasArakhe / 15. Aravena sahitam / 16. tarubhinivattaH / 17. droNyAdibhiH / 18. kRtasvanaiH / 19. mitraH / 20. kampayanti sma / 21. kalakrIDAdivAH / 22. gajabahihaMmAn / 23. anubhavan / 24. Aste sma / Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipuraraNam mAlinI iti 'bhuvanapatInAmacanIyo'bhigamyaH sakalaguNamaNInAmAkaraH puNyamUttiH / samamamarakumAranirvizan divyamogAnaramata ciramasmin puNyagehaM sadevaH // 21 // pratidinamamarendropAhRtAn bhogasArAn surabhikusumamAlAcitrabhUSAmbarAdIn / lalitasurakumArariNitajaivayasyaiH samamupahitarAgaH so'nvabhUt puNyapAkAt // 211 // . zArdUlavikrIDitam sa zrImAnnasurAsurArcitapadI bAle'pyabAlakiyoM lIlAhAsa vilAsaveSacaturAmAvibhraduccastanum / tanvAnaH pramadaM jagajjanamanaHprahlAdibhirvAkkararbAlenduvavRdhe zanairamalinaH kiirtyuNjjvlccndrikH||212 tArAlItaralA' dadhat samucitAM vakSasthalAsaMginI lakSyAndolanavallarImiva tatAM tAM hArayaSTiM pRthum / jyotsnAmanyamayAMzukaM "paridadhatkAJcIkalApAzitaM reje'sau suradArakaira DusamaiH kroDajinendubhRzam // ityA bhagavajjinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNazrImahApurANasaMgrahe __ bhagavajjAtakotsavavarNanaM nAma caturdazaM parva // 14 // sAtha apane-apane samayake yogya krIr3A aura vinoda karate hue bhagavAna vRSabhadeva sukhapUrvaka rahate the / / 20 / / isa prakAra jo tIna lokake adhipati-indrAdi devoMke dvArA pUjya haiM, Azraya lene yogya haiM, sampUrNa guNarUpI maNiyoMkI khAna haiM aura pavitra zarIrake dhAraka haiM aise bhagavAn vRSabhadeva mahArAja nAbhirAjake pavitra gharameM divya bhogate hue devakumAroMke sAtha-sAtha cirakAla taka krIr3A karate rahe / / 210 // ve bhagavAn puNyakarmake udayase pratidina indrake dvArA bheje hue sugandhita puSpAMkI mAlA, aneka prakArake vastra tathA AbhUSaNa Adi zreSTha bhogoMkA apanA abhiprAya jAnanevAle sundara devakumAroMke sAtha prasanna hokara anubhava karate the| 211 // jinake caraNa-kamala manuSya, sura aura asuroMke dvArA pUjita haiM, jo bAlya avasthA meM bhI vRddhoMke samAna kArya karanevAle haiM, jo lIlA, AhAra, vilAsa aura veSase catura, utkRSTa tathA U~cA zarIra dhAraNa karate haiM, jo jagatke jIvoMke manako prasanna karanevAle apane vacanarUpI kiraNoMke dvArA uttama Anandako vistRta karate haiM, nirmala haiM, aura kIrtirUpI phailatI huI 'cA~danIse zobhAyamAna haiM aise bhagavAna vRSabhadeva bAlacandramAke samAna dhIre-dhIre vRddhiko prApta ho rahe the // 212 / / tArAoMkI paMktike samAna caMcala lakSmIke jhUlekI latAke samAna, samucita, vistRta aura vakSasthalapara par3e hue bar3e bhArI hArako dhAraNa kiye hue tathA karadhanIse suzobhita cA~danI tulya vasroMko pahane hue ve jinendrarUpI candramA nakSatroMke samAna devakumAroMke sAtha krIr3A karate hue atizaya suzobhita hote the // 213 // isa prakAra ArSa nAmase prasiddha, bhagavajjinasanAcAryapraNIta triSaSTilakSaNa mahApurANasaMgraha meM __ bhagavajjAtakotsavavarNana nAmakA caudahavA~ parva samApta hubhA // 14 // 1. jagatpatipUjanIyaH / 2. AzrayaNIyaH / 3. pavitragehe / 4. upAnItAn / 5. prApta rAgaH / 6.-pAkAn sa0 / 7. vRddhavyApAraH / 8.-hAra-la0 / 9. sumudaM l0|10. kiiyucchvlcc-l.| 11. tArAnikaravat kAtyA caJcalAma / 12. prenbolikArajjam / 13. AtmAnaM jyotsnA manyamAnam / 14. paridhAnaM kurvan / 15. kalApAnvitam a0, da0, s0|16. nksstrsdshH| Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcadazaM parva pathAsya yauvane pUNe vapurAsInmanoharam / prakRtyaiva zazI kAntaH kiM punaH zaradAgame // 1 // niSTaplakanakacchAyaM niHsvedaM nIrajo'malam / kSIrAcchakSata divyasaMsthAnaM vajrasaMhatam // 2 // saurUpyasya parAM koTiM dadhAnaM sauramasya ca / aSTottarasahasraNa lakSaNAnAmalaMkRtam // 3 // aprameyamahAvIrya dadhat priyahitaM vacaH / kAntamAviramadasya rUpamaprAkRtaM prabhoH // 4 // makuTAlaMkRtaM tasya ziro nIlaziroruham / surendramaNibhiH kAntaM merAH zRGgamivAvI // 5 // ruruce mani mAlAsya kalyAnokahasaMmavA / himAdreH kUTamAveSvyApatantIvAmarApagA // 6 // lalATapaTTe vistIrNa rucirasya mahatyabhUt / vAgdevIlalitA krIGa sthalalIlAM vitanvatI // 7 // bhUlate rejaturbhaliMlATAdritaTAzrite / vAgure madanaiNasya saMrodhAyaiva kalpite // 8 // nayanospalayorasya kaantiraaniiltaaryoH'| AsId dvirephasaMsakamahotpaladalazriyoH // 9 // maNikuNDalabhUSAbhyAM karNAvasya rarAjatuH / paryantau gaganasyeva candrArkAbhyAmalaMkRto // 11 // mukhendo yA dyutistasya na sAnyatra triviSTape / amRta yA tiH sA kiM kacidanyatra lakSyate // 11 // smitAMzuruciraM tasya mukhamApATalAdharam / lasadalasya padmasya saphenasya zriyaM dadhau // 12 // anantara pUrNa yauvana avasthA honepara bhagavAnakA zarIra bahuta hI manohara ho gayA thA so ThIka hI hai kyoMki candramA svabhAvase hI mundara hotA hai yadi zaradRtukA Agamana ho jAye to phira kahanA hI kyA hai ? // 1 // unakA rUpa bahuta hI sundara aura asAdhAraNa ho gayA thA, vaha tapAye hue suvarNake samAna kAntivAlA thA, pasInAse rahita thA, dhUli aura malase rahita thA, dUdhake samAna sapheda madhira, samacaturasra nAmaka sundara saMsthAna aura vanavRSabhanArAcasaMhananase sahita thA, sundaratA aura sugandhikI parama sImA dhAraNa kara rahA thA, eka hajAra ATha lakSaNoMse alaMkRta thA, aprameya thA, mahAzaktizAlI thA, aura priya tathA hitakArI vacana dhAraNa karatA thA // 2-4 / / kAle-kAle kezoMse yukta tathA mukuTase alaMkRta unakA zira aisA suzobhita hotA thA mAno nIlamaNiyoMse manohara meru parvatakA zikhara hI ho / / 5 / / unake mastakapara par3I huI kalpavRkSake puSpoMkI mAlA aisI acchI mAlUma hotI thI mAno himagirike zikharoMko gherakara Uparase par3I huI AkAzagaMgA hI ho / / 6 / / unake caur3e lalAlapaTTapara-kI bhArI zobhA aisI mAlUma hotI thI mAno sarasvatI devIke sundara upavana athavA krIr3A karane ke sthalakI zobhA hI bar3hA rahI ho ||jaa lalATarUpI parvatake taTapara Azraya lenevAlI bhagavAnakI donoM bhauMharUpI latAe~ aisI zobhAyamAna ho rahI thIM mAno kAmadevarUpI mRgako rokane ke lie do pAza hI banAye hoM / / 8 / kAlI putaliyoMse suzobhita bhagavAnake netrarUpI kamaloMkI kAnti, jinapara bhramara baiThe hue haiM aise kamaloMkI pA~khurIke samAna thI / / 9 / / maNiyoMke bane hue kuNDalarUpI AbhapaNAMse unake donoM kAna aise zobhAyamAna ho rahe the mAno candramA aura sUryase alaMkRta AkAzake do kinAre hI ho // 10 // bhagavAna ke mukharUpI candramAmeM jo kAnti thI vaha tIna lokameM kisI bhI dUsarI jagaha nahIM thI so ThIka hI hai amRtameM jo santoSa hotA hai vaha kyA kisI dUsarI jagaha dikhAI detA hai ? / / 11 / / unakA mukha mandahAsase manohara thA, aura 1. saMhananam / 2. aprameyaM mahAvIrya 50, da0, ma0, l0| 3. asAdhAraNam / 4. vibhoH sa0 / 5. mukuTAla-a0, 50, da0, l0| 6. indranIlamANikyaH / 7. udyaan-| 8. mRgbndhnyau| 9. smarahariNasya / 10.saMdhAraNAya / 11. A samantAtrIlakanInikayoH / 12. sNtossH| Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam aiser nAsikosuGgA zriyamAyati zAlinIm / sarasvatyavatArAya kalpiteva praNAlikA // 13 // dhatte sma rucirA rekhAH kamdharo'syAsyasamanaH " / "ullikhya ghaTito mAtrA raukmastambha ibaikakaH // 14 // mahAnAyakasaMsakta hArayaSTimasau dadhe / vakSasA guNarAjanya' pRtanAmiva saMhatAm // 15 // . indracchandaM mahAhAramadhattAsau sphuradyutiH / vakSasA sAnunAdIndro yathA "nirjharasaMkaram // 16 // hAreNa hAriNA tena tadvakSo rucimAnaze / gaGgApravAhasaM satahimAdritaTasaMbhavAm // 17 // vakSassarasi ramye'sya hArarocizchaTAmbhasA / saMbhRte suciraM reme digyazrIkala haMsikA // 18 // vakSaHzrIgehaparyante tasyAMsau zriyamApatuH / jayalakSmIkRtAvAsau tuGgau bhaTTAlakAviva // 19 // bAhU keyUrasaMgha masRNAM sau dadhe vibhuH / kalpAdhi gravivAbhISTaphaladau zrIlatAzritau // 20 // nakhAnUhe" sukhAlokAn" ""sakarAGgulisaMzritAn / " dazAvatArasaMbhuktalakSmIvibhramadarpaNAn // 21 // ``madhye kAyamasau nAmimadadhanAbhinandanaH / sarasImiva sAvatAM lakSmIhaMsIniSevitAm // 22 // "samekhalamadhAt kAnti jaghanaM tasya sAMzukam / nitambamiva bhUmartuH sataDiccharadambudam // 23 // Co 326 lAla-lAla adharase sahita thA isalie phenasahita pA~khurIse yukta kamalakI zobhA dhAraNa kara rahA thA || 12 || bhagavAnkI lambI aura U~cI nAka sarasvatI devIke avataraNa ke lie banAyI gayI praNAlIke samAna zobhAyamAna ho rahI thI || 13|| unakA kaNTha manohara rekhAe~ dhAraNa kara rahA thaa| vaha unase aisA mAlUma hotA thA mAno vidhAtAne mukharUpI gharake lie ukera kara eka suvarNakA stambha hI banAyA ho ||14|| ve bhagavAn apane vakSaHsthalapara mahAnAyaka arthAt bIcameM lage hue zreSTha maNise yukta jisa hArayaSTiko dhAraNa kara rahe the vaha mahAnAyaka arthAt zreSTha senApati se yukta, guNarUpI kSatriyoMkI susaMgaThita senAke samAna zobhAyamAna ho rahI thI / / 15 / / jisa prakAra sumeru parvata apane zikharapara par3ate hue jharane dhAraNa karatA hai usI prakAra bhagavAn vRSabhadeva apane vakSaHsthalapara atizaya dedIpyamAna indracchada nAmaka hArako dhAraNa kara rahe the / / 16 / / usa manohara hArase bhagavAnkA vakSaHsthala gaMgA nadIMke pravAhase yukta himAlaya parvata ke taTa ke samAna zobhAko prApta ho rahA thA / / 17 / / bhagavAnkA vakSaHsthala sarovara ke samAna sundara thA / vaha hArakI kiraNarUpI jalase bharA huA thA aura usapara divya lakSmIrUpI kalahaMsI cirakAla taka krIr3A karatI thI // 18 // bhagavAnkA vakSaHsthala lakSmIke rahanekA ghara thA, usake donoM ora U~ce uThe hue unake donoM kandhe aise zobhAyamAna ho rahe the mAno jayalakSmI rahanekI do U~cI aTAro hI hoM // 19 // bAjUbandake saMghaTTanase jinake kandhe snigdha ho rahe haiM aura jo zobhArUpI latAse sahita haiM aisI jina bhujAoMko bhagavAn dhAraNa kara rahe the ve abhISTaphala denevAle kalpavRkSoMke samAna suzobhita ho rahI thIM // 20 // sukha denevAle prakAza se yukta tathA sIdhI a~guliyoMke Azrita bhagavAnke hAthoMke nakhoMko maiM samajhatA hU~ ki ve unake mahAbala Adi dasa avatAroMmeM bhogI huI lakSmIke vilAsa-darpaNa hI the ||21|| mahArAja nAbhirAja ke putra bhagavAn vRSabhadeva apane zarIra ke madhyabhAgameM jisa nAbhiko dhAraNa kiye hue the vaha lakSmIrUpI haMsIse sevita tathA Avartase sahita sarasIke samAna suzobhita ho rahI thI ||22|| karadhanI aura vastrase sahita bhagavAnkA jaghanabhAga aisI zobhA dhAraNa 1. - mAyAti - a0, sa0 / 2. zrutadevyavataraNAya / 3. pravezadvAram / 4. grIvA / 5: vaktramandiraH / 6. utkIrtya saMghaTitaH / 7. suvarNamaya / 8. mahAmadhyamaNiyutAm / 9. guNavadrAjaputrasenAm / guNarAjasya Ta0 / 10. saMyuktAm / 11. etannAmakaM hAravizeSam / 12. nirjhara pravAham / 13. bhujazikharI / 14. keyUrasammardana - kRtanayabhujazikharI / 15. dhRtavAn / 16. sukhaprakAzAn / 17. saralAGaguli - a0, sa0 ma0 / 18. mahAbalAdidazAvatAreSvanubhuktalakSmIvilAsamukurAn / 19. zarIrasya madhye / 20. kAJcIdAmasahitam / 21. parvatasya / Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcadazaM parva 327 abhArorudvayaM dhIraH kArtasvaravimAsvaram / lakSmIdeNyA ivAndolastambhayugmakamuccakaiH // 24 // . jathe madanamAtaGgadurlaGghayArgalavibhrame / lakSyevodvartitaM bhartuH parAM kAntimavApatAm // 25 // pAdAravindayoH kAntirasya kenopamIyate / nijagacchIsamAzleSasaubhAgyamadazAlinoH // 26 // ityasyAvirabhUt kAntirAlakAnaM nakhAgrataH / nUnamanyatra nAlabdha sA pratiSTAM svavAnchitAm // 27 // nisargasundaraM tasya vapurvajrAsthibandhanam / viSazanAyabhedyatvaM bheje rukmAdisacchavi // 28 // yatra vajramayAsthIni 'varvalayitAni ca / vajranArAcabhinnAni tassaMhananamIzituH // 29 // 'tridoSajA mahAtakA nAsya dehe nyadhuH padam / marutA "calitAgAnAM nanu meruragocaraH // 30 // na jarAsya na khedo vA nopaghAto'pi jAtucit / kevalaM sukhasAgato"mahItalpe'mahIyate // 31 // tadasya ruruce gAtraM paramaudArikAhayam / mahAbhyudayaniHzreyasArthAnAM mUlakAraNam // 32 // "mAnonmAnapramANAnAmanyUnAdhikatAM zritam / saMsthAnamAdhamasyAsIcaturana" samantataH // 33 // kara rahA thA mAno bijalI aura zaradaRtuke bAdaloMsesahita kisI parvatakA nitamba (madhyabhAga) hI ho // 23 // dhIra-vIra bhagavAn suvarNake samAna dedIpyamAna jina do UruoM (ghuTanoMse UparakA bhAga) ko dhAraNa kara rahe the ve aise jAna par3ate the mAno lakSmI devIke jhUlAke do U~ce stambha hI hoM // 24 // kAmadevarUpI hAthIke ullaMghana na karane yogya argaloMke samAna zobhAyamAna bhagavAnakI donoM jaMghAe~ isa prakAra utkRSTa kAntiko prApta ho rahI thIM mAno lakSmIdevIne svayaM ubaTana kara unheM ujjvala kiyA ho // 25 / / bhagavAnake donoM hI caraNakamala tInoM lokoMkI lakSmIke AliMganase utpanna hue saubhAgyake garvase bahuta hI zobhAyamAna ho rahe the, saMsArameM aisA koI padArtha nahIM jisake ki sAtha unakI upamA dI jA sake // 26 // isa prakAra pairoMke nakhake agrabhAgase lekara zirake bAloMke agrabhAga taka bhagavAnke zarIrakI kAnti prakaTa ho rahI thI aura aisI mAlUma hotI thI mAno use kisI dUsarI jagaha apanI icchAnusAra sthAna prApta nahIM huA thA isalie vaha ananya gati hokara bhagavAnke zarIra meM A prakaTa huI ho // 27 // bhagavAnakA zarIra svabhAvase hI sundara thA, vanamaya har3iyoMke bandhanase sahita thA, viSa zastra Adise abhedya thA aura isIlie vaha meru prarvatakI kAntiko prApta ho rahA thA // 28 // jisa saMhananameM vajamayI har3iyA~ vasoMse veSTita hotI haiM aura vamayI kIloMse kIlita hotI haiM, bhagavAn vRSabhadevakA vahI vajavRSabhanArAcasaMhanana thA / / 29 / / vAta, pitta aura kapha ina tIna doSoMse utpanna huI vyAdhiyA~ bhagavAnake zarIra meM sthAna nahIM kara sakI thIM so ThIka hI hai vRkSa athavA anya parvatoMkoM hilAnevAlI vAyu meru parvatapara apanA asara nahIM dikhA sktii||30|| unake zarIra meM na kabhI bur3hApA AtA thA, na kabhI unheM kheda hotA thA aura na kabhI unakA upaghAta (asamayameM mRtyu) hI ho sakatA thaa| ve kevala sukhake adhIna hokara pRthivIrUpI zayyApara pUjita hote the // 31 // jo mahAbhyudayarUpa mokSakA mUla kAraNa thA aisA bhagavAnakA paramaudArika zarIra atyanta zobhAyamAna ho rahA thA // 32 // bhagavAnke zarIrakA AkAra, lambAI-caur3AI aura. U~cAI Adi saba ora hInAdhikatAse rahita thA, unakA samacaturasrasaMsthAna thA // 33 // 1. uttejite satkRte ca / 2.-rAbAlAgra-a0, 50, ma0, sa0, da0, l0| 3. alkaayaadaarbhy| 4. nakhAnaparyantam / 5. Azrayam / 6.-sacchavim s0| 7. vjmyvessttnrvessttitaani| 8. vajranArAcakIlitAni / 9. vAttapittazleSmajA mahAvyAdhayaH / 10. vyadhuH 10,m0|11. kampitavRkSANAm / 12. bhuushyyaayaam| . 13. pajyo'bhata / 'mahI vRddhau pUjAyAm / ' 14. utsedhavalayavistArANAm / 15. samacaturasram / Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 AdipurANam yathAsya rUpasaMpattistathA bhogaizca pprthe| na hi kalpAaghripodbhatiranAbharaNabhAsurA // 34 // lakSaNAni babhuttu dahamAzritya nirmalam / jyotiSAmiva bimbAni meromaNimayaM taTam // 35 // vibhuH kalpatarucchAyAM babhArAmaraNojjvalaH / zumAni lakSaNAnyasmin kusamAnIva rejire // 36 // tAni zrIvRkSazalAjasvastikAGkazatoraNam / prakIrNakasitacchasiMha viSTaraketanam / // 37 // praSo kumbhau ca karmazca cakramabdhiH sarovaram / vimAnabhavane nAgoM naranAryo mRgAdhipaH // 38 // vANavANAsane meruH surarAT suranimnagA / puraM gopuramindvauM jAsyazvastAlavRntakam // 39 // .. veNurvINA mRdaGgazca sajI paTTAMzukApaNau / sphuranti kuNDalAdAni vicitrAmaraNAni ca // 40 // udyAnaM phalitaM kSetraM mupakakalamAJcitam / ravadvIpazca vajraM ca mahI lakSmIH sarasvatI // 41 // surabhiH saurabheyazca cUhAratnaM mahAnidhiH / kalpavallI hiraNyaM ca jambUvRkSa 'pakSirAT // 42 // "uDUni tArakAH saudhaM grahAH siddhArthapAdapaH / prAtihAryANyahAryANi 'maGgalAnyaparANi ca // 13 // lakSaNAnyevamAdIni vibhorapTottaraM zatam / vyaJjanAnyaparANyAsan zatAni navasaMkhyayA // 44 // abhirAmaM vapurtalakSaNerabhirUjitaiH / jyotibhiriva saMchanna gaganaprAGgaNaM babhau // 45 // lakSmaNAM ca dhruvaM kiMcidasyantarlakSaNaM zubham / 'yena taiH zrIpateraGgaM spraSTuM labdhamakalmaSam // 46 // lakSmInikAmakaThine virAgasya jagadguroH / kathaM kathamapi prApadavakAzaM manogRhe // 47 // bhagavAna vRSabhadevakI jaisI rUpa-sampatti prasiddha thI vaisI hI unakI bhogopabhogakI sAmagrI bhI prasiddha thI, so ThIka hI hai kyoMki kalpavRkSAMkI utpatti AbharaNoMse dedIpyamAna hue binA nahIM rahatI / / 34 // jisa prakAra sumeru parvatake maNimaya taTako pAkara jyotiSI devoMke maNDala atizaya zobhAyamAna hone lagate haiM usI prakAra bhagavAna ke nirmala zarIrako pAkara sAmadika zAstra meM kahe hue lakSaNa atizaya zobhAyamAna hone lage the / / 35 // athavA aneka AbhUSaNoMse ujjvala bhagavAn kalpavRkSakI zobhA dhAraNa kara rahe the aura aneka zubha lakSaNa usapara lage hue phUloMke samAna suzobhita ho rahe the / 36 // zrIvRkSa, zaka, kamala, svastika, aMkuza, toraNa, camara, sapheda chatra, siMhAsana, patAkA, do mIna, do kumbha, kacchapa, cakra, samudra, sarovara, vimAna, bhavana, hAthI, manuSya, striyA~, siMha, bANa, dhanuSa, meru, indra, devagaMgA, pura, gopura, candramA, sUrya, uttama ghor3A, tAlavRnta-paMkhA, bA~surI, vINA, mRdaMga, mAlAe~, rezamI vastra, dUkAna, kuNDalako Adi lekara camakate hue citra-vicitra AbhUSaNa, phalasahita upavana, pake hue vRkSoMse suzobhita kheta, ratnadvIpa, vana, pRthivI, lakSmI, sarasvatI, kAmadhenu, vRSabha, cUr3AmaNi, mahAnidhiyA~, kalpalatA, suvarNa, jambUdvIpa, garur3a, nakSatra, tAre, rAjamahala, sUryAdika graha, siddhArtha vRkSa, ATha prAtihArya, aura ATha maMgaladravya, inheM Adi lekara eka sau ATha lakSaNa aura masUrikA Adi nau sau vyaJjana bhagavAna ke zarIrameM vidyamAna the // 37-44 // ina manohara aura zreSTha lakSaNoMse vyApta huA bhagavAnakA zarIra jyotiSI devoMse bhare hue AkAzarUpI A~ganakI taraha zobhAyamAna ho rahA thA // 45 / / cU~ki una lakSaNoMko bhagavAn kA nirmala zarIra sparza karaneke lie prApta huA thA isalie jAna par3atA hai ki una lakSaNoMke antarlakSaNa kucha zubha avazya the||46 // rAgadveSarahita jagadguru bhagavAn vRSabhadevake atizaya kaThina manarUpI gharameM lakSmI jisa prakAra-bar3I kaThinAIse avakAza pA sakI thii| bhAvArtha 1.-toraNAH da0, sa0, / 2. prakIrNakaM cAmaram / 3. survimaannaagaalyau| 4. gajaH / 5. vaMzaH / 6. ApaNaH paNyavIthI / 7. phalinaM da0, l0| 8. kAmadhenuH / 9. vRSabhaH / 10. jambUdvIpaH / 11. garuDaH / 12. nakSatrANi / 13. prakIrNakatArakAH / 14.-dipAH ma0 / 15. svAbhAvikAni / 16.-parANyapi 80, s0|17. antalakSaNena / 18. lakSaNaH / Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ padarza parva 329 sarasvatI priyAsyAsIt kIrttizrAkallavarttinI / lakSmIM taDillatAlolAM mandapremNaiva so'vahat // 48 // tadIyarUpalAvaNyayauvanAdiguNogamaiH / AkRSTA janatAnebhRGgA nAnyatra remire // 49 // nAmirAjo'nyadA dRSTvA yauvanArambhamIzituH / pariNAya yituM devamiti cintAM manasyadhAt // 50 // devo'yamatikAntAGgaH kAsya syAccittahAriNI / sundarI mandarAge'smin prArambho durghaTo hyayam // 51 // api cAsya mahAnasti prArambhastIrtha varttane / so'tivattava gandhebho niyamAtpravizedrvanam // 52 // tathApi kAlalabdhiH syAd yAvadasya tapasthitum' / tAvaskalatramucitaM cintyaM 'lokAnurodhataH // 53 // tataH puNyavatI kAciducitAmijanA vadhUH / kalahaMsIva niSpakkamasyAvasatu mAnasam // 54 // iti nizcitya lakSmIvAnnAmirAjo'tisaMbhramI / "sasAmyamupasRtyedamavocadvadatAM varam // 55 // deva kiMcid vivanAmi'' sAvadhAne mitaH zRNu / svayopakAro lokasya karaNIyo jagatpate // 56 // hiraNyarbhastvaM dhAtA jagatAM tvaM svabhUrasi " / "nibhamAtraM svadutpattau pitRmmanyA" yato vayam // 57 // bhagavAn svabhAvase hI vItarAga the, rAjyalakSmIko prApta karanA acchA nahIM samajhate the ||47 || bhagavAnko do striyA~ hI atyanta priya thIM- eka to sarasvatI aura dUsarI kalpAntakAla taka sthira rahanevAlI kIrti | lakSmI vidyutlatAke samAna caMcala hotI hai isalie bhagavAn usapara bahuta thor3A prema rakhate the ||48|| bhagavAn ke rUpa-lAvaNya, yauvana Adi guNarUpI puSpoMse AkRSTa hue manuSyoMke netrarUpI bhauMre dUsarI jagaha kahIM bhI ramaNa nahIM karate the-Ananda nahIM pAte the ||49 || kisI eka dina mahArAja nAbhirAja bhagavAnkI yauvana avasthAkA prArambha dekhakara apane manameM unake vivAha karanekI cintA isa prakAra karane lage ||10|| ki yaha deva atizaya sundara zarIra ke dhAraka haiM, inake cittako haraNa karanevAlI kauna-sI sundara strI ho sakatI hai ? kadAcit inakA cita haraNa karanevAlI sundara strI mila bhI sakatI hai, parantu inakA viSayarAga atyanta manda hai isalie inake vivAhakA prArambha karanA hI kaThina kArya hai || 51|| aura dUsarI bAta yaha hai ki inakA dharma kI pravRtti karanemeM bhArI udyoga hai isalie ye niyamase sava parigraha chor3akara matta hastIkI nAIM vanameM praveza kareMge arthAt vanameM jAkara dIkSA dhAraNa kareMge ||12|| tathApi tapasyA karaneke lie jabataka inakI kALalabdhi AtI hai tabataka inake lie lokavyavahAra ke anurodhase yogya strIkA vicAra karanA cAhie || 53 || isalie jisa prakAra haMsI niSpaMka arthAt kIcar3arahita mAnasa (mAnasarovara) meM nivAsa karatI hai usI prakAra koI yogya aura kulIna strI inake froin arthAt nirmala mAnasa ( mana ) meM nivAsa kare || 54 // | yaha nizcaya kara lakSmImAn mahArAja nAbhirAja bar3e hI Adara aura harSake sAtha bhagavAn ke pAsa jAkara vaktAoMmeM zreSTha bhagavAna se zAntipUrvaka isa prakAra kahane lage ki ||15|| he deva, maiM Apase kucha kahanA cAhatA hU~ isalie Apa sAvadhAna hokara sunie| Apa jagat ke adhipati haiM isalie Apako jagatkA upakAra karanA cAhie ||56|| he deva, Apa jagatkI sRSTi karanevAle brahmA haiM tathA svabhU haiM arthAt apane Apa hI utpanna hue haiN| kyoMki ApakI utpatti meM apane-Apako pitA mAnanevAle hama 1. puSpaiH / 2. jagatAM netra - 10, 60 / 3. vivAhayitum / 4. vivAhopakramaH / 5. atikramaNazIlaH / vizRMkhalatayA vartamAna ityarthaH / 6. tapovanam / 7. tapasyantuM pa0, la0 / tapaH sintuM sa0 a0 / tapaskartum / 8. janAnuvartanAt / 9. yogyakulAH / 10. sAmasahitam / 'sAmasAnsvamadho samau' ityabhidhAnAt / athavA sAntvam atimadhuram 'atyarthamadhuraM sAnvaM saMgataM hRdayaMgamam' ityabhidhAnAt / 12. svayaMbhUH / 13. vyAjamAtram / 14. pitamanyA a0, pa0, ma0, la0 // * 11. vaktumicchAmi / 42 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam yathArkasya samudbhutau nimittamudayAcalaH / svatastu mAsvAnuvAti tathaivAsma' bhavAnapi // 54 // garbhagehe zucau mAtussvaM divye panaviSTare / nidhAya svAM parAM zaktimudbhUto niSkalo'syataH // 59 // gurubuvo'haM tadeva svAmityabhyarthaya vibhum / marti vidhehi lokasya sarjanaM prati saMprati // 30 // svAmAdipuruSaM dRSTvA loko'pyevaM pravartatAm / mahatAM mArgavattinyaH prajAH suprajaso hyamUH // 6 // tataH kalatramazreSTaM pariNetuM manaH kuru / prajAsantatiravaM hi nocchetsyati vidAMvara // 6 // prajAsattasyavicchede tanute dhrmsnttiH| manuSva mAnavaM"dharma tato devemamacyuta // 63 // ... devemaM gRhiNAM dharma viddhi dAraparigraham / santAnarakSaNe yasna: kAryoM hi gRhamedhinAm // 6 // svayA gurumato'yaM cet janaH kenApi hetunA / vaco nolsayamevAsya neSTaM hi gurulAnam // 65 // ityudIrya giraM dhIro'"vyaraMsIbAmipArthivaH / devastu sasmitaM tasya vacaH pratyecchadomiti // 66 // kimetapitRdAkSiNyaM kiM prajAnugrahaiSitA / "niyogaH ko'pi vA tAga yenaicchattArazaM vazI // 6 // tato'syAnumatiM jJAtvA vizako nAmibhUpatiH / mahadvivAhakalyANamakarotparayA mudA // 6 // surendrAnumatAt kanye suzIle cArulakSaNe / "satyau surucirAkAre "varayAmAsa nAbhirAT // 69 // loga chala mAtra haiM / / 57 // jisa prakAra sUryake udaya honemeM udayAcala nimitta mAtra hai kyoMki sUrya svayaM hI udita hotA hai usI prakAra ApakI utpatti honemeM hama nimitta mAtra haiM kyoMki Apa svayaM hI utpanna hue haiM ||58|aap mAtAke pavitra garbhagRhameM kamalarUpI divya Asanapara apanI utkRSTa zakti sthApana kara utpanna hue haiM isalie Apa vAstavameM zarIrarahita haiM // 59 // he deva, yadyapi maiM ApakA yathArthameM pitA nahIM hU~, nimitta mAtrase hI pitA kahalAtA hU~ tathApi maiM Apase eka abhyarthanA karatA hU~ ki Apa isa samaya saMsArakI sRSTikI ora bhI apanI buddhi lgaaie||60|| Apa AdipuruSa haiM isalie Apako dekhakara anya loga bhI aisI hI pravRtti kareMge kyoMki jinake uttama santAna honevAlI hai aisI. yaha prajA mahApuruSoMke hI mArgakA anugamana karatI hai // 61 / / isalie. he jJAniyoMmeM zreSTha, Apa isa saMsArameM kisI iSTa kanyAke sAtha vivAha karaneke lie mana kIjie kyoMki aisA karanese prajAkI santatikA uccheda nahIM hogA // 2 // prajAkI santatikA uccheda nahIM honepara dharmakI santati bar3hatI rahegI isalie he deva, manuSyoMke isa avinAzIka vivAharUpI dharmako avazya hI svIkAra kIjie // 3 // he deva, Apa isa vivAha kAryako gRhasthoMkA eka dharma samajhie kyoMki gRhasthoMko santAnakI rakSAmeM prayatna avazya hI karanA cAhie // 64 // yadi Apa mujhe kisI bhI taraha guru mAnate haiM to Apako mere vacanoMkA kisI bhI kAraNase ullaMghana nahIM karanA cAhie kyoMki guruoMke vacanoMkA ullaMghana karanA iSTa nahIM hai / / 65 / / isa prakAra vacana kahakara dhIra-vIra mahArAja nAbhirAja cupa ho rahe aura bhagavAnne ha~sate hue 'om' kahakara unake vacana svIkAra kara liye arthAt vivAha karAnA svIkRta kara liyA // 66 // indriyoMko vazameM karanevAle bhagavAnne jo vivAha karAnekI svIkRti dI thI vaha kyA unake pitAkI caturAI thI, athavA prajAkA upakAra karanekI icchA thI athavA vaisA koI kokA niyoga hI thA // 6 // tadanantara bhagavAnkI anumati jAnakara nAbhirAjane niHzaMka hokara bar3e harSake sAtha vivAhakA bar3A bhArI utsava kiyA // 68 // mahArAja nAbhirAjane indrakI anumatise suzIla, sundara lakSaNoMvAlI, satI aura manohara AkAravAlI do kanyAoMkI 1. asmttH| 2. bhavatsaMbandhinIm / 3. niHzarIraH, zarIrarahita ityarthaH / 4. kAraNAt / 5.prArthaye / 6. saSTiH / 7. sUpatravatyaH / 8. evaM sati / 9. vicchinnA na bhaviSyati / 10. jA 11. manusaMbandhinam / 12. devanamacyutam a0,50, da0, sa0 / devenamacyutam l.| 13. gahamedhinA 80 / 14. piteti mataH / 15. ahamityarthaH / 16. tUSNIM sthitaH / 17. tathAstu / omevaM paramaM mate / 18. niyamena kartavyaH / 19. matvA pa0, 80, ma., la0, 20. pativrate / 21. yayA / Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ padarza parva L 331 tamthyau' kacchamahAkacchajAbhyo' saumye pativare / "yazasvatI sunandArUye sa evaM paryaNInayat // 70 // puruH pusrguNo devaH 'pariNeteti saMbhramAt / paraM kalyANamAtenuH surAH prItiparAyaNAH // 71 // pazyanpANigRhItya te nAbhirAjaH sanAbhibhiH / samaM samatuSat prAyaH lokadharmapriyo janaH // 72 // purudevasya kalyANe marudevI tutoSa sA / dArakarmaNi putrANAM prItyutkarSo hi yoSitAm // 73 // " diSTyA sma barddhate devI putrakalyANasaMpadA | kalayendorivAmbhodhivelA kallolamAlinI // 74 // purorvivAhakalyANe prItiM bheje jano'khilaH / " svabhogInatA bhokturbhoMgAMlloko'nurudhyate" // 75 // pramodAya nRlokasya na paraM sa mahotsavaH / strarlokasyApi saMprItimatanodatanIyasIm // 76 // "varorU cArujate te" mRdupAdapayoruhe / " suzroNinAghareNApi " kAryanAjayatAM jagat // 77 // 19 "barArohe tanUdaya romarAji" tanIyasIm / adhattAM kAmagandhebhama dakhuti "mivAprimAm // 78 // nAbhi kAmarasasyaikakU pikAM vibhRtaH sma te / romarAjIlatAmUlabaddhAM pAlImivAbhitaH // 79 // 3 yAcanA kI || 69 // 'donoM kanyAe~ kaccha mahAkacchako bahaneM thIM, bar3I hI zAnta aura yauvanavatI thIM; yazasvI aura sunandA unakA nAma thaa| unhIM donoM kanyAoMke sAtha nAbhirAjane bhagavAnkA vivAha kara diyA // 70 // zreSTha guNoMko dhAraNa karanevAle bhagavAn vRSabhadeva vivAha kara rahe haiM isa harSase devoMne prasanna hokara aneka uttama uttama utsava kiye the ||71 || mahArAja nAbhirAja apane parivAra ke logoMke sAtha, donoM putravadhuoMko dekhakara bhArI santuSTa hue so ThIka hI hai kyoMki saMsArIjanoMko vivAha Adi laukika dharma hI priya hotA hai || 72 || bhagavAn vRSabhadevake vivAhotsavameM marudevI bahuta hI santuSTa huI thI so ThIka hI hai, putrake vivAhotsava meM striyoMko adhika prema hotA hI hai / / 73 / / jisa prakAra candramAko kalAse laharoMkI mAlAse bharI huI samudrakI belA bar3hane lagatI hai usI prakAra bhAgyodaya se prApta honevAlI putrakI vivAhotsavarUpa sampadA se marudevI bar3hane lagI thIM ||74 || bhagavAn ke vivAhotsava meM sabhI loga Anandako prApta hue the so ThIka hI hai| manuSya svayaM hI bhogoMkI tRSNA rakhate haiM isalie ve svAmIko bhoga svIkAra karate dekhakara unhIMkA anusaraNa karane lagate haiM ||15|| bhagavAnkA vaha vivAhotsava kevala manuSyalokakI prItike lie hI nahIM huA thA, kintu usane svargaloka meM bhI bhArI prItiko vistRta kiyA thA / / 76 / / bhagavAn vRSabhadevakI donoM mahAdeviyA~ utkRSTa UruoM, sundara jaMbAoM aura komala caraNa-kamaloMse sahita thIM / yadyapi unakA sundara kaTibhAga adhara arthAt nIcA thA ( pakSa meM nAbhi se nIce rahanevAlA thA ) tathApi usase saMyukta zarIra ke dvArA unhoMne samasta saMsArako jIta liyA thA // 77 // ve donoM hI deviyA~ atyanta sundara thIM, unakA udara kRza thA aura usa kRza udarapara ve jisa patalI roma-rAjiko dhAraNa kara rahI thI vaha aisI jAna par3atI thI mAno kAmadevarUpI madonmatta hAthIke madakI agradhArA hI ho ||7|| ve deviyA~ jisa nAbhiko dhAraNa kara rahI thIM vaha aisI jAna par3atI thI mAno kAmarUpI rasakI kUpikA hI ho 1. kRzAGgyo / 2. bhaginyo / 3. svayaMvare / 4. sarasvatI a0, sa0 / 5. ete a0, pa0, ma0, 60, la0 / 6. dAraparigrahI bhaviSyati / 7. vivAhite / 8. bandhubhi. / 9. laukikadharma | 10. Anandena / 11. svabhogahitatvena / 12. bhartuH / 13. loke'nu- pa0 / 14. anuvartate / ano rutha kAme divAdiH / 15. bhUyasIm / 16. kanye / 17. zobhanajaghanena / 18. nAbheradhaH kAyo'vara kAyastena / dhvanau nIcenApi kAyena / 19. uttame, uttamastriyo / 'varArohA mattakAzinyuttamA varavarNinI / ityabhidhAnAt / 20 - rAjoM da0, sa0 / 21. madapravAham / 22. zreSThAm / 23. AlavAlam / Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 AdipurANam stanAmjakumale dIrgharomarAjyakanAlake / te paminyAvivAghattAM nImacUcukaSaTpade // 40 // 'muktAhAreNa tannanaM tapastepe svanAmajam / yato'vApa sa taskaNThakucasparzasukhAmRtam // 41 // ekAvalyA stanopAntasparzinyA te viraMjatuH / sakhyeva kaNThasaMginyA svacchayA snigdhamukkayA // 2 hAraM nakSatramAlAkhyaM te stanAntaralambinam / dadhatuH kucasaMsparzAddhasantamiva rociSA // 43 // mRda bhujalate cAA vadhiSAtAM susaMhate / nakhAMzukusumo de daMdhAne hasitazriyam // 84 / / mukhendurenayoH kAntimadhAnmugdhasmitAMzubhiH / jyotsnAlakSmI samAtanvan jagatAM kaantdrshnH||5|| supazmaNI tayorne rejAte smigdhatArakaM / yathorapale samutphulle kesarAlagnaSaTpade // 86 // 'nAmakarmavinirmANarucire subhruvorbuvaa| cApayaSTiranaGgasya nAnuyAtumalaM tarAm // 47 // athavA romarAjirUpI latAke mUlameM cAroM orase baMdhA huA pAla hI ho // 79 // jisa prakAra kamalinI kamalapuSpakI bor3iyoMko dhAraNa karatI hai usI prakAra ve deviyA~ stanarUpI kamalakI boMr3iyoMko dhAraNa kara rahI thIM, kamaliniyoMke kamala jisa prakAra eka nAlase sahita hote haiM usI prakAra unake stanarUpI kamala bhI romarAjirUpI eka nAlase sahita the aura kamalopara jisa prakAra bhaure baiThate haiM usI prakAra unake stanarUpI kamaloMpara bhI cUcukarUpI bhauMre baiThe hue the| isa prakAra ve donoM hI deviyA~ ThIka kamaliniyoMke samAna suzobhita ho rahI thIM / / 8 / / unake gale meM jo muktAhAra arthAt motiyoMke hAra par3e hue the, mAlUma hotA hai ki unhoMne avazya hI apane nAmake anusAra (mukta+AhAra) AhAra-tyAga arthAt upavAsarUpa tapa tapA thA aura isIlie una muktAhAroMne apane ukta tapake phalasvarUpa una deviyoMke kaNTha aura kucake sparzase utpanna hue sukharUpI amRtako prApta kiyA thA // 1 // gale meM par3e hue ekAvalI arthAt eka lar3ake hArase ve donoM aisI zobhAyamAna ho rahI thIM mAno kisI sakhIke sambandhase hI zobhAyamAna ho rahI hoM kyoMki jisa prakAra sakhI stanoMke samIpavartI bhAgakA sparza karatI hai usI prakAra vaha ekAvalI bhI unake stanoMke samIpavartI bhAgakA sparza kara rahI thI, sakhI jisa prakAra kaNThase saMsarga rakhatI hai arthAt kaNThAliMgana karatI hai usI prakAra vaha ekAvalI bhI unake kaNThase saMsarga rakhatI thI arthAt kaNThameM par3I huI thI, sakhI jisa prakAra svaccha arthAt kapaTarahita-nirmalahRdaya hotI hai usI prakAra vaha ekAvalI bhI svaccha-nirmala thI aura sakhI jisa prakAra snigdhamuktA hotI hai arthAt snehI pati ke dvArA DI-bhejo jAtI haiM. usI prakAra vaha ekAvalI bhI snigdhamuktA thI arthAta cikane motiyoMse sahita thI / / 2 // ve deviyA~ apane stanoMke bIcameM laTakate hue jisa nakSatramAlA arthAt sattAIsa motiyoMke hArako dhAraNa kiye huI thIM vaha apanI kiraNoMse aisA mAlUma hotA thA mAno stanoMkA sparza kara Anandase ha~sa ho rahA ho // 8 // ve deSiyA~ nakhoMkI kiraNeMrUpI puSpoMke vikAsase hAsyako zobhAko dhAraNa karanevAlI komala, sundara aura susaMgaThita bhujalatAoMko dhAraNa kara rahI thIM // 84 / / una donoMke mukharUpI candramA bhArI kAntiko dhAraNa kara rahe the, ve apane sundara manda hAsyakI kiraNoMke dvArA cA~danIkI zobhA bar3hA rahe the, aura dekhanemeM saMsArako bahuta hI sundara jAna par3ate the // 85 // uttama baraunI aura cikanI athavA snehayukta tAroMse sahita unake netra aise suzobhita ho rahe the mAno jinake kezapara bhramara A lage haiM aise phUle hue kamala hI hoM / / 6 / / sundara bhauMhoMvAlI una deviyoMkI donoM bhauMha nAmakamake dvArA itanI sundara banI thIM ki kAmadevakI dhanuSalatA bhI unakI barAbarI 1. mauktikahAreNa / 2. iva / 3. muktAhAranAmabhavam / 4. masRNamuktayA, pakSe priyatamapreSitayA / 5. adhattAmityarthaH / 6. vikAsaiH / 7. kniinike| 8. nAmakarmakaraNa / nAmakarmaNA vinirmANaM tena rucire ityarthaH / 9. anukartum / Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 333 4 paJcadazaM parva nIlotpalavataMsena taskaNoM dadhatuH zriyam / mithaH pramissune voccarAyati nayanAbjayoH // 8 // te lalATataTAlambAnalakAna haturbhRzam / suvarNapaTTaparyantakhacitendropakatviSaH // 89 // 'sastasrakkavarIbandhastayorutprekSito janaiH / kRSNAhiriva zuklAhiM nigIrya punarudiran // 10 // iti svabhAvamadhurAmAkRti bhUSaNojjvalAm / dadhAne dadhaturlIlA kalpavallyoH sphurasviSoH // 11 // raSTvenayorado rUpaM janAnAmatirityabhUt / etAbhyAM nirjitAH satyaM triyammanyAH surastriyaH / 92 // sa tAbhyAM kIrtilakSmIbhyAmiva raMje 'varottamaH / te ca tena mahAnayI vAdineva samIyatuH // 13 // sarUpaM sadyutI kAnte te mano jahaturvibhoH / manobhuva ivAzeSaM jigISovaijayantikaM // 9 // tayorapi manastena raJjitaM bhuvanezinA / hArayaSyorivAra maNinA madhyamudrucA // 15 // bahuzo magnamAno'pi "yatpuro'sya manobhavaH / cacAra" gUDhasaMcAra" kAraNaM tatra cintyatAm // 16 // nUnamanaM prakAzAramA gyadhuM hRdizayo'kSamaH / anaGgatA tadA bheje sopAyA hi jigISavaH // 17 // nahIM kara sakatI thIM // 87 // una mahAdeviyoMke kAna nIlakamalarUpI karNa-bhUSaNoMse aisI zobhA dhAraNa kara rahe the mAno netrarUpI kamaloMkI atizaya lambAIko parasparameM nApanA hI cAhate the / / 88 / / ve deviyA~ apane lalATa-taTapara laTakate hue jina alakoMko dhAraNa kara rahI thIM ve suvarNapaTTakake kinArepara jar3e hue indranIlamaNiyoMke samAna atyanta suzobhita ho rahe the / / 89 / / jinapara-kI puSpamAlAe~ DhIlI hokara nIcekI ora laTaka rahI thIM aise una deviyoMke kezapAzoMke viSayameM loga aisI utprekSA karate the ki mAno koI kAle sA~pa sapheda sA~pako nigalakara phirase ugala rahe hoM / isa prakAra svabhAvase madhura aura AbhUpaNoMse ujjvala AkRtiko dhAraNa karanevAlI ve deviyA~ kAntimatI kalpalatAoMkI zobhA dhAraNa kara rahI thIM / / 11 / / ina donoMke usa sundara rUpako dekhakara logoMkI yahI buddhi hotI thI ki vAstavameM inhoMne apaneApako strI mAnanevAlI devAGganAoMko jIta liyA hai / / 12 / / varoMmeM uttama bhagavAn vRSabhadeva una deviyoMse ese zobhAyamAna ho rahe the mAno kIrti aura lakSmIse hI zobhAyamAna ho rahe hoM aura ve donoM bhagavAnase isa prakAra milI thI jisa prakArakI mahAnadiyA~ samudrase milatI haiN|9ve deviyA~ bar3I hI rUpavatI thIM, kAntimatI thIM, sundara thIM aura samasta jagatko jItanekI icchA karanevAle kAmadevakI patAkAke samAna thIM aura isIlie hI unhoMne bhagavAn vRSabhadevakA mana haraNa kara liyA thaa||14|| jisa prakAra bIca meM lagA huA kAntimAna padmarAgamaNi hArayaSTiyoMke madhyabhAgako anuraMjita arthAt lAla varNa kara detA hai usI prakAra utkRSTa kAnti yA icchAse yukta bhagavAn vRSabhadevane bhI una deviyoMke manako anuraMjita-prasanna kara diyA thA // 95 / / yadyapi kAmadeva bhagavAn vRSabhadevake sAmane aneka bAra apamAnita ho cukA thA tathApi vaha gupta rUpase apanA saMcAra karatA hI rahatA thaa| vidvAnoMko isakA kAraNa svayaM vicAra lenA cAhie ||9kssaa mAlUma hotA hai ki kAmadeva spaSTarUpase bhagavAnako bAdhA deneke lie samartha nahIM thA isalie vaha usa samaya zarIrarahita avasthAko prApta ho gayA thA so ThIka hI hai kyoMki vijayakI icchA karanevAle puruSa aneka upAyoM sahita hote haiM-koI-na-koI 1. nIlotpalAvataMsena 50, la0 / 2. prmaatumicchunaa| 3. dadhatuH / 4. galitaH / 5. udgilan ma0,50, da0, s0| 6. narottamaH a0, s0| 7. saMgamIyatuH / 8. samAnarUpe / 9. paparAgamANikyena / 10. yasmAt kAraNAt / 11. carati sma / etena prabhormAhAtmyaM vyajyate / tatra tayoH saubhAgyaM vyaGgyam / 12. -saJcArakAraNaM- a0, pa0 / 13. vyaktasvarUpaH / 14. jetumicchavaH / Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 AdipurANam anaGgatvena tannUnamenayoH pravizan vapuH / durgAzrita ivAnako vivyAdhainaM svasAyakaiH // 9 // tAbhyAmiti samaM bhogAn bhujhAnasya jagadguroH / kAlo mahAnagAdekakSaNavad satatakSaNa:2 // 19 // athAnyadA mahAdevI saudhe suptA yazasvati / svapne'pazyan mahIM prastAM meruM sUrya ca soDupam / / 100 // saraH sahasamabdhi cacaladvIcikamaikSata / svapnAnte ca vyabuddhAsau paThan mAgadhaniHsvanaiH // 10 // tvaM vibudhyasva kalyANi kalyANazatamAgini / prabodhasamayo'yaM te sahAjinyA dhRtazriyaH // 10 // mude tavAmba bhUyAsurime svapnAH zubhAvahAH / mahImerUdadhIndusarobarapurassarAH // 103 // namassarovare'viSya ciraM timirazaivalam / khedAdivAnAmyeti zazihaMso'sta pAdapam // jyotsnAmmasi ciraM tI tArAhasyo namo de| nUnaM niletumastAH shikhraannyaashryntymuuH||105|| nidrAkaSAyitainaH kokInAMsegramIkSitaH / tadRSTiSitArameva vidhudhirachAyatAM gataH // 16 // prayAti yAminI yAmA nivAnvetuM purogatAn / jyotsnAMzukaMna saMveSTya tArAsarvasvamAgmanaH // 10 // ito'stamati zItAMzurito bhAsvAnudIyate / saMsArasyeva vaicitryamupadaMSTusamudyatau // 10 // upAya avazya karate haiM / / 97 / / athavA kAmadeva zarIrarahita honeke kAraNa ina deviyoMke zarIra meM praviSTa ho gayA thA aura vahA~ kile ke samAna sthita hokara apane bANoMke dvArA bhagavAnako ghAyala karatA thA // 98 / isa prakAra una deviyoMke sAtha bhogoMko bhogate hue jagadguru bhagavAna vRSabhadevakA bar3A bhArI samaya nirantara honevAle utsavoMse zraNa-bharake samAna bIta gayA.thA / / 99 // ___ athAnantara kisI samaya yazasvatI mahAdevI rAjamahalameM so rahI thiiN| sote samaya usane svapnameM prasI huI pRthivI, sumeru parvata, candramAsahita sUrya, haMsasahita sarovara tathA cakhala laharoMvAlA samudra dekhA, svapna dekhane ke bAda maMgala-pATha par3hate hue bandIjanoMke zabda sunakara vaha jAga par3I // 100-101 / / usa samaya bandIjana isa prakAra maMgala-pATha par3ha rahe the ki he dUsaroMkA kalyANa karanevAlI aura svayaM saikar3oM kalyANoMko prApta honevAlI devi, aba tU jAga; kyoMki tU kamalinIke samAna zobhA dhAraNa karanevAlI hai-isalie. yaha terA jAganekA samaya hai| bhAvArtha-jisa prakAra yaha samaya kamalinIke jAgRta-vikasita honekA hai, usI prakAra tumhAre jAgrata honekA bhI hai // 10 // he mAtaH. prathivI, meru, samudra, sUrya, candramA aura sarovara Adi jo aneka maMgala karanevAle zubha svapna dekhe haiM ve tumhAre Anandake lie ho // 103 / / he devi, yaha candramArUpI haMsa cirakAla taka AkAzarUpI sarovara meM andhakArarUpI zaivAlako khojakara aba khedakhinna honese hI mAno astAcalarUpI vRkSakA Azraya le rahA hai arthAt asta ho rahA hai // 104 // ye tArArUpI haMsiyA~ AkAzarUpI sarovarameM cirakAla taka tairakara aba mAno nivAsa karane ke lie hI astAcalake zikharoMkA Azraya le rahI haiM-asta ho rahI haiN||105|| he devi, yaha candramA kAntirahita ho gayA hai, aisA mAlUma hotA hai ki rAtrike samaya cakaviyoMne nidrAke kAraNa lAla varNa hue netroMse ise IrSyAke sAtha dekhA hai isalie mAno unakI dRSTike doSase hI dUSita hokara yaha kAntirahita ho gayA hai / / 106 / / he devi, aba yaha rAtri bhI apane nakSatrarUpI dhanako cA~danIrUpI vastrameM lapeTakara bhAgI jA rahI hai, aisA mAlUma hotA hai mAno vaha Age gaye hue (bIte hue ) praharoMke pIche hI jAnA cAhatI ho // 107 // isa ora yaha candramA asta ho rahA hai aura isa ora sUryakA udaya horahA hai, aisA jAna par3atA hai mAno 1. vA nUna- a0, 50, sa0, da0, ma0, la0 / 2. nityotsavaiH / 3. calavIcika- a0, 50, da0, ma0, sa0, l0,| 4. -purogamAH pa0 / 5. re'vISya Ta0 / anuprApya / 6. abhimacchati / 7. astagirivRkSam / 8. taraNaM kRtvA / 9. vastum / 10. Iya'yA gahitam / 11. rajanI / 12. praharAn / 13. 'I gatI' udayatItyarthaH / Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcadazaM parva 335 tArakA gaganAmbhodhau muktAphalanimazriyaH / 'aruNaunilenemA vilIyante gatasviSaH // 109 // saritAM saikatAdeva cakravAko ruvan ruvan / anvicchati nijAM kAntAM nizAvirahaviklavaH // 10 // ayaM haMsayuvA haMsyA suSupsati samaM sati / mRNAlazakalenAGgaM kaNDUyazcamculambinA // 11 // abjinIyamito dhatte vikasatpaGkajAnanam / itazca mlAnimAsAya namrAsyeyaM kumudatI // 112 // sarasAM pulineSvetAH kuraryaH kurvate rutam / yuSmannapurasaMvAdi tAraM madhurameva ca // 113 // svanIDAdutpatanyaca kRtakolAhalasvanAH / pramAtamaGgalAnIva paThanto'mI zakuntayaH // 114 // aprAptastraiNasaMskArA parikSINadazA ime / kAncukIyaH samaM dIpA yAnti kAlena mandatAm // 115 // ito nijagRhe devi svnmaalvidhitsyaa'| kumjavAmanikAprAyaH parivAraHpratIcchati // 16 // vimuJa zayanaM tasmAt nadIpulinasaMnimam / haMsIva rAjahaMsasya vallabhA mAnasAzrayA // 11 // isyuccairvandivRndeSu paThatsu samayocitam / prAbodhikAnakadhvAnaiH sA vinidrAmavacchanaiH // 118 // vimuktAyanA caiSA kRtamaGgalamajjanA / praSTukAmA svadRSTAnAM svapnAnAM tattvataH phalam // 119 // ye saMsArakI vicitratAkA upadeza deneke lie hI udyata hue hoM // 108 / / he devi, AkAzarUpI samudrameM motiyoMke samAna zobhAyamAna rahanevAle ye tAre sUryarUpI bar3avAnalake dvArA kAntirahita hokara vilIna hote jA rahe haiM / / 109 / / rAta-bhara virahase vyAkula huA yaha cakavA nadIke bAlUke TIlepara sthita hokara rotA-rotA hI apanI pyArI strI cakavIko DhU~r3ha rahA hai / / 110 // he sati, idhara yaha javAna haMsa coMca meM dabAye hue mRNAla-saparase zarIrako khujalAtA huA haMsIke sAtha zayana karanA cAhatA hai // 11 // he devi, idhara yaha kamalinI apane vikasita kamalarUpI mukhako dhAraNa kara rahI hai aura idhara yaha kumudinI murajhAkara namramukha ho rahI hai arthAt murajhAye hue kumudako nIcA kara rahI hai // 112 / / idhara tAlAbake kinAropara ye kurara pakSiyoMkI siyA~ tumhAre nUpurake samAna ucca aura madhura zabda kara rahI haiM // 113 / / isa samaya ye pakSI kolAhala karate hue apane-apane ghoMsaloMse ur3a rahe haiM aura aise jAna par3ate haiM mAno prAtaHkAlakA maMgala-pATha hI par3ha rahe hoM // 114 / idhara prAtaHkAlakA samaya pAkara ye dIpaka kaMcukiyoM (rAjAoMke antaHpurameM rahanevAle vRddha yA napuMsaka paharedAroM) ke sAtha-sAtha hI mandatAko prApta ho rahe haiM kyoMki jisa prakAra kaMcukI striyoMke saMskArase rahita hote haiM usI prakAra dIpaka bhI prAtaHkAla honepara striyoMke dvArA kI huI sajAvaTase rahita ho rahe haiM aura kaMcukI jisa prakAra parikSINa dazA arthAt vRddha avasthAko prApta hote haiM usI prakAra dIpaka bhI parikSINa dazA arthAt kSINa battIvAle ho rahe haiM // 115 / / he devi, idhara tumhAre gharameM tumhArA maMgala karanekI icchAse yaha kubjaka tathA vAmana AdikA parivAra tumhArI pratIkSA kara rahA hai||116|| isalie jisa prakAra mAnasarovarapara rahanevAlI, rAjahaMsa pakSIkI priya vallabhA-haMsI nadIkA kinArA chor3a . detI hai usI prakAra bhagavAn vRSabhadevake manameM rahanevAlI aura unakI priya vallabhA tU bhI zayyA chor3a // 117 / isa prakAra jaba bandIjanoMke samUha jora-jorase maMgala-pATha par3ha rahe the taba yazasvatI mahAdevI jagAnevAle dundubhiyoMke zabdoMse dhIre-dhIre nidrArahita huI-jAga uThI // 118 / / aura zayyA chor3akara prAtaHkAlakA maMgalasnAna kara prItise romAMcitazarIra ho apane dekhe hue svapnoMkA yathArtha phala pUchaneke lie saMsArake prANiyoMke hRdayavartI andhakArako 1. sUryasArathiH / 2. kujan kUjan / 3. vihvlH| 4. zayitumicchati / 5. bho pativrate / 6. utkoshaaH| 'utkrozakUrarI samau' ityabhidhAnAta / 7. rutim pa0 / 8. sadazama / 9. strIsaMbandhi / 10. parikSINavatikA / prinssttvyskaaH| 11. vidhaatumicchyaa| 12. pazyati / Agacchati vA tiSThati vaa| 13. rAjazreSThasya rAjahaMsasya ca / 'rAjahaMsAstu te caJcUcaraNaiH lohitaH sitAH / ' ityamaraH / Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 AdipurANam prItikaNTakitA bheje paminIvArkamudrayam / prANanAthaM jagatprANisvAntadhvAntanudaM vibhum // 120 // tamupetya sukhAsInA svocite bhadraviSTare / lakSmIriva ruciM bheje bharturabhyarNavartinI // 12 // sA patyai svapnamAlAM tAM yathAdRSTaM nyavedayat / digyacakSurasau devastatphalAnItyabhASata // 122 // tvaM devi putramAptAsi girIndrAcakravartinam / tasya pratApitAmarkaH zAstInduH kAntisaMpadam // 12 // sarojAkSi sarodRSTerasau paGkajavAsinIm / voDhA myUDhorasA puNyalakSaNAlitavigrahaH // 12 // mahIgrasanataH kRtsnA mahIM sAgaravAsasam / pratipAlayitA devi vizvarATa tava putrkH||125|| sAgarAcaramAGgo'sau taritA janmasAgaram / jyAyAn putrazatasyAyamikSvAkukulanandanaH rakSA iti zrutvA vaco bhartuH sA tadA pramadodayAt / vavRdhe jaladhelA yathendau samudeSyati // 12 // tata: sarvArthasiddhistho yo'sau vyAghracaraH suraH / subAhurahamindro'tacyutvA-sadgarbhamAvasat // 128 // sA garbhamavaha devI devAd digyAnubhAvajam / yena nAsahatArka ca samAkrAmantamambare // 129 // sApazyat svamukhacchAyAM vIrasUrasidapaNe / tatra prAtIpikI svAM ca chAyAM nAsoDha mAninI // 130 // antarvatnImapazyat tAM patirutsukayA dRzA / jalaga mivAmmodamAlAM kAle zikhAbalaH 31 // dUra karanevAle atizaya prakAzamAna aura sabake svAmI bhagavAn vRSabhadevake samIpa usa prakAra pahu~cI jisa prakAra kamalinI saMsArake madhyavartI andhakArako naSTa karanevAle aura atizaya prakAzamAna sUryake sammukha pahu~catI hai // 119-120 // bhagavAnke samIpa jAkara vaha mahAdevI apane yogya siMhAsanapara sukhapUrvaka baiTha gyii| usa samaya mahAdevI sAkSAt lakSmIke samAna suzobhita ho rahI thI / / 121 / / tadanantara usane rAtrike samaya dekhe hue samasta svapna bhagavAnse nivedana kiye aura avadhi-jJAnarUpI divya netra dhAraNa karanevAle bhagavAnne bhI nIce likhe anusAra una svapnoMkA phala kahA ki // 122 / / he devi, svapnoMmeM jo tUne sumeru parvata dekhA hai usase mAlUma hotA hai ki tere cakravartI putra hogaa| sUrya usake pratApako aura candramA usakI kAntirUpI sampadAko sUcita kara rahA hai / / 12 / / he kamalanayane, sarovarake dekhanese terA putra aneka pavitra lakSaNoMse cihnitazarIra hokara apane vistRta vakSaHsthalapara kamalavAsinI lakSmIko dhAraNa karanevAlA hogA // 124 // he devi, pRthivIkA prasA jAnA dekhanese mAlUma hotA hai ki tumhArA vaha putra cakravartI hokara samudrarUpI vastrako dhAraNa karanevAlI samasta pRthivIkA pAlana karegA // 125 / / aura samudra dekhanese prakaTa hotA hai ki vaha caramazarIrI hokara saMsArarUpI samudrako pAra karanevAlA hogaa| isake sivAya ikSvAku-vaMzako Ananda denevAlA vaha putra tere sau putroM meM sabase jyeSTha putra hogA / / 126 / / isa prakAra patike vacana sunakara usa samaya vaha devI harSake udayase aisI vRddhiko prApta huI thI jaisI ki candramAkA udaya honepara samudrakI belA vRddhiko prApta hotI hai / / 127 // tadanantara rAjA atigRddhakA jIva jo pahale vyAghra thA, phira deva huA, phira subAhu huA aura phira sarvArthasiddhimeM ahamindra huA thA, vahA~se cyuta hokara yazasvatI mahAdevIke garbhameM Akara nivAsa karane lagA // 128 / / vaha devI bhagavAn vRSabhadevake divya prabhAvase utpanna hue garbhako dhAraNa kara rahI thii| yahI kAraNa thA ki vaha apane Upara AkAzameM calate hue sUryako bhI sahana nahIM karatI thI / / 229 / / vIra putrako paidA karanevAlI vaha devI apane mukhakI kAnti talavArarUpI darpaNameM dekhatI thI aura atizaya mAna karanevAlI vaha usa talavArameM par3atI huI apanI pratikUla chAyAko bhI nahIM sahana kara sakatI thI // 130 // jisa prakAra varSAkA samaya Anepara mayUra jalase bharI huI meghamAlAko bar3I hI utsuka dRSTi se dekhate haiM usI prakAra bhagavAn 1. puruSAya / 2. avadhijJAnadRSTiH / 3. 'luTi' / labdhA bhaviSyasi / 4. vizAlam / 5. sAgaravAsanAm b0| 6. pratikUlAm / 7. mayUraH / Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pazcadazaM parva 337 ratnagarbhava sA bhUmiH phalagarbhava vallarI / tejogarbhava dikprAcI nitarAM rucimAnaze // 132 // sA mandaM gamanaM bheje maNikuTimabhUmipu / haMsAva nUpurodArazijAnaimaJjamASiNI // 133 // sAvaSTammapadanyAsairmudra yantIva sA dharAm / svabhuktyai mantharaM yAtamamajan maNibhUmipu // 13 // udare'syA valIbhaGgo nAzyata yathA purA / amaGgaM tatsutasyava digjayaM sUcayannasau // 135 / / nIlimA taskucApAgramAspRzad garbhasaMbhave / garmastho'syAH suto'nyeSAM nirdahannU namunnatim // 136 // dohadaM paramodAttamAhAre mandimA ruceH / sAlasaM gatamAyAsAt srastAGgazayanaM bhuvi // 137 // mukhamApANDu gaNDAntaM vIkSaNaM sAlasekSitam / ApATalAdharaM vaktraM mRtsnAsurabhi gandhi ca // 138 // ityasyA garbhacihnAni manaH patyuraraayan / vavRdhe ca zanairgo dviSacchakIraraayan / / 139 // navamAsepyatIteSu tadA sA suSuve sutam / prAcIvAka sphurattejaHpariveSaM mahodayam // 140 // zubhe dine zubhe lagne yogeM durudurAhaye / sA prAsoSTa sutAmaNyaM sphurassAmrAjyalakSaNam / / 14 / / vRSabhadeva bhI usa garbhiNI yazasvatI devIko bar3I hI utsuka dRSTise dekhate the // 131 // vaha yazasvatI devI, jisake garbha meM ratna bhare hue haiM aisI bhUmike samAna, jisake madhyameM phala lage hue haiM aisI belake samAna, athavA jisake madhyameM sUryarUpI teja chipA huA hai aisI pUrva dizAke samAna atyanta zobhAko prApta ho rahI thI // 132 // vaha ratnakhacita pRthivIpara haMsIkI taraha napuroMke udAra zabdoMse manohara zabda karatI huI manda-manda gamana karatI thii||133|| maNiyoMse jar3I huI jamInapara sthiratApUrvaka paira rakhakara mandagatise calatI huI vaha yazasvatI aisI jAna par3atI thI mAno pRthivI hamAre hI bhogake lie hai aisA mAnakara usapara muhara hI lagAtI jAtI thI // 134 // usake udarapara garbhAvasthAse pahale kI taraha ho garbhAvasthAmeM bhI valIbhaMga arthAt nAbhise nIce par3anevAlI rekhAoMkA bhaMga nahIM dikhAI detA thA aura usase mAno yahI sUcita hotA thA ki usakA putra abhaMga nAzarahita digvijaya prApta karegA (yadyapi striyoMke garbhAvasthAmeM udarakI vRddhi honese valIbhaMga ho jAtA hai parantu viziSTa strI honeke kAraNa yazasvatI ke vaha cihna prakaTa nahIM huA thaa)||135|| garbhadhAraNa karanepara usake stanoMkA agrabhAga kAlA ho gayA thA aura usase yahI sUcita hotA thA ki usake garbhameM sthita rahanevAlA bAlaka anya-zatraoMko unnatiko avazya hI jalA degA-naSTa kara degA // 136 // parama utkRSTa dohalA utpanna honA, AhArameM rucikA manda par3a jAnA, Alasyasahita gamana karanA, zarIrako zithila kara jamInapara sonA, mukhakA gAloM taka kucha-kucha sapheda ho jAnA, Alasa-bhare netroMse dekhanA, adharoSThakA kucha sapheda aura lAla honA aura mukhase miTTI jaisI sugandha aanaa| isa prakAra yazasvatIke garbhake saba cihna bhagavAn vRSabhadevake manako atyanta prasanna karate the aura zatruoMkI zaktiyoMko zIghra hI vijaya karatA huA vaha garbha dhIre-dhIre bar3hatA jAtA thaa||137-139|| jisakA maNDala dedIpyamAna tejase paripUrNa hai aura jisakA udaya bahuta hI bar3A hai aise sUryako jisa pakAra pUrva dizA utpanna karatI hai usI prakAra nau mahIne vyatIta honepara usa yazasvatI mahAdevIne dedIpyamAna tejase paripUrNa aura mahApuNyazAlI putrako utpanna kiyaa||140|| bhagavAn vRSabhadevake janma samayameM jo zubha dina, zubha lagna, zubha yoga, zubha candramA aura zubha nakSatra Adi par3e the ve ho zubha dina Adi usa samaya bhI par3e the, arthAt usa samaya, caitra kRSNa navamIkA dina, mIna lagna, brahmayoga, dhana rAzikA candramA aura uttarASAr3hA nakSatra thaa| usI dina yazasvatI 1. -mAnase pa0, a0, l.| 2. gamanam / -yAtaM maNikuTTimabhUmiSu ma0, la0 / 3. ahamevaM manye / 4. gatamAyAsIt pa0, da0, l0| 5. vIkSitaM sAlasekSaNam pa0,0, da0, sa0, l0| 6. pariveSamahodayam a0, 50, sa0 / 7. yogendubhapurAhvaye 10, ma., d0| yoge dhurudhurAhvaye a0, s.| 8. prAsoSTa ma0,50, l0| Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 AdipurANam AzliSya pRthivIM dobhyAM yadasAvudapadyata / tato'sya sArvabhaumatvaM jagurne mittikAstadA // 142 // sutendunAtisaumyena nyadyutaccharvarIba sA / bAlArkeNa pituzcAsIna divasasyeva dIptatA / / 143 / / pitAmahau ca tasyAmU pramodaM paramIyatuH / yayA sabelo jaladhirudaye zazinazizoH // 14 // tAM tadA vardhayAmAsuH puNyAzIbhiH purandhrikAH / sukhaM prasUva putrANAM zatamityadhikotsavaH // 145 // tadAnandamahAbheryaH prahatAH koNakoTimiH / dadhvanuva'nadammodagabhIraM nRpamandire // 146 // tuTIpaTahajhallayaMH paNavAstuNavAstadA / sazaGkhakAhalAstAlAH pramadAdiva sasvanuH / / 147 // tadA suramiramlAnirapatat kusumotkaraH / divo devakaronmukto bhramabhramarasevitaH / / 148 // mRdurmandamamandena mandArarajasA tata: / vavAvavAvA' rajasAmapchaTAziziro marut // 149 // jayetyamAnuSI vAca jajambhe pathi vArmucAm / jIveti dikSu vikhyAnAM vAcaH paprathire bhRzam / / 150 // varddhamAnalayairnRttamArapsata jitApsaraH / nartakyaH suranarsakyo yakAmiheMlayA jitAH // 151 // puravIthyastadA rejuzcandanAmbhazchaTokSitAH / kRtAbhirupazomAmiH prahasansyo divaH zriyam // 152 / / ratnatoraNavinyAsAH pure rejurgRhe gRhe / indracApataDidvallI lalitaM dadhato'mbare // 15 // mahAdevIne samrATa ke zubha lakSaNoMse zobhAyamAna jyeSTha putra utpanna kiyA thA // 141 / / vaha putra apanI donoM bhujAoMse pRthivIkA AliMgana kara utpanna huA thA isalie nimittajJAniyoMne kahA thA ki vaha samasta pRthivIkA adhipati-arthAt cakravartI hogA // 142 // vaha putra candramAke samAna saumya thA isalie mAtA-yazasvatI usa putrarUpI candramAse rAtrike samAna suzobhita huI thI, isake sivAya vaha putra prAtaHkAlake sUryake samAna tejasvI thA isalie pitA-bhagavAn vRSabhadevaM usa bAlakarUpI sUryase dinake samAna dedIpyamAna hue the // 143 // jisa prakAra candramAkA udaya honepara apanI belAsahita samudra harSako prApta hotA hai usI prakAra putrakA janma honepara usake dAdA aura dAdI arthAt mahArAnI marudevI aura mahArAja nAbhirAja donoM hI parama harSako prApta hue the||144|| usa samaya adhika harSita huI patiputravatI striyA~ 'tU isI prakAra saikar3oM putra utpanna kara' isa prakArake pavitra AzIrvAdoMse usa yazasvatI devIko bar3hA rahI thIM // 145 / / usa samaya rAjamandira meM karor3oM daNDoMse tAr3ita hue Anandake bar3e-bar3e nagAr3e garajate hue meghoMke samAna gambhIra zabda kara rahe the // 146 // turahI, dundubhi, jhallarI, zahanAI, sitAra, zaMkha, kAhala aura tAla Adi aneka bAje usa samaya mAno harSase hI zabda kara rahe the-baja rahe the // 147 / usa samaya sugandhita, vikasita, bhramaNa karate hue bhauMroMse sevita aura devoMke hAthase chor3A huA phUloMkA samUha AkAzase par3a rahA thA-barasa rahA thA // 148 / / kalpavRkSake puSpoMke bhArI parAgase bharA huA, dhUliko dUra karanevAlA aura jalake chIMToMse zItala huA sukomala vAyu manda-manda baha rahA thA // 149 / / usa samaya AkAzameM jaya-jaya isa prakArakI devoMkI vANI bar3ha rahI thI aura deviyoMke 'ciraMjIva raho' isa prakArake zabda samasta dizAoM meM atizaya rUpase vistArako prApta ho rahe the // 150 / / jinhoMne apane saundaryase apsarAoMko jIta liyA hai aura jinhoMne apanI nRtyakalAse devoMkI nartakiyoMko anAyAsa hI parAjita kara diyA hai aisI nRtya karanevAlI khiyA~ bar3hate hue tAlake sAtha nRtya tathA saMgIta prArambha kara rahI thIM // 151 // usa samaya candanake jalase sIMcI gayI nagarakI galiyA~ aisI suzobhita ho rahI thIM mAno apanI sajAvaTake dvArA svargakI zobhAkI ha~sI hI kara rahI hoM // 152 / / usa samaya AkAzameM indradhanuSa aura bijalIrUpI latAkI sundaratAko dhAraNa karate hue ratnanirmita toraNoMko 1. 'yavo + avAvA' iti chedaH / rajasAmapanetA / 2. devAnAm / 3. kriyAvizeSaNam / 4. yAbhiH nartakIbhiH / 5. shobhaam| Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .pazcadazaM parva 339 kRtaraGgavalau-rasnacUrNabhUmau mahodarAH / kummA hiraNmayA rejuH raukmAbjapihitAnanAH // 154 // tasmin nRpotsave sAsIt purI sarvaiva sotsavA / yathAbdhivRddhau saMvRddhiM yAti velAzritA nadI // 155 // na dIno'bhUttadA kazcit 'nadInodakabhUyasom / dAnadhArAM nRpendrebhe muktadhAraM pravarSati / / 156 // iti pramodamutpAdya pure sAntaHpure param / vRSamATerasau bAlaH prAleyayutirudyayau // 15 // "pramodabharataH premanirbharA bandhutA tadA / tamAd bharataM mAvi samastabharatAdhipam // 15 // tanAmnA bhArataM varSamiti hAsIjanAspadam / himAdrerAsamudrAca kSetraM cakrabhRtAmidam // 159 // sa tanvanparamAnandaM bandhutAkumudAkare / dhunvan vairikuladhvAntamavRdhad bAlacandramAH // 160 // stanandhayamasau mAtuH stanyaM gaNDUSitaM muhuH / samugiran yazo dikSu vibhajaviva vidyate // 16 // smitaizca hasitairmugdhaiH sarpaNairmaNimamiSu / "manmanAlapitaiH pitroH sa saMprItimajIjanat // 1.62 // tasya vRddhAvamad vRddhiguNAnAM sahajanmanAm / ' nUnaM te tasya sodaryAstavRddhyanuvidhAyinaH // 163 // annaprAzanacaulopanayanAdInanukramAt / kriyAvidhIna vidhAnajJaH sraSTavAsya nisRSTavAn // 16 // tataH kramabhuvo bAlyakaumArAntarbhuvo midAH / so'tItya yauvanAvasthA prApadAnandinI zAm // 165 // sundara racanAe~ ghara-ghara zobhAyamAna ho rahI thIM // 153 / / jahA~ ranoMke cUrNase aneka prakArake velabUToMkI racanA kI gayI hai aisI bhUmipara bar3e-bar3e udaravAle aneka suvarNakalaza rakhe hue the| una kalazoMke mukha suvarNakamaloMse Dhake hue the isalie ve bahuta hI zobhAyamAna ho rahe the // 154 / / jisa prakAra samudrakI vRddhi honese usake kinArekI nadI bhI vRddhiko prApta ho jAtI hai usI prakAra rAjAke ghara utsava honese vaha samasta ayodhyAnagarI utsavase sahita ho rahI thI // 155 / / usa samaya bhagavAn vRSabhadevarUpI hAthI samudra ke jalake samAna bhArI dAnakI dhArA (suvarNa Adi vastuoMke dAnakI paramparA, pakSameM- madajalakI dhArA) barasA rahe the isalie vahA~ koI bhI daridra nahIM rahA thA // 156 / / isa prakAra antaHpurasahita samasta nagarameM parama Anandako utpanna karatA huA vaha bAlakarUpI cAndramA bhagavAn vRSabhadevarUpI udayAcalase udaya huA thaa||157| usa samaya premase bhare hue bandhuoMke samUhane bar3e bhArI harSase, samasta bharatakSetrake adhipati honevAle usa putrako 'bharata' isa nAmase pukArA thaa||158|| itihAsake jAnanevAloMkA kahanA hai ki jahA~ aneka Arya puruSa rahate haiM aisA yaha himavat parvatase lekara samudra paryantakA cakravartiyoMkA kSetra usI 'bharata' putrake nAmake kAraNa bhAratavarSa rUpase prasiddha huA hai / / 159 / / vaha bAlakarUpI candramA bhAI-bandhurUpI kumudoMke samUhameM Anandako bar3hAtA huA aura zatruoMke kularUpI andhakArako naSTa karatA huA bar3ha rahA thA // 160 / / mAtA yazasvatIke stanakA pAna karatA huA vaha bharata jaba kabhI dUdhake kuraleko bAra-bAra ugalatA thA taba vaha aisA dedIpyamAna hotA thA mAno apanA yaza hI dizAoMmeM bA~Ta rahA ho // 161 / / vaha bAlaka manda musakAna, manohara hAsa, maNimayI bhUmipara calanA aura avyakta madhura bhASaNa Adi lIlAoMse mAtA-pitAke parama harSako utpanna karatA thA / / 162 / / jaise-jaise vaha bAlaka bar3hatA jAtA thA vaise-vaise hI usake sAtha-sAtha utpanna hue-svAbhAvika guNa bhI badate jAte the, aisA mAlUma hotA thA mAno ve guNa usakI sundaratApara mohita honeke kAraNa hI usake sAtha-sAtha bar3ha rahe the / / 163 // vidhiko jAnanevAle bhagavAn vRSabhadevane anukramase apane usa putrake annaprAzana (pahalI bAra anna khilAnA), caula (muNDana ) aura upanayana (yajJopavIta ) AdisaMskAra svayaM kiye the / / 164 / / tadanantara usa bharatane krama-kramase honevAlI bAlaka aura kumAra avasthAke bIcake aneka bheda vyatIta kara netroMko Ananda denevAlI yuvAvasthA prApta 1. kRtaraGgAvalo a0, 50, sa0, da0, ma0, l0| 2. hemakamala / 3. daridraH / 4. samudrodakam / 5. pramodAtizayAt / 6. bndhusmuuhH| 7. iha kAle / 8. piban / 9. kSIram / 10. avyaktavacanaiH / 11. iva / 12. sahodarAH / saundaryAta ma0, l0| Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 AdipurANama tadeva' paitRkaM yAtaM samAkrAnta triviSTapam / tadevAsya vapuddIptaM tadeva hasitaM smitam // 166 // saiva vANI kalA se sA vidyA saiva ca dyutiH / tadeva zIlaM vijJAnaM sarvamasya tadeva tat // 167 // iti tanmayatAM prAptaM putraM dRSTvA tadA prajAH / AtmA vai putranAmAsIdadhyagISata sUnRtam // 168 // pitrA vyAkhyAtarUpAdiguNaH pratyakSamanmathaH / sa sammataH satAmAsIt svairguNairAmi gAmikaiH // 369 // manormano'rpayan prIto manurevodgataH sutaH / mano manobhavAkAraH prajAnAmadhyuvAsa saH // 170 // jayalakSmyAnapAyinyA vapustasyAtibhAsvaram / puJjIkRtamibaikatra kSAtraM tejo vididyute // 171 // divyamAnuSatAmasya vyApayadva purUrjitam / tejomayairivArabdhamaNubhirvyacutattarAm // 172 // tasyottamAGgamuttuGgamauliratnAMzupezalam / sacUlikamivAdrIndrazikharaM bhRzamadyutat // 173 // kramonnataM suvRttaM ca ziro'sya rurucetarAm / dhAtrA nivezitaM divyamAtapatramiva zriyaH || 174 / / ziro'syAkucita snigdhavinIlaika jamUrddhajam / vinIlaratnavinyasta zirastrANamitrArucat // 175 // RjvIM manovacaHkAyavRttimudvahataH prabhoH / kezAntAnalisaGkAzAn bheje kuTilatA paratU // 176 // smairaM vaktrAmbujaM tasya dazanAbhIpukesaram / zramau surabhiniHzvAsapatra nAhUtaSaTpadam // 177 // kI / / 165 / / isa bharatakA apane pitA bhagavAn vRpabhadeva ke samAna hI gamana thA, unhIMke samAna tInoM lokoMkA ullaMghana karanevAlA dedIpyamAna zarIra thA aura unhIMke samAna manda hAsya thA / / 166 / / isa bharatakI vANI, kalA, vidyA, dyuti, zIla aura vijJAna Adi saba kucha bahIM the jo ki usake pitA bhagavAn vRSabhadeva ke the || 167 || isa prakAra pitAke sAtha tanmayatAko prApta hue bharata putrako dekhakara usa samaya prajA kahA karatI thI ki pitAkA AtmA hI putra nAmase kahA jAtA hai [ AtmA vai putranAmAsId ] yaha bAta bilakula saca // 168 // svayaM pitAke dvArA jisake rUpAdi guNoMkI prazaMsA kI gayI haiM, jo sAkSAt kAmadevake samAna hai aisA vaha bharata apane manohara guNoMke dvArA sajjana puruSoMko bahuta hI mAnya huA thA || 169 || vaha bharata pandrahaveM manu bhagavAn vRSabhanAtha ke manako bhI apane premake adhIna kara letA thA isalie loga kahA karate the ki yaha solahavA~ manu hI utpanna huA hai| aura vaha kAmadeva ke samAna sundara AkAravAlA thA isalie samasta prajAke manameM nivAsa kiyA karatA thA / / 170 / / usakA zarIra kabhI naSTa nahIM honevAlI vijayalakSmIse sadA dedIpyamAna rahatA thA isalie aisA suzobhita hotA thA mAno kisI eka jagaha ikaTThA kiyA huA atriyoMkA teja hI ho / / 171 / / 'yaha koI alaukika puruSa hai' [ 'manuSya rUpadhArI deva hai' ] isa bAtako prakaTa karatA huA bharatakA baliSTha zarIra aisA zobhAyamAna hotA thA mAno vaha tejarUpa paramANuoMse hI banA huA ho / / 172 / / atyanta U~ce mukuTa meM lage hue ratroMkI kiraNoM se zobhAyamAna usakA mastaka cUlikA sahita meruparvata ke zikhara ke samAna atizaya zobhAyamAna hotA thA || 173 // krama-kramase U~cA hotA huA usakA gola zira aisA acchA zobhAyamAna hotA thA mAno vidhAtAne [ vakSaHsthalapara rahanevAlI ] lakSmIke lie atra hI banAyA ho || 174|| kucha-kucha Ter3he, snigdha, kAle aura eka sAtha utpanna hue kezoMse zobhAyamAna usakA mastaka aisA jAna par3atA thA mAno usapara indranIlamaNikI banI huI TopI hI rakhI ho || 175|| bharata apane mana, vacana, kAyakI pravRttiko bahuta hI sarala rakhatA thA isalie jAna par3atA thA ki unakI kuTilatA usake bhramarake samAna kAle kezoMke anta bhAgameM hI jAkara rahanelagI / / 176 / / dA~toMkI kiraNoMrUpI kezara se sahita aura sugandhita zvAsocchvAsake pavana dvArA bhramaroMkA AhvAna karanevAlA usakA praphullita mukhakamala bahuta hI zobhAyamAna hotA thA // 177 // 1. pitRpa / 2. gamanam / 3. pitRsvarUpatAm / 4. pitrA saha / 5. rAbhirAmakaiH a0, pa0, va0, 60 / 6. puroH / 7. IpadvakraH / 8. yugapajjAtam / hrasvonnatarahitA ityarthaH / 9 racitam / Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcadaza parva 341 mukhamasya mukhAlokamakhaNDaparimaNDalam / zazAkamaNDalasyAdhAllakSmI majhuNakAntikam // 17 // karNAbharaNadI prAMzupariveSeNa vidyute / mukhendurasya dantona candrikAmabhitaH kiran // 179 / / ravI dIptirvidhau kAntirvikAsazca mahotpalaM / iti byastA guNAH prApustadAsya sahayogitAm // 18 // zazI parikSayI padmaH saMkocaM yAtyanukSapam / sadAvikAsi pUrNa ca tanmukhaM kvopamIyate // 18 // jitaM sadA vikAsinyA tanmukhAbjasya zobhayA / prasthitaM vanavAsAya manye vanajamujjvalam // 182 / / "paTTabandhocitasyAsya lalATasyA hatadyateH / tigmAMzoraMzavo nanaM vinirmANAGgatAM gatAH // 183 // vilokya vilasatkAntI tatkapolo himayutiH / svaparAjayanirvedAd gataH zaGke kalaGkitAm // 184 // bhralate lalite tasya lIlAM dadhaturUrjitAm / baijayantyAvivorikSa madanena jagajaye // 185 // mukhaprAGgaNapuSpopahAraH zArita diGmukhaH / netrotpalavikAso'sya paprathe prathayan mudam // 186 // taralApAGgabhAsAsya sazrutAvapi lavitI / karNI lolAsmanAM prAyo nAnullayo'sti kazcana // 187 // athavA usakA mukha pUrNa candramaNDalakI zobhA dhAraNa kara rahA thA kyoMki jisa prakAra pUrNa candramaNDalake dekhanese sukha hotA hai usI prakAra usakA mukha dekhanese bhI sabako sukha hotA thA jisa prakAra pUrNa candramaNDala akhaNDa golAIse sahita hotA hai usI prakAra usakA mukha bhI akhaNDa golAIse sahita thA aura jisa prakAra pUrNa candramaNDala akhaNDa kAntise yukta hotA hai usI prakAra usakA mukha bhI akhaNDa kAntise yukta thA // 178 / / cAroM ora dA~tokI kiraNoMrUpI cA~danIko phailAtA huA usakA mukharUpI candramA karNabhUSaNakI dedIpyamAna kiraNoMke gola parimaNDalase bahuta hI zobhAyamAna hotA thaa||179|| sUryameM dIpti, candramAmeM kAnti aura kamalameM vikAsa isa prakAra ye saba guNa alaga-alaga rahate haiM parantu bharatake mukhapara ve saba guNa sahayogitAko prApta hue the arthAt sAtha-sAtha vidyamAna rahate the // 18 // candramA kSayase sahita hai aura kamala pratyeka rAtrimeM saMkocako prApta hotA rahatA hai parantu usakA mukha sadA vikasita rahatA thA aura kabhI saMkocako prApta nahIM hotA thApUrNa rahatA thA isalie usakI upamA kisake sAtha dI jAye ? usakA mukha sarvathA anupama thA // 181 / / aisA mAlUma hotA hai ki usakA mukhakamala sadA vikasita rahanevAlI lakSmIse mAno hAra hI gayA thA ataeva vaha vana athavA jalameM nivAsa karaneke lie prasthAna kara rahA thA // 182 // paTTabandhake ucita aura atizaya kAntiyukta usake lalATa ke banane meM avazya hI sUrajakI kiraNeM sahAyaka siddha huI thIM // 183 / / zobhAyamAna kAntise yukta usake donoM kapola dekhakara candramA avazya hI parAjita ho gayA thA aura isalie hI mAno virakta hokara vaha sakalaMka avasthAko prApta huA thA / / 184 / / usakI donoM bhauMharUpI sundara latAe~ aisI acchI zobhA dhAraNa kara rahI thIM mAno jagatko jItaneke samaya kAmadevake dvArA phaharAyI huI do patAkAe~ hI hoN||185|| usake netrarUpI nIla kamaloMkA vikAsa mukharUpI A~ganameM par3e hue phUloMke upahArake samAna zobhAyamAna ho rahA thA tathA samasta dizAoMko citra-vicitra kara rahA thA aura isIlie vaha Anandako vistRta kara atizaya prasiddha ho rahA thA // 186 / / usake caJcala kaTAkSoMkI AbhAne zravaNakriyAse yukta (pakSameM uttama-uttama zAstroMke jJAnase yukta) usake donoM kAnoMkA ullaMghana kara diyA thA so ThIka hI hai caJcala athavA satRSNa hRdayavAle 1. -makSuNNa- ma0, la0 / 2. -dIptAMzu- a0, ma0, da0, sa0 / 3. dantAMzu-da0, ma / usraH kirnnH| 4. pathagabhUtAH / 5. sahavAsitAm / 6. rAtri prati / 7. nityavikAsi / 8. jalavAsAya / 9. -mudvijat sa0, -mudrIjam pa0, a0, ma0, l0| 10. 'paTTabandhAJcitasyAsya' ma0 pustake pAThAntaram / 11. haTadyuteH da0, ma0, sa0 / 12. upAdAnakAraNatAm / 13. sAritadiGamukhaH la0 / pUritadiGmukhaH a0, sa0, da. / zArita kavurita / Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 AdipurANam gardhavIkSitaistasya zarairiva manobhuvaH / kAminyo hRdaye viddhA dadhuH sadyo'tiraktatAm // 18 // ratnakuNDalayugmana gaNDaparyantacumbinA / pratimAnaM zrutArthasya vidhisaciva so'dyutat // 189 // madanAgnerivodbodha nAlikA lalitAkRtiH / nAsikAsya babhau kiMcidavAnA zukatuNDaruk // 190 // babhau payaHkaNAkIrNavidramAGkurasacchaviH / sitastasyAmRteneva smitAMzucchu ritA 'dharaH // 19 // kaNThe hAralatAramye kApyasya zrIrabhad vibhoH / pratyagrozinnamunaugha kamyugrIvopamocitA // 192 // kaNThAbharaNaratnAMzu saMbhRtaM taduraHsthalam / ratnadvIpazriyaM babhre" hAravallIpariSkRtam // 193 // sa bamAra bhujastambhaparyantaparilambinIm / lakSmIdevyA ivAndolavallarI hAravallarIm // 194 // jayazrI jayorasya babandha premanidhnatAm / keyUrakoTisaMghaTTakiNIbhUtAMsapIThayoH // 195 // bAhudaNDe'sya malokamAnadaNDa ivAyate / kulazelAsthayA nUnaM tene lakSmIH parAM ''tim / / 196 / / zaGkhacakragadAkUrmajhaSAdizubhalakSaNaH / reje hastatalaM tasya namassthalamivohubhiH / / 197 // . aMsAvalambinA brahmasUtreNAsau dadhe zriyam / himAdririva gAGgena srotasomsaMgasaMginA / / 198 // prAyaH kisakA ullaMghana nahIM karate ? arthAt sabhIkA ullaMghana karate haiM / 187|| kAmadevake bANoMke samAna usake ardhanetroM (kaTAkSoM) ke avalokanase hRdayameM ghAyala huI striyA~ zIghra hI atizaya rakta ho jAtI thIM / bhAvArtha-jisa prakAra bANase ghAyala huI striyA~ atizaya rakta arthAt atyanta khUnase lAla-lAla ho jAtI haiM usI prakAra usake Adhe khule hue netroMke ava. lokanase ghAyala huI striyA~ atizaya rakta arthAt atyanta Asakta ho jAtI thIM // 188 / vaha gAloMke samIpa bhAga taka laTakanevAle ratnamayI kuNDaloMke jor3ese aisA zobhAyamAna hotA thA mAno zAstra aura arthako tulanAkA pramANa hI karanA cAhatA ho // 189 / / kucha nIcekI ora jhukI huI aura totekI coMcake samAna lAlavarNa usakI sundara nAka aisI zobhAyamAna ho rahI thI mAno kAmadevarUpI agniko prajvalita karaneke lie phUMkanekI nAlI hI ho // 190 / / jisa prakAra jalake kaNoMse vyApta huA mUMgAkA aMkura zobhAyamAna hotA hai usI prakAra manda hAsya kI kiraNoMse vyApta huA usakA adharoSTha aisA zobhAyamAna hotA thA mAno amRtase hI sIMcA gayA ho // 191 // rAjakumAra bharatake hArarUpI latAse sundara kaNThameM koI anokhI hI zobhA thii| vaha navIna phUle hue puSpoMke samUhase suzobhita zaMkhake kaThaNko upamA dene yogya ho rahI thii||192|| kaNThAbharaNameM lage hue ratnoMkI kiraNoMse bharA huA usakA vakSaHsthala hArarUpI velase ghire hue ratnadvIpakI zobhA dhAraNa kara rahA thA // 193 / / vaha apanI bhujArUpa khaMbhoMke paryanta bhAgameM laTakatI huI jisa hArarUpI latAko dhAraNa kara rahA thA vaha aisI mAlUma hotI thI mAno lakSmIdevIke jhUlAkI latA ( rassI) hI ho // 194|| usakI donoM bhujAoMke kandhoMpara bAjUbandake saMghaTTanase bhaTTe par3I huI thI aura isalie hI vijayalakSmIne premapUrvaka usakI bhujAoMkI adhInatA svIkRta kI thii||195|| usake bAhudaNDa pRthivIko nApaneke daNDake samAna bahuta hI lambe the aura unheM kulAcala samajhakara unapara rahanevAlI lakSmI parama dhairyako vistRta karatI thI // 196 / / jisa prakAra aneka nakSatroMse AkAza zobhAyamAna hotA hai usI prakAra zaMkha, cakra, gadA, kUrma aura mIna Adi zubha lakSaNoMse usakA hasta-tala zobhAyamAna thA // 197 / / kandhepara laTakate hue yajJopavItase vaha bharata aisA suzobhita ho rahA thA jaisA ki Upara bahatI huI gaMgA 1. anurAgitAM rudhiratAM ca / 2. tulApramitim / 3. zrutaM ca artha ca zrutArthaM tasya / 4. prakaTIkaraNanAlikA / 5. ntaa| 6. vyAptaH / 7. -cchuritAdharaH sa0 / -sphurito'dharaH 50, d0| 8. -puSpodha- 10, a0, ma0, s0| 9. sahitam / 10. dadhe / 11. sthitima / . Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcadazaM parva 343 hasannivAdharaM kAyamUrdhvakAyo'sya didyute / kaTakAGgadakayUrahArAyaiH svaivibhUpaNaiH // 199 // varNite pUrvakAye'sya kAyo vyAvarNito'dharaH / yathopari tathAdhazca nanu zrIH kalpapAdape // 20 // punaruktaM tathApyasya kriyate vrnnnaadrH| paGaktibhede mahAn doSaH syAdityuddezamAtrataH // 201 // lAvaNyarasaniSyandevAhinI nAbhikUpikAm / sa babhArApatatkAyagandhemasyeva paddhatim // 202 // sa zArarasanollAsidukUlaM jaghanaM dadhau / sendracApazaranmeghanitambamiva mandaraH // 203 // pIvarau sa bamArorU yuktAyAmau kanadyutI / manobhuveva vinyastI stammo sve vAsavezmani // 204 // jo surucirAkAre cArukAntI dadhe'dhirATa / udvartya kaNayeneva ghaTite cittajanmanA // 205 // taspadAmbujayoryugmamadhyuvAsAnapAyinI / lakSmI gAGganevAvirbhavadaGgulipatrakam // 206 // tatkramau rejatuH kAnsyA lakSmI jitvAmbujanmanaH / prahAsamiva tanvAnau nakhodyotairvisAribhiH / / 207 // cakracchantrAsidaNDAdiratnAnyasya padAbjayoH / lagnAni lakSaNavyAjAt pUrvasevAmiva bhyadhuH // 208 // samAkrAntadharAcakraH kramayoreva vikramaH / sarvAGgINastu kenAsya "soDhapUrvaH sa mAninaH // 209 // nadIke pravAhase himAlaya suzobhita rahatA hai // 198 / / usake zarIrakA UparI bhAga kar3e, ananta, bAjUbanda aura hAra Adi apane-apane AbhUSaNoMse aisA dedIpyamAna ho rahA thA mAno apane adhobhAgakI ora ha~sa hI rahA ho // 199 / / rAjakumAra bharatake zarIrake UparI bhAgakA jaisA kucha varNana kiyA gayA hai vaisA hI usake nIceke bhAgakA varNana samajha lenA cAhie kyoMki kalpavRkSakI zobhA jaisI Upara hotI hai vaisI hI usake nIce bhI hotI hai / / 20 / / yadyapi Upara likhe anusAra usake adhobhAgakA varNana ho cukA hai tathApi uddezake anusAra punarukta rUpase usakA varNana phira bhI kiyA jAtA hai kyoMki varNana karate-karate samUhameM-se kisI eka bhAgakA chor3a denA bhI bar3A bhArIdoSa hai||20|| lAvaNyarUpI rasake pravAhako dhAraNa karanevAlI usakI nAbhirUpI kUpikA aisIsuzobhita hotI thI mAno AnevAle kAmadevarUpI madonmatta hAthIkA mArga hI ho // 202 // vaha bharatazreSTha karadhanIse suzobhita sapheda dhotIse yukta jaghana bhAgako dhAraNa kara rahA thA jisase aisA mAlUma hotA thA mAno indradhanuSase sahita zaradRtuke vAdaloMse yukta nitambabhAga (madhyabhAga) ko dhAraNa karanevAlA meru parvata hI ho // 203 / / usake donoM UrU atyanta sthUla aura sudRr3ha the, unakI lambAI bhI yathAyogya thI, aura unakA varNa bhI suvarNake samAna pIlA thA isalie ve aise mAlUma hote the mAno kAmadevane apane mandira meM do khambhe hI lagAye hoM // 204|| usa bharatakI donoM jaMghAe~ bhI atizaya manohara AkAravAlI aura sundara kAntikI dhAraka thIM tathA aisI mAlUma hotI thIM mAno kAmadevane unheM hathiyArase chIlakara gola hI kara lI ho / / 205 / / usake donoM caraNa prakaTa hote hue aMgulirUpI pattoMse sahita kamalake samAna suzobhita hote the aura unameM kabhI naSTa nahIM honevAlI lakSmI bhramarIke samAna sadA nivAsa karatI thii||206|| usake donoM hI paira aise zobhAyamAna ho rahe the mAno apanI kAntise kamalakI zobhA jotakara apane phailate hue nakhoMke prakAzase usakI ha~sI hI kara rahe hoN||207|| usake caraNa-kamaloMmeM cakra, chatra, talavAra, daNDa Adi caudaha ratnoMke cihna bane hue the aura ve aise jAna par3ate the mAno ye caudaha ratna. lakSaNoMke chalase bhAvI cakravartIkI pahalese hI sevA kara rahe hoM // 208 // kevala usake caraNoMkA parAkrama samasta pRthivImaNDalapara AkramaNa karanevAlA thA, phira bhalA usa abhimAnI bharatake sampUrNa zarIrakA parAkrama 1. pravAhaH / 2. rasakUpikAm ma0, la0 / 3. mArgam / 4. zAra nAnAvarNa / sArarasano pa0, a0, l0| 5. uttejitaM kRtvA / 6. AyudhavizeSeNa / kanayeneva a0| 7. zobhAm / 8. -kmlsy| 9. gamanaM parAkramazca / 10. sarvAvayavasamatpanna: vikrmH| 11. sor3ha kssmaaH| 12. mAnitaH da0,50, mH| Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 AdipurANam caramAgatayaivAsya varNitaM balamANikam / 'sAttvikaM tu balaM bAliGgairdigvijayAdimiH // 210 // yaddalaM cakrabhRkSetravartinAM nRsudhAzinAm / tato'dhikaguNaM tasya babhUva bhujayorbalam // 21 // rUpAnurUpamevAsya babhUve guNasaMpadA / guNairvimucyate jAtu nahi tAdRgvidhaM vapuH // 212 // yatrA kRtirguNAstatra vasantIti na saMzayaH / yato'syAnIgAkAro guNairetya svayaM vRtaH // 213 // satyaM zaucaM kSamA tyAgaH prajJotsAho dayA damaH / prazamo vinayazceti guNAH sattvAnuSaGgiNaH // 21 // 'vapuH kAntizca dIptizca lAvaNyaM priyavAkyatA / kalAkuzalatA ceti zarIrAnvayino guNAH // 215 // nisargarucirAkAro gupaurebhirvibhUSitaH / sa reje nitarAM yadvanmaNiH saMskArayogataH // 216 // aprAkRtAkRtidigyamanuSyo mahasAM nidhiH / lakSmyAH pujo'yamityuccaibabhUvAdbhutaceSTitaH // 217 // rUpasaMpadamityuccaidRSTvA nAnyatramAvinIm / janAH purAtanImasya zazaMsuH puNyasaMpadam // 218 // vapurArogyamaizvayaM dhanardiH kAmanIyakam / balamAyuryazo medhA vAksaubhAgyaM vidagdhatA // 219 // iti yAvAn jagatyasmin puruSArtha: sukhocitaH / sa sarvobhyudayaH puNyaparipAkAdihAGginAm // 220 // na vinAbhyudayaH puNyAdasti kazcana puSkalaH / tasmAdabhyudaya prepsuH puNyaM saMcinu yAd budhaH // 22 // kauna sahana kara sakatA thA // 209 / / usake zarIrasambandhI balakA varNana kevala itane hI se ho jAtA hai ki vaha carama zarIrI thA arthAt usI zarIrase mokSa jAnevAlA thA aura usake AtmA sambandhI balakA varNana digvijaya Adi bAhya cihnoMse ho jAtA hai / / 210 / / cakravartIke kSetrameM rahanevAle samasta manuSya aura devoMmeM jitanA bala hotA hai usase kaIgunA adhika bala cakravartIkI bhujAoMmeM thA // 211 // usa bharatake rUpake anurUpa hI usameM guNarUpI sampadA vidyamAna thI so ThIka hI hai kyoMki guNoMse vaisA sundara zarIra kabhI nahIM chor3A jA sakatA / / 212 / / 'jahA~ sundara AkAra hai vahIM guNa nivAsa karate haiN| isa lokoktimeM kucha bhI saMzaya nahIM hai kyoMki guNoMne bharatake upamArahita-sundara zarIrako svayaM Akara svIkRta kiyA thA // 213 / / satya, zauca, kSamA, tyAga, prajJA, utsAha, dayA, dama, prazama aura vinaya-ye guNa sadA usakI AtmAke sAtha-sAtha rahate the // 214 // zarIrakI kAnti, dIpti, lAvaNya, priya vacana bolanA aura kalAoMmeM kuzalatA ye usake zarIrase sambandha rakhanevAle guNa the // 215 / / jisa prakAra svabhAvase hI sundara maNi saMskArake yogase atyanta suzobhita ho jAtA hai usI prakAra svabhAvase hI sundara AkAravAlA bharata Upara likhe hue guNoMse aura bhI adhika suzobhita ho gayA thA / / 216|| vaha bharata eka divya manuSya thA, usakI AkRti bhI asAdhAraNa thI, vaha tejakA khajAnA thA aura usakI saba ceSTAe~ Azcarya karanevAlI thIM isalie vaha lakSmIke atizaya U~ce puMjake samAna zobhAyamAna hotA thA / / 217 // dUsarI jagaha nahIM pAyI jAnevAlI usakI utkRSTa rUpasampadA dekhakara loga usake pUrvabhava-sambandhI puNyasaMpadAkI prazaMsA karate the||218|| sundara zarIra, nIrogatA, aizvarya, dhana-sampatti, sundaratA, bala, Ayu, yaza, buddhi, sarvapriya vacana aura caturatA Adi isa saMsArameM jitanA kucha sukhakA kAraNa puruSArtha hai vaha saba abhyadaya kahalAtA hai aura vaha saba saMsArI jIvoMko puNyake udayase prApta hotA hai / / 219-220|| puNyake binA kisI bhI bar3e abhyudayakI prApti nahIM hotI, isalie jo vidvAn puruSa abhyudaya 1. Atmani bhavaM manojanitamityarthaH / 2. guNasaMpad babhUva / 3. svarUpatvam / 4. dayAdamau pa0 / 5. sattvAvinAbhAvinaH / 6. vapuH puSTiH / 7. asaadhaarnnaakRtiH| 8. puruSArthasukhocitaH a0, ba0, sa0 / Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcadazaM parva 345 zArdUlavikrIDitam ityAnandaparamparAM pratidinaM saMvarddhayan svairguNaiH pitrorbandhujanasya ca prazamayallokasya duHkhAsikAm / nAbheyodayabhUdharAdadharita kSoNIbharA [dharA] dudgataH prAleyAMzurivAbabhau bharatarAi bhUlokamudbhAsayan // zrImAn hemazilAghanairapaghana mAMzuH prakRtyA guruH pAdAkrAntadharAtalo gurubharaM voDhuM kSamAyAH kSamaH // hAraM nirjharacArukAntimurasA vibhrattaTaspaDhinA cakrAUDayabhUdharaH sa ruruce maulIddhakUToddharaH // 223 // saMpazyannayanotsavaM suruciraM tadvaktramaprAkRtaM saMzRNvan kalanikkaNaM zrutisukhaM saprazrayaM tadvacaH / Azlipyan praNatosthita maharamusvotsaMgamAropayan zrImAjAbhisataH parAMtimagAda varasya jinazrIvibhuH / ityAce bhagavajinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe bhagavatkumArakAlayazasvatIsunandA _ vivAhabharatAtpattivarNanaM nAma paJcadaze parva // 15 // prApta karanA cAhate haiM unheM pahale puNyakA saMcaya karanA cAhie / / 22 / / isa prakAra vaha bharata candramAke samAna zobhAyamAna ho rahA thA kyoMki jisa prakAra candramA apane zItalatA, subhagatA Adi guNoMse sabake AnandakI paramparAko bar3hAtA hai usI prakAra vaha bharata bhI apane dayA, udAratA, namratA Adi guNoMse mAtA-pitA tathA bhAIjanoMke AnandakI paramparAko pratidina bar3hAtA rahatA thA, candramA jisa prakAra logoMko duHkhamaya paristhitiko zAnta karatA hai usI prakAra vaha bharata bhI logoMkI duHkhamaya paristhitiko zAnta karatA thA, candramA jisa prakAra samasta parvatoMko nocA karanevAle pUrvAcalase udita hotA hai usI prakAra vaha bharata bhI samasta rAjAoMko nIcA dikhAnevAle bhagavAna RSabhadevarUpI pUrvAcalase udita huA thA aura candramA jisa prakAra samasta bhUlokako prakAzita karatA hai usI prakAra bharata bhI samasta bhUlokako prakAzita karatA thA / / 222 // athavA vaha bharata, cakrarUpI sUryako udaya karanevAle udayAcalake samAna suzobhita hotA thA kyoMki jisa prakAra udayAcala parvata suvarNamaya zilAoMse sAndra avayavoMse zobhAyamAna hotA hai usI prakAra vaha bharata bhI suvarNake samAna sundara majabUta zarIrase zobhAyamAna thA, jisa prakAra udayAcala U~cA hotA hai usI prakAra vaha bharata bhI U~cA ( udAra ) thA, udayAcala jisa prakAra svabhAvase hI guru-bhArI hotA hai usI prakAra vaha bharata bhI svabhAvase hI guru (zreSTha) thA, udayAcala parvatane jisa prakAra apane samIpavartI choTe-choTe parvatoMse pRthvItalapara AkramaNa kara liyA hai usI prakAra bharatane bhI apane pAda arthAt caraNoMse digvijayake samaya samasta pRthivItalapara AkramaNa kiyA thA, udayAcala jisa prakAra pRthivIke vizAla bhArako dhAraNa karaneke lie samartha hai usI prakAra bharata bhI pRthivIkA vizAla bhAra dhAraNa karaneke lie (vyavasthA karaneke lie) samartha thA, udayAcala jisa prakAra apane taTabhAgapara nirjharanoMkI sundara kAnti dhAraNa karatA hai usI prakAra bharata bhI taTake sAtha spardhA karanevAle apane vakSaHsthalapara hAroMkI sundara kAnti dhAraNa karatA thA, aura udayAcala parvata jisa prakAra dedIpyamAna zikharoMse suzobhita rahatA hai usI prakAra vaha bharata bhI apane prakAzamAna mukuTase suzobhita rahatA thA / / 22 / / jinheM arahanta padakI lakSmI prApta honevAlI hai aise bhagavAn vRSabhadeva, netroMko Ananda denevAle, atyanta sundara aura asAdhAraNa bharatake mukhako dekhate hue, kAnoMko sukha denevAle tathA vinayasahita kahe hue usake madhura vacanoMko sunate hue, praNAma karaneke bAda uThe hue bharatakA bAra-bAra AliMgana kara use apanI goda meM baiThAte hue parama santoSako prApta hote the / / 224 / / isa prakAra ArSa nAmase prasiddha bhagavajinasenAcAryapraNIta triSaSTilakSaNa mahApurANasaMgraha meM bhagavAnakA kamArakAla, yazasvatI aura sanandAkA vivAha tathA bharatakI utpattikA varNana karanevAlA pandrahavA~ parva samApta hubhA // 15 // 1. adhaHkRtabhUpateH adhaHkRtabhUdharAcca / 2. -zoNiSarAdudgataH 10, ma0, l.| 3. avayavaH / 4. unnataH / 5. caraNAkrAntaM pratyantaparvatAkAnta ca / 6. adhikaH / 7. prabhuH s0| Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SoDazaM parva atha kramAd yazasvalyA jAtAH sraSTurime sutAH / bhavatIrya divo mUnaste'hamindrAH purohitAH // 1 // pITho vRSamaseno'bhUt kanIyAn bharatezvarAt / mahApITho'bhavattasya so'nantavijayo'nujaH // 2 // vijayo'nantavIryo'bhUt jayanto'cyuto'bhavat / baijayanto vIra ityAsId varavIroparAjitaH // 3 // ityekAnazataM putrA babhUvurvRSabhezinaH / bharatasyAnujanmAnazcaramAGgA mahaujasaH // 4 // tato brAhmIM yazasvatyAM brahmA samudapAdayat / kalAmivAparAzAyA~ jyotsnapakSo 'malA vidhoH // 5 // sunandAyAM mahAbAhurahamindro 'divo'prataH / vyutvA bAhubalItyAsIt kumAro'marasanimaH // 6 // vajrajamave yAsya bhaginyAsIdanundarIM / sA sundarIsyabhUt putrI vRSamasyAtisundarI // 7 // sunandA sundarI putrI putraM bAhubalozinam / labdhvA ruciM parAM bheje prAcIvArka saha sviSA // 8 // tatkAla kAmadevo'bhUd yuvA bAhubalI balI / rUpasaMpadamuttuGgAM dadhAno'sumatA matAm // 9 // tasya tadra pamanyatra samadRzyata na kvacit / kalpadrumAt kimanyatra dRzyate hAribhUSaNam // 10 // athAnantara pahale jinakA varNana kiyA jA cukA hai aise ve sarvArthasiddhike ahamindra svargase avatIrNa hokara kramase bhagavAn vRSabhadevako yazasvatI devImeM nIce likhe hue putra utpanna hue // 1 // bhagavAn vRSabhadevakI vajanAbhi paryAyameM jo pITha nAmakA bhAI thA vaha aba vRSabhasena nAmakA bharatakA choTA bhAI huaa| jo rAjazreSThIkA jIva mahApITha thA vaha anantavijaya nAmakA vRSabhasenakA choTA bhAI huA // 2 // jo vijaya nAmakA vyAghrakA jIva thA vaha ananta-vijayase choTA anantavIrya nAmakA putra huA, jo vaijayanta nAmakA zUkarakA jIva thA vaha anantavIryakA choTA bhAI acyuta huA, jo vAnarakA jIva jayanta thA vaha acyutase choTA vIra nAmakA bhAI huA aura jo nevalAkA jIva aparAjita thA, vaha vIrase choTA varavIra huA // 3 // isa prakAra bhagavAn vRSabhadevake yazasvatI mahAdevIse bharatake pIche janma lenevAle ninyAnabe putra hue, ve sabhI putra caramazarIrI tathA bar3e pratApI the|||4|| tadanantara jisa prakAra zuklapakSa pazcima dizAmeM candramAkI nirmala kalAko utpanna (prakaTa) karatA hai usI prakAra brahmA-bhagavAn AdinAthane yazasvatI nAmaka mahAdevImeM brAhmI nAmakI putrI utpanna ko // 5 // Ananda purohitakA jIva jo pahale mahAbAhu thA aura phira sarvArthasiddhimeM ahamindra huA thA, vaha vahA~se cyuta hokara bhagavAn vRSabhadevakI dvitIya patnI sunandAke devake samAna bAhubalI nAmakA putra huaa|6|| vanajaMgha paryAya meM bhagavAn vRSabhadevakI jo anundharI nAmakI bahana thI vaha aba inhIM vRSabhadevakI sunandA nAmaka devIse atyanta sundarI sundarI nAmakI putrI huI // 7 // sundarI putrI aura bAhubalI putrako pAkara sunandA mahArAnI aisI suzobhita huI thI jisa prakAra ki pUrva dizA prabhAke sAtha-sAtha sUryako pAkara suzobhita hotI hai / / 8 / / samasta jIvoMko mAnya tathA sarvazreSTha rUpasampadAko dhAraNa karanevAlA balavAn yuvA bAhubalI usa kAlake caubIsa kAmadevoMmeM-se pahalA kAmadeva huA thaa||9|| usa bAhubalIkA jaisArUpa thA vaisA anya kahIM nahIM dikhAI detA thA, so ThIka hI hai uttama AbhUSaNa 1. kramAdyazastayA d0| 2. bharatasyAnujaH / 3. ityekonazataM -a0, 50, da0, sa0, ma0, l0| 4. zaklaH / 5. -pakSe'malAM ma0, l0| 6. srvaarthsiddhitH| 7. vRssbhsy| 8. -danundharI pa0, a0, da0, sa0, l0| 9. lebhe ba0, a0, da0, sa0 / 10. tatkAle kAma-50, da0, ma0, l| Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SoDaza parva kunitAstasya kezAntA vibabhurbhamaraviSaH / manobhuvaH ziramANa sUkSmAyo valayaiH samAH // 11 // lalATamaSTamIcandracAru tasya dadhe rucim / dhAtreva rAjyapaTTasya nivezAya pRthUkRtam // 12 // kuNDaladvayasaMzomi tasya vaktramadIpyata / saroruhamivopAntavarticakrAyugmakam // 13 // netrotpaladvayenAsya babhau vaktrasaroruham / smitAMzu'salilotpIDaM lakSmyAvAsapavitritam // 14 // vijayacchandahAreNa vakSa-sthalavilambinA / so'dhAnmarakatAgasya zriyaM nijharazominaH // 15 // tasyAMsau vakSasaH prAnte zriyamAtenatuH parAm / dvIpasthalasya paryante sthitau kSudranagAviva // 16 // bAhU tasya mahAbAhoradhAtAM balamUrjitam / yato bAhubalItyAsIt nAmAsya mahasAM nidheH // 17 // madhyegAtramasaudadhe gambhIraM nAbhimaNDalam / kulAdririva panAyAH sevanIyaM mhtsrH||18|| kaTItaTaM babhAvasya kaTisUtreNa veSTitam / mahAhineva vistIrNa taTaM meromahoteH // 19 // kadalIstammanirmAsA vUrU tasya virejatuH / lakSmIkaratalAjasna 'sparzAdiva samujjvalau // 20 // zuzubhAte zubhe jatasya vikramazAlinaH / bhaviSyapratimAyogatapaHsiddhyAtA2 gate // 21 // kramau mRdutalau tasya lasadaGgulisadalau / ruciM dadhaturAraktau rakAmmojasya sazriyaH // 22 // kalpavRkSako chor3akara kyA kahIM anyatra bhI pAye jAte haiM ? // 1 // usake bhramarake samAna kAle tathA kuTila kezoMke agrabhAga kAmadevake zirake kavacake sUkSma loheke gola tAroMke samAna zobhAyamAna hote the // 11 // aSTamIke candramAke samAna sundara usakA vistRta lalATa aisI zobhA dhAraNa kara rahA thA mAno brahmAne rAjyapaTTako bA~dhaneke lie hI use vistRta banAyA ho // 12 // donoM kuNDaloMse zobhAyamAna usakA mukha aisA dedIpyamAna jAna par3atA thA mAno jisake donoM ora samIpa hI cakavA-cakavI baiThe hoM-aisA kamala hI ho // 13 // manda hAsyakI kiraNarUpI jalake pUrase bharA huA tathA lakSmIke nivAsa karanese atyanta pavitra usakA mukharUpI sarovara netrarUpI donoM kamaloMse bhArI suzobhita hotA thA // 14 // vaha bAhubalI apane vakSaHsthalapara laTakate hue vijayachanda nAmake hArase nirjharanoM-dvArA zobhAyamAna marakatamaNimaya parvatakI zobhA dhAraNa karatA thA // 15 // usake vakSaHsthala ke prAntabhAgameM vidyamAna donoM kandhe aisI zobhA bar3hA rahe the mAno kisI dvIpake paryanta bhAgameM vidyamAna do choTe-choTe parvata hI hoN||16|| lambI bhujAoMko dhAraNa karanevAle aura tejake bhANDArasvarUpa usa rAjakumArakI donoM hI bhujAe~ utkRSTa balako dhAraNa karatI thIM aura isIlie usakA bAhubalI nAma sArthaka huA thaa||17|| jisa prakAra kulAcala parvata apane madhyabhAgameM lakSmIke nivAsa karane yogya bar3A bhArI sarovara dhAraNa karatA hai usI prakAra vaha bAhubalI apane zarIrake madhyamAgameM gambhIra nAbhimaNDala dhAraNa karatA thA // 18 // karadhanIse ghirA huA usakA kaTipradeza aisA suzobhita hotA thA mAno kisI bar3e sarpase ghirA huA atyanta U~ce sumeru parvatakA vistRta taTa hI ho // 19 // keleke khambheke samAna zobhAyamAna usake donoM Uru aise suzobhita ho rahe the mAno lakSmIkI hathelIke nirantara sparzase hI atyanta ujjvala ho gaye hoM // 20 // parAkramase suzobhita rahanevAle usa bAhubalIkI donoM hI jaMghAe~ zubha thIM-zubha lakSaNoMse sahita thIM aura aisI jAna par3atI thIM mAno vaha bAhubalI bhaviSyat kAlameM jo pratimAyoga tapazcaraNa dhAraNa karegA usake siddha karaneke lie kAraNa hI hoM / / 21 / / usake donoM hI caraNa lAlakamalakI zobhA dhAraNa kara rahe the kyoMki jisa prakAra kamala komala hotA hai usI prakAra usake caraNoMke talave bhI komala the, kamaloMmeM jisa prakAra dala (pa~khuriyA~) suzobhita hote haiM usI prakAra usake caraNoM meM a~guliyA~rUpI dala 1. kuTilIkRtAH / 2. kezAgrA-ma0, la / 3. ziraHkavaca / 4. lohavalayaH / 5. jalakaNa-pracayam / 6. parvatasya / 7. tejasAm / 8. gabhIraM ma0, l0| 9. lakSmyAH / 10. smaano| 11. anavarata / 12. kAraNatAm / Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 AdipurANam isyasau paramAdAraM dadhAnazvaramaM dhapuH / samAti sma kathaM nAma mAninIharakuTIraka // 23 // svapne'pi tasya tada pamananyamanaso'GgamAH / pazyanti sma manohAri nikhAtamiva' cetasi // 24 // manomavo manojazca manobhUrmanmayo jajaH / madano'nanyajazceti 'nyAjaha staM tadAGganAH // 25 // sumanomaJjarIbANairikSudhanvA kilAGgajaH / jagatsaMmohakArIti kaH zradadhyA dayuktikam // 26 // samA bharatarAjena rAjanyAH sarva eva te / vidyayA~ kalayA dIptyA kAntyA saundaryalIlayA" // 27 // zatamakottaraM putrA bhartaste bharatAdayaH / kramAt prApuyuvAvasthA madAvasthAmiva dvipAH // 28 // tadyauvanamabhUttepu ramaNIyataraM tadA / udyAnapAdapaudhepu vasantasyava jumbhitam // 29 // smitAMzumArIH zubhrAH satAmrAna pANipallavAn / bhujazAkhAH phalodagrAste dhuryuvapArthivA // 30 // tatAmodena dhupena vAsitAstacchiroruhAH / gandhAndharalimilInaH kRtAH"sopacayA iva // 3 // suzobhita the, kamala jisa prakAra lAla hote haiM usI prakAra usake caraNa bhI lAla the aura kamaloMpara jisa prakAra lakSmI nivAsa karatI hai usI prakAra usake caraNoM meM bhI lakSmI (zobhA) nivAsa karatI thI // 22 // isa prakAra parama udAra aura caramazarIrako dhAraNa karanevAlA vaha bAhubalI mAninI striyoMke hRdayarUpI choTI-sI kuTImeM kaise praveza kara gayA thA ? bhAvArtha-striyoMkA hRdaya bahuta hI choTA hotA hai aura bAhubalIkA zarIra bahuta hI U~cA (savA pA~ca-sau dhanupa) thA isake sivAya vaha caramazarIrI vRddha, (pakSameM usI bhavase mokSa jAnevAlA) thA, mAninI striyA~ caramazarIrI arthAt vRddha puruSako pasanda nahIM karatI haiM, ina saba kAraNoMke rahate hue bhI usakA vaha zarIra striyoMkA mAna dUra kara unake hRdaya meM praveza kara gayA yaha bhArI AzcaryakI bAta thii||23|| jinakA mana dUsarI jagaha nahIM jAkara kevala bAhubalImeM hI lagA huA hai aisI striyA~ svapnameM bhI usa bAhubalIke manohara rUpako isa prakAra dekhatI thIM mAno vaha rUpa unake cittameM ukera hI diyA gayA ho // 24 // usa samaya striyA~ use manobhava, manoja, manobhU, manmatha, aMgaja, madana aura ananyaja Adi nAmoMse pukAratI thIM / / 25 / / Ikha ho jisakA dhanuSa hai aisA kAmadeva apane puSpoMkI maMjarIrUpI bANoMse samasta jagatkA saMhAra kara detA hai, isa yuktirahita bAtapara bhalA kauna vizvAsa karegA ? bhAvArtha-kAmadevake viSayameM Upara likhe anusAra jo kiMvadantI prasiddha hai vaha sarvathA yuktirahita hai, hA~, bAhubalI-jaise kAmadeva hI apane alaukika bala aura pauruSake dvArA jagatkA saMhAra kara sakate the / / 26 / / isa prakAra ve sabhI rAjakumAra vidyA, kalA. dIpti. kAnti aura sundaratAkI lIlAse rAjakumAra bharatake samAna the 27 // jisa prakAra hAthI krama-kramase madAvasthAko prApta hote haiM usI prakAra bhagavAn vRSabhadevake ve bharata Adi ekasau eka putra krama-kramase yuvAvasthAko prApta hue // 28 // jisa prakAra bagIceke vRkSasamUhoMpara vasanta RtukA vistAra atizaya manohara jAna par3atA hai usI prakAra usa samaya una rAjakumAroMmeM vaha yauvana atizaya manohara jAna par3atA thA / / 29 / / yuvAvasthAko prApta hue ve sabhI pArthiva arthAt rAjakumAra pArthiva arthAt pRthivIse utpanna honevAle vRkSoMke samAna the kyoMki ve sabhI vRkSoMke samAna hI mandahAsyarUpI sapheda maMjarI, lAla varNake hAtharUpI pallava aura phala denevAlI U~cI-U~cI bhujArUpI zAkhAoMko dhAraNa karate the / / 30 / / jisakI sugandhi saba ora phaila rahI hai aisI dhUpase una rAjakumAroMke zirake bAla sugandhita kiye jAte the, usa sugandhise andha 1. TaGkotkIrNamiva / 2. mata mAnasaM tanmadhnAtIti manmathaH / 3. -nanyajazcaiva pa0 / 4. buvanti sma / 5. jagatsaMhAra-ma0, l0| 6. vizvAsaM kuryAt / 7. sarve raajkumaaraaH| 8. AnvIkSikotrayovArtA daNDanItirUpayA / 9. akSaragaNitAdikayA / 10. tejasA / 11. shobhyaa| 12. jambhaNam / 13. sAruNAn / 14. unnatAH / 15. pArthivabhUmipAH / pakSe yuvapAdapAH / 16. kezAntaraiH pRthakRtAH / . Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SoDaza parva 349 tanmukhAmodamAghrAtumAyAntI bhrmraavlii| sarvAGgINaM tadAmodamantrabhUt kSaNamAkulA // 32 // rasnakuNDalayugmena makarAkeNa bhUSitam / karNadvayaM babhI teSAM madaneneva cihnitam // 33 // netrotpaladvayaM teSAmiSUkRtya manobhavaH / bhralatAcApayaSTibhyAM strIsRSTiM vazamAnayat // 34 // vapurvIptaM mukhaM kAntaM madhuro netravinamaH / karNAvabhyarNa vizrAntanetrotpalavataMsitI // 35 // dhruvau savibhrama zastaM lalATaM nAsikAcitA / kapolAvupamAtItA vapoditazazizriyau // 36 // rakto rAgaraseneva pATalo dazanacchadaH / svarI mRdaGganirghoSagambhIraH zrutipezala: // 37 // sUtramArgamanuprotaiH'jagacceto'minandibhiH / kaNThacairivAkSaraH zuddhaH kaNTho mukkAphalavRtaH // 38 // vakSo lakSmyA pariSvakkamasau ca vijyshriyaa| 'vyAyAmakarkazI bAhU pInAvAjAnulambinI // 39 // nAmiH zobhAnidhAnovIM cA: 'nirvApaNI dazAm / tanumadhyaM jaganmadhya nirvizeSamazeSataH 10 // hokara bhramara Akara una bAloMmeM vilIna hote the jisase ve bAla aise mAlUma hote the jisase mAno vRddhise sahita hI ho rahe hoM // 31 // una rAjakumAroMke mukhakI sugandha sUMghaneke lie jo bhramarAkI paMkti AtI thI vaha kSaNa-bharake lie vyAkula hokara unake samasta zarIrameM vyApta huI sugandhikA anubhava karane lagatI thii| bhAvArtha-unake samasta zarIrase sugandhi A rahI thI isalie 'maiM pahale kisa jagahakI sugandhi grahaNa karU~' isa vicArase bhramara kSaNa bharake lie vyAkula ho jAte the // 32 // una rAjakumAroMke donoM kAna makarake cihnase cihnita ratnamayI kuNDaloMse alaMkRta the isalie aise jAna par3ate the mAno kAmadevane unapara apanA cihna hI lagA diyA ho // 33 // kAmadevane unake netrarUpI kamaloMko vANa banAkara aura unakI bhauMharUpI latAoMko dhanuSakI lakar3I banAkara samasta striyoMko apane vazameM kara liyA thA // 34 // unakA zarIra dedIpyamAna thA, mukha mundara thA, netroMkA vilAsa madhura thA aura kAna samIpameM vizrAma karanevAle netrarUpI kamaloMse suzobhita the / / 35 / / unakI bhauMheM vilAsase sahita thIM, lalATa prazaMsanIya thA, nAsikA suzobhita thI aura upamArahita kapola candramAkI zobhAko bhI tiraskRta karanevAle the / / 36 / / unake oTha kucha-kucha lAla varNake the mAno anurAgake rasase hI lAla varNake ho gaye hoM aura svara mRdaMgake zavdake samAna gambhIra tathA kAnoMko priya thaa||30|| unake kaNTha jina motiyoMse ghire hue the ve ThIka kaNThase uccAraNa hone yogya akSaroMke samAna jAna par3ate the kyoMki jisa prakAra akSara sUtramArga arthAt mUla granthake anusAra gumphita hote haiM usI prakAra ve motI bhI sUtramArga arthAt dhAgAmeM piroye hue the, akSara jisa prakAra jagatke jIvoMke cittako Ananda denevAle hote haiM usI prakAra ve motIbhI unake cittako Ananda denevAle the, akSara jisa prakAra kaNThasthAnase utpanna hote haiM usI prakAra motI bhI kaNThasthAnameM par3e hue the, aura akSara jisa prakAra zuddha arthAt nirdopa hote haiM usI prakAra ve motI bhI zuddha arthAt nirdoSa the // 38 / / unakA vakSaHsthala lakSmIse AliGgita thA, kandhe vijayalakSmIse AliGgita the aura ghuTanoM taka lambI bhujAe~ vyAyAmase kaThora thIM // 39 / / unako nAbhi zobhAke khajAnekI bhUmi thI, sundara thI aura netroMko santoSa denevAlI thii| isI prakAra unakA madhyabhAga arthAt kaTipradeza bhI ThIka jagatke madhyabhAgake samAna thA // 40 // jinapara vastra zobhAyamAna ho rahA 1. sarvAvayaveSu bhavam / 2. samIpaH / 3. duussitaa| -vapohita-a0, sa., l.| 4. raJjitaH / 5. sUtram, pakSe tantum / 'alpAkSaramasandigdhaM sAravad vizvatomukham / astobhamanavA ca sUtraM sUtrakRto viduH||' 6. yaSTIkRtaH, pakSe anugrathitaiH / 7. kaNThayogyaH, pakSe knntthbhvaiH| 8. kalaGkudidoSarahita:, zabdArthAdidoSarahitaH / 9. AliGgitam / 10. zastrAdyabhyAsaH / 11. sukhakAriNI / 12. samAnam / Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 AdipurANam lasadasanamAmukta razanaM jaghanaM dhanam / 'kAyamAnamivAnaganRpateH 'kRtanirvRti // 41 // pInau cArurucAvUrU nArIjanamanoramau / jaGke vinirjitAnaniSaGga rucirAkRto // 42 // sarvAGgasaMgatA kAntimivoccisya ' tAmadhaH / kramau vinirmitI lakSmyA 'nyakkRtAruNapaGkajI // 43 // teSAM pratyaGgamayuddhAM zomA svAtmagataiva yA / tassamuskIrtanaivAlaM" "khalUktvA varNanAntaram // 44 // nisargarucirANyeSAM vaSi maNibhUSaNaH / bhRzaM rurucire puSpairvanAnIva vikAsimiH // 45 // teSAM vibhUSaNAnyAsan muktAratnamayAni vai / yaSTayo hArabhedAzca ratnAvalyazca naikadhA // 46 // yaSTayaH zIrSakaM copazIrSakaM cAvaghATakam / prakANDakaM ca taralaprabandhazceti prAdhA // 47 // keSAMcicchIrSakaM yaSTiH keSAMcidupazIrSakam / avaghATakamanyeSAmapareSAM prakANDakam // 48 // taralapratibandhazca keSAMcit kaNTha bhUSaNam / maNimadhyAzca zuddhAzca tAsteSAM yaSTayo'bhavan" // 49 // "sUtramakAvalI saiva yaSTiH syaanmnnimdhymaa| "ratnAvalI bhaveta saiva suvarNamaNicitritA // 50 // "yuktapramANasauvarNamaNimANikyamauktikaH / sAntaraM prathitA bhUSA' bhaveyurapavartikA // 51 // hai aura karadhanI laTaka rahI hai aise unake sthUla nitamba aise jAna par3ate the mAno kAmadevarUpI rAjAke sukha denevAle kapar3eke bane hue tambU hI hoM // 41 // unake Uru sthUla the, sundara kAntike dhAraka the aura strIjanoMkA mana haraNa karanevAle the / unako jaMghAe~ kAmadevake tarakazakI sundara AkRtiko bhI jItanevAlI thIM // 42 // apanI zobhAse lAla kamaloMkA bhI tiraskAra karanevAle unake donoM paira aise jAna par3ate the mAno samasta zarIra meM rahanevAlI jo kAnti nIcekI ora bahakara gayI thI use ikaTThA karake hI banAye gaye hoN||43|| isa prakAra una rAjakumAroMke pratyeka aMgameM jo prazaMsanIya zobhA thI vaha unhIMke zarIrameM thIM-vaisI zobhA kisI dUsarI jagaha nahIM thI isalie anya padArthoMkA varNana kara unake zarIrakI zobhAkA varNana karanA vyartha hai // 44 // na rAjakumAroMke svabhAvase hI sundara zarIra maNimayo AbhaSaNoMse aise sazobhita ho rahe the jaise ki khile hue phUloMse vana suzobhita rahate haiM // 45 // una rAjakumAroMke yaSTi, hAra aura ratnAvalI Adi, motI tathA ratnoMke bane hue aneka prakArake AbhUSaNa the // 46 // unameM se yaSTi nAmaka AbhUSaNa zIrSaka, upazIrSaka, avaghATaka, prakANDaka aura taralaprabandhake bhedase pA~ca prakArakA hotA hai // 47 // una rAjakumAroMmeM kinhIMke zIrSaka, kinhIMke upazIrSaka, kinhIMke avaghATaka, kinhIMke prakANDaka aura kinhIMke taralapratibandha nAmako yaSTi kaNThakA AbhUSaNa huI thii| unakI ve pA~coM prakArakI yaSTiyA~ maNimadhyA aura zuddhAke bhedase do-do prakArakI thiiN| [jisake bIca meM eka maNi lagA ho use maNimadhyA aura jisake bIca meM maNi nahIM lagA ho use zuddhA yaSTi kahate haiM / ] // 48-49 // maNimadhyamA yaSTiko sUtra tathA ekAvalI bhI kahate haiM aura yadi yahI maNimadhyamA yaSTi suvarNa tathA maNiyoMse citra vicitra ho to use ratnAvalI bhI kahate haiM / / 20 / / jo yaSTi kisI nizcita pramANavAle suvarNamaNi, mANikya aura motiyoMke dvArA 1. pratibaddha / 2. pttkuttii| 3. vihitasukham / 4. iSudhiH / 5. saMgRhma, saMhRdya / 6. syandamAnAm / 7. pAdau / 8. adha:kRtaH / 9. prshstaa| 10. paryAptam / 11. [ bacanenAlam ] asya padasyopari sUtram [ alaMkhalyoH pratiSedhayoH] pANinIyam / 12. kaNThAbharaNa-bhUtataralapratibandhazceti yaSTiH idAnIM yaSTivizeSamuktvA sAmAnyA dviprakArA eveti sUcayati / 13. kumArANAm / 14. tA yaSTayaH maNimadhyAH zuddhAzceti sAmAnyataH dvidhAbhavan / 15. yA yaSTi: maNimadhyamA syAt saiva sUtramiti / ekAvalIti ca nAmadayI syAt / 16. saiva suvarNena maNibhizca citritA cet ratnAvalIti nAmA syAt / 17. yogyapramANa / 18. dvAbhyAM tribhizcabhiH paJcabhirvA suvarNamaNimANikyamauktikaH sAntaraM yathA bhavati tathA racitA bhUSA apavartikA bhaveyuH / Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SoDazaM parva 351 I yaSTiH zIrSakasaMjJA syAt madhyaikasthUla mauktikA / madhyaistribhiH kramasthUlaiH maukikairupazIrSakam // 52 // prakANDakaM kramasthUlaiH paJcabhirmadhyamauktikaiH / madhyAdanukramAndvonaiH mauktikairava ghATakam // 53 // taralapratibandhaH syAt sarvatra samamauktikaiH / tathaiva maNiyuktAnAmUyA bhedAstridhAtmanAm // 54 // hAro yaSTikalApaH syAt sa caikAdazadhA mataH / indracchandAdibhedena yaSTisaMkhyAvizeSataH // 55 // yaSTayo'STaM sahasraM tu yatrendracchandasaMjJakaH / sa hAraH paramodAraH zakracakrajinezinAm // 56 // tadarddhapramito yastu vijayacchandasaMjJakaH / so'rddhacakradharasyoko hAro'nyeSu ca keSucit // 57 // zatamaSTottaraM yatra yaSTInAM hAra eva saH / ekAzItyA bhaved devacchando maulikayaSTibhiH // 58 // catuHSaSTayArdhahAraH syAccatuHpaJcAzatA punaH / bhaved razmikalApAkhyo guccho dvAtriMzatA mataH // 59 // TInAM saptaviMzatyA bhavenakSatramAlikA / zobhAM nakSatramAlAyA yA hasantI svamauktikaiH // 60 // caturviMzatyArddhaguccho viMzatyA mANavAhvayaH / bhavenmauktikayaSTInAM tadarddhanArddhamANavaH // 61 // indracchandAdihArAste yadA syurmaNimadhyamAH / mANavAkhyA vibhUSAH syustatpadopapadAstadA // 62 // bIcameM antara de-dekara gU~thI jAtI hai use apavartikA kahate haiM ||51 || jisake bIca meM eka bar3A sthUla motI ho use zIrSaka yaSTi kahate haiM aura jisake bIcameM krama-kramase bar3hate hue tIna motI hoM use upazIrSaka kahate haiM ||52 || jisake bIca meM krama kramase bar3hate hue pA~ca motI lage hoM use prakANDaka kahate haiM, jisake bIca meM eka bar3A maNi ho aura usake donoM ora krama-kramase ghaTate hue choTe-choTe motI lage hoM use avaghATaka kahate haiM // 53 // aura jisameM saba jagaha eka samAna motI lage hoM use taralapratibandha kahate haiN| Upara jo ekAvalI, ratnAvalI aura apavartikA ye maNiyukta yaSTiyoMke tIna bheda kahe haiM unake bhI Upara likhe anusAra pratyekake zIrSaka, upazIrSaka Adi pA~ca-pA~ca bheda samajha lenA cAhie // 54 // yaSTi arthAt lar3iyoMke samUhako hAra kahate haiM vaha hAra lar3iyoMkI saMkhyAke nyUnAdhika honese indracchanda Adi ke bhedase gyAraha prakArakA hotA hai ||55|| jisameM eka hajAra ATha lar3iyA~ hoM use indracchanda hAra kahate haiM / vaha hAra sabase utkRSTa hotA hai aura indra cakravartI tathA jinendradevake pahananeke yogya hotA hai ||56 || jisameM indracchanda hArase AdhI arthAt pA~casau cAra lar3iyA~ hoM use vijayachanda hAra kahate haiM / yaha hAra ardhacakravartI tathA balabhadra Adi anya puruSoMke pahanane yogya kahA gayA hai // 57 // jisameM eka sau ATha lar3iyA~ ho use hAra kahate haiM aura jisameM motiyoMkI ikyAsI lar3iyA~ hoM use devacchanda kahate haiM ||58 || jisameM cauMsaTha lar3iyA~ hoM use ardhahAra, jisameM cauvana lar3iyA~ hoM use razmikalApa aura jisameM battIsa lar3iyA~ hoM use guccha kahate haiM ||59 || jisameM sattAIsa lar3iyA~ hoM use nakSatramAlA kahate haiM / yaha hAra apane motiyoMse azvinI bharaNI Adi nakSatroMkI mAlAkI zobhAkI ha~sI karatA huA-sA jAna par3atA hai // 60 // motiyoMkI caubIsa lar3iyoMke hArako ardhaguccha, bIsa lar3iyoMke hArako mANava aura daza lar3iyoMke hArako ardhamANava kahate haiM / / 61|| Upara kahe hue indracchanda Adi hAroMke madhya meM jaba mANi lagA diyA jAtA hai taba una nAmoMke sAtha mANava zabda aura bhI suzobhita hone lagatA hai arthAt indracchandamANava, vijayachandamANava Adi kahalAne lagate haiM ||62|| jo eka zIrSaka hAra hai vaha 1. samamauktikaH pa0 / 2. uktapaJcaprakAreNa bhedAH / 3. maNiyuktAnAmekAvalIratnAvalI - apavartakAnAmapi zIrSakAdipaJcabhedA yojyAH / 4. samUhaH / 5. aSTottarasahasramiti / 6 - syoktyA ba0 / 7. mANavAkhyapadopapadAH / Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 AdipurANam ya'ekazIrSakaH zuddhahAraH syAcchIrSakAtparaH / indracchandAyupapadaH sa caikAdazabhedabhAk // 63 // tathopazIrSakAdInAmapi zuddhAramamA bhidA / tAH zuddhAstato hArAH paJcapaJcAzadeva hi // 6 // bhavet phalakahArAkhyo maNimadhyo'rdramANave / bihemaphalakaH patraphalako vA yadA tadA // 65 // sopAnamaNisopAnadvaividhyAt sa mato dvidhA / sopAnAkhyastu phalakairokmairanyaH saratnakaiH // 66 // ityamUni yugArambhe kaNThorobhUSaNAni nai / sraSTAsRjat svaputrebhyo yathAsvaM te ca tAnyadhuH // 67 // isyAyAbharaNaiH kaNThyairanyaizvAnyantramAvimiH / te rAjanyA myarAjanta jyotirgaNamayA iva // 6 // teSu tejasvinAM dhuryo bharato'rka ivAyutat / zazIva jagataH kAnto yuvA bAhubalI bamau // 69 // zeSAzca grahanakSatratArAgaNanimA bbhuH| grAmo dIptiriteSAmabhajyotsneva sundarI // 7 // sa taiH parivRtaH putraiH bhagavAn vRSabho babhau / jyotirmaNaH parikSito yathA bherumahodayaH // 71 // athaikadA sukhAsIno bhagavAn hariviSTare / mano vyApArayAmAsa kalAvidyopadezane // 72 // tAvaJca putrika bhattu mIsundaryabhiSTave / tamaGgalanaiparthe saMprApte nikaTaM guroH // 73 // zuddha hAra kahalAtA hai| yadi zIrSakake Age indracchanda Adi upapada bhI lagA diye jAyeM to vaha bhI gyAraha bhedoMse yukta ho jAtA hai // 63 / / isI prakAra upazIrSaka Adi zuddha hAroMke bhI gyAraha-gyAraha bheda hote haiN| isa prakAra saba hAra pacapana prakArake hote haiM // 34 // ardhamANava hArake bIca meM yadi maNi lagAyA gayA ho to use phalakahAra kahate haiN| usI phalakahArameM jaba soneke tIna athavA pA~ca phalaka lage hoM to usake sopAna aura maNisopAnake bhedase do bheda ho jAte haiN| arthAt jisameM soneke tIna phalaka lage hoM use sopAna kahate haiM aura jisameM soneke pA~ca phalaka lage hoM use maNisopAna kahate haiN| ina donoM hAroM meM itanI vizeSatA hai ki sopAna nAmaka hArameM sirpha suvarNake hI phalaka rahate haiM aura maNisopAna nAmake hArameM ranoMse jar3e hue suvarNake phalaka rahate haiM / (suvarNake gola dAne-guriyA-ko phalaka kahate haiN)||65-66|| isa prakAra karmayugake prArambhameM bhagavAn vRSabhadevane apane putroMke lie kaNTha aura vakSaHsthalake aneka AbhUSaNa banAye, aura una putroMne bhI yathAyogya rUpase ve AbhUSaNa dhAraNa kiye // 67 // isa taraha kaNTha tathA zarIrake anya avayavoMmeM dhAraNa kiye hue AbhUSaNoMse ve rAjakumAra aise suzobhita hote the mAno jyotiSI devoMkA samUha ho // 68 / una saba rAjakumAroM meM tejasviyoM meM bhI tejasvI bharata sUryake samAna suzobhita hotA thA aura samasta saMsArase atyanta sundara yuvA bAhubalI candramAke samAna zobhAyamAna hotA thA // 6 // zeSa rAjaputra graha, nakSatra tathA tArAgaNake samAna zobhAyamAna hote the| una saba rAjaputroMmeM grAmI dIptike samAna aura sandarI cA~danIke samAna sazobhita hotI thii||70|| una saba patra-patriyoMse ghire hae saubhAgyazAlI bhagavAn vRSabhadeva jyotiSI devoMke samUhase ghire hue U~ce meru parvatakI taraha suzobhita hote the||7|| athAnantara kisI eka samaya bhagavAn vRSabhadeva siMhAsanapara sukhase baiThe hue the, ki unhoMne apanA citta kalA aura vidyAoMke upadeza dene meM vyApta kiyA / / 72 / / usI samaya unakI brAjhI aura sundarI nAmakI putriyA~ mAGgalika veSa-bhUSA dhAraNa kara unake nikaTa pahu~cI / / 7 / / 1. ekaH zIrSako yasmin saH shuddhhaarH| 2. indracchandAdyupapadaH zIrSakAt paraH sa hAraH indracchandazorpakahAra iti yAvat / evaM zuddhAtmanAmupazIrSakAdInAmeva indacchandopazIrSakahAra iti kramAt / zIrSakAdiSa paJcasu indracchandAdikaM pratyekam / ekAdazadhA tADite sati paJcapaJcAzat / 3. vedebhyaH / 4. kevala maNi" madhyazceti / 5. anyaH maNisopAnaH saratnaH rokmaphalaka: syAditi / 6. kaNThaH urazca / 7. abhi stve| abhisye ityrthH| 8. maGgalAlaGkAre / -nepathye a0,50, da0, sa0, ma / Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 353 poDazaM parva te ca 'kiMcidivonijatanakuTamalazobhini / vayasyanantare vAlyA vartamAne manohare // 7 // maMbhAvinyo 'vinIte ca suzIle cArulakSaNe / rUpavatyA yazasvinyo zlAdhye mAnavatI janaiH // 75 / / 'adhikSoNipadanyAsaihasIgativimbimiH / rakAmbujopahArasya tanvAne paritaH zriyam // 76 // nakhadarpaNasaMkrAntasvAGganchAyA padezataH / kAsyA nyakRsya dikkanyAH paddhayAM kraSTumivocate // 7 // salIla padavinyAsaraNannU purniknnH| zikSayantyAvivAhUya haMsIH svaM gativibhramam // 78 / / cArUrU rucimajatakAntimati rekiNIm / janAnAM rakpathe svairaM vikSipantyAvivAbhitaH / / 7 / / dadhAne jaghanA bhogaM kAtrItyaravAbitam / saubhAgyadevatAvAsamiAMzukavitAnakam // 8 // lAvaNyadevatAM yaSTu'managAva yuNA kRtam / hemakuNDamivAnimnaM dadhatyo nAmimaNDalam / / 8 / / vahamsyau kiMcidudbhuta"zyAmiko romarAjikAm / manomavagRhAvezabhUpadhamazikhAmiva // 42 // tanumadhye kRzodaryAvAratakarapallave / mRdubAhulate kiMcidunilakuca kuTmale // 43 // dadhAne ruciraM hAramAkAntastanamaNDalam / tadA zleSasukhAsaGgAt "smayamAnamivAMzubhiH / / 84 // ve donoM hI putriyA~ kucha-kucha uThe hue stanarUpI kuDmaloMse zobhAyamAna aura bAlya avasthAke anantara prApta honevAlI kizora avasthAmeM vartamAna thIM ataeva atizaya sundara jAna par3atI thIM // 74 / ve donoM hI kanyAe~ buddhimatI thIM, vinIta thIM, suzIla thIM, sundara lakSaNoMse sahita thIM, rUpavatI thIM aura mAninI triyoMke dvArA bhI prazaMsanIya thIM // 75 / / haMsIkI cAlako bhI tiraskRta karanevAlI apanI sundara cAlase jaba ve pRthivIpara paira rakhatI huI calatI thIM, taba ve cAroM ora lAlakamaloMke upahArakI zobhAko vistRta karatI thIM / / 76 / / unake caraNoMke nakharUpI darpaNoMmeM jo unhIke zarIrakA prativimba par3atA thA usake chalase ve aisI jAna par3atI thIM mAno apanI kAntise tiraskRta huI vikanyAoMko apane caraNoMse rauMdane ke lie hI taiyAra huI hoN||7|| lIlAsahita paira rakhakara calate samaya hanana zabda karate hue unake nUpuroMse jo sundara zabda te the unase ve aisI mAlUma hotI thI mAno nUpuroke zabdoM ke bahAne haMsiyoMko bulAkara unheM apanI gatikA sundara vilAsa hI silalA rahI ho // 78 // jinake Ura atizaya sundara aura jaMghAe~ atizaya kAntiyukta haiM aisI ve donoM putriyA~ aisI jAna par3atI thI mAno unakI bar3hatI huI kAntiko ve logoMke netroMke mArgameM cAroM ora svayaM hI pheMka rahI ho // 79 // ve putriyA~ jisa sthUla japana bhAgako dhAraNa kara rahI thIM vaha karadhanI tathA adhovabase muzobhita thA aura aisA mAlUma hotA thA mAno karadhanIrUpI turahIvAjoMse suzobhita aura kapar3e ke caeNdovAse yukta saubhAgya devatAke rahanekA ghara hI ho // 80 // kanyAe~ jisa gambhIra nAbhimaNDalako dhAraNa kie huI thIM vaha aisA jAna par3atA thA mAno kAmadevalpI yajamAnane lAvaNyarUpI devatAko pUjAke lie homakuNDa hI banAyA ho / / 8 / / jisameM kucha-kucha kAlApana prakaTa ho cukA hai aisI sisaromarAjIko ve putriyA~ dhAraNa kara rahI thI vaha aisI mAlUma hotI thI mAno kAmadevake gRhapravezake samaya kheI huI-dhUpake dhUmakI zikhA ho ho ||8|| una donoM kanyAoMkA madhyabhAga kRza thA, udara bhI kRza thA, hastarUpI pallava kucha-kucha lAla the, bhujalatAe~ komala thIM aura stanarUpI kuDamala kula-kucha U~ce uThe hue the / / 8 / / ve putriyA~ stanamaNDalapara par3e hue jisa manohara hArako dhAraNa kie huI thIM vaha apanI kiraNoMse aisA zobhAyamAna ho rahA 5. mAno 1. kiMcidityarthaH / 2. vinayapare / 3. mAnyastrIjanaiH / 4 pRthivyAm / 5. vyAjataH / 6. adhaH kRtvA / nyavakRta- l0| 7. karSaNAya / 8 UrujaGghAkAntim / 9. atyutkaTAm / 10. vistIrNam / 11. pUjayitum / 12. yAjakena / 13. kRSNavarNAm / 14. -kuDmale da0, sa0, ma0, l.| 15 tatkucamaDalAliGganasukhAsaktaH / 16. hasantam / 45 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 AdipurANam sukaNThyau kokilAlApani rimadhurasvare / 'tAmrAdhare daroginnasmitAMzurucirAnane // 85 / / - sudasyauM lalitApAGgavIkSite sAndrapakSmaNI / madanasyeva jaitrAne dadhAne nayanotpale // 86 // kasaskapokasaMkrAntairalakapratibimbakaiH / DhapayantyAvamivyaktalakSmaNaH zazinaH zriyam // 87 // samAlyaM kabarImAraM dhArayantyau taraGgitam / svAntaH saMkrAntagAgaughaM pravAhamiva yAmunam // 8 // iti pratyAsaMginyA kAnsyA kAntatamAkRtI / saundaryasyeva sandohamekIkRtya vinirmite // 86 / / kimete divyakanye stAM kinnu kamye phaNIzinAm / dikkanye kimuta syAtAM kiM vA saumAgyadevate // 10 // kimime zrIsarasvatyau kiM vA tadadhidevate / kiM syA tadavatAro'yamevaMrUpaH pratIyate // 9 // lakSyAvime jagannAthamahAvAH kimudgate / kalyANAginI ca syAd bhanayoriyamAkRtiH // 12 // iti saMzlAghyamAne te janairutpannavismayaiH / saprazrayamupAzritya jagannAthaM praNematuH // 93 / / praNate te samutthApya dUrAnnamitamastake / prItyA svamakamAropya spRSTvAghrAya ca mastake // 9 // sAhAsamuvAcaivametaM manye suraiH samam / yAsyatho'yAmarodhAnaM naivamete gatAH surAH // 15 // isyAkrIDya kSaNaM bhUyo'pyevamAkhyad girAMpatiH / yuvAM yuvajassyau sthaH zolena vinayena ca // 16 // stanoMke AliMganase utpanna hue sukhakI Asaktise ha~sa hI rahA ho ||4||unke kaNTha bahuta hI sundara the, unakA svara koyalakI vANIke samAna manohara aura madhura thA, oTha tAmravarNa arthAt kucha-kucha lAla the, aura mukha kucha-kucha prakaTa hue mandahAsyakI kiraNoMse manohara the / / 85 / / unake dA~ta sundara the, kaTAkSoM-dvArA dekhanA manohara thA, netroMkI biraunI saghana thI aura netrarUpI kamala kAmadevake vijayI atrake samAna the // 86 // zobhAyamAna kapoloMpara par3e hue kezoMke pratibimbase ve kanyAe~, jisameM kalaMka prakaTa dikhAyI de rahA hai aise candramAkI zobhAko bhI lajjita kara rahI thIM / / 87 // ve mAlAsahita jisa kezapAzako dhAraNa kara rahI thIM vaha aisA mAlUma hotA thA mAno jisake bhItara gaMgA nadIkA pravAha milA huA hai aisA yamunA nadIkA laharAtA huA pravAha hI ho // 88 / / isa prakAra pratyeka aMgameM rahanevAlI kAntise una donoMkI AkRti atyanta sundara thI aura usase ve aisI mAlUma hotI thIM mAno saundaryake samUhako eka jagaha ikaTThA karake hI banAyI gayI hoM / / 89 // kyA ye donoM divya kanyAe~ haiM ? athavA nAgakanyAe~ haiM ? athavA dikanyAe~ haiM ? athavA saubhAgya deviyA~ haiM, athavA lakSmI aura sarasvatI devI haiM athavA unakI adhiSThAtrI devI haiM ? athavA unakA avatAra haiM ? athavA kyA jagannAtha (vRSabhadeva) rUpI mahAsamudrase utpanna huI lakSmI haiM ? kyoMki inakI yaha AkRti aneka kalyANoM anubhava karanevAlI hai isa prakAra loga bar3e Azcaryake sAtha jinakI prazaMsA karate haiM aisI una donoM kanyAoMne vinayake sAtha bhagavAna ke samIpa jAkara unheM praNAma kiyA // 90-93 // dUrase hI jinakA mastaka namra ho rahA hai aisI namaskAra karatI huI una donoM putriyoMko uThAkara bhagavAnne premase apanI goda meM baiThAyA, unapara hAtha pherA, unakA mastaka suMghA aura ha~sate hue unase bole ki Ao, tuma samajhatI hogI ki hama Aja devAMke sAtha amaravanako jAyeMgI parantu aba aisA nahIM ho sakatA kyoMki deva loga pahale hI cale gae haiM // 94-95 // isa prakAra bhagavAn vRSabhadeva kSaNabhara una donoM putriyoMke sAtha krIr3A kara phira kahane lage ki tuma apane zIla aura vinayaguNake kAraNa yuvAvasthAmeM bhI vRddhAke samAna ho // 96 / / 1. tAmra aruNa / 2. dara ISat / 3. shobhndntvtyo| sudantyo a0, s0|4. bhavatAm / 5. shriisrsvtyordhidevte| 6. assidevtyorvtaarH| 7Agacchantam / loTi madhyamapuruSaH / 8. gmissythH| . 9. bhavathaH / Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . SoDaza parva 355. idaM vapurvayazcedamidaM zIlamanIdRzam / vidyayA cedvibhUSyeta saphala janma 'vAmidam // 17 // vidyAvAn puruSo loke saMmatiM yAti kovidaH / nArI ca tadvatI dhatte strIsRSTeragrimaM padam // 9 // vidyA yazaskarI puMsAM vidyA zreyaskarI matA / samyagArAdhitA vidyAdevatA kAmadAyinI // 99 / / vidyA kAmaduhA dhenurvidyA cintAmaNirnRNAm / trivargaphalitAM sUte vidyA saMpatparamparAm // 500 // vidyA bandhuzca mitraM ca vidyA kalyANakArakam / sahayAyi dhanaM vidyA vidyA sarvArthasAdhanI // 10 // "tadvidyAgrahaNaM yatnaM putrika kurutaM puvAm / satsaMgrahaNakAlo'yaM yuvayorvartate'dhunA // 10 // ityuktvA muhurAzAsya vistIrNe hema paTTakaM / adhivAsya svacittasthAM zrutadevIM saparyayA // 103 // vibhuH karadvayanAbhyAM likhanakSaramAlikAm / upAdizallipi saMkhyAsthAna cAranukramAt // 104 // tato bhagavato vaktrAniHsRtAmakSarAvalIm / siddhaM nama iti vyaktamaGgalAM siddhamAtRkAm // 105 // akArAdihakArAntAM zuddhAM muktAvalImiva / svaramyaJjanabhedena dvidhA bhedamupayuSIm // 106 // "ayogavAhaparyantAM sarvavidyAsa sNttaam| saMyogAbharasaMbhUti naikabIjAkSarazcitAm // 10 // 1 . tuma donoMkA yaha zarIra, yaha avasthA aura yaha anupama zIla yadi vidyAse vibhUSita kiyA jAye to tuma donoMkA yaha janma saphala ho sakatA hai / / 97 // isa lokameM vidyAvAn puruSa paNDitoMke dvArA bhI sammAnako prApta hotA hai aura vidyAvatI strI bhI sarvazreSTha padako prApta hotI hai // 98 // vidyA hI manuSyoMkA yaza karanevAlI hai, vidyA hI puruSoMkA kalyANa karanevAlI hai, acchI tarahase ArAdhanA kI gayI vidyA devatA hI saba manorathoMko pUrNa karanevAlI hai / / 19 / / vidyA manuSyoMke manorathoMko pUrNa karanevAlI kAmadhena hai. vidyA hI cintAmaNi hai, vidyA ho dharma, artha tathA kAma rUpa phalase sahita sampar3hAoMkI paramparA utpanna karatI hai // 100 / vidyA hI manuSyoMkA bandhu hai, vidyA hI mitra hai, vidyA hI kalyANa karanevAlI hai, vidyA hI sAtha-sAtha jAnevAlA dhana hai aura vidyA hI saba prayojanoMko siddha karanevAlI hai / / 101 / / isalie he putriyo, tuma donoM vidyA grahaNa karane meM prayatna karo kyoMki tuma donoMke vidyA grahaNa karanekA yahI kAla hai // 102 / / bhagavAn vRSabhadevane aisA kahakara tathA bAra-bAra unheM AzIrvAda dekara apane cittameM sthita zruta devatAko AdarapUrvaka suvarNake vistRta paTTepara sthApita kiyA, phira donoM hAthoMse a A Adi varNamAlA likhakara unheM lipi (likhanekA ) upadeza diyA aura anukramase ikAI dahAI Adi aMkoMke dvArA unheM saMkhyAke jJAnakA bhI upadeza diyaa| bhAvArthaaisI prasiddhi hai ki bhagavAnne dAhine hAthase varNamAlA aura bAyeM hAthase saMkhyA likhI thii|| 103-104 // tadanantara jo bhagavAnake mukhase nikalI huI hai, jisameM "siddhaM namaH' isa prakArakA maMgalAcaraNa atyanta spaSTa hai, jisakA nAma siddhamAtRkA hai, jo svara aura vyaMjanake bhedase do bhedoMko prApta hai, jo samasta vidyAoMmeM pAyI jAtI hai, jisameM aneka saMyukta akSaroMkI utpatti hai, jo aneka bIjAkSaroMse vyApta hai aura jo zuddha motiyoMkI mAlAke samAna hai aisI akArako Adi lekara hakAra paryanta tathA visarga anusvAra jihvAmUlIya aura upadhmAnIya ina ayogavAha paryanta samasta zuddha akSarAvaloko buddhimatI brAhmI putrIne dhAraNa 1. yuvayoH / 2. saMmAnam / 3. vidyaavtii| 4. trivargarUpeNa phalitAm / 5. tatkAraNAt / 6. kurvAthAm / 7. suvarNakalake / 8. puujyaa| 9. libi Ta0 / lipim / "likhitAkSaravinyAse lipilibirubhe striyau|" itymrH| 10. saMkhyAjJAnaM a0, 50, da0, sa0, l0| 11. hakAravisarjanIyAH [anusvAravisargajihvAmUlIyopadhmAnIyayamAH / 12. avicchinnAm / saMgatAma a0, pa0, sa0, m0,| 13. hallyU [ityAdibhiH] / Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 AdipurANama samavAdIdharada brAhmI maMdhAvinyatisundarI / sundarI gaNitaM sthAnakramaiH samyagadhArayat // 10 // na vinA vAGmayAt kiMcidasti zAmaM kalApi vaa| tato vArumayamavAdI vedhAstAbhyAmupAdizat // 10 // mumedhasAvasaMmohAdadhyaSAtAM guromukhAt / vAgdevyAviva nizzeSa vAGmayaM granthato'rthataH // 11 // . "padavidyAmadhigchandovicitiM vAgalaMkRtim / yI samuditAmetAM tadvido vAhamayaM viduH // 11 // tadA svAyaMbhuvaM nAma padazAstramabhUn mahat / yattatparazatAdhyAyaratigambhIramadhivat // 112 // chandovicitimapye nAnAdhyAyarupAdizat / ukAtyukAdibhedAMzca SaDaviMzatimadIrazat // 113 // ..... prastAraM naSTamuddiSTamaMkadvitrilaghukriyAm / saMkhyAmathAdhvayogaM ca vyAjahAra girIpatiH // 114 // upamAdInalaMkArAstanmArgadvayavistaram / daza prANAnalaMkArasaMgraha vibhurabhyadhAt // 115 // athainayoH padajJAna'dIpikAmiH prakAzitAH / kalAvidyAza nizzeSAH svayaM pariNatiM yayuH // 116 // itihAdhItanizzeSavidye te gurvanugrahAt / vAgdevatAvatArAya kanye pAtratvamIyatuH // 117 // kiyA aura atizaya sundarI sundarIdevIne ikAI dahAI Adi sthAnoMke kramase gaNita zAstrako acchI taraha dhAraNa kiyA // 105-108 / / vAGmayake binA na to koI zAna hai aura na koI kalA hai isalie bhagavAna vRSabhadevane sabase pahale una putriyoM ke lie vAGmayakA upadeza diyA thaa|| 109 / / atyanta buddhimatI una kanyAoMne sarasvatI devIke samAna apane pitAke mukhase saMzaya viparyaya Adi dopoMse rahita zabda tathA artha rUpa samasta vAGmayakA adhyayana kiyA thA // 110 // vAGmayake jAnanevAle gaNadharAdi deva vyAkaraNa zAstra, chandazAstra aura alaMkAra zAstra ina tInoMke samUhako vAGmaya kahate haiM / / 111 / usa samaya svayambhU arthAt bhagavAna vRSabhadevakA banAyA huA eka bar3A bhArI vyAkaraNa zAstra prasiddha huA thA usameM sause bhI adhika adhyAya the aura vaha samudra ke samAna atyanta gambhIra thA // 112 / / isI prakAra unhoMne aneka adhyAyoMmeM chandazAstrakA bhI upadeza diyA thA aura usake uktA atyuktA Adi chabbIsa bheda bhI dikhalAye the / / 113 / / aneka vidyAoMke adhipati bhagavAnne prastAra, naSTa, udiSTa, ekadvitrilaghukriyA, saMkhyA aura adhvayoga chandazAsake ina chaha pratyayoMkA bhI nirUpaNa kiyA thA / / 114 // bhagavAnne alaMkAroMkA saMgraha karate samaya athavA alaMkArasaMgraha granthameM upamA rUpaka yamaka Adi alaMkAroMkA kathana kiyA thA, unake zabdAlaMkAra aura arthAlaMkAra rUpa do mAgauMkA vistArake sAtha varNana kiyA thA aura mAdhurya oja Adi daza prANa arthAt guNoMkA bhI nirUpaNa kiyA thA // 115 // ___athAnantara brAjhI aura sundarI donoM putriyoMkI padajJAna (vyAkaraNa-jJAna) rUpI dIpikAse prakAzita huI samasta vidyAe~ aura kalAe~ apane Apa hI paripakva avasthAko prApta ho gayI thIM // 116 / / isa prakAra guru athavA pitAke anugrahase jinane samasta vidyAe~ par3ha lI haiM aisI ve donoM putriyA~ sarasvatI devIke avatAra leneke lie pAtratAko prApta huI thiiN| bhAvArtha-ve itanI adhika jJAnavatI ho gayI thIM ki sAkSAt sarasvatI bhI unameM avatAra le 1. samyagavadhArayati sma / 2. shbdtH| 3. vyAkaraNazAstram / 4. zabdAlaMkArama / 5. svAyaMbhuvaM nAma vyAkaraNazAstram / 6. zatAt pare parazzatAH [zatAt parANi adhikAni parazzatAni, parazabdena samAnArthaH / 'parazabdo'santaH ityeke / rAjadantAditvAtpUrvanipAtaH' / ityamoghAvRttAvuktam / varcaskAdiSu namaskArAdaya ityatra / iti TippaNapustake 'parazzatAH' iti zabdopari TippaNI] / 7. meruprastAram / 8. gauDavidarbhamArgadvayam / 9. "zleSaH prasAdaH samatA mAdhuryaM sukumaartaa| arthavyaktirudAratvamojaH kaantismaadhyH|| iti vaidarbhamArgasya prANA dazaguNA: smatAH / teSAM viparyayaH prAyo lakSyate gauDavamani // " 10. brAhmI mundaryoH / 11. vyAkaraNazAstraparijJAnapradIpikA / 12.iti hyadhIta pa0, a0, da0, la0 / Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SoDaza pa 3 // 120 // putrANAM ca yathAmnAyaM trinayA' dAnapUrvakam / zAstrANi vyAjahAramA nupUgyAM jagadguruH // 118 // maratAyArtha zAstraM ca bharataM ca sasaMgraham / adhyAyairativistIrNaiH sphuTIkRtya jagA~ guruH // 119 // vibhurvRSabhasenAya gItavAdyarthasaMgraham / gandharvazAstramAcakhyau yatrAdhyAyAH parazzatam / anantavijayAyAkhyad vidyAM citrakalA zritAm / nAnAdhyAyazatAkINAM sAkalAH sakalAH kalAH // 121 // vizvakarmamataM cAsmai vAstuvidyAmupAdizat / adhyAyavistarastatra bahubhedo'vadhAritaH // 122 // kAmanItimatha strINAM puruSANAM ca lakSaNam / AyurvedaM dhanurvedaM tantraM cAzvemagocaram // 123 // tathA ratnaparIkSAM ca bAhubalyAkhyasUnave / vyAcakhyau bahudhAmnAtaira dhyAyairativistRtaiH // 124 // kimatra bahunophena zAstraM lokopakAri yat / tatsarvamAdikarttAsI svAH samamvaziSat 'prajAH // 125 // samudIpitavidyasya kAvyAsIddolitA vibhoH / svabhAvabhAsvarasyeva bhAsvataH zaradAgame // 126 // sutairadhIta nizzeSavicairadyutadIzitA / kiraNairiva tigmAMzu rAsAditazaradyutiH // 127 // putrairiSTaH kalatraizca vRtasya bhuvanezinaH / mahAn kAlo vyatoyAya" divyairbhogairanArataiH // 128 // tataH kumArakAlo'sya "kalito munisattamaiH / viMzatiH pUrvalakSANAM pUryate sma mahAdhiyaH // 129 // 51 357 sakatI thI ||117|| jagadguru bhagavAn vRSabhadevane isI prakAra apane bharata Adi putroMko bhI vinayo banAkara kramase AmnAyake anusAra aneka zAstra par3hAye ||118 || bhagavAnne bharata putrake lie atyanta vistRta - bar3e-bar3e adhyAyoMse spaSTa kara arthazAstra aura saMgraha ( prakaraNa ) sahita nRtyazAstra par3hAyA thA / / 119 || svAmI vRSabhadevane apane putra vRSabhasenake lie jisameM gAnA bajAnA Adi aneka padArthoMkA saMgraha hai aura jisameM sause bhI adhika adhyAya haiM aise gandharva zAstrakA vyAkhyAna kiyA thA || 120|| anantavijaya putra ke lie nAnA prakAra ke saikar3oM adhyAyoMse bharI huI citrakalA sambandhI vidyAkA upadeza diyA aura lakSmI yA zobhAsahita samasta kalAoMkA nirUpaNa kiyA / / 121 || isI anantavijaya putra ke lie unhoMne sUtradhArakI vidyA tathA makAna banAnekI vidyAkA upadeza diyA / usa vidyAke pratipAdaka zAstroMmeM aneka adhyAyoMkA vistAra thA tathA usake aneka bheda the || 122|| bAhubalI putra ke lie unhoMne kAmanIti, strI-puruSoMke lakSaNa, Ayurveda, dhanurveda, ghor3A hAthI Adike lakSaNa jAnaneke tantra aura ratnaparIkSA Adike zAstra aneka prakArake bar3e-bar3e adhyAyoMke dvArA sikhalAye / / 123-124 || isa viSaya meM adhika kahane se kyA prayojana hai ? saMkSepameM itanA hI basa hai ki lokakA upakAra karanevAle jo-jo zAstra the bhagavAna AdinAthane ve saba apane putroMko sikhalAye the || 125 || jisa prakAra svabhAvase dedIyamAna rahanevAle sUryakA teja zaradaRtuke Anepara aura bhI adhika ho jAtA hai, usI prakAra jinhoMne apanI samasta vidyAe~ prakAzita kara dI haiM aise bhagavAn vRSabhadevakA teja usa samaya bhArI adbhuta ho rahA thA || 126 || jinhoMne samasta vidyAe~ par3ha lI haiM aise putroMse bhagavAn vRSabhadeva usa samaya usa prakAra suzobhita ho rahe the jisa prakAra ki zaraRtu meM adhika kAntiko prApta honevAlA sUrya apanI kiraNoMse suzobhita hotA hai / / 127|| apane iSTa putra aura iSTa striyoM se ghire hue bhagavAn vRSabhadevakA bahuta bhArI samaya nirantara aneka prakAra ke divya bhoga bhogate hue vyatIta ho gayA / / 128|| isa prakAra aneka prakArake bhogoMkA anubhava karate hue bhagavAnkA bIsa lAkha pUrva varSAMkA kumArakAla pUrNa huA thA aisI uttama munigaNa 1. binayopadezapurassaram / 2. paripAtyA / 3. nItizAstram / 4. sakalAH da0 / 5. vaidyazAstram / 6. kathitaiH / 7. AtmIyAH / 8. putrAn / 9. zaradyubhiH Ta0 / - vyAptazarannabhobhiH / 10. atItamabhUt / 11. kathitaH / Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 AdipurANam atrAntare mahauSadhyo dIptoSadhyazca pAdapAH / sasarvoSadhayaH kAlAjAtAH prakSINazaktikAH // 130 // sasyAnyakRSTapacyAni yAnyAsan sthitayaM nRNAm / prAyastAnyapi kAlena yayurviralatAM bhuvi // 131 // rasavIrya vipAkaistaiH prahINAH pAdapA yadA / tadAtA divAdhAbhiH prajA vyAkulatAM gatAH // 132 // 'tatprahANAnmanovRttiM dadhAnA gyAkulIkRtAm / nAbhirAjamupAsaMduH prajA jIvitakAmyayA // 133 // nAbhirAjAjJayA sraSTustato'ntikamupAyayuH / prajAH praNatamU no jIvitopAyalipsayA // 134 // atha vijJApayAmAsurityupetya sanAtanam / prajAH prajAtasaMtrAsAH zaraNyaM zaraNAzritAH // 135 // vAnchantyo jIvikA deva tvAM vayaM zaraNaM shritaaH| tamanAyasva lokaza tanupAya'pradarzanAt // 136 // vibho samUla' mutsannAH pitRkalpA mhaadhipaaH| phalantyakRSTapacyAni sasyAnyapi ca nAdhunA // 137 // kSutpipAsAdibAdhAzca dunvantyasmAnsamutthitAH / na kSamAH bhaNamapyakaM prANituM promitAzanAH / / 138 // zItAtapamahAvAtapravarSIpaplavazva naH / nirAzrayAndunotyadya ahi nastatpratikriyAm // 139 // svAM devamAdikartAraM kalpAMghripamivonnatam / samAzritAH kathaM bhIteH padaM syAma vayaM vibhoH // 14 // "tato'smAkaM yathAdya syAjIvikA nirupar3avA / tathopadeSTumudyogaM kuru deva prasIda naH // 141 // dharadevane gaNanA kI hai / / 129 / / isI bIcameM kAlake prabhAvase mahauSadhi, dIptauSadhi, kalpavRkSa tathA saba prakArako oSadhiyA~ zaktihIna ho gayI thiiN||130|| manuSyoM ke nirvAha ke lie jo binA boye hue utpanna honevAle dhAnya the ve bhI kAlake prabhAvase pRthivImeM prAyaH karake viralatAko prApta ho gaye the-jahA~ kahIM kucha-kucha mAtrAmeM hI raha gaye the // 131 // jaba kalpavRkSa rasa, vIrya aura vipAka Adise rahita ho gaye taba vahA~kI prajA roga Adi aneka bAdhAoMse vyAkulatAko prApta hone lagI / / 132 // kalpavRkSoMke rasa, vIrya Adike naSTa honese vyAkula manovRttiko dhAraNa karatI huI prajA jIvita rahanekI icchAse mahArAja nAbhirAjake samIpa gayI / / 133 / / tadanantara nAbhirAjakI AjJAse prajA bhagavAna vapabhanAthake samIpa gayI aura apane jIvita rahaneke upAya prApta karanekI icchAse unheM mastaka jhukAkara namaskAra karane lagI / / 134 // athAnantara annAdike naSTa honese jise aneka prakArake bhaya utpanna ho rahe haiM aura jo sabako zaraNa denevAle bhagavAnakI zaraNako prApta huI hai aisI prajA sanAtana-bhagavAna ke samIpa jAkara isa prakAra nivedana karane lagI ki // 135 / / he deva, hama loga jIvikA prApta karaneko icchAse ApakI zaraNameM Aye hue haiM isalie. he tIna lokake svAmI, Apa usake upAya dikhalAkara hama logoMkI rakSA kiijie||136|| he vibho, jo kalpavRkSa hamAre pitAke samAna the-pitAke samAna hI hama logoMkI rakSA karate the ve saba mUlasahita naSTa ho gaye haiM aura jo dhAnya binA boye hI utpanna hote the ve bhI aba nahIM phalate haiM // 137 / / he deva, bar3hatI huI bhUkha pyAsa AdikI bAdhAe~ hama logoMko dukhI kara rahI haiN| anna-pAnIse rahita hue hama loga aba eka kSaNa bhI jIvita rahane ke lie samartha nahIM haiM // 138 / / he deva, zIta, Atapa, mahAvAyu aura varSA AdikA upadrava Azrayarahita hama logAMko dukhI kara rahA hai isalie Aja ina sabake dUra karaneke upAya kahie // 139 / / he vibho, Apa isa yugake Adi kartA haiM aura kalpavRkSake samAna unnata haiM, Apake Azrita hue hama loga bhayake sthAna kaise ho sakate haiM ? // 140 / / isalie he deva, jisa prakAra hama logoMkI AjIvikA nirupadrava ho jAye, Aja usI prakAra upadeza denekA 3. diiptossvyH| [etadrUpAH vRkSAH] / 2. jIvanAya / 3.svAduH / 4. prinnnn| 5. santApAdi / 6. hAneH / 7. jiivitvaanychyaa| 8. jIvitam / 9. tat kAraNAt / 10. rakSa / 11. jIvitopAya / 12. naSTAH / -mucchinnAH 10, d0|-mucchnnaa: l0| 13. pitsdshaaH| 14. jIvitam / 15. bhavema / 16. tataH kAraNAt / Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 359 SoDazaM parva zrutveti tadvaco dInaM karuNApreritAzayaH / mana: 'praNidadhAvevaM bhagavAnAdipUruSaH // 142 // pUrvAparavideheSu yA sthitiH samavasthitA / sAya pravartanIyAtra tato jIvantyamUH prajAH // 14 // SaTakarmANi yathA tatra yathA varNAzramasthitiH / yathA grAmagRhAdInAM saMstyAyAzca pRthagvidhAH // 144 // tathAtrApyucitA vRttirupAyairemiraGginAm / nopAyAntaramastyeSAM prANinAM jIvikAM prati // 145 // karmabhUradya jAteyaM vyatItau kalpabhUruhAm / tato'tra karmamiH SaDbhiH prajAnAM jIvikocitA // 146 / / ityAkalayya tatkSemavRtyupAyaM kSaNaM vibhuH / muhurAzvAsayAmAsa mA bhaipTeti tadA prajAH // 147 // athAnudhyAnamAtreNa vibho zakraH sahAmaraiH / prAptastajjIvanopAyAnityakArSI dvimAgataH // 148 // zubhe dine sunakSatre sumuhUteM zubhodaye / svoccastheSu grahepUccairAnukUlye jagadguroH // 149 // kRtaprathamamAGgalye surendro jinamandiram / nyavezayat purasyAsya madhye vizvapyanukramAt // 150 // kosalAdIn mahAdezAn sAketAdipurANi ca / sArAmasImanigamAn kheTAdIMzca nyavezayat // 15 // dezAH sukosalAvantIpuNDo prAzmakaramyakAH / kurukAzIkaliGgAGgavaGgasumAH samudrakAH // 152 // kAzmIrozInarAnartavatsapaJcAlamAlavAH / dazArNAH kacchamagadhA vidarbhAH kurujAGgalam // 15 // ..... prayatna kIjie aura hama logoMpara prasanna hUjie // 141 // isa prakAra prajAjanoMke dIna vacana sunakara jinakA hRdaya dayAse prerita ho rahA hai aise bhagavAna AdinAtha apane manameM aisA vicAra karane lage / / 142 // ki pUrva aura pazcima videha kSetrameM jo sthiti vartamAna hai vahI sthiti Aja yahA~ pravRtta karane yogya hai usIse yaha prajA jIvita raha sakatI hai / / 143 // vahA~ jisa prakAra asi maSI Adi chaha karma haiM, jaisI kSatriya Adi vargoM kI sthiti hai aura jaisI grAma-ghara AdikI pRthaka-pRthaka racanA hai usI prakAra yahA~para bhI honI cAhie / inhIM upAyoMse prANiyoMkI AjIvikA cala sakatI hai| inakI AjIvikAke lie aura koI upAya nahIM hai // 144-145 / / kalpavRkSoMke naSTa ho jAnepara aba yaha karmabhUmi prakaTa huI hai, isalie yahA~ prajAko asi, maSI Adi chaha karmoke dvArA hI AjIvikA karanA ucita hai // 146 / isa prakAra svAmI vRSabhadevane kSaNabhara prajAke kalyANa karanevAlI AjIvikAkA upAya socakara use bAra bAra AzvAsana diyA ki tuma bhayabhIta mata hoo||147|| athAnantara bhagavAnke smaraNa karane mAtrase devoMke sAtha indra AyA aura usane nIce likhe anusAra vibhAga kara prajAkI jIvikAke upAya kiye // 148 / zubha dina, zubha nakSatra, zubha muhUrta aura zubha lagnake samaya tathA sUrya Adi grahoMke apane apane ucca sthAnoMmeM sthita rahane aura jagadguru bhagavAnke hara eka prakArako anukUlatA honepara indrane prathama hI mAMgalika kArya kiyA aura phira usI ayodhyA purIke bIcameM jinamandirakI racanA kI / isake bAda pUrva dakSiNa pazcima tathA uttara isa prakAra cAroM dizAoMmeM bhI yathAkramase jinamandiroMkI racanA kI // 149-150 / / tadanantara kauzala Adi mahAdeza, ayodhyA Adi nagara, vana aura sImAsahita gA~va tathA kher3oM AdikI racanA kI thii||151|| sukozala, avantI, puNDa, uNDU, azmaka, ramyaka, kuru, kAzI, kaliMga, aMga, vaMga, suhA, samudraka, kAzmIra, uzInara, Anarta, vatsa, paMcAla, mAlava, dazArNa, kaccha, magadha, vidarbha, kurujAMgala, karahATa, mahArASTra,surASTra, AbhIra, koMkaNa,vanavAsa, Andhra, karNATa, kozala, cola,kerala, 1. ekAgraM cakAra / 2. sannivezAH / racanAvizeSa ityarthaH / 3. nAnAvidhAH / 4. prabhuH / 5. smaraNa / . 6. vibhAgazaH a0, 50, 60, sa0 Ta.1 vibhAgAt / 7. punnddoddaa-| 8. -varta- a0, 10,60 / 9. kurujAGgalAH s0| Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 AdipurANam karahATamahArASTrasurASTrAbhIrakoNAH / vanavAsAndhrakarNATakosalAnolakaralAH // 154 // dAbhisArasauvIrazUrasenAparAntakAH / vidahasindhugAndhArapavanAdipallavAH // 155 // kAmbojA raTTabAhIkaturuSkazakakayAH / nivezitAstathAnye'pi vibhakA viSayAstadA // 156 // adevamAtRkAH kaMcid viSayA devamAtRkAH / para sAdhAraNAH kecid yathAsvaM te nivezitAH // 157 // abhUtapUrvairudbhUtairbhUrabhAttairjanAspadaiH / divaH khaNDerivAyAtaiH kautukAddharaNItalam // 158 // dezaiH sAdhAraNAnapajAGgalastaistatA mahI / reje rajatabhUma rArAdA ca payonidheH // 159 // tadanteSvantapAlAnAM durgANi parito'bhavan / sthAnAni lokapAlAnAmiva svardhAmasImasu // 16 // tadantarAladezAzca babhUvuranurakSitAH / lubdhakAraNyacarake pulindazavarAdimiH // 161 // madhye janapadaM raMjU rAjadhAnyaH pariSkRtAH / vapraprAkAraparikhAgopurATTAlakAdimiH // 162 // tAni sthAnIyasaMjJAni'durgANyAvRtya srvtH| grAmAdInAM nivezo'bhUd ythaabhihitlkssmnnaam||16|| prAmAvRtiparikSepamAtrAH syurucitA"zrayAH / zUdrakarSakabhUyiSTAH "sArAmAH sajalAzayA // 16 // "grAmAH[grAma: ] "kulazateneSTo "nikRSTaH smdhisstthitH| parastatpazca'zatyA syAt susamRddhakRSIvala:165 dAru, abhisAra, sauvIra, zUrasena, aparAntaka, videha, sindhu, gAndhAra, yavana, cedi, pallava, kAmboja, AraTTa, vAhIka, turuSka, zaka aura kekaya ina dezoMkI racanA kI tathA inake sivAya usa samaya aura bhI aneka dezoMkA vibhAga kiyA // 152-156 / / indrane una dezoMmeM-se kitane hI deza yathAsambhava rUpase adevamAtRka arthAt nadI-naharoM Adise sIMce jAnevAle, kitane hI deza devamAtRka arthAt varSAke jalase sIMce jAnevAle aura kitane hI deza sAdhAraNa arthAt donoMse sIMce jAnevAle nirmANa kiye the // 157 / jo pahale nahIM the navIna hI prakaTa hue the aise dezoMse vaha pRthivItala aisA suzobhita hotA thA mAno kautukavaza svargake Tukar3e hI Aye hoM // 158 // vijayArdha parvatake samIpase lekara samudra paryanta kitane hI deza sAdhAraNa the, kitane hI bahuta jalavAle the aura kitane hI jalakI durlabhatAse sahita the, una dezoMse vyApta huI pRthivI bhArI suzobhita hotI thI // 159 // jisa prakAra svargake dhAmoM-sthAnoMkI sImAoMpara lokapAla devoMke sthAna hote haiM usI prakAra una dezoMkI anta sImAoMpara bhI saba ora antapAla arthAt sImArakSaka puruSoMke kile bane hue the| 160 // una dezoMke madhya meM aura bhI aneka deza the jo lubdhaka, AraNya, caraTa, pulinda tathA zabara Adi mleccha jAtike logoMke dvArA rakSita rahate the // 161 // una dezoMke madhyabhAgameM koTa, prAkAra, parikhA, gopura aura aTArI Adise zobhAyamAna rAjadhAnI suzobhita ho rahI thIM // 162 // jinakA dUsarA nAma sthAnIya hai aise rAjadhAnIrUpI kileko gherakara saba ora zAstrokta lakSaNavAle gA~voM AdikI racanA huI thI // 163 / jinameM bAr3ase ghire hue ghara hoM, jinameM adhikatara zUdra aura kisAna loga rahate hoM tathA jo bagIcA aura tAlAboMse sahita hoM, unheM grAma kahate haiM // 164 // jisameM sau ghara hoM use nikRSTa arthAt choTA gA~va kahate haiM tathA jisameM pA~ca sau ghara hoM aura 1.-koGgaNAH ba0 / 2. kambojAraka-sa0 / 3. nadImAtRkAH / 4. nadImAtRkadevamAtRka- mizrAH / 5. deshH| 6. jalaprAyakardamaprAyaH / 7. vijayAddhasya / 8. samIpAt / 9. samudraparyantam / 10.-caraTa pa.. da0, ma0, l0| 11. prAktanazlokoktarAjadhAnInAmeva sthaaniiysNjnyaani| 12. sthAnIyasaMjJAnyAvRtya sarvatastiSThantIti sambandhaH / 13. yathoktalakSaNAnAm / 14. mAtrAbhirucitA- a0, sa0, la0, m0| 15. yogygRhaaH| 16. ArAmasahitAH / 17. grAmaH 60, sa0, ma., la0, a0,10,ba0 / 18, gRhazatena / 19. jaghanyaH / 20. utkRSTaH 21. gRha paJcazatena / . Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ poDa parva 361 krozadvikrozapImAno grAmAH syuradhamottamAH / 'sampAsasyasukSetrAH prabhUtayavasodakAH // 166 // sarigiridarI gRSTikSIrakaNTakazAkhinaH / vanAni saMtavazceti teSAM sImopalakSaNam // 16 // taskartRbhoktRniyamI yogakSemAnucintanam / viSTidaNDakarANAM ca nibandho rAjasAdbhavet // 16 // parikhAgopurAhAlavapraprAkAramaNDitam / nAnAbhavanavinyAsaM sodyAnaM sajalAzayam // 169 // puramevaMvidhaM zastamucitAddezasusthitam / pUrvottaraplavAmmaskaM pradhAnapuruSocitam // 17 // sarigiribhyAM saMrudaM kheTamAhurmanISiNaH / kevalaM girisaMvaM kharvaTaM taspracakSate // 11 // maDambamAmananti jJAH 'paJcaprAmazatIvRttam / pattanaM tarasamudrAnta yaumiravatIryate // 12 // bhaved droNamukhaM nAmnA nimnagAtaTamAzritam / saMvAhastu ziromyUDhadhAnyasaMcaya ipyate // 173 // "puTabhedanabhedAnAmamISAM ca kacikacit / saMnivezo ''bhavat pRthSyAM yathoDezamito'mutaH // 17 // zatAnyaSTau ca catvAri dve ca syumisaMkhyayA / rAjadhAnyAstathA droNa mukhakhavaTayoH kramAt // 175 // jisake kisAna dhanasampanna hoM use bar3A gA~va kahate haiM // 165 // choTe gA~voMko sImA eka kosakI aura bar3e gA~voMko sImA do kosakI hotI hai| ina gA~voMke dhAnake kheta sadA sampanna rahate haiM aura inameM ghAsa tathA jala bhI adhika rahatA hai / / 166 / / nadI, pahAr3a, guphA, zmazAna bhIravRkSa arthAt thUvara Adike vRkSa, babUla Adi ka~TIle vRkSa, vana aura pula ye saba una gA~voMkI sImAke cihna kahalAte haiM arthAt nadI Adise gA~voMkI sImAkA vibhAga kiyA jAtA hai||167|| gA~va ke basAne aura upabhoga karanevAloMke yogya niyama banAnA, navIna vastuke banAne aura purAnI vastukI rakSA karaneke upAya, vahA~ ke logoMse begAra karAnA, aparAdhiyoMkA daNDa karanA tathA janatAse kara vasUla karanA Adi kArya rAjAoMke adhIna rahate the // 168 // jo parikhA, gopura, aTArI, koTa aura prAkArase suzobhita ho, jisameM aneka bhavana bane hue hoM, jo bagIce aura tAlAboMse sahita ho, jo uttama rItise acche sthAnapara basA huA ho, jisameM pAnIkA pravAha pUrva aura uttarake bIcavAlI IzAna dizAkI ora ho aura jo pradhAna puruSoMke rahane ke yogya ho vaha prazaMsanIya pura athavA nagara kahalAtA hai // 169-170 / / jo nagara nadI aura parvatase ghirA huA ho use buddhimAna puruSa kheTa kahate haiM aura jo kevala parvatase ghirA huA ho use kharvaTa kahate haiM // 171 / / jo pA~ca sau gA~voMse ghirA ho use paNDitajana maDamba mAnate haiM aura jo samudrake kinAre ho tathA jahA~para loga nAvoMke dvArA utarate haiM-(Ate-jAte haiM) use pattana kahate haiM / / 172 // jo kisI nadIke kinArepara ho use droNamukha kahate haiM aura jahA~ mastaka paryanta U~ce-U~ce dhAnyake Dhera lage hoM vaha saMvAha kahalAtA hai // 17 // isa prakAra pRthivIpara jahA~-tahA~ apane-apane yogya sthAnoMke anusAra kahIM-kahIMpara Upara kahe hue gA~va nagara AdikI // 174|| eka rAjadhAnImeM jadhAnImeM ATha sau gA~va hote haiM, eka droNamukhameM cAra sau gA~va hote haiM aura eka kharvaTameM do sau gA~va hote haiN| daza gA~voMke bIca jo eka bar3A bhArI gA~va hotA hai use saMgraha (jahA~para hara eka vastuoMkA saMgraha rakhA jAtA ho) kahate haiM / isI prakAra ghoSa tathA Akara Adike lakSaNoMkI bhI kalpanA kara lenI cAhie arthAt jahA~para bahuta 1. phalita / 2. pracurataNajalA: / 3. zmazAnam / -bhRSTi-40, da0, ma0, l0|-sRsstti- a0, s.| 4. alabdhalAbho yogaH, labdhaparirakSaNaM kSemastayoH cintanam / 5. nRpAdhInaM bhavet / 6. pUrvottarapravAhajalam / 'nagarake mArgakA jala pUrva aura uttarameM bahe to nagaranivAsiyoMko lAbha haiM athavA pUrvottarazabdavAcya IzAna dizAmeM bahe to nagaravAsiyoMko atyanta lAbha hai|' iti hindIbhASAyAM spaSTo'rthaH / 7. napAdiyogyam / 8.kheDama0, la0 / 9. paJcagrAmazatIpariveSTitam / 10. pattanam / 11. -bhavet va0, da0 / Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 4 dazagrAmyAstu madhye yo mahAn grAmaH sa saMgrahaH / tathA 'ghoSakarAdInAmapi lakSma vikarUpyatAm // 176 // puraM vibhAgamityuccaiH kurvan gIrvANanAyakaH / tadA purandarakhyAtimagAdanvarthatAM gatAm // 177 // tataH prajA nivezyaiSu sthAneSu sraSTurAzayA / jagAma kRtakAryoM gAM maghavAnujJayA pramoH // 178 // asiSaH kRSividyA vANijyaM zilpameva ca / karmANImAni SoDhA syuH prajAjIvanahetavaH // 179 // tatra vRttiM prajAnAM sa bhagavAn matikauzalAt / upAdizat sarAgo hi sa tadAsIjagadguruH // 180 // tatrAsikarma sevAyAM maSiliMpividhau smRtA / kRSibhUkarSaNe proktA vidyA zAstropajIvane // 181 // vANijyaM vaNijAM karma zilpaM syAt karakauzalam / tacca citrakalApatracchedAdi bahudhA smRtam // 182 // utpAditAstrayo varNAstadA tenAdivedhasA / kSatriyA vaNijaH zUkhAH kSatatrANAdibhirguNaiH // 183 // kSatriyAH zastrajovitvamanumaya tadAbhavan / vaizyAzca kRSivANijyapAzupAlyopajIvitAH // 184 // teSAM zuzrUSaNAcchUdrAste dvidhA kArvakAravaH / kAravo rajakAdyAH syuH tato'nye syurakAravaH // 185 // kAravo'pi matA dvedhA spRzyAspRzyavikalpataH / tatrAspRzyA prajAbAyAH spRzyAH syuH karttakAdayaH // 186 // 362 . ghoSa (ahIra) rahate haiM use ghoSa kahate haiM aura jahA~para sone cA~dI AdikI khAna huA karatI hai use Akara kahate haiM / / 175 - 176 / / isa prakAra indrane bar3e acche DhaMgase nagara, gA~voM AdikA vibhAga kiyA thA isalie vaha usI samaya se purandara isa sArthaka nAmako prApta huA thA // 177 // tadanantara indra bhagavAnkI AjJAse ina nagara, gA~va Adi sthAnoMmeM prajAko basAkara kRtakRtya hotA huA prabhukI AjJA lekara svargako calA gayA // 178 // asi, maSi, kRSi, vidyA, vANijya aura zilpa ye chaha kArya prajAkI AjIvikA kAraNa haiN| bhagavAn vRSabhadevane apanI buddhikI kuzalatAse prajAke lie inhIM chaha karmoM dvArA vRtti (AjIvikA) karanekA upadeza diyA thA so ThIka hI hai kyoMki usa samaya jagadguru bhagavAn sarAgI hI the vItarAga nahIM the| bhAvArthasAMsArika kAryoMkA upadeza sarAga avasthA meM diyA jA sakatA hai / / 179-180 / / una chaha karmoM meM se talavAra Adi zastra dhAraNakara sevA karanA asikarma kahalAtA hai, likhakara AjIvikA karanA maSikarma kahalAtA hai, jamInako jotanA - bonA kRSikarma kahalAtA hai, zAstra arthAt par3hAkara yA nRtya-gAyana Adike dvArA AjIvikA karanA vidyAkarma hai, vyApAra karanA vANijya hai aura hastakI kuzalatAse jIvikA karanA zilpakarma hai vaha zilpakarma citra khIMcanA, phUla-patte kATanA AdikI apekSA aneka prakArakA mAnA gayA hai / / 181-182 / / usI samaya Adi brahmA bhagavAn vRSabhadevane tIna varNoM kI sthApanA kI thI jo ki kSatatrANa arthAt vipattise rakSA karanA Adi guNoMke dvArA kramase kSatriya, vaizya tathA zUdra kahalAte the || 183|| usa samaya jo zastra dhAraNakara AjIvikA karate the ve kSatriya hue, jo khetI vyApAra tathA pazupAlana Adike dvArA jIvikA Sardaar kahalAte the aura jo unakI sevA-zuzrUSA karate the ve zUdra kahalAte the / ve zUdra do prakAra ke the - eka kAru aura dUsarA akAru / dhobI Adi zUdra kAru kahalAte the aura unase bhinna akAru kahalAte the / kAru zUdra bhI spRzya tathA aspRzyake bhedase do prakArake mAne gaye haiN| unameM jo prajAse bAhara rahate haiM unheM aspRzya arthAt sparza karaneke ayogya kahate haiM aura nAI 1. dazagrAmasamAhArasya / 2. "ghoSa AbhIrapallI syAt" ityamaraH / 3. nagarANAm / 4. svargam / 5. hetave a0 ma0, la0 / 6. upAdizat ma0, la0 / 7 patracchedyAdi a0, pa0, sa0 ma0, 50, la0 / 8. - jIvinaH a0, pa0, ma0, ba0, la0 / 9 'zAliko mAlikazcaiva kumbhakAra' stilaMtudaH / nApitazceti paJcamI....... bhavanti spRSyakArukAH // rajakastakSakazcaivAyaskAro lohkArakaH / svarNakArazca paJcaite bhavantyaspRzya kArukAH // " [ etau zloko 'da' pustake'pyullikhito ] / Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SoDazaM parva yathAsvaM svocitaM karma prajA dadhurasaMkaram / vivAhajAtisaMbandhavyavahArazca tanmatam // 187 // yAvatI jagatI vRttirapApopahatA ca yA i sA sarvAsya matenAsIt sa hi dhAtA 'sanAtanaH // 188 // yugAdibrahmaNA tena yadirathaM sa kRto yugaH / tataH kRtayugaM nAmnA taM purANavido viduH // 189 // ASADhamAsa bahula pratipadivase kRtI / kRtvA kRtayugArambhaM prAjApatyamupeyivAn // 190 // kiyatyapi gate kAle SaTkarmaviniyogataH / yadA sausthityamAyAtAH prajAH kSamaNa yAMjitAH // 193 // tadAsyAvirabhUd dyAvApRthinyoH prAbhavaM mahat / AdhirAjye'bhiSiktasya surerAgatya satvaram // 192 // suraiH kRtAdarairdivyaiH salilairAdivedhasaH / kRto'bhiSeka ityeva varNanAstu kimanyayA // 193 // tathApyate kiMcit tadgataM varNanAntaram / supratItamapi prAyo yannAvaiti pRthagjanaH // 194 // tadA kila jagadvizvaM babhUvAnandanirbharam / divo'vA tAriSudevAH purodhAya puraMdaram // 195 // kRtopazobhamabhavat puraM sAketasAhvayam / harmyAprabhUmikA baddha ketumAlAkulAmbaram // 196 // tadAnanda mahAbhayaH praNedurnRpamandire / maGgalAni jagurvAranAryo neTuH surAGganAH // 197 // suravaitAlikA: " peDu" rutsAhAn saha maGgalaiH / pracakruramarAstoSAjjaya jIveti ghoSaNAm // 198 // 7 363 vagairahako spRzya arthAt sparza karaneke yogya kahate haiM / / 184-286 / / usa samaya prajA apane-apane yogya karmoMko yathAyogya rUpase karatI thI / apane varNakI nizcita AjIvikA ko chor3akara koI dUsarI AjIvikA nahIM karatA thA isalie unake kAryoM meM kabhI zaMkara (milAvaTa) nahIM hotA thA / unake vivAha, jAti sambandha tathA vyavahAra Adi sabhI kArya bhagavAna AdinAthakI AjJAnusAra hI hote the / 187 / / usa samaya saMsAra meM jitane pAparahita AjIvikAke upAya the ve saba bhagavAn vRSabhadevakI sammatimeM pravRtta hue the so ThIka hai kyoMki sanAtana brahmA bhagavAn vRSabhadeva hI haiM || 188|| cU~ki yugake Adi brahmA bhagavAn vRSabhadevane isa prakAra karmayugakA prArambha kiyA thA isalie purANake jAnanevAle unheM kRtayuga nAmase jAnate haiM || 189|| kRtakRtya bhagavAn vRSabhadeva ASAr3ha mAsa ke kRSNapakSakI pratipadA ke dina kRtayugakA prArambha karake prAjApatya (prajApatipane) ko prApta hue the arthAt prajApati kahalAne lage the || 120|| isa prakAra jaba kitanA hI samaya vyatIta ho gayA aura chaha karmoMkI vyavasthAse jaba prajA kuzalatApUrvaka sukhase rahane lagI taba devoMne Akara zIghra hI unakA samrATa padapara abhiSeka kiyA usa samaya unakA prabhAva svargaloka aura pRthivIloka meM khUba hI prakaTa ho rahA thA / / 191-192 / / yadyapi bhagavAn ke rAjyAbhiSekakA anya vizeSa varNana karanese koI lAbha nahIM hai itanA varNana kara denA hI bahuta haiM ki Adarase bhare hue devoMne divya jalase una Adi brahmA bhagavAn vRSabhadevakA abhiSeka kiyA thA tathApi usakA kucha anya varNana kara diyA jAtA hai kyoMki prAyaH sAdhAraNa manuSya atyanta prasiddha bAtako bhI nahIM jAnate haiM / / 193-194 // | usa samaya samasta saMsAra Anandase bhara gayA thA, devaloga indrako Age kara svargase avatIrNa hue the-utarakara ayodhyApurI Aye the / 195 / / usa samaya ayodhyApurI khUba hI sajAyI gayI thI / usake makAnoMke agrabhAgapara bA~dhI gayI patAkAoMseM' samasta AkAza bhara gayA thA / / 996 / / usa samaya rAjamandira meM bar3I Ananda-bheriyA~ baja rahI thIM, vArastriyA~ maMgalagAna gA rahI thIM aura devAMganAe~ nRtya kara rahI thIM // 197 devoMke bandIjana maMgaloMke sAtha-sAtha bhagavAn ke parAkrama par3ha rahe the aura devaloga santoSa se 1. dadhyu- ma0, la0 / 2. tatpurunAthamataM yathA bhavati tthaa| 3. jagato vRtti- a0, pa0, sa0 ma0 da0 / 4. nityaH / 5. ucyate / 6. abhiSekaprAptam / 7. sAdhAraNajanaH / 8. avataranti sma / 9. a kRtvA / 10. bodha karAH 11. vIryANi / Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 AdipurANama prathamaM pRthivImadhye mRtsnA racitavedikaM / surazilpisamArabdhaparAddhanandaNDapaM // 199 // rajacUrNacaya nyastaraGgabalyupacitrite / pratyodbhinnavikSiptasumanaHprakarAcite // 200 // maNikuTTimasaMkrAntavimba mauphikalambane / lasahitAnakakSauma cchAyAcitritaraGgakaM // 203 // dhRtamaGgalanAkastrI rudvasaMcAravartini [ vartmani ] / paryantanihitAnalpabhaGgakadravyasaMpadi // 202 // muravAravadhUhasta vidhUtacalacAmare / anyonyahastasaMkrAntanAnAsnAnaparicchad // 203 // salIlapadavinyAsa saMcarannAkakAminI / raNannUpurazaMkAra mukharIkRta diGmukhe // 204 // nRpAGgaNamahIra vRtamaGgalasaMgrahe / nivezya prAGmukhaM devamucite hariviSTare ||2050gndhrvaarbdhsNgiit mRdaMgAmandraniHsvane / triviSTapakuTIkroDamAkrAmati saktiTam // 206 nRtyannAkAGganApAThya nissvanAnugatasvaram / gAyantISu yazo jiSNoH kinnarISu zravassukham // 207 // tato'bhiSecanaM mattaH kattumArebhire'marAH / zAtakumbhavinirmANaiH kumbhaistIrthAmbusaMbhRtaiH // 208 // gaGgAsindhvo mahAnadyeoraprApya dharaNItalam / prapAte himavat kUTAi yadambu samupAhRtam // 209 // yacca gAGgaM payaH svacchaM gaGgAkuNDAt samAhRtam / sindhukuNDAdupAnItaM sindhoryat kamapaGkakam // 210 // "zeSanyomApagAnAM ca salilaM yadanAvilam / tattatkuNDaladApAta samAsAditajanmakam // 233 // . . 'jaya jIva', isa prakAra kI ghoSaNA kara rahe the / / 198 / / rAjyAbhiSekake prathama hI pRthivIke madhyabhAgameM jahA~ miTTIkI vedI banAyI gayI thI aura usa vedIpara jahA~ deva kArIgaroMne bahumUlyazreSTha AnandamaNDapa banAyA thA, jo ratnoMke cUrNasamUhase banI huI raMgAvalIse citrita ho rahA thA, jo navIna khile hue bikhere gaye puSpoMke samUha se suzobhita thA, jahA~ maNiyoMse jar3I huI jamInameM Upara laTakate hue motiyoMkA pratibimba par3a rahA thA, jahA~ rezamI vaskhake zobhAyamAna do chAyAse raMgabhUmi citrita ho rahI thI, jahA~ maMgala dravyoMko dhAraNa karanevAlI devAMganAoMse Ane-jAne kA mArga ruka gayA thA, jahA~ samIpameM bar3e-bar3e maMgaladravya rakhe hue the, jahA~ devoMkI apsarAe~ apane hAthoMse caMcala camara Dhola rahI thIM, jahA~ snAnakI sAmagrIko loga paraspara eka dUsareke hAthameM de rahe the, jahA~ lIlApUrvaka paira rakhakara idhara-udhara calatI huI devAMganAoMke runajhuna zabda karate hue nupuroMkI jhanakAra se dazoM dizAe~ zabdAyamAna ho rahI thIM, aura jahA~ aneka maMgaladravyoMkA saMgraha ho rahA thA aise rAjamahalake A~ganarUpI raMgabhUmi meM yogya siMhAsanapara pUrva dizA kI ora mukha karake bhagavAn vRSabhadevako baiThAyA aura jaba gandharva devoMke dvArA prArambha kie hue saMgIta ke samaya honevAlA mRdaMgakA gambhIra zabda samasta diktaToMke sAtha-sAtha tIna lokarUpI kuTIke madhyameM vyApta ho rahA thA tathA nRtya karatI huI devAMganAoMke par3he jAnevAle saMgIta ke svara meM svara milAkara kinnara jAtikI deviyA~ kAnoMko sukha denevAlA bhagavAnakA yaza gA rahI thIM usa samaya devoMne tIrthodakase bhare hue suvarNake kalazoMse bhagavAn vRSabhadevakA abhiSeka karanA prArambha kiyA / / 199-208 || bhagavAn ke rAjyAbhiSekake lie gaMgA aura sindhu ina donoM mahAnadiyoMkA vaha jala lAyA gayA thA jo himavatparvatakI zikhara se dhArA rUpa meM nIce gira rahA thA tathA jisane pRthivItalako chuA taka bhI nahIM thA / bhAvArthanIce girane se pahale hI jo baratanoM meM bhara liyA gayA thA || 209 || isake sivAya gaMgAkuNDase gaMgA nadIkA svaccha jala lAyA gayA thA aura sindhukuNDase sindhu nadIkA nirmala jala lAyA gayA thA / / 220 / / isI prakAra Uparase par3atI huI anya nadiyoMkA svaccha jala bhI unake girane ke 1. racita / 2. navavikasita / 3. dukUla / 4. paridare / 5. madhyam / 6. gadyapadyAdi / 7. jinendrasya / 8. zravaNaramaNIyam yathA bhavati tthaa| 9. upakramaM cakrire / 10. jalam / 11. rohiTrohitAsyAdInAm / 12. akaluSam / 13. tAni ca tAni kuNDAni / 14. samprAptajananam / Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___365 SoDaza parva zrIdevImiyaMdAnItaM panAdisarasAM payaH + hemAravindakialkapuJjasaMjAtarajanam // 212 // yadvAri 'sArasaM hArikalArasvAdu sotpalam / yacca tanmauktikodgArezAraM lAvaNasaindhavam // 213 // .. pAstA nandIzvaradvIpe vApyo nandottarAdayaH / suprasannodakAstAsAmApo yAzca vikalmaSAH // 14 // yazcAmbhaH saMbhRtaM kSIrasindhAnandIzvarArNavAt / svayaMbhUramaNAbdhezna dinyaH kumbharhiraNmayaiH // 21 // ityAmnA tairjalerebhirabhiSikto jagadguruH / svayaMpUtatamairaGgairapunAna tAni kevalam // 216 // surairAvarjitA vArAM dhArA muni vibhoramAt / rAjalakSmyA 'nivezo'yamiti dhArava pAtitA // 217 // carAcaraguromUni patantyo rejura'chaTAH / jagattApacchidaH svacchA guNAnAmiva saMpadaH // 21 // surendrarabhiSiktasya salilaiH"saurasaindhavaiH / nisargazucigAtrasya parAzuddhirabhUd vibhoH // 215 // nAkIndrAH kSAlayAcakru vibhorlAGgAni kevalam / prekSakANAM manovRti netrANyape'dhanAnyapi // 220 // nRtyatsurAGganApAGgazarAstasmin plve'mbhsaam| pAyitA'nujalaM tIvra yaccetAMsyabhidan nRnnaam||221|| kuNDoMse lAyA gayA thA / / 211 // zrI hrI Adi deviyA~ bhI padma Adi sarovaroMkA jala lAyI thIM jo ki suvarNamaya kamaloMkI kesarake samUhase pItavarNa ho rahA thA / 212 / / sAyaMkAlake samaya khilanevAle sugandhita kamaloMkI sugandhase madhura, atizaya manohara aura nIla kamaloMsahita tAlAboMkA jala lAyA gayA thaa| jo bAhara prakaTa hue motiyoMke samUhase atyanta zreSTha hai aisA lavaNasamudrakA jala bhI lAyA gayA thA / / 213 // nandIzvara dvIpameM jo atyanta svaccha jalase bharI huI nandottarA Adi vApikAe~ haiM unakA bhI svaccha jala lAyA gayA thA / / 214|| isake sivAya bhIrasamudra, nandIzvara samudra tathA svayambhUramaNa samudrakA bhI jala suvarNa ke bane hue divya kalazoM meM bharakara lAyA gayA thA / / 215 / / isa prakAra Upara kahe hue prasiddha jalase jagadguru bhagavAn vRSabhadevakA abhiSeka kiyA gayA thaa| cU~ ki bhagavAnkA zarIra svayaM hI pavitra thA ataH abhipekase vaha kyA pavitra hotA ? kevala bhagavAnne hI apane svayaM pavitra aMgoMse usa jalako pavitra kara diyA thA // 216 / / usa samaya bhagavAna ke mastakapara devoMke dvArA chor3I huI jalakI dhArA aisI zobhAyamAna ho rahI thI mAno usa mastakako rAjyalakSmIkA Azraya samajha kara rahI choDI gayI ho ||217||cr aura acara padArthoMke guru bhagavAn vRSabhadevake mastakapara par3atI huI jalakI chaTAe~ aisI zobhAyamAna hotIthI mAno saMsArakA santApa naSTa karanebAlI aura nirmala guNoMkI sampadAe~ hI hoM / / 218 // yadyapi bhagavAnkA zarIra svabhAvase hI pavitra thA tathApi indane gaMgA nadIke jalase usakA abhiSeka kiyA thA isalie usakI pavitratA aura adhika ho gayI thii|| 219 / / usa samaya indroMne kevala bhagavAnake aMgoMkA hI prakSAlana nahIM kiyA thA kintu dekhanevAle purupoMkI manovRtti, netra aura zarIrakA bhI prakSAlana kiyA thaa| bhAvArtha-bhagavAnakA rAjyAbhiSeka dekhane meM manuSyoMke mana, netra tathA samasta zarIra pavitra ho gaye the / / 220 / / usa samaya nRtya karatI huI devAMganAoMke kaTAkSarUpI bANa usa jalake pravAhameM pratibimbita ho rahe the isalie aise mAlUma hote the mAno unapara teja pAnI rakhA gayA ho aura isalie ve manuSyoMke cittako bhedana kara rahe the| bhAvArtha-devAMganAoMke kaTAkSoMse dekhanevAle manuSyoMke citta bhida jAte the // 221 / bhagavAnke zarIrake saMsargase 1. saraHsaMbandhi / 2. manoharam / 3. tatsamudra-muktAphalazabalam / 4. -tAraM ma0, 50, la0, tt.| -sAraM a0| 5. lavaNasindhoH saMbandhi / 6. -dvIpavApyo- pa0, a0, sa0, da0, ma0, l.| 7. AkhyAtaH / 8. pavitrANyakarot / 9. AthayaH / 10. sursindhusNbndhibhiH| 11. zarIrANi / 12. pAnaM kaaritaaH| ["pAnI car3hAkara tIkSNadhAra kiye gaye haiN|" iti hindI]13. iva / 14. vidArayanti sma / Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 AdipurANam jalairanAvilamatturaGgasaMgAt pavitritaH / parAkrAntA dhruvaM diSTyA vaddhitA svAmisaMpadA // 222 // kRtAbhiSeko ruruce bhagavAn suranAyakaiH / haimaiH kumbhairdhanaiH sAndhyaH yathA mandarabhUdharaH // 223 // nRpA mU miSikA ye naamiraajpurssraaH| rAjabadrAjasiMhoyamabhyaSicyata taissamam // 224 // paurAzca nalinIpatrapuTaH kumbhazca mAttikaH / sAraveNAmbunA cakrubhartuH pAdAmiSecanam // 225 // mAgadhAyAzca vanyendrA vijJAnadharamArcican / nAtho'smadviSayasyeti prItAH puNyAmipecanaiH // 226 // pUtastIrthAmbumiH snAtaH kaSAyasalilaiH punaH / dhauto gandhAmbumirdimya rasnApi "caramaM vibhuH // 227 // kRtAvagAhano bhUyo hamasnAnodakuNDakaM / sukhopNaH salilairdhAtA sukhamajanamanvabhUt // 228 // "snAnAntojjhitavikSiptamAlyAMzukavibhUSaNaH / ' bhartuH prAptAGgasaMspRSTi dAyavAsIrAGganA // 229 // "susnAtamaGgalAnyuccaiH paThatsu suravandiSu / rAjyalakSmIsamudAha snAnaM niraM vizad vibhuH // 230 // atha nirvartitasnAnaM kRtanIrAjanaM vibhum / "svarbhuvo bhUSayAmAsudinyaiH sragbhUSaNAmbaraH // 23 // pavitra huI nirmala jalase samasta pRthivI vyApta ho gayI thI isalie vaha aisI jAna par3atI thI mAno svAmI vRSabhadevakI rAjya-sampadAse santuSTa hokara apane zubha bhAgyase bar3ha hI rahI ho / / 222 / / indra java suvarNake bane hue kalazoMse bhagavAnkA abhiSeka karate the taba bhagavAna aise suzobhita hote the jaise ki sAyaMkAlameM honevAle bAdaloMse meru parvata suzobhita hotA hai / / 223 / / nAbhirAjako Adi lekara jo bar3e-bar3e rAjA the una sabhIne 'saba rAjAoMmeM zreSTha yaha vRSabhadeva vAstavameM rAjAke yogya haiM' aisA mAnakara unakA eka sAtha abhiSeka kiyA thA / / 224 / / nagaranivAsI logoMne bhI kisIne kamalapatrake bane hue donese aura kisIne miTTIke ghar3ese sarayU nadIkA jala lekara bhagavAnke caraNoMkA abhiSeka kiyA thA / / 225 // mAgadha Adi vyantaradevoMke indroMne bhI tIna jJAnako dhAraNa karanevAle bhagavAn vRSabhadevakI 'yaha hamAre dezake svAmI haiN| aisA mAnakara prItipUrvaka pavitra abhiSekake dvArA pUjA kI thI // 226 / / bhagavAn vRpabhadevakA sabase pahale tIrthajalase abhiSeka kiyA thA phira kapAya jalase abhipeka kiyA gayA aura phira sugandhita dravyoMse mile hue sugandhita jalase antima abhiSeka kiyA gayA thA / / 227 / / tadanantara jinakA abhiSeka kiyA jA cukA hai aise bhagavAnne kucha-kucha garama jalase bhare hue snAna karane yogya suvarNake kuNDameM praveza kara sukhakArI snAnakA anubhava kiyA thA ||228aabhigvaanne snAna karaneke antameM jo mAlA, vastra aura AbhUSaNa utArakara pRthivIpara chor3a diye the-DAla diye the unase vaha pRthivIrUpI strI aisI mAluma hotI thI mAno use svAmIke zarIrakA sparza karanevAlI vastue~ hI pradAna kI gayI ho / bhAvArtha-lokameM strI puruSa premavaza eka dUsareke zarIrase chue gaye vastrAbhUpaNa dhAraNa karate haiM yahA~para AcAryane bhI usI lokaprasiddha bAtako utprekSAlaMkArameM gumphita kiyA hai / / 229 / / isa prakAra jaba devoMke vandIjana ucca svarase zubhasnAnasUcaka maMgala-pATha par3ha rahe the taba bhagavAn vRSabhadevane rAjyalakSmIko dhAraNa karane athavA usake sAtha vivAha karane yogya snAnako prApta kiyA thA / / 230 / / tadanantara jinakA abhiSeka pUrNa ho cukA hai aura jinakI AratI kI jA cukI hai aise bhagavAnko devoMne svargase lAye hue mAlA, AbhUSaNa aura vastra Adise alaMkRta kiyA / / 231 / / 1. santopeNa / 2. rAjAham yathA bhavati tthaa| 3. yugapat / 4. mRttikAmayaiH / 5. sryuusNbndhinaa| 6. mAgadhavaratanupramukhAH / 7. vyntrendraaH| 8. prItyA pa0, ma0, da0, l0| -dravya- ma0, la0 / 10. abhyapeci / 11. pazcAt / 12. susnaatojimt-s0| 13 bhartuH sakAzAt / 14. vivAhAdyutsAhe deye dravyaM dAyaH / dAnevAso- 50, ma0, la0 / 15. susnAna / susnAta-pa0, ma0, da0, l0|16. vivAha / 17. anvabhavat / 18. devaaH| Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 SoDazaM parva 367 nAbhirAjaH svahastena maulimAropayat prabhoH / mahAma'kuTabadvAnAmadhirAD bhagavAniti // 22 // pabandhorjagadbandhorlalATe vinivezitaH / bandhanaM rAjalakSmyAH svidgatvaryAH sthairyasAdhanam // 23 // navI sadaMzukaH karNadvayollasitakuNDalaH / dadhAno makuTaM mUrnA lakSmyAH krIDAcalAyitam // 234 // kaNThe hAralatAM bibhrat kaTisUtraM kaTItaTe / brahmasUtro pavItAGgaH sa gAGgaughamivAdrirAT // 235 // kaTakAGgadakeyUrabhUSitAyatadoryugaH / paryullasanmahAzAkhaH kalpazAkhIva jaGgamaH // 236 // sanIlaratnanirmANana purAvudvahaskramau / nilInabhRjasaMphulkaraktatAmarasazriyau // 237 // iti pratyaGga saMginyA babhau bhUSaNasampadA / magavAnAdimo brahmA bhUSaNAGga ivAdhipaH // 238 // tataH sAnandamAnandanATakaM nAvyavedavit / prayujyAsthAyikA raGga pratyagAd gAM sahasraguH // 239 // vrajantamanujagmustaM kRtakAryA surAsurAH / bhagavatpAdasaMsevAniyuktasvAntavRttayaH // 240 // athAdhirAjyamAsAdya nAbhirAjasya saMnidhau / prajAnAM pAlane yatnamakaroditi vizvasRT // 24 // kRtvAditaH prajAsagaM" tadvR ttiniyamaM punaH / svadharmAnativRttyaiva niyacchannanvazAt prajAH // 242 // 'mahAmukuTabaddha rAjAoMke adhipati bhagavAn vRSabhadeva hI haiN| yaha kahate hue mahArAja nAbhirAjane apane mastakakA mukuTa apane hAthase utArakara bhagavAnke mastakapara dhAraNa kiyA thA / / 232 / / jagat mAtrake bandhu bhagavAn vRSabhadevake lalATapara paTTabandha bhI rakhA jo ki aisA mAlUma hotA thA mAno yahA~-vahA~ bhAganevAlI-caMcala rAjyalakSmIko sthira karanevAlA eka bandhana hI ho // 23 // usa samaya bhagavAn mAlAe~ pahane hue the, uttama vastra dhAraNa kiye hue the, unake donoM kAnoM meM kuNDala suzobhita ho rahe the| ve mastakapara lakSmIke krIr3Acalake samAna mukuTa dhAraNa kiye hue the, kaNThameM hAralatA aura kamarameM karadhanI pahane hue the| jisa prakAra himavAn parvata gaMgAkA pravAha dhAraNa karatA hai usI prakAra ve bhI apane kandhepara yajJopavIta dhAraNa kiye the| unakI donoM lambI bhujAe~ kar3e, vAjUbanda aura ananta Adi AbhapaNoMse vibhUSita thiiN| una bhujAoMse bhagavAn aise mAlUma hote the mAno zobhAyamAna bar3I-bar3I zAkhAoMse sahita calatA-phiratA kalpavRkSa hI hoN| unake caraNa nIlamaNike bane hue nUpuroMse sahita the isalie aise jAna par3ate the mAno jinapara bhramara baiThe hue haiM aise khile hue do lAla kamala ho hoN| isa prakAra pratyeka aMgameM pahane hue AbhUSaNarUpI sampadAse Adi brahmA bhagavAn vRSabhadeva aise suzobhita ho rahe the mAno bhUSaNAMga jAtike kalpavRkSa hI hoM / / 234-238 / / tadanantara nATyazAstrako jAnanevAlA indra usa sabhArUpI raMgabhUmimeM Anandake sAtha Ananda nAmakA nATaka kara svargako calA gayA / / 239 // jo apanA kArya samApta kara cuke haiM aura jinake cittakI vRtti bhagavAnake caraNoMkI sevA meM lagI huI hai aise deva aura asura usa indrake sAtha hI apane-apane sthAnoMpara cale gaye // 24 // athAnantara karmabhUmikI racanA karanevAle bhagavAna vRSabhadevane rAjya pAkara mahArAja nAbhirAjake samIpa hI prajAkA pAlana karaneke lie nIce likhe anusAra prayatna kiyA / / 241 // bhagavAnne sabase pahale prajAkI sRSTi (vibhAga Adi) kI phira usakI AjIvikAke niyama banAye aura phira vaha apanI-apanI maryAdAkA ullaMghana na kara sake isa prakArake niyama bnaaye| 1. mukuTa a0, 50, sa0, ma0, l0| 2. iva / 3. gmnshiilaayaaH| 4. sthiratvasya kaarnnm| 5. mukuTaM -a0, 10, sa0, ma0, l0| 6. veSTitazarIraH / 7. ivAMhipaH pa0 / 8. sbhaarte| 9. svargama / 10. sahasrAkSaH / 11. suSTim / 12. vartanam / 13. niyamayan / Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DNAWARA 368 AdipurANam svadobhyAM dhArayan zastra kSatriya namRjad vibhuH / kSatatrANe niyuktA hi bhatriyAH zatrapANayaH // 243 // UrubhyAM darzayana yAtrAmasrAkSIda vaNijaH prabhuH / jalasthalAdiyAtrAbhistadvRtsirvAttayA~ yataH // 244 // nyagvRttiniyatAM zUdrAM padbhyAmevAsRjat sudhIH / varNottameSu zuzrUSA tavRttinaikaMdhA smRtA // 245 // mukhato'dhyApayan zAstraM bharataH srakSyati dvijAn / adhItyadhyApane dAnaM praticchejyeti tarikrayAH // 246 // "zUdrA zUdreNa voDhavyA 'nAnyA tAsvA ca naigamaH / "vahet 'svAM te ca rAjanyaH" svAM dvijanmA kacicca 2 tAH // 24 // svAmimA vRttimutkramya yassvanyAM vRttimAcaret / sa paarthivainiyntgyo|vrnnsNkiirnnirnythaa // 24 // kRpyAdikarmaSaTakaM ca sraSTA prAgeva sRSTavAn / karmabhUmiriyaM tasmAt tadAsIttadvyavasthayA // 249 // isa taraha ve prajAkA zAsana karane lage // 242 / / usa samaya bhagavAnne apanI donoM bhujAoMmeM zastra dhAraNa kara kSatriyoMkI sRSTi kI thI, arthAt unheM zastravidyAkA upadeza diyA thA, so ThIka hI hai, kyoMki jo hAthoM meM hathiyAra lekara sabala zatruoMke prahArase nirbaloMkI rakSA karate haiM ve hI atriya kahalAte haiM // 24 // tadanantara bhagavAnne apane UraoMse yAtrA dikhalAkara arthAt paradeza jAnA sikhalAkara vaizyoMkI racanA kI so ThIka hI hai, kyoMki jala sthala Adi pradezoMmeM yAtrA kara vyApAra karanA hI unakI mukhya AjIvikA hai // 244 // hamezA nIca (dainya) vRttimeM tatpara rahanevAle zUdroMkI racanA buddhimAn vRSabhadevane pairoMse hI kI thI kyoMki brAhmaNa, kSatriya aura vaizya ina uttama vargoM kI sevA-zuzrUSA Adi karanA hI unakI aneka prakArakI AjIvikA hai / / 245 / / isa prakAra tIna vargoMkI sRSTi to svayaM bhagavAn vRSabhadevane kI thI, unake bAda bhagavAn vRSabhadevake bar3e putra mahArAja bharata mukhase zAkhoMkA adhyayana karAte hue brAhmaNoMkI racanA kareMge, svayaM par3hanA, dUsaroMko par3hAnA, dAna lenA tathA pUjA yajJa Adi karanA unake ka hoMge // 24 // [ vizeSa-varNa sRSTikI Upara kahI huI satya vyavasthAko na mAnakara anya matAvalambiyoMne jo yaha mAna rakhA hai ki brahmAke mukhase brAhmaNa, bhujAoMse kSatriya, UraoMse vaizya aura pairoMse zUdra utpanna hue the so vaha mithyA kalpanA hI hai| ] varNoM kI vyavasthA tabataka surakSita nahIM raha sakatI jabataka ki viSAhasambandhI vyavasthA na kI jAye, isalie bhagavAna vRSabhadevane vivAha vyavasthA isa prakAra banAyI thI ki zUdra zUdrakanyAke sAtha ho vivAha kare, vaha prAmaNa, kSatriya aura vaizyako kanyAke sAtha vivAha nahIM kara sktaa| vaizya vaizyakanyA tathA zudrakanyAke sAtha vivAha kare, kSatriya kSatriyakanyA, vaizyakanyA aura zUdrakanyAke sAtha vivAha kare, tathA prAmaNa prAmaNakanyAkesAtha hI vivAha kare, parantu kabhI kisI dezameM vaha kSatriya vaizya aura zUdra kanyAoMke sAtha bhI vivAha kara sakatA hai / / 247 / usa samaya bhagavAnne yaha bhI niyama pracalita kiyA thA ki jo koI apane varNakI nizcita AjIvikA chor3akara dUsare varNakI AjIvikA karegA vaha rAjAke dvArA daNDita kiyA jAyegA kyoMki aisA na karanese varNasaMkIrNatA hojAyegI arthAt saba varNa eka ho jAyeMge-unakA vibhAga nahIM ho skegaa||248|| bhagavAna AdinAthane vivAha AdikI vyavasthA karaneke pahale hI asi, maSi, kRSi, sevA. zilpa aura vANijya ina chaha karmokI vyavasthA kara dI thii| isalie ukta chaha karmokI 1. jIvanam / 2. kRSipazupAlanavANijyarUpayA / 3. yataH kAraNAt / 4. nIcavRttitatparAn / 5. paadsNvaahnaado| 6. sevaaruupaa| 7. sarjanaM kariSyati / 8. adhyayana / 9. prtyaadaan| 10. shuudrstrii| 11.prinnetnyaa| 12. zUdrAm / svAM tAM ca a0,50, sa0, l0| 13. vaizyAm / 14. vaizyaH / 15. paripayeta / 16. kSatriyAm / 17. zUdrAM vaizyAM ca / 18. ksstriyH| 19. brAhmaNIm / 20. zUdrAditisraH / zava bhAryA zdrasya sA ca svA ca vizaHsmRte / te ca svA caiva rAjJazca tAzca svA cAgrajanmanaH / / iti manusmRtI 21. daNDapaH / 22. saMkaraH / 23. yasmAt / 24. SaTkarmavyavasthayA / Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SoDaza parva sraSTeti tAH prajAH sRSTvA tadyogabhemasAdhanam / prAyuGana yuktito daNDaM hAmAdhikkAralakSaNam // 25 // duSTAnAM nigrahaH ziSTapratipAlanamityayam / na purAsIskramo yasmAt prajAH sarvA 'nirAgasaH // 25 // prajA daNDadharAbhAve mAtsyaM nyAyaM zrayantyamUH / asyate'ntaHpraduSTena nirbalo hi balIyasA // 252 // daNDabhItyA hi loko'yamapathaM nAnudhAvati / yuktadaNDadharastatmAt pArthivaH pRthivIM jayet // 25 // payasvinyA yathA kSIrama 'drohaNopajInyate / prajApyavaM dhanaM doyA nAtipIDAkaraiH karaiH // 254 // tato daNDadharAnetA nanumaMne nRpAn prabhuH / tadAyattaM hi lokasya yogakSemAnucintanam // 255 // . samAhUya mahAmAgAn haryakampanakAzyapAn / somaprabhaM ca saMmAnya saskRtya ca yathocitam // 256 // kRtAmiSecanAnetAn mahAmaNDalikAn nRpAn / catuHsahasrabhUnAthaparivArAn vyadhAd vibhuH // 257 // somaprabhaH pramorAtakururAjamamAyaH / kurUNAmadhirAjo'bhUt kuruvaMzazikhAmaNiH // 258 // harizca harikAntAkhyAM dadhAnastadanujJayA / harivaMzamalaMcakre zrImAn hariparAkramaH // 259 // akampano'pi sRSTIzAt prAptazrIdharanAmakaH / nAthavaMzasya netAbhUt prasanne bhuvanezini // 260 // vyavasthA honese yaha karmabhUmi kahalAne lagI thI // 249 / / isa prakAra brahmA-AdinAthane prajAkA vibhAga kara unake yoga ( navIna vastukI prApti ) aura kSema (prApta huI vastukI rakSA) kI vyavasthAke lie yuktipUrvaka hA, mA aura dhikkAra ina tIna daNDoMkI vyavasthA kI thI // 25 // duSTa purupoMkA nigraha karanA arthAt unheM daNDa denA aura sajjana puruSoMkA pAlana karanA yaha krama . karmabhUmise pahale arthAt bhogabhUmimeM nahIM thA kyoMki usa samaya puruSa niraparAdha hote the-kisI prakArakA aparAdha nahIM karate the|| 251 // karmabhUmimeM daNDa denevAle rAjAkA abhAva honepara prajA mAtsyanyAyakA Azraya karane lagegI arthAt jisa prakAra balavAn maccha choTe macchoMko khA jAte haiM usI prakAra antaraMgakA duSTa balavAn puruSa, nirbala puruSako nigala jAyegA / / 252 / / yaha loga daNDake bhayase kumArgakI ora nahIM daur3eMge isalie daNDa denevAle rAjAkA honA ucita hI hai aura aisA rAjA hI pRthivIko jIta sakatA hai / / 253 / / jisa prakAra dUdha denevAlo gAyase use binA kisI prakArakI pIr3A pahu~cAye dUdha duhA jAtA hai aura aisA karanese vaha gAya bhI sukhI rahatI hai tathA dUdha duhanevAlekI AjIvikA bhI calatI rahatI hai usI prakAra rAjAko bhI prajAse dhana vasUla karanA caahie| vaha dhana adhika pIr3A na denevAle karoM (TaiksoM) se vasUla kiyA jA sakatA hai| aisA karanese prajA bhI dukhI nahIM hotI aura rAjyavyavasthAke lie yogya dhana bhI saralatAse mila jAtA hai / / 254 / / isalie bhagavAn vRSabhadevane nIce likhe hue purupoMko daNDadhara (prajAko daNDa denevAlA) rAjA banAyA hai so ThIka hI hai kyoMki prajAke yoga aura kSemakA vicAra karanA una rAjAoMke hI adhIna hotA hai / / 255 / / bhagavAnne hari, akampana, kAzyapa aura somaprabha ina cAra mahA bhAgyazAlI kSatriyoMko bulAkara unakA yathocita sammAna aura satkAra kiyaa| tadanantara rAjyAbhiSeka kara unheM mahAmANDalika rAjA bnaayaa| ye rAjA cAra hajAra anya choTe-choTe rAjAoMke adhipati the / / 256-257 / / somaprabha, bhagavAnse kururAja nAma pAkara kurudezakA rAjA huA aura kuruvaMzakA zikhAmaNi khlaayaa||258|| hari, bhagavAnakI AjJAse harikAnta nAmako dhAraNa karatA huA harivaMzako alaMkRta karane lagA kyoMki vaha zrImAn hariparAkrama athAt indra athavA siMhake samAna parAkramI thA / 259 / / akampana bhI, 1. nirdoSAH / 2. daNDakaraH a0, 10, sa0, ma0, da0, l0| 3. kssiirvddhenoH| draveNa / 5. vardhate / 6. vakSyamANAn / 7. catuH mahanarAjaparivArAn / 4. anupa Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam kAzyapo'pi guroH prAptamAdhavAkhyaH patirvizAm' / ugravaMzasya vaMzyo'bhUt kinnApyaM svAmisaMpadA // 261 // tadA" kaccha mahAkacchapramukhAnapi bhUbhujaH / so'dhirAjapade devaH sthApayAmAsa satkRtAn // 262 // putrAnapi tathA yogyaM vastuvAhanasaMpadA / bhagavAn saMvidhante sma taddhi rAjyobjane' phalam // 263 // kAnAcca tadekSUNAM rasasaMgrahaNe nRNAm / ikSvAkurisyabhUd devo jagatAmabhisaMmataH // 264 // gauH svargaH sa prakRSTAsmA gautamo'bhimataH satAm / sa tasmAdAgato devo gautamazrutimanvabhUt // 265 // kAzyamityucyate tejaH kAzyapastasya pAlanAt / jIvanopAyamananAn manuH kuladharo'pyasau // 266 // vidhAtA vizvakarmA ca sraSTA cetyAdinAmabhi: / prajAstaM vyAharanti sma jagatAM patimacyutam // 267 // triSaSTilakSAH pUrvANa rAjyakAlo'sya saMmitaH sa tasya putrapautrAdivRtasyAvidito'gamat // 268 // sa siMhAsanamAyodhyamadhyAsIno mahAdyutiH / sukhAdupanatAM" puNyaiH sAmrAjyazriyamanvabhUt // 269 // vasantatilakA 370 ithaM surAsuragururguru puNyayogAd bhogAn vitanvati tadA suralokanAthe / bhagavAnse zrIdhara nAma pAkara unakI prasannatAse nAthavaMzakA nAyaka huA / / 260 || aura kAzyapa bhI jagadguru bhagavAn se maghavA nAma prAptakara ugravaMzakA mukhya rAjA huA so ThIka hI hai / svAmIkI sampadAse kyA nahIM milatA hai ? arthAt saba kucha milatA hai || 261 / / tadanantara bhagavAn AdinAthane kaccha mahAkaccha Adi pramukha pramukha rAjAoMkA satkAra kara unheM adhirAjake padapara sthApita kiyA || 262 / / isI prakAra bhagavAnne apane putroMke lie bhI yathAyogya rUpase mahala, savArI tathA anya aneka prakArakI sampattikA vibhAga kara diyA thA so ThIka hI hai kyoMki rAjyaprAptikA yahI to phala hai | 263 || usa samaya bhagavAnne manuSyoMko ikSukA rasa saMgraha karanekA upadeza diyA thA isalie jagat ke loga unheM ikSvAku kahane lage || 264 || 'go' zabdakA artha svarga hai jo uttama svarga ho use sajjana puruSa 'gotama' kahate haiM / bhagavAn vRSabhadeva svarga meM sabase uttama sarvArthasiddhise Aye the isalie ve 'gautama' isa nAmako bhI prApta hue the / / 265 // 'kAzya' tejako kahate haiM bhagavAn vRSabhadeva usa tejake rakSaka the isalie 'kAzyapa' kahalAte the unhoMne prajAkI AjIvikAke upAyoMkA bhI manana kiyA thA isalie ve manu aura kuladhara bhI kahalAte the || 266 || inake sivAya tInoM jagatke svAmI aura vinAzarahita bhagavAnko "prajA 'vidhAtA' 'vizvakarmA' aura 'sraSTA' Adi aneka nAmoMse pukAratI thI // 267 // bhagavAnkA rAjyakAla tirasaTha lAkha pUrva niyamita thA so unakA vaha bhArI kAla, putra-pautra Adise ghire rahane ke kAraNa binA jAne hI vyatIta ho gayA arthAt putra-pautra Adike sukhakA anubhava karate hue unheM isa bAtakA patA bhI nahIM calA ki mujhe rAjya karate samaya kitanA samaya ho gayA hai ||26|| mahAdedIpyamAna bhagavAn vRSabhadevane ayodhyA ke rAjyasiMhAsanapara AsIna hokara puNyodayase prApta huI sAmrAjyalakSmIkA sukhase anubhava kiyA thA || 269 || isa prakAra sura aura 1. nRNAm / 2. vaMzazreSTha: / 3. prApyam / 4 tathA a0, pa0, sa0, ma0, 60, la0 / 5. saMvibhAgaM karoti sma / samRddhAnakarodityarthaH / 6. rAjyArjane ba0, 60, sa0 ma0 a0, pa0, la0 / 7. 'kai, gai, Rs zabde' iti dhAtoniSpannoyaM zabdaH / vacanAdityarthaH cItkAraravAt / AkanAt da0 ma0, la0 / 8. ithUnAkAyayatIti ikSvAkuH / 9. bruvanti sma / 10. saH kAlaH / 11. samprAptAm / 12. bhUripuNya / Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saukhyairagAd dhRti' macintya dhRtiH sa dhIraH puNyAt sukhaM na sukhamasti vineha puNyAd puNyaM ca dAnada saMyama satya zauca . puNyArjane kuruta yatnamato budhendrAH // 270 // prApayya SoDazaM pa puNyAt surAsuranaroragabhogasArAH 14 sAmrAjya maindra puna " bhavabhAvanam 18 12 bIjAdvinA na hi bhaveyuriha prarohA : * / 0 "syAgamAdizubhaceSTitamUla' 'miSTam // 271 // tasmAd budhAH kuruta dharmamavAptukAmAH zrIrAyurapramitarUpasamRddha yo dhIH 1 AInthyamansyarahitA' 'khilasaukhyamagyUm // 272 // svargApavargasukhamagpramacintya sAram | 'so'bhyudaya bhogamananta saukhya mAnantyamApayati dharmaphalaM hi zarma // 273 // dAnaM pradatta muditA munipuGgavebhyaH pUjAM kurudhvamupanamya ca tIrtha kRdbhyaH / 1 25 371 zolAni pAlayata parvadinopavAsAn 'viSmArTa mA sma sudhiyaH sukhamI platrazcet // 274 // asuroMke guru tathA acintya dhairyake dhAraNa karanevAle bhagavAn vRSabhadevako indra unake vizAla puNyake saMyogase bhogopabhogakI sAmagrI bhejatA rahatA thA jisase ve sukhapUrvaka santoSako prApta hote rahate the / isalie he paNDitajana, puNyopArjana karanemeM prayatna karo // 270 // | isa saMsAra meM puNya se hI sukha prApta hotA hai / jisa prakAra bIja ke binA aMkura utpanna nahIM hotA usI prakAra puNyake binA sukha nahIM hotA / dAna denA, indriyoMko vaza karanA, saMyama dhAraNa karanA, satyabhASaNa karanA, lobhakA tyAga karanA, aura kSamAbhAva dhAraNa karanA Adi zubha ceSTAoMse abhilaSita puNyakI prApti hotI hai / / 271 // sura, asura, manuSya aura nAgendra Adike uttamauttama bhoga, lakSmI, dIrgha Ayu, anupama rUpa, samRddhi, uttama vANI, cakravartIkA sAmrAjya, indrapada, jise pAkara phira saMsArameM janma nahIM lenA par3atA aisA arahanta pada aura antarahita samasta sukha denevAlA zreSTha nirvANa pada ina sabhIkI prApti eka puNyase hI hotI hai isalie hai paNDitajana, yadi svarga aura mokSake acintya mahimAbAle zreSTha sukha prApta karanA cAhate ho to dharma karo kyoMki vaha dharma hI svanoMke bhoga aura mokSake avinAzI ananta sukhakI prApti karAtA hai / vAstava meM sukhaprApti honA dharmakA hI phala hai / / 272-273 // he sudhIjana, yadi tuma 1. santoSam / 2. acintyadhairyaH / 3. dhiyaM rAtIti dhIraH / prakRSTajJAnItyarthaH / 4. aMkurANi / 5. indriyanigrahaH / 6. 'vratasamitikaSAyadaNDendriyANAM krameNa dhAraNapAlananigrahatyAgajayAH saMyamaH / [ vadasamidikasAyaNaM daMDANaM tahiMdiyANa paMcanhaM / dhAraNapAlaNaniggaha cAgajao saMjamo bhaNio ] - jIvakANDa | 7. prazastajane sAdhuvacanam / 8. prakarSalobhanivRttiH / 9. bAhyAbhyantaraparigrahatyajanam / 10 duSTajanakRtAkrozaprahasanAvajJAtAr3anAdiprAptI kAluSyAbhAvaH kSamA / 11. kAraNam / 12. gIH sa0: / 13. cakritvam / 14. indrapadam / 15. punarna bhavatItyapunarbhavaH apunarbhavabhAvasya niSThA niSpattiryasya tat / 16. mokSasukham / 17. acintya mAhAtmyam / 18. nItvA / 19. saH dharmaH / 20 pradaddhtram / 'dAN dAne loTa' / 21 mA vismarata / Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 AdipurANam zArdUlavikrIDitam , sa zrImAniti nityabhoganirataH putraizca paugreniMje rArUThapraNayarupA hitadhRtiH siMhAsanAdhyAsitaH / zakrAkkeMndupurassaraiH suravara! DhollasacchAsanaH zAsti smApratizAsano bhuvamimAmAsindhusImAM jinaH // 275 // ityAce bhagavajinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSNazrIAdipurANasaMgrahe. bhagavatsAmrAjyavarNana nAma SoDazaM parva // 16 // sukha prApta karanA cAhate ho to harSita hokara zreSTha muniyoMke lie dAna do, tIrthakaroMko namaskAra kara unakI pUjA karo, zIlavatoMkA pAlana karo aura parvake dinoMmeM upavAsa karanA nahIM bhUlo // 274 / isa prakAra jo prazasta lakSmIke svAmI the, sthira rahanevAle bhogoMkA anubhava karate the, sneha rakhanevAle apane putra pautroMke sAtha santoSa dhAraNa karate the| indra sUrya aura candramA Adi uttama-uttama deva jinakI AjJA dhAraNa karate the, aura jinapara kisIkI AjJA nahIM calatI thI aise bhagavAn vRSabhadeva siMhAsanapara ArUr3ha hokara isa samudrAnta pRthivIkA zAsana karate the // 27 // isa prakAra ArSa nAmase prasiddha bhagavajinasenAcAryapraNIta triSaSTilakSaNa AdipurANasaMgrahameM bhagavAnke sAmrAjyakA varNana karanevAlA solahavA~ parva samApta hubhA // 16 // 1. dhRtasnehaiH / 2. prAptasantoSaH / 3. vyUDha dhRta / 4. -mAsindhusImaM pa0, da0, s0| Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptadazaM parva athAnyadhurmahAsthAnamadhye nRpazatairvRtaH / sa siMhAsanamadhyAsta yathArko naiSadhaM taTam // 1 // tathAsInaM ca taM devaM devarAT paryupAsi tum / sApsarAH sahagandharvaH sasa paryamupAsadat // 2 // tato yathocitaM sthAnamadhyA siSTAdhiviSTaram / jayannudayamUrdhasthamarkamAtmIyatejasA // 3 // "ArirAdhayiSurdevaM surarAD bhaktinirbharaH / prAyayuat sagandharva nRtyamApsarasa tadA // 4 // tannRtyaM suranArINAM mano'syAramjayat pramoH / sphATiko hi maNiH zuddho'pyAdatte rAgamanyata: // 5 // rAjyabhogAt kathaM nAma virajyed bhagavAniti / ''prakSINAyurdazaM pAtraM tadA prAyukta devarAT // 6 // tato nIlAJjanA nAma lalitA suranartakI / rasabhAvalayopetaM naTantI saparikramam // 7 // kSaNAdarazyatAM pApa kilAyuHpasaMkSaye / prabhAtaralitAM mUrti dadhAnA taDidujvalAm // -- athAnantara kiso eka dina saikar3oM rAjAoMse ghire hue bhagavAn vRSabhadeva vizAla sabhAmaNDapake madhyabhAgameM siMhAsanapara aise virAjamAna the, jaise niSadha parvatake taTabhAgapara sUrya virAjamAna hotA hai // 1 // usa prakAra siMhAsanapara virAjamAna bhagavAnkI sevA karane ke lie indra, apsarAoM aura devoMke sAtha, pUjAkI sAmagrI lekara vahA~ AyA / / 2 / / aura apane tejase udayAcalake mastakapara sthita sUryako jItatA huA apane yogya siMhAsanapara jA baiThA // 3 // bhaktivibhora indrane bhagavAnakI ArAdhanA karanekI icchAse usa samaya apsarAoM aura gandharvokA nRtya karAnA prArambha kiyA // 4 // usa nRtyane bhagavAn vRSabhadevake manako bhI anurakta banA diyA thA so ThIka hI hai, atyanta zuddha sphaTikamaNi bhI anya padArthoMke saMsargase rAga arthAt lAlimA dhAraNa karatA hai / / 5 / / bhagavAna rAjya aura bhogoMse kisa prakAra virakta hoMge yaha vicArakara indrane usa samaya nRtya karaneke lie eka aise pAtrako niyukta kiyA jisakI Ayu atyanta kSINa ho gayI thii||6|| tadanantara vaha atyanta sundarI nIlAMjanA nAmakI devanartakI rasa, bhAva aura layasahita phirakI lagAtI huI nRtya kara rahI thI ki itane meM hI AyurUpI dIpakake kSaya honese vaha kSaNa-bharameM adRzya ho gyii| jisa prakAra bijalIrUpI latA dekhate-dekhate kSaNa-bhara meM naSTa ho jAtI hai usI prakAra prabhAse caMcala aura vijalIke samAna ujjvala mUrtiko dhAraNa karanevAlI vaha devI dekhate-dekhate hI kSaNa-bharameM naSTa ho gayI thii| usake naSTa hote hI indrane rasabhaMgake bhayase usa sthAnapara usIke samAna zarIravAlI dUsarI devI khar3I kara dI jisase nRtya jyoMkA-tyoM 1. indraH / 2. ArAdhayitum / 3. pUjayA sahitaM yathA bhavati tathA / 4. adhyAste sma / 5. ArAdhayitu. micchuH / 6. atizayaH / 7. prayojayati sma / 8. sagandharvo pa0, sa0, da0, i0 / 9. apsarasAmidam / 10. japAkusumAdeH / 11. praNaSTAyuSyAvastham / 12. padacAribhiH sahitaM yathA bhavati tathA / Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 AdipurANam saudAminI latevAsau dRSTanaSTAmavat kSaNAt / rasamagamayAdindraH saMdadhe'trAparaM vapuH // 9 // tadeva sthAnakaM ramyaM sA bhUmiH sa parikramaH / tathApi bhagavAn veda tattvarUpAntaraM tadA // 10 // tato'sya cetasItyAsIccintAbhogAd virajyataH / parAM saMveganivedabhAvanAmupajagmuSaH / / 11 // aho jagadidaM bhaGgi zrIstarTi dvallarIcalA / yauvanaM vapurArogyamaizvarya ca calAcalam / / 12 / / rUpayauvanasaubhAgyamadonmattaH pRthagjanaH / badhnAti sthAyinI buddhi kiM nvatra navinazvaram // 13 // saMdhyArAganibhA rUpazomA tAruNyamujjvalam / pallavacchavivat sadyaH parimlAnimupAznute // 14 // yauvanaM vanavallInAmiva puSpaM parikSayi / viSavallInimA mogasaMpado maGgi jIvitam // 15 // ghaTikA jaladhAreva galatyAyuHsthitidbhutam / zarIramidamatyantapUtigandhi jugupsitam // 16 // niHsAre khalu saMsAre sukhalezopi durlabhaH / duHkhameva mahattasmin sukhaM kAmyati mandadhIH // 17 // narakeSu yadetena duHkhamAsevitaM mahat / taccetsmayata kaH kuryAd bhogeSu spRhayAlutAm // 18 // nUnamArtadhiyAM bhuktA bhogAH sarve'pi dehinAm / duHkharUpeNa pacyante niraye nirayodaye // 19 // svapnajaM ca sukhaM nAsti narake duHkhabhUyasi / duHkhaM duHkhAnubandhyeva yatastatra divAnizam // 20 // tato viniHsRto jantustairazcaM duHkhamAyatam / svasAkaroti mandAsmA nAnAyonipu paryaTan // 21 // calatA rahA / yadyapi dUsarI devI khar3I kara deneke bAda bhI vahI manohara sthAna thA, vahI manohara bhUmi thI aura vahI nRtyakA parikrama thA tathApi bhagavAn vRSabhadevane usI samaya usake svarUpakA antara jAna liyA thaa||7-10|| tadanantara bhogoMse virakta aura atyanta saMvega tathA vairAgya bhAvanAko prApta hue bhagavAnake cittameM isa prakAra cintA utpanna huI ki // 11 // bar3e AzcaryakI bAta hai ki yaha jagat vinazvara hai, lakSmI bijalIrUpI latAke samAna caMcala hai, yauvana, zarIra, Arogya aura aizvarya Adi sabhI calAcala haiM // 12 // rUpa, yauvana aura saubhAgyake madase unmatta huA ajJa purupa ina sabameM sthira buddhi karatA hai parantu unameM kauna-sI vastu vinazvara nahIM hai ? arthAt sabhI vastue~ vinazvara haiM / / 13 / / yaha rUpakI zobhA sandhyA kAlakI lAlIke samAna kSaNabharameM naSTa ho jAtI hai aura ujjvala tAruNya avasthA pallavakI kAntike samAna zIghra hI mlAna ho jAtI hai // 14 // vanameM paidA huI latAoMke puSpoMke samAna yaha yauvana zIghra hI naSTa ho jAnevAlA hai, bhoga sampadAe~ viSavelake samAna haiM aura jIvana vinazvara hai / / 15 / / yaha AyukI sthiti ghaTIyantrake jalakI dhArAke samAna zIghratAke sAtha galatI jA rahI hai-kama hotI jA rahI hai aura yaha zarIra atyanta durgandhita tathA ghRNA utpanna karanevAlA hai // 16 // yaha nizcaya hai ki isa asAra saMsArameM sukhakA leza mAtra bhI durlabha hai aura duHkha bar3A bhArI hai phira bhI Azcarya hai ki mandabuddhi puruSa usameM sukhakI icchA karate haiM // 17 / isa jIvane narakoMmeM jo mahAn duHkha bhoge haiM yadi unakA smaraNa bhI ho jAye to phira aisA kauna hai, jo una bhogoMkI icchA kare / / 18 / / nirantara ArtadhyAna karanevAle jIva jitane kucha bhogoMkA anubhava karate haiM ve saba unheM atyanta asAtAke udayase bhare hue narakoMmeM duHkharUpa hokara udaya Ate haiM / / 19 / / duHkhoMse bhare hue narakoMmeM kabhI svapnameM bhI sukha prApta nahIM hotA kyoMki vahA~ rAta-dina duHkha hI duHkha rahatA hai aura aisA duHkha jo ki duHkhake kAraNabhUta asAtA karmakA bandha karanevAlA hotA hai // 20 // una narakoMse kisI taraha nikalakara yaha mUrkha jIva aneka yoniyoM meM paribhramaNa 1. saMyojayati sma / 2. bahurUpam / 3. pdcaariH| 4. virakti gatasya / 5. vinAzi / 6.-taDid ballarI-a0, 50, 80, i0, ma0, sa0 / 7. paamrH| 8. tvatra da0, pa0 / tatra l.| 9. vinazvarIma da0, p0| 10. pratimopari sugandha jalasravaNArthaM dhRtajaladhArAvat / 11. sukhamicchatyAtmanaH / sukhakAmyati b0| 12. ayodayAnniSkrAnte zubhakarmodayarahite ityarthaH / 13. dIrgha bhUyiSThamityarthaH / 14. svAdhInaM karoti / Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptadazaM parva 375 pRthivyAmapsu vahnau ca pavane savanaspatI / baMbhramyate mahAduHkhamaznuvAno batAzakaH // 22 // khananottApanajvAlijvAlAvidhyApanairapi / ghanAbhighAtai zchedaizca duHkhaM tatraiti dustaram // 23 // sUkSmabAdaraparyApta tadvipakSAtmayoniSu / paryaTatyasakRjjIvo ghaTIyantrasthitiM dadhat // 24 // sakAyeSvapi prANI badhabandhoparodhanaiH / 'duHkhAsikAmavApnoti sarvAvasthAnuyAyinIm // 25 // janmaduHkhaM tato duHkhaM jarAmRtyustato'dhikam / iti duHkhazatAvarte janmAndhau sa nimagnavAn // 26 // kSaNAnazyan kSaNAjjIryan kSaNAjjanma samApnuvan / janmamRtyujarAtakapaGke majjati gauriva // 27 // anantaM kAlamityajJastiryaktve duHkhamaznute / duHkhasya hi paraM dhAma tiryaktvaM manvate jinAH // 28 // tataH kRcchAd viniHsRtya zithile duSkRte manAka / manuSyamAvamApnoti karmasArathicoditaH // 29 // tatrApi vividhaM duHkhaM zArIraM caiva mAnasam / prApnosyanicchurevAramA niruddhaH karmazatramiH // 30 // parArAdhanadAridrayacintA zokAdisambhavam / duHkhaM mahanmanuSyANAM pratyakSaM narakAyate // 31 // zarIrazakaTaM duHkhadurbhANDa: paripUritam / dinastricaturaireva paryasyati na saMzayaH // 32 // 'dimyamAve kilateSAM sukhamAktvaM zarIriNAm / tatrApi tridivAd vAtaH paraM duHkhaM duruttaram // 33 // M karatA huA tiryaca gatike bar3e bhArI duHkha bhogatA hai / / 21 // bar3e duHkhakI bAta hai ki yaha ajJAnI jIva pRthivIkAyika, jalakAyika, agnikAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika jIvoMmeM bhArI duHkha bhogatA huA nirantara bhramaNa karatA rahatA hai / / 22 / / yaha jIva una pRthivIkAyika Adi paryAyoMmeM khodA jAnA, jalatI huI agnimeM tapAyA jAnA, bujhAyA jAnA, aneka kaThora vastuoMse TakarA jAnA, tathA chedAnbhedA jAnA Adike kAraNa bhArI duHkha pAtA hai||23|| yaha jIva ghaTIyantrakI sthitiko dhAraNa karatA huA sUkSma bAdara paryAptaka tathA aparyAptaka avasthAmeM aneka bAra paribhramaNa karatA rahatA hai / // 24 // trasa paryAyameM bhI yaha prANI mArA jAnA, bA~dhA jAnA aura rokA jAnA Adike dvArA jIvanaparyanta aneka duHkha prApta karatA rahatA hai // 25 // sabase prathama ise janma arthAt paidA honekA duHkha uThAnA par3atA hai, usake anantara bur3hApAkA duHkha aura phira usase bhI adhika mRtyukA duHkha bhoganA par3atA hai, isa prakAra saikar3oM duHkharUpI bha~varase bhare hue saMsArarUpI samudra meM yaha jIva sadA DUbA rahatA hai / / 26 / / yaha jIva kSaNa-bharameM naSTa ho jAtA hai, kSaNa-bharameM jIrNa (vRddha) ho jAtA hai aura kSaNa-bharameM phira janma dhAraNa kara letA hai isa prakAra janma-maraNa, bur3hApA aura rogarUpI kIcar3ameM gAyakI taraha sadA phaMsA rahatA hai / / 27 / isa prakAra yaha ajJAnI jIva tiyaca yonimeM ananta kAlataka duHkha bhogatA rahatA hai so ThIka ho hai kyoMki jinendradeva bhI yahI mAnate haiM ki tiyaMca yoni duHkhoMkA sabase bar3A sthAna hai // 28 // tadanantara azubha karmoke kucha-kucha manda honepara yaha jIva usa tiyaca yonise baDI kaThinatAse bAhara nikalatA hai aura karmarUpI sArathise prerita hokara manuSya paryAyako prApta hotA hai / / 29 // vahA~para bhI yaha jIva yadyapi duHkhoMkI icchA nahIM karatA hai tathApi ise karmarUpI zatruoMse niruddha hokara aneka prakArake zArIrika aura mAnasika duHkha bhogane par3ate haiM // 30 // dUsaroMkI sevA karanA, daridratA, cintA aura zoka Adise manuSyoMko jo bar3e bhArI duHkha prApta hote haiM ve pratyakSa narakake samAna jAna par3ate haiM // 31 // yathArthameM manuSyoMkA yaha zarIra eka gAr3Ike samAna hai jo ki duHkharUpI khoTe baratanoMse bharI hai isameM kucha bhI saMzaya nahIM hai ki yaha zarIrarUpI gADI tIna cAra dinameM hI ulaTa jAyegI-naSTa ho jAyegI // 32 // yadyapi devaparyAyameM jIvoMko kucha sukha prApta hotA hai 1. agnijvAlAprazamanaiH / 2. meghatADanaH / 3. sUkSmabAdarAparyAptaH / 4. duHkhasthatAm / 5. bAlyAdyavasthA'nuyAyinIm / 6. pratyakSaM na-da0 / 7. bhANDeratipUritam / 8. preNasyati / 9. devatve / Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 AdipurANam tatrApISTaviyogo'sti nyUnAstatrApi kaMcana / tato mAnasamaMteSAM duHkhaM duHkhena labhyate // 3 // iti saMsAracakre'smin vicitraiH parivartanaiH / duHkhamApnoti duSkarmaparipAkAd varAkakaH // 35 // 'nArIrUpamayaM yantramidamatyantapelavam / pazyatAmeva naH sAkSAt kathametadagAllayam // 36 // ramaNIyamidaM matvA strIrUpaM bahirujjvalam / patantastatra nazyanti pataGga iva kAmukAH // 37 // 'kUTanATakametattu prayuktamamarezinA / nUnamasmaprabodhAya smRtimAdhAya dhImatA // 38 // yathedamevamanyacca bhogAnaM yat kilAGginAm / manguraM niyatApAyaM kevalaM tatpalabhyakam // 39 // kiM kilAbharaNairmA raiH kiM malairanulepanaiH / unmattaceSTitairnRttairalaM gItaizca zocitaiH // 40 // -- yadyasti svagatA zobhA kiM kilAlaMkRtaiH kRtam / yadi nAsti svataH zomA mArairemistathApi kim||41|| tasmAdigdhigidaM rUpaM dhika saMsAramasArakam / rAjyabhogaM dhigastvenaM dhigdhigAkAlikIH zriyaH // 42 // iti nirvidya bhogebhyo viraktAramA sanAtanaH / muktAvuttiSThate 'smAzu kAlalabdhimupAzritaH // 4 // tadA vizuddhayastasya hRdaye padamAdadhuH / muktilakSmyeva "saMdiSTAstatsakhyaH saMmukhAgatAH // 44 // tadAsya sarvamapyetat zUnyavat pratyabhAsata / mukyaGganAsamAsaMge parAM cintAmupeyuSaH // 45 / / tathApi jaba svargase isakA patana hotA hai taba ise sabase adhika duHkha hotA hai / 33 / / usa devaparyAyameM bhI iSTakA viyoga hotA hai aura kitane hI deva alpavibhUtike dhAraka hote haiM joki apanese adhika vibhUtivAleko dekhakara duHkhI hote rahate haiM isalie unakA mAnasika duHkha bhI bar3e duHkhase vyatIta hotA hai // 34 // isa prakAra yaha becArA dIna prANI isa saMsArarUpI cakrameM apane khoTe koMke udayase aneka parivartana karatA huA duHkha pAtA rahatA hai|||35|| dekho, yaha atyanta manohara strIrUpI yantra (nRtya karanevAlI nIlojanAkA zarIra) hamAre sAkSAt dekhate hI dekhate kisa prakAra nAzako prApta ho gayA // 36 // bAharase ujjvala dikhanevAle strIke rUpako atyanta manohara mAnakara kAmIjana usapara par3ate haiM aura par3ate hI pataMgoMke samAna naSTa ho jAte haiM-azubha karmokA bandha kara hamezAke lie duHkhI ho jAte haiM // 37 // indrane jo yaha kapaTa nATaka kiyA hai arthAt nIlAMjanAkA nRtya karAyA hai so avazya hI usa buddhimAnane soca-vicArakara kevala hamAre bodha karAneke lie hI aisA kiyA hai // 38 // jisa prakAra yaha nIlAMjanAkA zarIra bhaMgura thA-vinAzazIla thA isI prakAra jIvoMke anya bhogopabhogoMke padArtha bhI bhaMgura haiM, avazya naSTa ho jAnevAle haiM aura kevala dhokhA denevAle haiM // 39 / / isalie bhArarUpa AbharaNoMse kyA prayojana hai, mailake samAna sugandhita candanAdike lepanase kyA lAbha hai, pAgala puruSakI ceSTAoMke samAna yaha nRtya bhI vyartha hai aura zokake samAna ye gIta bhI prayojanarahita haiM // 40 // yadi zarIrakI nijakI zobhA acchI hai to phira alaMkAroMse kyA karanA hai aura yadi zarIrameM nijakI zobhA nahIM hai to phira bhArasvarUpa ina alaMkAroMse kyA ho sakatA hai ? // 41 // isalie isa rUpako dhikkAra hai, isa asAra saMsArako dhikkAra hai, isa rAjya-bhogako dhikkAra hai aura bijalIke samAna caMcala isa lakSmIko dhikkAra hai // 42 // isa prakAra jinakI AtmA virakta ho gayI hai aise bhagavAn vRSabhadeva bhogoMsevirakta hue aura kAlalabdhiko pAkara zIghra hI muktike lie udyoga karane lage // 43 / / usa samaya bhagavAnake hRdayameM vizuddhiyoMne apanA sthAna jamA liyA thA aura ve aisI mAlUma hotI thIM mAno muktirUpI lakSmIke dvArA prerita huI usakI sakhiyA~ hI sAmane Akara upasthita huI hoM // 44 // usa 1. niilaanyjnaaruup| 2. nissAram / caJcalam / 3. kapaTa / 4. vinazvaram / 5. vaJcakama / 6. shokH| 7. thi| 8. rAjyaM bhogaM a0, 50, i0, s0| 9. vidyudiva caJcalAM lakSmIm / 10. nivedaparo bhUtvA / 11. udyukto babhUva / 12. vishuddhiprinnaamaaH| 13. preSitAH / 14. jagatstham / Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptadazaM parva 377 saudharmendrastato'bodhi guroranta:samIhitam / prayuktAvadhirIzasya zrodhijAteti tatkSaNam // 46 // prabhoH prabodhamAdhAnuM tato laukAntikAmarAH / pAraniSkramaNejyA brahmalokAdavAtaran // 47 // te ca sArasvatAdityo vahnizcAruNa eva ca / gardatoyaH satuSito'nyAyAdho'riSTa eva ca // 48 // ityaSTadhA nikAyAkhyAM dadhAnA viyudhottamAH / prAgbhave'bhyastaniHzeSazrutArthAH zumabhAvanAH // 49 // brahmalokAlayAH saumyAH zubhalezyA mhrddhikaaH| tallokAntanivAsivAda gatA laukAntikazrutim // 50 // divyahaMsA virejuste zivorupulinotsukAH / pariniSkrAntikalyANa zaradAgamazaMsinaH // 51 // sumano'Jjalayo muktA babhulaukAntikAmaraH / vibhorupAsituM pAdau svacittAMzA ivArpitAH // 52 // te'bhyarcya bhagavatpAdau prasUnaiH surabhUruhAm / tataH stutimirAmiH stotuM prAraMbhire vibhum // 56 // mohArivijayodyogamadhunA saMvivitsunA / bhagavan bhanyalokasya bandhukRtyaM tvayehitam // 54 // : kAraNaM param / tvamidaM vizvamajJAnaprapAtAduripyasi // 55 // svayAca darzitaM dharmatIrthamAsAca"dustaram / bhavyAH saMsArabhImAbdhimuttariSyanti"helayA // 56 // tava vAgaMzavo dIprAyotayanto'khilaM jagat / bhavyapadmAkare bodhamAdhAsyanti raveriva // 57 // samaya bhagavAna muktirUpI aMganAke samAgamake lie atyanta cintAko prApta ho rahe the isalie unheM yaha sArA jagat zUnya pratibhAsita ho rahA thA // 45 // bhagavAn vRpabhadevako bodha utpanna ho gayA hai arthAt ve aba saMsArase virakta ho gae haiM ye jagadguru bhagavAnke antaHkaraNako samasta ceSTAe~ indrane apane avadhijJAnase usI samaya jAna lI thii||46|| usI samaya bhagavAnako prabodha karAneke lie aura unake tapa kalyANakakI pUjA karaneke lie laukAntika deva brahmalokase utare // 47 // ve laukAntika deva sArasvata, Aditya, vahni, aruNa, gardatoya, tuSita, avyAbAdha aura ariSTa isa taraha ATha prakArake haiM / ve sabhI devoMmeM uttama hote haiN| ve pUrvabhavameM sampUrNa zrutajJAnakA abhyAsa karate haiN| unakI bhAvanAe~ zubha rahatI haiN| ve brahmaloka arthAt pA~caveM svargameM rahate haiM, sadA zAnta rahate haiM, unakI lezyAe~ zubha hotI haiM, ve bar3I-bar3I RddhiyoMko dhAraNa karanevAle hote haiM aura brahmalokake anta meM nivAsa karaneke kAraNa laukAntika isa nAmako prApta hue haiM // 48-50 / / ve laukAntika svargake haMsoMke samAna jAna par3ate the, kyoMki ve muktirUpI nadoke taTapara nivAsa karaneke lie utkaNThita ho rahe the aura bhagavAnke dIkSAkalyANakarUpI zarad Rtuke AgamanakI sUcanA kara rahe the // 51 // una laukAntika devoMne Akara jo puSpAMjali chor3I thI vaha aisI mAlUma hotI thI mAno unhoMne bhagavAnke caraNoMkI upAsanA karaneke lie apane cittake aMza hI samarpita kie hoM // 52 / / una devoMne prathama hI kalpavRkSake phUloMse bhagavAnke caraNoMko pUjA kI aura phira arthase bhare hue stotroMse bhagavAnkI stuti karanA prArambha kI // 53 / / he bhagavan , isa samaya jo Apane moharUpI zatruko jItaneke udyogakI icchA ko hai usase spaSTa siddha hai ki Apane bhavyajIvoMke sAtha bhAIpanekA kArya karanekA vicAra kiyA hai arthAt bhAIkI taraha bhavya jIvoMkI sahAyatA karanekA vicAra kiyA hai // 54 // he deva, Apa parama jyoti svarUpa haiM, saba loga Apako samasta kAryoMkA uttama kAraNa kahate haiM aura he deva, Apa hI ajJAnarUpI prapAtase saMsArakA uddhAra kareMge // 55 / / he deva, Aja Apake dvArA dikhalAye hue dharmarUpI tIrthako pAkara bhavyajIva isa dustara aura bhayAnaka saMsArarUpI samudrase lIlA mAtrameM pAra ho jAyeMge // 56 / / he deva, jisa prakAra sUryakI dedIpyamAna hatam / 9. tvameva kAraNaM i0, 1. antaraGgasamAdhAnam / 2. tadA ma0, l0| 3. avataranti sm| 4. samudAyasaMkhyAm / 5. mokSapathasakata / 6. zaradArambha-pa0, a0, i0, d.,s0| 7. bandhatvam / 8. ceSTitam / 9. svameva a0, sa0 / 10. dustarAt la0, ma / 11. bhIbhAbdhekatta-la0, ma0 / 12. dIptA la0, m0| 13. kariSyanti / 48. Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 AdipurANam dhAtAramAmananti tvAM jetAraM karmavidviSAm / netAraM dharmatIrthasya trAtAraM ca jagadgurum // 54 // mohapaGke mahatyasmin jaganmagnamazeSataH / dharmahastAvalambena tvayA'majhaddhariSyate // 59 // tvaM svayaMbhaHsvayaMbuddhasanmArgo muktipaddhatim / yatprabodhayitA syasmAnakasmAt karuNAdhIH // 6 // tvaM buddho'si svayaMbuddhaH tribodhAmalalocanaH / yadverisa svata evAdya mokSasya padavI prayIm // 6 // svayaM prabuddhasanmArgastvaM na bodhyo'smadAdimiH / kinvAsmAko niyogo'yaM mukharIkurute'dya naH // 32 // jagaprabodhanodyoge na svamanyainiyujyase / bhavanodyotane kinu kenApyutthApyate'zumAn // 63 // athavA bodhito'pyasmAn bodhayasyapunarbhava / bodhito'pi yathA dIpo bhuvanasvopakArakaH // 6 // sadyojAtastvamAye'maH kalyANe vAmatAmataH / prApto'nantarakalyANe dhatse "sampratyaghoratAm // 65 // bhuvanasyopakArAya kurUyogaM "svamIzitaH / tvAM navAnamivAsejya prIyantAM bhavyacAtakAH // 66 // kiraNeM samasta jagatko prakAzita karatI huI kamaloMko praphullita karatI haiM usI prakAra Apake vacanarUpI dedIpyamAna kiraNeM bhI samasta saMsArako prakAzita karatI huI bhavyajIvarUpI kamaloMko praphullita kareMgI // 57 // he deva, loga Apako jagatkA pAlana karanevAle brahmA mAnate haiM, karmarUpI zatruoMko jItanevAle vijetA mAnate haiM, dharmarUpI tIrthake netA mAnate haiM aura sabakI rakSA karanevAle jagadguru mAnate haiM / / 58|| he deva, yaha samasta jagat moharUpI bar3I bhArI kIcar3ameM pha~sA huA hai isakA Apa dharmarUpI hAthakA sahArA dekara zIghra hI uddhAra kareMge / / 59 // he deva, Apa svayambhU haiM, Apane mokSamArgako svayaM jAna liyA hai aura Apa hama sabako muktike mArgakA upadeza deMge isase siddha hotA hai ki ApakA hRdaya binA kAraNa ho karuNAse AI hai // 60 // he bhagavan , Apa svayaM buddha haiM, Apa mati-zruta aura avadhi jJAnarUpI tIna nirmala netroMko dhAraNa karanevAle haiM tathA Apane samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ina tInoMkI ekatA rUpI mokSamArgako apane Apa hI jAna liyA hai isalie Apa buddha haiM / / 6 / / he deva, Apane sanmArgakA svarUpa svayaM jAna liyA hai isalie hamAre-jaise devoMke dvArA Apa prabodha karAneke yogya nahIM haiM tathApi hama logoMkA yaha niyoga hI Aja hama logoMko vAcAlita kara rahA hai // 62 / / he nAtha, samasta jagatko prabodha karAnekA udyoga karaneke lie Apako koI anya preraNA nahIM kara sakatA so ThIka hI hai kyoMki samasta jagatko prakAzita karaneke lie kyA sUryako koI anya ukasAtA hai ? arthAt nhiiN| bhAvArtha-jisa prakAra sUrya samasta jagatko prakAzita karaneke lie svayaM tatpara rahatA hai usI prakAra samasta jagatko prabuddha karaneke lie Apa svayaM tatpara rahate haiM // 63 / / athavA he janma-maraNarahita jinendra, Apa hamAre-dvArA prabodhita hokara bhI hama logoMko usI prakAra prabodhita kareMge jisa prakAra jalAyA huA dIpaka saMsArakA upakAraka hotA hai arthAt sabako prakAzita karatA hai // 64 / / he bhagavana, Apa prathama garbhakalyANakameM sadyojAta arthAt zIghra hI avatAra lenevAle kahalAye, dvitIya-janmakalyANakameM vAmatA arthAt sundaratAko prApta hue aura aba usake anantara tRtIya-tapakalyANakameM aghoratA arthAt saumyatAko dhAraNa kara rahe haiM / / 65 / / he svAmina, Apa saMsArake upakArake lie udyoga kIjie, ye 1. sapadi / 2. mokssmaargm| 3. yat kAraNAt / 4. bodhayiSyanti / 5. kAraNamantareNa yataH svybuddhsnmaargsttH| yat yasmAt kAraNAt asmAn muktipaddhatimakasmAt prabodhayitAsi tasmAt karuNArdradhIH karuNAyAH kAryadarzanAt upacArAt karuNAdhorityucyate / mukhyataH mohanIyakAryabhUtAyAH karuNAyA abhAvAt / 6. jAnAsi / 7. ratnatrayam ityarthaH / 8. asmtsNbndhii| kintvasmAkaM a0,50, i., s0| 9. manoharatAm / vAmatAM mataH ma0, l0|10. prApte'nantara-ma0, l0| 11. pariniSkramaNakalyANe / 12. sukhakAritAm / 13. bhUnAthaH / Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 379 saptadarza parva tava dharmAmRtaM sraSTumeSa kAlaH sanAtanaH / dharmasRSTimato deva vidhAtuM dhAtararhasi // 67 // "jaya tvamIza karmArIn jaya mohamahAsuram / parISahabhaTAn haptAn vijayasva tapobalAt // 68 // uttiSTatAM bhavAn muktau bhuktairbhogairalaMtarAm / na svAdAntarameSu syAd bhUyo'pyanubhave'GginAm // 69 // iti laukAntikairdevaiH stuvAnairupanAthitaH / pariniSkramaNe buddhimadhAd dhAtA draDhIyasIm // 70 // tAvataiva niyogena kRtArthAste divaM yayuH / haMsA iva nabhovIthIM dyotayanto'GgadIptibhiH // 71 // tAvacca nAkino naikavikriyAH kampitAsanAH / puro'bhUvan puro rasya purodhAya puraMdaram // 72 // nabho'GgaNamathArudhya te'yodhyAM paritaH purIm / tasthuH svavAhanAnIkA nAkinAthA nikAyazaH // 73 // tato'sya pariniSkrAntimahAkalyANasaMvidhau / mahAbhiSeka mindrAdyAzcakruH kSIrArNavAmbubhiH // 74 // abhiSicya vibhuM devA bhUSayAJcakrurAdRtAH / divyaiviM bhUSaNairvastrairmAlyaizca malayodbhavaiH // 75 // tato'bhiSicya sAmrAjye bharataM sUnumagrimam / bhagavAn bhArataM varSaM tatsanAthaM vyadhAdidam // 76 // yauvarAjye ca taM bAhubalinaM samatiSThipat / tadA rAjanvatItyAsIt pRthvI tAbhyAmadhiSThitA // 77 // pariniSkrAntirAjyAnusaMkrAntidvitayotsave / tadA svarlokabhUlokAvAstAM pramadanirbharau // 78 // bhavyajIva rUpI cAtaka navIna megha ke samAna ApakI sevA kara santuSTa hoM ||66 || he deva, anAdi pravAhase calA AyA yaha kAla aba Apake dharmarUpI amRta utpanna karaneke yogya huA hai isa lie he vidhAtA, dharmakI sRSTi kIjie - apane sadupadezase samIcIna dharmakA pracAra kIjie || 67 // he Iza, Apa apane tapobalase karmarUpI zatruoMko jItie, moharUpI mahAasurako jItie aura parISaharUpI ahaMkArI yoddhAoMko bhI jItie ||68 || he deva, aba Apa mokSake lie uThieudyoga kIjie, aneka bAra bhoge hue ina bhogoMko rahane dIjie - chor3ie kyoMki jIvoMke bArabAra bhoganepara bhI ina bhogoMke svAda meM kucha bhI antara nahIM AtA - nUtanatA nahIM AtI // 69 // isa prakAra stuti karate hue laukAntika devoMne tapazcaraNa karaneke lie jinase prArthanA kI hai aise brahmA - bhagavAn vRSabhadevane tapazcaraNa karanemeM-dIkSA dhAraNa karanemeM apanI dRr3ha buddhi lagAyI / / 70 / / ve laukAntika deva apane itane hI niyogase kRtArtha hokara haMsoMkI taraha zarIrakI kAntise AkAzamArgako prakAzita karate hue svargako cale gaye / / 71 // itanemeM hI AsanoMke kampAyamAna honese bhagavAn ke tapa kalyANakakA nizcaya kara deva loga apane-apane indroMke sAtha aneka vikriyAoMko dhAraNa kara prakaTa hone lage // 72 // athAnantara samasta indra apane vAhanoM aura apane-apane nikAya ke devoMke sAtha AkAzarUpI A~ganako vyApta karate hue Aye aura ayodhyApurIke cAroM ora AkAzako gherakara apaneapane nikAya ke anusAra Thahara gaye / / 73 / / tadanantara indrAdika devoMne bhagavAn ke niSkramaNa arthAt tapaHkalyANaka karaneke lie unakA kSIrasAgara ke jalase mahAbhiSeka kiyA ||74 || abhiSeka kara cukaneke bAda devoMne bar3e Adara ke sAtha divya AbhUSaNa, vastra, mAlAe~ aura malayAgiri candanase bhagavAnakA alaMkAra kiyA ||75|| tadanantara bhagavAn vRSabhadevane sAmrAjya padapara apane bar3e putra bharatakA abhiSeka kara isa bhAratavarSako unase sanAtha kiyA || 76 || aura yuvarAja padapara bAhubalIko sthApita kiyaa| isa prakAra usa samaya yaha pRthivI ukta donoM bhAiyoMse adhiSThita honeke kAraNa rAjanvatI arthAt suyogya rAjAse sahita huI thI // 77 // usa samaya bhagavAn vRSabhadevakA niSkramaNakalyANaka aura bharatakA rAjyAbhiSeka ho rahA thA ina donoM 1. puro'bhavan pa0 / 2. purogasya a0, pa0 / 3. savAhanAnIkA pa0, a0, i0, sa0, 80, ma0, la0 / 4. gandhaiH / 5. tena bharatena sasvAmikam / 6. AsitA / 7 bhavetAm / 'as bhuvi' luD dvivacanam / 8. santoSAtizayau / Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 ApurANama bhagavatpariniSkrAntikalyANotsava ekataH / sphItaddhiranyatAM yUnoH pRthvIrAjyArpaNakSaNaH // 79 // - bandukaznastaporAjye sajjo rAjarSirekataH / yuvAnAvanyato rAjyalakSmyudvAhe kRtodyamA~ // 80 // ekataH zivikAyAnanirmANaM surazilpinAm / vAstuvedibhirAkhdhaH parArthyo maNDapo'nyataH // 83 // zacIdevyaikato raGgavalyAdiracanA kRtA / devyA'nyato yazasvatyA sAnandraM sasunandayA // 82 // ekato maGgaladravyadhAriNyo dikkumArikAH / anyataH kRtanepathyA vAramukhyA 'varastriyaH // 83 // "suravRndArakaiH prItairbhagavAnekato vRtaH / kSatriyANAM sahasreNa kumArAvanyato vRtau // 84 // puSpAnjali: surairmuktaH stuvAnairbharturekataH / anyataH sAziSaH zeSAH zilAH paureryuvezinoH // 85 // ekato'psarasAM nRttamaspRSTadharaNItalam / salIlapadavinyAsamanyato vArayoSitAm // 86 // ekataH surasUryANAM pradhvAno rudiGmukhaH / nAndIpaTaha nirghoSapravijR 'mbhitamanyataH // 87 // ekataH kinnarArabdhakalamaGgalaniHkvaNaH / zranyato'ntaH purastrINAM maGgalodgItini svanaH // 88 // ekataH surakoTonAM jaya kolAhaladhvaniH / puNyapAThakakoTInAM saMpAThadhvaniranyataH // 89 // prakAra ke utsavoMke samaya svargaloka aura pRthivIloka donoM hI harSanirbhara ho rahe the / / 78 / / usa samaya eka ora to bar3e vaibhava ke sAtha bhagavAnke niSkramaNakalyANakakA utsava ho rahA thA aura dUsarI ora bharata tathA bAhubalI ina donoM rAjakumAroMke lie pRthivIkA rAjya samarpaNa karanekA utsava kiyA jA rahA thA // 79 || eka ora to rAjarSi - bhagavAn vRSabhadeva taparUpI rAjya ke lie kamara bA~dhakara taiyAra hue the aura dUsarI ora donoM taruNa kumAra rAjyalakSmI ke sAtha vivAha karane ke lie udyama kara rahe the ||80|| eka ora to devoMke zilpI bhagavAnako vanameM le jAneke lie pAlakIkA nirmANa kara rahe the aura dUsarI ora vAstuvidyA arthAt mahala maNDapa Adi banAnekI vidhi jAnanevAle zilpI rAjakumAroMke abhiSekake lie bahumUlya maNDapa banA rahe the ||81|| eka ora to indrANI devIne raMgAvalI AdikI racanA kI thI- raMgIna cauka pUre the aura dUsarI ora yazasvatI tathA sunandA devIne bar3e harSake sAtha raMgAvalI AdikI racanA kI thI- taraha-taraha ke sundara cauka pUre the // 82 // eka ora to dikkumArI deviyA~ maMgala dravya dhAraNa kie huI thIM aura dUsarI ora vastrAbhUSaNa pahane huI uttama vArAMganAe~ maMgala dravya lekara khar3I huI thIM ||83|| eka ora bhagavAna vRSabhadeva atyanta santuSTa hue zreSTha devoMse ghire hue the aura dUsarI ora donoM rAjakumAra hajAroM kSatriya rAjAoMse ghire hue the ||84|| eka ora svAmI vRSabhadevake sAmane stuti karate hue devaloga puSpAMjali chor3a rahe the aura dUsarI ora puravAsIjana donoM rAjakumAroMke sAmane AzIrvAda ke zeSAkSata pheMka rahe the || 85 || eka ora pRthivItalako binA chue hI adhara AkAza meM apsarAoMkA nRtya ho rahA thA aura dUsarI ora vArAMganAe~ lIlApUrvaka pada-vinyAsa karatI huI nRtya kara rahI thIM ||86|| eka ora samasta dizAoMko vyApta karanevAle devoMke bAjoMke mahAna zabda ho rahe the aura dUsarI ora nandI paTa Adi mAMgalika bAjoMke ghora zabda saba ora phaila rahe the || 87|| eka ora kinnara jAti ke devoM ke dvArA prArambha kiye hue manohara maMgala gItoMke zabda ho rahe the aura dUsarI ora antaHpurakI striyoMke maMgala gAnoMkI madhura dhvani ho rahI thI ||88|| eka ora karor3oM devoMkA jaya jaya dhvanikA kolAhala ho rahA thA aura dUsarI ora puNyapATha karanevAle karor3oM 1. rAjyasamarpaNotsavaH / " kampo'ya kSaNa uddharSo maha uddhava utsavaH / " 2. vivAhe / 3. gRhalakSaNa / 4. bahustriyaH ma0, la0 / bahuzriyaH Ta0 / zrIdevIsadRzAH / supaH prAgbahurveti' ISadaparisamAptI bahupratyayaH / 5. devamukhyaiH / " vRndArako rUpimukhyo eke mukhyAnya kevalAH / " ityamaraH / 6. AzIbhiH sahitAH / 7. zeSAkSatAH / 8. pravijRmbhaNam / 9. niHsvapnaH la0 // Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptadaza parva 381 ityuccarutsabadvaitavyagrathujanabhUjanam / 'paramAnandasAdbhUtamabhUttadrAjamandiram // 9 // vittIrNarAjyabhArasya vibhoradhiyuvezvaram / pariniSkramaNodyogastadA jajJe nirAkulaH // 9 // zeSebhyo'pi svasUnubhyaH saMvibhajya mahAmimAm / vibhurvizrANayAmAsa nirmumukSurasaMbhramI // 12 // surendranirmitAM divyAM zivikA sa sudarzanAm / sanAbhInnAbhirAjAdInApRcchayArakSadakSaraH // 13 // sAdaraM ca zacInAthadattahastAvalambanaH / pratijJAmiva dIkSAyAmArUDhaH zivikAM vibhuH // 9 // dIkSAGganApariSvaGga parivardhitakautukaH / prazayyAM na samArUDhaH sa dhAtA zibikAchalAt // 9 // ragbI malayajAlipsIsamUrtiralaM kRtaH / sa reje zivikArUdastapIlakSmyA varottamaH // 16 // parAM vizuddhimAndaH prAk pazcAcchiviko vibhuH / tadAkarodivAbhyAsa guNazreNyadhirohaNe // 9 // padAni sapta tAmU huH zibikAM prathamaM nRpAH / tato vidyAdharA ninyuryomni saptapadAntaram // 18 // 'skandhAdhiropitAM kRtvA tato'mUmavilambitam / surAsurAH khamutpeturArUDhapramadodayAH // 19 // "paryAptamidamevAsya prabhormAhAtmyazaMsanam / yattadA tridivAdhIzA jAtA''yugyakavAhinaH // 10 // manuSyoMke puNyapAThakA zabda ho rahA thA / / 89 // isa prakAra donoM hI bar3e-bar3e utsavoM meM jahA~ deva aura manuSya vyagra ho rahe haiM aisA vaha rAja-mandira parama Anandase vyApta ho rahA thA-usameM saba ora harSa hI harSa dikhAI detA thaa|||9|| bhagavAnane apane rAjyakA bhAra donoM hI yuvarAjoMko samarpita kara diyA thA isalie usa samaya unakA dIkSA lenekA udyoga bilakula hI nirAkula ho gayA thA-unheM rAjyasambandhI kisI prakArakI cintA nahIM rahI thI / / 91 // mokSakI icchA karanevAle bhagavAnane sambhrama-AkulatAse rahita hokara apane zeSa putroMke lie bhI yaha pRthivI vibhakta kara bA~Ta dI thii|| 92 / / tadanantara akSara-avinAzI bhagavAna , mahArAja nAbhirAja Adi parivArake logoMse pUchakara indrake dvArA banAyI huI sundara sudarzana nAmakI pAlakIpara baiThe / / 93 // bar3e Adarake sAtha indrane jinheM apane hAthakA sahArA diyA thA aise bhagavAna vRSabhadeva dIkSA lene kI pratijJAke samAna pAlakIpara ArUr3ha hue the / / 14 / / dIkSArUpI aMganAke AliMgana karanekA jinakA kautuka bar3ha rahA hai aise bhagavAn vRSabhadeva usa pAlakIpara ArUr3ha hote hue aise jAna par3ate the mAno pAlakIke chalase dIkSArUpI aMganAkI zreSTha zayyApara hI ArUr3ha ho rahe hoM / / 15 / / jo mAlAe~ pahane hue haiM, jinakA dedIpyamAna zarIra candanake lepase lipta ho rahA hai aura jo aneka prakArake vastrAbhUpaNoMse alaMkRta ho rahe haiM aise bhagavAn vRpabhadeva pAlakIpara ArUr3ha hue aise suzobhita ho rahe the mAno taparUpI lakSmIke uttama vara hI hoM / / 9 / / bhagavAna vRSabhadeva pahale to parama vizuddhatApara ArUr3ha hue the arthAt pariNAmoMkI vizuddhatAko prApta hue the aura bAda meM pAlakIpara ArUr3ha hue the isalie ve usa samaya aise jAna par3ate the mAno guNasthAnoMkI zreNI car3hane kA abhyAsa hI kara rahe hoM / / 17 / bhagavAnakI usa pAlakIko prathama hI rAjA loga sAta pair3a taka le cale aura phira vidyAdhara loga AkAzameM sAta per3a taka le cale ge| tadanantara vaimAnika aura bhavanatrika devoMne atyanta harSita hokara vaha pAlakI apane kandhoMpara rakhI aura zIghra hI use AkAzameM le gaye / / 9 / / bhagavAn vRSabhadevake mAhAtmyakI prazaMsA karanA itanA hI paryApta hai ki usa samaya devoMke adhipati indra bhI 1. paramAnandamayamityarthaH / 2. yuvezvarayoH / 3. dadau / 'zraNa dAne' iti dhaatoH| 4. anAkula: sthairyavAn dIkSAgrahaNasambhramavAn bhUtvA prAktanakAryavyAkulAntaHkaraNo na bhavatItyarthaH / 5. vinshvrH| 6.prabhuH a0, 50, i0, sa0, da0, ma0, la0 / 7. AliMgana / 8. iva / tu a0, ma0 / 9. bhujazira / 10. Azu / 11. alam / 12. yAnavAhakAH / Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 AdipurANam tadA vicakaruH puSpavarSamAmodi guNakAH / vavau mandAkinIsIkarAhAraH ziziro marut // 10 // prasthAmamaGgalAnyuccaiH saMpetuH suravandinaH / tadA prayANabheryazca vidhvagAsphAlitAH suraiH // 102 // mohArivijayodyogasamayo'yaM jagadguroH / ityuccai!SayAmAsustadA zakrAjJayA'marAH // 103 // jayakolAhalaM bharturane hRSTAH surAsurAH / tadA cakrurnamo'zeSamArudhya pramadodayAt // 10 // tadA maGgalasaMgItaiH prakRtairjayaghoSaNaiH / namo mahAnakadhvAnairArubaM zabdasAdabhUt // 105 // dehodyotastadendrANAM namaH kRtsnamaditat / dundubhInAM ca nirbAdI dhvanirvizvamadibhvanat // 106 // surendrakaravikSiptaiH pracalanirito'mutaH / tadA haMsAyitaM nyomni cAmarANAM kadambakaH // 107 // dhvanantISu namo vyApya surendrAnakakoTiSu / koTizaH suraceTAnAM karakozAmitADanaiH // 10 // naTantISu namoraGge surastrISu savibhramam / vicitrakaraNope tacchatrapadhAdikAdhavaiH // 109 // gAyantISu sukaNThISu kisarISu kalasvanam / zravaHsukhaM ca hRyaM ca pariniHkramaNotsavam // 110 // maGgalAni paThatsaccaiH suravaM suravandiSu / tatkAlocitamanyacca vacazceto'nuraJjanam // 111 // "bhUteSadbhUtaharSeSu citraketanadhAriSu / nAnAlAsyaiH pradhAvatsu sasaMgharSamito'mutaH // 112 // unakI pAlakI le jAnevAle hue the arthAt indra svayaM unakI pAlakI Dho rahe the||100| usa samaya yakSa jAtike deva sugandhita phUloMkI varSA kara rahe the aura gaMgAnadIke jalakaNoMko dhAraNa karanevAlA zItala vAyu baha rahA thA / / 101 / / usa samaya devoMke vandIjana ucca svarase prasthAna samayake maMgalapATha paDha rahe the aura deva logacAroM ora prasthAnasUcaka bheriyA~ bajA rahe the||102|| usa samaya indrakI AjJA pAkara samasta deva jora-jorase yahI ghoSaNA kara rahe the ki jagadguru bhagavAn vRSabhadevakA moharUpI zatruko jItaneke udyoga karanekA yahI samaya hai // 103 // usa samaya harSita hue sura asura jAtike sabhI deva AnandakI prAptise samasta AkAzako gherakara bhagavAnke Age jaya jaya aisA kolAhala kara rahe the // 104 / / maMgalagItoM, bAra-bAra kI gayI jaya-ghoSaNAoM aura bar3e-bar3e nagAr3oMke zabdoMse saba ora vyApta huA AkAza usa samaya zabdoMke adhIna ho rahA thA arthAt cAroM ora zabda hI zabda sunAI par3ate the / / 105 / / usa samaya indroMke zarIrakI prabhA samasta AkAzako prakAzita kara rahI thI aura dundubhiyoMkA vipula tathA manohara zabda samasta saMsArako zabdAyamAna kara rahA thA // 106 // usa samaya indroMke hAthoMse dulAye jAneke kAraNa idhara-udhara phirate hue camaroMke samUha AkAzameM ThIka haMsoMke samAna jAna par3ate the / / 107 / jisa samaya bhagavAn pAlakIpara ArUr3ha hue the usa samaya karor3oM devakiMkaroMke hAthoMmeM sthita daNDoMkI tAr3anAse indroMke karor3oM dundubhi bAje AkAzameM vyApta hokara baja rahe the // 108 / / akAzarUpI A~ganameM aneka devAMganAe~ vilAsasahita nRtya kara rahI thIM unakA nRtya chatrabandha AdikI caturAI tathA AzcaryakArI aneka karaNoM-nRtyabhedoMse sahita thA // 109 / / manohara kaNThavAlI kinnara jAtikI deviyA~ apane madhura svarase kAnoMko sukha denevAle manohara aura madhura tapAkalyANotsavakA gAna kara rahI thIM-usa samayake gIta gA rahI thIM // 110 // devoMke vandIjana ucca svarase kintu uttama zabdoMse maMgala pATha par3ha rahe the tathA usa samayake yogya aura sabake manako, anurakta karanevAle anya pAThoMko bhI par3ha rahe the // 11 // jinheM atyanta harSa utpanna huA hai aura jo citra-vicitra-aneka prakArakI patAkAe~ 1. tadAvacakaruH a0,10,80, sa0, ma0, l0| kiranti sma / 2. devabhedAH / 3. -rAharaH i0. s0| 4. prapeThuH a0, 50, i., sa0, ma0, da0, la0 / 5. tAr3itAH / 6. zabdamayamabhUdityarthaH / 7. kiMkarANAm / 8. karanyAsa / 9. karaNopetaM da0, i0 / 10. pariniSkramaNotsavam a0| 11. vyantaradeveSu / 12. ketanahAriSa pa0, da0, ma0, s0| 13. sammadasahitaM yathA bhavati tathA / susaMgharSa -pa0, ma0, l0| Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptadazaM parva zaGkhAnAdhmAtagaNDeSu 'piNDIbhUtAGgayaSTiSu / sakAhalAnilimpeSu pUrayatsvanurAgataH // 13 // agresarISu lakSmI paGkajanya grapANiSu / samaM samagalArdhAbhidikkumArImirAdarAta // 11 // dasyamISu vizeSeSu prabhavatsu yathAyatham / saMpramodamayaM vizvamAtanvaadbhutodayaH // 115 // parAya'ratnanirmANaM dinyaM yAnamadhiSThitaH / ratnakSoNIpratiSThasya zriyaM meroviMDambayan // 116 / / kaNThAbharaNamAmArapariveSoparaktayA / mukhArkamAsA nyakkurvan jyotijyotirgaNezinAm // 17 // uttamAGagatenoccaiH maulinA vimaNitviSA / dhunvAnognIndramaulInAM tviSAmAviSkRtArciSAm // 11 // kirITotsAsaginyA sumanaHzekharakhajA / manaHprasAdamAtmIyaM mUnavoddhasya darzayan // 119 // prasannayA dRzormAsA prollasantyA samantataH / igvilAsaM sahasrAkSe sAMnyAsi kamivArpayan // 120 // tiraskRtAdharacchAyaidarodminaH smitAMzumiH / kSAlayanniva niHzeSaM rAgazeSaM svazuddhibhiH // 121 // hAreNa hAriNA cAruvakSaHsthalavilambinA / viDambayamivAdIndaM prAntaparyastanijharam // 122 // liye hue haiM aise bhUta jAtike vyantara deva bhIr3ameM dhakkA dete tathA aneka prakArake nRtya karate hue idhara-udhara daur3a rahe the / / 112 // deva loga bar3e anurAgase apane gAloMko phulAkara aura zarIrako piNDake samAna saMkucita kara turahI tathA zaMkha bajA rahe the||| 113||haathoNmeN dhAraNa kiye huI lakSmI Adi deviyA~ Age-Age jA rahI thIM aura bar3e Adarase maMgala dravya tathA argha lekara dikkumArI deviyA~ unake sAtha-sAtha jA rahI thIM // 114 // isa prakAra jisa samaya yathAyogya rUpase aneka vizeSatAe~ ho rahI thIM usa samaya adbhuta vaibhavase zobhAyamAna bhagavAn vRSabhadeva samasta saMsArako Anandita karate hue amUlya ratnoMse banI huI divya pAlakIpara ArUr3ha hokara ayodhyApurIse bAhara nikale / usa samaya ve ratnamayI pRthvIpara sthita meru parvatakI zobhAko tiraskRta kara rahe the| galemeM par3e hue AbhUSaNoMkI kAntike samUhase unake mukhapara jo paridhike AkArakA lAla-lAla prabhAmaNDala par3a rahA thA usase unakA mukha sUryake samAna mAlUma hotA thA, usa mukharUpI sUryako prabhAse ve usa samaya jyotiSI devoMke indra arthAt candramAko jyotiko bhI tiraskRta kara rahe the| jisase maNiyoMkI kAnti nikala rahI hai aise mastakapara dhAraNa kiye hue U~ce mukuTase ve, jinase jvAlA prakaTa ho rahI hai aise agnikumAra devoMke indroMke mukuToMkI kAntiko bhI tiraskRta kara rahe the| unake mukuTake madhyameM jo phUloMkA seharA par3A huA thA usakI mAlAoMke dvArA mAno ve bhagavAna apane manakI prasannatAko hI mastakapara dhAraNa kara logoMko dikhalA rahe the| unake netroMkI jo svaccha kAnti cAroM ora phaila rahI thI usase ve aise jAna par3ate the mAno indrake lie saMnyAsa dhAraNa karaneke samaya honevAlA netroMkA vilAsa hI arpita kara rahe hoM arthAt indrako sikhalA rahe hoM ki saMnyAsa dhAraNa karaneke samaya netroMkI ceSTAe~ itanI prazAnta ho jAtI haiN| kucha-kucha prakaTa hotI haI masakAnakI kiraNoMse unake oThoMkI lAla-lAla kAnti bhI chipa jAtI thI jisase ve aise jAna par3ate the mAno apanI vizuddhike dvArA bAkI bace hue sampUrNa rAgako hI dho rahe hoN| unake sundara vakSasthalapara jo manohara hAra par3A huA thA usase ve bhagavAn jisake kinArepara nirjharanA par3a rahA hai aise sumeru parvatakI bhI viDambanA kara rahe the| jinameM kar3e bAjUbanda Adi AbhUSaNa camaka rahe haiM aisI apanI bhajAoMkI zobhAse ve nAgendrake phaNameM lage hae ranoMkI kAntike samahakI bhartsanA kara rahe the / karadhanIse ghire hue jaghanasthalakI zobhAse bhagavAna aise mAlUma hote the mAno vedikAse ghire hue jambU dvIpakI zobhA hI svIkRta kara rahe hoN| UparakI donoM gA~ThoMtaka dedIpya 1. saMkocIbhUta / 2. purogaaminiissu| 3. shriihriidhtyaadissu| 4. uprnyjityaa| 5. adhaHkurvan / nyatkurvan pa0, ma0, la0 / 6. mukuTena / 7. nikSepArham / 'amAnita-nikSepa' / 8. pravatta / Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam bhujayoH zobhayAdIprakaTakAGgadabhUSayA / nirbharlsayana phaNIndrANAM phaNAratnarucAM cayam // 123 // kAJcIdAmaparikSiptajaghanasthalalIlayA / svIkurvan vedikA rudvajambU dvIpasthalazriyam // 124 // 'kramopadhAnaparyanta lasatpadanakhAMzubhiH / prasAdAMzairivAzeSaM punAnaH praNataM janam // 125 // nya kRtArkarucA svAGgadIptyA vyAptakakummukhaH / svenaujasAdharIkurvan sarvAn gIrvANanAyakAn // 126 // iti pratyaGagasahiganyA naiHsaGagyAcitayA shriyaa| nirvAsayanivAsagaM cira kAlopalAlitam // 127 // vitena sitacchatramaNDalenAmalasviSA / vidhunevoparisthena sevyamAnaH klamacchidA // 128 // prakIrNakapratAnena vidhutenAmarezvaraiH / 'janmotsavakSaNaprItyA kSIrodeneva sevitaH // 129 // ityAviSkRtamAhAtmyaH surendraH parito vRtaH / puruH purAd viniSkrAntaH paurarityabhinanditaH // 130 // vraja siddhaya jaganAtha zivaH panthAH samastu te / niSTitArthaH punardeva-rampathe no bhavAcirAt // 13 // nAthAnAthaM janaM trAtuM nAnyastvamiva karmaThaH / tasmAdasmatparitrANe praNidhehi manaH punaH // 132 // parAnugrahakArANi ceSTitAni tava prabho / niyaMpekSaM vihAyAsmAn ko'nugrAhayastvayAparaH // 133|| iti ilAdhyaM prasannaM ca "sAnutarSa sanAthanam / kaizcit saMjallitaM paurairArAt praNatamUrddhabhiH / / 13 / / zrayaM sa bhagavAn daraM devarurikSapya nIyate / na vidmaH kAraNaM ''kinna krIDayamathavedazI / / 135 / / mAna hotI huI pairoMkI kiraNoMse ve bhagavAna aise mAlUma hote the mAno namaskAra karate hue sampUrNa logoMko apanI prasannatAke aMzoMse pavitra hI kara rahe hoN| usa samaya sUryakI kAntiko bhI tiraskRta karanevAlI apane zarIrakI dIptise jinhoMne saba dizAe~ vyApta kara lI haiM aise bhagavAna vRSabhadeva apane ojase samasta indroMko nIcA dikhA rahe the / isa prakAra pratyeka aMga-upAMgoMse sambandha rakhanevAlI vairAgyake yogya zobhAse ve aise jAna par3ate mAno cirakAlase pAlana-poSaNakI huI parigrahakI Asaktiko hI bAhara nikAla rahe hoN| Upara lage hue nirmala kAntivAle sapheda chatrake maNDalase ve aise zobhAyamAna ho rahe the mAno klezoMko dUra karanevAlA candramA hI Upara Akara unakI sevA kara rahA ho| indroMke dvArA dulAye hue camaroMke samUhase bhagavAn aise zobhAyamAna ho rahe the mAno janmakalyANakake kSaNa-bharake premase kSIrasAgara hI Akara unakI sevA kara rahA ho| isa prakAra Upara likhe anusAra jinakA mAhAtmya prakaTa ho rahA hai aura aneka indra jinheM cAroM orase ghere hue haiM aise ve bhagavAn vRSabhadeva ayodhyApurIse bAhara nikle| usa samaya nagaranivAsI loga unakI isa prakAra stuti kara rahe the // 115-130 / / he jagannAtha, Apa kAryakI siddhike lie jAie, ApakA mArga kalyANamaya ho aura he deva, Apa apanA kArya pUrA kara phira bhI zIghra hI hama logoMke dRSTigocara hoie ||13shaa he nAtha, anAtha purupoMkI rakSA karaneke lie Apake samAna aura koI bhI samartha nahIM hai isalie hama logoMkI rakSA karanemeM Apa apanA mana phira bhI lagAie / / 132 / / he prabho, ApakI samasta ceSTAe~ puruSoMkA upakAra karanevAlI hotI haiM, Apa binA kAraNa hI hama logoMko chor3akara aba aura kisakA upakAra kareMge ? // 133 / / isa prakAra kitane hI nagaranivAsiyoMne dUrase hI mastaka jhukAkara prazaMsanIya. spaSTa arthako kahanevAle aura kAmanAsahita prAthanAka vacana kahe the|| 134 / / usa samaya kitane hI nagaravAsI parasparameM aisA kaha rahe the ki deva loga bhagavAnako pAlaka 1. dIpta-da0, sa0, 60, la0, ma0 / 2. caraNakUryAsasamIpa / 3. paryantollasa-la0, ma0, da0. s0,0| 4. adhaHkRta / 5. kubmumba: ma0,50, l0| 6. niSkAsayan preSayanniva / 7. parigraham Asakti vaa| 8. preSaNakAle AliMganapUrvakaM preSayanti tAvaccirakAlopalAlitAnAbharaNAdyAsaMgAttatpUrvakaM preSayanniva pratyaGgasaMgatarAbharaNairbhAtItyarthaH / 9. glAni / 10. vidhUtanA-ma0, l0| 11. jnmaabhipeksmy| 12. niSpannaprayojanaH san / 13. asmAkam / 14. karmazUrAH / 15. prirkssnne| 16. ekAgraM kuru / 17. vAJchA. sahitam / sAnukarSa a0, sa0 / 18. prArthanAsahitam / 19. kintu pa0, 10, ma0, l.| Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ safadarza parva bhavedapi bhavedetIto meruM purApyayam / pratyAnItazca nAkIndrerjanmotsavavidhitsayA // 136 // sa evAdyApi vRttAnto jArakhasmadbhAgyato bhavet / tato na kAcanAsmAkaM vyathetyanye mitho'bruvan // 137 // kimeSa bhagavAn bhAnurAsthitaH zivikAmimAm / dedIpyate'mbare mAbhiH pratudRciva no dRzaH // 138 // STatamaulivibhAtyuccaistaptacAmIkaracchaviH / vibhurmadhye surendrANAM kulAdrINAmivAdrirAT // 139 // vibhormukhonmukhIrhaSTIrdadhAno'dbhutavikriyaH / kaH 'svidAjJAtamasyAjJAkaraH so'yaM puraMdaraH // 140 // zivikAvAhinAmeSAmaGgabhAso mahaujasAm / samantAt prollasansyetAstaDitAmiva rItayaH 1198911 mahatpuNyamaho bharturavAGmanasagocaram / pazyatA nimiSAnetAn prapraNAAnito'mutaH // 142 // ito madhuragammIraM dhvanantyete surAnakAH / ito mandraM mRdaGgAnAmuccairuccarati dhvaniH // 143 // ito nRtyamito gItamitaH saMgIta maGgalam / itazcAmarasaMghAta itazcAmarasaMhatiH // 144 // saMcArI kimayaM svargaH 'sApsarAssa vimAnakaH / kiM vApUrvamidaM citraM likhitaM vyomni kenacit // 145 // kimindrajAlametatsyAdutAsmanmativibhramaH / adRSTapUrvamAzcaryamidamIdRgna jAtucit // 146 // iti kaizcittadAzcarya pazyadbhiH prAptavismayaiH / svairaM saMjalpitaM paurairjalpAkaiH savikalpakaiH // 147 // 385 para savAra kara kahIM dUra le jA rahe haiM parantu hama loga isakA kAraNa nahIM jAnate athavA bhagavAnakI yaha koI aisI hI krIDA hogI athavA yaha bhI ho sakatA hai ki pahale indra loga janmotsava karanekI icchAse bhagavAnako sumeru parvatapara le gaye the aura phira vApasa le Aye th| kadAcit hama logoMke bhAgyase Aja phira bhI vahI vRttAnta ho isalie hama logoMko koI duHkhako bAta nahIM hai / / 135-137|| kitane hI loga Azcaryake sAtha kaha rahe the ki pAlakIpara savAra hue ye bhagavAna kyA sAkSAt sUrya haiM kyoMki ye sUryakI taraha hI apanI prabhAke dvArA hamAre netroMko cakAcauMdha karate hue AkAzameM dedIpyamAna ho rahe haiM || 138 || jisa prakAra kulAcaloMke bIca cUlikAsahita suvarNamaya sumeru parvata zobhita hotA hai usI prakAra indroMke bIca mukuTa dhAraNa kiye aura tapAye hue suvarNake samAna kAntiko dhAraNa kiye hue bhagavAn bahuta hI suzobhita ho rahe haiM || 139 || jo bhagavAna ke mukhake sAmane apanI dRSTi lagAye hue hai. aura jisakI vikriyAe~ aneka Azcarya utpanna karanevAlI haiM aisA yaha kauna hai ? hA~, mAlUma ho gayA ki yaha bhagavAnkA AjJAkArI sevaka indra haiM ||140 / / idhara dekho, yaha pAlakI le jAnevAle mahAtejasvI devoMke zarIrakI prabhA cAroM ora phaila rahI hai aura aisI mAlUma hotI hai. mAno bijaliyoMkA samUha hI ho // 141 // ahA, bhagavAnakA puNya bahuta hI bar3A hai vaha na to vacanase hI kahA jA sakatA hai aura na manase hI usakA vicAra kiyA jA sakatA hai| idharaudhara bhakti ke bhArase jhuke hue praNAma karate hue ina devoMko dekho // 142 // - idhara ye devoMke nagAr3e madhura aura gambhIra zabdoMse baja rahe haiM aura idhara yaha mRdaMgoMkA gambhIra tathA jorakA zabda ho rahA hai || 143 / / idhara nRtya ho rahA hai, idhara gIta gAye jA rahe haiM, idhara saMgIta maMgala ho rahA hai, idhara camara DulAye jA rahe haiM aura idhara devoMkA apAra samUha vidyamAna hai || 144|| kyA yaha calatA huA svarga hai jo apsarAoM aura vimAnoMse sahita hai athavA AkAzameM yaha kisIne apUrva citra likhA hai || 145|| kyA yaha indrajAla hai - jAdUgarakA khela hai athavA hamArI buddhikA bhrama hai / yaha Azcarya bilakula hI adRSTapUrva hai - aisA Azcarya hama logoMne pahale kabhI nahIM dekhA thA || 146 || isa prakAra aneka vikalpa karanevAle tathA bahuta bolanevAle nagara 1. vidhAtumicchayA / 2. abhimukhI / 3. ki svidA-sa0, 60, pa0, a0 / 4. 'svit prazne vitarke ca' / 5. mAlAH / 6. avAG mAnasa - 30, la0 ma0 / 7. vAdya / 8 sApsaraH savimAnakaH a0, sa0, la0, ma0 / 9. vAcAlaH / 49 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 AdipurANam // 157 yadA prabhRti devoyamavatIrNo dharAtalam / tadA prabhRti devAnAM na gatyAgativicchidA // 148 // nRtyaM nIlAJjanAkhyAyAH pazyataH surayoSitaH / upAdi vibhobhogivairAgyamanimittakam // 149 // tatkAlopana tairmAnyaH surailau kAntikAhvayaiH / bodhitasyAsya vairAgye dRDhamAsaJjitaM manaH // 150 // viraktaH kAmabhogeSu svazarIre'pi niHspRhaH / savastuvAhanaM rAjyaM tRNavanmanyate'dhunA // 151 // mataGgaja itra svairavihArasukha lipsayA / "pravivikSurvanaM devaH suraiH protsAhaya nIyate / / 152 / / svAdhInaM sukhamasyetra vane'pi vasataH prabhoH / prajAnAM omaSTasyai ca putrau rAjya nivezitau / / 153 / / tadiyaM prastutA yAtrA bhUyAd martuH sukhAvahA / 'diSTyAyaM vardhatAM loko viSIdanmA hama kazcana // 154 // suciraM jIvatAddevo jayatAdabhinandatAt / "pratyAvRttaH punazcAsmAn akSatA' 'smAbhirakSatAt // 155 // dIyate'dya mahAdAnaM maratena mahAtmanA / vibhorAjJAM samAsAdya jagadAza prapUraNam // 156 // vitIrNenAmunA bhUyAdatizcAmIkareNa' va ' / dIyante'zvAH sa' "hAyogyairitazcAmIkareNavaH ' ' / 1 ityunmugdhaiH prabuddhaizca janAlApaiH pRthagvidhaiH / ilAdhyamAnaH zanairnAthaH puropAntaM vyatIyivAn // 158 // nivAsI loga bhagavAn ke usa Azcarya ( atizaya ) ko dekhakara vismaya ke sAtha yatheccha bAteM kara rahe the ||147|| aneka puruSa kaha rahe the ki jabase ina bhagavAnane pRthivI talapara avatAra liyA hai tabase yahA~ devoMke Ane-jAne meM antara nahIM par3atA-barAbara devoMkA AnA-jAnA banA rahatA hai || 148 || nIlAMjanA nAmakI devAMganAkA nRtya dekhate-dekhate hI bhagavAnko binA kisI anya kAraNake bhogoMse vairAgya utpanna ho gayA hai || 149 // usI samaya Aye hue mAnanIya laukAntika devoMne bhagavAnako sambodhita kiyA jisase unakA mana vairAgyameM aura bhI adhika dRr3ha ho gayA hai || 150 || kAma aura bhogoMse virakta hue bhagavAn apane zarIra meM bhI niHspRha ho gaye haiM aba ve mahala savArI tathA rAjya Adiko tRNake samAna mAna rahe haiM / / 151 / / jisa prakAra apanI icchAnusAra vihAra karane rUpa sukhakI icchAse matta hAthI vanameM praveza karatA hai. usI prakAra bhagavAn vRpabhadeva bhI svAtantrya sukha prApta karanekI icchAse vanameM praveza karanA cAhate haiM aura deva loga protsAhita kara unheM le jA rahe hai / / 152 / / yadi bhagavAn vanameM bhI raheMge to bhI sukha unake adhIna hI hai aura prajAke sukhake lie unhoMne apane putroMko rAjyasiMhAsanapara baiThA diyA hai || 153 || isalie bhagavAnkI prArambha kI huI yaha yAtrA unheM sukha denevAlI ho tathA ye loga bhI apane bhAgyase vRddhiko prApta hoM, koI viSAda mata karo || 154 || akSatAtmA arthAt jinakA AtmA kabhI bhI naSTa honevAlA nahIM hai aise bhagavAn vRSabhadeva cira kAlataka jIvita raheM, vijayako prApta hoM, samRddhimAna hoM aura phira lauTakara hama logoMkI rakSA kareM || 155 || mahAtmA bharata Aja tribhukI AjJA lekara jagatkI AzAe~ pUrNa karanevAlA mahAdAna de rahe haiM / / 156 / / idhara bharatane jo yaha suvarNakA dAna diyA hai usase tuma sabaiko santoSa ho, idhara palAnoMsahita ghor3e diye jA rahe haiM aura idhara ye hAthI vitaraNa kiye jA rahe haiM || 157|| isa prakAra ajAna aura jJAnavAna saba ho alaga-alaga prakArake vacanoM dvArA jinakI stuti kara rahe haiM aise bhagavAna vRpabhadevane dhIre-dhIre nagara ke bAhara samIpavartI pradezako pAra kiyA || 158 || 1. gatyAgama - pa0 a0, i0, da0, ma0, sa0, l0| gamanAgamana vicchidaH / 2. AgataiH / 3. saMyojitam / 4. savAstuvAhanaM pa0 ma0 da0, la0 / 'na vastu vAhanaM' ityapi vacanaM kvacit / 5. pravezamicchaH / 6. kSemavatyai a0, pa0, i0, 80, sa0, ma0, la0 / 7. tat kAraNAt / 8. saMtoSeNa / 8. laG mA sma yogAdAnipedhaH / 10. vyAvRtya gataH / 11. samAdhirakSa-ma0 la0 / 12. bhUtizcAmI - pa0 da0 / vRttizcA mI- a0, i0, sa0 / 13. suvarNena / 14. yuSmAkam / 15. palyayanaiH parimANairityarthaH / sahayoga - ma0, la0 / 16. dantinaH / Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 307 saptadazaM parvA atha saMprasthite deve dekhyo'mAtyairadhiSThitAH' / anupracelurIzAnaM zucAntarvASpalocanAH // 159 // latA iva parimlAnagAtrazomA vibhUSaNAH / kAzcit skhalatpadanyAsamanajaramarjagarapatima // 16 // zokAnilahatAH kAzcid vepa mAnAGgayaSTayaH / nipetudharaNIpRSThe mUrchAmIlitalocanAH // 161 // kva prasthito'si hA nAtha kva gatvAsmAn pratIkSase / kiyaharaM ca gantavyamityanyA mumuhurmuhuH // 162 // hRdi vepathumukampaM stanayolAnatA tanau / vAci gadgadatAmakSNorbASpaM cAnyAH zucA dadhuH // 163 // amaGgalamalaM bAle ruditveti nivAritA / kAcidantaniruddhAzruH sphuTantIva zucAbhavat // 164 // prasthAnamaGgalaM maktumakSamAH kApyudazrudRk / 'zucamantaHpraviSTeva dRSTvA dRkputrikAchalAt // 16 // gatisaMbhramavicchimAhAranyAkINamauktikAH / sthUlAnazralavAn kAzcicchannaM tacchandranAmucan // 166 visastakabarImAravigalaskusumasrajaH / svastastanAMzukAH sAnAH kAzcicchocyAM dazAmadhuH // 16 // "ukSipya zibikAsvanyA nikSiptAH zokaviklavAH / kathaMkathamapi prANenaMvyayujyanta sAsvitAH // 16 // dhIrAH kAzcidadhIrAkSyo dhIritAH svAmisaMpadA / vibhumanvIyuramyagrA rAjaparanyaH "zucivratAH // 169 // ___ athAnantara bhagavAnke prasthAna karanepara yazasvatI Adi rAniyA~ mantriyoMsahita bhagavAnke pIche-pIche calane lagI, usa samaya zokase unake netroM meM A~sU bhara rahe the / / 159 / / latAoMke samAna unake zarIrakI zobhA mlAna ho gayI thI, unhoMne AbhUSaNa bhI utArakara alaga kara diye the aura kitanI hI DagamagAte paira rakhatI huI bhagavAnke pIche-pIche jA rahI thIM // 160 / / kitanI hI striyA~ zokarUpI agnise jarjarita ho rahI thIM, unakI zarIrayaSTi kampita ho rahI thI aura netra mUcchAse nimIlita ho rahe the ina sabakAraNAMse ve jamInapara gira par3I thIM // 16 // kitanI hI deviyA~ bAra-bAra yaha kahatI huI mUpichata ho rahI thIM ki hA nAtha, Apa kahA~ jA rahe haiM ? kahA~ jAkara hama logoMkI pratIkSA kareMge aura aba Apako kitanI dUra jAnA hai // 162 / / ve deviyA~ zokase hRdayameM dhar3akanako, stanoMmeM utkampako, zarIrameM mlAnatAko, vacanoMmeM gadgadatAko aura netroM meM A~suoMko dhAraNa kara rahI thIM // 163 / / he bAle, rokara amaMgala mata kara isa prakAra nivAraNa kiye jAnepara kisI strIne ronA to banda kara diyA thA parantu usake A~sU netroMke bhItara hI ruka gaye the isalie vaha aisI jAna par3atI thI mAno zokase phUTa rahI ho // 164 // koI strI prasthAnakAlake maMgalako bhaMga karaneke lie asamartha thI isalie usane A~suoMko nIce giranese roka liyA parantu aisA karanese usake netra A~suoMse bhara gae the jisase vaha aisI jAna par3atI thI mAno netroMkI puttalikAke chalase zokake bhItara hI praviSTa ho gayI ho // 165 / / vegase calaneke kAraNa kitanI hI striyoMke hAra TUTa gaye the aura unake motI vikhara gaye the, una vikhare hue motiyoMse ve aisI mAlUma hotI thIM mAno motiyoMke chalase A~suoMkI bar3I-bar3I bUMdeM hI chor3a rahI hoM / / 16 / / kitanI hI striyoMke kezapAza khulakara. nIcekI ora laTakane lage the unameM lagI huI phUloMkI mAlAe~ nIce giratI jA rahI thIM, unake stanoMpara ke vastra bhI zithila ho gaye the aura A~khoMse A~sU baha rahe the isa prakAra ve zocanIya avasthAko dhAraNa kara rahI thIM // 16 // kitano hI striyA~ zokase atyanta vihvala ho gayI thIM isalie logoMne udAkara unheM pAlakImeM rakhA thA tathA aneka prakArase sAntvanA dI thI, samajhAyA thaa| isIlie ve jisa kisI taraha prANoMse viyukta nahIM huI thIM-jIvita bacI thiiN||168|| dhIra vIra kintu caMcala netroMvAlI kitanI hI rAjapatniyA~ apane svAmIke vibhavase ho ( devoM 1. amaatyraashritaaH| 2. vigatabhUSaNAH / 3. kmpmaan| 4 iSanmIlita / 5. macchI gataH / 6 kampanam / 7. alaM ruditvA rodanenAlam / 8. nAzitum / 9. zuvamantaHpraviSTeva dRSTA ta / zucAmantaH praviSTeva dRSTA da0, ma0, la0 / 10. gUDhaM yayA bhavati tathA / 11. mauktikavyAjena / 12. athumahitAH / 13. uddhRtya / 14. vihvalA / 15. priyavacanaiH santopaM nItAH / 16. pavitra / Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 AdipurANam prasthAnamAle 'jAtaM 'nAbhijAtaM prarodanam / nAyaH zanairanubrAjyo mAtarmA sma zucaM gamaH // 17 // svaryatAM caryatA devi zokavego'pavAryatAm / devo'yaM nIyate devaiHdiSTayAsmaSTigocare // 11 // isyantaHpuravRddhAmirmuhurAzvAsitA satI / yazasvatI sunandA ca pratasthe pAdacAriNI // 172 // bahunAtra kimuktana muktasarvaparicchadAH / degyo yathAzrutaM marturanumArga pratasthire // 173 // mA bhUd byAkulatA kAcit bharturityanuyAyimiH / rundaH sarvAvarodha strIsArthaH ksmiNshcidntrN||17|| bruvANairbha rAjJeti rAjJovargo mahattaraiH / saMruddhaH saritAmoghaH pravRddho'pi yathArNavaiH // 175 // niHzvasya dIrghamuSNaM ca nindan saubhAgyamAtmanaH / nyavRtat prAptanairAzyo nRpavallabhikAjanaH // 16 // mahAdevyau tu "zuddhAntamukhyAbhiH parivArite / maricchAnuvartinyAvanvayAtA saparyayA // 377 // marudevyA samaM nAbhirAjo rAjazatairvRtaH / anuttasthau tadA draSTuM vibhoniSkramaNotsavam // 17 // samaM paurairamAtyaizca pArthivaizca mahAnvayaH / sAnujo maratAdhIzo mahA "gurumanvayAt // 19 // nAtidUraM khamutpatya janAnAM dRSTigocare / yathoktairmaGgalArambhaiH prasthAnamakarot prabhuH // 10 // nAtidUre purasyAsya nAtyAsannetivistRtam / siddhArthakavanodezamabhiprAyA' jjgdguruH||181|| dvArA kiye hue sammAnase hI) santuSTa ho gayI thIM isalie ve pativratAe~ binA kisI AkulatAke bhagavAnake pIche-pIche jA rahI thIM // 169 / / he mAtA, yaha bhagavAnakA prasthAnamaMgala ho rahA hai isalie adhika ronA acchA nahIM, dhIre-dhIre svAmIke pIche-pIche calanA cAhie / zoka mata karo // 170 / / he devi, zIghratA karo, zIghratA karo, zokake vegako roko, yaha dekho deva loga bhagavAnako liye jA rahe haiM abhI hamAre puNyodayase bhagavAna hamAre dRSTigocara ho rahe haiM hama logoMko dikhAI de rahe haiM // 171 / / isa prakAra antaHpurakI vRddha striyoM ke dvArA samajhAyI gayI yazasvatI aura sunandA devI paidala hI cala rahI thIM // 172 / / isa viSayameM bahuta kahanese kyA lAbha hai una deviyoMne jyoM hI bhagavAnake jAneke samAcAra sune tyoM hI unhoMne apane chatra camara Adi saba parikara chor3a diye the aura bhagavAnake pIche-pIche calane lagI thIM // 173 / / bhagavAnko kisI prakArakI vyAkulatA na ho yaha vicArakara unake sAtha jAnevAle vRddha puruSoMne yaha bhagavAnkI AjJA hai, aisA kahakara kisI sthAnapara antaHpurakI samasta striyoMke samUhako roka diyA aura jisa prakAra nadiyoMkA bar3hA huA pravAha samudrase ruka jAtA hai usI prakAra vaha rAniyoMkA samUha bhI vRddha puruSoM (pratIhAroM) se ruka gayA thA // 174-175 // isa prakAra rAniyoMkA samUha lambI aura garama sA~sa lekara Age jAnese bilakula nirAza hokara apane saubhAgyakI nindA karatA huA gharako vApasa lauTa gayA // 16 // kintu svAmIkI icchAnusAra calanevAlI yazasvatI aura sunandA ye donoM hI mahAdeviyA~ antaHpurakI mukhya-mukhya striyoMse parivRta hokara pUjAkI sAmagrI lekara bhagavAnake pIche-pIche jA rahI thIM / / 177 / / usa samaya mahArAja nAbhirAja bhI marudevI tathA saikar3A rAjAAMse parivRta hokara bhagavAnake tapakalyANakA una dekhaneke lie unake pIche-pIche jA rahe the / / 178|| samrAT bharata bhI nagaranivAsI, mantrI, ucca vaMzameM utpanna hue rAjA aura apane choTe bhAiyoMke sAtha-sAtha bar3I bhArI vibhUti lekara bhagavAnke pIche-pIche cala rahe the||179|| bhagavAnne AkAzameM itanI thor3I dUra jAkara ki jahA~ se loga unheM acchI tarahase dekha sakate the, Upara kahe hue maMgalArambhake sAtha prasthAna kiyA // 180 / / isa prakAra jagadguru bhagavAna vRSabhadeva atyanta vistRta siddhArthaka nAmake vanameM jA pahu~ce vaha 1. jAte a0,10, i0, sa0, da0, ma0, la0 / 2. amaGgalam / 3. gamyatAm / 4. vego'vadhIyatAm pa0, ma0, da0, i0, la.dhAryatAm a., s0| 5. tyktcchtrcaamraadiprikraaH| 6. yathAkaNitaM tathA / 7., bhatuHsakAzAt / 8. sahagacchadbhiH / 9. anvaHpurastrIsamUha / 10. pravAhaH / 11. antaHpuramukhyAbhiH / 12. anvagacchatAm / 13. anvagacchat / 14.-manvagAt a0, 50, ma0, la0, / 15. anvagacchat / Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptadazaM parva 382. tataH prApa surendrANAM pRtanA vyApya rodasI / vayorutarivAhAnaM kurvarisaddhArthakaM dhanam / / 182 // tatraikasmin zilApaTTe suraH prAgupakalpite / prathIyasi zucau svasmin pariNAma ivomate // 183 // candrakAntamaya candrakAntazo bhAvahAsini / pujIbhUta ivaikatra svasmin yazasi nirmale / / 184 // svabhAvabhAsvare ramye suvRttaparimaNDale / siddhakSetra iva draSTuM tAM bhUtiM bhuvamAgate / / 185 // suzItalatarucchAyAnirUddhoSNakaraviSi / paryantazAkhizAkhApravigalaskusumotkare / / 18 / / zrIkhaNDadvadattAcchacchaTAmaGgalasaMgate / zacIstra hastavinyastaratnacUrNopahArakaM / / 187 // *vizaMkaTaparTIklaptavicitrapaTamaNDape / mandAnilacalaccitraketumAlAtatAmbare // 18 // samantAdurca rakha padhUmAmoditadiGmukhe / paryantanihitAnalpamaGgaladravyasaMpadi / / 189 // ityanalpaguNe tasmin zastavAstupratiSThite / yAnAdavAtarade'vaH suraH kSmAmavatAritAt // 190 / / tajanmAbhiSekaddhiH yA zilA paannddukaayaa| pazyanenaM zilApaTTe vibhustasyAH samasmarat // 191 // tatra kSaNami' 'vAsIno yathAsvamanuzAsanaH 2 / vibhuH "sabhAjayAmAsa samAM sanUsurAsurAm // 192 // vana usa ayodhyApurIse na to bahuta dUra thA aura na bahuta nikaTa hI thA / / 181 // tadanantara indroMkI senA bhI AkAza aura pRthivIko vyApta karatI huI usa siddhArthaka banameM jA phuNcii| usa banameM aneka pakSI zabda kara rahe the isalie vaha unase aisA mAlUma hotA thA mAno indroMkI senAko bulA hI rahA ho // 182 / / usa vanameM devoMne eka zilA pahalese hI sthApita kara rakhI thii| vaha zilA bahata hI vistRta thI, pavitra thI aura bhagavAnake pariNAmoMke samAna unnata thii||183|| vaha candrakAnta maNiyoMkI banI huI thI aura candramAkI sundara zobhAko ha~sI kara rahI thI isalie aisI mAlUma hotI thI mAno eka jagaha ikaTThA huA bhagavAnakA nirmala yaza hI ho // 184 // vaha svabhAvase hI dedIpyamAna thI, ramaNIya thI aura usakA gherA'atizaya gola thA isalie vaha aisI mAlUma hotI thI mAno bhagavAn ke tapaHkalyANakakI vibhUti dekhane ke lie siddhakSetra hI pRthivIpara utara AyA ho // 185 / / vRkSoMkI zItala chAyAse usapera sUryakA Atapa ruka gayA thA aura cAroM ora lage hue vRkSoMkI zAkhAoMke agrabhAgase usapara phUloMke samUha gira rahe the // 186 / / vaha zilA ghise hue candana-dvArA diye gae mAMgalika chIMToMse yukta thI tathA usapara indrANIne apane hAthase ratnoMke cUrNake upahAra khIMce zre-cauka vagairaha banAye the // 187 / usa zilApara bar3e-bar3e vastroM dvArA AzcaryakArI maNDapa banAyA gayA thA tathA mandamanda vAyuse hilatI huI aneka raMgakI patAkAoMse usapara-kA AkAza vyApta ho rahA thA // 188 / / usa zilAke cAroM ora uThate hue dhUpake dhuoMse dizAe~ sugandhita ho gayI thIM tathA usa zilAke samIpa hI aneka maMgaladravyarUpI sampadAe~ rakhI huI thIM // 189 // isa prakAra jisameM aneka guNa vidyamAna haiM tathA jo uttama gharake lakSaNoMse sahita hai aisI usa zilApara, devoM-dvArA pRthivIpara rakhI gayI-pAlakIse bhagavAna vRSabhadeva utare // 190|| usa zilApaTTako dekhate hI bhagavAnako janmAbhiSekakI vibhUti dhAraNa karanevAlI pANDukazilAkA smaraNa ho AyA // 191 / / tadanantara bhagavAnane jhaNa-bhara usa zilApara AsIna hokara manuSya, deva tathA dharaNendroMse bharI huI usa sabhAko yathAyogya upadezoMke dvArA sammAnita kiyA // 192 / / ve bhagavAn jagatke bandhu the 1. dyaavaapRthivyo| 2. pkssisvnaiH| 3. atibhUyasi / 4. kaantshobhaa-mnojnyshobhaa| zobhopahAsinI, la0, m0| 5. pariniSkramaNakalyANasampadam / 6. svakaraviracitaratnacUrNaraMgavalau / 7. vizAlavastrakRtacitrapaTovizepe / 8. udgacchat / prazastagRhalakSaNa / 10. tyaM pANDuzilAm / 11. iva pAdapUraNe / 13. sambhAvayati sma / 'sabhAja priitivishessyoH'| Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam bhUyo'pi bhagavAnugirA mandragabhIrayA / Apapracche jagabandhubandhUmiH snehabandhanaH / / 193 / / prazAnte'tha janakSobhaM dUraM protsArita jane / saMgItamaGgalArambhe suprayukte pragetaneM // 194 // "madhyeyavanikaM sthitvA surendre paricAriNi / sarvatra samatAM samyagbhAvayan zubhabhAvanaH / / 195 / / byurasRSTAntarbahiHsaMgo naissaMgye kRtasaMgaraH / vastrAbharaNamAlyAni vyasRjan mohahAnaye // 196 // tadaGgavirahAd' bhejurvicchAyatvaM tadA bhRzam / doprANyAbharaNAni prAk sthAnabhraMze hi kA dyutiH / / 197 / / dAsIdAsa gavAzvAdi yatkiMcana" sacetanam / maNimuktApravAlAdi yacca dravyamacetanam // 198 // tatsarvaM tribhura "tyAkSI nirvyapekSa trisAkSikam / " niSparigrahatA mukhyAmAsthAya " vratabhAvanAm // 199 // tataH pUrvamukhaM sthitvA kRta siddhana maskriyaH / kezAmalu JcadAba palyaGkaH paJcamuSTikam // 200 // "nilyucya " bahumohAgravallarI: kezavallarIH / jAtarUpavaro dhIro jainIM dIkSAmupAdade || 201 || kRssnAd viramya sAvadyAcchritaH sAmAyikaM yamam / vrataguptisamityAdIn tadbhedAnAM dadde vibhuH // 202 // caitre mAsyasite pakSe sumuhUrte zubhodaye / navamyAmuttarASADhe " sAyAhne prAvrajad vibhuH // 203 // 15 21 390 :0 aura sneharUpI bandhana se rahita the / yadyapi ve dIkSA dhAraNa karaneke lie apane bandhuvargoMse eka bAra pUcha cuke the tathApi usa samaya unhoMne phira bhI U~cI aura gambhIra vANI-dvArA unase pUchA-dIkSA lene kI AjJA prApta kI / / 193 / / tadanantara jaba logoM kA kolAhala zAnta ho gayA thA, saba loga dUra vApasa cala gae the, prAtaHkAlake gambhIra maMgaloMkA prArambha ho rahA thA aura indra svayaM bhagavAnakI paricaryA kara rahA thA taba jinhoMne antaraMga aura bahiraMga parigraha chor3a diyA hai aura parigraharahita rahanekI pratijJA kI hai, jo saMsArakI saba vastuoM meM samatAbhAvakA vicAra kara rahe haiM aura jo zubha bhAvanAoMse sahita haiM aise una bhagavAn vRSabhadeva yavanikA ke bhItara mohako naSTa karane ke lie vastra, AbhUSaNa tathA mAlA vagairahakA tyAga kiyA / / 194 - 196 / / jo AbhUSaNa pahale bhagavAnke zarIrapara bahuta hI dedIpyamAna ho rahe the ve hI AbhUSaNa usa samaya bhagavAna ke zarIra se pRthaka ho jAneke kAraNa kAntirahita avasthAko prApta ho gae the so ThIka hI hai kyoMki sthAnabhraSTa ho jAnepara kauna-sI kAnti raha sakatI hai ? arthAt koI bhI nahIM || 197 || jisameM niSpari grahatAkI hI mukhyatA hai aisI vratoMkI bhAvanA dhAraNa kara, bhagavAna vRSabhadevane dAsI, dAsa, gau, baila Adi jitanA kucha cetana parigraha thA aura maNi, muktA, mU~gA Adi jo kucha acetana dravya thA usa sabakA apekSArahita hokara apanI devoMkI aura siddhoMkI sAkSI pUrvaka parityAga kara diyA thA / / 198 - 199 / / tadanantara bhagavAn pUrva dizAkI ora mu~ha kara padmAsanase virAjamAna hue aura siddha parameSThoko namaskAra kara unhoMne paMcamuSTiyoM meM keza loMca kiyA / / 200 / / dhIra vIra bhagavAna vRpabhadevane mohanIya karmakI mukhyalatAoMke samAna bahuta-sI kezarUpI latAoMkA loMca kara digambara rUpake dhAraka hote hue jinadIkSA dhAraNa kI || 201 || bhagavAnane samasta pApArambhase virakta hokara sAmAyika cAritra dhAraNa kiyA tathA ta gupti samiti Adi cAritrake bheda grahaNa kie / 202 / / bhagavAna vRSabhadevane caitra 1. mandra zabda / 2. arthagambhIrayA / 3. santopamanayat / 4. supragupte i0 a0, sa0 / 5. prabhAtasamaye / 6. yavanikAyAH madhye / 7. niHsaMgatvaM / 8. kRtapratijJaH / 9. viyogAd / 10 dIptAnyA - ma0, la0 / 11. yatkicidadhicetanam a0 ma0, i0, sa0 la0 / 12. tyaktavAn / 13. AtmadevasiddhasAkSikam / 14. niHparigrahatA 10, a0 / 15. Azritya / 16. 'luci kezApanayane' / 17. nirluJcya pa0, a0, 80, i0, maJ, la0 / luJcanaM kRtvA / 18. mohanIyAgravallarIsadRzAH / 19. nakSatre / 20. aparAhne / 21. prAvrajatprabhuH a0, pa0, da0, i0 ma0, la0, sa0 / Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptadazaM parva kezAn bhagavato mUrdhni ciravAsAtpavinitAn / 'pratyaicchanmaghavA raranapaTalyAM prItamAnasaH // 204 // . sitAMzukapraticchanne pRthau ratnasamudgakai / sthitA rejurvimoH kezA yathendorlakSmalezakAH // 205 // vibhUttamAjasaMsparzAdime mUrdhanyatAmitAH / sthApyAH samucite deze kasmiMzcidanupadrute // 206 // paJcamasyArNavasyAtipavitrasya nisargataH / nItvopAyanatAmate sthApyAstasya zucau jale // 207 / / dhanyAH kezA jagadmartuye'dhimUrdhamadhiSThitAH / dhanyo'sau kSIrasindhuzca yastAnApsyatyupAyanam // 208 // ityAkalayya nAkezAH kezAnAdAya sAdaram / vibhUtyA parayA nIsvA kSIrode tAnvicikSipuH // 20 // mahatAM saMzrayAnnUnaM yAntIjyA malinA api / malinairapi yatkezaH pUjAvAptA zritairgurum // 210 // vastrAbharaNamAlyAni yAnyunmuktAnyadhIzinA / tAnyapyananyasAmAnyAM ninyuratyumati surAH // 211 // catuHsahasragaNanA nRpAH prAvAjiSustadA / gurormatamajAnAnA svAmibhaktyaiva kevalam // 212 // yadasmai rucitaM bhane tadasmabhyaM vizeSataH / iti prasanmadIkSAste kevalaM dravyaliGginaH // 213 // 'chandAnuvartanaM bhartu tyAcAraH kiletyamI / bhejuH samauDhayaM nairgranthyaM dragyato na tu bhAvataH // 214 // garIyasI gurau bhktimuccraavishcikiirssvH"| "tavRttiM bibharAmAsuH pArthivAste samanvayAH // 25 // mAsake kRSNa pakSako navamIke dina sAyaMkAlake samaya dIkSA dhAraNa kI thii| usa dina zubha muhUrta thA, zubha lagna thI aura uttarASAr3ha nakSatra thA // 203 // bhagavAnke mastakapara cirakAla taka nivAsa karanese pavitra hue kezAMko indrane prasannacitta hokara ratnoMke piTAremeM rakha liyA thA / / 204 / / sapheda vastrase parivRta usa bar3e bhArI ratnoMke piTAremeM rakhe hue bhagavAnake kAle keza aise suzobhita ho rahe the mAno candramAke kAle cihake aMza ho ho // 205 / / 'ye keza bhagavAnake mastakake sparzase atyanta zreSTha avasthAko prApta hue haiM isalie inheM upadravarahita kisI yogya sthAnameM sthApita karanA caahie| pA~cavA~ kSIrasamudra svabhAvase hI pavitra hai isalie usakI bheMTa kara usIke pavitra jalameM inheM sthApita karanA caahie| ye keza dhanya haiM jo ki jagatke svAmI bhagavAn vRSabhadevake mastakapara adhiSThita hue the tathA yaha kSIrasamudra bhI dhanya hai jo ina kezoMko bheMTasvarUpa prApta kregaa|' aisA vicArakara indroMne una kezoMko Adarasahita uThAyA aura bar3I vibhUtike sAtha le jAkara unheM kSIrasamudrameM DAla diyA // 206-209 / / puruSAMkA Azraya karanese malina (nIca) puruSa bhI pUjyatAko prApta ho jAte haiM yaha bAta bilakula ThIka hai kyoMki bhagavAnakA Azraya karanese malina (kAle) keza bhI pUjAko prApta hue the / / 210 / / bhagavAnne jina vastra AbhUSaNa tathA mAlA vagairahakA tyAga kiyA thA devoMne una sabakI bhI asAdhAraNa pUjA kI thI / / 211 // usI samaya cAra hajAra anya rAjAoMne bhI dIkSA dhAraNa kI thii| ve rAjA bhagavAnakA mata (abhiprAya) nahIM jAnate the, kevala svAmibhaktise prerita hokara hI dIkSita hue the / / 212 // 'jo hamAre svAmIke lie acchA lagatA hai vahI hama logoMko bhI vizeSa rUpase acchA laganA cAhie. basa, yahI socakara ve rAjA dIkSita hokara dravyaliMgI sAdhu ho gaye the / / 213 // svAmIke abhiprAyAnusAra calanA hI sevakoMkA kAma hai yaha socakara hI ve mUr3hatAke sAtha mAtra dravyakI apekSA nigrantha avasthAko prApta hue the- nagna hue the, bhAvoMkI apekSA nahIM / / 214 // bar3e-bar3e vaMzoMmeM utpanna hue ve rAjA, bhagavAnmeM apanI utkRSTa bhakti prakaTa karanA 1. Adade / 2. chaadite| 3. sNghttke| 4. mAnyatAm / 5. anupadrave / 6. prApsyati / 7. pUjAvApyAzrita-a0, 10, i., da0, ma0, l0| 8. -4 coditAH 80, i0, ma., l.| -va noditAH a., pa0, s0| 9. icchAnuvartanam / 10. prakaTIkartumicchavaH / 11. paramezvaravartanam / 12. mahAnvayAH pa0,0, 80, ma0, la0, sa0 / samanvayAH samAkulacittAH / Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 AdipurANam guruH pramANamasmAkamAtrikAmutrikAthayoH / iti kacchAiyo dIkSAM bhejire nRpasattamAH // 216 // snehAt kaMcit pare mohAd bhayAt kecana paarthivaaH| tapasyAM saMgirante sma purodhaayaadivedhsm||217|| sa taiH parivRto raMje bibhuravyaktasaMyataiH / kalpAdhipa ibodanaH parIto vAlapAdapaiH // 28 // svabhAvabhAsvaraM tejastapodIpsyopabRMhitam / dadhAnaH zArado vAkkoM didIpetitarAM vibhuH // 219 // jAtarUpamivodArakAntikAntataraM babhau / jAtarUpaM prabhodIptaM yathArjAitavedasaH // 22 // tataH sa bhagavAnAdidevo devaiH kRtArcanaH / dIkSAvallyA pariSvaktaH kalpAdhipa ivAbabhau // 23 // tadA bhagavato rUpamasarUpaM vimAsvaram / pazyanesahasreNa nApattRpti sahasraraka // 22 // tatastrijagadIzAnaM paraM jyotirgirAM patim |"tussttaastussttuvurityuccaiH svaHpraSThAH parameSThinam // 223 / / jagassraSTAramIzAnamabhISTaphaladAyinam / tvAmaniSTavighAtAya samamiSTumahe vayam // 224 // guNAste gaNanAtItAH stUyante'smadvidhaiH katham / bhaktyA tathApi tadvayoM jAttanmaH pronntimaatmnH||225|| 'bahirantamalApAyAt sphurantIza guNAstava / dhanoparodhanirmuktamUriva raveH karAH // 226 // cAhate the isalie unhoMne bhagavAn-jaisI nirgandha vRttiko dhAraNa kiyA thA // 215 / / isa loka aura paraloka sambandhI sabhI kAryoMmeM hameM hamAre guru-bhagavAn vRSabhadeva hI pramANabhUta haiM yahI vicArakare kaccha Adi uttama rAjAoMne dIkSA dhAraNa kI thI / / 216 / una rAjAoMmeM se kitane hI snehase kitane hI mohase aura kitane hI bhayase bhagavAn vRSabhadevako Age kara arthAt unheM dIkSita huA dekhakara dIkSita hue the / / 217 / jinakA saMyama prakaTa nahIM huA hai aise una dravyaliMgI muniyoMse ghire hue bhagavAn vRSabhadeva aise suzobhita hote the mAno choTechoTe kalpa vRkSoMse ghirA huA koI unnata vizAla kalpavRkSa hI ho // 218 / / yadyapi bhagavAnkA teja svabhAvase hI dedIpyamAna thA tathApi usa samaya tapakI dIptise vaha aura bhI adhika dedIpyamAna ho gayA thA aise tejako dhAraNa karanevAle bhamevAn usa sUryake samAna atizaya dedIpyamAna hone lage the jisakA ki svabhAvabhAsvara teja zarad Rtuke kAraNa atizaya pradIpta ho uThA hai / / 219 / / jisa prakAra agnikI jvAlAse tapA huA suvarNa atizaya zobhAyamAna hotA hai usI prakAra utkRSTa kAntise atyanta sundara bhagavAnkA nagna rUpa atizaya zobhAyamAna ho rahA thA // 220 // tadanantara devoMne jinakI pUjA kI hai aise bhagavAn AdinAtha dIkSArUpI latAse Aligita hokara kalpavRkSaka samAna suzobhita ho rahatha / / 221 // usa samaya bhagavAna kA anupama rUpa atizaya dedIpyamAna ho rahA thA / usa rUpako indra hajAra netroMse dekhatA huA bhI tRpta nahIM hotA thA / / 222 / / tatpazcAt svargake indroMne atizaya santuSTa hokara tInoM lokoM-. ke svAmI-utkRSTa jyoti svarUpa aura vAcaspati arthAt samasta vidyAoMke adhipati bhagavAn vRSabhadevakI isa prakAra jora-jorase stuti ko / / 223 // he svAmin , Apa jagatke sraSTA haiM (karmabhamirUpa jagatakI vyavasthA karanevAle haiM), svAmI haiM-aura abhISTa phalake denevAle haiM isalie hamaloga apane aniSToMko naSTa karaneke lie ApakI acchI tarahase stuti karate haiM / / 224 // he bhagavan, hama-jaise jIva Apake asaMkhyAta guNoMkI stuti kisa prakAra kara sakate haiM tathApi hama loga bhaktike vaza stutike chalase mAtra apanI atmAkI unnatiko vistRta kara rahe haiM / / 225 / / he Iza, jisa prakAra meghoMkA AvaraNa haTa jAnese sUryako kiraNeM sphurita ho jAtI haiM, usI prakAra 1. zreSThAH / 2. ajJAnAt / 3. tapasi / 4. pratijJAM kurvanti sm| 5. kalpAMhipa 50, a0| 6. zaradIvArkaH a0| zaradevAkoM i0, 50, da0, sa0, l0| 7. iva / 8. agneH| 9. AliGgitaH / 10. asadRzam / 11. muditAH / 12. svargazreSThAH indrA ityrthH| 13. stotraM kurmahe / 14. stutivyAjAt / 15. vistArayAmaH / 16. dravyabhAvakarmamalama / Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptadarza parva de 18 trilokapAvana puNya' jaina zrutimivAmalAm / pravrajyAM dadhate tubhyaM namaH sArvAya zaMbhave // 227 // "bidhyApitajagattApA jgtaamekpaavnii| svardhunIva punIyAo dIkSeyaM pAramezvarI // 228 // "suvarNA rucirA hRthA "ratnaidIM' 'preralaM kRtA / "redhArevAmini krAntiH yauSmAkIyaM dhinoti "nH||229|| 'muktAvuttiSTha' "mAnastvaM tatkAlopanataiH " sitaiH" / prabuddhaH pariNAmaiH prAk pshcaallaukaantikaamraiH||230|| pariniSkramaNe yo'yamabhiprAyo jagatsRjaH / sa te yataH strato jAtaH svayaM buddho'syato muneH // 231 // rAjyalakSmImasaMmogyAmAkalayya calAmimAm / klezahAnAya" nirvANadIkSAM tvaM pratyapadyathAH // 232 // snehAlA nakamunmUlya vizato'dya vanaM tatra / na kazcit pratirodho'bhUnmadAndhasyeva dantinaH // 233 // svapnasaMbhoga nirbhAsA mogAH saMpaThANaivaroM" / jIvitaM calamivyAdhAsvaM 25 26 manaH zAzvate pathi // 234 // 1 393 dravyakarma aura bhAvakarmarUpI bahiraMga tathA antaraMga malake haTa jAnese Apake guNa sphurita ho rahe haiM ||226|| he bhagavan, Apa jinavANIke samAna manuSyalokako pavitra karanevAlI puNyarUpa nirmala jinadIkSAko dhAraNa kara rahe haiM isake sivAya Apa sabakA hita karanevAle haiM aura sukha denevAle haiM isalie Apako namaskAra ho ||227|| he bhagavan, ApakI yaha pAramezvarI dIkSA gaMgA nadIke samAna jagattrayakA santApa dUra karanevAlI hai aura tInoM jagatko mukhya rUpase pavitra karanevAlI hai, aisI yaha ApakI dIkSA hama logoMko sadA pavitra kare / / 228|| he bhagavan, Apako yaha dIkSA dhanakI dhArAke samAna hama logoMko santuSTa kara rahI hai kyoMki jisa prakAra dhanakI dhArA suvarNA arthAt suvarNamaya hotI hai usI prakAra yaha dIkSA bhI suvarNA arthAt uttama yazase sahita hai| dhanakI dhArA jisa prakAra rucirA arthAt kAntiyukta manohara hotI hai usI prakAra yaha dIkSA bhI rucirA arthAt samyaktvabhAvako denevAlI hai ( ruci zraddhAM rAti dadAtIti rucirA ) dhanakI dhArA jisa prakAra hRdyA arthAt hRdayako priya lagatI hai, usI prakAra yaha dIkSA bhI hRdyA arthAt saMyamIjanoMke hRdayako priya lagatI hai aura dhanakI dhArA jisa prakAra dedIpyamAna ratnoMse alaMkRta hotI hai usI prakAra yaha dIkSA bhI samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrarUpI dedIpyamAna ratnoMse alaMkRta hai / / 229 / / he bhagavan, muktike lie udyoga karanevAle Apa tatkAlIna apane nirmala pariNAmoMke dvArA pahale hI prabuddha ho cuke the, laukAntika devoMne to niyogavaza pIche Akara pratibodhita kiyA thA / / 230 // he muninAtha, jagatkI sRSTi karanevAle ApakA, dIkSA dhAraNa karaneke viSayameM jo yaha abhiprAya huA hai vaha Apako svayaM hI prApta huA hai isalie Apa svayambuddha haiM / / 231 / / he nAtha, Apa isa rAjya - lakSmIko bhogake ayogya tathA caMcala samajhakara hI kleza naSTa karaneke lie nirvANadIkSAko prApta hue haiM / / 232 / / he bhagavan, matta hastIkI taraha sneharUpI khU~TA ukhAr3akara vanameM praveza karate hue Apako Aja koI bhI nahIM roka sakatA hai / / 233 / / he deva, ye bhoga svapna meM bhoge hue bhogoMke samAna haiM, yaha sampadA naSTa ho jAnevAlI hai aura yaha jIvana bhI caMcala hai yahI 1. pavitrAm / 2. Agamam 3. deghAnAya / 4. sarvaprANihitopadezakAya / 5. nirvAcita / 6. paramezvaraspeyam / 7. kSatriyAdivarNA, pakSe zobhanakAntimatI ca / suvarNarucitA da0, ma0, i0, sa0, la0 / 8. netrahAriNI / 9. manohAriNI / 10. ratnatrayaiH / 11. dIpte - a0, ma0, sa0, la0 / 12. ratnavRSTiH / 13. pariniSkramaNam / 14. yuSmatsaMbandhinI / 15. prINAti / 16. mokSArtham / 17. udyogaM kurvANaH / 18. upAgataiH / 19. zuddheH / 20. yAtaH a0, pa0, 60, sa0, ma0, la0 / 21. nAzAya / 22. bandhastambham / 23. pratibandhakaH / 24. samAnAH / 25. vinAzazIlA / 26. karoSi / 50 Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 AdipurANam avadhUya calAM lakSmI nirdhUya snehabandhanam / dhanaM raja havodhUya muktyA saMgaMsyate bhavAn // 235 // rAjyalakSmyAH parimlAni muktilakSayAH parAM mudam / pravyaayaM stapolaNyAmAsajasvaM vinA rtH||236|| rAjyazriyAM virakto'si saMrakto'si tapaH zriyAm / muktizrayAMca sotkaNTho gataivaM te virAgatA // 237 // jJAtvA heyamupaiyaM ca hitvA heyamivAkhilam / upAdeyamupAditsoH kathaM te samadarzitA // 238 // parAdhInaM sukhaM hitvA sukhaM svAdhInamIpsataH / tyaktvAlpAM vipulAMcaddhi vAgchato viratiHkate // 239 // "AmanantyAtmavijJAnaM yoginAM hRdayaM" param / kITaka tavAtmavijJAnamAtmavatpazyataH parAn // 240 / / tathA paricarantyete yathA pUrva surAsurAH / svAmupAste ca gUDhaM zrIH "kutassyaste tapaHsmayaH // 241 // naisaMgImAsthi tazcaryA sukhAnuza yamapyahan / sukhIti kRtimideva tvaM tathApyamilapyase // 242 // "jJAnazaktitrayImUDhavA "vimitsoH karmasAdhanam" / jigISuvRtta madyApi taporAjye tavAstyadaH // 243 // mohAndhatamasadhvaMse bodhita jnyaandiipikaam| svamAdAyacaro naiva klezApAte prasIdasi // 24 // vicAra kara Apane avinAzI mokSamArgameM apanA mana lagAyA hai / / 234 // he bhagavan, Apa caMcala lakSmIko dUra kara sneharUpI bandhanako tor3akara aura dhanako dhUlikI taraha ur3Akara muktike sAtha jA mileMge // 235 // he bhagavan , Apa ratike binA hI arthAt vItarAga honepara bhI rAjalakSmImeM udAsInatAko aura muktilakSmImeM parama harpako prakaTa karate hue taparUpI lakSmImeM Asaka ho gaye haiM, yaha eka AzcaryakI bAta hai / / 236 / / he svAmin , Apa rAjalakSmImeM virakta haiM, taparUpI lakSmImeM anurakta haiM aura muktirUpI lakSmImeM utkaNThAse sahita haiM isase mAlUma hotA hai ki ApakI virAgatA naSTa ho gayI hai| bhAvArtha-yaha vyAjoki alaMkAra hai-isameM Uparase nindA mAlUma hotI hai parantu yathArthameM bhagavAnakI stuti prakaTa kI gayI hai / / 237 // he bhagavan , Apane heya aura upAdeya vastuoM ko jAnakara chor3ane yogya samasta vastuoMko chor3a diyA hai aura upAdeyako Apa grahaNa karanA cAhate haiM aisI dazAmeM Apa samadarzI kaise ho sakate haiM ? (yaha bhI vyAjastuti alaMkAra hai)||238 // Apa parAdhIna sukhako chor3akara svAdhIna sukha prApta karanA cAhate haiM tathA alpa vibhUtiko chor3akara bar3I bhArI vibhUtiko prApta karanA cAhate haiM aisI hAlatameM ApakA virati-pUrNa tyAga kahA~ rahA ? (yaha bhI vyAjastuti hai ) // 239 / / he nAtha ! yogiyoMkA AtmajJAna mAtra unake hRdayako jAnatA hai parantu Apa apane samAna parapadArthoMko bhI jAnate haiM isalie ApakA AtmajJAna kaisA hai ? // 240 // he nAtha, samasta sura aura asura pahaleke samAna aba bhI ApakI paricaryA kara rahe haiM aura yaha lakSmI bhI gupta rItise ApakI sevA kara rahI hai taba Apake tapakA bhAva kahA~se AyA ? arthAt Apa tapasvI kaise kahalAye ? // 241 // he bhagavan , yadyapi Apane nirgrantha vRtti dhAraNa kara sukha prApta karanekA abhiprAya bhI naSTa kara diyA hai. tathApi kuzala puruSa Apako hI sukhI kahate haiM / / 242 / / he prabho, Apa matijJAna, zrutajJAna aura avadhijJAnarUpI tInoM zaktiyoMko dhAraNa kara karmarUpI zatruoMkI senAko khaNDita karanA cAhate haiM isalie isa tapazcaraNarUpI rAjyameM Aja bhI ApakA vijigISubhAva arthAt zatruoMko jItanekI icchA vidyamAna hai // 243 // he Iza, 1. ghaTiSyate / 2. rAjalakSmyAm / 3. pravyaktIkurvan / 4. Asakto'bhUH / 5. muktilakSmyAm ma0 la0 / 6. jJAtA maSTA vA / 7. upAdeyam / 8. upAdAtumicchoH / 9. vaanychtH| 10. kathayanti / 11. svarUpa rahasyaM ca / 12. rAjyakAle / 13. ArAdhayati / 14. kuta.AgataH / 15. tapo'haMkAraH / 16. AzritaH / 17. sukhAnubandham / 18. haMsi sm| 19. matizrutAvadhijJAnazaktitrayam, pakSe prabhamantrossAhazaktitrayam / 20. bhetumicchoH / 21. jJAmAvaraNAdikarmasenAm, pakSe yoddhamArabdhAdisenAm / 22. vRttiH / 23. mohanIyanIDAndhakAranAzArtham / 24. jvalitAm / 25. gacchan / 26. neza a0,50,30, 80, ma0, s0,l0| paranneza la0 / 27. kuuttaavpaate| Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptadazaM parva mahArakavarIbhRSTiH karmaNo'STatayasya yaa| tAM prati prajvalasyaiSA vayAnAgnizikhocchikhA // 245 // iSTatattva varIvRSTiH karmASTakavanasya yA / tatrokSisA kuThArIyaM ratnatrayamayI svayA // 246 // jJAnavairAgyasaMpattistaSAnanyagocarA / vimuktisAdhanAyAlaM bhaktAnAM ca bhavAcchidaM // 24 // iti svArthA parAyAM ca bodhasaMpadamUrjitAm / dadhata'pi namastubhyaM virAgAya garIyase // 24 // ityabhiSTutya nAkIndrAH pratijagmuH svamAspadam / tadguNAnusmRti pUtAmAdAya svena cetasA // 24 // tato bharatarAjo'pi guruM bhaktimarAnataH / pUjayAmAsa lakSmIvAna uccAvacatracaHsrajA // 250 // _____mAlinIcchandaH / atha bharatanarendro rundrabhaktyA munIndraM "samadhigatasamAdhi sAvadhAnaM svasAdhye / surabhisaliladhArAgandhapuSpAkSatAye rayajata jitamohaM sapradIpaizca dhUpaiH // 251 // 'pariNataphalabhedairAmrajamyUkapitthaiH panasalakucamoce dADimairmAtulumaH / / kramukaraciragucche rikalazca ramyaH gurucaraNasaparyAmAtanodAtatazrIH // 12 // kRtacaraNasaparyo bhaktinamraNa mUrnA dharaNinihita jAnuH prodgatAnandavAppaH / praNatimatanutoccamaulimANikyarazmipravimalasalilodhaH kSAlayanmanurI // 25 // Apa moharUpI gAr3ha andhakArako naSTa karaneke lie prakAzamAna jJAnarUpI dIpakako lekara calate haiM isalie Apa klezarUpI gademeM par3akara kabhI bhI duHkhI nahIM hote / / 244 // he bhaTTAraka, jJAnAvaraNAdi ATha kA~kI jo yaha bar3I bhArI bhaTThI banI huI hai usameM yaha ApakI dhyAnarUpI agnikI U~cI zikhA khUba jala rahI hai // 245 / / he samasta padArthoMko jAnanevAle sarvajJa deva, jo yaha harA-bharA AThoM karmoMkA vana hai use naSTa karaneke lie Apane yaha ratnatrayarUpI kulhAr3I uThAyI hai / / 246 // he bhagavana , kisI dUsarI jagaha nahIM pAyI jAnevAlI ApakI yaha jJAna aura vairAgyarUpI sampatti hI Apako mokSa prApta karAneke lie tathA zaraNameM Aye hue bhakta puruSoMkA saMsAra naSTa karaneke lie samartha sAdhana hai // 24 // he prabho, isa prakAra Apa nija parakA hita karanevAlI utkRSTa jJAnarUpI sampattiko dhAraNa karanevAle haiM to bhI parama vItarAga haiM isalie Apako namaskAra ho / / 248 / / isa prakAra stuti kara indra loga bhagavAnke guNoMkI pavitra smRti apane hRdaya meM dhAraNa kara apane-apane sthAnoMko cale gaye / / 249 / / tadanantara lakSmIvAna mahArAja bharatane bhI bhaktike bhArase atizaya namra hokara aneka prakArake vacanarUpI mAlAoMke dvArA apane pitAkI pUjA kI arthAt sundara zabdoM dvArA unakI stuti kI / / 250 / / tatpazcAt unhIM bharata mahArAjane bar3I bhArI bhaktise sugandhita jalakI dhArA, gandha, puSpa, akSata, dopa, dhUpa aura aya'se samAdhiko prApta hue (AtmadhyAnameM lIna ) aura mokSaprAptirUpa apane kAryameM sadA sAvadhAna rahanevAle, mohanIya karmake vijetA munirAja bhagavAn vRSabhadevakI pUjA kI ||251|tthaa jinakI lakSmI bahuta hI vistRta hai aise rAjA bharatane pake hue manohara Ama, jAmuna, kathA, kaTahala, vaDahala, kelA, anAra, bijaurA, supAriyoMke sundara gucche aura nAriyaloMse bhagavAna ke caraNoMkI pUjA kI thI // 252 / / isa prakAra jo bhagavAnake caraNoMkI pUjA kara cuke haiM, jinake donoM ghuTane pRthivIpara lage hue haiM aura jinake netroMse harSake A~sU nikala rahe haiM aise rAjA bharatane apane utkRSTa mukuTameM lage hue maNiyoMkI kiraNeMrUpa svaccha jalake 1. pUjyaH / 2. bhrasja pAke, atipAkaH / 3. 'ovazca chedane' / atizayana chednm| 4. bhavacchide ma0, la0 / 5. svaprayojanAm / 6. nAnAprakAra / 7. saMprAptadhyAnam / 8. pUjAdravyaH / 9. apUjayat / 10. pakva / 11. kadalI / 12. mAtRliGgaH a0, 50, da0. ma0. sa0, i0, la0 / 13. niHkSipta / Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 AdipurANam stutibhiranugatArthAlaMkriyAzlAghinIbhiH prakaTitagurumaktiH kalmaSadhvaMsinImiH / samamavanipaputraH svAnujanmAnuyAto bharatapatiruhArazrIrayodhyonmukho'bhUt // 25 // atha sarasijabandhau mandamandAyamAnaiH parimRzati karAH pazcimAzAGganAsyam / dhuvati maruti mandaM prollasasketumAlAM prabhuravizadalAyAM svAmivAjJAmayodhyAm // 25 // zArdUlavikrIDitam tagrastho gurumAdarAt paricaran dUrAdudArodayaH kurvan sarvajanopakArakaraNI vRtti svarAjyasthitA / tanvAnaHpramadaM samAmiSu gurUna saMbhAvayan sAdaraM bhAvI cakradharIdharAM ciramapAdekAtapatrAGkitAm // 256 // itthaM niSkramaNe guroH samucitaM kRtvA saparyAvidhi pratyAvRtya purI nijAmanugato rAjAdhirAjo'nujaH / prAtaH prAtaranUtthito nRpagaNairmaktyA guroH saMsmaran dikcakraM vidhutAricakramabhunak pUrva yathAsau jinH|257 ityAce bhagavajjinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNa mahApurANasaMgrahe bhagavatpariniSkramaNaM nAma saptadazaM parva // 17 // maram samUhase bhagavAnake caraNakamaloMkA prakSAlana karate hue bhaktise namra hue apane mastakase unhIM bhagavAna ke caraNoMko namaskAra kiyaa|253|| jinhoMne uttama-uttama artha tathA alaMkAroMse prazaMsA karane yogya aura pApoMko naSTa karanevAlI aneka stutiyoMse gurubhakti prakaTa kI hai aura jo bar3I bhArI vibhUtise sahita haiM aise rAjA bharata aneka rAjaputroM aura apane choTe bhAiyoMke sAtha-sAtha ayodhyAke sammukha hue // 254|| ___ athAnantara jaba sUrya apanI manda-manda kiraNoMke agrabhAgase pazcima dizArUpI strIke mukhakA sparza kara rahA thA aura vAyu zobhAyamAna patAkAoMke samUhako dhIre-dhIre hilA rahA thA taba apanI AjJAke samAna ullaMghana karaneke ayogya ayodhyApurImeM mahArAja bharatane praveza kiyA // 255 / / jo bar3e bhArI abhyudayake dhAraka haiM aura jo bhAvI cakravartI haiM aise rAjA bharata usI ayodhyApurImeM rahakara dUrase hI AdarapUrvaka bhagavAn vRSabhadevakI paricaryA karate the, unhoMne apane rAjyameM saba manuSyoMkA upakAra karanevAlI vRtti (AjIvikA) kA vistAra kiyA thA, ve apane bhAiyoMko sadA harSita rakhate the aura gurujanoMkA Adarasahita sammAna karate the| isa prakAra ve kevala eka chatrase cihnita pRthivIkA cira kAla taka pAlana karate rahe / / 256 // isa prakAra rAjAdhirAja bharata tapakalyANakake samaya bhagavAn vRSabhadevakI yathocita pUjA kara choTe bhAiyoMke sAtha-sAtha apanI ayodhyApurImeM lauTe aura vahA~ jisa prakAra pahale jinendradeva bhagavAn vRSabhanAtha dizAoMkA pAlana karate the usI prakAra ve bhI pratidina prAtaHkAla rAjAoMke samUhake sAtha uThakara bhaktipUrvaka gurudevakA smaraNa karate hue zatrumaNDalako naSTa kara samasta dizAoMkA pAlana karane lage / / 257 // isa prakAra ArSa nAmase prasiddha bhagavajinasenAcAryapraNIta triSaSTilakSaNa mahApurANasaMgrahameM bhagavAnke tapa-kalyANakakA varNana karanevAlA satrahavA~ parva samApta huA // 17 // 1. anugataH / 2. vAti sati / 3. paramezvaram / 4. atizayAt / 5. sthitAm pa0, ma / sthitim d0| 6. nAbhirAjAdIna / 7. 'pA rakSaNe' apAlayat / 8. pratyAgatya / 9. guruM dhyAyana / 10. pAlayati sma / Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdazaM parva 5 11 atha kArya samutsRjya tapoyoge samAhitaH / vAcaMyamasvamAsthAya tasthAM vizve vimuktaye // 3 // uSaNmAsAnazanaM dhIraH pratijJAya mahASTati: / "yogekAgyUniruddhAnta hiSkaraNa vikriyaH // 2 // vitastyantarapAdAgraM 'tatvayaMzAnta rapASNikam / samamRjvAgataM sthAnamAsthAya racitasthitiH // 3 // kaThine'pi zilApaTTe nyastapAdapayoruhaH / lakSmyopaDaukitaM " gUDhamAsthitaH padmaviSTaram ||4|| kimapyantargataM jalpannavya ktAkSaramakSaraH / nigUDhanirjharArAva gubjadguha ivAcalaH ||5|| suprasannojjvalAM mUrti pralambitabhujadvayAm / zramasyeva parAM mUrti dadhAno dhyAnasiddhaye // 6 // ziraH ziroruhApAyAt suvyaktaparimaNDalam / roci 'reNUSNISamuSNAMzumaNDalaspaddhiM dhArayan // 7 // abhra maGgamapApAGga vIkSaNaM stimitekSaNam" / vibhrANo mukhamakliSTaM suzliSTadazanaccham // 8 // sugandhimukhaniHzvAsagandhAhUtairalitrajaiH / bahirniSkAsitAzuddha' 'lezyAMzairiva lakSitaH // 9 // 93 athAnantara samasta lokake adhipati bhagavAn vRSabhadeva zarIrase mamatva chor3akara tathA tapoyogameM sAvadhAna ho mauna dhAraNakara mokSaprAptike lie sthita hue ||1|| yogoMkI ekAgratA'jinhoMne mana tathA bAhya indriyoMke samasta vikAra roka diye haiM aise dhIra-vIra mahAsantopI bhagavAn chaha mahIne ke upavAsakI pratijJA kara sthita hue the ||2|| ve bhagavAn sama, sIdhI aura lambI jagahameM kAyotsarga dhAraNa kara khar3e hue the| usa samaya unake donoM pairoMke agra bhAga meM eka vitasti arthAt bAraha aMgulakA aura er3iyoM meM cAra aMgulakA antara thA ||3|| ve bhagavAn kaThina zilApara bhI apane caraNakamala rakhakara isa prakAra khar3e hue the mAno lakSmIke dvArA lAkara rakhe hue gupta padmAsanapara hI khar3e hoM || 4 || ve akSara arthAt avinAzI bhagavAn bhItara-hI-bhItara aspaSTa akSaroMse kucha pATha par3ha rahe the jisase aise mAlUma hote the mAno jisakI guphAe~ bhItara chipe hue nirjharanoMke zabdase gUMja rahI haiM aisA koI parvata hI ho ||5|| jisameM donoM bhujAe~ nIce kI ora laTaka rahI haiM aisI atyanta prasanna aura ujjvala mUrtiko dhAraNa karate hue ve bhagavAn aise mAlUma hote the mAno dhyAnakI siddhike lie prazamaguNakI utkRSTa mUrti hI dhAraNa kara rahe hoM ||6|| kezoMkA loMca ho jAnese jisakA gola parimaNDala atyanta spaSTa dikhAI par3a rahA thA, jisakA brahmadvAra atizaya dedIpyamAna thA aura jo sUrya ke maNDalake sAtha sparddhA kara rahA thA, aise zirako ve bhagavAn dhAraNa kiye hue the ||7|| jo bhauMhoMke bhaMga aura kaTAkSa avalokanase rahita thA, jisake netra atyanta nizcala the aura oTha khedarahita tathA mile hue the aise sundara mukhako bhagavAn dhAraNa kiye hue the ||8|| unake mukhapara sugandhita niHzvAsakI sugandhase jo bhrama ke samUha ur3a rahe the ve aise mAlUma hote the mAno azuddha (kRSNa nIla 1. maunitvam / 2. Azritya / 3. paDmAsA - ba0 / 4. santoSaH / 5. dhyAnAnyavRttipratibandhitamanaicakSurAdIndriyavyApAraH / 6. bahiHkaraNa - ba0 a0, pa0 / 7. dvAdazAGgulAntara / 'vitastirdvAdazAGgulam' ityabhidhAnAt / 8. caturaGgulAntara / 9 Azritya / 10. upanItam / 11. nityaH / 12. prakAzanazIlam / 13. uSNISo nAma brahmadvArastho granthivizeSaH / 'bhAgyAtizayasambhUtijJApanaM mastakAgrajam / tejomaNDalamuSNISamAmananti manISiNaH / 14. apagatakaTAkSekSaNam / 15. sthiradaSTim / 16. kRSNAdyazubhalezyA / Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 AdipurANam pralambitamahAbAhudIpra'prottuGgavigrahaH / kalpAghripa ivAvAzAkhAdvayapariSkRtaH // 10 // alakSyeNAtapatreNa tapomAhAtmyajanmanA / kRtacchAyo'pyanirthivAdakRteccha: paricchadaM // 11 // paryantataruzAkhAprairmandAnilavidhUnitaiH / prarkIrNakairivAyana vidhUtavidhutaklamaH // 12 // dIkSAnantaramudbhUtamanaHparyayabodhanaH / cakSurzAnadharaH zrImAn sAntadIpa ivAlayaH // 13 // caturbhirUrjitai dheramAtyariva carcitam / vilokayan vibhuH kRtsnaM paralokagatAgatam // 14 // yadevaM sthitavAn devaH puruH paramaniHspRhaH / tadAmISAM nRparSINAM dhRteH' kSomo mahAnabhUt // 15 // mAsAdvi trAzca no yAvattAvatte munimAninaH / parISahamahAvAmignAH sayo sRti jahuH // 16 // azaktAH padavIM gantuM guroratigarIyasIm / tyaktvAbhimAnaminyuccairjajalpusta parasparam // 17 // . aho"dhairyamaho sthairyamaho javAbalaM prabhoH / ko nAmaivaminaM muktvA kuryAt sAhasamIrazam // 18 // kiyantamathavA kAlaM tiSThedevamandritaH / sodvA bAdhAH kSudhAdyutthA girIndra iva nizcalaH // 19 // Adi) lejhyAoMke aMza hI bAharako nikala rahe hoM // 9 // unakI donoM bar3I-bar3I bhujAe~ nIcekI ora laTaka rahI thIM aura unakA zarIra atyanta dedIpyamAna tathA U~cA thA isalie ve aise jAna par3ate the mAno agrabhAgameM sthita do U~cI zAkhAoMse suzobhita eka kalpavRkSa hI ho // 1 // tapazcaraNake mAhAtmyase utpanna hue alakSita ( kisIko nahIM dikhanevAle) chatrane yadyapi unapara chAyA kara rakhI thI to bhI usakI abhilApA na honese ve usase nirlipta hI the-aparigrahI hI the / / / 11 / / manda-manda vAyuse jo samIpavartI vRkSAMkI zAkhAoMke agrabhAga hila rahe the unase ve aise jAna par3ate the mAno vinA yatnake DulAye hue. camaroMse unakA kleza hI dUra ho rahA ho / / 12 / / dIkSAke anantara hI unheM manaHparyaya jJAna prApta ho gayA thA isalie mati, zruta, avadhi aura manaHparyaya ina cAra jJAnoMko dhAraNa karanevAle zrImAn bhagavAna aise jAna par3ate the mAno jisake bhItara dIpaka jala rahe haiM aisA koI mahala hI ho / / 13 / / jisa prakAra koI rAjA mantriyoMke dvArA carcA kiye jAnepara paraloka arthAta zatruoMke saba prakAra. ke AnA-jAnA Adiko dekha letA hai-jAna letA hai usI prakAra bhagavAn vRSabhadeva bhI apane sudRr3ha cAra jJAnoMke dvArA saba jIvoMke paraloka arthAt pUrvaparaparyAyasambandhI AnA-jAnA Adiko dekha rahe the-jAna rahe the // 14 // isa prakAra bhagavAn vRSabhadeva jaba parama niHspRha hokara virAjamAna the taba kaccha mahAkaccha Adi rAjAoMke dhairya meM bar3A bhArI bhobha utpanna hone lagA-unakA dhairya chUTane lagA // 15 // dIkSA dhAraNa kiye hue do tIna mAha bhI nahIM hue the ki itane meM hI apaneko muni mAnanevAle una rAjAoMne parIpaharUpI vAyuse bhagna hokara zIghra hI dhairya chor3a diyA thA // 16 / / gurudeva-bhagavAna vRSabhadevake atyanta kaThina mArgapara calane meM asamartha hue ve kalpita muni apanA-apanA abhimAna chor3akara parasparameM jora-jorase isa prakAra kahane lage // 17 // ki, ahA Azcarya hai bhagavAnakA kitanA dhairya hai, kitanI sthiratA hai aura inakI jaMghAoMmeM kitanA bala hai ? inheM chor3akara aura dUsarA kauna hai jo aisA sAhasa kara sake ? ||18|| aba yaha bhagavAna isa taraha Alasyarahita hokara zradhA Adise utpanna huI bAdhAoMko sahate hue nizcala parvatakI taraha aura kitane samaya taka khar3e raheMge // 19|| 1. dIpta-ma0, la0 / 2. kalpAMDipa ivaa-| 3. iboccAgra-a0, ma0, l.| avanatazAkhAdvayAlaM. kRta / 4. vAJchArahitatvAt / 5. dakSatecchaH ma0, l0| 6. vidyutaiH ma0, l0| 7. vinAzitazramaH / 8. nirUpitam / 9. uttaragatigamanAgamanama, pale zatrajanagamanAgamanam / 10. kacchAdInAm / 11. dhairyasya / 12. dvau vA trayo vA dvitraaH| 13. na bhavanti / 14. dhairyam / 15. manobalam / Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdazaM parva 399 tiSThedekaM dinaM dve vA kAmaM tricaturANi vaa| paraM 'mAsAvadhestiSyannasmAn klezayatAzitA // 20 // kAmaM tiSThanu vA bhuktvA potyA nirvApya naH punaH / anAzvAnni pratIkAraH tiSThanniSThA karoti nH||21|| sAdhyaM kimathavodizya tiSThe dUrdhvajurIzitA / pAi~guNye paThito naiSa guNaH kopi mahIkSitAm // 22 // anekopavAkINe vane'smin rakSayA vinA / tiSThanna nItivida bhartA rakSyo yAtmA prayatnataH // 23 // prAyaH prANeSu nirviNNo dehamutsraSTu mIhate / nirviNNA' vayamaMtena tapasA prANahAriNA // 24 // vanyaH kazipubhistAvat kandamUlaphalAdibhiH / prANayAtrAM kariSyAmo yAvadyogAvadhiguroH // 25 // iti dInataraM keciniyaMpekSAstapovidhI / bruvANAH kAtarA dInAM vRtti pratyunmukhAH sthitAH // 26 // pare parAparajJaM taM parito'bhyarNavartinaH / iti kartavyatAmUDhAH tasthurantazcalAcalAH" // 27 // zayAne zayitaM bhuktaM bhujhAne tiSThati sthitam / mataM gacchati rAjyasthe tapaHsthe'pyAsthitaM tapaH // 28 // hama samajhate the ki bhagavAn eka dina, do dina athavA jyAdAse-jyAdA tIna cAra dina taka khar3e raheMge parantu yaha bhagavAn to mahInoM paryanta khar3e rahakara hama logoMko klezita ( duHkhI) kara rahe haiM // 20 // athavA yadi svayaM bhojana pAna kara aura hama logoMko bhI bhojana pAna Adise santuSTa kara phira khar3e rahate to acchI taraha khar3e rahate, koI hAni nahIM thI parantu yaha to bilakula hI upavAsa dhAraNa kara bhUkha-pyAsa AdikA kucha bhI pratIkAra nahIM karate aura isa prakAra khar3e rahakara hama logoMkA nAza kara rahe haiN||21|| athavA na jAne kisa kAryake uddezyase bhagavAna isa prakAra khar3e hue haiM / rAjAoMke jo sandhi, vigraha Adi chaha guNa hote haiM unameM isa prakAra khar3e rahanA aisA koI bhI guNa nahIM par3hA hai // 22 // aneka upadravoMse bhare hue isa vanameM apanI ramAke binA hI jo bhagavAn khar3e hue haiM usase aisA mAlUma hotA hai ki yaha nItike jAnakAra nahIM haiM kyoMki apanI rakSA prayatnapUrvaka karanI cAhie // 23 // bhagavAn prAyaH prANoMse virakta hokara zarIra chor3anekI ceSTA karate haiM parantu hama loga prANaharaNa karanevAle isa tapase hI khinna ho gaye haiM // 24|| isalie jabataka bhagavAnake yogakI avadhi hai arthAt jabataka inakA dhyAna samApta nahIM hotA tabataka hama loga vanameM utpanna hue kanda, mUla, phala Adike dvArA hI apanI prANayAtrA (jIvana nirvAha) kareMge / / 25 / / isa prakAra kitane hI kAtara purupa tapasyAse udAsIna hokara atyanta dIna vacana kahate hue dInavRtti dhAraNa karane ke lie taiyAra ho gaye / / 26 / / hameM kyA karanA cAhie isa viSayameM mUrkha rahanevAle kitane hI muni pUrvApara (AgA-pIchA) jAnanevAle bhagavAnke cAroM ora samIpa hI khar3e ho gaye aura apane antaHkaraNako kabhI nizcala tathA kabhI caMcala karane lge| bhAvArtha-kitane hI muni samajhate the ki bhagavAn pUrvAparake jAnanevAle haiM isalie hama logoMke pUrvAparakA bhI vicAra kara hama logoMse kucha-na-kucha avazya kaheMge aisA vicArakara unake samIpa hI unheM cAroM orase gherakara khar3e ho gaye / usa samaya jaba ve bhagavAnke guNoMkI ora dRSTi DAlate the taba unheM kucha dhairya prApta hotA thA aura jaba apanI dIna avasthApara dRSTi DAlate the taba unakI buddhi caMcala ho jAtI thI-unakA dhairya chUTa jAtA thaa||27|| ve muni parasparameM kaha rahe the ki jaba bhagavAna rAjya meM sthita the arthAt rAjya karate the taba hama unake so jAnepara sote the, bhojana kara cukanepara bhojana karate the, khar3e honepara khar3e rahate the aura gamana karanepara gamana karate the tathA aba jaba bhagavAna tapameM sthita hue arthAt jaba 1. bahumAsam (?) / 2. santarpya / 3. anazanavAn / 4. -niHpratIkAraH a0, pa0 / 5. nAzam / 6. UrdhvajAnuH / -dUrvajJaM yozitA a0 / 7. sandhivigrahayAnAsanadvaidhAzrayalakSaNe / 8. kSatriyANAm / 9. viraktaH / 10. tyaktum / 11. virktaaH| 12. vanabhavaiH / 13. azanAcchAdanaH / 'kshipurbhojnaavaadii'| 14. prANapravRttim / 15. pUrvApara vidam / 16. antaraGge paJcalAH / 17. Azritam / Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 AdipurANam bhRtyAcAro'yamasmAbhiH pUrva sarvo'pyanuSThitaH / kAlaH kulAbhimAnasya gato'tha prANasaMkaTe // 29 // vane pravasato'smAmina bhuktaM jIvanaM pramoH / yAvacchatAH sthitAstAvadazaktAH kiM nu kurmahe // 30 // mithyA kArayate yoga guru rasmAsu nirdayaH / spardhA kRtvA sahaitena martavyaM kimazanakaiH // 31 // anivartI guruH so'yaM ko'syAnvetuM padaM kSamaH / devaH svacchandacAryeSa na devacaritaM caret // 32 // kaJcijjIvati me mAtA kaccijjIvati me pitaa| kaccit smaranti naH kAntAH kaccinaH susthitAH prajAH' iti svAntargata kecidacchodyasthAtumakSamAH / accha' vrajya guroH pAdau praNato" gmnotsukaaH||34|| aho gururayaM dhIraH kimapyurizya kAraNam / jitAsmA tyaktarAjyazrIH punaH saMyokSyate tayA // 35 // yadAyamaca vA zvo vA yogaM saMhasya dhIradhIH / nijarAjyazriyA bhUyo yokSyate vadatAM varaH // 36 // tadAsmAnsvAmikAyeM'smin bhagnotsAhAn kRtacchalAn' nirvAsayedasatkRtya kuryAdvA viitsNpdH||37|| bharato vA guruM tyaktvA gatAnasmAn vikarzayet / tadyAvadyoganiSpattivibhostAvatsahAmahe // 38 // .. inhoMne tapazcaraNa karanA prArambha kiyA taba hama logoMne tapa bhI dhAraNa kiyaa| isa prakAra sevakakA jo kucha kArya hai vaha saba hama pahale kara cuke haiM parantu hamAre kulAbhimAnakA vaha samaya Aja hamAre prANoMko saMkaTa denevAlA bana gayA hai athavA isa prANasaMkaTa ke samaya hamAre kulAbhimAnakA vaha kAla naSTa ho gayA hai // 28-29|| jabase bhagavAnane vanameM praveza kiyA hai tabase hamane jala bhI grahaNa nahIM kiyA hai / bhojana pAnake binA hI jabataka hama loga samartha rahe tabataka khar3e rahe parantu aba sAmarthyahIna ho gaye haiM isalie kyA kreN||30|| mAlUma hotA hai ki bhagavAn hamapara nirdaya haiM-kucha bhI dayA nahIM karate, ve hamase jhUThamUTha hI tapasyA karAte haiM, inake sAtha barAbarIkI spardhA kara kyA hama asamartha logoMko mara jAnA cAhie ? // 31 // ye bhagavAna aba gharako nahIM lauTeMge, inake padakA anusaraNa karane ke lie kauna samartha hai ? ye svacchandacArI haiM isalie inakA kiyA huA kAma kisIko nahIM karanA caahie||32|| kyA merI mAtA jIvita haiM, kyA mere pitA jIvita haiM, kyA merI strI merA smaraNa karatI hai aura kyA merI prajA acchI taraha sthita hai ? // 3 // / isa prakAra vahA~ Thaharaneke lie asamartha hue kitane hI loga apane manakI bAta spaSTa rUpase kahakara ghara jAnekI icchAse bAra-bAra bhagavAna ke sammukha jAkara unake caraNoMko namaskAra karate the // 34 // koI kahate the ki ahA, ye bhagavAna bar3e hI dhIra-vIra haiM inhoMne apanI AtmAko bhI vaza kara liyA hai aura inhoMne kisI-na-kisI kAraNako uddezya kara rAjyalakSmIkA parityAga kiyA hai isalie phira bhI usase yukta hoMge arthAt rAjyalakSmI svIkRta kareMge // 35 / / sthira buddhiko dhAraNa karanevAle aura bolanevAloMmeM zreSTha bhagavAn vRSabhadeva jaba Aja yA kala apanA yoga samApta kara apanI rAjyalakSmIse punaH yukta hoMge taba bhagavAna ke isa kAryameM jinhoMne apanA utsAha bhagna kara diyA hai athavA chala kiyA hai aise hama logoMko apamAnita kara avazya hI nikAla deMge aura sampattirahita kara deMge arthAt hama logoMkI sampattiyA~ haraNa kara leMge // 36-37 // athavA yadi hama loga bhagavAnako chor3akara jAte haiM to bharata mahArAja hama logoMko kaSTa deMge isalie jabaka bhagavAnakA yoga samApta hotA hai tabataka hama loga 1. gato'ya ma0, l.| 2. pravizato-ma0, l.| 3. azanapAnAdi / 4. prabhoH sakAzAt / 5. Iya'yetyarthaH / 6. prabhura-ma0, l0| 7. asmrthrsmaabhiH| 8. padavIm / 9. 'kaccit kiMcana saMzaye' iti dhanaMjayaH / kaccit iSTaprazne / 'kaccit kAmapravaidane' ityamaraH / 10. smarati naH kAntA pa0 / kiMcit smarati me kAntA a0| kaccit smarati me kAntA ma0, l.| 11. putrAH / 12. dRDhamabhidhAya / acchetyavyayena samAse lyaba bhavati / 13. vastum / 14. abhimukhaM gatvA / anugrajya pa0, ma0, l0| 15. praNatAH santaH / 16. jitendriyH| 17. niSkAsayet / 18. vigataH / 19. tatkAraNAt / Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aprAdaha parva bhagavAna yamalA ivaH siddhayAMgo bhaved dhruvam / miyAMga kRtaklezAnasmAnabhyara pasyate // 35 // gurorvA guruputrAdvA pADeyaM naiva jAnu naH / pUjAsatkAralAbhazca prItaH saMgrINayata sa naH // 40 // iti dhIratayA kaMcidantaHzIbhe'pya nAturAH / dhIrayanto'pi nAtmAnaM zekuH sthApayituM sthitau // 41 // abhimAnadhanAH kecid bhUyo'pi sthAnumugratAH / patitvApyavazaM bhUmau saMsmarugurupAdayoH // 42 // inyuccAvaca saMjalpaiH saMkalpaizca pRthagvidhaiH / viramyate tapaHklezAjIvikAyAM matiM vyadhuH // 13 // 'munyonmakhaM vibhordattadRSTayaH pRSThatomukhAH / azaktyA lajjayA cAnye bhejire skhalitAM ganim // 44 / / 'anApRcchA guru kecit kecidAcchaya yoginam / parItya praNatAH prANayAtrAyAM matimAdadhuH // 4 // kaicityameva zaraNaM nAnyA ganirihAsti naH / iti bruvANA vidrANAH prANagrANe' matiM vyadhuH // 46 // apatraviSNavaH kaMcid vepamAnapratIkakAH" / guroH parAGmukhIbhaya jAtA vrataparAGmukhAH // 47 // pAdayoH patitAH kecit paritrAyasva naH prabhoH / "bhurakSAmAGgAn kSamasveti bruvanto'ntahiMtA guroH // 18 // yahIM saba kucha sahana kareM // 38 / / yaha bhagavAna avazya hI Aja yA kalameM siddhayAga ho jAyeMge arthAt inakA yoga siddha ho jAyegA aura yogake siddha ho cukanepara aneka kleza sahana karanevAle hama logoMko avazya hI aMgIkRta kareMge- kisI na kisI taraha hamArI rakSA kareMge // 39 // aisA karanese hama logoMko na to kabhI bhagavAnase koI pIr3A hogI aura na unake putra bharatase hii| kintu prasanna hokara ve donoM hI pUjA-satkAra aura dhanAdike lAbhase hama logoMko santuSTa kareMge // 40 // isa prakAra kitane hI muni antaraMgameM kSobha rahate hue bhI dhIratAke kAraNa duHstrI nahIM hue the aura kitane hI purupa AtmAko dhairya dete hue bhI use ucita sthitimeM rakhane ke lie samartha nahIM ho sake the / / 4 / / abhimAna hI hai dhana jinakA aise kitane hI puruSa phira bhI vahA~ rahaneke lie taiyAra hue the aura nivala honeke kAraNa paravaza jamInapara par3akara bhI bhagavAna ke caraNoMkA smaraNa kara rahe the|||42|| isa prakAra rAjA aneka prakArake U~ce-nIne bhApaNa aura saMkalpa-vikalpa kara tapazcaraNasambandhI klezase virakta ho gaye aura jIvikAmeM buddhi lagAne lage arthAt upAya socane lage // 43 // kitane hI loga azakta hokara bhagavAnake mukhake sammukha dekhane lage aura kitane hI logoMne lamjAke kAraNa apanA mukha pIchekI ora phera liyA / isa prakAra dhIre-dhIre skhalita gatiko prApta hue arthAt krama-kramase jAne ke lie tatpara hue // 14 // kitane hI loga yogirAja bhagavAn vRpabhadevase pUchakara aura kitane hI binA pUche hI unakI pradakSiNA dekara aura unheM namaskAra kara prANayAtrA (AjIvikA) ke upAya socane lage / / 45 / / he deva, Apa hI hameM zaraNarUpa haiM isa saMsArameM hama logoMkI aura koI gati nahIM hai, aisA kahakara bhAgate hue kitane hI puruSa apane prANoMkI rakSAmeM buddhi lagA rahe the-prANarakSAke upAya vicAra rahe the / / 46|| jinake pratyeka aMga tharathara kA~pa rahe haiM aise kitane ho lajjAvAna purupa bhagavAnase parAGmukha hokara vratoMse parAGmukha ho gaye the arthAt lajjAke kAraNa bhagavAnke pAsase dUsarI jagaha jAkara unhoMne vrata chor3a diye the||47|| kitane hI loga bhagavAnake caraNoMpara par3akara kaha rahe the ki "he prabho ! hamArI rakSA kIjie, hama logoMkA zarIra bhUkhase bahuta hI kRza ho gayA hai ataH aba hameM kSamA kIjie" isa prakAra kahate hue vahA~se antarhita 1. pAlayiSyati |-nbhyupptsyte pa0 / 2. anAkulAH / kSobhe'pi naatugH| 3. nAnAprakAra / 4. nAnAvidhaiH / 5. jIvite / 6. mukhasyAbhimukham / 7. vAnye la0, m0| 8. abhijJApya / 9. praannprvRttii| 10. plaaymaanaaH| 11. rakSaNe / 12. lagjAgolAH / 'lajjA zolo'patrapiSNuH' ityabhidhAnAta / 13. kampamAnazarIrAH / 14. kRy| Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam aho kimRSayo bhagnA mahaSa gantumakSamAH / padavI tAmanAlIDhAmanyaiH sAmAnyamayakaiH // 49 // kiM mahAdantino bhAraM nirvodu kalamAH kSamAH / puMgavairvA bharaM kRSTaM karSeyuH kimu damyakAH // 50 // tataH paroSadarbhagnAH phalAnyAhartumicchavaH / prasasrurvanaSaNDeSu sarassu ca pipAsitAH // 51 // phalegrahInimAn dRSTvA pipAsuMzca svayaM grahaH / nyaSadhannai"vIhadhvamiti tAn vanadevatAH // 52 // idaM rUpamadInAnAmahatAM cakriNAmapi / niSevyaM kAtaratvasya padaM mAkArTa bAlizAH // 53 // iti tadvacanAd mItAstadrapeNa tathehitum / nAnAvidhAnimAn veSAn jagRhurdInacepTitAH // 54 // kecid valkalino bhUtvA phalAnyAdan papuH payaH / paridhAya pare jINaM kaupInaM cakrIpsitam // 55 // apare masmanodguNThaya svAn dehAn jaTino'bhavan / ekadaNDadharAH kecitkeciccAsaMmidaNDinaH // 56 // prANairAstidetyAdiveSairvavRtire ciram / vanyaiH kazipumiH svacchai laiH kandAdibhizca te // 5 // bharatAda bibhyatAM teSAM dezasyAgaH svato'bhavat / tataste vanamAzritya tasthustatra kRtoTajAH // 58 // tadAsaMstApasAH pUrva parivrAjazca kecana / pASaNDinAM te prathame babhavurmohadUSitAH // 59 // puSpopahAraiH sajalairbhartuH pAdAvayakSata" / na devatAntaraM teSAmAsInmuktvA svayaMbhuvam // 60 // ho gaye the-anyatra cale gaye the // 48 // kheda hai ki jise anya sAdhAraNa manuSya sparza bhI nahIM kara sakate aise bhagavAnke usa mArgapara calaneke lie asamartha hokara ve saba khoTe Rpi tapasyA se bhraSTa ho gaye so ThIka hI hai kyoMki bar3e hAthIke bojhako kyA usake bacce bhI dhAraNa kara sakate haiM ? athavA bar3e bailoM-dvArA khIMce jAne yogya bojhako kyA choTe bachar3e bhI khIMca sakate haiM ? // 49-50 // tadanantara parISahoMse pIr3ita hue ve loga phala lAnekI icchAse vanakhaNDoMmeM phailane lage aura pyAsase pIr3ita hokara tAlAboMpara jAne lage // 51 // una logoMko apane hI hAthase phala grahaNa karate aura pAnI pIte hue dekhakara vana-devatAoMne unheM manA kiyA aura kahA ki aisA mata kro| he mUryo, yaha digambara rUpa sarvazreSTha arahanta tathA cakravartI Adike dvArA bhI dhAraNa karane yogya hai ise tuma loga kAtaratAkA sthAna mata bnaao| arthAt isa utkRSTa veSako dhAraNa kara dInoMkI taraha apane hAthase phala mata tor3o aura na tAlAba AdikA aprAsuka pAnI pIo // 52-53 / / vanadevatAoMke aise vacana sunakara ve loga digambara veSameM vaisA karanese Dara gaye isalie una dIna ceSTAvAle bhraSTa tapasviyoMne nIce likhe hue aneka veSa dhAraNa kara liye // 54 // unameM se kitane hI loga vRkSoMke valkala dhAraNa kara phala khAne lage aura pAnI pIne lage aura kitane hI loga jIrNa-zIrNa laMgoTI pahanakara apanI icchAnusAra kArya karane lage // 55 // kitane hI loga zarIrako bhasmase lapeTakara jaTAdhArI ho gaye, kitane hI ekadaNDako dhAraNa karanevAle aura kitane hI tIna daNDako dhAraNa karanevAle sAdhu bana gaye the // 56 // isa prakAra prANoMse pIr3ita hue ve loga usa samaya Upara likhe anusAra aneka veSa dhAraNakara vanameM honevAle vRkSoMkI chAlarUpa vastra, svaccha jala aura kanda mUla Adike dvArA bahuta samaya taka apanI vRtti (jIvana nirvAha ) karate rahe // 57 // ve loga bharata mahArAjase Darate the isalie : unakA dezatyAga apane Apa hI ho gayA thA arthAt ve bharatake Darase apane-apane nagaroMmeM nahIM gaye the kintu jhoMpar3e banAkara usI vanameM rahane lage the / / 58 / / ve loga pAkhaNDI tapasvI to pahalese hI the parantu usa samaya kitane hI parivrAjaka ho gaye the aura mohodayase dUpita hokara - pAkhaNDiyoMmeM mukhya ho gaye the / / 59 / / ve loga jala aura phUloMke upahArase bhagavAnake caraNoM 1. kutsitA RssyH| 2. dhRtam / 3. vaheyuriti yAvat / 4. vtstraaH| 5. prasaranti sma / 6. vanakhaNDeSu a0| 7. phalAni svIkurvANAn / 8. pAtumicchan / 9. nijasvIkAraiH / 10. nivArayanti sma / 11.-dhanmeva-50, a0 / 12. bhakSayanti sma / 13. kRtaparNazAlAH / 'parNazAloTajo'striyAm' itybhidhaanaat| 14. tu prathame a0 / 15. makhyAH / 16. pUjayanti sma / Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdazaM parva marIcizca gurornaptA parighADbhUyamAsthitaH / mithyAtyavRddhimakarodapasiddhAntamAktaiiH // 6 // tadupajJamabhUd yogazAstraM tantraM ca kApilam |ynaayN mohito lokaH samyagjJAnaparAGmukhaH // 62 // iti teSu tathAbhUtAM vRttimAsedivAsu saH / tapasyan dhIbalopetastathaivAsthAnmahAmuniH // 63 // sa meruriva niSkampaH so'kSobhyo jalarAzivat / sa vAyuriva niHsaMgo nilepombasvat prabhuH // 64 // tapastApena tIvraNa deho'sya vyagrutattarAm / niSTaptasya suvarNasya nanu chAyAntaraM bhavet // 65 // guptayo guptirasyAsanaGgatrANaM ca saMyamaH / guNAzca sainikA jAtAH karmazatrUn jigopataH // 66 // tapo'nazanamAcaM syAd dvitIyamavamodaram / tRtIyaM vRttisaMkhyAnaM rasatyAgazcaturthakam // 6 // paJcamaM "tanusaMtApo viviktazayanAsanam / SaSTamityasya bAhyAni tapAsyAsan mahAdhateH // 18 // prAyazcittAdibhedana SoThevAbhyantaraM tpH'| tatrAsya dhyAna evAsot paraM tAtparyamAzituH // 69 // pratAni paJca paJcaiva samityAkhyAH prayatnakAH / "pajJa cendriyasaMrodhAH poDhAvazyakamipyate // 70 // kaMzalocazca bhUzayyA dantadhAvanameva ca / acelatyamathAsnAnaM sthitibhojanamatyadaH // 7 // ekabhuktaM ca tasyAsan guNA maulAH padAtayaH / teSvasya mahatI zuddhirabhUt dhyAnavizuddhitaH // 72 // kI pUjA karate the| svayambhU bhagavAna vRpabhadevako chor3akara unake anya koI devatA nahIM thA // 6 // bhagavAna vRpabhadevakA nAtI marIcikumAra bhI parivrAjaka ho gayA thA aura usane mithyA zAstroMke upadezase mithyAtvakI vRddhi kI thii||6shaa yogazAstra aura sAMkhyazAstra prArambhameM usIke dvArA kahe gaye the, jinase mohita huA yaha jIva samyagjJAnase parAGmukha ho jAtA hai. // 62 / / isa prakAra jaba ki ve dravyaliGgI muni Upara kahI huI aneka prakArakI pravRttiko prApta ho gaye taba buddhi balase sahita mahAmuni bhagavAn vRSabhadeva usI prakAra tapasyA karate hue vidyamAna rahe the // 63 / / ve prabhu meruparvatake samAna niSkampa the, samudra ke samAna kSobharahita the, vAyuke samAna parigraharahita the aura AkAzake samAna nirlepa the / 64 // tapazcaraNake tItra tApase bhagavAnkA zarIra bahuta hI dedIpyamAna ho gayA thA so ThIka hI hai, tapAye hue suvarNako kAnti nizcayase abhya ho hI jAtI hai // 65 // karmarUpI zatruko jItanekI icchA karanevAle bhagavAnkI manogupti, vacanagupti aura kAyagupti ye tIna guptiyA~ hI kile Adike samAna rakSA karanevAlI thI, saMyama hI zarIrakI rakSA karanevAlA kavaca thA aura samyagdarzana Adi guNa ho unake sainika the // 6 // pahalA upavAsa, dUsarA avamaudarya, tIsarA yattiparisaMkhyAma, cauthA rasaparityAga, pAMcavoM kAyakleza aura chaThamA~ viviktazayyAsana yaha chaha prakArake bAhya tapa mahA dhIra-bIra bhagavAna vRpabhadevake the // 67-68 / / antaraGga tapa bhI prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRtya, svAdhyAya, vyutsarga aura dhyAnake bhedase chahAprakArakA hI hai| unameM-se bhagavAn vRpabhadevake dhyAnameM hI adhika tatparatA rahatI thI arthAt ve adhikatara dhyAna hI karate rahate the // 69 / / pA~ca mahAtrata, samiti nAmaka pA~ca suprayatna, pA~ca indriyanirodha, chaha Avazyaka, kezaloMca, pRthivIpara sonA, dAtauna nahIM karanA, nagna rahanA, snAna nahIM karanA, khar3e hokara bhojana karanA aura dinameM eka bAra hI bhojana karanA isa prakAra aTThAIsa mUla guNa bhagavAn vRSabhadevake vidyamAna the jo ki unake padAtiyoM arthAt paidala calanevAle sainikoMke samAna the| dhyAnakI vizuddhatAke kAraNa bhagavAna ke ina 1. parivrAjakatvam / 2. AthitaH / 3. tena marIcinA prathamopadiSTam / 4. dhyAnazAstram / 5. sAMkhyam / 6. zAstreNa / 7. saMrakSaNam / 8. kavacam / 9. karmazatru a0, ma0, la0 / 10. kaaykleshH| 11. paJcaivendriya-a0, pa0, ma0, la0 / 12. vyAnavizuddhadhana: ba0, 10, 10, rA0, da0 / Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 AdipurANama mahAnazanamasyAsIt tapaH SaNmAsagocaram / zarIro pacayastviddhaH tathaivAsthAdahI dhRtiH // 73 // . nAnAzuSo 'pyabhUda matuH svalpo'pyaGage prishrmH| nirmANAtizayaH ko'pi divyaH sa hi mhaatmnH||74|| saMskAravirahAt kezA jaTIbhUtAstadA vibhoH / nUnaM te'pi tapaHklezamanusoDhuM tathA sthitAH // 75 // muneni jaTA duraM prasamraH pavanoddhatAH / dhyAnAgnineva taptasya jIvasvarNasya kAlikAH // 76 // tattapo'tizayAttasmin kAnane'bhUt parA dhutiH / naktaM divA ca bAlAkatejasavAtatAntikaM // 7 // zAkhAH puSpaphalAnamrAH zAkhinAM tatra kAnane / babhurbhagavataH pAdau namansya iva bhaktitaH // 7 // tasmin vane vanalatA bhRgsNgiitniHsvnaiH| 'upavINitamAtenuriva bhaktyA jagadguroH // 79 // paryantavartinaH kSamAjA galadbhiH kusumaiH svayam / puSpopahAramAtanvaniva-bhaktyAsya pAdayoH // 8 // mRgazAvAH padopAntaM svairamadhyAsitA muneH / tadAzramasya zAntasvamAcakhyuH sAminidritAH // 8 // mRgAritvaM samutsRjya siMhAH saMhatavRttayaH" / babhUvurgajayUthena mAhAtmyaM tadiyogajam // 42 // kaNTakAlagnabAlAgrAzcamarIzca marImRjAH / nakharaH svairaho vyAghrAH sAnukampaM vyamocayan // 83 / / prasnuvAnA mahAvyAghrIrupetya mRgazAvakAH / svajananyAsthayA svairaM pIsvA sma sukhamAsate // 4 // guNoMmeM bahuta hI vizuddhatA rahatI thI / / 70-72 / / yadyapi bhagavAnne chaha mahInekA mahopavAsa tapa kiyA thA tathApi unake zarIrakA upacaya pahalekI taraha hI dedIpyamAna banA rahA thaa| isase kahanA paDatA hai ki unakI dhIratA baDI hI Azcaryajanaka thii| // 73 // yadyapi bhagavAna bilakula hI AhAra nahIM lete the tathApi unake zarIra meM raMcamAtra bhI parizrama nahIM hotA thaa| vAstava meM bhagavAna vRSabhadevakI zarIraracanA athavA unake nirmANa nAmakarmakA hI vaha koI divya atizaya thA / / 74 / / usa samaya bhagavAna ke keza saMskArarahita hone ke kAraNa jaTAoMke samAna ho gaye the aura ve aise mAlUma hote the mAno tapasyAkA kleza sahana karaneke lie hI vaise kaThora ho gaye hoM / / 75 / / ve jaTAe~ vAyuse ur3akara mahAmuni bhagavAna vRSabhadevake mastakapara dUra taka phaila gayI thIM, so aisI jAna par3atI thIM mAno dhyAnarUpI agnise tapAye hue jIvarUpI svarNase nikalI huI kAlimA hI ho // 76 / / bhagavAnake tapazcaraNake atizayase usa vistRta vanameM rAta-dina aisI uttama kAnti rahatI thI jaisI ki prAtaHkAlake sUryake tejase hotI hai / / 7 / / usa vanameM puSpa aura phalaka bhArase namra huI vRkSoMkI zAkhAe~ aisI suzobhita ho rahI thIM mAno bhaktise bhagavAnake caraNoMko namaskAra hI kara rahI hoM / / 78|| usa vanameM latAoMpara baiThe hue bhramara saMgItake samAna madhura zabda kara rahe the jisase ve vanalatAe~ aisI mAlUma hotI thIM mAno bhaktipUrvaka vINA bajAkara jagadguru bhagavAna vRSabhadevakA yazogAna hI kara rahI hoM // 79 // bhagavAnake samIpavartI vRkSoMse jo apane Apa hI phUla gira rahe the unase ve vRkSa aise jAna par3ate the mAno bhaktipUrvaka bhagavAnake caraNoM meM phUloMkA upahAra hI vistRta kara rahe hoM arthAt phUloMkI bheMTa hI car3hA rahe hoM // 8 // bhagavAnake caraNoMke samIpa hI apanI icchAnusAra kucha-kucha nidrA lete hue jo hariNoMke bacce baiThe hue the ve unake AzramakI zAntatA batalA rahe the ||8shaa siMha hariNa Adi jantuoMke sAtha bairabhAva chor3akara hAthiyoMke jhuNDake sAtha milakara rahane lage the so yaha saba bhagavAnake dhyAnase utpanna huI mahimA hI thI / / 82 // ahA, kaisA Azcarya thA ki jinake bAloMke aMgrabhAga kA~ToMmeM ulajha gaye the aura jo unheM bAra-bAra sulajhAnekA prayatna karatI thIM aisI camarI gAyoMko bAgha bar3I dayAke sAtha apane nakhoMse chur3A rahe the arthAt unake bAla sulajhA kara unheM jahA~-tahA~ jAne ke lie svatantra kara rahe the / / 8 / / hariNoMke bacce daddha detI huI bAghaniyoMke pAsa jAkara aura unheM apanI mAtA samajha icchAnusAra dUdha pIkara sukhI 1. puSTiH / 2. dIptaH / 3. sNtossH| 4. anazanavRttinaH / 5. shriirvrgnnaatishyH| 6. aparizramaH / 7. iva / 8. 'ma gato' liT / 9. vINayA upagIyate sma / 10. iipnnidritaaH| 11. yuvatapravRttayaH / 12. punaH panarmArjanaM kurvantaH / 13. kSIraM kSarantIH / 14. nijamAtRvRddhyA / Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdazaM parva 405 padayorasya vanyemAH samutphullaM saroruham / DhokayAmAsurAnIya tapaHzaktirahI parA // 45 // bamA rAjIvamAraktaM kariNAM puSkarAzritam / puSkarazriyamAneDI kurbabhanuruSAsane // 86 // prazamasya vibhoragAt visarpanta ivAMzakAH / asahaya vazamAninyuravazAnapi tAn mRgAn // 8 // anAzuSo'pi nAsyAsIt kSudvAdhA bhuvanezinaH / saMtoSabhAvanotkarSAjjayagRti magRnutA // 10 // calanti sma tadendrANAmAsanAnyasya yogataH / citraM hi mahatAM dhairya jagadAkampakAraNam // 89 // iti SaNmAsani vaya'tpratimAyogamApuSaH / sa kAlaH kSaNababharturaMgamad dhairyazAlinaH // 10 // atrAntare kilAyAtA" kumArI sukumArako / sUna kacchamahAkacchanRpayonikaTaM guroH // 11 // namizca vinamizceti pratItau bhaktinirbharau / bhagavatpAdasaMsevAM kartukAmo yuvezinau // 12 // bhogeSu satRSAveto prasIdeti kRtaantii| padayasya saMlagnI bhajaturthyAnavighnatAm // 13 // svayeza putranaptRbhyaH saMvibhaktamabhUdidam / sAmrAjyaM vismRtAvAvAmato bhogAn prayaccha nau // 1.4 / ' ityevamanubadhnantau yuktAyuktAnabhijJako / tau tadA jalapuSpA(ru pAsAmAsaturvibhum // 95 // . tataH sthAsanakampena "tadajJAsIt phaNIzvaraH / dharaNendra iti khyAtimudvahan bhAvanAmaraH // 96 // hote the / / 84 // ahA, bhagavAnake tapazcaraNakI zakti bar3I hI AzcaryakAraka thI ki vanake hAthI bhI phUle hue kamala lAkara unake caraNoM meM car3hAte the // 85 / / jisa samaya ve hAthI phUle hue kamaloM-dvArA bhagavAnakI upAsanA karate the usa samaya unake sUMr3ake agrabhAgameM sthita lAla kamala aise suzobhita hote the mAno unake puSkara arthAta sUMDake agrabhAgakI zobhAko dUnI kara rahe hoM // 86 // bhagavAnke zarIrase phailatI huI zAntikI kiraNoMne kabhI kisIke vaza na honevAle siMha Adi pazuoMko bhI haThAt vazameM kara liyA thA // 8 // yadyapi trilokInAtha bhagavAn upavAsa kara rahe the-kucha bhI AhAra nahIM lete the tathApi unheM bhUkhakI bAdhA nahIM hotI thI, so ThIka hI hai, kyoMki santoSarUpa bhAvanA utkarSase jo anicchA utpanna hotI hai vaha haraeka prakArakI icchAoM (lampaTatA ) ko jIta letI hai / / 8 / / usa samaya bhagavAnke dhyAnake pratApa se indroMke Asana bhI kampAyamAna ho gaye the| vAstavameM yaha bhI eka bar3A Azcarya hai ki mahApuruSoMkA dhairya bhI jagatke kampanakA kAraNa ho jAtA hai / / 89 // isa taraha chaha mahIne meM samApta honevAle pratimA yogako prApta hue aura dhaiya zobhAyamAna rahanevAle bhagavAnkA vaha lambA samaya bhI kSaNabharake samAna vyatIta ho gayA // 9 // isIke bIca meM mahArAja kaccha. mahAkacchake lar3ake bhagavAnke samIpa Aye the / ve donoM lar3ake bahuta hI sukumAra the, donoM hI taruNa the, nami tathA vinami unakA nAma thA aura donoM hI bhaktise nirbhara hokara bhagavAnke caraNoMkI sevA karanA cAhate the // 91-92 // ve donoM hI bhogopabhogaviSayaka tRSNAse sahita the isa- - lie he bhagavan , 'prasanna hoie' isa prakAra kahate hue ve bhagavAnko namaskAra kara unake caraNoMmeM lipaTa gaye aura unake dhyAnameM vidhna karane lage // 93 // he svAmin , Apane apanA yaha sAmrAjya putra tathA pautroMke lie bA~Ta diyA hai| bA~Tate samaya hama donoMko bhUlA hI diyAisalie aba hameM bhI kucha bhoga sAmagrI dIjie / / 14 / / isa prakAra ve bhagavAnase bAra-bAra Agraha kara rahe the, unheM ucita-anucitakA kucha bhI jJAna nahIM thA aura ve donoM usa samaya jala, puSpa tathA aya'se bhagavAnakI upAsanA kara rahe the // 95 / / tadanantara dharaNendra nAmako dhAraNa karanevAle, bhavanavAsiyoMke antargata nAgakumAra devoMke indrane apanA Asana kampAyamAna honese nami, vinamike isa samasta vRttAntako jAna liyA // 96 / / avadhijJAnake dvArA ina 1. hastAgrAzritam / 2. dviguNIkurvat / 3. ArAdhane / 4. aMzAH / 5. balAtkAreNa / 6. kAMkSAm / 7. anabhilApitA / 8. dhyAnataH / 9. bhaviSyat / 10. gatasya / -moyupaH pa0 / 11. AgatI / 12. asmAt kAraNAt / 13. AvayoH / 14. ArAdhanAM cakratuH / 15. dhyAnavinatvam / 16. bubudhe / Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANama jJAtvA cAvadhitrodhena tatsarva saMvidhAnakam / sasaMbhramamathotthAya so'ntikaM marturAgamat // 97 // sasarpa yaH samudbhidya bhuvaH prAptaH sa tatkSaNAt / samaikSiSTa muniM dUrAnmahAmerumivocatam // 98 // samidvayA tapodIcyA jvaladbhAsuravigraham / nivAta nizcalaM dIpamitra yoge samAhitam // 99 // karmAhutI hAyAnahutAze' dagdhumudyatam / suyajvAnamiyA heyadayApatnIparigraham // 100 // mahodayamugrAGgaM suvaMzaM munikuJjaram / ruddhaM tapomahAlAnastambhe saba tarajjubhiH // 105 // akamprasthitimuttuGgamahAsa svairupAsitam / mahAdrimiva vibhrANaM kSamAbharasahaM vapuH // 102 // yogAnta nibhRtAtmAnamatigambhIra ceSTitam / 'nitrAta stimitasyAndhervyakkurvANaM gabhIratAm // 103 // 406 samasta samAcAroMko jAnakara vaha dharaNendra bar3e hI saMbhrama ke sAtha uThA aura zIghra hI bhagavAnke samIpa AyA || 97|| vaha usI samaya pUjAkI sAmagrI liye hue, pRthivIko bhedana kara bhagavAnke samIpa pahu~cA / vahA~ usane dUrase hI meru parvata ke samAna U~ce munirAja vRSabhadevako dekhA ||98|| usa samaya bhagavAn dhyAnameM lavalIna the aura unakA dedIpyamAna zarIra atizaya bar3hI huI tapakI dIpti prakAzamAna ho rahA thA isalie ve aise mAlUma hote the mAno vAyurahita pradezameM rakhe hue dIpaka hI hoM ||19|| athavA ve bhagavAn kisI uttama yajvA arthAt yajJa karanevAleke samAna zobhAyamAna ho rahe the kyoMki jisa prakAra yajJa karanevAlA agni meM AhutiyA~ jalAneke lie tatpara rahatA hai usI prakAra bhagavAn bhI mahAdhyAnarUpI agnimeM karmarUpI AhutiyA~ jalAne ke lie udyata the| aura jisa prakAra yajJa karanevAlA apanI patnI sahita hotA hai usI prakAra bhagavAn bhI kabhI nahIM chor3ane yogya dayArUpI patnI se sahita the || 100 / / athavA ve munirAja eka kuJjara arthAt hAdhIke samAna mAlUma hote the kyoMki jisa prakAra hAthI mahodaya arthAt bhAgyazAlI hotA hai usI prakAra bhagavAn bhI mahodaya arthAt bar3e bhArI aizvarya se sahita the| hAthIkA zarIra jisa prakAra U~cA hotA hai usI prakAra bhagavanakA zarIra bhI U~cA thA, hAthI jisa prakAra suvaMza arthAt pIThako uttama rIr3hase sahita hotA hai usI prakAra bhagavAn bhI suvaMza arthAt uttama kulase sahita the aura hAthI jisa prakAra rassiyoM dvArA khambhe meM ba~dhA rahatA hai usI prakAra bhagavAn bhI uttama vratarUpI rassiyoM dvArA taparUpI bar3e bhArI khambhe meM ba~dhe hue the || 11 || ve bhagavAn sumeru parvata ke samAna uttama zarIra dhAraNa kara rahe the kyoMki jisa prakAra sumeru parvata akampAyamAna rUpase khar3A hai usI prakAra unakA zarIra bhI akampAyamAna rUpase ( nizcala) khar3A thA, meru parvata jisa prakAra U~cA hotA hai usI prakAra unakA zarIra bhI U~cA thA, siMha, vyAghra Adi bar3e-bar3e krUra jIva jisa prakAra sumeru parvatakI upAsanA karate haiM arthAt vahA~ rahate haiM usI prakAra bar3e-bar3e krUra jIva zAnta hokara bhagavAna ke zarIra kI bhI upAsanA karate the arthAt unake samIpameM rahate the, athavA sumeru parvata jisa prakAra indra Adi mahAsattva arthAt mahAprANiyoMse upAsita hotA hai usI prakAra bhagavAnkA zarIra bhI indra Adi mahAsattvoMse upAsita thA athavA sumeru parvata jisa prakAra mahAsattva arthAt bar3I bhArI dRr3hatAse upAsita hotA hai usI prakAra bhagavAn kA zarIra bhI mahAsattva arthAt bar3I bhArI dRr3hatA ( dhIra-vIratA) se upAsita thA, aura sumeru parvata jisa prakAra kSamA arthAt pRthivIke bhArako dhAraNa karanemeM samartha hotA hai usI prakAra bhagavAnakA zarIra bhI kSamA arthAt zAntike bhArako dhAraNa karane meM samartha thA || 102 || usa samaya bhagavAn ne apane antaHkaraNako dhyAnake bhItara nizcala kara liyA thA tathA unakI ceSTAe~ atyanta gambhIra thIM isalie ve vAyuke na calanese nizcala hue samudra kI gambhIratAko 1. agnI / 2. atyAjyadayAstrIsvIkAram / 3. antarlona / 4. nirvAta - pa0 / Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdazaM parva parISahamahAvAtarakSobhyamajalAzayam / doSayAdAbhiraspRSTamapUrvamiva vAridhim // 1.4n. sAdaraM ca samAsAdya pazyan bhagavato vapuH / visidhmiya tapolakSmyA parirabdhamadhIdvayA // 105 // parItya praNato maktyA stutvA ca sa jagadgurum / kumArAviti sopAyamavadat saMvRtAkRtiH // 106 // yuvA yuvAno dRzyethe sAyudhI vikRtAkRtI / tapovanaM ca pazyAmi prazAntamidamUrjitam // 10 // kvedaM tapovanaM zAntaM kva yuvA bhiissnnaakRtii| prakAzatamasoraSa saMgamo nanvasaMgataH // 10 // aho nindyatarA mogA yairasthAne'pi yojayet / prArthanAmarthinAM kA vA yuktAyuktavicAraNA // 109 // pravAnchatho yuvAM mogAn devo'yaM bhogniHspRhH| tadvA zilAtale bhojavAmchA citrIyate'dya naH // 10 // saspRhaH svayamanyAMzca saspRhAneva manyate / ko nAma spRhayeddhImAna mogAn paryantatApinaH // 11 // 'ApAtamAnaramyANAM mogAnAM vazagaH pumAn / mahAnapyarthitA doSAt sadyastRNa laghurbhavet // 112 // yuvAM cemogakAmyantau" vrajataM bharatAntikam / sa hi sAmrAjyadhaureyo vartate nRpapuGgavaH // 113 // bhI tiraskRta kara rahe the // 103 // athavA bhagavAn kisI anokhe samudrake samAna jAna par3ate the kyoMki upalabdha samudra to vAyuse kSubhita ho jAtA hai parantu ve parISaharUpI mahAvAyuse kabhI bhI kSubhita nahIM hote the, upalabdha samudra to jalAzaya arthAt jala hai AzayameM (madhyameM)jisake aisA hotA hai parantu bhagavAn jaDAzaya arthAt jaDa (aviveka yukta) hai Azaya (abhiprAya )jinakA aise nahIM the, upalabdha samudra to aneka magara-maccha Adi jala-jantuoMse bharA rahatA hai. parantu bhagavAn doSarUpI jala-jantuoMse chue bhI nahIM gaye the // 104 // isa prakAra bhagavAna vRSabhadevake samIpa vaha dharaNendra bar3e hI Adarake sAtha pahu~cA aura atizaya bar3hI huI taparUpI lakSmIse AliGgita hue bhagavAnake zarIrako dekhatA huA Azcarya karane lagA // 105 / / prathama hI usa dharaNendrane jagadguru bhagavAn vRSabhadevakI pradakSiNA dI, unheM praNAma kiyA, unakI stuti kI aura phira apanA veza chipAkara vaha una donoM kumAroMse isa prakAra sayuktika vacana kahane lagA // 106 / / he taruNa puruSo, ye hathiyAra dhAraNa kiye hue tuma donoM mujhe vikRta AkAravAle dikhalAI de rahe ho aura isa utkRSTa tapovanako atyanta zAnta dekha rahA hU~ // 107 / / / kahA~ to yaha zAnta tapovana, aura kahA~ bhayaMkara AkAravAle tuma donoM ? prakAza aura andhakArake samAna tumhArA samAgama kyA anucita nahIM hai ? // 108 / / aho, yaha bhoga bar3e hI nindanIya haiM jo ki ayogya sthAnameM bhI prArthanA karAte haiM arthAt jahA~ yAcanA nahIM karanI cAhie vahA~ bhI yAcanA karAte haiM, so ThIka hI hai kyoMki yAcanA karanevAloMko yogya ayogyakA vicAra ho kahA~ rahatA hai / // 109 / / yaha bhagavAna to bhogoMse niHspRha haiM aura tuma donoM unase bhogoMkI icchA kara rahe ho so tumhArI yaha zilAtalase kamalakI icchA Aja hama logoMko Azcaryayukta kara rahI hai| bhAvArtha-jisa prakAra pattharakI zilAse kamaloMkI icchA karanA vyartha hai usI prakAra bhogoMkI icchAse rahita bhagavAnase bhogoMkI icchA karanA vyartha hai // 110 // jo manuSya svayaM bhogoMkI icchAse yukta hotA hai vaha dUsaroMko bhI vaisA hI mAnatA hai, are, aisA kauna buddhimAn homA jo antameM santApa denevAle ina bhogoMkI icchA karatA ho // 111 // prArambha mAtrameM hI manohara dikhAI denevAle bhogoMke vaza huA purupa cAhe jitanA bar3A honepara bhI yAcanArUpI dopase zIghra hI tRNake samAna laghu ho jAtA he // 112 / / yadi tuma donoM bhogoMko cAhate ho to bharatake samIpa jAo kyoMki isa samaya vahI sAmrAjyakA bhAra dhAraNa karanevAlA hai aura 1. AliMgitam / 2. atyartha pravRddhayA / 3. AkArAntareNAcchAditanijAkAraH / 4. arthAtyadhyAhAraH / 5. tatkAraNAt / vAM yuvyoH| 6. citraM karoti / 7. prinnmnkaal| 8. anubhavamAtram / 9. yaacyaa| 10. tRNavallaghuH / 11. bhogamicchantau / 12. dhurandharaH / Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 AdipurANam bhagavAMstyArAgAdisaMgo dehe'pi niHspRhaH / kuto 'vAmadhunA dadyAd bhAgAn bhAgaspRhAvatAH // 114 // tato'lamupadvayanaM devaM muktyarthamuthatam / bhuktikAmA yuvAM yAtaM bharataM paryupAsitum // 115 // iti tadvacanasyAnte kumArI pratyavocatAm / parakAyeMSu vaH kAsthA tUSNI yAta mahAdhiyaH // 11 // yadatra yuktamanyadvA jAnImastadvayaM vayam / anamijJA bhavanto'tra sAdhayantu yathehitam // 117 // varSIyAMsoM yavIyAMsa' iti bhedo vayaskRtaH / na bodhavRddhirvArdhakye na yUnyapacayo dhiyaH // 11 // vayasaH pariNAmena dhiyaH prAyeNa mandimA / kRtAtmanAM'vayasyAye nanu maMdhA vivardhate // 11 // navaM vayo na doSAya na guNAya dazAntaram / navo'pIndurjanAhAdI dahatyagnirjaranapi // 120 // apRSTaH kAryamAcaSTe yaH sa pRSTataro mataH / na "pipRcchiSitA yUyamAvAbhyAM kAryamIdRzam / / 121 // bhapRSTakAryanirdezaH "vyalIkAniSTacATubhiH / chalayanti khalA lokaM na savRttA bhavadvidhAH // 122 // nAmRSTabhASiNI jihvA ceSTA nAniSTakAriNI / nAnyopaghAtaparuSA smRtiH svapne'pi dhImatAm / / 123 // // l. . vahI zreSTha rAjA hai // 113 // bhagavAna to rAga, dveSa Adi antaraGga parigrahakA tyAga kara cuke haiM aura apane zarIrase bhI niHspRha ho rahe haiM, aba yaha bhogoMkI icchA karanevAle tuma donoMko bhoga kaise de sakate haiM ? // 114 / / isalie, jo kevala mokSa jAneke lie udyoga kara rahe haiM aise ina bhagavAna ke pAsa dharanA denA vyartha hai / tuma donoM bhogoMke icchuka ho ataH bharatakI upAsanA karaneke lie usake pAsa jAo // 115 / / isa prakAra jaba vaha dharaNendra kaha cukA taba ve donoM nami, vinami kumAra use isa prakAra uttara dene lage ki dUsareke kAryoM meM ApakI yaha kyA AsthA (Adara, buddhi) hai ? Apa mahA buddhimAna haiM, ataH yahA~se cupacApa cale jAie // 116 / / kyoMki isa viSayameM jo yogya athavA ayogya haiM una donoMko hama loga jAnate haiM parantu Apa isa viSayameM anabhijJa haiM isalie jahA~ Apako jAnA hai jAie // 117 // ye vRddha haiM aura ye taruNa haiM yaha bheda to mAtra avasthAkA kiyA huA hai / vRddhAvasthA meM na to kucha jJAnakI vRddhi hotI hai aura na taruNa avasthAmeM buddhikA kucha hAsa hI hotA hai, balki dekhA aisA jAtA hai ki avasthAke pakanese vRddhAvasthAmeM prAyaH buddhikI mandatA ho jAtI hai aura prathama avasthA meM prAya puNyavAna purupoMkI buddhi bar3hatI rahatI hai // 118-119 / / na to navIna-taruNa avasthA dopa utpanna karanevAlI hai aura na vRddha avasthA guNa utpanna karanevAlI hai kyoMki candramA navIna honepara bhI manuSyoMko AhlAdita karatA hai aura agni jIrNa (vujhaneke sammukha) honepara bhI jalAtI hI hai / / 120 // jo manuSya binA pUche hI kisI kAryako karatA hai vaha bahuta DhITha samajhA jAtA hai / hama donoM ho isa prakArakA kArya Apase pUchanA nahIM cAhate phira Apa vyartha hI bIcameM kyoM volate haiM // 121 // Apa-jaise nindya AcaraNavAle duSTa puruSa binA pUche kAryoMkA nirdeza kara tathA atyanta asatya aura aniSTa cApalUsIke vacana kahakara logoMko ThagA karate haiM // 122 // buddhimAna purupoMkI jihvA kabhI svapnameM bhI azuddha bhASaNa nahIM karatI, unakI ceSTA kabhI dUsaroMkA aniSTa nahIM karatI aura na unakI smRti hI dUsaroMkA vinAza karane ke lie kabhI kaThora 1. yuvyoH| 2. uparodhenAlam / "nipedhe'laM khalu ktvA veti vartate / ' niSedhe vartamAnayoralaM khala ityetayorupapadayordhAto: ktvA pratyayo vA bhavatIti vacanAt / yathAprAptaM ca / alaMkRtvA / khalakRtvA / alaM bAle ruditvaa| alaM bAle rodanena / alaMkhalAviti kim ? mA bhAvi nArtho ruditena / nipeva iti kim ? alaMkAraM siddhaM khalu / 3. bhogkaamo| 4. gcchtm| 5. yatnaH / 6. ayuktam / 7. asmadviSaye / 8. vRddhaaH| 9. yuvAnaH / 10. paripAkena / 11. kRtaH zastrAdinA niSpanna AtmA buddhiryeSAM te kRtAtmAnasteSAm, 'AtmA yatno dhRtiH buddhiH svabhAvo brahma varma ca' ityamaraH / 12. vArdhakyam / 13. na prssttmissttaaH| 14. upadezaiH / 15. asatya / 16. cATuvAdaiH / 11. lokAnasadvattA pa0 / 18. azuddha / Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdazaM parva viditAkhilavedyAnAM nopadezo bhavAzAm / nyAyo'smadAdibhiH santo yato nyAyakajIvikAH // 124 // zAnto vayo'nurUpo'yaM veSaH saumyeyamAkRtiH / vacaH prasannamRjasvi byAcaSTe vaH prabuddhatAm // 125 // bahiHsphuraskimapyantargRhaM tejo janAtigam / mahAnubhAvatAM vaki vapuraprAkRtaM ca vaH // 126 // ityamivyaktavaiziSTayA bhavanto bhadrazIlakAH / kArya'smadIye muhayanti na vinaH kiM nu kAraNam // 127 // guruprasAdanaM ilAdhyamAvAbhyAM phalamIpsitam / yUyaM tatpratibandhAraH parakAyapu zItalAH // 128 // pareSAM vRddhimAlokya nanvasUyati durjanaH / yuSmAdRzAM tu mahatAM satAM pratyuta sA mude // 129 // vane'pi vasato bhartuH prabhutvaM kiM paricyutam / pAdamUle jagad vizvaM yasyAdyApi carAcaram // 130 // kalpAnokahamutsRjya ko nAmAnyaM mahIruham / seveta paTudhIrIpsan phalaM vipulamUrjitam // 13 // mahAbdhimathavA hitvA rasnArthI kimu saMzrayet / palvalaM ' zuSkazaivAlaM zAlyarthI vA palAlakam ||132 // bharatasya gurozcApi kimu nAstyantaraM mahat / goSpadasya samudreNa samakakSyatvamasti vA" // 133 // hotI hai // 123 / / jinhoMne jAnane yogya sampUrNa tattvoMko jAna liyA hai aise Apa-sarIkhe buddhimAn puruSoMke lie hama bAlakoM-dvArA nyAyamArgakA upadeza diyA jAnA yogya nahIM hai kyoMki jo sajjana puruSa hote haiM ve eka nyAyarUpI jIvikAse hI yukta hote haiM arthAt ve nyAyarUpa pravRttise hI jIvita rahate haiM // 124 // Ayuke anukUla dhAraNa kiyA huA ApakA yaha beSa bahuta hI zAnta hai, ApakI yaha AkRti bhI saumya hai aura Apake vacana bhI prasAdaguNase sahita tathA tejasvI haiM aura ApakI baddhimattAko spaSTa kaha rahe haiM // 125 / / jo anya sAdhAraNa puruSoM meM nahIM pAyA jAtA aura jo bAhara bhI prakAzamAna ho rahA hai aisA ApakA yaha bhItara chipA huA anirvacanIya teja tathA adbhuta zarIra Apako mahAnubhAvatAko kaha rahA hai| bhAvArtha-Apake prakAzamAna lokottara teja tathA asAdhAraNa dIptimAna zarIrake dekhanese mAlUma hotA hai ki Apa koI mahApuruSa haiN||126|| isa prakAra jinako aneka vizeSatAe~ prakaTa ho rahI haiM aise Apa koI bhadrapariNAmI puruSa haiM parantu phira bhI Apa jo hamAre kAryameM mohako prApta ho rahe haiM so usakA kyA kAraNa hai ? yaha hama nahIM jAnate // 127 // guru-bhagavAna vRSabhadevako prasanna karanA saba jagaha prazaMsA karane yogya hai aura yahI hama donoMkA icchita phala hai arthAt hama loga bhagavAnako hI prasanna karanA cAhate haiM parantu Apa usameM pratibandha kara rahe haiM-vighna DAla rahe haiM isalie jAna par3atA hai ki Apa dUsaroMkA kArya karanemeM zItala arthAt udyogarahita haiM-Apa dUsaroMkA bhalA nahIM hone denA cAhate // 128 / / dUsaroMkI vRddhi dekhakara durjana manuSya hI IrSyA karate haiN| Apa-jaise sajjana aura mahApuruSoMko to balki dUsaroMkI vRddhise Ananda honA cAhie // 129 / / bhagavAna vanameM nivAsa kara rahe haiM isase kyA unakA pramutva naSTa ho gayA hai ? dekho, bhagavAnke caraNakamaloMke mUlameM Aja bhI yaha carAcara vizva vidyamAna hai // 130 / / Apa jo hama logoMko bharatake pAsa jAnekI salAha de rahe haiM so bhI ThIka nahIM hai kyoMki aisA kauna buddhimAna hogA jo bar3e-bar3e bahuta-se phaloMkI icchA karatA huA bhI kalpavRkSako chor3akara anya sAmAnya vRkSakI sevA karegA / / 131 // athavA ratnoMkI cAha karanevAlA puruSa mahAsamudrako chor3akara, jisameM zevAla bhI sUkha gayI hai aise kisI alpa sarovara (talaiyA) kI sevA karegA athavA dhAnakI icchA karanevAlA piyAlakA Azraya kregaa?||132|| bharata aura bhagavAn vRSabhadevameM kyA bar3A 1. padArthAnAm / 2. tejsvii| 3. asAdhAraNam / 4. asmadabhISTapratinirodhakAH / 5. IyA karoti / 6. pravRddhiH / 7.bhUyiSTham / 8. uparyupari pravarddhamAnam / 9. alpasaraH / 10. 'palAlo'strIsa niSkalaH / 11. kim / Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 AdipurANam svacchAmmAkalitA loka kiM na santi jlaashyaaH| cAnakasyAgrahaH ko'pi ydvaanychtymbudaaspyH||13|| tadusateridaM vitta vRttaM yadvipulaM phalam / vAmchanti paramodAraM sthAnamAzritya mAninaH // 135 // ityadInatarAM vAcaM zrutvAhIndraH kumArayoH / nitarAM so'tuSaJcitte ilAdhyaM dhairya hi mAninAm // 16 // aho mahecchatA yUnoraho gaambhiirymetyoH| aho gurI parA bhaktiraho zlAghyA spRhAnayoH // 137 // iti prItastadAtmIyaM divyaM rUpaM pradarzayan / punarityavadat prItilatAyAH kusumaM vacaH // 13 // yuvA yuvajarantau sthastuSTo vAM dhIraceSTitaiH / ahaM hi dharaNo nAma phaNinAM ptirprimH||139|| mAM vittaM kiMkaraM bhartuH pAtAlasvargavAsinam / yuvayormogabhAgitvaM vidhAtuM samupAgatam // 140 // AdiSTo'smyahamIzena kumArau mAktikAvimau / bhogairiSTainiyukSveti drataM "tenAgato'smyaham // 14 // "taduttiSThatamApRcchaya magavantaM jagatsRjam" / yuvayobhoMgamayAhaM dAsyAmi gurudezitAm // 142 // ityasya vacanAt prItI kumArautamavocatAm / satyaM guruH prasaJco nau bhogAn disati vAnchitAn / / 143 // tad ahi dharaNAdhIza yatsatyaM matamIzituH / gurormatAdvinA mogA nAvayorabhisammatAH // 144 // bhArI antara nahIM hai ? kyA goSpadakI samudra ke sAtha barAbarI ho sakatI hai ? // 133 / / kyA lokameM svaccha jalase bhare hue anya jalAzaya nahIM haiM jo cAtaka pakSI hamezA meghase hI jalakI yAcanA karatA hai| yaha kyA usakA koI anirvacanIya haTha nahIM hai // 134|| isalie abhimAnI manuSya jo atyanta udAra sthAnakA Azraya kara kisI bar3e bhArI phalako vAMchA karate haiM so ise Apa unakI unnatikA hI AcaraNa samajheM // 135 / / isa prakAra vaha dharaNendra nami, vinami donoM kumAroMke adInatara arthAt abhimAnase bhare hue vacana sunakara manameM bahuta hI santuSTa huA so ThIka hI hai kyoMki abhimAnI puruSoMkA dhairya prazaMsA karane yogya hotA hai // 136 / / vaha dharaNendra mana-hI-mana vicAra karane lagA ki ahA, ina donoM taruNa kumAroMkI mahecchatA (mahAzayatA) kitanI bar3I hai, inakI gambhIratA bhI Azcarya karanevAlI hai, bhagavAn vRSabhadevameM inakI zreSTha bhakti bhI Azcaryajanaka hai aura inakI spRhA bhI prazaMsA karane yogya hai| isa prakAra prasanna huA dharaNendra apanA divya rUpa prakaTa karatA huA unase prItirUpI latAke phUloMke samAna isa prakAra vacana kahane lagA // 137-138 / / tuma donoM taruNa hokara bhI vRddhake samAna ho, maiM tuma logoMkI dhIra-vIra ceSTAoMse bahuta hI santuSTa huA hU~, merA nAma dharaNa hai aura maiM nAgakumAra jAtike devoMkA mukhya indra huuN||139|| majhe Apa pAtAla svargameM rahanevAlA bhagavAnakA kiMkara samajheM tathA maiM yahA~ Apa donoMko bhogopabhogakI sAmagrIse yukta karaneke lie hI AyA hU~ // 140 // ye donoM kumAra bar3e hI bhakta haiM isalie inheM inakI icchAnusAra bhogoMse yukta kro| isa prakAra bhagavAnne mujhe AjJA dI hai aura isalie maiM yahA~ zIghra AyA huuN||14|| isalie jagatUkI vyavasthA karanevAle bhagavAnase pUchakara uttho| Aja maiM tuma donoMke lie bhagavAnake dvArA batalAyI haI bhogsaamgriiduuNgaa||142|| isa prakAra dharaNendake vacanoMse ve kamAra bahata hI prasanna hue aura usase kahane lage ki sacamuca hI gurudeva hamapara prasanna hue haiM aura hama logoMko manavAMchita bhoga denA cAhate haiM // 143 / / he dharaNendra, isa viSayameM bhagavAnakA jo satya mata ho vaha hama logoMse kahie kyoMki bhagavAnake mata arthAt sammati ke binA hameM bhogopabhoga 1. ambudAt payo vAJchati yaH sa ko'pyAgraho'sti / 2. jAnIta / 3. vrtnm| 4. vAJchantIti yat / 5. mhaashytaa| 'mahecchastu mahAzayaH' itybhidhaanaat| 6. bhavataH / 7. yuvyoH| 8. jAnItam / 9. bAzApitaH / 10. niyojaya / 11. kAraNena / 12. tat kAraNAt / 13. pRSTvA / 14. jagatkartAram / 15. AvayoH / 16. dAtumicchati / Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdazaM parva 411 isyuktavantau pratyAyya sopAyaM phaNinAM patiH / bhagavantaM praNamyAzu yuvAnAvanayat samam // 145 // sa tAbhyAM phaNinAM bhartA reje gaganamutpatan / yunastApaprakAzAbhyAmiva mAsvAn mahodayaH // 146 // bamau phaNikumArAbhyAmiva tAbhyAM samanvitaH / prazrayaprazamAbhyAM vA yukto yogIva bhogirAT // 14 // sa vyomamArgamutpatya vimAnamadhiropya tau| dvAk prApa vijayAdi bhUdezyA hasitopamam // 18 // svapUrvAparakoTibhyAM vigAhya lavaNArNavam / madhye bhAratavarSasya sthitaM tanmAnadaNDavat // 149 // virAjamAnamuttuGgernAnAratnAMzucitritaiH / makuTairiva kUTaiH svaiH svairamArudakhAGgaNaiH // 150 // nipatannirArAvairApUritaguhAmukham / vyAjuhUSumivAtAntaM vizrAnsya suradampatIn // 15 // mahadbhiracalodapraiH saMcaradmirito'mutaH / ghanAghanairghanadhvAne vidhvagAruddhamekhalam // 152 // sphuraccAmIkaraprasthaidIptairuSNAyurazmibhiH / jvaladdAvAnalAzakAM janayantaM nabhojuSAm // 153 // kSaramiH zikharopAntA vyAyatAd gurunijharaH / dhanairjarjaritairArAdArabdha bahunijharam // 15 // "nUnamAmodalobhena protphullA vanavallarIH / vinIlairaMzukairviSvak vidadhAnamalicchalAt // 15 // ko sAmagrI iSTa nahIM hai // 144|| isa prakAra kahate hue kumAroMko yuktipUrvaka vizvAsa dilAkara dharaNendra bhagavAnko namaskAra kara unheM zIghra hI apane sAtha le gayA // 145 / / mahAn aizvaryako dhAraNa karanevAlA vaha dharaNendra una donoM kumAroMke sAtha AkAzameM jAtA huA aisA zobhAya. mAna ho rahA thA mAno tApa aura prakAzake sAtha udita hotA huA sUrya hI ho // 146 / / athavA jisa prakAra vinaya aura prazama guNase yukta huA koI yogirAja suzobhita hotA hai usI prakAra nAgakumAroMke samAna una donoM kumAroMse yukta haA vaha dharaNendra bhI atizaya sazobhita ho rahA thA // 147 // vaha donoM rAjakumAroMko vimAnameM baiThAkara tathA AkAzamArgakA ullaMghana kara zIghra hI vijayAdha parvatapara jA pahu~cA, usa samaya vaha parvata pRthvIrUpI devIke hAsyakI upamA dhAraNa kara rahA thA // 148 / / vaha vijayArdha parvata apane pUrva aura pazcimakI koTiyoMse lavaNa samudra meM avagAhana (praveza) kara rahA thA aura bharatakSetrake bIca meM isa prakAra sthita thA mAno usake nApanekA eka daNDa hI ho // 149 // vaha parvata U~ce, aneka prakArake ratnoMkI kiraNoMse citra-vicitra aura apanI icchAnusAra AkAzAMgaNako gheranevAle apane aneka zikharoMse aisA jAna par3atA thA mAno mukuToMse hI suzobhita ho rahA ho // 150 / / par3ate hue nijharanoMke zabdoMse usakI guphAoMke mukha ApUrita ho rahe the aura unameM aisA mAlUma hotA thA mAno atizaya vizrAma karaneke lie deva-deviyoMko bulA hI rahA ho // 151 / / usakI mekhalA arthAt vIcakA kinArA parvatake samAna U~ce, yahA~-vahA~ calate hue aura gambhIra garjanA karate hue bar3e-bar3e meghoM-dvArA cAroM orase DhakA huA thA // 152 / / dedIpyamAna suvarNake bane hue aura sUryakI kiraNoMse suzobhita apane kinAroMke dvArA yaha parvata deva aura vidyAdharoMko jalate hue dAvAnalakI zaMkA kara rahA thA // 153 / / usa parvatake zikharoMke samIpa bhAgase jo lambI dhAravAle bar3e-bar3e jharane par3ate the unase megha jajerita ho jAte the aura unase usa parvatake samIpa hI bahuta-se nijharane banakara nikala rahe the // 154 // usa parvatapara-ke vanoMmeM aneka latAe~ phUlI huI thI aura unapara bhramara baiThe hue the, unase vaha parvata aisA mAlUma hotA thA mAno sugandhike lobhase vaha una vanalatAoM - 1. vizvAsaM nItvA / 2. athavA / 3. mukuTa-a0, pa0 / 4. vyAhvAtumicchum / 5. nitAntaM prasannam / 6. parvatabadunnateH / 7. bahalanisvanaiH / 8. AyatAt / vistIrNAdityarthaH |-vyaayt-a0, ma0, la. 9. sthUlajalapravAhaiH / 10 bhinnaiH / 11. iva / Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 AdipurANam latAbhavanavizrAntakimarodgItiniHsvanaiH / sadA ramyAn vanoddezAn dadhAnamadhimekhalam // 156 // latAgRhAnta rAbaddhadolArUDhana bhazcarIH / vanAdhidevatAdezyA vahantaM vanavIthiSu // 15 // saMcaratkhacarIvaktrapaGkajaiH pratibimbitaiH / prodvahantaM mahAnIlasthalIrUDhAbjinI zriyaH // 158 // vicaratkhacarIcArucaraNAlaktakAruNAH / kRtArcA iva raktAbjardadhataM sphATikIH sthalIH 159 // vidUralajino dhIradhvanitAnamalacchavIn / mirjharAniva vibhrANaM mRgendrAnadhikandaram // 16 // adhyupatyakamArUDhapraNayAna suradampatIn / sambhogAnte kRtAtoca vinodAna damataM mithaH // 16 // zreNIdvayaM vitatya svaM" pakSadvayamivAyatam / vidyAdharAdhivasatI rdhArayantaM purIH parAH // 12 // "adhyadhityakamAbaddhaketanairiva nijharAn / dadhadbhiH zikharaiH khAgraM lakSyantamivocchritaiH // 163 // acchinnadhAramAcche' dAnirjharaH zikharasutaiH / jagamADImivonmAtuM vistAyatadaNDakam // 16 // candrakAntopalaizcandrakarAmadinukSapam / kSaravimItyeva siJcantaM svataTadumAn // 165 // ko cAroM orase kAle vastroMke dvArA Dhaka hI rahA ho // 155 / / vaha parvata apanI mekhalApara aise pradezoMko dhAraNa kara rahA thA jo ki latAbhavanoM meM vizrAma karanevAle kinnara devoMke madhura gItoMke zabdoMse sadA sundara rahate the // 156 / / usa parvatapara vanakI galiyoMmeM latAgRhoMke bhItara par3e hue jhUloMpara jhUlatI huI vidyAdhariyA~ vanadevatAoMke samAna mAlUma hotI thIM // 157 / / usa parvatapara jo idhara-udhara ghUmatI huI vidyAdhariyoMke mukharUpI kamaloMke pratibimba par3a rahe the unase vaha aisA mAlUma hotA thA mAno nIlamaNiko jamInameM jamI huI kamaliniyoMkI zobhA hI dhAraNa kara rahA ho // 158|| vaha parvata sphaTikamaNikI banI huI una prAkRtika bhUmiyoMko dhAraNa kara rahA thA jo ki idhara-udhara TahalatI huI vidyAdhariyoMke sundara caraNoMmeM lage hue mahAvarase lAla varNa honeke kAraNa aisI jAna par3atI thIM mAno lAla kamaloMse unakI pUjA ho kI gayI ho // 159 // vaha parvata apanI guphAoMmeM nirjharanoMke samAna siMhoMko dhAraNa kara rahA thA kyoMki ve siMha nirjharanoMke samAna hI vidUralaMghI arthAt dUra taka lA~ghanevAle, gambhIra zabdoMse yukta aura nirmala kAntike dhAraka the // 160 // vaha :vata apanI upatyakA arthAt samIpakI bhUmipara sadA aise deva-deviyoMko dhAraNa karatA thA jo paraspara premase yukta the aura sambhoga karaneke anantara vINA Adi bAje bajAkara vinoda kiyA karate the||161|| usa parvatakI uttara aura dakSiNa aisI do zreNiyA~ thIM jo ki do-paMkhoMke samAna bahata hI lambI thIM aura una zreNiyoMmeM vidyAdharoMke nivAsa karaneke yogya aneka uttama-uttama nagariyA~ thIM / / 16 / / usa parvata ke zikharoMpara jo aneka nirjharane baha rahe the unase ve zikhara aise jAna par3ate the mAno unake UparI bhAgapara patAkAe~ hI phaharA rahI hoM aura aise-aise U~ce zikharoMse vaha parvata aisA mAlUma hotA thA mAno AkAzake agrabhAgakA ullaMghana hI kara rahA ho // 163|| zikharase lekara jamIna taka jinakI akhaNDa dhArA par3a rahI hai aise nirjhanoMse vaha parvata aisA jAna par3atA thA mAno lokanADIko nApaneke lie usane eka lambA daNDa hI dhAraNa kiyA ho // 164 / / candramAkI kiraNoMke sparzase jinase pratyeka rAtriko pAnIkI dhArA bahane lagatI hai aise candrakAntamaNiyoMke dvArA vaha parvata aisA jAna par3atA hai mAno dAvAnalake Darase apane kinAreke vRkSoMko hI sIMca 1. zreNyAm / 2. madhyaracitapreGGkhalA'dhirUDha / 3. dolArUDhA nabha- a0, 50 / 4. sadRzAH / 5. pratibimbakaH a0, ma0, la0, s0| 6. dhata / 7. kRtophaaraaH| 8. kandare ttte| 9. Asannabha upatyakA anerAsanA bhUmiH / 10. vistRtya prasAryetyarthaH / 11. AtmIyam / 12. adhivAsaH / 13. purIvarAH v0|14. sAnumadhye / 15. A avadheH / A bhUmibhAgAdityarthaH / 16. raatrii| mokAmA / Apako Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdazaM parva 413 zazikAntopalairindu tArakAH kumudorakaraiH / 'uDUni nirbharacchedaiH 'nyakkRtyevoccakaiH sthitam // 16 // sitairghanaistaTIH zubhraH yadbhiranilAhRtaH / kRtopacayamArUddhavanA mogarghanAtyaye // 16 // prottuGgo marurekAntAsamadarasa dhRtAyatiH / iti toSAdivonmukta prahAsaM nirbharAravaiH // 16 // suvizuddho'hamAmUlAdAkaM rajatozcayaH / zuddhAH kulAiyo naivamitIvAviSkRtonnatim // 169 // khacaraiH saha saMbandhAd gaMgAsindhoradhaH sthiteH / jitveva kulakutkIlAn bibhrANaM vijayAdyatAm // 17 // acalasthitimuttuGgaM "zuddhimAja jagadguruma / jinendramiva nAkIndraH zazvadArAdhyamAdarAt // 171 // 'akSaratvAdabhedyasvAdalaruSyatvAnmahonnateH / guruvAcca jagadAturA tanvAnamanukriyAm // 172 // rahA ho // 165 / / vaha parvata candrakAntamaNiyoMse candramAko, kumudoMke samUhase tArAoMko auranirjharanoMke chIMToMse takSatroMko nIcA dikhAkara hI mAno bahuta U~cA sthita thA // 166 // zarad RtumeM jaba kabhI vAyuse TakarAye hue sapheda bAdala vana-pradezoMko vyApta kara usake sapheda kinAroMpara Azraya lete the taba una bAdaloMse vaha parvata aisA jAna par3atA thA mAno kucha bar3ha gayA ho // 167 / / usa parvatapara jo nirjharanoMke zabda ho rahe the unase vaha aisA mAlUma hotA thA mAno sumeru parvata kevala U~cA hI hai hamAre samAna lambA nahIM hai isI santoSase mAno jorakA zabda karatA haA ha~sa rahA ho // 168 / / maiM bahata hI zaddha haiM aura jaDase lekara zikhara taka cA~dIcA~dIkA banA huA hU~, anya kulAcala mere samAna zuddha nahIM haiM, yaha samajhakara hI mAno usane apanI U~cAI prakaTa kI thI // 169 / / usa parvatakA vidyAdharoMke sAtha sadA saMsarga rahatA thA aura gaMgA tathA sindhu nAmakI donoM nadiyA~ usake nIce hokara bahatI thiiN| inhIM kAraNoMse usane anya kulAcaloMko jIta liyA thA tathA isI kAraNase vaha vijayA isa sArthaka nAmako dhAraNa kara rahA thaa| bhAvArtha-anya kulAcaloMpara vidyAdhara nahIM rahate haiM aura na unake nIce gaMgA sindhu hI bahatI haiM balki himavat nAmaka kulAcalake Upara bahatI haiN| inhIM vizeSatAoMse mAno usane anya kulAcaloMpara vijaya prApta kara lI thI aura isa vijayake kAraNa hI usakA vijayA (vijaya+A+RddhaH) aisA sArthaka nAma par3A thA / / 170 / / indra loga nirantara usa parvatakI jinendradevake samAna ArAdhanA karate the kyoMki jisa prakAra jinendradeva acala sthita haiM arthAt nizcala maryAdAko dhAraNa karanevAle haiM usI prakAra vaha parvata bhI acala sthita thA arthAt sadA nizcala rahanevAlA thA, jisa prakAra jinendradeva uttuGga arthAt uttama haiM usI prakAra vaha parvata bhI uttuGga arthAt U~cA thA, jinendradeva jisa prakAra zuddhibhAk haiM arthAt rAga, dveSa Adi karma vikArase rahita honeke kAraNa nirmala haiM usI prakAra vaha parvata bhI zuddhibhAkthA arthAt dhUli, kaMTaka Adise rahita honeke kAraNa svaccha thA aura jisa prakAra jinendradeva jagatke guru haiM isI prakAra vaha parvata mo jagatmeM zreSTha athavA usakA gaurava svarUpa thA // 171 / / athavA vaha parvata jagatke vidhAtAtmA jinendradevakA anukaraNa kara rahA thA kyoMki jisa prakAra jinendradeva akSara-arthAt vinAzarahita haiM usI prakAra vaha parvata bhI pralaya Adike na par3anese vinAzarahita thA, jisa prakAra jinendradeva abhedya haiM usI prakAra vaha parvata bhI abhedyathA arthAt vana Adi 1. nakSatrANi / 2. adhaHkRtya / 3. -ranilAhataH / 4. vistAra / 5. srvthaa| 6. dhRtAyAmaH / 7. kRtaprahasanam / 8. rajataparvataH / 9. kulaparvatAn / 10. vijayena RddhaH pravRddhaH vijayAH tasya bhAvastAm / papodarAdigaNatvAt / 11. narmalya, pakSe vizuddhapariNAma / 12. jagati gurum, pakSe trijagadgurum / 13. anazvaratvAt / 14. jinezvarasya / 15. anukRtim / / Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 50 'digjayaprasavAgAraM dadhAnaM tad guhAdvayam / susaMvRtaM suguptaM ca gUDhAntargarmanirgamam // 173 // kUTairnavabhiruttuGgairbhUddevyAmakuTopamaiH / virAjamAnamAnIlavanAlIparidhAnakam // 174 // "pRthuM paJcAzataM mUle tadarthaM ca samucchritam / tatturyamavagA' gAM' divyayojanamAnataH // 375 // mahItalA izopasya triMzadyojanavistRtam / tato'pyadhvaM dazotpatya dazavistRtamagrataH // 176 // kvacidunnatamAnimnaM kvacit samatalaM kvacit / kvaciduccAvacaprAvasthapuTaM dadhataM taTam // 177 // kvacid bradhnakarotaptaratnaprAvAdmagocarAt / apasarpat kapimrAtakRta kolAhalAkulam // 178 // kyacit kaNThIravArAtratrastAne kapayUthapam / 'kalakaNThIkalAlApavAcAlitatranaM kvacit // 179 // kvacicchikhImukhAM' 'dgIrNakekArAvavibhISitaiH" / sarvaiH satrAsamAyupta "kAntArAmtaSilAntaram // 180 // 93 * 414 se usakA bhedana nahIM ho sakatA thA, jinendradeva jisa prakAra alaMghya haiM arthAt unake siddhAntoMkA koI khaNDana nahIM kara sakatA usI prakAra vaha parvata bhI alaMghaya arthAt lA~ghaneke ayogya thA, jinendradeva jisa prakAra mahonnata arthAt atyanta zreSTha haiM usI prakAra vaha parvata bhI mahonnata arthAt atyanta U~cA thA aura jinendradeva jisa prakAra jagat ke guru haiM usI prakAra vaha parvata bhI - guru arthAt zreSTha athavA bhArI thA / / 172 / / vaha vijayArdha, cakravartIke digvijaya karane ke lie prasUtigRha ke samAna do guphAe~ dhAraNa karatA thA kyoMki jisa prakAra prasUtigRha DhakA huA aura surakSita hotA hai usI prakAra ve guphAe~ bhI DhakI huI aura devoM dvArA surakSita thIM tathA jisa prakAra prasUtigRha ke bhItarakA mArga chipA huA hotA hai usI prakAra una guphAoMke bhItara jAnekA mArga bhI chipA huA thA || 173 // vaha parvata U~ce-UMce nau kUToMse zobhAyamAna thA jo ki pRthivI devIke mukuTake samAna jAna par3ate the aura usake cAroM ora jo hare-hare vanoM kI paMktiyA~ zobhAyamAna thIM ve usa parvata ke nIla vastroMke samAna mAlUma hotI thIM || 174 // | vaha bar3e yojanake pramANamUla bhAgameM pacAsa yojana caur3A thA, pacIsa yojana U~cA thA aura usase cauthAI arthAt sau pacIsa yojana pRthvIke nIce gar3A huA thA || 175 || pRthvItalase dasa yojana Upara jAkara vaha tIsa yojana caur3A thA aura usase bhI isa yojana Upara jAkara agrabhAgameM sirpha dasa yojana caur3A raha gayA thA || 176 / / isakA kinArA kahIM U~cA thA, kahIM nIcA thA, kahIM sama kahIM-kahIM usa parvata para lage hue ratnamayI isalie usake Age se chaha the thA aura kahIM U~ce-nIce pattharoMse viSama thA // 177 // pASANa sUryakI kiraNoMse bahuta hI garama ho gaye pradezase vAnaroM ke samUha haTa rahe the jisase vaha parvata una vAnaroM dvArA kiye hue kolAhalase Akula ho rahA thA / / / 178 / / usa parvata para kahIM to siMhoMke zabdoMse aneka hAthiyoMke jhuNDa bhayabhIta ho rahe the aura kahIM koyala ke madhura zabdoM se vana vAcAlita ho rahe the || 179 || kahIM mayUroMke mukha se nikalI huI kA vANI se bhayabhIta hue sarpa bar3e duHkhake sAtha vanoMke bhItara apane-apane biloM meM ghusa 1. digjayasUtikAgRham / 2. prasiddham / 3. supracchannam / 4. mukuTo - a0, pa0, ma0, la0 / 5. adha'zukram / 6. viSkambhamityarthaH / 7 tadunnatezvaturthAMzabhAgam, kroza / dhikaSaDyojanamiti yAvat / 8. praviSTam / 9. pRthivIm / 10. dazayojanamutkramya / 11. nAnAprakArapApApaviSamonnatam / 12. sUryakiraNasaMtapta sUryakAnta zilAgra pradezAt / 13. kokilA / 14. mayUra mukhodbhuut| 15. bhIti nItaH / 16. mAsaSTa iti ta0-ba 0 pustakayoH pAThAntaram / Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdazaM parva 415 cAmIkaramaya prastharachAyA saMzrayiNIma'gIH / hiraNmayIrivArUDhatacchAyA dadhataM kvacit // 11 // kvacid vicitraratnAMzuracitendradhanurlatAm / dadhAnamaniloddhatAM tatAM kalpalatAmiva // 182 // kvacicca vicarahinyakAminInRpurArakaiH / ramaNIyasarastIraM haMsIvirutamUchitaiH // 183 // kvacid vicaturakrIDAmAcarabhiranekapaiH / salilAndolitAlAnairAlolitavanagumam // 18 // kvacit pulinasaMsuptasArasIrutamUcchitaiH / kalahaMsIkalakvANairvAcAlitasarojalam // 185 // kvacit kruddhAhi sUtkAraiH zvasantamiva helyaa| kvacicca camarIyUthaihasantamiva nirmalaiH // 18 // guhAnilaiH kvacidvayaktamucchavasantamivAyatam / kvacicca pavanAdhUtaighUrNantamiva pAdapaiH / / 187 // nibhRtaM cintayantImiriSTakAmukasaMgamam / "vijane "khacarastrIbhiH mUkIbhUtamiva kvacit / / 188 // kvacicca caTulodaJca camcarIkakalasvanaiH / "kimapyArabdhasaMgItamiva vyAyatamUrchanam / / 189 // kadambAmodasaMdhAdisuramizvasitairmukhaiH / taruNArkakarasparzAd vibudhairiva paGkajaiH / / 190 / / rahe the // 180 // kahIM usa parvatapara suvarNamaya taToMkI chAyAmeM hariNiyA~ baiThI huI thI unapara una suvarNamaya taToMkI kAnti par3atI thI jisase ve hariNiyA~ suvarNakI banI huI-sI jAna par3atI thIM // 181 / / kahIM citra-vicitra ratnoMkI kiraNoMse indradhanuSakI latA bana rahI thI aura vaha aisI mAlUma hotI thI mAno vAyuse ur3akara cAroM ora phailI huI kalpalatA ho ho // 182 // kahIM devAMganAe~ vihAra kara rahI thIM, unake nUpuroMke zabda haMsiniyoMke zabdoMse milakara bulanda ho rahe the aura unase tAlAboMke kinAre bar3e ho ramaNIya jAna par3ate the||18|| kahIM lIlA mAtrameM apane khUToMko ukhAr3a denevAle bar3e-bar3e hAthI caturAIke sAtha eka vizeSa prakArakI krIr3A kara rahe the aura usase usa parvatapara-ke vanoMke vRkSa khUba hI hila rahe the // 184 // kahIM kinArepara sotI huI sArasiyoMke zabdoMmeM kalaha siniyoM (batakha ) ke manohara zabda mila rahe the aura . unase tAlAbakA jala zabdAyamAna ho rahA thA // 185 / / kahIM kupita hue sarpa zU-zU zabda kara rahe the jinase vaha.pavata aisA jAna par3atA thA mAno krIr3A karatA huA zvAsa hI le rahA ho. aura kahIM nirmala surAgAyoMke jhuNDa phira rahe the jinase vaha parvata aisA jAna par3atA thA mAno ha~sa hI rahA ho // 186 / / kahIM guphAse nikalatI huI vAyuke dvArA vaha parvata aisA jAna par3atA thA mAno prakaTa rUpase lambI sA~sa hI le rahA ho aura kahIM pavanase hilate hue vRkSoMse aisA mAlUma hotA thA mAno vaha jhUma hI rahA ho // 187 // kahIM usa parvatapara ekAnta sthAnameM baiThI huI vidyAdharoMkI striyA~ apane iSTakAmI logoMke samAgamakA khUba vicAra kara rahI thIM jisase vaha parvata aisA jAna par3atA thA mAno cupa hI ho rahA ho||188| aura kahIM caMcalatApUrvaka ur3ate hue bhauroMke manohara zabda ho rahe the aura unase vaha parvata aisA mAlUma hotA thA mAno usane jisakI AvAja bahuta dUra taka phaila gayI hai aise kisI alaukika saMgItakA hI prArambha kiyA ho // 189 // -- usa parvatapara-ke vanoM meM aneka taruNa vidyAdhariyA~ apane-apane taruNa vidyAdharoMke sAtha vihAra kara rahI thiiN| una vidyAdhariyoMke mukha kadamba puSpakI sugandhike samAna sugandhita zvAsase sahita the aura jisa prakAra taruNa arthAt madhyAhnake sUryakI kiraNoMke sparzase kamala 1. sAnu / 2. dhRtacAmIkaracchAyAH / 3. mizritaH / 4. vizeSeNa caturaH / 5. dhvanisammizraH / 6.-phUtkAraH pa0 / -zUtkAraH ma0, l0| 7. dIrgha yathA bhavati tathA / 8. bhramantam / 9. saMvRtAvayavaM yaSA / bhavati tathA / 10. ekAntasthAne / 11. khecara-ma0, la0 / 12. zlAghya / 13. udgacchat / 14. ISat / Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam netrairmadhumadAtAmra indovaradalAyataH / madanasyaiva jaitrAstraiH sAlamApAGgavIkSitaiH // 191 / / arAlera linIlAmaH kezargativisaMsthulaiH / vikhastakarIbandhavi galatpuppadAmakaiH // 192 // jitendukAntibhiH kAntaiH kapolairalakAzitaiH / madanasya susaMmRpTerAlekhya phalakairiva // 193 // adheraiH pakvabimbAbhaiH smitAMzubhiranudrunaiH / siknaijalakaNevipreriva vidrumabhakkaiH' // 194 // pariNAhibhiruttuGgaH suvRttaistanamaNDalaiH / srastAMzukasphuTAlakSyalasannakhapadAGkanaiH // 195 // haricandanasaMmRSTahArajyotsnopahAritaH / kucanartanaraGgAbhaiH ''prekSaNIyarurogRhaiH // 193 // ---- nakhojjvalaistAmratalaiH salIlAndolitairbhujaiH / sapuSpapallavollAsilatAviTapakomalaH // 197 / / tandaraH kRzaimadhyastrivalImaGgazobhimiH / nAbhivalmIkanissa padomAlAkAlabhogibhiH / / 11.8 // lasaDhukUlavasanaivipulaijaghanasthalaiH / sakAmcIbandhanaiH kAmanRpakArAlayAyitaiH / / 199 // khila jAte haiM usI prakAra apane taruNa puruSarUpI sUryake hAthoMke sparzase khile hue the-praphullita the| unake netra madyake nazAse kucha-kucha lAla ho rahe the, ve nIla kamalake dalake samAna lamce the, Alasyake sAtha kaTAkSAvalokana karate the aura aise mAlUma hote the mAno kAmadevake vijayazIla astra hI hoM // 190-191 // unake keza bhI kuTila the, bhramaroMke samAna kAle the, calane-phiraneke kAraNa asta-vyasta ho rahe the aura unakI coTIkA bandhana bhI DhIlA ho gayA thA jisase usapara lagI huI phUloMkI mAlAe~ giratI calI jAtI thiiN| unake kapola bhI bahuta sundara the, candramAkI kAntiko jItanevAle the aura alaka arthAt Ageke sundara kAle kezoMse cihnita the isalie aise jAna par3ate the mAno acchI taraha sApha kiye hue kAmadevake likhaneke takhte hI hoN| unake adharoSTha pake hae vimbaphalake samAna the aura unapara manda hAsyakI kiraNeM par3a rahI thIM jisase ve aise sazobhita hote the mAno jalakI do-tIna vadoMse sIMce gaye ma~gAke TakaDe hI ho| unake stanamaNDala vizAla U~ce aura bahuta hI gola the, unakA vastra nIcekI ora khisaka gayA thA isalie unapara suzobhita honevAle nakhoMke cihna sApha-sApha dikhAI de rahe the| unake vakSaHsthalarUpI ghara bhI dekhane yogya-atizaya sundara the kyoMki ve sapheda candanake lepase sApha kiye gaye the, hArarUpI cA~danIke upahArase suzobhita ho rahe the aura stanoMke nAcanekI raMgabhUmike samAna jAna par3ate the| jinake nakha ujjvala the, hatheliyA~ lAla thIM, aura jo lIlAsahita idhara-udhara hilAI jA rahI thiiN| unakI bhujAe~ aisI jAna par3atI thIM mAno phUla aura navIna kopaloMse zobhAyamAna kisI latAkI komala zAkhAe~ hI hoN| unakA udara bahuta kRza thA, madhya bhAga patalA thA aura vaha trivalirUpI taraMgoMse suzobhita ho rahA thaa| unakI nAbhimeM-se jo romAvalI nikala rahI thI vaha aisI jAna par3atI thI mAno nAbhirUpI bAmIse romAvalIrUpI kAlA sarpa hI nikala rahA ho| unakA jaghana sthala bhI bahuta bar3A thA, vaha rezamI vastrase suzobhita thA aura karadhanIse sahita thA isalie aisA mAlUma hotA thA mAno kAmadevarUpI rAjAkA kArAgAra hI ho| una vidyAdhariyAMke caraNa lAla kamalake samAna the, ve DagamagAtI 1. 'dalAyitaH', ityapi kvacit pAThaH / 2. Alasena sahita / 3. vakra: / 4, caladbhiH / 5. zlatha / 6.-'ralakAJcitaiH' ityapi pAThaH / 7. sammAjitaiH / 8. lekhituM yogya / 9. anugataiH / 10. dvo vA tyo vA vitrAH taiH / 11. pravAlakhaNDakaiH / 12. vizAlavadbhiH / 13. nkhrekhaalkssmH| 14. zrIkhaNDadvasammAjitaH. haricandanAnuliptarityarthaH / 15. darzanIyaiH / 16. zAkhA / 17. nirgacchata / Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * aSTAdazaM parva 1 skhaladgativazAduccairAraNanmaNinapurau / caraNairaruNAmbhojairiva vyaktAliGkRtaiH // 200 // salIlamantha' syatiH jitahaMsI parikramaiH / zvasitaiH sakucAtkampairvyaJjitA ntargataklamaiH // 201 // samaM yuvabhirArUDa navayauvanakarkazAH / vicarantIrvanAnteSu dadhAnaM khacarIH kvacit // 202 // alakAlI lasadbhRGgAstanvIH komalavigrahAH / latAnukAriNIrUDha smitapuSpodgama zriyaH // 203 // prasUnaracitAkalpAvataMsIkRtapallavAH / 'kusumAvacaye saktAH saMcarantIritastataH // 204 // vanalakSmIriva vyaktalakSaNA vanajekSaNAH / dhArayantamanUdyAnaM vidyAdharavadhUH kvacit // 205 // tamityadrIndramudbhUtamAhAtmyaM bhuvanAtigam / jinAdhipamivAsAtha kamAro "ratimApatuH // 206 // * hariNIcchandaH 'zrutataTavanAbhogA bhAgIrathI taTavedikA parisara sarovIcI "bhedAdupoDhapayaH kaNAH / vanakarikaTAdAkRSTAlivrajA mahato girerupavanabhuvo "yUnoradhvazramaM " vyapaninyire // 207 // 12 417 huI calatI thIM isalie unake maNimaya nUpuroMse runajhuna zabda ho rahA thA aura jisase aisA mAlUma hotA thA mAno unake caraNarUpI lAla kamala bhramaroMkI jhaMkArase jhaGkRta hI ho rahe hoN| ve vidyAdhariyA~ lIlAsahita dhIre-dhIre jA rahI thIM, unakI cAlane haMsiniyoMkI cAlako bhI jIta liyA thA, calate samaya unakA zvAsa bhI cala rahA thA jisase unake stana kampAyamAna ho rahe the aura unake antaHkaraNakA kheda prakaTa ho rahA thA / isa prakAra prApta hue nava yauvanase sudRr3ha vidyAdhariyA~ apane taruNa premiyoMke sAtha usa parvata ke vanoMmeM kahIM-kahIM para vihAra kara rahI thIM / / 192-202 / / vaha parvata apane pratyeka vanameM kahIM-kahIM akelI hI phiratI huI vidyAdhariyoMko dhAraNa kara rahA thA, ve vidyAdhariyA~ ThIka latAke samAna jAna par3atI thIM kyoMki jisa prakAra latAoMpara bhramara suzobhita hote haiM usI prakAra unake mastakapara bhI kezarUpI bhramara zobhAyamAna the, latAe~ jisa prakAra patalI hotI haiM usI prakAra ve bhI patalI thIM, latAe~ jisa prakAra komala hotI haiM usI prakAra unakA zarIra bhI komala thA aura latAe~ jisa prakAra puSpoM kI utpattise suzobhita hotI haiM usI prakAra ve bhI manda hAsyarUpI puSpotpattikI zobhAse suzobhita ho rahI thIM / unhoMne phUloMke AbhUSaNa aura pattoMke karNaphUla banAye the tathA ve idharaudhara ghUmatI huI phUla tor3ane meM Asakta ho rahI thiiN| unake netra kamaloMke samAna the tathA aura bhI prakaTa hue aneka lakSaNoMse ve vanalakSmIke samAna mAlUma hotI thIM // 203 - 205 // isa prakAra jisakA mAhAtmya prakaTa ho rahA hai aura jo tInoM lokoMkA atikramaNa karanevAlA hai aise jinendradevake samAna usa girirAjako pAkara ve nami, vinami rAjakumAra atizaya santoSako prApta hue // 206 // | jisane taTavartI vanoMke vistArako kampita kiyA hai, jisane gaGgA nadIke taTasambandhI vedIke samIpavartI tAlAbakI laharoMko bhedana kara aneka jalakI bU~deM dhAraNa kara lI haiM aura jisane apanI sugandhike kAraNa vanake hAthiyoMke gaNDasthalase bhramaroMke samUha apanI ora khIMca liye haiM aise usa parvata upavanoMmeM utpanna hue vAyune una donoM taruNa kumAroM ke 1. mandaH / 2 gamanaiH / 3. padanyAsaH / 4 vyaktIkRta / 'vyajjitAGgataklamaH' ityapi pAThaH / 5. zramaH / 6. prakaTIbhUta / 7. 'lalad' ityapi kvacit pAThaH / calad / 8. kusumopacaye / 9 AsaktAH / 10. udyAnamudyAnaM prati / 11. saMtoSam / 12. gaGgA / 13. paryantabhUH parisaraH / 14. AzrayaNAt / 15. upavane jAtAH / 16. pariharanti sma / 53 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 AdipurANAm mAlinIcchandaH madakalakalakaNThI DiNDimArAvaramyA ___madhuravirutabhRGgImaGgalodgItihayAH / paritakusumArthAH saMpatamirmarudbhiH .. ___. phaNipatimiva dUrAt pratyudIyunAntAH // 20 // rajatagirimahIndro nAtidUrAdudAraM . prasavabhavanamekaM vizvavidyAnidhInAm / jinamiva bhuvanAntApi kIrti prapazyan amadamabi marantaH sArddhamAbhyAM yuvAbhyAm // 209 // ityAce bhagavajinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe dharaNendravijayAdhopagamanaM nAmASTAdazaM parva // 18 // mArgakA saba parizrama dUra kara diyA thA / / 207 / / usa parvatake vana pradezoMse pracalita huA pavana dUra-dUrase hI dharaNendrake samIpa A rahA thA jisase aisA jAna par3atA thA mAno usa parvatake vanapradeza hI dharaNendrake sammukha A rahe hoM kyoMki ve vanapradeza madonmatta sundara koyaloMke zabdarUpI vAditroMkI dhvanise zabdAyamAna ho rahe the, bhramariyoMke madhura guJjArarUpI maGgalagAnoMse manohara the aura puSparUpI argha dhAraNa kara rahe the // 208 // isa prakAra jo bahuta hI udAra arthAt U~cA hai, jo samasta vidyArUpI khajAnoMkI utpattikA mukhya sthAna hai aura jisakI kIrti samasta lokake bhItara vyApta ho rahI hai, aise jinendradevake samAna suzobhita usa vijayA parvatako samIpase dekhatA huA vaha dharaNendra una donoM rAjakumAroMke sAtha-sAtha apane manameM bahuta hI prasanna huA // 20 // isa prakAra ArSa nAmase prasiddha, bhagavajjinasenAcAryapraNIta triSaSTilakSaNa mahApurANasaMgrahameM dharaNendrakA vijayArdha parvatapara jAnA AdikA varNana karanevAlA aThArahavA~ parva samApta huA // 18 // abhimukhamAyayuH / 2. vidyAdharANAm / 3. -aapti-b0| 4. adhAt / 5. manasi / Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekonaviMzaM parva athAsya mekhalAmAyAmavatIrNaH phaNIzvaraH / tatra vyomacarandrANAM lokaM tApityadIdazat // 1 // ayaM girirasaMbhUSNuH namUvaM mhttyaa| vitatya tiryagAramAnamavagADho mahArNavam // 2 // zreNyau sadAnapAyinyau bhUbhRto'sya virAjataH / deNyAviva mahAmoga saMpanne vidhutAyatI // 3 // yojanAni dazoparaya girerasyAdhimekhalam / vidyAdharanivAso'yaM bhAti svargaka dezavat // 4 // vidyAdharA vibhAnsyasmin zreNIdvayamadhiSThitAH" / svargAdiva samAgatya kRtavAsAH sudhAzanAH // 5 // vidyAdharAdhivAso'yaM dhatte'smallokavibhramam / niSevito mahAmogaiH phaNIndrariva khecaraiH // 6 // "pAtAlasvargalokasya satyamaya smarAmyaham / nAgakanyA iva prekSyAH" pazyan khacarakanyakAH // 7 // nAtra pratibhayaM tInaM svacakraparacakrajam / netayo naiva rogAdivAdhAH santIha jAtucit // 8 // athAnantara vaha dharaNendra usa vijayA parvatakI pahalI mekhalApara utarA aura vahA~ usane donoM rAjakumAroMke lie vidyAdharoMkA vaha loka isa prakAra kahate hue dikhalAyA // 1 // ki aisA mAlUma hotA hai mAno yaha parvata bahuta bhArI honeke kAraNa isase adhika Upara jAneke lie samartha nahIM thA isIlie isane apane-Apako idhara-udhara donoM ora phailAkara samudra meM jAkara milA diyA hai / / 2 // yaha parvata eka rAjAke samAna suzobhita hai aura kabhI naSTa na honevAlI isakI ye donoM zreNiyA~ mahAdeviyoMke samAna suzobhita ho rahI haiM kyoMki jisa prakAra mahAdeviyA~ mahAbhoga arthAt bhogopabhogakI vipula sAmagrIse sahita hotI haiM usI prakAra ye zreNiyA~ bho mahAbhoga ( mahA Abhoga) arthAt bar3e bhArI vistArase sahita haiM aura jisa prakAra mahAdeviyA~ Ayati arthAt sundara bhaviSyako dhAraNa karanevAlI hotI haiM usI prakAra ye zreNiyA~ bhI Ayati arthAt lambAIko dhAraNa karanevAlI haiM // 3 / / pRthivIse dasa yojana U~cA car3hakara isa parvatakI prathama mekhalApara yaha vidyAdharoMkA nivAsasthAna hai jo ki svargake eka khaNDake samAna zobhAyamAna ho rahA hai // 4 // isa parvatakI donoM zreNiyoMmeM rahanevAle vidyAdhara aise mAlUma hote haiM mAno svargase Akara deva loga hI yahA~ nivAsa karane lage hoM / / 5 / / yaha vidyAdharoMkA sthAna hama logoMke nivAsasthAnakA sandeha kara rahA hai kyoMki jisa prakAra hama logoM (dharaNendroM) kA sthAna mahAbhoga arthAt bar3e-bar3e phaNoMko dhAraNa karanevAle nAgendroMke dvArA sevita hotA hai usI prakAra yaha vidyAdharoMkA sthAna bhI mahAbhoga arthAt bar3e-bar3e bhogopabhogoMko dhAraNa karanevAle vidyAdharoMke dvAsa sevita hai||6|| nAgakanyAoMke samAna sundara ina vidyAdhara kanyAoMko dekhatA huA sacamuca hI Aja maiM pAtAlake svargalokakA arthAt bhavanavAsiyoMke nivAsasthAnakA smaraNa kara rahA hU~ // 7 // yahA~ na to apane rAjAoMse utpanna huA tIvra bhaya hai aura na zatru rAjAoMse utpanna honevAlA tInabhaya hai, ativRSTi, anAvRSTi Adi ItiyA~ bhI yahA~ nahIM hotI haiM aura na yahA~ roga Adise utpanna honevAlI kabhI koI bAdhA hI hotI hai||kssaa 1. kumaarii| 2. darzayati sma / 3. anAdya nidhanaH / 4. vistRya / 5. praviSTaH / 6. paripUrNatA, pakSe sukha / 7. dhRtardadhye, pakSe dhRtthiyo| 8. utkramya / 9. gheNyAm / 10. svargakakhaNDavat la., ma.. 11. AzritAH / 12. 'sudhAzinaH' ityapi pAThaH / 13. vilAsam / 14. mahAsukhaiH, pakSe mahAphaNaH / 15. bhavanAmaralokasya / 16. darzanIyAH / 17. bhItiH / 18. ativRSTyAdayaH / Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 - AdipurANam. prArambha cApavarga' ca turyakAlasya yA sthitiH / mahAbhAratavarSe'smin nAtrIrakarSApa kaSataH // 9 // parA sthitirnRNAM pUrvakoTivarSazatAntare / ussedhahAnirAsaptArasniH paJcadhanuH zatAt // 10 // karmabhUminiyogo yaH sa sarvo'pyatra puSkalaH / vizeSastu mahAvidyA dadatyeSAM mamIpsitam // 11 // mahAprajJaptividyAdyAH siddha-yantIha khagazinAm / vidyAH kAmadudhAyAstAH phalipyantIpsitaM phlm||12|| kulajAtyAzritA vidyAstapovidyAzca tA dvidhAH / kulAmnAyAgatAH pUrvA yatnenArAdhitAH parAH // 13 // tAsAmArAdhanopAyaH''siddhAyatanasaMnidhau / anyatra vAzucau deze dvIpAdripulinAdike // 14 // ..... - saMpUjya zuciveSeNa vidyAdevavratAzritaH / mahopavAsairArAdhyA nityArcanapuraHsaraH // 15 // siddhayanti vidhinAnena mahAvidyA nabhojuSAm / "purazcaraNanityArcAjapahomAyanukramAt // 16 // siddhavidyastataH siddhapratimArcanapUrvakam / vidyAphalAni bhogyAni viyadgamanacumbubhiH // 17 // isa mahAbharata kSetrameM avasarpiNI kAlasambandhI caturtha kAlake prArambhameM manuSyoMkI jo sthiti hotI hai vahI yahA~ ke manuSyoMkI utkRSTa sthiti hotI hai aura usa caturtha kAlake antameM jo sthiti hotI hai vahI yahA~ kI jaghanya sthiti hotI hai| isI prakAra caturtha kAlake prArambhameM jitanI zarIrakI U~cAI hotI hai utanI hI yahA~ kI utkRSTa U~cAI hotI hai aura caturtha kAlake anta meM jitanI U~cAI hotI hai utanI hI yahA~ jaghanya U~cAI hotI hai| isI niyamase yahA~ kI utkRSTa Ayu eka karor3a varSa pUrvakI aura jaghanya sau varSakI hotI hai tathA zarIrakI utkRSTa U~cAI pA~ca sau dhanuSa aura jaghanya sAta hAthakI hotI hai, bhAvArtha-yahA~para AryaskhaNDakI taraha chaha kAloMkA parivartana nahIM hotA kintu caturtha kAlake Adi antake samAna parivartana hotA hai // 2-10 / / karmabhUmimeM varSA, saradI, garamI Adi RtuoMkA parivartana tathA asi, mapi Adi chaha karma rUpa jitane niyoga hote haiM ve saba yahA~ pUrNa rUpase hote haiM kintu yahA~ vizeSatA itanI hai ki mahAvidyAe~ yahA~ ke logoMko inakI icchAnusAra phala diyA karatI haiM / / 11 / / yahA~ vidyAdharoMko jo mahAprajJapti Adi vidyAe~ siddha hotI haiM ve inheM kAmadhenuke samAna yatheSTa phala detI rahatI haiM // 12 // ve vidyAe~ do prakArakI haiM - eka to aisI haiM jo kula (pitRpakSa) athavA jAti (mAtRpakSa) ke Azrita haiM aura dUsarI esI haiM jo tapasyAse siddha kI jAtI haiN| inameM se pahale prakArakI vidyAe~ kula-paramparAse hI prApta ho jAtI haiM aura dUsare prakArakI vidyAe~ yatnapUrvaka ArAdhanA karanese prApta hotI haiM // 13 // jo vidyAe~ ArAdhanAse prApta hotI haiM unakI ArAdhanA karanekA upAya yaha hai ki siddhAyatanake samIpavartI athavA dvIpa, parvata yA nadIke kinAre Adi kisI anya pavitra sthAnameM pavitra veSa dhAraNa kara brahmacarya vratakA pAlana karate hue vidyAkI adhiTAtR devatAkI pUjA kare tathA nitya pUjApUrvaka mahopavAsa dhAraNa kara una vidyAoMkI ArAdhanA kare / isa vidhise tathA tapazcaraNa nityapUjA japa aura homa Adi anukramake karanese vidyAdharIko ve mahAvidyAe~ siddha ho jAtI haiM // 14-16 / / tadanantara jinheM vidyAe~ siddha ho gayI haiM aise AkAzagAmI vidyAdhara loga pahale siddha bhagavAnkI pratimAkI pUjA karate haiM aura 1. avasAne / 2. caturthakAlasya / 3. utkRSTajaghanyataH / 4. avsaanotkRssttaayuH| 5. krameNa puurvkottivrssshtbhedo| 6 aralisaptakaparyantam / 7. saMpUrNaH / 8. vidyAdharANAm / 9. vaMzAdi / 10. kSatriyAdi / 11. siddhakUTanaityAlayasamIpe / 12. brahmacaryavrata / 13. pUrvasevA / 14. pratItaH / Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekonaviMzaM parva 421 yathA vidyA phalAnyeSAM mogyAnIha khagezinAm / tathaiva svairasaMbhogyAH sasyAdiphalasaMpadaH // 18 // sasyAnyakRSTapacyAni vApyaH soraphullapakajA' / prAmAH saMsaktasImAnaH sArAmAH saphala drumAH // 19 // saratnasikatA nadyo hNsaadhyaasitsaiktaaH| dIpikA puSkariNyAcAH svacchatoyA jalAzayAH // 20 // ramaNIyA vanoddezAH puMskokilakalasvanaiH / latAH kusumitA gujabhRGgIsaMgItasaMgatAH // 21 // candrakAntazilAnaddhasopAnAH salatAgRhAH / khacarIjanasaMmogyAH senyAzca kRtakAdrayaH // 22 // ramyAH purAkaragrAmasaMnivezAzca vistRtAH / saritsarovarArAmazAlIcavaNamaNDanAH // 23 // strIpuMsa sRSTiratrasyA ratyanajAnukAriNI / samaprabhogasaMpatyA svarmogeSvapyanussukA // 24 // evaMprAyA vizeSA ye nRNAM saMprItihetavaH / svarge'pyasulabhAste'mI santyevAna pade pade // 25 // iti ramyatarAneSa vizeSAn khaccarocitAn / dhatte svamahakamAropya kautukAdiva bhUdharaH // 26 // zreNyorathenayoruktazomAsaMpannidhAnayoH / purANAM saMnivezo'yaM lakSyate'syantasundaraH // 27 // pRthakpRthagubha zreNyau dazayojanavistRte / anuparvatadIrghasvamAyate cApayonidheH // 28 // viSkammAdikRtaH zreNyoH na bhedo'stoha kazcana / AyAmastUsarazreNyAM dhatte sAbhyadhikAM mitim // 29 // phira vidyAoMke phalakA upabhoga karate haiM // 17 // isa vijayA giripara ye vidyAdhara loga jisa prakAra ina vidyAoMke phaloMkA upabhoga karate haiM usI prakAra ve dhAnya Adi phala sampadAoMkA bhI apanI icchAnusAra upabhoga karate haiM // 18 // yahA~para dhAnya vinA boye hI utpanna hote haiM, yahA~kI bAvar3iyA~ phUle hue kamaloMse sahita haiM, yahA~ke gA~voMkI sImAe~ eka dUsarese milI huI rahatI haiM, unameM bagIce rahate haiM aura ve saba phale hue vRkSoMse sahita hote haiM // 19 // yahA~kI nadiyA~ ratnamayI bAlUse sahita haiM, bAvar3iyoM tathA pokhariyoMke kinAre sadA haMsa baiThe rahate haiM, aura jalAzaya svaccha jalase bhare rahate haiM / / 20 / / yahA~ ke vanapradeza kokiloMkI madhura kUjanase manohara rahate haiM aura phUlI huI latAe~ [jAra karatI huI bhramariyoMke saMgItase saMgata hotI haiM // 2 // yahA~para aise aneka kRtrima parvata bane hue haiM jo candrakAntamaNikI banI huI sIr3hiyoMse yukta haiM, latAgRhoMse sahita hai, vidyAdhariyoMke sambhoga karane yogya haiM aura sabake sevana karane yogya haiM / / 22 / / yahA~ke pura, smane aura gA~voMkI racanA bahuta hI sundara hai, ve bahuta hI bar3e haiM aura nadI, tAlAba, bagIce, dhAnake kheta tathA IkhoMke vanoMse suzobhita rahate haiM / / 23 / / yahA~ke strI aura puruSoMkI sRSTi rati aura kAmadevakA anukaraNa karanevAlI hai tathA vaha haraeka prakAra ke bhogopabhogakI sampadAse bharapUra honeke kAraNa svargake bhogoMmeM bhI anutsuka rahatI hai // 24| isa prakAra manuSyoMkI prasannatAke kAraNasvarUpa jo-jo vizeSa padArtha haiM ve saba bhale hI svargameM durlabha hoM parantu yahA~ pada-padapara vidyamAna rahate haiM // 25 / / isa prakAra yaha parvata vidyAdharoMke yogya atizaya manohara samasta vizeSa padArthoMko mAno kautUhalase hI apanI godameM lekara dhAraNa kara rahA hai // 26 // jo Upara kahI huI zobhA aura sampattike nidhAna (khajAnA) svarUpa haiM aisI ina donoM zreNiyoMpara yaha nagaroMkI bahuta hI sundara racanA dikhAI detI hai // 27 // ye donoM zreNiyA~ pRthakpRthak dasa yojana caur3I haiM aura parvatakI lambAIke samAna samudra paryanta lambI haiM / / 28 / / ina donoM zreNiyoM meM caur3AI AdikA kiyA huA to kucha bhI antara nahIM hai parantu uttara zreNIkI 1. sotpalapaGkajAH / 2. pulinAH / 3. racanAvizeSaH / 4. 'strIpuMsaH sRSTi' ityapi pAThaH / 5. atra vijayA bhavAH / 6. evamAdyAH / 7. ramyata rAzeSa-- la0,ma0 / 8. racanA / 9. yAvat parvatadIrghatvam / Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam svargavAsApahAsIni purANyatra cakAsati / dakSiNottarayoH zreNyoH paJcAzat SaSTireva ca // 30 // vidyAdharA vasantyeSu nagareSu maharddhiSu / svapuNyopArjitAn bhogAn bhuJjAnAH svargiNo yathA // 31 // itaH kiM nAmitaM nAmnA puraM bhAti puro dizi / saudhairabhraGkaSaiH svargamivAspRSTuM samudyataiH // 32 // tataH kinnaragItAkhyaM puramiddhaddhiM lakSyate / yasyodyAnAni sevyAni gItaiH kinnarayoSitAm // 33 // naragItaM vibhAtItaH purametanmaharddhikam / sadA pramuditA yatra narA nAryazca sorasavAH // 34 // bahuketukametacca prollasadbahuketukam | ketubAhubhirAhnAtumasmAniva samudyatam // 35 // puNDarIkamidaM yatra puNDarIkavaneSvamI / haMsAH kalarutairmandraM svananti zrotRhAribhiH // 36 // siMhadhvajamidaM saiMhairdhvajaiH saudhApravartibhiH / niruNaddhi surebhANAM mArga siMhavizaGkinAm // 37 // zvetaketupuraM bhAti zvetaiH ketubhirAtataiH / saudhApravartibhirdUrAjjhaSaketu mivAhvayat // 38 // garuDadhvajasaMjJaM ca 'puramArAvirAjate / garuDaprAvanirmANaiH saudhAstakhAGgaNam // 39 // zrIpramaM zrIpramopetaM zrIdharaM ca purottamam / bhAtIdaM dvayamanyonyaspardhayeva zriyaM zritam // 40 // lohArgalamidaM lauhairargalairatidurgamam / bhariMjayaM ca jitvArIn hasatIva svagopuraiH // 41 // 1 422 lambAI dakSiNa zreNIkI lambAIse kucha adhikatA rakhatI hai ||29|| inhIM dakSiNa aura uttara zreNiyoM meM krama se pacAsa aura sATha nagara suzobhita haiM / ve nagara apanI zobhAse svarga ke vimAmAnoMkI bhI ha~sI ur3Ate haiM ||30|| bar3I vibhUtiko dhAraNa karanevAle ina nagaroMmeM vidyAdhara loga nivAsa karate haiM aura devoMkI taraha apane puNyodayase prApta hue bhogoMkA upabhoga karate haiM ||31|| idhara yaha pUrva dizAmeM 1 kinnAmita nAmakA nagara hai jo ki mAno svargako chUneke lie hI U~ce bar3he hue gaganacumbI rAjamahaloMse suzobhita ho rahA hai ||32|| vaha bar3I vibhUtiko dhAraNa karanevAlA 2 kinnaragIta nAmakA nagara dikhAI de rahA hai jisake ki udyAna kinnara jAti kI deviyoMke gItoMse sadA sevana karane yogya rahate haiM ||33|| idhara yaha bar3I vibhUtiko dhAraNa karanevAlA 3 naragIta nAmakA nagara zobhAyamAna hai, jahA~ke ki strI-puruSa sadA utsava karate hue prasanna rahate haiM ||34|| idhara yaha aneka patAkAoMse suzobhita 4 bahuketuka nAmakA nagara hai jo ki aisA mAlUma hotA hai mAno patAkArUpI bhujAoMse hama logoMko bulAne ke lie hI taiyAra huA ho ||35|| jahA~ sapheda kamaloMke vanoMmeM ye haMsa kAnoMko acche laganevAle manohara zabdoM dvArA sadA gambhIra rUpase gAte rahate haiM aisA yaha 5 puNDarIka nAmakA nagara hai || 36 || idhara yaha 6 siMhadhvaja nAmakA nagara hai jo ki mahaloMke agrabhAgapara lagI huI siMhake cihnase cihnita dhvajAoMke dvArA siMhakI zaMkA karanevAle devoMkA mArga roka rahA hai ||37|| idhara yaha 7 zvetaketu nAmakA nagara suzobhita ho rahA hai jo ki mahaloMke agrabhAgapara phaharAtI huI bar3I-bar3I sapheda dhvajAoMse aisA mAlUma hotA hai mAno dUrase kAmadevako hI bulA rahA ho ||38|| idhara yaha samIpameM hI, garur3amaNise bane hue mahaloMke agrabhAgase AkAzarUpI A~ganako vyApta karatA huA 8 garuDadhvaja nAmakA nagara zobhAyamAna ho rahA hai ||39|| idhara ye lakSmIkI zobhAse suzobhita 9 zrIprabha aura 10 zrIdhara nAmake uttama nagara haiM, ye donoM nagara aise suzobhita ho rahe haiM mAno inhoMne parasparakI spardhAse hI itanI adhika zobhA dhAraNa kI ho // 40 // jo lohe ke argaloMse atyanta durgama hai aisA yaha 11 lohArgala nAmakA nagara hai aura yaha 12 ariMjaya nagara hai jo ki apane gopuroMke dvArA aisA mAlUma hotA hai mAno 1. zrotrahAribhiH a0, pa0, sa0 / 2. surendrANAM la0 ma0, sa0 / 3. kAmam / 4. samIpe / 5. garuDodgAramaNinirmitaH / 6. lakSmIzobhAsahitam / Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekonaviMzaM parva 23 vajrArgalaM ca vajrAvyaM vibhAtItaH puradvayam / vajrAkaraH samIpasthaiH samunmISadivAntraham // 42 // idaM puraM vimocAkhyaM purametat puraM jayam / etAbhyAM nirjitaM nUnamadho'gAt phaNinAM jagat // 43 // zakaTAdimukhI caiva purI bhAti caturmukhI / catumigopuraistuGgaladhayantIva khaGgaNam // 44 // bahumukhyarajaskA ca virajaskA ca nAmataH / nagaryo bhuvanasyeva trayasya militAH zriyaH // 45 // rathanUpurapUrva ca cakravAlAhvayaM puram / uktAnAM vakSyamANAnAM purAM ca tilakAyate // 46 // rAjadhAnIyametasyAM vidyAbhRccakravartinaH / nivasanti parAM lakSmI bhubhAnAH sukRtodayAt // 47 // mekhalAgrapuraM ramyamitaH kSemapurI purii| aparAjitametat syAt kAmapuSpamitaH puram // 48 // gaganAdicarIyaM sA vineyAdicarI purii| paraM zukra puraM caitat triMzatsaMkhyAnapUraNam // 49 // saMjayantI jayantI ca vijayA baijayansyapi / kSemaMkaraM ca candrAbhaM sUryAmaM cAtimAsvaram // 50 // raticitramahaddhamanimeghopapadAni vai / kaTAni syavicitrAdi kaTaM vaizravaNAdi ca // 51 // sUryacandrapure cAm nityodyotinyanukramAt / vimukhI nityavAhinyau sumukhI caiva pazcimA // 52 // nagaryo dakSiNazreNyAM paJcAzatsaGkhyayA mitAH / prAkAragopurottuGgAH "khAtAmistisRmivRtAH // 53 // zatruoMko jItakara ha~sa hI rahA ho // 41 // isa ora ye 13 patrArgala aura 14 vajrAnya nAmake do nagara suzobhita ho rahe haiM jo ki apane samIpavartI hIrekI khAnoMse aise mAlUma hote haiM mAno pratidina bar3ha hI rahe hoM / / 42 / / idhara yaha 15 vimoca nAmakA nagara hai aura idhara yaha 16 puraJjaya nAmakA nagara hai / ye donoM hI nagara aise suzobhita ho rahe haiM mAno bhavanavAsI devoMkA loka inase parAjita hokara hI nIce calA gayA ho // 4 // idhara yaha 17 zakaTamukhI nagarI hai aura idhara yaha 18 caturmukhI nagarI suzobhita ho rahI hai| yaha caturmukhI nagarI apane U~ce-U~ce cAroM gopuroMse aisI mAlUma hotI hai mAno AkAzarUpI A~ganakA ullaMghana hI kara rahI ho // 44 // yaha 19 bahumukhI, yaha 20 arajaskA aura yaha 21 virajaskA nAmakI nagarI hai| ye tInoM hI nagariyA~ aisI mAlUma hotI haiM mAno tInoM lokoMkI lakSmI hI eka jagaha A milI hoM // 45 // jo Upara kahe hue aura Age kahe jAnevAle nagaroM meM tilakake samAna AcaraNa karatA hai aisA yaha 22 rathanUpuracakravAla nAmakA nagara hai // 46 / / yaha nagara isa zreNIkI rAjadhAnI hai, vidyAdharoMke cakravartI (rAjA) apane puNyodayase prApta huI utkRSTa lakSmIkA upabhoga karate hue isameM nivAsa karate haiM // 47 // idhara yaha manohara 23 mekhalAgra nagara hai, yaha 24 kSemapurI nagarI hai, yaha 25 aparAjita nagara hai aura idhara yaha 26 kAmapuSpa nAmakA nagara hai|||48|| yaha 27 gaganacarI nagarI hai, yaha 28 vinayacarI nagarI hai aura yaha 29 cakrapura nAmakA nagara hai| yaha 30 saMkhyAko pUrNa karanevAlI 30 saMjayantI nagarI hai, yaha 31 jayantI, yaha 32 vijayA aura yaha 33 vaijayantIpurI hai| yaha 34 kSemakara, yaha 35 candrAbha aura yaha atizaya dedIpyamAna 36 sUryAbha nAmakA nagara hai||42-50|| yaha 37 ratikUTa, yaha 38 citrakUTa, yaha 39 mahAkuTa, yaha 40 hemakUTa, yaha 41 meghakUTa, yaha 42 vicitrakUTa aura yaha 43 vaizravaNakUTa nAmakA nagara hai / / 51 / / ye anukramase 44 sUryapura, 45 candrapura aura 46 nityodyotinI nAmake nagara haiN| yaha 47 vimukhI, yaha 48 nityavAhinI, yaha 49 sumukhI aura yaha 50 pazcimA nAmakI nagarI hai // 52 / / isa prakAra dakSiNa-zreNImeM 50 nagariyA~ haiM, ina nagariyoMke koTa aura gopura (mukhya daravAje) bahuta U~ce haiM tathA pratyeka, nagarI tIna-tIna 1. jayaparama / 2. nijitaM sata / 3. purANAm / 4. svakRtodayAt la0, m0| 5. cakrapuraM ma0, l.| zakrapuraM a0| 6. caiva 10 / cetas a0| 7. itazcitra-ta0, b0| 8. citrakUTamahatkUTahemakuTameSakuTAnItyarthaH / 9. vaizravaNakUTam / vaizravaNAdikam / 10. khAtikAbhiH / Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam visRgAmapi khAtAnAmantaraM 'daNDasammitam / daNDAicaturdazekasyA byAso TyUno'nyayordvayoH // 54 // viSkambhAdavagADhAstAH pAdonaM vArddhameva vA / trimArga mUlAstA jJeyA mRlAdvA caturakhikAH // 55 // ratnopalairupahitAH" svarNeSTaka citAzca tAH / "tauyAntikyaH paravAhayuktA vA nirmalokAH // 56 // padmotpala' vataMsinyo "yAdodorghaTanakSamAH / mahAndhibhiriva spardhA kurvANAstuGgatrIcibhiH // 57 // caturdaNDAntarazcAto" vapraH" SaDdhanurucchritaH / svarNapAMsUpalaizchannaH svotsedhAdudvizca vistRtaH // 58 // tamUrdhvacayamicchanti" tathA maJca pRSTakam | "kumbhakukSisamAkAraM gokSurakSodanistalam // 59 // - vaprasyopari sAlo'bhUd viSkambhAd dviguNocchritaH / "caturviMzatimudviddho dhanuSAM talamUlataH " // 60 // 'murajaiH kapi zIrSaizca racitAgraH samantataH / citrahaimeSTrakacitaH kvacit ratnazilAmayaH // 61 // 25 ** 424 parikhAoMse ghirI huI haiM ||53|| ina tInoM parikhAoMkA antara eka-eka daNDa arthAt dhanuSa pramANa haiM tathA pahalI parikhA caudaha daNDa caur3I hai, dUsarI bAraha aura tIsarI dasa daNDa caur3I hai ||4|| ye parikhAe~ apanI-apanI caur3AIse kramapUrvaka paunI, AdhI aura ekatihAI gaharI haiM arthAt pahalI parikhA sAr3he dasa dhanuSa, dUsarI chaha dhanuSa aura tIsarI savA tIna dhanuSase kucha adhika gaharI hai| ye sabhI parikhAe~ nIcese lekara Upara taka eka-sI caur3I haiM // 55 // parAe~ suvarNamayI IMToMse banI huI haiM, ratnamaya pASANoMse jar3I huI haiM, unameM Upara taka pAnI bharA rahatA hai aura vaha pAnI bhI bahuta svaccha rahatA hai| ve parikhAe~ jalake Ane-jAneke parIvAhoMse bhI yukta haiM ||26|| una parikhAoMmeM jo lAla aura nIle kamala haiM ve unake karNAbharaNa-se jAna par3ate haiM, ve jalacara jIvoMkI bhujAoMke AghAta sahane meM samartha haiM aura apanI U~cI laharoMse aisI mAlUma hotI haiM mAno bar3e-bar3e samudroMke sAtha sparddhA hI kara rahI hoM // 57 // ina parikhAoMse cAra daNDake antara ( phAsalA ) para eka koTa hai jo ki suvarNakI dhUlike vane hue pattharoM se vyApta hai, chaha dhanuSa U~cA hai aura bAraha dhanuSa caur3A hai ||18|| isa koTakA UparI bhAga aneka kaMgUroMse yukta hai / ve kaMgUre gAya ke khura ke samAna gola haiM aura ghar3e ke udara ke samAna bAhara kI ora uThe hue AkAravAle haiM / / 59 / / isa dhUli koTike Age eka parakoTA hai jo ki caur3AI dUnA U~cA hai / isakI U~cAI mUla bhAgase Upara taka caubIsa dhanuSa hai arthAt yaha bAraha dhanuSa caur3A aura caubIsa dhanuSa OM cA hai // 60 // isa parakoTekA agrabhAga mRdaMga tathA bandarake zirake AkAra ke kaMgUroMse banA huA hai, yaha parakoTA cAroM orase aneka prakArakI suvarNamayI IMToM se 1. trikhAtikAnAmantaraM pratyekamekaikadaNDapramANaM bhavati / 2 aparayordvayoH khAtikayoH krameNa daNDadvayo nyUnaH karttavyaH / 3. vyAsamAzritya trikhAtikAH / bAhyAdArabhya caturdaza / dvAdazadazapramANavyAsA bhavantItyarthaH 4. agAthAH / 5. khAtikAH / 6. nijanijavyAsa caturthAMzarahitAvagADhAH / 7. athavA / nijanijavyAsArddhAvigADhAH bhavantIti bhAvaH / 8. nijanijavyAsasya tRtIyo bhAgo mUle yAsAM tAH / 9. mUle agre ca samAnavyAsA ityarthaH / 10. ghaTitAH / 11. toyasyAntaH toyAntaH / toyAntamarhantIti tauyAntikyaH / athavA toyAntena dIvyantIti tauyAntakyaH / AkaNThaparipUrNa jalA ityarthaH / 12. jalocchvAsasahitAH / 'jalocchvAsaH parIvAhaH' ityabhidhAnAt / 13. padmotpalAvataMsinyo- pa0 / 14. jalajantubhujAsphAlanasahAH / 15. khAtikAbhyantare / 16. prAkArasyAdhiSThAnamityarthaH / 17. nijotsedhAd dviguNanyAsa ityarthaH / 18. vaprasyoparimabhAgam / 19. Amananti / 20. 'pRSThanAmAnaM tadagrabhAgasaMjJetyarthaH / 21. kumbhapArzvasadRza / 22. ISat zuSka kardama pradeza nikSiptagokSurasyAdyo yathA vartulaM bhavati tathA vartulamityarthaH / 23. nijanyA sadviguNonnataH / 24. dhanuSAM caturviMzatidaNDotsedha iti yAvat / ete viSkambhA dvAdazadaNDA ityuktam / 25 adhiSThAnamUlAt Arabhya / 26. mardalAkAra zikharaiH / 27. 'kapizIpaM tu sAlAgram' / 1 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 425 ekonaviMzaM parva viSkamma caturanAca tabAhAlakapatayaH / triMzada, ca daNDAnAM rundrAzca dviguNorilatAH // 62 // triMza daNDAntarAzcaitA maNihemavicitritAH / ussaMghasadazAroha sopAnA gaganaspRzaH // 33 // dvayorahAlayormadhye gopuraM ratnatoraNam / paJcAzaddhanurusaMdhaM tadardhamapi vistRtam // 6 // gopurAhAlayormadhye tridhA nuSkAvagAhanam / indrakozamabhUt sApi dhAnairyuktaM gavAzakaiH // 65 // tadantareSu rAjante susthA devapayA stathA / trihastavistRtAH pAzca taccaturguNamAyatAH // 66 // ityuktakhAtikAvapraprAkAraiH parito vRtAH / vimAsante nagaryo'mU : paridhA narivAzanAH // 67 // catuSkA'NAM sahasaM syAd vIthyasta dvAdazAhatam / dvArANyeka sahasraM tu mahAnti kSudra kAgi vai // 8 // tadardha tadvizatyaprimANi dvArAzi tAni ca / sakabATAni rAjante netrANIva "purazriyA // 19 // pUrvApareNa rundrAH syuryojanAni nava tAH / dakSiNottarato dIrghA dvAdaza prAGmukhaM sthitAH // 7 // rAjagehAdivistAramAsAM ko nAma varNayet / mamApi nAgarAjasya yatra momuhyate matiH // 7 // grAmANAM koTirekA syAt parivAraH puraM prati / tathA kheTamaDambAdinivezazca pRthagvidhaH" // 72 // vyApta hai aura kahIM-kahIMpara ratnamayI zilAoMse bhI yukta hai / / 61 // usa parakoTApara aTTAlikAoMkI paMktiyA~ banI huI haiM jo ki parakoTAko caur3AIke samAna caur3I haiM, pandraha dhanuSa lambI haiM aura usase dUnI arthAt tIsa dhanuSa U~cI haiM // 62 // ye aTTAlikAe~ tIsa-tIsa dhanuSake antarase banI huI haiM, suvarNa aura maNiyoMse citra-vicitra ho rahI haiM, inakI U~cAIke anusAra car3hane ke lie sIr3hiyA~ banI huI haiM aura ye sabhI apanI U~cAIse AkAzako chU rahI haiM ||6shaa dodo aTTAlikAoMke bIca meM eka-eka gopura banA huA hai usapara ratnoMke toraNa lage hue haiN| ye gopura pacAsa dhanuSa U~ce aura pacIsa dhanuSa caur3e haiM // 64 // gopura aura aTTAlikAoMke bIcameM tIna-tIna dhanuSa vistAravAle indrakoza arthAn buraja bane hue haiN| buraja kivAisahita jharokhoMse yukta haiM // 65 // una burajoMke bIcameM atizaya svaccha devapatha bane hue haiM jo ki tIna hAtha caur3e aura bAraha hAtha lambe haiM // 66 / / isa prakAra Upara kahI huI parikhA, koTa aura parakoTA inase ghirI huI ve nagariyA~ aisI suzobhita hotI haiM mAno vastra pahane huI khiyA~ hI hoN||67| ina nagariyoMmeM se pratyeka nagarImeM eka hajAra cauka haiM, bAraha hajAra galiyA~ haiM aura choTe-bar3e saba milAkara eka hajAra daravAje haiM // 68 / / inameM se Adhe arthAt pA~ca sau darabAje kivADasahita haiM aura ve nagarIkI zobhAke netroMke samAna sazobhita hote haiN| ina pA~ca sau daravAjoMmeM bhI do sau daravAje atyanta zreSTha haiM // 69 // ye nagariyA~ pUrvase pazcima taka nau yojana caur3I haiM aura dakSiNase uttara taka bAraha yojana lambI haiN| ina sabhI nagariyoMkA mukha pUrva dizAkI ora hai |70|| ina nagariyoMke rAjabhavana Adike vistAra vagairahakA varNana kauna kara sakatA hai ? kyoMki jisa viSayameM mujha dharaNendrako buddhi bhI atizaya mohako prApta hotI hai taba aurakI bAta hI kyA hai ? // 71 / / ina nagariyoM meM se pratyeka nagarIke prati eka-eka karor3a 1. vyAsasamAnacaturasrAH / triMzadarddham paJcadazadaNDapramANavyAsA ityarthaH / 2. tdvyaasdvigunnotsedhaaH| 3. dvayoraTrAlakayormadhye trizaddaNDA antarA yAsAM tAH / 4. ArohaNanimitta / 5. cApatraya / vidhanuSkA meM, l.| 6. kavATasahitaH / 7. bheryAkAraracanAvizeSAH / 8. adho'zukaH / 9. catuHpathamadhyasthitajanAzrayaNayogya. maNDapavizeSANAm / 10. tatsahasraM dvAdazaguNitaM cet, dvAdazahasravIthayo bhavantoti bhaavH| 11. dvArASyekaM sahasraM tu pa0 / 12. teSu dvAreSu zatadayazreSThANi rAjagamanAgamanayogyAni dvArANi bhavanti / 13. purazriyAH iti kvacit pAThaH / 14. racanA / 15. naanaaprkaaraa| Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 AdipurANam akRSTapacyaiH kalamaH dhAnyairanyaizca sambhRtAH / puNDe bhuvanasaMchanasImAno nigamAH sadA // 73 // purANamantaraM cAtra syAt pancanavataM zatam / pramANayojanodiSTaM mAnamAptairnidarzitam // 74 // purANi dakSiNazreNyAM yathaitAni tathaiva vai| maveyuruttarazreNyAmapi tAni samRddhibhiH // 5 // kinvantaraM purANAM syAt tantrakaikaM pramANataH / yojanAnAM zataM cASTa saptatizcaiva sAdhikA // 7 // teSAM ca nAmanirdezo mavedayamanukramAt / pazcimAM dizamArabhya yAvat SaSTitamaM puram // 7 // arjunI cAruNI caiva sakailAsA ca vAruNI / vivamaM kilikilaM cUDAmaNi zazimabhe // 7 // vaMzAlaM puSpacUlaM ca haMsagarmabalAhako / zivaMkaraM ca zrIhamya camaraM zivamandiram // 79 // 'vasumatkaM vasumatI nAmnA siddhArthakaM param / zatrujayaM tataH ketumAlAlyaM ca mavet puram // 8 // surendrakAntamanyat syAttato gagananandanam / azokAnyA vizokA ca vItazokA ca satpurI // 41 // alakA tilakAkhyA ca tilakAntaM tathAmbaram / mandiraM kumudaM kundamato gaganavallabham // 82 // ghubhUmitilake puyau puraM gandharvasAhvayam / muktAhAraH sanimiSaM cAgnijvAlamataH param // 43 // mahAjvAlaM ca vijJeyaM zrIniketo jayAmayam / zrIvAso maNivAlyaM madrAzvaM sadhanaJjayam // 8 // gokSIraphenamakSobhyaM "giryAdizikharAhayam / dharaNI dhAraNI durga durdharAkhyaM sudarzanam // 85 // "mahendrAyapuraM caiva puraM vijayasAhayam / sugandhinI ca"vajrArdhataraM ratnAkarAyam // 86 // bhaved "ratnapuraM cAsyamuttarasyAM purANi ye / zreyAM svargapurabhINi bhAntyetAni mahAnsyaham // 7 // gA~voMkA parivAra hai tathA kheTa maDamba AdikI racanA judI-judI hai / / 72 // ve gA~va binA boye paidA honevAle zAlI cAvaloMse tathA aura bhI aneka prakArake dhAnoMse sadA hare-bhare rahate haiM tathA unakI sImAe~ pauMDA aura IkhoMke vanoMse sadA DhakI rahatI haiN||73|| isa vijayA parvatapara base hue nagaroMkA antara bhI sarvajJa devane pramANa yojanAke nApase 195 yojana batalAyA hai // 4 // jisa prakAra dakSiNa zreNIpara ina nagaroMkI racanA batalAyI hai ThIka usI prakAra uttara zreNIpara bhI aneka vibhUtiyoMse yukta nagaroMkI racanA hai / / 75 / / kintu vahA~para nagaroMkA antara pramANayojanase kucha adhika eka sau aThahattara yojana hai // 76 / / pazcima dizAse lekara sAThaveM nagara taka una nagaroMke nAma anukramase isa prakAra haiN-1177|| 1 arjunI, 2 vAruNI, 3 kailAsavAruNI, 4 vidyutprabha,5 kilikila, 6 cUDAmaNi, 7 zaziprabhA, 8 vaMzAla, 9 puSpacUr3a, 10 haMsagarbha, 11 balAhaka, 12 zivaMkara, 13 zrIhaye, 14 camara, 15 zivamandira, 16 vasumatka, 17 vasumatI, 18 siddhArthaka, 19 zatrujaya, 20 ketumAlA, 21 surendrakAnta, 22 gagananandana, 23 azokA, 24 vizokA, 25 votazokA, 26 alakA, 27 tilakA, 28 ambaratilaka, 29 mandira, 30 kumuda, 31 kunda, 32 gaganavallabha, 33 dyutilaka, 34 bhUmitilaka, 35 gandharvapura, 36 muktAhAra, 37 nimiSa, 38 agnijvAla, 39 mahAjvAla, 40 zrIniketa, 41 jaya, 42 zrInivAsa,43 maNivatra, 44 bhadrAzva, 45 bhavanaMjaya, 46 gokSIra, 47 phena, 48 akSobhya, 49 girizikhara, 50 dharaNI, 51 dhAraNa, 52 durga, 53 durdhara, 54 sudarzana, 55 mahendrapura, 56 vijayapura, 57 sugandhinI, 58 vajapura, 59 ratnAkara aura 60 candrapura / isa prakAra uttara zreNImeM ye bar3e-bar3e sATha nagara suzobhita haiM inakI zobhA svargake nagaroMke samAna hai / / 78-87 // . 1. bharitAH / 2. paJcanavatyadhikazatam / 3. nidezitam / 4. sAdhikASTa saptatisahitam / 5. SaSTim / SaSTeH paraNaM SaSTitamam / 6. zikhiprabhe iti kvacit pAThaH / 7. puSpacuDaM ca a0| 8. vasamatkaM p0| 9. ambaratilakam / 10. naimiSam / 11.bhavanaJjayam a0| 12. girizikharam / 13.dhAraNaM la0ma0 / 14. mAhendrAkhya la0, ma0, 80 / 15. vajrAkhyaM paraM la0, ma0, da0 / 16. candrapuraM ma0, l.| Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekonaviMzaM parva purANIndrapurANIva saudhAni 'svarvimAnataH / prati pratipuraM vyasta vibhavaM pratibaibhavam // 88 // narAH surakumArAmA nAryazcApsarasAM samAH / sarvartuviSayAn bhogAn bhumjate'mI yathocitam // 89 // drutavilambitacchandaH iti purANi purANakavIzinAmapi vacobhirazakyanutImyayam / dadhadadhityakayA' giriruccakaiH yuvasateH zriyamAhvayate dhruvam // 90 // girirayaM gurumiH zikharairdivaM pravipulena talena ca bhUtalam / dadhadupAnta caraiH khacaroragai: prathayati trijagacchriyamekataH // 91 // nidhuvanAni' vanAntalatAlaye mRditapallavasaMstaraNAtataiH / pizunayasyupabhogasugandhibhirgirizyaM gaganecarayoSitAm // 92 // iha surAsura kinnarapannagA niyatamasya taTeSu mahIbhRtaH / prativasanti samaM pramadAjanaH 'svarucitairucitaizca ratotsabaiH // 93 // 'surasiSeviSiteSu niSeduSIH " saridupAmtalatAbhavaneSvamUH / praNayakopa vijihmamukhIrvadhUranunayanti sadAtra nabhazcarAH // 94 // 427 ye nagara indrapurIke samAna haiM aura bar3e-bar3e bhavana svargake vimAnoMke samAna haiM / yahA~kA pratyeka nagara zobhAkI apekSA dUsare nagarase pRthaka hI mAlUma hotA hai tathA haraeka magarakA baibhava bhI dUsare nagarake vaibhavakI apekSA pRthaka mAlUma hotA hai arthAt yahA~ ke nagara ekase eka bar3hakara haiM ||88|| yahA~ ke manuSya devakumAroMke samAna haiM aura striyA~ apsarAoMke tulya haiN| ye sabhI strI-puruSa apane-apane yogya chahoM RtuoMke bhoga bhogate haiM // 89 // | isa prakAra yaha vijayArdha parvata aise-aise zreSTha nagaroMko dhAraNa kara rahA hai ki bar3e-bar3e prAcIna kavi bhI apane vacanoM dvArA jinakI stuti nahIM kara sakate / isake sivAya yaha parvata apane Uparako utkRSTa bhUmi se aisA mAlUma hotA hai mAno svargakI lakSmIko hI bulA rahA ho ||20|| yaha parvata apane bar3e-bar3e zikharoMse svargako dhAraNa kara rahA hai, apane vistRta talabhAgase adholokako dhAraNa kara rahA hai aura samIpameM hI ghUmanevAle vidyAdhara tathA dharaNendroMse madhyalokakI zobhA dhAraNa kara rahA hai| isa prakAra yaha eka hI jagaha tInoM kI zobhA prakaTa kara rahA hai || 91|| jinameM komala pallaboMke bichaune biche hue haiM aura jo upabhogake yogya candana, kapUra Adi se sugandhita hai / vanake madhya meM bane hue latA - gRhoMse yaha parvata vidyAdhariyoMkI ratikrIDAko prakaTa kara rahA hai ||12|| isa parvata ke kinAroMpara deva, asurakumAra, kinnara aura nAgakumAra Adi deva apanI-apanI striyoMke sAtha apaneko acche laganevAle tathA apane-apane yogya saMbhoga AdikA utsava karate hue niyamase nivAsa karate rahate haiM ||13|| isa parvatapara devoMke sevana karane yogya nadiyoMke kinAre bane hue latA-gRhoM meM baiThI huI tathA praNaya kopase jinake mukha kucha malina athavA kuTila ho rahe haiM aisI apanI striyoMko vidyAdhara loga sadA manAte rahate haiM 1. svargavimAnAnAM pratinidhayaH / 2 vyatyAsita vibhavaprativaibhavam / ekasminnagare yo vibhavo bhavatyanyasminnagare tadvibhavAdhikaM prativaibhavamastItyarthaH / 3. zreNyA / 4. svargAvAsalakSmIm / 5. vyavAyAni tAnItyarthaH / 6. madita kisalayazayyA vistRtaiH / 7. upabhogayogyazrIkhaNDakarpUrAdisurabhibhiH / 8. AtmanAmabhoSTaiH / 9. amarairniSevitumiSTepa / 10. sthitavatIH / 11. vakraH / Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 AdipurANam iha mRNAlaniyojita bandhanairiha 'vataM sasaroruhatADanaiH / // 96 // iha mukhAsavasecanakaiH priyAn vimukhayanti rate kupitAH striyaH // 95 // kvacidanaGganiveza ivAmarIla lita nartana gItamanoharaH / madakaladhvanikokila DiNDimai : kvacidanaGgajayotsavavibhramaH * kvacidupoDhapayaH kaNazItalaiH dhutasarojavanaiH pavanaiH sukhaH / madakalAli kulAkulapAdapairupa va nairatiramyataraH kvacit // 97 // kvacidaneka payUnipecitaH kvacidaneka patarapatagAtataH / kvacidaneka parArthyamaNidyuticchuritarAja tasrAnubirAjitaH // 98 // kvacidakANDa' 'vinartita ke kibhirdhana nibhairha rinI lata TairyutaH / Fafesent' 'viplavaiH parigato'ruNaratnazilAtaTaiH 2 // 99 // kvacana kAJcanamittiparAhate" ravikarairabhidIpitakAnanaH / nabhasi saMcaratAM janayatyayaM girirudIrNa davAnalasaMzayam // 100 // yr iti vizeSaparamparayAnvahaM parigato girireSa surezinAm / api manaH " parivardhita kautukaM vitanute kimutAmbaracAriNAm // 101 // prasanna karate rahate haiM // 94|| idhara ye kupita huI striyA~ apane patiyoMko mRNAla ke bandhanoMse bA~dhakara rati-krIDAse vimukha kara rahI haiM, idhara kAnoMke AbhUSaNa-svarUpa kamaloMse tADanA kara ke hI vimukha kara rahI haiM aura idhara mukhakI madirA hI thUkakara unheM ratikrIDAse parAGmukha kara rahI haiM ||15|| yaha parvata kahIMpara devAMganAoMke sundara nRtya aura gItoMse manohara ho rahA hai jisase aisA jAna par3atA hai mAno kAmadevakA nivAsasthAna hI ho aura kahIM para madonmatta koloMke madhura zabdarUpI nagAr3oMse yukta ho rahA hai jisase aisA mAlUma hotA hai mAno kAmadevake vijayotsavakA vilAsa hI ho ||16|| kahIM to yaha parvata jalake kaNoMko dhAraNa karanese zItala aura kamalavanoMko kampita karanevAlI vAyuse atizaya sukhadAyI mAlUma hotA hai aura kahIM manohara zabda karate hue bhramaroMse vyApta vRkSoMvAle bagIcoMse atizaya sundara jAna par3atA hai // 97 // yaha parvata kahIM to hAthiyoMke jhuNDase sevita ho rahA hai, kahIM ur3ate hue aneka pakSiyoMse vyApta ho rahA hai aura kahIM aneka prakArake zreSTha maNiyoMkI kAntise vyApta cA~dI ke zikharoM se suzobhita ho rahA hai ||18|| yaha parvata kahIMpara nIlamaNiyAM ke bane hue kinAroMse sahita hai isake ve kinAre meghake samAna mAlUma hote haiM jisase unheM dekhakara mayUra asamaya meM hI (varSA Rtu ke binA hI ) nRtya karane lagate haiM / aura kahIM lAla-lAla ratnoMkI zilAoMse yukta hai, isakI ve ratnazilAe~ akAlameM hI prAtaHkAlakI lAlimA phailA rahI haiM ||19|| kahIM para suvarNamaya dIvAloMpara par3akara lauTatI huI sUryakI kiraNoMse isa parvataparakA vana atizaya dedIpyamAna ho rahA haiM jisase yaha parvata AkAzameM calanevAle vidyAdharoMko dAvAnala lagAne kA sandeha utpanna kara rahA hai || 100|| isa prakAra aneka vizeSatAoMse sahita yaha parvata rAta-dina indroMke manako bhI bar3hate hue kautukase yukta karatA rahatA hai arthAt krIDA karaneke lie indroM 1. karNapUra / 2. madhugaNDUSasecanaiH / 3. AzrayaH / 4. vilAsaH / 5. ghRtaH / 6. sukhakaraH / 7. gajaH / 8. vividhodgacchatpakSivistRtaH / 9. vividhotkRSTa ratna kAntimizrita rajata mayanitambazobhitaH / 10. akAla / 11. upaH saMbandhibAlAtapapUraiH / 'prAtaH, pratyUSo'harmukhaM kalyamuSaH pratyuSasI api, ityabhidhAnAt / 12. zilAtalai: a0, pa0, ma0, la0, da0 / 13. pratyudgatairityarthaH / 14. udgata / 15. yutaH / 16. api punaH la0, ma0 / Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekonaviMzaM parva 429 surasarijalasikta taTagumo jalada cumbitasAnubanodayaH / maNimayaiH zikhareH 'khaccaroSitairvijayate girireSa surAvalAn // 12 // suranadIsalilaplutapAdapaistaTavanaiH kusumAncitamU miH / mukharitAlimireSa mahAcalo bihasatIva saropavana zriyam // 10 // iyamitaH surasindhurapAM sTAH prakiratIha vibhAti puro dizi / vahati sindhuritazca mahAnadI mukharitA kalahaMsakalasvanaiH // 10 // himavataH zirasaH kila niHsRte sakamalAlayataH saritAvime / zucitayAsya tu pAdamupAzrite zuciralAdhyataro hi yocateH // 1.5 // iha sadaiva sadaivaviceSTitaiH "sukRtinaH ''kRtinaH khacarAdhipAH / kRtanayAstanayA iva sapituH samupayAnti phalAnyamuto gireH // 10 // kSitirakRSTapacelimasasyasUH khnirynjrtnvishesssuuH| iha vanaspatayazca sadobatA dadhati puSpaphalardimakAlajAm // 107 // sarasi sArasahasavikRjitaiH kusumitAsukatAsvaliniHsvanaiH / upavaneSu ca kokilanikvaNehUdiyo'tra sadaiva vinidritaH // 10 // kA bhI mana lalacAtA rahatA hai taba vidyAdharoMkI to bAta hI kyA hai ? ||101||jiske kinArepara uge hue vRkSa gaGgA nadIke jalase sIMce jA rahe haiM aura jisake zikharoMpara ke vana meghoMse cumbita ho rahe haiM aisA yaha vijayA parvata vidyAdharoMse sevita apane maNimaya zikharoM-dvArA meru parvatoM ko bhI jIta rahA hai // 102 / / jinake vRkSa gaMgA nadIke jalase sIMce hue haiM, jinake agrabhAga phUloMse suzobhita ho rahe haiM aura jinameM aneka bhramara zabda kara rahe haiM aise kinAreke upavanoMse yaha parvata aisA mAlUma hotA hai mAno devoMke upavanoMkI zobhAkI ha~sI hI kara rahA ho||103|| idhara yaha pUrva dizAkI ora jalake chIMToMkI varSA karatI huI gaMgA nadI suzobhita ho rahI hai aura idhara yaha pazcimakI ora kalahaMsa pakSiyoMke madhura zabdoMse zabdAyamAna sindhu nadI baha rahI hai // 104 // yadyapi yaha donoM hI gaMgA aura sindhu nadiyA~ himavat parvatake mastakaparake pananAmaka sarovarase nikalI haiM tathApi zucitA arthAt pavitratAke kAraNa (pakSameM zuklatAke kAraNa) isa vijayArdhake pAda arthAt caraNoM (pakSa meM pratyantaparvata) kI sevA karatI haiM so ThIka hai kyoMki jo pavitra hotA hai usakA koI ullaMghana nahIM kara sktaa| pavitratAke sAmane U~cAI vyartha hai| bhAvArtha-gaMgA aura sindhu nadI himavat parvatake padma nAmaka sarovarase nikala kara guhAdvArase vijayA parvatake nIce hokara bahatI haiN| isI bAtakA kavine AlaMkArika DhaMgase varNana kiyA hai| yahA~ zuci aura zukla zabda zliSTa haiN|| 105 // jisa prakAra nItimAna putra zreSTha pitAse manavAJchita phala prApta karate haiM usI prakAra puNyAtmA, kAryakuzala aura nItimAna vidyAdhara apane bhAgya aura puruSArtha ke dvArA isa parvatase sadA manavAJchita phala prApta kiyA karate haiM // 106 / / yahA~ko pRthvI binA boye hI dhAnya utpanna karatI rahatI hai, yahA~kI khAne binA prayatna kiye hI uttama uttama ratna paidA karatI haiM aura yahA~ke U~ce-U~ce vRkSa bhI asamayameM utpanna hue puSpa aura phalarUpa sampattiko sadA dhAraNa karate rahate haiM // 107 / yahA~ke sarovaroMpara sArasa aura haMsa pakSI sadA zabda karate rahate haiM, phUlI huI latAoMpara bhramara guMjAra karate rahate haiM aura upavanoMmeM koyale zabda karatI rahatI haiM jisase aisA jAna par3atA hai mAno yahA~ kAmadeva 1. 'taTIdrumo' iti kvacit pAThaH / 2. vidyAparAzritaH / 3. kulAcalAn da0 / 4. kusamAcita b.| 5. gNgaa| 6. padmasarovarasahitAt / 7. vRthA unnatiryasya tatsakAzAt / thonnati: l.| 8. anaartmev| 9. puNyasahita / 10. puNyavantaH / 11. kuzalAH / 12. madanaH / 13. vigatanidraH / / Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 AdipurANam . . kamalinIvanareNuvikarSibhiH kusumitopavanadumadhUnanaiH / vimupaiti sadA khacarIjano ratipari zramanuddhirihAnilaiH // 109 // hariritaH pratigarjati kAnane karikulaM vanamumati tadbhayAt / parigalarakavalaM ca mRgIkulaM girinikumjatalA davasarpati // 110 // sarasi haMsavadhUriyamutsukA kmlrennuvipijrmjsaa| samanuyAti na kokavizakinI 'sahacaraM galadazru virauti ca // 11 // iyamito bata kokakuTumbinI kmliniinvptrtirohitm| anavalokya muhuH sahacAriNaM bhramati dInastaiH paritaH saraH // 112 // iha zaraddhanamalpakamAzritaM maNitaTaM surakhecarakanyakAH / laghutayA 'sukhahAryamitastataH pracalayanti nayanti ca karSaNa: // 113 // "asumatAM "sumatAmbhasamAtatAM dhRta ghanAntadhanAmiva vocibhiH / 'tatavanAntavanAmamarApagAM vahati sAna mireSa mahAcalaH // 11 // "asutarAM sutarI pRthumammasA patimitama timitAnta latAvanAm / anugatAM nu gatAM svataTopamAM vahati sindhumayaM dharaNIdharaH // 115 // sadA hI jAgRta rahA karatA ho // 108 / / jo kamalavanake parAgako khIMca rahA hai, jo upavanoMke phUle hue vRkSoMko hilA rahA hai aura jo saMbhogajanya parizramako dUra kara denevAlA hai aise vAyuse yahA~kI vidyAdhariyA~ sadA santoSako prApta hotI rahatI haiM // 109 // idhara isa vanameM yaha siMha garaja rahA hai usake bhayase yaha hAthiyoMkA samUha vanako chor3a rahA hai aura jinake mukhase prAsa bhI gira rahA hai aisA yaha hariNiyoMkA samUha bhI parvatake talAgRhoMse nikalakara bhAgA jA rahA hai / / 110 / idhara tAlAbake kinAre yaha utkaNThita huI haMsinI, jo kamalake parAgase bahuta zIghra pIlA par3a gayA hai aise apane sAthI-priya haMsako cakavA samajhakara usake samIpa nahIM jAtI hai aura azru DAlatI huI ro rahI hai / / 111 / / idhara yaha cakavI kamalinIke navIna patroMse chipe hue apane sAthI-cakavAko na dekhakara bAra-bAra dIna zabda karatI huI tAlAbake cAroM ora ghUma rahI hai // 112 // idhara isa parvatake maNimaya kinArepara yaha zaraRtukA choTA-sA bAdala A gayA hai, halakA honeke kAraNa ise saba koI sukhapUrvaka le jA sakatA hai aura isIlie ye deva tathA vidyAdharoMkI kanyAe~ ise idhara-udhara calAtI haiM aura khIMcakara apanI-apanI ora le jAtI haiM // 11 // jo saba jIvoMko atizaya iSTa hai, jo bahuta bar3I hai, jo apanI laharoMse aisI jAna par3atI hai mAno usane zaradRtuke bAdala hI dhAraNa kiye hoM aura jisakA jala vanoMke antabhAga taka phaila gayA hai aisI gaMgA nadIko bhI yaha mahAparvata apane nicale zikharoM para dhAraNa kara rahA hai||114|| aura, jo atizaya vistRta hai jo kaThinatAse pAra hone yogya hai, jo lagAtAra samudra taka calI gayI hai jisane latAoMke vanako jalase AI kara diyA hai tathA jo apane kinArekI upamAko prApta hai aisI sindhu nadIko bhI yaha parvata dhAraNa kara rahA 1. svIkurvANaH / 2. dhUnakaiH ityapi pAThaH / 3. saMtoSam / 4. khedavinAzakaH / 5.-kuJjakulAityapi pAThaH / 6.priyatamaM haMsam / 7. ckrvaakstrii| 8, priyakokam / 9. sukhena prApaNIyam / 10. aakrssnnH| 11. prANinAm / 12. suSThusammatajalAm / 13. zaratkAlameghAm / 14. vistRtavanamadhyajalAm / 15. dustarAm / 16. nitarAm / 17. smudrgtaam| 18.AdritasamIpavallIvanAm / 19.anugasya bhAvaH anugatA tAm / 20. nu svatAM la0, ma. / nu iva / Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekonaviMzaM parva iti yadeva yadeva nirUpyate bahuvizeSaguNe'tra nagAdhipe / kimu tadeva tadeva sukhAvahaM hRdayahAri dazAM ca vilobhanam // 116 // indravajrA dhatte'sya sAnA kusumAciteyaM nIlAvanAlIparidhAnalakSmIm / zRGgAgralagnA ca sitAmrapaktiH saMdhyAnalIlAmiyamAtanoti // 117 // upendravajrA 'tiraskariNyeva sitAmrapaGktyA pariSkRtAnte'sya nikuladeze / maNipramotsarpahatAndhakAre samaM ramante khacaraiH khacaryaH // 118 // vaMzasthavRttam zarad vanasyopari susthite ghane vitAnatAM tanvati khecarAGganAH / kRtAlayAstatra' ciraM riraMsayA ghanAtape'pyahni na jAnate klamam // 119 // samullasannIlamaNiprabhAplutAn zaradvanAn kAlaghanAghanAthitAn / vilokya hRSTo'tra svanU" zikhAbala : " pranRtyati nyAtata barhamunmadaH // 120 // rucirAvRttam sitAn ghanAniha taTasaMzritAnimAn sthaLAsthayA samupAgatAH khagAGganAH / dukUla saMstaraNa ivAtivistRte vizAyikA' 'muparacayanti tatale // 121 // 3 431 haiM // 115 || isa prakAra aneka vizeSa guNoMse sahita isa parvatapara jise dekho vahI sukha denevAlA, hRdayako haraNa karanevAlA aura A~khoMko lubhAnevAlA jAna par3atA hai ||116 / / isa parvata ke nIcale zikharoM para jo phUloMse vyApta harI-harI vanakI paMkti dikhAI de rahI hai vaha isa parvatakI dhotIkI zobhA dhAraNa kara rahI hai aura zikhara ke agrabhAgapara jo saphedasapheda bAdaloMkI paMkti laga rahI hai vaha isakI pagar3IkI zobhA bar3hA rahI hai // 117 // jinakA antabhAga parar3Ake samAna sapheda bAdaloMkI paMktise DhakA huA hai aura maNiyoMkI prabhAke prasArase jinakA saba andhakAra naSTa ho gayA hai aise isa parvata ke latAgRhoM meM vidyAdhariyA~ vidyAdharoM ke sAtha krIr3A kara rahI haiM // 118 // isa parvatake Upara zaradaRtukA moTA bAdala caMdovAkI zobhA bar3hAtA huA hamezA sthira rahatA hai isalie vidyAdhariyA~ cirakAla taka ramaNa karane kI icchAse vahIM para apanA ghara-sA banA letI haiM aura garamIke dinoMmeM bhI garamIkA duHkha nahIM jAnatIM // 119 // ye zaradaRtuke bAdala bhI camakate hue indranIlamaNiyoMkI prabhAmeM DUbakara kAle bAdaloMke samAna ho rahe haiM, inheM dekhakara ye mayUra harSita ho rahe haiM aura unmatta hokara zabda karate hue pU~cha phailAkara sundara nRtya kara rahe haiM || 120|| idhara ye vidyAdharoMkI striyA~ parvatake kinAre meM mile hue sapheda bAdaloMko sthala samajhakara unake pAsa pahu~cI haiM aura unapara isa prakAra zayyA banA rahI haiM mAno biche hue kisI lambe-caur3e rezamakI jAjamapara hI banA rahI 1. kimuta / 2. lobhakaram / 3. adhoM'zukazobhAm / 4. uttarIyavilAsam / 5. yavanikayA / 'pratisIrA yavanikA syAttiraskariNI ca sA' ityabhidhAnAt / 6. veSTita / 7. zaraddhane'syopari la0, ma0 / 8. meghadvayamadhye / 9. kRSNamegha ivAcaritAn / 10. dhvanan / 11. ke ko| 12. vistRtapicche yathA bhavati tathA / 13. zayyAyAm / 14. zayanam // Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432. AdipurANam sarastaTaM kalarutasArasAkulaM vanadvipa vizati sitacchadAvalI / nabhobhiyA samupagatAtra lakSyate namaH zriyaH pRthutarahArayaSTivat // 122 // kvaciddharimma NitaTarociSAM cayaiH pariSkRtaM vapuriha tigmadIdhiteH / sarojinI haritapalAza zaGkayA namazcarailpataTamIkSyate muhuH // 123 // kvacidanadviradakapolaghaTTanaiH kSatasvaco vanataravaH srsttte| . rudanti"nu cyutakusumAzruvindavo nilInaSaTpadakaruNasvarAnvitAm // 124..... itaH kalaM kamalavaneSu syate madodhuradhvanikalahaMsasArasaiH / itazca kokilakalanAdamUJchita manoharaM zikhivirutaM pratAyate // 125 // itaH zaradghanaghanakAlameghayoryaracchayA vana iva saMnidhirbhavan / mukhonmukhaprahitakaraH pravartate sitAsitadviradanayorayaM raNaH // 126 // vanasthalImanilavilokitanumAmimAmitaH kusumrjo'vgunntthitaam| bhalakSitA madhigama yatyalibajaH samAvajan parimalalolupo'mitaH // 12 // ito vanaM vanagajayUyasevitaM vimAgyate madajalasiktapAdapam / samApatanmadakalabhRjamAlikAsamAkuladruma latamantarA ntarA // 12 // ho // 12 // idhara, manohara zabda karate hue sArasa pakSiyoMse vyApta tAlAboMke kinAroMpara ye jaMgalI hAthI praveza kara rahe haiM jisase ye haMsoMkI paMktiyA~ zrAvaNa mAsake Darase AkAzameM ur3I jA rahI haiM aura aisI dikhAI detI haiM mAno AkAzarUpI lakSmIke hArakI lar3iyA~ hI hoN||122|| idhara yaha sUryakA bimba hare-hare maNiyoMke bane hue kinAroMkI kAntike samUhase AcchAdita ho gayA hai isalie ye vidyAdhara ise kamalinIkA harA pattA samajhakara parvatake isI kinArekI ora vAra-bAra dekhate haiM // 123 / / kahIMpara sarovarake kinAre jaMgalI hAthiyoMke kapoloMkI ragar3ase jinakI chAla gira gayI hai aise vanake vRkSa aise jAna par3ate haiM mAno phUlarUpI A~suoMkI bUMdeM DAlate hue aura unake bhItara vaiThe hue bhramaroMkI guMjArake bahAne karuNAjanaka zabda karate hue rohI rahe hoM // 124 // idhara kamalavanoMmeM madake kAraNa jinake zabda utkaTa ho gaye haiM aise kalahaMsa aura sArasa pakSI madhura zabda kara rahe haiM aura idhara koyaloMke manohara zabdoMse bar3hA huA mayaroMkA manohara zabda vistRta ho rahA hai / / 125 / / idhara isa banameM zaradRtuke-se sapheda bAdala aura varSARtuke se kAle bAdala svecchAse mila rahe haiM aura aise jAna par3ate haiM mAno sapheda aura kAle do hAthI eka-dUsareke mu~hake sAmane sUMDa calAte hue yuddha hI kara rahe hoM // 126 / / idhara vAyuse jisake vRkSa hila rahe haiM aura jo phUloMkI parAgase bilakula DhakI huI hai aisI yaha vanako bhUmi yadyapi dikhAI nahIM de rahI hai tathApi sugandhikA lolupI aura cAroM orase AtA huA yaha bhramaroMkA samUha ise dikhalA rahA hai // 127 / idhara, jo aneka jaMgalI hAthiyoM ke jhuNDoMse sevita hai jisake vRkSa una hAthiyoMke madarUpI jalase sIMce gaye haiM aura jisake vRkSa tathA latAe~ bIca-bIca meM par3ate hue aura madase manohara zabda karate hue bhramaroMke samUhase vyApta ------ -- 1. hNsaavlii| 2. mrktrtnm| 'gArutmataM marakatamazmagarbha harinmaNiH' ityabhidhAnAta / 3. veSTitam / vimbitam / 4. patra / 'patraM palAza chadanaM dalaM parNa chadaH pumAn' ityabhidhAnAt / 5. iva / 6.karuNasvarAnvitAH, karuNasvanAnvitA iti ca pAThaH / 7. mizritam / 8. pratanyate l0m0| 9. makhAbhimukhasthApitavADaH / 10. AcchAditAm / 11.-mapi gama-da0 / 12. zApayati / 13. anumiiyte| 14. damakala. mantarAntare 80,10 / malatamantarAntare ma0, la0 / 15. madhye madhye / Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekonaviMzaM parva 433 puSpitAgrAvRttam iha khagavanitA nitAntaramyAH murabhisarojavanA vanAntavIthIH / / parihitarasanaiH zanaiH zrayante jitapulinadhanairghanaH sudatyaH // 129 // sarasakisalayaprasUnaklupti vitataripUrNi vanAni nUnamasmin / / 'dutamita ita isyamUH khagastrIralivistairavi rAmamAyanti // 130 // kusumitavanaSaNDamadhyametA tarugahanena dhanIkRtAndhakAram / 'svatanurucividhUtarapTirodhAH khagavanitA bahudIpikA vizanti // 131 // kusumarasapipAsayA nilInaralibhiranAratamAruvadbhirAsAm / yuvatikarajalUna pallavAnAmanurudita nu" vitanyate latAnAm // 132 // kusumaracitabhUSaNAvataMsAH kusumrjHpripijrstnaantaaH| kumumazarazarAyitAyatAkSyaH tadapacitAya vibhAntyamUH khacaryaH // 13 // vasantatilakam tAH saMcaranti kumApacaye taruNyaH sakkA" vaneSu lalitabhruvilolanetrA / tanyo nakhora kiraNodgamamaarIkA vyAlolaSaTpadakulA iva hemavarupayaH // 13 // ho rahI haiM aisA yaha vana kitanA sundara suzobhita ho rahA hai / / 128 // idhara, jo sugandhita kamaloMke vanoMse sahita haiM aura jo atizaya manohara jAna par3atI haiM aisI ina vanakI galiyoMmeM ye sundara dA~toMvAlI vidyAdharoMkI striyA~ karadhanI pahane hue aura nadiyoMke kinAreke bAlUke TIloMko jItanevAle apane bar3e-bar3e jaghanoM (nitambo) se dhIre-dhIre jA rahI haiM / / 129 / / idhara, isa parvatapara ke vana sarasa pallava aura puSpoMkI racanA mAno bA~Ta denA cAhate haiM isIlie ve bhramaroMke manohara zabdoM ke bahAne 'idhara isa vRkSapara Ao, idhara isa vRkSapara Ao' isa prakAra nirantara ina vidyAdhariyoMko bulAte rahate haiM // 130 / / idhara vRkSoMkI saghanatAse jisameM khUba andhakAra ho rahA hai, aise phUle hue 'vanake madhyabhAgameM apane zarIrakI kAntise dRSTiko rokanevAle andhakArako dUra karatI huI ye vidyAdhariyA~ sAthameM aneka dIpaka lekara praveza kara rahI haiM // 13 // idhara, ina taruNa triyoMne apane nAkhUnoMse ina latAoMke navIna-komala patte cheda diye haiM isalie phUloMkA rasa pInekI icchAse ina latAoMpara baiThe aura nirantara guMjAra karate hue ina bhramaroMke dvArA aisA jAna par3atA hai mAno ina latAoMke ronekA zabda hI phaila rahA ho // 132 / / idhara, jinhoMne phUloMke karNabhUSaNa banAkara pahine haiM, phUloMkI parAgase jinake stanamaNDala pIle par3e gaye haiM aura jinakI bar3I-bar3I A~kheM kAmadevake bANake samAna jAna. par3atI haiM aisI ye vidyAdhariyA~ phUla tor3aneke lie isa parvatapara idhara-udhara jA rahI haiM // 13 // jinako-bhauMheM sundara hai, netra atizaya caMcala haiM, nakhoMkI kiraNeM nikalI huI maMjariyoM ke samAna haiM aura jo phUla tor3aneke lie vanoMmeM tallIna ho rahI haiM aisI ye taruNa triyA~ jahA~ 1.parikSiptakAJcIdAmaiH / 2. zobhanA dantA yAsAM taaH| 3. racanAm / 4. vistArayitumicchani / 5. iva / 6. drumamita la0, ma0, d.| druvamita ityapi kvacit / 7. anavaratamityarthaH / 8. durgamena / 9. nijadehakAntinirdhUtAndhakArAH / 10. diipikaasdRshaaH| 11. A samantAt dhvanadbhiH / 12. nakhacchedita / 13. anugatarodanam / 14. iva / tu pa0, a0, la0, m0| 15. puSpAdAne puSpApacaye ityrthH| 16. bhaasktaaH| 17. puSpa / 55 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 AdipurANAm puSpitAgrAvRttam mRdutarapavane vane praphullat kusumita mAlati kAtikAntapAveM / marudayamadhunA 'dhunoti vIthIravaniruhAM malinA linAma muSmin // 135 // vasantatilakam prAdhUtakalpataruvIthirato namastrAn mandArasAndrarajasA surabhikRtAzaH / mattAlikokilarutAni haransamantAdAvAti pallavapuTAni zanairvibhindan // 136 // puSpitAprAvRttam ghRtakamalavane vane taraGgAnuparacayanmakarandagandhabandhuH / ayamatiziziraH zirastarUNAM sakusumamAspRzatIha gandhavAhaH // 137 // aparavaktram mRdita mRdulatAmrapallavaiH valayita nirjharazIkarotkaraiH / anuvanamiha nIyate'nilaiH kusumarajo vidhutaM vitAnatAm // 138 // calavalaya rabaira vAtataiH anugatanUpurahArizaGkRtaiH / 'suparigama mihAmbarecarIratamativarti'' vaneSu kinnaraiH // 139 // campakamAlAvRttam 15 mantra vanAnte patrigaNo'yaM " zrotraharaM naH kUjati citram / "satripatAkaM nRtyati nUnaM ta satanAma vazikhaNDI // 140 // tahA~ aisI ghUma rahI haiM mAno nikalI huI maMjariyoMse suzobhita aura caMcala bhramaroMke samUhase yukta sonekI latAe~ hI hoM // 134 // jisameM manda manda vAyu cala rahA hai, phUla khile hue haiM aura phUlI huI mAlatIse jisake kinAre atizaya sundara ho rahe haiM aise isa vanameM isa samaya yaha vAyu kAle-kAle bhramaroMse yukta vRkSoMkI paMktiko hilA rahA hai || 135|| idhara, jisane kalpavRkSoM kI paMktiyA~ hilAyI haiM, jisane mandAra jAtike puSpoMkI sAndra parAgase dizAe~ sugandhita kara dI haiM, jo madonmatta bhramaroM aura koyaloMke zabda haraNa kara rahA hai aura jo navIna komala pattoMko bheda rahA hai aisA vAyu dhIre-dhIre saba ora baha rahA hai || 136 || idhara, jo kamalavanoMko dhAraNa karanevAle jalameM lahareM utpanna kara rahA hai, phUloMke rasako sugandhise sahita hai aura atizaya zItala hai aisA yaha vAyu phUle hue vRkSoMke zikharakA saba orase sparza kara rahA hai || 137|| jisane komala latAoMke Uparake navIna pattoMko masala DAlA hai aura jisameM nirjharanoMke jalakI bU~doMkA samUha maNDalAkAra hokara mila rahA hai aisA yaha vAyu apane dvArA ur3Aye hue phUloMke parAgako covAkI zobhA prApta karA rahA hai| bhAvArthaisa vanameM vAyuke dvArA ur3AyA huA phUloMkA parAga caMdovAke samAna jAna par3atA hai / / 138 || isa banameM honevAlI vidyAdhariyoMkI atizaya ratikrIr3Ako kinnara loga cAroM ora phaile hue caMcala kaMkaNoMke zabdoMse aura unake sAtha honevAle nUpuroMkI manohara jhaMkAroMse sahaja hI jAna lete haiM || 139|| idhara yaha pakSiyoM kA samUha isa vanake madhyameM hama logoMke kAnoMko Ananda denevAlA taraha-tarahakA zabda kara rahA hai aura idhara yaha unmatta huA mayUra vistRta zabda karatA huA 1. jAti: / 'sumanA mAlatI jAti: / ' 2. kampayati / dhunAti iti kvacit / 3. jale / 4. puSparajaH parimalayuktamityarthaH / 5. mardita / 6. vane / 7. atra samantAt vistRtaiH / 8 sujJAnam / 9. kAmakrIDAm / 10. atimAtravartanaM yasya / 11. pakSI / 12. karaNavizeSayuktam / sapiccha bhAram / 13. tatkUjanabINAdivAdyaraH / 14. mayUraH / Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 435 ekonaviMzaM parva asya mahAderanutaTameSA rAjati nAnAdrumavanarAjI / 'pazyatamenAmanilavidhUtairnartitukAmAmiva viTapaiH svaiH // 11 // 'upajAtiH kUjadvirephA vanarAjireSA prodgAtukAmeva mahIdhramenam / puSpAnjaliM vikSipatIva vizvagvikIryamANaiH sumanaHpratAnaH // 142 // vanadrumAH SaTpadacauravRndavilupyamAnaprasavArthasArAH / cokU yamAnA iva bhAnsyamumina samuccaratkokilakUjitena // 143 // bhujaGgaprayAtam mahAderamuSya sthalIH kAladhautIrupetya sphuTa nRtyatAM barhiNAnAm / praticchAyayA tanyate gyavatamasmin samutphullanIlAbjapaNDasya lakSmIH // 144 // puSpitAnA atulitamahimA himAvadAtadyutiranatikramaNIyapuNyamUrtiH / rajatagirirayaM vilahitAdhiH surasaridogha ivAvamAti pRzyAm // 145 // mauktikamAlA bhasya mahAnutaTamuccaiH prekSya vinIlAmupavanarAjIm / nRtyati hapTo jaladavizako bahiMgaNo'yaM viracitabahaH // 14 // eka prakArakA vizeSa nRtya kara rahA hai // 140 // isa mahAparvatake kinAre-kinAre nAnA prakArake vRkSoMse suzobhita vanakI paMkti suzobhita ho rahI hai / dekho, vaha vAyuke dvArA hilate hue apane vRkSoMse aisI jAna par3atI hai mAno nRtya hI karanA cAhatI ho // 141 / / jisameM aneka bhramara guMjAra kara rahe haiM aisI yaha vanoMkI paMkti aisI mAlUma hotI hai mAno isa parvatakA yaza hI gAnA cAhatI ho aura jo isake cAroM ora phUloMke samUha bikhare hue haiM unase yaha aisI jAna par3atI hai mAno isa parvatako puSpAJjali hI de rahI ho // 142 / / isa vanake vRkSoMpara baiThe hue bhramara puSparasakA pAna kara rahe hai aura koyale manohara zabda kara rahI haiM jisase aisA mAlUma hotA hai mAno bhramararUpI coroMke samUhane ina vana-vRkSoMkA saba puSpa-rasarUpI dhana lUTa liyA hai aura isIlie ve bolatI huI koyaloMke zabdoMke dvArA mAno hallA hI macA rahe hoM // 143 / / isa parvatake cA~dIke bane hue pradezoMpara Akara jo mayUra khUba nRtya kara rahe haiM unake par3ate hue pratibimba isa parvatapara khile hue nIlakamaloMke samUhakI zobhA phailA rahe haiN| bhAvArtha-cA~dIkI sapheda jamInapara par3e hue mayUroM ke pratibimba aise jAna par3ate haiM mAno pAnImeM nIla kamaloMkA samUha hI phUla rahA ho // 144 / isakA mAhAtmya anupama hai, isakI kAnti barphake samAna atizaya svaccha hai, isakI pavitra mUrtikA koI bhI ullaMghana nahIM kara sakatA athavA yaha kisI ke bhI dvArA ullaMghana na karane yogya puNyakI mUrti hai aura isane svayaM samudra taka pahu~cakara use tiraskRta kara diyA hai ina sabhI kAraNoMse yaha cA~dIkA vijayAdha parvata pRthivIpara gaMgA nadI ke pravAha ke samAna suzobhita ho rahA hai // 145 / / isa mahAparvatake pratyeka U~ce taTapara lagI huI harI-harI vanapaMktiko dekhakara ina mayUroMko meghoMkI zaMkA ho rahI hai jisase ve harSita ho 1. vilokayatam / 2. bhRzaM dhvanantaH / 3. rajatamayIH / 'kaladhautaM rUpyahemnoH' ityabhidhAnAt / 4. pratibimbena / 5. 'ta' pustake caturthapAdo nAsti / 6. dRSTavA / Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 AdipurANam vasantatilakam bhasyAnusAnu surapanagakhecarANAmA koDanAnyupavanAti vibhAnsyamUni / nAnAlatAlayasaraHsikatoccayAni nityapravAlakusumojjvalapAdapAni // 147 // mauktikamAlA bhasya mahAbepataTama cchan mUrcchati nAnAmaNikiraNodhaiH / citritamatirviyati 'pataGgaH citra pataGgacchavimiha dhatte // 148 // --- pRthvIvRttam maNiyutitAntaraH pramuditoraganyantaraniruddharavimaNDalaiH sthagitavizvadiGamaNDalaiH / "marudgatinivAribhiH suravadhUmanohAribhirvimAti zikharadhanagirirayaM nabholAnaH // 149 // cAmaravRttam eSa mISaNo' mahAhirasya kandarAdagirISadunmiSanpayonidherivAyata stimiH / "kASapaSitAntikasthalasthagurumapAdaporoSazUskRtoSmaNA dahatyupAntakAnanam // 150 // chandaH (?) rasnAlokaiH kRtapara bhAge taTamAge sandhyArAge prasarati sAndAruNarAge / raupyodInAM prakRtiviruddhAmapi dhatte prekSyA lakSmI kanakamayAdrerayamadviH // 151 // pU~cha phailAkara nRtya kara rahe haiM // 146 / / jinameM deva nAgendra aura dharaNendra sadA krIDA kiyA karate haiM, jinameM nAnA prakAra ke latAgRha, tAlAba aura bAlUke TIle (krIr3Acala) bane hue haiM aura jinake vRkSa komala patte tathA phUlose nirantara ujjvala rahate haiM aise ye upavana isa parvatake pratyeka zikhara para suzobhita ho rahe haiM / / 147 / / idhara, yaha sUrya calatA-calatA isa mahAparvatake kinAre A gayA hai aura vahA~ aneka prakArake maNiyoMke kiraNasamUhase citra vicitra honeke kAraNa AkAzameM kisI aneka rajavAle pakSIkI zobhA dhAraNa kara rahA hai // 148 / jinake madhyabhAga ratnoMkI kAntise vyApta ho rahe haiM, jinameM nAgakumAra aura vyantara jAtike deva prasanna hokara krIr3A karate haiM, jinhoMne sUryamaNDalako bhI roka liyA hai, jinhoMne saba dizAe~ AcchAdita kara lI haiM, jo vAyukI gatiko bhI rokanevAle haiM, devAMganAoMke manako haraNa karate haiM aura AkAzako ullaMghana karanevAle haiM aise bar3e-bar3e saghana zikharoMse yaha parvata kaisA suzobhita ho rahA hai / / 149 / / idhara dekho, jisa prakAra koI mahAmatsya samudra meM se dhIre-dhIre nikalatA hai usI prakAra isa parvatakI gaphAmeM-se yaha bhayaMkara ajagara dhIre-dhIre nikala rahA hai| isane apane zarIrase samIpavartI latA, choTe-choTe paudhe aura vRkSoMko pIsa DAlA hai tathA yaha krodhapUrvaka kI gayI phUtkAra kI garamIse samIpavartI vanako jalA rahA hai. // 150 / / idhara isa parvatake kinArepara aneka prakAra ke ratnoMke prakAzase milI huI saMdhyAkAlakI gaharI lalAI phaila rahI hai jisase yaha rUpAmaya honepara bhI apanI prakRtise viruddha suvarNamaya meru parvatakI darzanIya zobhA dhAraNa kara rahA hai 1. A samantAt krIDanaM eSAM tAni / 2. pulinAni / 3. gacchan / 4. vyApte sati / 5. AkAze / 6. sUryaH, pkssii| 7. sUryaH, citrapakSI (makara iti yaavt)| 8. vistRtAntarAlaiH / 9. AcchAdita / 10. megha / 11. bhayaMkaraH / 12. udgacchan / 13. dIrghamatsyaH / 14. kaSaNacUrNita / kAya ma0, la0, da., a0, pa0 / 15. roSaphatkRtoSmaNA la0, ma / roSamuktazatkRto pa0, a0| 16. udyotaH / 17. vihitazobhe / 18. dIptAM ma0, la0 / 19. svarUpa / 20. darzanIyAm / Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 437 ekonaviMza parva maharSiNI uddhataH pahacarayeNa vAyunoccairA babhrurnamasi pariSphurabanaspaH / bhasyATepataTamAsanaH parAgaH saMdhatte kanakakRtAtapatralolAm // 152 // vasantatilakam etAH kSaranmadajalA vikagaNDabhittikaNDyanagyati karAditagaNDazaikAH / "magnadramAstaTabhuvo dharau~ bhRto'sya saMsUcayanti padavIrvanavAraNAnAm // 153 // bhujaGgaprayAtam ihAmI mRgauSA vanAntasthalAnte sphura ghoNamAghrAya tRNyAmagaNyAm / yadevAtra tRNyaM" tRNaM yacca ruSyaM tadevAtra kunje jidha"santyamusmin // 154 // upajAtiH yadyattaTaM yadvidharatnajAsyA sNpraaptnirmaannmihaaclendr| tatsassamAsAdya mRgAstadAmA majanti jAtyantaratAmivetAH // 155 // upendravajA hari nmaNInAM vitatAn mayUlAn tRdA svAsthAca mRgIgaNo'yam / bhalandhakAmastadupAtamAji tRNAni "sasyAnyapi nopayukte // 15 // // 151 // idhara dekho, isa parvatake kinAreke samIpa lage hue asana jAtike vRkSoMkA bahuta-sA pIle raMgakA parAga tIvra vegavAle vAyuke dvArA U~cA ur3a-ur3akara AkAzameM chAyA huA hai aura suvarNake bane hue chatrako zobhA dhAraNa kara rahA hai // 152 // idhara, jharate hue madajalase bhare hue hAthiyoMke gaNDa-sthala khujalAnese jinakI choTI-choTI caTTAneM asta-vyasta ho gayI haiM aura vRkSa TUTa gaye haiM aisI isa parvatake kinArekI bhUmiyA~ madonmatta hAthiyoMkA mArga sUcita kara rahI haiM / bhAvArtha-caTTAnoM aura ghRkSoMko- TUTA-phUTA huA dekhanese mAlUma hotA hai ki yahA~se acche-acche madonmatta hAthI avazya hI Ate-jAte hoMge // 153 / / idhara dekho, isa parvatake latAgRhoMmeM aura vanake bhItarI pradezoMmeM ye hariNoMke samUha nAka phulA-phulAkara bahuta-se ghAsake samUhako sUghate haiM aura usameM jo ghAsa acchI jAna par3atI hai use hI khAnA cAhate haiM // 154|| idhara dekho, isa parvatakA jo-jo kinArA jisa-jisa prakArake ratnoMkA banA huA hai ye hariNa Adi pazu una-una kinArepara jAkara usI usI prakArakI kAntiko prApta ho jAte haiM aura aise mAlUma hone lagate haiM mAno inhoMne kisI dUsarI hI jAtikA rUpa dhAraNa kara liyA ho // 155 // idhara, yaha hariNiyoMkA samUha hare raMgake maNiyoMkI phailI huI kiraNoMko ghAsa samajhakara khA rahA hai parantu usase usakA manoratha pUrNa nahIM hotA isalie dhokhA khAkara pAsa hImeM lagI huI saca 1. kampitaH 2. niSThuravegeNa / 3. ApiGgalaH / 'babhraH syAt piGgale'pi ca' ityabhidhAnAt / 4. asanasya smbndho| 5. Adrita / 6. kapolasthalanigharSaNabyAja / 7. rugNa iti kvacit / 8. gireH / ... 9. sphurannAsikaM yathA bhavati tathA / 10. taNasaMhatim / 11. bhakSaNIyam / 12. atumicchanti / 13. prAptAH / mivaite pa0, ma0, la0 / 14. marakataratnAm / 15. tRNabudhyA / 16. tanmarakatazilAsamIpaM bhajantIti tadu- . pAntabhAji / 17. satyasvarUpANi / Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 438 AdipurANam zAlinI gAyantInAM kinnaroNAM vanAnte zRNvadgItaM hAriNaM hAriyUtham / arddhagrastorasRSTaniyattaNAgra grAsaM kiMci nmIlitAkSaM tadAste // 15 // 'yAtyantardUi vana vimba mahIdhrasyAsyotsaMge kiM gato'staM pataGgaH / ityAzaGkAmyAkulAbhyeti bhIti prAksAyAhvAt kokakAnto pakAntam // 15 // upendravajA / sadA praphullA vitatA nalinyaH sadAtra tanvanti rvaanlinyH| -- kSaranmadAH santatameva nAgAH sadA ca ramyAH phalino banAgAH // 15 // vasantatilakam - - asyAnusAnu vanarAjiriyaM vinIlA dhatte zriyaM nagapateH zaradabhramAsaH / zATI vinIlarucira prati pANDukAntenIlAmbarasya raciteva nitambadeze // 160 // chandaH (?) bibhracche NIdvitayavibhAge vanaSaNDaM bhAti zrImAnayamavanIdhmo vidhuvitraH / vegAviddhaM rucirasitAbhrojjvalamUrtiH paryantasthaM ghanamiva nIlaM suradantI // 16 // mAlinI surabhikusumareNUnAkiravizvadikkaM primlmilitaalivyktjhNkaarhyH| prativanamiha zaile vAti mandaM namasvAn prativihitanamogastraiNasaMbhogakhedaH // 162 // mucakI ghAsako bhI nahIM khA rahA hai // 156 / / idhara vanake madhyameM gAtI huI kinnara jAtikI deviyoMkA sundara saMgIta sunakara yaha hariNoMkA samUha AdhA cabAye hue tRNoMkA grAsa mu~hase bAhara nikAlatA huA aura netroMko kucha-kucha banda karatA huA cupacApa khar3A hai // 157|| idhara yaha sUryakA bimba isa parvatake madhya zikharakI oTameM chipa gayA hai isalie sUrya kyA asta ho gayA, aisI AzaMkAse vyAkula huI cakavI sAyaMkAlake pahale hI apane patike pAsa khar3I-khar3I bhayako prApta ho rahI hai // 158 / / isa parvatapara kamaliniyA~ khUba vistRta haiM aura ve sadA hI phUlI rahatI haiM, isa parvatapara bhramariyA~ bhI sadA guMjAra karatI rahatI haiM, hAthI sadA mada jharAte rahate haiM aura yahA~ke vanoMke vRkSa bhI sadA phUle-phale hue manohara rahate haiM // 159 // yaha parvata zarat Rtuke bAdalake samAna atizaya svaccha hai / isake zikharapara lagI huI yaha harI-bharI vana kI paMkti aisI zobhA dhAraNa kara rahI hai mAno balabhadrake atizaya sapheda kAntiko dhAraNa karanevAle nitamba bhAgapara nIle raMgakI dhotI hI pahanAyI ho // 160 / / yaha sundara parvata candramA ke samAna svaccha hai aura donoM hI zreNiyoMke bIca meM hare-hare vanoMke samUha dhAraNa kara rahA hai jisase aisA jAna paDatA hai mAno manohara aura sapheda meghake samAna ujjvala mUrtise sahita tathA vAyuke vegase Akara donoM ora samIpameM Thahare hue kAle-kAle meghoMko dhAraNa karanevAlA airAvata hAthI hI ho / / 161 / / jo sugandhita phUloMkI parAgako saba dizAoMmeM phailA rahA hai, jo sugandhike kAraNa ikaThTha hue. bhramaroMkI spaSTa jhaMkArase manohara jAna par3atA hai aura jo vidyAdhariyoMke sambhogajanita khedako dUra kara detA hai aisA vAyu isa parvatake pratyeka vanameM dhIre-dhIre bahatA 1. hariNAmidam / 2. manojJam / 3. prathamakavalam / 4. yAti sati / 5. pidhAnam / 6. ravi / 7. taraNiH / 8. aparAhaNAt prAgeva / 9. priyatamasamIpe / 10. krinnH| 11. vanavRkSAH / 12. saano| 13. megharucaH / 14. vastra / 15. rucirA -a0| 16. asamAnadhavalazaroradIdhiteH / 17. balabhadrasya / 18. candravaddhavalaH / 'vodhU tu vimalArthakam' ityabhidhAnAt / 19. vegena saMbaddham / 20. cikitsita vA nirAkRta / 21. strIsamUha / Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 439 ekonaviMzaM parva surayuvatisamAjasyAsya ca strIjanasya prakRti kRtamiyat syAdantara byaktarUpam / *stimitanayanamaindraM straiNametattu lIlAvalitalalitalolApAGgavIkSAvilAsam // 163 // vasantatilakam atrAyamunmadamadhuvratasevyamAna-gaNDasthalo gajapatirvanamAjihAnaH / dRSTvA hiraNmayataTIgirimaturasya-dAvAnalapratibhayAI vanamujjahAti // 16 // - jaladharamAlA bhannAnIlaM maNitaTamuccaiH pazyan meghAzakI naTati kalApI' hRSTaH / "kekAH kurvanviracitabarhATopo lokastattvaM gaNayati nArthI mUDhaH // 165 // puSpitAnA sarasi kalamamI ruvanti haMsAstaruSu ca kokilaSaTpadAH svananti / phalanamitazikhAzca pAdapaudhAH cala viTapai(vamAlayansyanAm // 166 // svAgatA manthara" vrajati kAnanamadhyAdeSa vAjivadanaH"sahakAntaH / saMspRzan stanataTa dayitAyAstasukhAnubhavamIlitanetraH // 16 // eSa siMhacamarImRgakoTIH sAnumivahati nirmalamUrtiH / santatIriva yazovisarasya svasya lopradhavalA rajatAdiH // 16 // rahatA hai // 162 // devAMganAoM tathA isa parvatapara rahanevAlI striyoMke bIca prakRtike dvArA kiyA huA spaSTa dIkhanevAlA kevala itanA hI antara hai ki devAMganAoMke netra TimakArase rahita hote haiM aura yahA~ko striyoMke netra lIlAse kucha-kucha Ter3he sundara aura caMcala kaTAkSoMke vilAsase sahita hote haiM // 163 / / idhara dekho, jisake gaNDasthalapara aneka unmatta bhramara ma~DarA rahe haiM aisA yaha vanameM praveza karatA huA hAthI isa girirAjake suvarNamaya taToMko dekhakara dAvAnalake Darase vanako chor3a rahA hai / / 164 / / idhara, nIlamaNike bane hue U~ce kinAreko dekhatA huA yaha mayUra meSakI AzaMkAse harSita ho madhura zabda karatA huA pU~cha uThAkara nRtya kara rahA hai so ThIka hI hai kyoMki mUrkha svArthI jana sacAIkA vicAra nahIM karate haiM // 165 / / idhara tAlAboMmeM ye haMsa madhura zabda kara rahe haiM aura vRkSoMpara koyala tathA bhramara zabda kara rahe haiM / idhara phaloMke bojhase jinakI zAkhAe~ nIcekI ora jhuka gayI haiM aise ye vRkSa apanI hilatI huI zAkhAoMse aise mAlUma hote haiM mAno kAmadevako hI bulA rahe hoN||166|| idhara apanI strIke stana-taTakA sparza karatA huA aura usa sukhake anubhavase kucha-kucha netroMko banda karatA huA yaha kinnara apanI strIke sAtha-sAtha vanake madhyabhAgase dhIre-dhIre jA rahA hai / / 167 / / yaha vijayArdha parvata apane zikharoMpara nirmala zarIravAle karor3oM siMha, karor3oM camarI gAyeM aura karor3oM mRgoMko dhAraNa kara rahA hai aura una sabase aisA mAlUma hotA hai mAno lodhravRkSake samAna sapheda apane yazasamUha 1. vijyaasNbndhinH| 2. svabhAvavihitam / 3. bhedH| 4. sthiradRSTi / 5. indrasaMbandhistrIsamUhaH / 6. etatstraNam vidyAdharasaMbandhI strIsamUhaH / 7. Agacchan / 'ohAG gatau' iti dhaatuH| 8. bhiiteH| 9. tyajati / 10. mayUraH / 11. dhvanIH / kekA a0| 12. svarUpam / 13. calaviTapA ityapi kvacit / balazAkhAH / 14. mandam / 15. kinnaraH / 'syAt kinnaraH kiMpuruSasturaMgavadano mayuH' ityabhidhAnAt / 16. striishitH| 17. stanasparzanasukha / 18. (puSpavizeSa) parAgaH / Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 AdipurANam yAsya sAnuSu tirviyudhAnAM rAjateSu' vanitAnugatAnAm / sA na nAkavasatI na himAdrau nApi mandaragirestaTamAge // 169 // vasantatilakam gaNDopalaM vanakarIndrakapolakA saMkrAntadAnasalilaplutamatra zaile / pazyannayaM dvipavizaktimanA mRgendro bhUyo'mihanti nakharairvilikhatyupAntam // 17 // siMho'yamatra gahane zanakairvibuddhau gyAjammate zikharamutpatituM kRtecchaH / . tanvan gireradhiguhA mukhamaTTahAsalakSmI zaracchazivarAmaladehakAntiH // 17 // mandAkrAntA rambhAdarerayamajagaraH sAmikarSan svamaGgaM pumjIbhUto gururiva girerAntramAro nikujhe| svazvAsaM vadanakuharaM''jyAdadAtyApatadmi vanyaH sattvaiH kila viladhiyA kSuSpratIkAramicchuH // 172 // pRthvI - bhayaM jalanidherjalaM spRzati sAnu mirvAridhi sta TAni zizirIkaroti giribharturasyAnvaham / . mahadvidhutavIcizIkarazatairajanosthitaH mahAnupagata janaM ziziravasya"nuSNAzayaH // 13 // kI santatiko hI dhAraNa kara rahA ho / / 168 / / apanI-apanI devAMganAoMke sAtha vihAra karate hue devoMko isa parvatake rajatamayI zikharoMpara jo santoSa hotA hai vaha unheM na to svargameM milatA hai, na himavAn parvatapara milatA hai aura na sumeru parvatake kisI taTapara hI milatA hai // 16 // idhara dekho, jo jaMgalI hAthiyoMke gaNDasthaloMko ragar3ase lage hue mada-jalase sara-batara ho rahA hai, aise isa pahAr3apara-kI gola caTTArako yaha siMha hAthI samajha rahA hai isIlie yaha use dekhakara bAra-bAra usapara prahAra karatA hai aura nAkhUnoMse samIpakI bhUmiko khodatA hai||170|| idhara isa vanameM zaraRRtuke candramAke samAna nirmala zarIrakI kAntiko dhAraNa karatA huA tathA isa parvatake guphArUpI mukhapara aTTahAsakI zobhA bar3hAtA huA yaha siMha dhIre-dhIre jAgakara jamuhAI le rahA hai aura parvatake zikharapara chalAMga mAranekI icchA kara rahA hai // 171 // idhara yaha latAgRhameM ajagara par3A huA hai, yaha parvatake bilameM-se apanA AdhA zarIra bAhara nikAla rahA hai aura aisA jAna par3atA hai mAno eka jagaha ikaTThA huA pahAr3akI aMtar3iyoMkA bar3A bhArI samUha hiiho| isane zvAsa rokakara apanA mu~harUpI bila khola rakhA hai aura use bila samajha kara usameM par3ate hue jaMgalI jIvoMke dvArA yaha apanI kSudhAkA pratikAra karanA cAhatA hai||172|| yaha parvata apane lambe phaile hue zikharoMse samudrake jalakA sparza karatA hai aura yaha samudra vAyuse kampita hokara nirantara uThatI huI laharoMkI aneka choTI-choTI bUMdoMse pratidina isa girirAjake taToMko zItala karatA rahatA hai so ThIka hI hai kyoMki jinakA antaHkaraNa zItala arthAt zAnta hotA hai aise mahApuruSa samIpameM Aye hue puruSako zItala arthAt zAnta karate hI haiM // 17 // wwwww - 1. rajatamayeSu / 2. svargAlaye / 3. sthUlapASANam / 4. karSaNagharSaNa / 5. aadit| 6. amitaaddyti| 7. zanaiH / 8. guhAmukhe / 9. arda nirgamayan / 10 purItatsamUhaH / 11. vivRNoti / 12. AgacchadbhiH / 13. Azritam / 14. zaityayuktahRdayaH / Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 441 ekonaviMzaM parva chandaH (?) gaGgAsindhU hRdayamivAsya sphuTamadreH bhisvA yAtau rasikatayA taTabhAgam / spRSTvA spRSTvA pavanavidhUtomika svaimacaM sINAM nanu mahatAmapyuru cetaH // 17 // sAnUnasya drutamupayAntI dhanasArAt sArAsArA jaladaghaTeyaM samasArAn / tArAtArA' dharaNidharasya svarasArA sArAd vyakti muhurupayAti stanitena // 175 // ___ mattamayUram sArAsArA sArasamAlA sarasIyaM sAraM kUjatyatra banAnte surakAnte / sArAsArA nIradamAlA namasIyaM tAraM manna" nisvanatItaH svanasArA // 17 // nisvAsyAdreH sAramaNoI taTamAgaM sAra" tAra cArutarAga ramaNIyam / saMmogAnte gAyati kAntaramayantI sA rantAraM cArutarAgaM ramaNIyam // 17 // puSpitAnA iha khacaravadhUnitambadeze lalitalatAlayasaMzritAH sahezAH / praNayaparavazAH samiddhadIptIhiyamupayAnti vilokya siddhanAryaH // 17 // ye gaMgA aura sindhu nadiyA~ rasika arthAt jalasahita aura pakSameM zrRMgAra rasase yukta honeke kAraNa isa parvatake hRdayake samAna taTako vidIrNa kara tathA vAyuke dvArA hilatI huI taraMgoMrUpI apane hAthoMse bAra-bAra sparza kara calI jA rahI haiM so ThIkahI hai kyoMki baDe paruSoMkA bar3A bhArI hadaya bhI siyoMke dvArA bhedana kiyA jA sakatA hai / / 174 / jisakI jala-varSA bahuta hI utkRSTa hai, jo muktAphala athavA nakSatroM ke samAna atizaya nirmala hai aura jisakI garjanA bhI utkRSTa hai aisI yaha meghoMkI ghaTA, adhika majabUta tathA jisake saba sthira aMza samAna haiM aise isa vijayA parvatake zikharoMke samIpa yadyapi bAra-bAra aura zIghra-zIghra AtI hai tathApi garjanAke dvArA hI prakaTa hotI hai| bhAvArtha-isa vijayAdha parvatake sapheda zikharoMke samIpa chAye hue sapheda-sapheda bAdala jabataka garajate nahIM haiM tabataka dRSTigocara nahIM hote // 175 / / idhara devoMse manohara banake madhyabhAgameM tAlAbake bIca idhara-udhara zreSTha gamana karanevAlI yaha sArasa pakSiyoMkI paMkti ucca svarase zabda kara rahI hai aura idhara AkAzameM jorase barasatI aura zabda karatI huI yaha meghoMko mAlA ucca aura gambhIra svarase garaja rahI hai // 176 / / ramaNa karaneke yogya, zreSTha nirmala aura sundara zarIravAle apane patiko prasanna karanevAlI koI strI saMbhogake bAda isa parvatake zreSThamaNiyoMse dedIpyamAna taTabhAgapara baiThakara jisake avAntara aMga atizaya sundara haiM, jo zreSTha haiM, U~ce svarase sahita haiM aura bahuta manohara haiM aisA gAnA gA rahI hai / / 177 // idhara isa parvatake madhyabhAgapara sundara latAgRhoMmeM baiThI huI patisahita premake paravaza aura dedIpyamAna kAntikI dhAraka vidyAdhariyoMko dekhakara siddha 1. AgacchatAm / -yAto p0|-yaatii ma0, la0 / 2. jalarUpatayA rAgitayA ca / 3. adhikabalAt / 4. utkRSTavegavadvarSati / 5. samAnasthirAvayavAn / 6. tArA yA AyAmavatI tArA / nirmalA tArA / tArA iti pakSe atinirmalA svarasArAzabdenotkRSTA / 7. gmnaagmnvtii| 8. amaraimanohare / 9. adhikotkRSTA vegavaDarSavatI vA / 10 ucca yathA bhavati tathA / 11. gambhIram / 12. nirghossotkRssttaa| 13. utkRSTaralapravRddham / 14. sthiram / 15. gabhIram ujjvalaM vaa| 16. kAntataravRkSam / 17. priyatamam / 18. ramaNazIlam / 19. abhItarAgam vyaktarAgam / 20. strii| 21. priytmshitaaH| 22. devabhedastriyaH / Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 AdipurANam vasantatilakam zrImAnayaM nRsurakhecaracAraNAnAM senyo jagatrayagururvidhu'vIdhrakIrtiH / tuGgaH zucirmaratasaMzrita pAdamUlaH pAyAd yuvAM pururivAnavamo mahIdhraH // 179 // itthaM giraH phaNipatI sanayaM bruvANe tau taM girIndramaminanya kRtAvatArau / prAvikSatA samamanena puraM parAddharthamuttuGgaketuratha nUpuracakravAlam // 180 // tatrAdhiropya pariviSTaramA garI yuSmAkamityabhiM dadharakhacarAnsamastAn / rAjyAbhiSekamanayoH pracakAra dhIro vidyAdharIkaradhRtaiH pRthuhemakummaiH // 18 // martA namirbhavatu saMprati dakSiNasyAH zreNyA divaH zatamakho'dhipatiryathaiva / zreNyA bhavedvinamirapyavanamyamAno vidyAdharairavahitaizciramuttarasyAm // 182 // jAtike devoMkI striyA~ lajjita ho rahI haiM // 178 // yaha vijayAdha parvata bhI vRSabha jinendrake samAna hai kyoMki jisa prakAra vRSabhajinendra zrImAn arthAt antaraMga aura bahiraMga lakSmIse sahita haiM usI prakAra yaha parvata bhI zrImAn arthAt zobhAse sahita hai / jisa prakAra vRSabhajinendra manuSya deva vidyAdhara aura cAraNa Rddhi-dhArI muniyoMke dvArA sevanIya haiM usI prakAra yaha parvata bhI unake dvArA sevanIya hai arthAt ve sabhI isa parvatapara vihAra karate haiN| vRSabhajinendra jisa prakAra tInoM jagatke guru haiM usI prakAra yaha parvata bhI tInoM jagatmeM guru arthAt zreSTha hai| jisa prakAra vRSabhajinendra candramAke samAna ujjvala kIrtike dhAraka haiM usI prakAra yaha parvata bhI candra-tulya ujjvala kIrtikA dhAraka hai, vRSabhajinendra jisa prakAra tuMga arthAt udAra haiM usI prakAra yaha parvata bhI tuMga arthAt U~cA hai, vRSabhajinendra jisa prakAra zuci athAt pavitra hai usI prakAra yaha parvata bhI zUci athAt zukla hai tathA jisa prakAra vRSabhajinendrake pAdamUla arthAt caraNakamala bharata cakravartIke dvArA Azrita haiM usI prakAra isa parvata ke pAdamUla arthAt nIceke bhAga bhI digvijayake samaya guphAmeM praveza karaneke lie bharata cakravartIke dvArA Azrita haiM athavA isake pAdamUla bharata kSetrameM sthita haiM / isa prakAra bhagavAn vRSabhajinendrake samAna atizaya utkRSTa yaha vijayA parvata tuma donoMko rakSA kare // 179 / / isa prakAra yuktisahita dharaNendrake vacana kahanepara una donoM rAjakumAroMne bhI usa girirAjakI prazaMsA kI aura phira usa dharaNendra ke sAtha-sAtha nIce utarakara atizaya-zreSTha aura U~cI-U~cI dhvajAoMse suzobhita rathanU puracakravAla nAmake nagarameM praveza kiyA // 18 // dharaNendrane vahA~ donoMko siMhAsanapara baiThAkara saba vidyAdharoMse kahA ki ye tumhAre svAmI haiM aura phira usa dhIra-vIra dharaNendrane vidyAdhariyoMke hAthoMse uThAye hue suvarNake bar3e-bar3e kalazoMse ina donoMkA rAjyAbhiSeka kiyA / / 181 // rAjyAbhiSekake bAda dharaNendrane vidyAdharoMse kahA ki jisa prakAra indra svargakA adhipati hai usI prakAra yaha nami aba dakSiNa zreNIkA adhipati ho aura aneka sAvadhAna vidyAdharoMke dvArA namaskAra kiyA gayA yaha vinami cirakAla 1. candravannirmala / 2. bharatakSetre saMzritapratyantaparvatamUlaH / pakSe bharatarAjena saMsevitapAdamUlaH / 3. anavamaH na vidyate avamaH avamAnanaM yasya sa sundara ityarthaH / 4. sahetukam / 5. prazasya / 6.vihitAvataraNau / 7. phaNirAjena / 8. bruvat / 9. sAvadhAnaH / Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekonaviMza parva devo jagadgururasau vRSabho'numatya' zrImAnimau prahitavAn jagatAM vidhaataa| tenAnayoH khacarabhUpatayo'nurAgAdAjJAM vahantu zirasetyavadat phaNIndraH // 183 // tatpuNyato guruviyoganirUpaNAcca nAgAdibhatarucitAdanuzAsanAcca / te tattathaiva khacarAH pratipedire drAk kArya hi siddhayati mahaniradhiSTitaM yat // 184 // gAndhAra pannagapadopapade ca vidye datvA phaNA vadadhipo vidhivatsa tAbhyAm / dhIro visarya nayavidvinatI kumArau svAvAsameya ca jagAma kRtakAryaH // 185 // mAlinI atha gatavati tasminnAgarAje'garAje ti madhikamadhatto tau yuvAnau yuvaano'| muhurupahRta nAnAnUnabhoganabhogaimukulita karamaulibyanamArAdhyamAnau // 186 // "niyatimiva khagAmekhalA tAmalaDhayAM ''sukRtijananivAsAvApsanAkAnukArAm / jinasamavasUtiM vA vizvalokAbhinanyA namivinamikumArAvadhya vAtAmudAtAm // 187 // / mandAkrAntA vidyAsindi "vidhiniyamitAM mAnayanto nayantau vidyAvRddhaiH samamabhimatAmartha siddhi prasiddhim / vidyAdhInAn SaDnusukhadAnnivizantau ca bhogAn to tatrAdau "sthitimabhajatAM khecaraiH saMvibhaktAm // uttara-zreNIkA adhipati rhe| karmabhUmirUpI jagatko utpanna karanevAle jagadguru zrImAn bhagavAn vRSabhadevane apanI sammatise ina donoMko yahA~ bhejA hai isalie saba vidyAdhara rAjA premase mastaka jhukAkara inakI AjJA dhAraNa kreN||182-183|| una donoMke puNyase tathA jagadguru bhagavAn vRSabhadevakI AjJAke nirUpaNase aura dharaNendrake yogya upadezase una vidyAdharoMne vaha saba kArya usake kahe anusAra hI svIkRta kara liyA thA so ThIka hI hai kyoMki mahApuruSoM ke dvArA hAthameM liyA huA kArya zIghra hI siddha ho jAtA hai // 184 / / isa prakAra nayoMko jAnanevAle dhIra-vIra dharaNendrane una donoMko gAndhArapadA aura pannagapadA nAmako do vidyAe~ dI aura phira apanA kArya pUrA kara vinayase jhuke hue donoM rAjakumAroMko chor3akara apane nivAsasthAnapara calA gayA / / 185 / / tadanantara dharaNendrake cale jAnepara nAnA prakArake sampUrNa bhogopabhogoMko bAra-bAra bheMTa karate hue vidyAdhara loga hAtha jor3akara mastaka navAkara spaSTa rUpase jinakI sevA karate haiM aise ve donoM kumAra usa parvatapara bahuta hI santuSTa hue the // 186 / / jo apane-apane bhAgyake samAna alaMghanIya hai, puNyAtmA jIvoMkA nivAsa honeke kAraNa jo svargakA anukaraNa karatI hai tathA jo jinendra bhagavAna ke samavasaraNake samAna saba logoMke dvArA vandanIya hai aisI usa vijayAdha parvatakI mekhalApara ve donoM rAjakumAra sukhase rahane lage the / / 187 // jinhoMne svayaM vidhipUrvaka aneka vidyAe~ siddha kI haiM aura vidyAmeM car3he-bar3he puruSoMke sAtha milakara apane abhilaSita arthako siddha kiyA hai aise ve donoM hI kumAra vidyAoMke adhIna prApta honevAle tathA chahoM RtuoMke sukha denevAle bhogoMkA upabhoga karate hue usa parvatapara vidyAdharoMke dvArA vibhakta ko huI sthitiko prApta hue the| bhAvArtha-yadyapi ve janmase vidyAdhara nahIM the tathApi vahA~ jAkara unhoMne svayaM aneka vidyAe~ siddha kara lI thIM 1. anumati kRtvA / 2. preritavAn / 3. tena kAraNena / 4. tvatpuNyataH tvatkumArayoH sukRtAta / 5. anumedire / 6. Athitam / 7. gAndhAravidyA pannagavidyA ceti dve vidye / 8. phaNIzvaraH / .9. saMtoSam / 10.-madhAttAMpa0, a0, da0, la0, ma0 / 11. samparka kurvaannii| 'yu mizraNe' / 12. prApta / 13. kuGmalita, hastaghaTitamakuTaM yathA bhavati tathA / 14. vidhim / 15. puNyavajjana, pakSe surajana / 16. iva / 17. adhivasati sma / 18. vidhAna / 19. prayojanam / 20. maryAdAm / Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam AjJAmU huH khaccaranarapAH sannatairuttamAGyUnoH sevAmanunayaparAmanayorAcarantaH / kvemI jAtI kva ca padamidaM nyakkRtArAticakraM khe khendrANAM ghaTayati nRNAM puNyamevAramanInam // 189 // mAlinI namiranamayaduracarmogasaMpatpratItAn gaganacarapurIndrAn dakSiNazreNimAjaH / vinamirapi vinamrAnAtanoti sma vizvAn khacarapuravarezAnuttarazreNimAjaH // 19 // zArdUlavikrIDitam / tAvitthaM pravibhajya rAjatanayo vaidyAdharI tAM zriyaM bhuJjAnau vijayArdhaparvatataTe niSkapaTakaM tasthatuH / puNyAdityanayovibhUtirabhavallokezapAdAbhitoH puNyaM tena kurudhvamabhyudayadA lakSmI samAzaMsavaH // 19 // natvA devamimaM carAcaraguruM trailokyanAthArcitaM maktI tI sukhamApatuH samucitaM vidyaadhraadhiishvrii| tasmAdAdiguruM praNamya zirasA makyArcayanvanino vAnchantaH sukhamakSayaM jinaguNaprAptiM ca naizreyasIm // 192 // ityAre bhagavajjinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe namivinamirAjyapratiSThApana nAmaikonaviMzatitamaM parva // 16 // STI aura dUsare vidyAvRddha manuSyoMke sAtha milakara ve apanA abhilaSita kAya siddha kara lete the isalie ki mAna hI bhogopabhoga bhogate rahate the // 188 / / ina donoM kumAroMko prasanna karanevAlI sevA karate hue vidyAdhara loga apanA-apanA mastaka jhukAkara una donoMkI AjJA dhAraNa karate the| gautama svAmI rAjA zreNikase kahate haiM ki he rAjan , ye nami aura vinami kahA~ to utpanna hue aura kahA~ unheM samasta zatruoMko tiraskRta karanevAlA yaha vidyAdharoMke indrakA pada milaa| yathArthameM manuSyakA puNya hI sukhadAyI sAmagrIko milAtA rahatA hai // 189 // nami kumArane bar3I-bar3I bhogopabhogakI sampadAoMko prApta hue dakSiNa zreNIpara rahanevAle samasta vidyAdhara nagariyoMke rAjAoMko vazameM kiyA thA aura vinamine uttarazreNIpara rahanevAle samasta vidyAdhara nagariyoMke rAjAoMko namrIbhUta kiyA thA // 190 / / isa prakAra ve donoM hI rAjakumAra vidyAdharoMkI usa lakSmIko vibhakta kara vijayA parvatake taTapara niSkaMTaka rUpase rahate the / he bhavya jIvo, dekho, bhagavAn vRSabhadevake caraNoMkA Azraya lenevAle ina donoM kumAroMko puNyase ho usa prakArako vibhUti prApta huI thI isalie jIva svarga AdikI lakSmI prApta karanA cAhate hai ve eka puNyakA hI saMcaya kareM // 19 // cara aura acara jagatke guru tathA tIna lokake adhipatiyoM-dvArA pUjita bhagavAn vRSabhadevako namaskAra kara hI donoM bhakta vidyAdharoMke adhIzvara hokara ucita sukhako prApta hue the isalie jo bhavya jIva mokSarUpI avinAzI sukha aura parama kalyANarUpa jinendra bhagavAnke guNa prApta karanA cAhate haiM ve Adiguru bhagavAna vRSabhadevako mastaka jhukAkara praNAma kareM aura unhIMkI bhaktipUrvaka pUjA kareM // 192 // isa prakAra bhagavajjinasenAcArya praNIta triSaSTilakSaNa zrI mahApurANasaMgrahameM namivinamikI rAjyaprAptikA varNana karanevAlA unnIsavA~ parva samApta huA // 1 // jo jI 1. khacaratanayAH a0| 2. zUnye kheTendrANAm pa0, d.| 3. AtmahitaM vastu / 4. vidyAdharasambandhinIm / 5. prmeshvrcrnnaashrityoH| 6. kAraNena / 7. icchavaH / Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizaM parva prapUryante sma SaNmAsAstasyAyo yogadhAriNaH / guromerorivAcintyamAhAtmyasyAcalasthiteH // 1 // tato'sya matirityAsId 'yatica_prabodhane / kAyAsthityarthanirdoSaviSvANAnveSaNaM prati // 2 // bhaho bhagnA mahAvaMzA batAmI navasaMyatAH / sanmArgasyAparijJAnAt sayo'bhImiH parISahaiH // 3 // mArgaprabodhanAthaM ca muktezca sukhasiddhaye / kAyasthityarthamAhAraM darzayAmastato'dhunA // 4 // na kevalamayaM kAyaH karzanIyo mumukSumiH / nApyulkaTarasaiH poSyo mRSTariSTazca valmanaH // 5 // vaze yathA syurakSANi nota dhAvantyanUtpatham / tathA prayatitamyaM syAd vRttimAzritya madhyamAm // 6 // doSaniharaNAyeSTA upavAsAyupakramAH / prANasandhAraNAyAyamAhAraH sUtradarzitaH // 7 // kAyaklezo matastAvanna saMklezo'sti yAvatA / saMkleze yasamAdhAnaM mArgAt pracyutireva ca // 4 // siddhyai saMyamayAtrAyA "stattanusthitimicchamiH / prAyo nirdoSa AhAro rasAsaMgAd vinrssibhiH||9|| magavAniti nizcinchan yogaM saMhRtya dhAradhIH / pracacAla mahIM kRtsnAM cAlayanniva vikramaH // 10 // athAnantara-jinakA mAhAtmya acintya hai aura jo meru parvatake samAna acala sthitiko dhAraNa karanevAle haiM aise jagadguru magavAn vRSabhadevako yoga dhAraNa kiye hue jaba chaha mAha pUrNa ho gaye // 1 // taba yatiyoMkI caryA arthAt AhAra lenekI vidhi batalAne ke uddezyase zarIrakI sthitike artha nirdoSa AhAra hU~Dhane ke lie unakI isa prakAra buddhi utpanna huI-ve aisA vicAra karane lage // 2 // ki bar3e duHkhakI bAta hai ki bar3e-bar3e vaMzoMmeM utpanna hue ye navadIkSita sAdhu samIcIna mArgakA parijJAna na honeke kAraNa ina kSudhA Adi parISahoMse zIghra hI bhraSTa ho gaye / / 3 / / isalie aba mokSakA mArga batalAneke lie aura sukhapUrvaka mokSakI siddhike lie zarIrakI sthiti artha AhAra lenekI vidhi dikhalAtA hU~ // 4 // mokSAbhilASI muniyoMko yaha zarIra na to kevala kRza hI karanA cAhie aura na rasIle tathA madhura manacAhe bhojanoMse ise puSTa hI karanA cAhie / / 5 / / kintu jisa prakAra ye indriyA~ apane vazameM raheM aura kumArgakI ora na do usa prakAra madhyama vRttikA Azraya lekara prayatna karanA cAhie // 6 // vAta, pitta aura kapha Adi doSa dUra karaneke lie upavAsa Adi karanA cAhie tathA prANa dhAraNa karaneke lie AhAra grahaNa karanA bhI jaina-zAstroMmeM dikhalAyA gayA hai| kAyakleza utanA hI karanA cAhie jitanese saMkleza mho| kyoMki saMkleza ho jAnepara citta caMcala ho jAtA hai aura mArgase bhIcyata honA par3atA hai| isalie saMyamarUpI yAtrAkI siddhike lie zarI sthiti cAhanevAle muniyoMko rasoMmeM Asakta na hokara nirdoSa AhAra grahaNa karanA cAhie / / 9 / / isa prakAra nizcaya karanevAle dhIra-vIra bhagavAn vRSabhadeva yoga samApta kara apane caraNanikSepoM ( DagoM) ke dvArA mAno samasta pRthvIko kampAyamAna karate hue vihAra karane lge||10|| 1. yatyAcAra / 2. bhojanagaveSaNam / 3. kRzIkaraNIyaH / 4. mukhapriyaH / 5. aahaaraiH| 6. uta athavA / no vidhAvantyanUtpatham la, m0| 7. gacchanti / 8. unmArga prati / 9. paramAgame pratipAditaH / 10. praapnnaayaaH| 11. tat kAraNAt / 12. svAdAsaktimantareNa / 13. parihRtya / 14. pdnyaasH| Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 AdipurANam tadA bhahArake yAti' mahAmerAvivonate / dharaNo pAdavinyAsAn pratyaicchadanukampinI // 11 // dhAtrI padamarAkrAntA saMnyamaMkSyadadhastale / nAbhaviSyatprayatnazcettapasIryAzrite vibhoH // 12 // tataH purAkaramAmAn samaDambAn sakharvaDAn / sakheTAn vijahAroccaiH sa zrImAn jaGgamAdrivat // 13 // yato yataH padaM dhatte maunI cayoM sma saMzritaH / tatastato janAHprItAH praNamantyetya sambhramAt // 14 // prasIda deva kiM kRtyamiti kecija gurgiram / "tUSNombhAvaM vrajantaM ca kaMcittamanuvavrajuH // 15 // pare parArdhyaratnAni samAnIya puro nyadhuH / ityUcuzca prasIdainAmijyA pratigRhANa naH // 16 // ....... vastuvAhanakoTIzca vibhoH kecidaDhokayan" / bhagavAMsvAsvanathisyAt tUSNIkAM vijahAra saH // 17 // kecit nagvastragandhAdInAnayanti sma sAdaram / bhagavan paridharasveti paTalyAM saha bhUSaNaiH // 18 // kecit kanyAH samAnIya rUpayauvanazAlinIH / pariNAyayituM devamudyatA dhigvimUDhatAm // 19 // kecinmajjanasAmagryA saMzrityo pArudhana vibhum / pare mojanasAmagrI puraskRtyopatasthira // 20 // jisa samaya mahAmeruke samAna unnata bhagavAn vRSabhadeva vihAra kara rahe the usa samaya kampAyamAna huI yaha pRthivI unake caraNakamaloMke nikSepako svIkRta kara rahI thI // 11 / / yadi usa samaya bhagavAn vRSabhadevane IryAsamitise yukta tapazcaraNa dhAraNa karanemeM prayatna na kiyA hotA to sacamuca hI yaha pRthivI unake caraNoMke bhArase dabakara adholokameM DUba gayI hotii| bhAvArtha-bhagavAna IryAsamitise gamana karaneke kAraNa pole-pole paira rakhate the isalie pRthvIpara unakA adhika bhAra nahIM par3atA thA / 12 / / tadanantara calate hue parvatake samAna unnata aura zobhAyamAna bhagavAn vRSabhadevane aneka nagara, grAma, maDamba, kharvaTa aura kheToMmeM vihAra kiyA thA // 13 // muniyoMkI caryAko dhAraNa karanevAle bhagavAn jisa-jisa ora kadama rakhate the arthAt jahA~-jahA~ jAte the vahIM-vahIMke loga prasanna hokara aura bar3e saMbhramake sAtha Akara unheM praNAma karate the // 14 // unameM se kitane hI loga kahane lagate the ki he deva, prasanna hoie aura kahie ki kyA kAma hai tathA kitane hI loga cupacApa jAte hue bhagavAnake pIche-pIche jAne lagate the||15|| anya kitane hI loga bahamalya ratna lAkara bhagavAna ke sAmane rakhate the aura kahate the ki deva, prasanna hoie aura hamArI isa pUjAko svIkRta kIjie // 16 // kitane hI loga karor3oM padArtha aura karor3oM prakArakI savAriyA~ bhagavAnake samIpa lAte the parantu bhagavAnako una sabase kucha bhI prayojana nahIM thA isalie ve cupacApa Age vihAra kara jAte the||17|| kitane hI loga mAlA, vastra, gandha aura AbhUSaNoMke samUha AdarapUrvaka bhagavAnke samIpa lAte the aura kahate the ki he bhagavan , inheM dhAraNa kIjie // 18|| kitane hI loga rUpa aura yauvanase zobhAyamAna kanyAoMko lAkara bhagavAna ke sAtha vivAha karAneke lie taiyAra hue the so aisI mUrkhatAko dhikkAra ho // 19 // kitane hI loga snAna karanekI sAmagrI lAkara bhagavAnko ghera lete the aura kitane hI loga bhojanakI sAmagrI sAmane rakhakara prArthanA karate the ki vibho, maiM snAna 1. Agacchati sati / 2. sviikRtvtii| pAdavikSepasamaye pANitalaM prasArya pAdau dhatavatIti bhAvaH / 3. calanavatI, dhvanau kRpAvatI / 4. adhikaM nimajjanamakariSyat tarhi pAtAle nimajjatItyarthaH / 'Tumasjo zuddhau' / luG / satyamajhya-da0, la0, ma0 / 5. ii-smityaashrite| 6. samaTambAn sakhavaTAn la0, ma0, da0 / 7. munisaMbandhinIm / 8. vartanAm / 9. Agatya / 10. UcuH / 11. tUSNImityarthaH / 12. saha gacchanti sma / 13. gurorane nyasyanti sma / 14. prApayAmAsuH / 15. anabhilASitvAt / 16. svArthe kapratyayAt, tUSNomityarthaH / tUSNIkaM da0, 50, s0| 17. paTalyA a0, 50, da0, la0, m0| 18. prArthayanti sma / 19. pUjayAmAsuH / Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizaM parva vibho bhojanamAnItaM prasIdopavizAsane / samaM majjanasAmagrathA nirviza snAnabhojane // 21 // eSo'aliH kRto'smAbhiH prasIdAnugRhANa naH / ityake'dhyaSiSan mugdhA vibhumajJAtatarakramAH // 22 // kecit pAdAnupAdAya tatpAMzusparzapAvanaiH / praNatairmastakai thamanAthiSata bhuktaye // 23 // idaM khAdyamidaM svAdyamidaM mojyaM pRthagvidham / muhurmuhuridaM peyaM hRdyamApyAyanaM tanoH // 24 // tairityaddhyeSyamANo'pi sambhrAntairanamijJakaiH / na kalpyamiti manvAnAstUSNImevApasasivAn // 25 // vimornigUDhacaryasya mataM jnyaatumniishvraaH"| kecit kartavyatAmUDhAH sthitAzcitreSvivArpitAH // 26 // saputradArairanyaizca padAlagnarudazrubhiH / kSaNavighnitataccoM bhUyo'pi vijahAra saH // 27 // ityasya paramAM caryA crto'jnyaatcryyaa| jagadAzcaryakAriNyA mAsAH SaDapare yayuH // 28 // tataH saMvatsare pUrNe puraM hAstinasAhavayam / kurujAGgaladezasya lalAma vAsasAda saH // 29 // tasya pAtA"tadAsIcca kuruvaMzazikhAmaNiH / somapramaH prasannAramA somasaumyAnano nRpaH // 30 // tasyAnujaH kumAro'bhUccheyAn zreyAnguNodayaiH / rUpeNa manmathaH kAntyA zazI dIptyA" sa mAnumAn // 31 // kI sAmagrIke sAtha-sAtha bhojana lAyA hU~, prasanna hoie, isa Asanapara baiThie aura snAna tathA bhojana kIjie / 20-21 // caryAkI vidhiko nahIM jAnanevAle kitane hI mUrkha loga bhagavAnse aisI prArthanA karate the ki he bhagavan , hama loga donoM hAtha jor3ate haiM, prasanna hoie aura hameM anugRhIta kIjie // 22 // kitane hI loga bhagavAnke caraNa-kamaloMko pAkara aura unakI dhUlike sparzase pavitra hue apane mastaka jhukAkara bhojana karane ke lie unase bAra-bAra prArthanA karate the // 23 // aura kahate the ki he bhagavan, yaha khAdya padArtha hai, yaha svAdya padArtha hai, yaha judA rakhA huA bhojya padArtha hai, aura yaha zarIrako santuSTa karanevAlA, atizaya manohara bArabAra pIne yogya peya padArtha hai isa prakAra saMbhrAnta hue kitane hI ajJAnI loga bhagavAnase bAravAra prArthanA karate the parantu 'aisA karanA ucita nahIM hai' yahI mAnate hue bhagavAn cupacApa vahA~se Age cale jAte the||24-25|| jinakI caryAkI vidhi atizaya gupta hai aise bhagavAnke abhiprAyako jAnaneke lie asamartha hue kitane hI loga kyA karanA cAhie, kyA nahIM karanA cAhie isa viSayameM mUDha hokara citralikhitake samAna nizcala hI khar3e raha jAte the / / 26 / / anya kitane hI loga A~khoMse A~sU DAlate hue apane putra tathA triyoMsahita bhagavAnke caraNoM meM A lagate the jisase kSaNa-bharake lie bhagavAnakI caryA meM vighna par3a jAtA thA parantu vighna dUra hote hI ve phira bhI Ageke lie vihAra kara jAte the // 27 / isa prakAra jagatko Azcarya karanevAlI gUDha caryAse utkRSTa caryA dhAraNa karanevAle bhagavAnke chaha mahIne aura bhI vyatIta ho gaye // 28 // isa taraha eka varSa pUrNa honepara bhagavAn vRSabhadeva kurujAMgala dezake AbhUSaNake samAna suzobhita hastinApura nagara meM pahu~ce // 29 // usa samaya usa nagarake rakSaka rAjA somaprabha the| rAjA somaprabha kuruvaMzake zikhAmaNike samAna the, unakA antaHkaraNa atizaya prasanna thA aura mukha candramAke samAna saumya thaa.||30|| unakA eka choTA bhAI thA jisakA nAma zreyAnsakumAra thaa| vaha zreyAnsakumAra guNoMkI vRddhise zreSTha thA, rUpase kAmadevake samAna thA, kAntise candramA 1. satkArapUrvakaM prArthitavantaH / 'iSa icchAyAm NyantAt lung'| 2. praarthyaamaasuH| anAdhiSata ityapi kvacit / 3. bhoktuM yogyam / 4. pAtu yogyam / 5. santRptikArakam / 6. prArthya mAnaH / 7. itastataH paribhramabhiH / 8.na kRtyam / 9. apasarati sm| gatavAnityarthaH / 10. abhipraaym| 11. asamarthAH / 12. pAdAlagna-la0, ma0, a0| pAdalagna-40, d0| 13. sA cAso caryA ca taccaryA kSaNaM vinitA taccaryA yasya / 14. hAstinamityAhvayena sahitam / 15. 'lalAma ca lalAmaM ca bhUSAbAlakviAjiSu / ' tilakamityarthaH / 16. pAlakaH / 17. ttkaale| 18. prsnnbuddhiH| 19. tejsaa| Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 AdipurANam dhanadevacaro yo'sAvahamindro divaicyutaH / sa yAnityabhUmcha yaH prajAnAM zreyasAM nidhiH // 32 // so'darzad bhagavatyasyAM puri saMnibhimaSyati / zarvaryAH pazcima yA svapnAnetAn zumAvahAn // 33 // sumerumaikSatottuGgaM hiraNmayamahAtanum / kalpadrumaM ca zAkhAprakambi bhUSaNabhUSitam // 34 // siMha saMhAra saMdhyAma kasarokha rakandharam / aGgAprakagnamRtsnaM ca vRSabhaM kUlamudrujam // 35 // sUryendU bhuvanasyeva nayane prasphuradayutI / sarasvantamapi progcai:dhi ratnAcitANasam // 36 // aSTamaGgaladhArINi bhUtarUpANi cAmataH / so'pazyad bhagavatpAdadarzanaikaphalAnimAn // 37 // saprazrayamathAsAtha pramAte prItamAnasaH / somaprabhAva tAn svapnAn yathAraSTaM nyavedayat // 30 // tataH purodhAH"kalyANaM phalaM teSAmabhASata / prsrhmaanjyotsnaaprdhautkkubntrH||39|| merusandarzanAddevo yo meruriva suunntH| merI prAptAbhiSekaH sa gRhamaMpyati naH sphuTam // 40 // tadaguNonnatimanye ca svapnAH saMsacayasyamI / tasyAnurUpavinayairmahAn puNyodayo'dya naH // 41 // prazaMsAM jagati khyAtimanalpA lAmasaMpadam / prApsyAmo nAtra sandiAH kumArazcAtra tasvavit // 42 // ke samAna thA aura dIptise sUryake samAna thA // 31 // jo pahale dhanadeva thA aura phira ahamindra huA thA vaha svargase caya kara prajAkA kalyANa karanevAlA aura svayaM kalyANoMkA nidhisvarUpa zreyAnsakumAra huA thA // 32 / / jaba bhagavAn isa hastinApura nagarake samIpa Aneko hue taba zreyAnsakumArane rAtrike pichale paharameM nIce likhe svapna dekhe // 33 // prathama hI suvarNamaya mahA zarIrako dhAraNa karanevAlA aura atizaya U~cA sumeru parvata dekhA, dUsare svapna meM zAkhAoMke agrabhAgapara laTakate hue AbhUSaNoMse suzobhita kalpavRkSa dekhA, tIsare svapnameM pralayakAlasambandhI sandhyAkAlake meghoMke samAna pIlI-pIlI ayAlase jisakI prIvA U~cI ho rahI hai aisA siMha dekhA, cauthe svapnameM jisake sIMgake agrabhAgapara miTTI lagI huI hai aisA kinArA ukhAr3atA huA baila dekhA, pA~caveM svapnameM jinakI kAnti atizaya dedIpyamAna ho rahI hai, aura jo jagatake netroMke samAna haiM aise sUrya aura candramA dekhe, chaThe svapnameM jisakA jala bahuta U~cI uThatI huI laharoM aura ratnoMse suzobhita ho rahA hai aisA samudra dekhA tathA sAtaveM svapnameM aSTamaMgala dravya dhAraNa kara sAmane khar3I huI bhUta jAtike vyantara devoMkI mUrtiyA~ dekhIM / isa prakAra bhagavAnke caraNakamaloMkA darzana hI jinakA mukhya phala hai aise ye Upara likhe hue sAta svapna zreyAnsakumArane dekhe // 34-37 // tadanantara jisakA citta atizaya prasanna ho rahA hai aise zreyAnsakumArane prAtaHkAlake samaya vinayasahita rAjA somaprabhake pAsa jAkara unase rAtrike samaya dekhe hae ve saba svapna jyAka-tyoM kaha // 38 // tadanantara jisakI phailatI huI dAtAkI kiraNa saba dizAe~ atizaya svaccha ho gayIM haiM aise purohitane una svapnoMkA kalyANa karanevAlA phala kahA // 39 // vaha kahane lagA ki he rAjakumAra, svapnameM meruparvatake dekhanese yaha prakaTa hotA hai ki jo meruparvatake samAna atizaya unnata (U~cA athavA udAra) hai aura meruparvatapara jisakA abhiSeka huA hai aisA koI deva Aja avazya hI apane ghara AyegA // 40 // aura ye anya svapna bhI unhIMke guNoMkI unnatiko sUcita karate haiN| Aja una bhagavAnke yogya kI huI vinayake dvArA hama logoMke bar3e bhArI puNyakA udaya hogA // 41 // Aja hama loga jagatmeM bar3I bhArI prazaMsA prasiddhi aura lAbhasampadAko prApta hoMge-isa viSayameM kucha bhI sandeha nahIM hai aura kumAra 1. AzrayaNIyaH / 2. samIpamAgamiSyati sati / 3. prlykaalH| 4. saMdhyAbhra-da0, la0, m0| 5. utkaTa, bhayaMkara / 6. taTaM khanantam / 7. samudram / 'sarasvAn sAgaro'rNavaH' ityabhidhAnAt / 8. ratnAkIrNajalam / 9. vyantaradevatArUpANi / 10. puraH / 11. purohitaH / 12. sandehaM na kurmaH / 13. asmin viSaye / 14. ythaasvruupvedii| Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizaM parva iti tadvacanAt prItau tau tassaMkathavA sthitI / yAvattAvacca yogIndraH prAvizaddhAstinaM puram // 43 // tadA kolAhalo bhUyAnabhUsatsaMdirakSayA / itastatazca milatA' paurAkhA mukhaniHsRtaH // 44 // bhagavAnAdikartAsmAn prapAlayitumAgataH / pazyAmo'tra drutaM gatvA pUjayAmazca bhaktitaH // 45 // vanapradezAd bhagavAn pratyAvRttaH sanAtanaH / anugRhItumavAsmAnisyUcuH kecanocitam // 46 // kecit parApara zasya saMdarzanasamutsuknaH / paurAsvakAnyakartanyAH saMdadhAvurito'mutaH // 47 // bhayaM sa bhagavAn dUrAmalakSyate prAMzuvigrahaH / girIndra iva niTasa jAsyakAJcanasacchaviH // 48 // zrUyate yaH zrutazratyA' jagadevapitAmahaH / sa naH sanAtano diyA yAtaH pratyakSasaMnidhim // 49 // raTe'smin saphale netre zrute'smin saphale zrutI / smRte'smin janturazo'pi brajasyanta:pavitratAm // 50 // sarvasaMgavinirmuko 'dIpraprottukavigrahaH / 'dhanarodhavinirmukto bhAti mAsvAniva prabhuH // 51 // idamAvarSamAzcarya vadeSa jagatAM patiH / viharatyevamekAkI tyaktasarvaparicchadaH // 52 // athavA zrutamasmAmiH "svAdhInasukhakAmyayA / karIva yUthapo'nAyo vanaM prasthita vAniti // 53 // zreyAnsa bhI svayaM svapnoMke rahasyako jAnanevAle haiM // 42 // isa prakAra purohitake vacanoMse prasanna hue ve donoM bhAI svapna athavA bhagavAnkI kathA kahate hue baiThe hI the ki itane meM hI yogirAja bhagavAna vRSabhadevane hastinApurameM praveza kiyA // 4 // usa samaya bhagavAna ke darzanoMkI icchAse jahA~-tahA~se Akara ikaTThe hue nagara nivAsI logoMke mukhase nikalA huA bar3A bhArI kolAhala ho rahA thA |HIoI kara rahA thA ki AdikartA bhagavAn vRSamadeva hama logoM kA pAlana karaneke lie vahA~ Aye haiM; calo, jaldI calakara unake darzana kareM aura bhaktipUrvaka unakI pUjA kareM // 45 // kitane hI loga aise ucita vacana kaha rahe the ki sanAtana bhagavAn kevala hama logoMpara anugraha karaneke lie hI vana-pradezase vApisa lauTe haiM / / 46 // isa loka aura paralokako jAnanevAle bhagavAnake darzana karaneke lie utkaNThita hue kitane hI nagaranivAsI jana anya saba kAma choDakara idharase udhara dauDa rahe the||47|| koI kaha rahA thA ki jinakA zarIra sumeru parvatake samAna atizaya U~cA hai aura jinakI kAnti tapAye hue uttama suvarNake samAna atizaya dedIpyamAna hai aise ye bhagavAn dUrase hI dikhAI dete haiM // 48 // saMsArakA koI eka pitAmaha hai aisA jo hama loga kevala kAnoMse sunate the ve hI sanAtana pitAmaha bhAgyase Aja hama logoMke pratyaya ho rahe hai-hama unheM apanI A~khoMse bhI dekha rahe haiM ||2in bhagavAnke darzana karanese netra saphala ho jAte haiM, inakA nAma sunanese kAna saphala ho jAte haiM aura inakA smaraNa karanese ajJAnI jIva bhIantaHkaraNakI pavitratAko prApta ho jAte haiN||10| jinhoMne samasta parigrahakA tyAga kara diyA hai aura jinakAatizaya U~cA zarIra bahuta hI dedIpyamAna ho rahA hai aise ye bhagavAn meghoMke AvaraNase chUTe hue sUryake samAna atyanta suzobhita ho rahe haiM / / 11 / / yaha bar3A bhArI Azcarya hai ki ye bhagavAn tIna lokake svAmI hokara bhI saba paripraha chor3akara isa taraha akele hI vihAra karate haiM / 2 // athavA jo hama logoMne pahale sunA thA. ki bhagavAnne svAdhIna sukha prApta karanekI icchAse aNDakI rakSA karanevAle hAthIke samAna vanake lie prasthAna kiyA hai so vaha isa samaya satya mAlUma hotA hai kyoMki ye paramezvara bhagavAn 1. 'mila sNghaate'| 2. pUrvAparavedinaH / 3. begena gacchanti sma / 4. unntshriirH| 5. uttamasuvarNa / 6. zravaNaparamparayA / 7. paramezvare / 8. dIpta-la., m.| 9. bahujanoparoSa, pakSe meghAcchAdana / 1.. parikaraH / 11. svaayttsukhvaanychyaa| 12. yUpanAthaH / 13. gatavAn / Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 AdipurANam tatsatyamadhunA svairaM mukkasaMgo nirambaraH / adhyayo virahatyevamekakA paramezvaraH // 54 // yathAsvaM viharan dezAnasmadbhAgyAdihAgataH / vanyaH pUjyo'mi gamyazcetyekaM ilAdhyaM vaco jaguH // 55 // ceTi bAlakamAdAya stanyaM pAyaya yAmyaham / draSTuM magavataH pAdAviti kAcit sthyamASata // 56 // prasAdhanamidaM tAvadAstAM me sahamajjanam / pUtairdRSTijalabhartuH snAsyAmItyaparA jaguH // 57 // bhagavanmukhabAlArkadarzanAnno mano'mbujam / ciraM prabodhamAyAtu pazyAmo'ya jagadgurum // 58 // khalu bhukravA lattiSTha gRhANA mimaM sakhi / pUjayAmo jagatpUjyaM gastyanyA jagI giram // 59 // snAnAzanAdisAmagrImavamatya' purogatAm / gatA eva tadA paurAH prabhu draSTuM "purogatam // 6 // gatAnugatikAH kecit kecid bhaktimupAgatAH / pare kautukasAdbhUtA" bhUtezaM draSTumugratAH // 61 // iti nAnAvidhairjalpaiH saMkalpaizca hirukkRtaiH / samIkSAmcakrire paurA dUrAt trAtAramAnatAH // 62 // ahaMpUrvamahaMpUrvamityupetaiH samantataH / tadA rukhamabhUt pauraiH puramArAjamandirAt // 13 // sa tu saMvegavairAgyasiddhaya baddhaparicchadaH / jagatkAyasvamAvAditAvAnudhyAna mAmanan // 6 // samasta parigraha aura vastra chor3akara binA kisI kaSTake icchAnusAra akele hI vihAra kara rahe haiM / / 53-54|| ye bhagavAn apanI icchAnusAra aneka dezoMmeM vihAra karate hue hama logoMke bhAgyase hI yahA~ Aye haiM isalie hameM inakI vandanA karanI cAhie, pUjA karanI cAhie aura inake sammukha jAnA cAhie, isa prakAra kitane hI loga prazaMsanIya vacana kaha rahe the||55|| usa samaya koI strI apanI dAsIse kaha rahI thI ki he dAsI, tU bAlakako lekara dUdha pilA, maiM bhagavAnke caraNoMkA darzana karaneke lie jAtI hU~ // 56 // anya koI strI kaha rahI thI ki yaha snAnakI sAmagrI aura yaha AbhUSaNa pahananekI sAmagrI dUra rahe maiM to bhagavAna ke dRSTirUpI pavitra jalase snAna karU~gI / / 57 / / bhagavAnke mukharUpI yAlasUryake darzanase hamArA yaha manarUpI kamala cirakAla taka vikAsako prApta rahe, calo, Aja jagadguru bhagavAn vRSabhadevake darzana kareM // 58 // anya koI strI kaha rahI thI ki he sakhi, bhojana karanA banda kara, jaldI uTha aura yaha argha hAthameM le, calakara jagatpUjya bhagavAnakI pUjA kareM / / 59 // usa samaya nagaranivAsI loga sAmane rakhI huI snAna aura bhojanakI sAmagroko dUra kara Age jAnevAle bhagavAnke darzanake lie jA rahe the // 6 // kitane hI loga anya logoMko jAte hue dekhakara unakI dekhAdekhI bhagavAnke darzana karaneke lie udyata hue the| kitane hI bhaktivaza aura kitane hI kautukake adhIna ho jinendradevako dekhaneke lie tatpara hue the // 61 / / isa prakAra nagaranivAsI loga paraspara meM aneka prakArakI vAtacIta aura Adarasahita aneka saMkalpa-vikalpa karate hue jagatkI rakSA karanevAle bhagavAnko dUrase hI namaskAra kara unake darzana karane lage // 62 / / 'maiM pahale pahu~cU~, maiM pahale pahu~cU~' isa prakAra vicAra kara cAroM orase Aye hue nagaranivAsI logoMke dvArA vaha nagara usa samaya rAjamahala taka khUba bhara gayA thA // 63 / / usa samaya nagarameM yaha saba ho rahA thA parantu bhagavAn saMvega aura vairAgyako siddhike lie kamara bA~dhakara saMsAra aura zarIrake svabhAvakA cintavana karate hue prANimAtra, guNAdhika, duHkhI aura avinayI jIvoMpara kramase 1. vanam / prasthitavAniti zrutam / 2. abAdhaH / 3. ekAkI / 4. abhimukhaM gantuM yogyaH / 5. kAcidabhASata pa0 / 6. bhojanenAlam / 7. zIghram / 8. pUjAdravyam / 9. avajJAM kRtvA / 10. agre sthitamityarthaH / purogatAm agragAmitvam / 11. AzcaryAdhInAH / 12. pRthkkRtH| hiruG naanaardhvrjne| kRtazubhabhAvanAdiparikaraiH / hi satkRtaH pa0 / svahitAtkRtaiH a0| 13. dadRzuH / 14. saMbhUtaiH / 15. rAjabhavanaparyantama / 16. anusmaraNam / 17. abhyAsa kurvan / Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viMzaM parva maitrIpramodakAruNya mAdhyasthAnyanubhAvayan / ' sasvasRSTiguNotkRSTa kliSTAniSTAnuziSTiSu // 65 // yugapramitamadhvAnaM pazyannAtivilambitam / nAtidrutaM ca vinyasyan padaM gandhebhalIlayA // 66 // tathApyasmiJjanAkIrNe zUnyAraNyakRtAsthaya / "nivyaMpro bhagavAMzcAndrI caryAmAzritya payaTan // 67 // gehaM gehaM yathAyogyaM pravizan rAjamandiram / praveSTukAmo hyagamat so'yaM dharmaH sanAtanaH // 68 // tataH siddhArtha nAmaitya drutaM dauvArapAlakaH / bhagavatsaMnidhiM rAjJe sAnujAya nyavedayat // 69 // atha somaprabho rAjA zreyAnapi yuvA nRpaH / sAntaHpurau sasenAnyau sAmAsyAvudatiSThatAm // 70 // pratyudgamya tato bhakyA yAvadrAjAGgaNAda bahiH / dUrAdavanatI bhartuzcaraNau tau praNematuH // 71 // sAyaM pAdyaM" " " nivedyAddhayoH parISya ca jagadgurum / tau paraM jagmatustoSaM nidhAvitra gRhAgate // 72 // 10 .1112 tau devadarzanAt prItau gAtre' pulakamUhatuH / malayAnilasaMsparzAd bhUruhAvaGkuraM yathA // 73 // bhagavanmukhasaMprekSA vikasanmukhapaGkajau / vibuddhakamalau prAtastanau" padmAkarAviva // 74 // pramodanirbharau maktimarAnamitamastakau / prazrayaprazamau mUrtAviva tau rejatustadA // 75 // 451 maitrI, pramoda, kAruNya aura mAdhyastha bhAvanAkA vicAra karate hue cAra hAtha pramANa mArga dekhakara na bahuta dhIre aura na bahuta zIghra madonmatta hAthI jaisI lolApUrvaka paira rakhate hue, aura manuSyoM se bhare hue nagara ko zUnya vanake samAna jAnate hue nirAkula hokara cAndrIcaryAkA Azraya lekara vihAra kara rahe the arthAt jisa prakAra candramA dhanavAna aura nirdhana-sabhI logoMke gharapara apanI cA~danI phailAtA hai usI prakAra bhagavAn bhI rAga-dveSase rahita hokara nirdhana aura dhanavAn sabhI logoM ke ghara AhAra leneke lie jAte the| isa prakAra pratyeka ghara meM yathAyogya praveza karate hue bhagavAn rAjamandira meM praveza karaneke lie usake sammukha gaye so AcArya kahate haiM ki rAgadveSarahita ho samatAvRtti dhAraNa karanA hI sanAtana- sarvazreSTha prAcIna dharma hai ||64-68 // tadanantara siddhArtha nAmake dvArapAlane zIghra hI jAkara apane choTe bhAI zreyAnsakumAra ke sAtha baiThe hue rAjA somaprabhake lie bhagavAn ke samIpa Aneke samAcAra kahe ||69|| sunate hI rAjA somaprabha aura taruNa rAjakumAra zreyAnsa, donoM hI, antaHpura, senApati aura mantriyoMke sAtha zIghra hI uThe ||70|| uThakara ve donoM bhAI rAjamahalake A~gana taka bAhara Aye aura donoMne hI dUrase namrIbhUta hokara bhaktipUrvaka bhagavAna ke caraNoMko namaskAra kiyA ||11|| unhoMne bhagavAnke caraNakamaloMmeM ardhasahita jala samarpita kiyA, arthAt jalase paira dhokara ardha car3hAyA, jagadguru bhagavAn vRSabhadevakI pradakSiNA dI aura yaha saba kara ve donoM hI itane santuSTa hue mAno unake ghara nidhi ho AyI ho || 72 || jisa prakAra malayAnilake sparzase vRkSa apane zarIrapara akura dhAraNa karane lagate haiM usI prakAra bhagavAn ke darzanase harSita hue ve donoM bhAI apane zarIrapara semAMca dhAraNa kara rahe the ||13|| bhagavAnkA mukha dekhakara jinake mukhakamala vikasita ho uThe haiM aise ve donoM bhAI aise jAna par3ate the mAno jinameM kamala phUla rahe hoM aise prAtaHkAla ke do sarovara hI hoM // 74 // | usa samaya ve donoM harSase bhare hue the aura bhaktike bhArase donoMke mastaka nIcekI ora jhuka rahe the isalie aise suzobhita hote the mAno 1. sattvavargaH | 2. klezita / 3. azikSiteSu / 4. vihitabuddhyA / 5. nirAkula: / 6. candrasaMga - ndhinIm / candravanmandAmityarthaH / 7. gatim / 8. utiSThataH sma / 9. saMmukhaM gatvA / 10. ratnAdipadArtham / 11. pAdAya vAri / 'pAdyaM pAdAya vAriNI' ityabhidhAnAt / 12. samarpya / 13. romAJcam / 14. prAtaH kAle saMjAtI / Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 AdipurANam magavaJcaraNopAnte to tadA majatuH zriyam / saudharmezAnakalpezau vibhu maSTumivAgatau // 7 // paryantavartinormadhye tayormartA sma rAjate / mahAmerurivodbhUto manye niSadhanIlayoH // 77 // saMprekSya bhagavada paM zreyAAtismaro'bhavat / tato dAne matiM cakre saMskAraH prAktanairyutaH // 7 // zrImatI vajrajabAdivRttAntaM sarvameva tat / tadA caraNayugmAya dattaM dAnaM ca so'bhyagAt // 79 // satI gocAra veleyaM dAnayogyA munIzinAm / tena mantraM dade dAnamiti nizcitya puNyadhIH // 8 // zraddhAdiguNasaMpanaH puNyanavamiranvitaH / prAdAjagavate dAnaM zreyAn dAnAdi tIrthakRt // 8 // zraddhA zaktizca bhaktizva vijJAnaM cApyalubdhatA / bhamA syAgazca saptaite proktA dAnapaterguNAH // 42 // zraddhAstikya manAstikye pradAne syAdanAdaraH / mavecchaktiranAlasyaM bhaktiH syAttadguNAdaraH // 43 // vijJAnaM syAt kramazasvaM "deyAsakkiralugdhatA / kSamA titikSA dadatastyAgaH sanyayazIlatA // 4 // iti saptaguNopeto dAtA syAt pAtrasaMpadi / vyapetazca nidAnAdedoSAnnizreyasocataH // 45 // pratigrahaNa matyuccaiH sthAne'sya"vinivezanam / pAdapradhAvanaM cArcA" natiH zuddhizca sA trayI // 86 // mUrtidhArI vinaya aura zAnti ho ho // 5 // bhagavAnake caraNoMke samIpa ve donoM aise suzobhita ho rahe the mAno bhagavAna ke darzana karaneke lie Aye hue saudharma aura aizAna svargake indra hI hoM / / 76 / / donoM ora khar3e hue somaprabha aura zreyAnsakumArake bIca meM sthita bhagavAn vRSabhadeva aise suzobhita ho rahe the mAno niSadha aura nIla parvatake bIca meM khar3A huA sumeruparvata hI ho // 7 // __ bhagavAnkA rUpa dekhakara zreyAnsakumArako jAtismaraNa ho gayA jisase usane apane pUrva paryAyasambandhI saMskAroMse bhagavAna ke lie AhAra denekI buddhi kI // 78 // use zrImatI aura vanajaMgha AdikA vaha samasta vRttAnta yAda ho gayA tathA usI bhavameM unhoMne jo cAraNa RddhidhArI do muniyoMke lie AhAra diyA thA usakA bhI use smaraNa ho gayA // 79 // yaha muniyoMke lie dAna dene yogya prAtaHkAlakA uttama samaya hai aisA nizcaya kara pavitra vuddhivAle zreyAnsakumArane bhagavAnke lie AhAra dAna diyA / / 80 // dAnake Adi tIrthakI pravRtti karanevAle zreyAnsakumArane zraddhA Adi sAtoM guNasahita aura puNyavardhaka navadhA bhaktiyoMse sahita hokara bhagavAna ke lie dAna diyA thaa|||8|| zraddhA, zakti, bhakti, vijJAna, akSubdhatA, kSamA aura tyAga ye dAnapati arthAt dAna denevAleke sAta guNa kahalAte haiM // 2 // zraddhA Astikya buddhiko kahate haiM, Astikya buddhi arthAt zraddhAke na honepara dAna dene meM anAdara ho sakatA hai| dAna dene meM Alasya nahIM karanA so zakti nAmakA guNa hai, pAtrake guNoMmeM Adara karanA so bhakti nAmakA guNa hai / / 8 / / dAna dene Adike kramakA jJAna honA so vijJAna nAmakA guNa hai, dAna denekI zaktiko alubdhatA kahate haiM, sahanazIlatA honA bhamA guNa hai aura uttama dravya dAnameM denA so tyAga hai / / 8 / / isa prakAra jo dAtA Upara kahe hue sAta guNoMse sahita aura nidAna Adi dopoMse rahita hokara pAtrarUpI sampadAmeM dAna detA hai vaha mokSa prApta karaneke lie tatpara hotA hai / / 85 / / munirAjakA par3agAhana karanA, unheM U~ce sthAnapara virAjamAna karanA, unake caraNa dhonA, unakI pUjA karanA, unheM namaskAra karanA, apane mana, vacana, kAmakI zuddhi aura AhAra 1.jAtismaraNataH / 2. 'ika smrnne'| 'gaityoH iNiko laGigA bhavati' iti gAdezaH / asmarat / 3. smiiciinaa| 4. azanavelA / 5. kAraNena / 6. dadau a0.50 / 7. ddo| 8. prathamadAnatIrthakRdityarthaH / 9. basti puNyapApaparalokAdikamiti buddhiryasyA'sau AstikaH tasya-bhAvaH Astikyam / 10. pAtraguNaprItiH / 11. deyavastupu anAsaktiH / deyazaktiH 50, d.| 12. kssaantiH| 13. pAtrasamRddhayAM satyAm / 14. sthApanam / 15. pAtrasya / 16. prakSAlanam / 17. arcanam / 18. mnovaakaaysNbndhinii| Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizaM parva 453 vizudizcAzanasyati navapuNyAni dAninAm / sa vAni kuzalo bheje pUrvasaMskAracoditaH // 8 // iSTazcAyaM viziSTazcesvasau tuSTiM parAM zritaH / dade bhagavate dAnaM prAsukAhArakalpitam // 18 // saMtoSo yAcanApAyo naiHsaMgyaM svaprabhAgatA / iti matvA guNAn pANipAnebAhAramicchate // 89 // 'tuSTiviziSTapIThAdisaMprAptAvanyathA diSiH / asaMyamazca satyaivamiti sthitvAzanaiSiNe // 10 // kAyAsukhatitikSArtha sukhAsaktezya hAmaye / dharmaprabhAvanAya ca kAyaklezamupeyuSe // 9 // naiSkimvanyapradhAnaM yat paraM nirvANakAraNam / hiMsArakSaNa"yAmcAdidoSaraspRSTamUrjitam // 12 // azakyaM prArthanIyasvarahitaM ca "samIyupe / jAtarUpaM vadhAjAtamavikAramaviplavam // 13 // tailAderyAcanaM tasya lAmAlAbhahaye sati / rAgadveSadvayAM saMgaH kezajaprANihiMsamam // 14 // ityAdidoSasajAvAdasnAnavratadhAriNe / hAyanAna"mane'pyane puri dIptiM ca vibhrate // 15 // kSura kriyAyAM tacogba sAdhanArjanarakSaNe / tadapAye ca cintA syAt kezotpATamitIcchate // 96 // patramiH samitA yAsmai tribhirgusAya taabine| mahAvatAya mahate nirmohAya niraashi||97|| kI vizuddhi rakhanA, isa prakAra dAna denevAleke yaha nau prakArakA puNya athavA navadhA bhakti kahalAtI haiM / atizaya catura zreyAnsakumArane pUrvaparyAyake saMskAroMse prerita hokara ve sabhI bhaktiyA~ kI thIM / / 86-87 // ye bhagavAn atizaya iSTa tathA viziSTa pAtra haiM aisA vicAra kara parama santoSako prApta hue zreyAnsakumArane bhagavAna ke lie prAsuka AhArakA dAna diyA thA // 88 jo bhagavAn santoSa rakhanA, yAcanAkA abhAva honA, parigrahakA tyAga karanA, aura apane ApakI pradhAnatA rahanA Adi aneka guNoMkA vicAra kara pANipAtrase hI arthAt apane hAthoMse hI AhAra grahaNa karate the| uttama Asana milanese santoSa hogA, yadi uttama Asana nahIM milA to dveSa hogA aura aisI avasthAmeM asaMyama hogA aisA vicAra kara jo bhagavAn khar3e hokara hI bhojana karate the| zarIrasambandhI duHkha sahana karaneke lie, sukhakI Asakti dUra karaneke lie aura dharmakI prabhAvanAke lie jo bhagavAna kAyaklezako prApta hote the| jisameM akiMcanatAko hI pradhAnatA hai, jo mokSakA sAkSAt kAraNa hai, hiMsA, rakSA aura yAcanA Adi doSa jise chU bhI nahIM sakate haiM, jo atyanta balavAna haiM, sAdhAraNa manuSya jise dhAraNa nahIM kara sakate, jise koI prApta nahIM karanA cAhatA, aura jo tatkAlameM utpanna hue bAlakake samAna nivikAra tathA upadravarahita ha aise nagna-digambara rUpako jo bhagavAn dhAraNa karate the / taila Adiko yAcanA karanA, usake lAbha aura alAbhameM rAga-dveSakA utpanna honA, aura kezoMmeM utpanna honevAle jUM Adi jIvoMkI hiMsA honA ityAdi aneka doSoMkA vicAra kara jo bhagavAn asnAna vratako dhAraNa karate the arthAt kabhI snAna nahIM karate the| eka varSa taka bhojana na karanepara bhI jo zarIrameM puSTi aura dIptiko dhAraNa kara rahe the| yadi bhurA Adise bAla banavAye jAyeMge to usake sAdhana kSurA Adi lene par3eMge, unakI rakSA karanI par3egI aura unake kho jAnepara cintA hogI aisA vicAra kara jo bhagavAn hAthase hI kezaloMca karate the| jo bhagavAn pA~coM indriyoMko vaza kara lenese zAnta the, tInoM guptiyoMse surakSita the, sabakI 1. eSaNAzudhirityarthaH / 2. pUrvabhavasaMskArapreritaH / 3. devaH / 4. zreyAn / 5. Atmaiva pradhAnatvam / 1. santoSaH / 7. dveSaH / 8. zarIrasukhasahanArtham / 9. gatAya / 10. nAsti kiMcana yasyAsAvakiMcanaH tasya mAyA tat praSAnaM yasya tat / 11. yAcyA / 12. anyaranuSThAtumazakyam / 13. prAptavate / rahitaM ca samupeyuSe pa... rahitaM ca samIyupe ityapi kvacit / 14. sNyogH| 15. saMvatsaropavAse'pi / 16. tejaH / 17. muNDana / 18. zastrAdi / 19. zamitA la0, m0| 20. pAlakAya / 21. icchArahitAya / Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 AdipurANam saMyamakriyayA sarvaprANibhyo'bhayadAyine / 'sarvIyajJAnadAnAya sArvAya prabhaviSNave // 18 // dAturAhAradAnasya mahAnistAra kAramane / trijagatsarvabhUtAnAM hitArtha mArgadezine // 19 // zreyAn somaprameNAmA lakSmImatyA ca sAdaram / rasamikSoradAt prAsu muttAnIkRtapANaye // 10 // puNDUkSurasadhArAntAM bhagavatpANipAtrakaM / sa samAvarjayan reje puNyadhArAmivAmalAm // 10 // ratnavRSTirathApatadambarAdamarezinAm / karairmukAmahAdAnaphalasyeva paramparA // 102 // tadApaptadivo devakarairmuktAlisaMkulA / vRSTiH sumanasAM raSTimAleva tridivaukasAm zAneduH surAnakA mandraM vadhirokRtaviSTapAH / saMcacAra marucchItaH suramirmAndhasundaraH // 104 // proccacAra mahAdhvAno devAnAM prItimIyuSAm +maho vAnamaho pAtramaho dAteti khAGgaNe // 105 // kRtArthataramAramAnaM mene tad bhrAtRyugmakam / kRtArtho'pi"vibhuryasmAda punAt sva gRhAGgaNam // 106 // dAnAnumodanAt puNyaM paro'pi bahavo'majan / yathAsAdya paraM ratnaM sphaTikastadruciM majet // 10 // kAraNaM pariNAmaH syAd bandhane puNyapApayoH / bAmaM tu kAraNaM prAhurAtAH kAraNakAraNam // 10 // rakSA karanevAle the, mahAnatI the, mahAn the, moharahita the aura icchArahita the| jo saMyama rUpa kriyAse saba prANiyoMke lie abhaya dAna denevAle the, sabakA hita karanevAle the, sarvahitakArI jJAna-dAna dene meM samartha the| jo AhAra-dAna denevAlekA zIghra hI saMsAra-sAgarase pAra karane vAle the, tInoM lokoMke samasta jIvoMkA hita karaneke lie mokSamAgakA upadeza denevAle the aura jinhoMne apane donoM hAtha uttAna kiye the arthAt donoM hAthoMko sIdhA milAkara aMjalI (khovA) banAyI thI aise bhagavAn vRSabhadevake lie zreyAnsakumArane rAjA somaprabha aura rAnI lakSmImatIke sAtha-sAtha AdarapUrvaka Ikhake prAsuka rasakA AhAra diyA thA // 89-100 // vaha rAjakumAra zreyAnsa bhagavAnke pANipAtrameM puNyadhArAke samAna ujjvala paur3e aura Ikhake rasakI dhArA chor3atA huA bahuta acchA suzobhita ho rahA thaa|||101|| tadanantara AkAzase mahAdAnake phalakI paramparAke samAna devoMke hAthase chor3I huI ratnoMkI varSA hone lagI // 102 / / usI samaya devoMke hAthoMse chor3I huI aura bhramaroM ke samUhase vyApta phUloMkI varSA AkAzase hone lgii| vaha phUloMkI varSA aisI suzobhita ho rahI thI mAno devoMke netroMkI mAlA hI ho||103|| usI samaya samasta lokako badhira karanevAle devoMke nagAr3e gambhIra zabda karane lage aura manda-manda gamana karanese sundara zItala tathA sugandhita vAyu calane lgaa||104|| usI samaya prItiko prApta hue devoMkA 'dhanya yaha dAna, dhanya yaha pAtra, aura dhanya yaha dAtA' isa prakAra bar3A bhArI zabda AkAzarUpI A~ganameM ho rahA thA // 105 / / usa samaya una donoM bhAiyoMne apane-Apako bahuta hI kRtakRtya mAnA thA kyoMki kRtakRtya hue bhagavAn vRpabhadevane svayaM unake gharake A~ganako pavitra kiyA thA // 106 / / usa dAnakI anumodanA karanese aura bhI bahuta-se loga parama puNyako prApta hue the so ThIka hI hai kyoMki sphaTika maNi kisI anya utkRSTa ratnako pAkara usako kAntiko prApta hotA hI hai // 107 // yadi yahA~ koI AzaMkA kare ki anumodanA karanese puNyakI prApti kisa prakAra hotI hai to usakA samAdhAna yaha hai ki puNya aura pApake bandha hone meM kevala jIvake pariNAma hI kAraNa haiM bAhya kAraNoMko to jinendra devane kevala kAraNakA kAraNa arthAt 1. sarvajanahitopadezakAya / 2. dAnasya la0, da0 / 3. samarthAya / 4. saMsArasamudratArakaH / 5. somprbhbhaaryyaa| 6. prAsukam / 7. puSpANAm / 8. dhvananti sma / 9. mahAn dhvAno da0, l.| 10. prAptavatAm / 11. tIrthakaraH / 12. kAraNAt / 13. asmadIyam / 14. anyam / 15. kAraNasya kAraNam / pariNAmasya kAraNaM vastu / Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizaM parSa pariNAmaH pradhAnAGgaM yataH puNyasya sAdhane / mataM 'tato'numantaNAmA diSTastatphalodayaH // 109 // kRtvA tanusthiti dhImAn yogIndro jAtu kautukau / praNatAvabhinanyeto bhrAtarau prasthitI vanam // 10 // bhagavantamanuvrajya vrajantaM kiMcidantaram / sa zreyAn kuruzArdUlau nyavRtanibhRtaM punaH // 11 // niyaMpekSaM vrajantaM taM bhagavantaM vanAntaram / parAvartya mukhaM kiMcid vIkSamANAvanukSaNam // 112 // tadunmukhI dRzaM cetovRttiM ca tamanasthitAm / yAvadRggocarastAvanivartayitumakSamau // 113 // saMkathAM tadgatAmeva prastuvAno muhurmuhuH / stuvAnau tadguNAn bhUyo manvAnau svAM kRtArthatAm // 11 // bhagavatpAdasaMsparzapUto kSamA bktlkssnnH| tatpadairaGgitA prItyA"nidhyAyantau kRtAnatI // 115 // subhrAtA kurunAtho'yaM kRtArthaH sukRtI kRtii"| yasyAyamIDazo bhrAtA jAto jAtamahodayaH // 116 // zreyAnayaM bahuzreyAn prajJA yasyamIrazI / paurairityunmukhairArAt kIrtyamAnaguNoskarau // 117 // zUrponmeyAni ratnAni mahAvIthIvitastataH / saMcinvAnAn ythaakaammaanndntii"pRthgjnaan| 118 // "uccAvacasuronmuktaratnaprAvatatAntaram |'kaanvaa nRpAGgaNaM kRcchAjanairAzAsitau"muhuH // 19 // zubha azubha pariNAmoMkA kAraNa kahA hai / jaba ki puNyake sAdhana karanemeM jIvoMke zubha pariNAma hI pradhAna kAraNa mAne jAte haiM taba zubha kAryakI anumodanA karanevAle jIvoMko bhI usa zubha phalakI prApti avazya hotI hai // 108-109 / / isa prakAra mahAbuddhimAna yogirAja bhagavAn vRSabhadeva zarIrakI sthitike artha AhAra grahaNa kara aura jinheM eka prakArakA kautuka utpanna huA hai tathA jo atizaya namrIbhUta haiM aise una donoM bhAiyoMko harSita kara punaH vanakI ora prasthAna kara gaye // 11 // kuruvaMziyoMmeM siMhake samAna parAkramI vaha rAjA somaprabha aura zreyAnsa kucha dUra taka vanako jAte hue bhagavAnake.pIche-pIche gaye aura phira ruka-rukakara vApisa lauTa Aye // 111 / / ve donoM hI bhAI apanA mukha phirAkara nirapekSa rUpase vanako jAte hue bhagavAnako kSaNa-kSaNameM dekhate jAte the // 112 / / jabataka ve bhagavAn A~khoMse dikhAI dete rahe tabataka ve donoM bhAI bhagavAnkI ora lagI huI apanI dRSTiko aura unhIMke pIche gayIM huI nI cittavRttiko lauTAneke lie samartha nahIM ho sake the // 113 / / jo bAra-bAra bhagavAnkI hI kathA kaha rahe the, bAra-bAra unhIMke guNoMkI stuti kara rahe the, apane-Apako kRtakRtya mAna rahe the, jo bhagavAnke caraNoMke sparzase pavitra huI tathA aneka lakSaNoMse suzobhita aura unhIMke caraNoMse cihnita bhUmiko namaskAra karate hue bar3e premase dekha rahe the| jisake yaha aisA mahAna puNya upArjana karanevAlA bhAI huA hai aisA yaha kuruvaMziyoMkA svAmI rAjA somaprabha hI uttama bhAIse sahita hai, kRtakRtya hai, puNyAtmA hai aura kuzala hai tathA jisakI aisI uttama buddhi hai aisA yaha zreyAnsakumAra aneka kalyANoMse sahita hai isa prakAra sAmane jAkara purabAsIjana jinake guNoMke samUhakA varNana kara rahe the| bar3I-bar3I galiyoMmeM jahA~-tahA~ bikhare hue sUryake samAna tejasvI ratnoMko ikaTThe karanevAle sAdhAraNa janasamUhako jo Anandita kara rahe the| devoMke dvArA varSAye hue ratnarUpI pASANoMse jisakA madhyabhAga U~cA-nIcA 1. kAraNAt / 2. anumati kRtavatAm / 3. tatjJAnaphalam / 4. saMtopaM niitvaa| -nandyanI 10.d0| 5. gtau| 6. anugamya / 7. kuruvNshshresstthH| somaprabha ityarthaH / 8. kiMcidIkSamANA - l0| 9. prakRtaM kurvANI / 10. svakRtArthatAm la., ma. / 11. vilokyntii| vidhyAyantI la0, a0| 12. zobhano bhrAtA yasya / 13. puNyavAn / 14. kuzalaH / 15. prasphoTanaprameyAni / 'prasphoTanaM zarpamastrI' itybhidhaanaat| 16. sAdhAraNajanAna / 17. nAnAprakAra / 18. vistRtAvakAzam / 19. atikramya / 20. prazamitAvityarthaH / Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 AdipurANam 1 puraM parArdhyazobhAbhiH gatamanyAmivA kRtim / prAvikSatAM dhRtAnanda' prekSyamANoM kurudhvajI // 120 // tapovanamatho bheje bhagavAn kRtapAraNaH / jagajjanatayA samyagamiSTutamahodayaH // 121 // aho zreya iti "zreyastacchU yazcetyabhUttadA / zreyoM yazomayaM vizvaM saddAnaM hi yazaHpradam // 122 // tadAdi tadupazaM taddAnaM jagati paprathe / tato vismayamAseduH bharatAdyA narezvarAH // 123 // kathaM marturabhiprAyo vidito'nena mauninaH / kalabanniti" citena maratezo "visiSmiye // 124 // surAzca vismayante sma te saMbhUya samAgatAH / pratItAH kururAjaM taM pUjayAmAsurAdarAt // 125 // tato bharatarAjena zreyAnapracchi sAdaram / mahAdAnapate brUhi kathaM zAtamidaM svayA // 126 // adRSTapUrva loke'smin dAnaM ko'rhati veditum / bhagavAniva pUjyo'si kuharAja svamadya naH // 127 // evaM dAnatIrtha kRcchrayAn evaM mahApuNyabhAgasi / tatastvAmiti pRcchAmi yatsatyaM kathayAca me // 128 // ityasau tena saMpRSTaH zrebAn pratyanavIdidam / dazanAMzukakApena jyotsnAM tamyannivAntare // 129 // rujAharamivAsAdya sAmayaH " paramauSadham / pipAsito" vA svacchAmbukalitaM sotpalaM saraH // 130 // 13 19 ho gayA hai aise rAja gaNako bar3I kaThinAIse ullaMghana kara bhItara pahu~ce hue aneka loga bArabAra jinakI prazaMsA kara rahe hoM aura jinheM nagara nivAsI jana bar3e Ananda se dekha rahe the aise una donoM kuruvaMzI bhAiyoMne utkRSTa sajAvaTase anya AkRtiko prApta hueke samAna suzobhita honevAle nagara meM praveza kiyA / / 114-120 / / athAnantara-saMsAra ke sabhI loga uttama prakArase jinake bar3e bhArI abhyudayakI prazaMsA karate haiM aise bhagavAn vRSabhadeva pAraNA karake banako cale gaye / / 121|| usa samaya 'aho kalyANa, aisA kalyANa, aura usa prakArakA kalyANa' isa taraha samasta saMsAra rAjakumAra zreyAnsake yazase bhara gayA thA so ThIka hI hai kyoMki uttama dAna yazako denevAlA hotA hI hai // 122 // saMsArameM dAna denekI prathA usI samaya se pracalita huI aura dAna denekI vidhi bhI sabase pahale rAjakumAra zreyAnsane hI jAna pAyI thii| dAnakI isa vidhise bharata Adi rAjAoMko bar3A Azcarya huA thA / / 123|| mahArAja bharata apane manameM yahI socate hue Azcarya kara rahe the ki isane mauna dhAraNa karanevAle bhagavAnkA abhiprAya kaise jAna liyA // 124 // devoMko bhI usase bar3A Azcarya huA thA, jinheM zreyAnsapara bar3A bhArI vizvAsa utpanna huA thA aise una devoMne eka sAtha Akara bar3e Adarase usakI pUjA kI thI || 125|| tadanantara mahArAja bharatane Adarasahita rAjakumAra zrevAnsase pUchA ki he mahAdAnapate, kaho to sahI tumane bhagavAnkA yaha abhiprAya kisa prakAra jAna liyA || 126 || isa saMsAra meM pahale kabhI nahIM dekhI huI isa arrat vidhiko kauna jAna sakatA hai ? he kururAja, Aja tuma hamAre lie bhagavAn ke samAna hI pUjya hue ho // 127|| he rAjakumAra zreyAnsa, tuma dAna - tIrthakI pravRtti karanevAle ho, aura mahApuNyavAn ho isalie maiM tumase yaha saba pUcha rahA hU~ ki jo satya ho vaha Aja mujhase kaho ||128|| isa prakAra mahArAja bharata dvArA pUche gaye zreyAnsakumAra apane dA~toMkI bigoMke samUhase bIca meM cA~danIko phailAte hueke samAna nIce likhe anusAra uttara dene ge ||129|| ki jisa prakAra rogI manuSya rogako dUra karanevAlI kisI utkRSTa oSadhiko pAkara prasanna hotA hai athavA pyAsA manuSya svaccha jalase bhare hue aura kamaloM se 1. vihitasaMtoSaM yathA bhavati tthaa| 2. prekSamANo da0 / 3. kurumukhyo / 4. Azcaryazreyo'bhUt / 5. IdUyo'bhUt / 6. tAdRkzreyo'bhUt / 7. 'zreyaH prakarSeNa khyAtiH' iti vizvam / yazomayaM zreyo'bhUt / 8. tatkAlamAdi kRtvA / 9. tena zreyorAjena prathamopakrAntam / 10. vicArayan / 11. Azcarya karoti sma / 12. pRcchayate sma / 13. samartho bhavati / 14. madhye / 15. vyAdhisahitaH / 16. tRSitaH 17. yuktam / Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaMza parva 7 dRSTvA bhAgavataM ' rUpaM paraM prIto'smyatAM mama / jAtismarasya mudabhUte nAbhurisa guromaMtam // 131 // ahaM hi zrImatI nAma vajrajaGghamace vimoH / videhe puNDarIkiSyAmabhUvaM prANavallabhA // 132 // samaM bhagavatAnena vibhratA vajrajaGghatAm / tadA cAraNayugmAya dartta dAnamabhUnmayA // 133 // vizuddhatamutsRSTaGkaM khyAtikAraNam / mahaddAnaM ca kAvyaM ca puNyAlabhyamidaM dvayam // 134 // 'kA ceAnasya saMzuddhiH zRNu mo marAdhipa / 'anugrahArthaM svasyAvisarge dAnaM trizuddhikam // 135 // dAturvizuddhatA deyaM pAtraM ca prapunAti sA / zuddhirdayasya dAtAraM punIte pAtramapyadaH // 136 // pAtrasya zuddhirdAtAraM devaM caiva punAzyadaH / "navakoTivizuddhaM taddAnaM bhUriphalodayam // 137 // dAtA zraddhAdimiryuko guNaiH puNyasya sAdhanaiH / devamAhArabhaiSajyazAstrAbhayavikalpitam // 138 // pAnaM rAgAdimitroMcairaspRSTo guNavAn bhavet / taca tredhA jadhamyAdibhederbheda' 'mupeyivat // 139 // jaghanyaM zIlavAn mithyAdRSTizca puruSo bhavet / saddRSTirmadhyamaM pAtraM niHzIlavata bhAvanaH / / 140 / / saddRSTiH zIlasaMpatra: pAtramuttamamiSyate / kudRSTiyoM vizIlazca naitra" pAtramasau mataH // 141 // kara 43 11 457 suzobhita tAlAbako dekhakara prasanna hotA hai usI prakAra bhagavAn ke utkRSTa rUpako dekhakara maiM atizaya prasanna huA thA aura isI kAraNa mujhe jAtismaraNa ho gayA thA jisase maiMne bhagavAnkA abhiprAya jAna liyA thA / / 130-131 / / pUrvabhavameM jaba bhagavAn vajrajaMdhakI paryAyameM the taba videha kSetrakI puNDarIkiNI nagarImeM maiM inakI zrImatI nAmakI priya zrI huA thA // 132 // usa samaya bajajaMdhakI paryAyako dhAraNa karanevAle ina bhagavAn ke sAtha-sAtha maiMne do cAraNamuniyoMke lie dAna diyA thA // 133 // atizaya vizuddha, doSarahita aura prasiddhikA kAraNa aisA mahAdAna denA aura kAvya karanA ye donoM hI vastue~ bar3e puNyase prApta hotI haiM / / 134|| he bharatakSetrake svAmI bharata mahArAja, dAnakI vizuddhikA kucha thor3A-sA varNana Apa bhI sunie - sva aura parake upakAra ke lie mana-vacana-kAyako vizuddhatApUrvaka jo apanA dhana diyA jAtA hai. use dAna kahate haiM || 135 || dAna denevAle (dAtA) kI vizuddhatA dAnameM dI jAnevAlI vastu tathA dAna lenevAle pAtrako pavitra karatI hai| dI jAnevAlI vastukI pavitratA denevAle aura lenebAleko pavitra karatI hai aura isI prakAra lenevAlekI vizuddhi denevAle puruSako tathA dI jAnevAlI vastuko pavitra karatI hai isalie jo dAna nau prakArakI vizuddhatApUrvaka diyA jAtA hai vahI aneka phala denevAlA hotA hai| bhAvArtha - dAna denemeM dAtA, deya aura pAtrakI zuddhikA honA Avazyaka hai // 136- 137 // puNya prAptike kAraNa svarUpa, zraddhA Adi guNoMse sahita puruSa dAtA kahalAtA hai aura AhAra, auSadhi, zAstra tathA abhayase cAra prakArakI vastue~ deya kahalAtI haiM // 138 // jo rAgAdi donoMse huA bhI nahIM gayA ho aura jo aneka guNoMse sahita ho aisA puruSa pAtra kahalAtA hai, vaha pAtra jaghanya, madhyama aura uttamake bhedase tIna prakArakA hotA hai / he rAjana, yaha saba maiMne pUrvabhavake smaraNase jAnA hai // 139 // jo puruSa midhyAdRSTi hai parantu mandakapAya hone se vrata, zIla AdikA pAlana karatA hai vaha jaghanya pAtra kahalAtA hai, aura jo vrata, zIla AdikI bhAvanAse rahita samyagdRSTi hai vaha madhyama pAtra kahA jAtA hai / / 140 / / jo vrata, zIla Adi se sahita samyagdRSTi hai vaha uttama pAtra kahalAtA hai aura jo vrata, zIla Ai 1. bhagavataH saMbandhi / 2. anantaram / 3. jAtismaraNena / 4. jAnAmi sma / 5. kAcid dAnasya saMzuddhiH a0 / kAcid dAnasya saMzuddhim la0 / 6. svaparopakArAya / 7. dhanasya / 8. tyAgaH / 9. manovAkkAyazuddhimat / 10. navasaMkhyA / 11. bhedairidamupeyivAn la0 a0 ma0 / 12. prAptam / 13. apAtramityarthaH / 58 Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 mahApurANam kumAnupasvamApnoti janturdadadapAtrake / azodhitamitrAlAbu taddhi dAnaM pradUSayet // 142 / / AmapAtre yathAkSiptaM madhu kSIrAdi nazyati / apAtre'pi tathA dattaM taddhi svaM. tavaM nAzayet // 14 // pAtraM tatpAtra vajajJeyaM vizuddhaguNadhAraNAt / yAnapAtramivAbhISTadeza saMprApakaM ca yat // 14 // na hi lohamayaM yAnapAtramuttArayet param / tathA karmamarAkrAnto doSavAnnaiva tArakaH // 145 // tataH paramanirvANasAdhanaM rUpamuhahan / kAyasthityarthamAhAramicchan jJAnAdisiddhaye // 146 / / na vAmchan balamAyurvA svAda vA dehapoSaNam / kevalaM prANapratyartha saMtuSTo pAsamAtrayA // 14 // pAtraM bhaved guNarebhirmaniH svaparatArakaH / tasmai dattaM punA tyAmapunarjanmakAravAm // 14 // tadudAharaNaM puSTa midameva mahodayam / mahattve dAnapuNyasya panthA 'zcaryamihApi yat / / 149 // "tato bharata rAjarSe dAnaM deyamanuttaram / prasariSyanti" pAtrANi magavatIrthasaMnidhau // 15 // tebhyaH zreyAn yathAcalyo sva"marnubhavavistaram / tataH sadasyA "ste sarve samAnarupayo'bhavana // 15 // se rahita mithyAdRSTi hai vaha pAtra nahIM mAnA gayA hai arthAt apAtra hai // 141 // jo manuSya apAtrake lie dAna detA hai vaha kumanuSya yoni (kubhogabhUmi) meM utpanna hotA hai kyoMki jisa prakAra binA zuddhi kI huI tUMbI apanemeM rakhe hue dUdha Adiko dUSita kara detI hai usI prakAra apAtra apane lie diye hue dAnako dUSita kara detA hai // 142 // jisa prakAra kacce baratanameM rakhA huA IkhakA rasa athavA dUdha svayaM naSTa ho jAtA hai aura usa baratanako bhI naSTa kara detA hai usI prakAra apAtrake lie diyA huA dAna svayaM naSTa ho jAtA hai-vyartha jAtA hai aura lenevAle pAtrako bhI naSTa kara detA hai-ahaMkArAdise yukta banAkara viSaya-vAsanAoMmeM pha~sA detA hai // 143 // jo aneka vizuddha guNoMko dhAraNa karanese pAtrake samAna ho vahI pAtra kahalAtA hai| isI prakAra jo jahAjake samAna iSTa sthAnameM pahu~cAnevAlA ho vahI pAtra kahalAtA hai // 144 // jisa prakAra lohekI banI huI nAva samudrase dUsareko pAra nahIM kara sakato (aura na svayaM hI pAra ho sakatI hai) isI prakAra karmoMke bhArase dabA huA doSavAn pAtra kisIko saMsAra-samudrase pAra nahIM kara sakatA (aura na svayaM hI pAra ho sakatA hai) // 145 // isalie, jo mokSake sAdhanasvarUpa digambara veSako dhAraNa karate haiM, jo zarIrako sthiti aura jJAnAdi guNoMkI siddhike lie AhArakI icchA karate haiM, jo bala, Ayu, svAda athavA zarIrako puSTa karanekI icchA nahIM karate, jo kevala prANadhAraNa karaneke lie thor3e-se prAsoMse ho santuSTa ho jAte haiM, aura jo nija tathA parako tAranevAle haiM aise Upara likhehae gaNoMse sahita manirAja hI pAtra ho sakate haiM unake lie diyA huA AhAra apunarbhava arthAt mokSakA kAraNa hai // 146-148 // dAnarUpI puNyake mAhAtmyako prakaTa karaneke lie, sabase bar3A aura puSTa udAharaNa yahI hai ki maiMne dAnake mAhAtmyase ho paJcAzcarya prApta kiye haiM / / 149 / / isalie he rAjarSi bharata, hama sabako uttama dAna denA cAhie / aba bhagavAn vRSabhadevake tIrthake samaya saba jagaha pAtra phaila jaayeNge| bhAvArtha-bhagavAnke sadupadezase aneka manuSya munivrata dhAraNa kareMge, una sabhIke lie hameM AhAra Adi dAna denA cAhie // 150 // rAjakumAra zreyAnsane una saba sadasyoMke lie apane svAmI bhagavAn vRSabhadevake pUrvabhava vistArake sAtha kahe jisase una sabake uttama dAna dene meM ruci utpanna 1. kubhogabhUmimanuSyatvam / 2. duSTo bhavati / 3. sapadi / 4. dattadravyam / 5. pAtramapi / 6. bhAjanavat / 7.-dezasa-ba0, 50 / 8. rucim / 9. pavitrayati / 10. nanUdAharaNaM a0,50,80,l0|11. pari. pUrNam / 12. paJcAzcarya mayApi yat a0, pa0, la0, 80 / 13. tataH kAraNAt / 14. bho bharatarAja / 15. prasUtAni bhvissynti| 16.-yAnathAcakhyo l0| 17. svazca bhartA ca svabhArI tayorbhavavistarastam / 18. sabhyAH / Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viMzaM parva 459 . iti prahlAdinIM vAcaM tasya puNyAnubandhinIm / zuzruvAn bharatAdhIzaH parAM prItimavApa saH // 152 // prItaH saMpUjya taM bhUyaH paraM sauhArda mudvahan / gurorguNAnanudhyAyan pratyagAt sa svamAlayam // 153 // bhagavAnatha saMjAta balavIryo mahAdhRtiH / bheje paraM tapoyogaM yogavijjaina kalpitam // 154 // mohAndhatamasadhvaMsakalpA' sanmArgadarzinI / didIpe'sya mano'gAre samiddhA bodhadIpikA // 155 // guNAn guNAsthaya pazyeddoSAn doSadhiyApi yaH / heyopAdeyavit sa syAt kvAjJasya gatirIDazI // 156 // tatastasvaparijJAnAt guNAguNavibhAgavit / guNeSvAsajati smAsau hitvA doSAnazeSataH // 157 // sAvadyaviratiM kRtsnAmUrI kRtya prabuddhadhIH / tadbhedAn pAlayAmAsa vratasaMjJAvizeSitAn // 158 // dayAGganApariSvaGgaH" satye nityAnuraktatA / asteyatratatAtparya brahmacaryaikatAnatA // 159 // parigraheSvanA "saMgo vikAlA zanavarjanam / vratAnyamUni tassidRdhye " bhAvayAmAsa bhAvanAH // 160 // manoguptirva cogutirIryA" kAyaniyantraNe / viSvANasamitizceti prathamavratabhAvanAH // 161 // cch huI thI || 151 || isa prakAra Ananda utpanna karanevAle aura puNya bar3hAnevAle zreyAnsake vacana sunakara bharata mahArAja paramaprItiko prApta hue || 152 || atizaya prasanna hue mahArAja bharatane rAjA somaprabha aura zreyAmsakumArakA khUba sammAna kiyA, unapara bar3A sneha prakaTa kiyA aura phira gurudeva - vRSabhanAthake guNoMkA cintavana karate hue apane gharake lie vApisa gaye // 153 // athAnantara AhAra grahaNa karanese jinake bala aura bIryakI utpatti huI hai jo mahA dhIravIra aura yogavidyA jAnanevAle haiM aise bhagavAna vRSabhadeva jinendradevake dvArA kahe hue utkRSTa tapoyogako dhAraNa karane lage || 154 || inake manarUpI mandirameM moharUpI saghana andhakArako naSTa karanevAlA, samIcIna mArga dikhalAnevAlA aura atizaya dedIpyamAna jJAnarUpI dIpaka prakAzamAna ho rahA thA / / 155 // jo puruSa guNoMko guNa-buddhi se aura doSoM ko doSa-buddhise dekhatA hai arthAt guNoMko guNa aura doSoMko doSa samajhatA hai vahI heya (chor3ane yogya) aura upAdeya ( grahaNa karane yogya) vastuoMkA jAnakAra ho sakatA hai| ajJAnI puruSakI aisI avasthA kahA~ ho sakatI hai ? / / 156 / / ve bhagavAn tatvoMkA ThIka-ThIka parijJAna honese guNa aura doSoMke vibhAgako acchI taraha jAnate the isalie ve doSoMko pUrNa rUpase chor3akara kevala guNoM meM hI Asakta rahate the // 157 // atizaya buddhimAn bhagavAn vRSabhadevane pAparUpI yogoMse pUrNa virakti dhAraNa kI thI tathA usake bheda jo ki vrata kahalAte haiM unakA bhI be pAlana karate the || 158|| dayArUpI strIkA AliMgana karanA, satyavratameM sadA anurakta rahanA, acauryavratameM tatpara rahanA, brahmacaryako hI apanA sarvasva samajhanA, parigrahameM Asakta nahIM honA aura asamayameM bhojanakA parityAga karanA; bhagavAn ina vratoMko dhAraNa karate the aura unakI siddhike lie nirantara nIce likhI huI bhAvanAoMkA cintavana karate the / / 159 - 160 // manogupti, vacanagupti, IryAsamiti, kAyaniyantraNa arthAt dekhabhAla kara kisI vastukA rakhanA- uThAnA aura viSvANasamiti arthAt Alokita pAnabhojana ye pA~ca prathama ahiMsA, vratakI bhAvanAe~ haiM ||16|| krodha 1. bhUpaH la0 / 2. suhRdayatvam / 3. AhArajanitA zaktiH / 4. jinAnAM saMbandhi kalpaH jinakalpastatra bhavam / 5. sannaddhA / 'kalpA sajjA nirAmayA' ityabhidhAnAt / 6. guNabuddhyA / 7. Asakto bhavati sma / 8. nivRttim / 9. aMgIkRtya / 10. sAvadyaviratibhedAn / 11. AliGganam / 12. anamyavRttitA / 'ekatAno'nanyavRttirekA gre kAyanAvapi' ityabhidhAnAt / 13. anAsaktiH / 14. rAtribhojanam / 15. vratasidyartham / 16. IryAsamitiH kAya guptirityarthaH / 17. eSaNAsamitiH | Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 AdipurANam krodhakomamayasyAgA hAsyAsaMga visarjanam / sUtrAnugA ca vANIti dvitIyavatabhAvanAH // 162 // *mivocitAbhyanujJAtagrahaNAmya graho'nyathA / saMtoSo manapAne ra tRtIyavratabhAvanAH // 163 // bI kathAlokasaMsargaprAgratasmRtayojanAH / vA vRSya rasenAmA caturthavratabhAvanAH // 16 // bAhyAbhyantarabhedeSu sacittAcittavastupu / indriyArthapvanA saMgo nessaMgyavatabhAvanAH // 16 // timattA kssmaavttaa"dhyaanyogktaantaa| parIpaharamAna tAmAM bhAvanottarA // 166 // bhAvanAsaMskRtAnyevaM vratAnyayamapAlayat / kSAlane "svAgasAM sarvaprajAnAmanupAlakaH // 16 // samAtRkApadAnyevaM sahottarapadAni ca / vratAni mAvanIyAni manISimiratandritam // 6 // yAni kAmyapi zalyAni gahitAni jinAgame / butsRjya tAni sarvANi niHzasyo"viharenmuniH // 169 // iti sthavirakarUpo'yaM jinakabare'pi yojitaH / yathAgamami hoccitya jaina karo'nugamya tAn // 17 // 2 . 3 lobha, bhaya aura hAsyakA parityAga karanA tathA zAsake anusAra vacana kahanA ye pA~ca dvitIya satyavratakI bhAvanAe~ haiM // 162 // parimita-thoDA AhAra lenA, tapazcaraNake yogya AhAra lenA, zrAvakake prArthanA karanepara AhAra lenA, yogyavidhike viruddha AhAra nahIM lenA tathA prApta hue bhojana-pAnameM santoSa rakhanA ye pA~ca tRtIya acauryatratakI bhAvanAe~ haiM // 163 / / triyoMkI kathAkA tyAga, unake sundara aMgopAMgoMke dekhanekA tyAga, unake sAtha rahanekA tyAga, pahale bhoge hue bhogoMke smaraNakA tyAga aura gariSTha rasakA tyAga isa prakAra ye pA~ca caturtha brahmacaryapratakI bhAvanAeM haiM // 16 // jinake bAgha Abhyantara isa prakAra do bheda haiM ese pA~coM indriyoM ke viSayabhUta sacitta acitta padArthoMmeM AsaktikA tyAga karanA so pA~caveM parigraha tyAga pratakI pA~ca bhAvanAe~ haiM // 165 / / dhairya dhAraNa karanA, kSamA rakhanA, dhyAna dhAraNa karane meM nirantara tatpara rahanA aura parIpahoMke Anepara mArgase cyuta nahIM honA ye cAra ukta vratoMkI uttara bhAvanAe~ haiM // 166 / / samasta jIvoMkI rakSA karanevAle bhagavAn vRSabhadeva apane pApoMko naSTa karaneke lie Upara likhI huI bhAvanAoMse susaMskRta (zuddha) aise vratoMkA pAlana karate the // 167 / isI prakAra anya buddhimAn manuSyoMko bhI Alasya chor3akara mAtRkApar3ha arthAt pA~ca samiti aura tIna guptiyoMse yukta tathA caurAsI lAkha uttaraguNoMse sahita ahiMsA Adi pA~coM mahAvatoMkA pAlana karanA cAhie // 168 / / isI prakAra jainazAstroMmeM jo nindanIya mAyA mithyAtva aura nidAna aisI tIna zalya kahI hai una sabako chor3akara aura niHzalya hokara hI muniyoMko vihAra karanA cAhie // 169 / / isa prakAra Upara kahe hue vratoMkA pAlana karanA sthavira kalpa hai, ise jinakalpameM bhI lagA lenA caahie| AgamAnusAra sthavira kalpa dhAraNa kara jinakalpa dhAraNa karanA caahie| bhAvArtha-Upara kahe hue bratoMkA pAlana karate hue muniyoM ke sAtha rahanA, upadeza denA, navIna ziSyoMko dIkSA denA Adi sthavirakalpa kahalAtA hai aura vratoMkA pAlana karate hue akele rahanA, hamezA AtmacintavanameM hI lage rahanA jinakalpa kahalAtA 1. hAsyasyAsaktastyAgaH / -vivarjanam a0, 50, da0, la0 / 2. paramAgamAnutA vAk / 3. parimita / 4. svayogya / 5. dAtranumatiprArthita / 6. asviikaarH| 7. uktaprakArAditaraprakAreNa / 8. strokthaalaaptnmnohraanggniriikssnnttsNgpuurvrtaanusmrnnyojnaaH| 9. tyaajyaaH| 10. vIryavaddhanakarakSIrAdirasena saha / 11. anAsaktiH / 12. niHparigrahayata / 13. dhairyavattvam / 14. dhyAnayojanAnanyavRttitA / 15. prakSAlananimittam / 16. nijakarmaNAm / 17. aSTapravacanamAtRkApadasahitAni / paJcasamititriguptInAM pravacanamAtRketi saMjJA / 18. uttaraguNasahitAni / SaTatriMzadguNayuktAnItyarthaH / 19. Acaret / 20. sakalajJAnirahitakAlaH / 21. sthavirakalpe / 22. saMgRhya / -mihopetya la0 / 23. jinakalpaH / jinkllo-l0,0m0| 24. anujJAyatAm / Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 461 viMzaM parva 4 atikramaNe dharme jinAH sAmAyikAhaye / caramsyekayame prAyazcaturjJAna vilocanAH // 171 // chedopasthApanAbhedaprapaJco'nyonya yoginAm / darzitastai yathAkAlaM balAyurjJAna vIkSayA // 172 // jJAnadarzanacAritratapovIryaM vizeSitam / cAritraM saMyama trANaM pambadhoktaM jinAdhipaiH // 173 // tataH saMyamasiddhayarthaM sa tapo dvAdazAtmakam / jJAnadhe yaMtra lopetazcacAra paramaH pumAn // 174 // tato'nazanamasyugraM tepe dIsatayA muniH / avamodaryamadhyekasi kthAdItyAcarantapaH // 175 // kadAcid vRttisaMkhyAnaM tapo'tapta sa durddharam / vIthIvaryAdayo masya vizeSA bahubhedakAH // 176 // rasasyAgaM tapo ghoraM tepe nityamatandritaH / kSIrasarpirguDAdIni parityajyAgrimaH pumAn // 177 // triSu kAleSu yogI sanasau kAyamazciklizat" / kAyasya nigrahaM prAhuH tapaH paramaduzcaram // 178 // nigRhItazarIreNa nigRhItAnyasaMzrayam / cakSurAdIni rudveSa teSu ruddhaM mano bhavet // 179 // manorodhaH paraM dhyAnaM tatkarma kSayasAdhanam / tato'nanta sukhAvAptiH tataH kArya prakarzayet // 180 // - hai | tIrthaMkara bhagavAn jinakalpI hote haiM aura yahI vAstavameM upAdeya haiM / sAdhAraNa muniyoMko yadyapi prArambha avasthAmeM sthavirakalpI honA par3atA hai parantu unheM bhI antameM jinakalpI honeke lie udyoga karate rahanA cAhie || 170 // mati, zruta, abadhi aura mana:paryaya isa prakAra cAra jJAnarUpI netroMko dhAraNa karanevAle tIrthakara paramadeva prAyaH pratikramaNarahita eka sAmAyika nAmake cAritra meM hI rata rahate haiN| bhAvArtha tIrthakara bhagavAn ke kisI prakArakA doSa nahIM lagatA isalie unheM pratikramaNa chedopasthApanA cAritra dhAraNa karane kI AvazyakatA nahIM par3atI, ve kevala sAmAyika cAritra hI dhAraNa karate haiM / / 171 || parantu unhIM tIrthaMkara devane bala, Ayu aura jJAnakI hInAdhikatA dekhakara anya sAdhAraNa muniyoMke lie yathAkAla chedopasthApanA cAritrake aneka bheda dikhalAye haiM-unakA nirUpaNa kiyA hai || 172 // jJAna, darzana, cAritra, tapa aura vIryakI vizeSatA se saMyamakI rakSA karanevAlA cAritra bhI jinendradevane pA~ca prakArakA kahA hai| bhAvArtha cAritrake pA~ca bheda haiM-1 jJAnAcAra, 2 darzanAcAra, 3 cAritrAcAra, 4 tapaAcAra aura 5 vIryAcAra || 173 / / tadanantara jJAna, dhairya aura balase sahita parama puruSa- bhagavAn vRSabhadevane saMyamakI siddhike lie bAraha prakArakA tapazcaraNa kiyA thA // 174 // atizaya ugra tapazcaraNako dhAraNa karanevAle ve vRSabhadeva munirAja anazana nAmakA atyanta kaThina tapa tapate the aura eka sItha (kama) AdikA niyama lekara avamaudarya ( Unodara) nAmaka tapazcaraNa karate the || 175|| ve bhagavAna kabhI atyanta kaThina vRttiparisaMkhyAna nAmakA tapa tapate the jisake ki bIthI, caryA Adi aneka bheda haiM || 176|| isake sivAya ve AdipuruSa Alasyarahita ho dUdha, ghI, mur3a Adi rasoMkA parityAga kara nitya hI rasaparityAga nAmakA ghora tapazcaraNa karate the || 177 || ve yogirAja varSA, zIta aura grISma isa prakAra tInoM kAloM meM zarIrako kleza dete the arthAt kAyakleza nAmakA tapa tapate the / vAstava meM gaNadhara devane zarIrake nigraha karane arthAt kAyakleza karaneko hI utkRSTa aura kaThina tapa kahA . hai / / 178 || kyoMki isameM kucha bhI sandeha nahIM hai ki zarIrakA nigraha honese cakSu Adi sabhI indriyoMkA nigraha ho jAtA hai aura indriyoMkA nigraha honese manakA nirodha ho jAtA hai arthAt 1 1. niyamarahite / 2. ekavrate / 3. caturjJAnadhara jinAdanyayoginAm / 4. caturjJAnadhararjanaiH / 5. Alokanena / 6. saMyamarakSaNam / 7. manobalam / 8. sikthAdInyA-pa0 a0 da0 / 9. hemantagrISmaprASaTukAleSu / 10. 'klizi kleze' uttaptamakarot / 11. nigRhItazarIreNa puruSeNa / 12. karmakSayahetum / 13. karmakSayAt / 14, tasmAt kAraNAt / 15. prakarSeNa kRzIkuryAt / Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam garmAt prabhRtyasau devo jJAnatritayamubahan / dIkSAnantaramevAsamanaHparyayabodhanaH // 11 // tathApyunaM tapo'tapta seddhavye dhruvamAvini |'s jJAnalocano dhIraH sahanaM vArSikaM param // 182 // tenAbhISTaM munIndrANAM kAyaklezAhvayaM tapaH / tapo'neSu pradhAnAmuttamAGgamivAGginAm // 183 // tattadAtapta yogIndraH soDhAzeSaparISahaH / tapassudussahataraM paraM nirvANasAdhanam // 18 // kameMndhanAni nirdagdhumuyataH sa tapo'gninA / didIpe nitarAM dhIraH prajvalanniva pAvakaH // 185 // asaMkhyAtaguNazreNyA dhunvan karmatamodhanam / tapodIpsyAtidIptAGgaH so'zumAniva didyute // 18 // zayyAsya vijane deze jAgarUkasva' yoginaH / kadAcidAsanaM cAsocchucau nirjantukAntare // 187 // na zizye jAgarUko'sau nAsInazcAbhavadbhRzam / prayato vijahArodhI "syaktabhuktirjitendriyaH // 18 // saMkalpa-vikalpa dUra hokara citta sthita ho jAtA hai| manakA nirodha ho jAnA hI utkRSTa dhyAna kahalAtA hai tathA yaha dhyAna hI samasta karmAke kSaya ho jAnekA sAdhana hai aura samasta karmokA bhaya ho jAnese ananta sukhako prApti hotI hai isalie zarIrako kRza karanA cAhie / / 179-180 // yadyapi ve bhagavAn vRSabhadeva mati, zruta-avadhi aura manaHparyaya ina tIna jJAnoMko garbhase hI dhAraNa karate the aura manAparyaya jJAna unheM dIkSAke bAda hI prApta ho gayA thA isake sivAya siddhatva pada unheM avazya hI prApta honevAlA thA tathApi samyagjJAnarUpI netroMko dhAraNa karanevAle dhIra-vIra bhagavAnne hajAra varSa taka atizaya utkRSTa aura ugra tapa tapA thA isase mAlUma hotA hai ki mahAmuniyoMko kAyakleza nAmakA tapa atizaya abhISTa hai-use ve avazya karate haiN| jisa prakAra prANiyoMke zarIrameM mastaka pradhAna hotA hai usI prakAra kAyakleza nAmakA tapa samasta bAhya tapazcaraNoMmeM pradhAna hotA hai // 181-183 / / isIlie usa samaya samasta parIghahoMko sahana karanevAle yogirAja bhagavAn vRSabhadeva mokSakA uttama sAdhana aura atizaya kaThina kAyakleza nAmakA tapa tapate the||184|| taparUpI agnise karmarUpI indhanako jalAneke lie taiyAra hue ve dhIra-vIra bhagavAn prajvalita huI agnike samAna atyanta dedIpyamAna ho rahe the||185|| usa samaya ve asaMkhyAta guNazreNI nirjarAke dvArA kamarUpI gAr3ha andhakArako naSTa kara rahe the aura unakA zarIra tapazcaraNako kAntise atizaya dedIpyamAna ho rahA thA isalie ve ThIka sUryake samAna suzobhita ho rahe the||186|| sadA bAgRta rahanevAle ina yogirAjako zayyA nirjana ekAnta sthAnameM hI hotI thI aura jaba kabhI Asana bhI pavitra tathA nirjIva sthAnameM hI hotA thA / sadA jAgRta rahanevAle aura indriyoMko jItanevAle ve bhagavAn na to kabhI sote the aura na eka sthAnapara bahuta baiThate hI the kintu bhogopabhogakA tyAga kara prayatnapUrvaka arthAt IryAsamitikA pAlana karate hue samasta pRthivImeM vihAra karate rahate the| bhAvArtha-bhagavAn sadA jAgRta rahate the isalie unheM zayyAkI nitya AvazyakatA nahIM par3atI thI parantu jaba kabhI vizrAmake lie leTate bhI the to kisI pavitra aura ekAmta sthAnameM hI zayyA lagAte the| isI prakAra vihArake atirikta dhyAna Adike samaya ekAnta aura pavitra sthAnameM hI Asana lagAte the| kahanekA tAtparya yaha hai ki bhagavAn viviktazayyAsana nAmakA tapazcaraNa karate the 1. svayaM sAdhye sati / sAdhituM yogye / siddhatve 50, la0, da0, ma0 / 2. nitye / nimittsptmii| 3. sajjAna-la0, ma0 / 4. varSasaMbandhi / 5. tena kAraNena / 6. kAyaklezam / 7. vIraH i0 / 8. pratisamayasaMkhyAtaguNitakramaNa karmaNAM nirjarAguNatheNistayA / 9. jAgaraNazIlasya / 10. avakAze / 11. 'vyaktabhuktajitendriyaH' ityapi kvacit pAThaH / Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizaM parva iti bAyaM tapaH SoDhA caran paramaduzcaram / AbhyantaraM ca SaDbhedaM tapo bheje sa yogirAT // 189 // prAyazcittaM tapastasmin munI niraticArake / 'caritArthamabhUt kiM nu mAnorastyAnsara tamaH // 19 // prazrayazca tadAsyAsIt prazrito'ntarnilInatAm / vinetA vinayaM kasya sa kuryAdagrimaH pumAn // 19 // athavA prazrayo siddhAnasau bheje siSitsayA~ / namaH siddhebhya ityeva yato dIkSAmupAyata // 192 // jJAnadarzanacAritratapovIryaguNeSu ca / yathAhaM vinayo'syAsId yatamAnasya tatvataH // 193 // vaiyAvRtyaM ca tasyAsI mArgabyApUti mAtrakam / bhagavAn parameSThI"hikvAnyatra vyApRto' bhavet // 19 // idamatra tu tAtparya prAyazcittAvike traye / tapasyasminiyantRtvaM na niyamya svamIzituH // 115 // // 187-188 / / isa prakAra ve yogirAja atizaya kaThina chaha prakArake bAhya tapazcaraNakA pAlana karate hue Age kahe jAnevAle chaha prakArake antaraMga tapakA bhI pAlana karate the // 189 // niraticAra pravRtti karanevAle munirAja vRSabhadevameM prAyazcitta nAmakA tapa caritArtha arthAt kRtakArya ho cukA thA so ThIka hI hai kyoMki sUryake vIcameM bhI kyA kabhI andhakAra rahatA hai ? arthAt kabhI nhiiN| bhAvArtha-aticAra laga jAnepara usakI zuddhatA karanA prAyazcitta kahalAtA hai| bhagavAnke kabhI koI aticAra lagatA hI nahIM thA arthAt unakA cAritra sadA nirmala rahatA thA isalie yathArthameM unake nirmala cAritrameM hI prAyazcitta tapa kRtakRtya ho cukA thaa| jisa prakAra ki sUryakA kAma andhakArako naSTa karanA hai jahA~ andhakAra hotA hai vahA~ sUryako apanA prakAza-pukha phailAnekI AvazyakatA hotI hai parantu sUryake vIcameM andhakAra nahIM hotA isalie sUrya apane viSayameM caritArtha athavA kRtakRtya hotA hai / / 19 / / isI prakAra inakA vinaya nAmakA tapa bhI antarnilInatAko prApta huA thA arthAt unhoMmeM antarbhUta ho gayA thA kyoMki ve pradhAna puruSa sabako namra karanevAle the phira bhalA ve kisakI vinaya karate ? athavA unhoMne siddha honekI icchAse vinayI hokara siddha bhagavAnkI ArAdhanA kI thI kyoMki 'siddhoMke lie namaskAra ho' aisA kahakara hI unhoMne dIkSA dhAraNa kI thI / athavA yathArtha pravRtti karanevAle bhagavAnkI jJAna darzana cAritra tapa aura vIrya Adi guNoMmeM yathAyogya vinaya thI isalie unake vinaya nAmakA tapa siddha huA thaa||191-193|| ratnatraya rUpa mArmameM vyApAra karanA hI unakA vaiyAvRttya tapa kahalAtA thA kyoMki ve parameSThI bhagavAn ratnatrayako chor3akara aura kisameM vyAvRtti (vyApAra) karate ? bhAvArtha-dIna-duHkhI jIboMkI sevAmeM vyApRta rahaneko vaiyAvRtya kahate haiM parantu yaha zubha kaSAyakA tIna udaya hote hI ho sakatA hai / bhagavAnkI zubhakaSAya bhI atizaya manda ho gayI thI isalie unakI pravRtti bAhya vyApArase haTakara ratnatraya rUpa mAgameM hI rahatI thii| ataH usIkI apekSA unake vaiyAvRtya tapa siddha huA thA // 194 / / yahA~ tAtparya yaha hai ki svAmI vRSabhadevake ina prAyazcitta, vinaya aura cayAvRttya nAmaka tIna tapoMke viSayameM kevala niyantApana hI thA arthAt ve inakA dUsaroMke lie upadeza dete the, svayaM kisIke niyamya nahIM the arthAt dUsaroMse upadeza grahaNa kara inakA pAlana nahIM karate the| bhAvArtha-bhagavAn ina tInoM tapoMke svAmI the na ki anya muniyoMke 1. kRtArtham / 2. rasyantaraM i0 / 3. vinayaH / 4. janAn vinayavataH kurvannityarthaH / 5. se mithyaa| 6. 'ayi gatau' iti dhAtuH, upAgamat svIkRtavAnityarthaH / 7. prayatnaM kurvANasya / 8. ratnatrayavyApAramAtrakam / 9. myAvRti i0, sa0, 50, la0 |-vyaavRtti-a0, d0| 10. paraM pade tiSThatIti / 11. yaavtykRtH| vyAvRto i0, a0, 50, sa0, la. / 12. nAyakatvam / 13. neyatvam / Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 bhAdipurANam yAvAn dharmamayaH sargastaM kRtsnaM sa sanAtanaH / yugAdau prazrayAmAsa svAnuSThAnanidarzanaH // 19 // svadhotino'pi tasyAsIt svAdhyAyaH zuddhaye dhiyaH / sauvAdhyAyikatAM prApan yato'dyasvepi saMyatAH / na bAhyAbhyantare cAsmin tapasi dvAdazAtmani / na bhaviSyati naivAsti svAdhyAyena samaM tapaH // 19 // svAdhyAye'mirato mikSunibhRtaH saMvRtendriyaH / bhavedekApradhI(mAn vinayaMna samAhitaH // 199 // viviktepu vanAnAdrikuzapretavanAdipu / muhurbusmRpTakAyastha myutsargAzyamabhUktapaH // 20 // dehAd vivikta mAramAnaM pazyan guptitrayIM zritaH / myutsarga sa tapo bheje svasmin gAtre'pi nispRhaH // 20 // tato vyutsargapUrvo'sya dhyAnayogo'bhavad vimoH / muniya'sRSTakAyo hi svAmI sayAnasaMpadaH // 202 // dhyAnAbhyAsaM tataH kurvan yogI sunivRto mvet"| zeSaH parikaraH sarvo dhyAnamevottamaM tapaH // 20 // samAna pAlana karate hue inake adhIna rahate the // 195 / / isa saMsArameM jo kucha dharma-sRSTi thI sanAtana bhagavAn vRSabhadevane vaha saba udAharaNasvarUpa svayaM dhAraNa kara isa yugake AdimeM prasiddha kI thii| bhAvArtha-bhagavAn dhArmika kAryoMkA svayaM pAlana karake hI dUsaroMke lie upadeza dete the // 196 // yadyapi bhagavAna svayaM aneka zAstroM (dvAdazAGga) ke jAnanevAle the tathApi ve baddhikI zaddhike lie nirantara svAdhyAya karate the kyoMki inhIMkA svAdhyAya dekhakara mani loga Aja bhI svAdhyAya karate haiM / bhAvArtha-yadyapi unake lie svAdhyAya karanA atyAvazyaka nahIM thA kyoMki ve svAdhyAyake binA bhI dvAdazAGgake jAnakAra the tathApi ve anya sAdhAraNa muniyoMke hita ke lie svAdhyAyakI pravRtti calAnA cAhate the isalie svayaM bhI svAdhyAya karate the| unheM svAdhyAya karate dekhakara hI anya muniyoM meM svAdhyAyakI paripATI calI thI jo ki Ajakala bhI pracalita hai / / 19 / / vAhya aura Abhyantara bhedasahita bAraha prakArake tapazcaraNameM svAdhyAyake samAna dUsarA tapa na to hai aura na Age hI hogA // 198 / / kyoMki vinayasahita svAdhyAyameM tallIna huA buddhimAn muni manake saMkalpa-vikalpa dUra ho jAnese nizcala ho jAtA hai, usakI saba indriyA~ vazIbhUta ho jAtI haiM aura usako citta-vRtti kisI eka padArtha ke cintavanameM hI sthira ho jAtI hai / bhAvArtha-svAdhyAya karanevAle muniko dhyAnakI prApti anAyAsa hI ho jAtI hai // 199 // vanake pradeza, parvata, latAgRha aura zmazAnabhUmi Adi ekAnta pradezoMmeM zarIrase mamatva chor3akara kAyotsarga karanevAle bhagavAna ke vyutsarga nAmakA pA~cavA~ tapazcaraNa bhI huA thA IR00|| ve bhagavAn AtmAko zarIrase bhinna dekhate the aura manogupti, vacanagupti aura kAyagupti ina tInoM guptiyoMkA pAlana karate the / isa prakAra apane zarIra meM bhI niHspRha rahanevAle bhagavAn vyutsarga nAmaka tapakA acchI taraha pAlana karate the // 201 // tadanantara svAmI vRSabhadevake vyutsargatapazcaraNapUrvaka dhyAna nAmakA tapa bhI huA thA, so ThIka hI hai zarIrase mamatva chor3a denevAlA muni hI uttama dhyAnarUpI sampadAkA svAmI hotA hai / 202 // yogirAja vRSabhadeva dhyAnAbhyAsarUpa tapazcaraNa karate hue hI kRtakRtya hue the kyoMki dhyAna hI uttama tapa kahalAtA hai usake sivAya bAkI saba usIke sAdhana mAtra kahalAte haiN| bhAvArtha-sabase uttama tapa dhyAna hI hai kyoMki koMkI sAkSAt nirjarA dhyAnase hI hotI hai / zeSa gyAraha prakArake tapa dhyAnake sahAyaka kAraNa haiM / 203|| 1. kRcchrala0, ma0 / 2. -nidezanaiH a0, 30, sa0 / 3. suSTu adhItamaneneti svadhItI tasya / 4. svAdhyAyapravattatAm / 5. prAptAH / 6. idAnIntanakAle'pi / 7. dvAdazAtmake la0,10.ma0,80,0, p0| 8.bhinnam / 9. dhyAnayojanam / 10. tapaH l.| 11. sunivRtto'bhavat la0, ma0, ma0, sa.! sunibhUto bhavet i0 / sunibhRto'bhavat p0,60| 12. dhyAnAdanyadekAdazavidha tapaH / Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viMza parva 465 mano'kSagrAmakAyAnAM tapanAt sannirodhanAt / tapo nirucyane tajjastadidaM dvAdazAtmakam // 204 // vipulAM nirAmicchan mahodakaM ca saMvaram / yatate sma tapasyasmin dviSaDbheDe vidAMvaraH // 205 // saguptisamitI dharma sAnuprekSaM kSamAdikam / parISahAMjayan samyakcAritraM cAvaracciram // 206 // tato didhyAsunAnena yogyA dezAH siSevire / vivikA ramaNIyA ye vimuktA rAgakAraNeH // 207 // guhApulinagiryagrajIrNodyAnavanAdayaH / nAtyuSNazItasampAtA dezAH sAdhAraNAzca ye // 20 // kAlazca nAtizItoSNa bhUyiSThI janatAsukhaH / mAvazca jJAnavairAgyaratikSAntyAdilakSaNaH // 209 // 'dravyANyapyanukUlAni yAni saMklezahAnaya / prabhaviSNUni tAnIzaH' sipeve dhyAna siddhaye // 210 // kadAcid girikumjepu kadAcid girikandare"kadAciccAdvizRGgeSu dadhyAvadhyAtmatatvavit // 21 // kahiMcid bahiNArAvaramyopAntapu hAripu / giryagreSu zilApaTTAna dhyAstAdhyAtmazuddhaye // 212 // agoM"ppadaMSvaraNyeSu kadAcidanupa"te / nirjantukaM vivikte ca sthANDile'sthAt samAdhaye // 213 // mana indriyoMkA samUha aura kAya inake tapana tathA nigraha karanese hI tapa hotA hai aisA tapake jAnanevAle gaNadharAdi deva kahate haiM aura vaha tapa anazana Adike bhedase bAraha prakArakA hotA hai||204| vidvAnoM meM atizaya zreSTha ve bhagavAna kokI baDI bhArI nirjarA aura uttama phala denevAle saMvarakI icchA karate hue ina bAraha prakArake tapaoNmeM sadA prayatnazIla rahate the / / 205 / / ve bhagavAn parISahoMko jItate hue gupti, samiti, anuprekSA, kSamA Adi dharma aura samyak cAritrakA cirakAla taka pAlana karate rahe the| bhAvArtha-gupti, samiti dharma, "anuprekSA, paroghaha jaya aura cAritra ina pA~ca kAraNoMse navIna Ate hue kokA Asrava hakakara saMvara hotA hai| jinendra devane ina pA~coMhI kAraNoMko cirakAla taka dhAraNa kiyA thA / / 20 / / tadanantara dhyAnadhAraNa karane kI icchA karanevAle bhagavAna dhyAnake yogya una-una pradezoMmeM nivAsa karate the jo ki ekAnta the, manohara the aura rAga-dvepa utpanna karanevAlI sAmagrIse rahita the // 207 / / jahA~ na adhika garamI par3atI ho aura na adhika zIta hI hotA ho jahA~ sAdhAraNa garamI-sardI rahatI ho athavA jahA~ samAna rUpase sabhI A-jA sakate hoM aise guphA, nadiyoMke kinAre, parvatake zikhara, jIrNa udyAna aura vana Adi pradeza dhyAnake yogya kSetra kahalAte haiN| isI prakAra jisameM na bahuta garamI aura na yahuta sardI par3atI ho tathA jo prANiyoMko duHkhadAyI bhI na ho aisA kAla dhyAna yogya kAla kahalAtA hai| jJAna, vairogya, dhairya aura bhamA Adi bhAva dhyAnake yogya bhAva kahalAte haiM aura jo padArtha bhudhA Adise utpanna hue saMklezako dUra karane meM samartha haiM aise padArtha dhyAnake yogya dravya kahalAte haiN| svAmI vRSabhadeva dhyAnakI siddhike lie anukUla dravya kSetra kAla aura bhAvakA hI sevana karate the| 204-210 / / adhyAtma tattvako jAnanevAle ve bhagavAna kabhI to parvatapara-ke latAgRhoM meM kabhI parvatakI guphAoMmeM aura kabhI parvatake zikharoMpara dhyAna lagAte the / / 21 / / ve bhagavAn adhyAtmakI zuddhike lie kabhI to aise-aise sundara pahAr3oMke zikharoMpara par3e hue zilAtaloMpara ArUr3ha hote the ki jinake samIpa bhAga mayUroke zabdoMse bar3e hI manohara ho rahe the / / 212 / / kabhI-kabhI samAdhi (dhyAna ) lagAneke lie ve bhagavAn jahA~ gAyoMke khuroM takake cihna nahIM the aise agamya vanoMmeM upadravazUnya jIvarahita 1. mahottaraphalam / 2. dhyaatumicchunaa| 3. saMprAptiH / 4. na parAdhonAH / sarvaiH sevyA ityarthaH / 5. atyrthshiitossnnbaahulyrhitH| 6. AhArAdIni / 7. saklezavinAzAya / 8. samaryAni / 9. prabhuH / 10. latAdipihitodare prdeshe| 11. daryAm / 12. kadAcit / 13. zilApaTTeSu / 14. adhyAsate sma / 15. mAnarahitepa, agogamyeSu vA / 'goSpadaM govazvabhre mAnagogamyayorapi' ityabhidhAnAt / 16. upadravarahite / 1.7. pUte / 18. kSudrapASANabhUmau / Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 AdipurANam kadAcit prAntaparyasta'nirbharaistatazIkaraiH / kRtazeye nagossage so'gAd yogekatAnatAm // 21 // naktaM nakta naraimarmImaH svaramArabdhatANDave / vibhuH pitRvanopAnte dhyAyan so'sthAt kadAcana // 215 // kadAcicimnagAtIre zucisaikatacAruNi / kadAciJca sarastIre vanoddezeSu hAriSu // 21 // manojyA kSepahIneSu deze'vanyeSu ca kSamI / dhyAnAbhyAsamasau kurvan vijahAra mahImimAm // 27 // maunI dhyAnI sa nirmAno dezAn praviharan zanaiH / puraM purimatAlAlyaM sudhAranyeyurAsadat // 218 // nAsyAsanavidUre'smAdudhAne shkttaahye| zucau nirAkule ramye vipi ko'sthAd vijantuke // 219 // nyagro dhapAdapasyAdhaH zilApaharSi pradhum / so'dhyAsInaH samAdhAnamabhAd dhyAnAya zuddhadhIH // 22 // "tatra pUrvamukhaM sthitvA kRta pabandhanaH / jyAne praNidadhau cittaM lezyAdhudi parAM dadhat // 22 // cetasA so'misa dhAya paraM "padamanuttaram / dadhau siddhaguNAnaSTau prAgeva suvizuddhadhIH // 222 // samyaktvaM darzanaM jJAnamanantaM vIryamadbhutam / saumyA "vagAyo pyAbAdhAH sahAguruladhutvakAH // 22 // aura ekAnta viSama bhUmipara virAjamAna hote the / / 21 / / kabhI-kabhI pAnIke chIMTe ur3Ate hue samIpameM bahanevAle nirjharanoMse jahA~ bahuta ThaNDa par3a rahI thI aise parvatake UparI bhAgapara ve dhyAnameM tallInatAko prApta hote the // 214 / kabhI-kabhI rAtake samaya jahA~ aneka rAkSasa apanI icchAnusAra nRtya kiyA karate the aisI zmazAna bhUmimeM ve bhagavAn dhyAna karate hue virAjamAna hote the // 215 // kabhI zukla athavA pavitra bAlUse sundara nadIke kinArepara, kabhI sarovarake kinAre, kabhI manohara vanake pradezoMmeM aura kabhI manakI vyAkulatA na karanevAle anya kitane hI dezoMmeM dhyAnakA abhyAsa karate hue una kSamAdhArI bhagavAnne isa samasta pRthivImeM vihAra kiyA thA / / 216-217 / maunI, dhyAnI aura mAnase rahita ve atizaya buddhimAn bhagavAn dhIre-dhIre aneka dezoMmeM vihAra karate hue kisI dina purimatAla nAmake nagarake samIpa jA phuNce|||218|| usI nagarake samIpa eka zakaTa nAmakA udyAna thA jo ki usa nagarase na to adhika samIpa thA aura na adhika dUra hI thaa| usI pavitra, AkulatArahita, ramaNIya, ekAnta aura jIvarahita vanameM bhagavAna Thahara gaye 219zuddha buddhivAle bhagavAnne vahA~ dhyAnakI siddhike lie vaTavRkSake nIce eka pavitra tathA lambI-caur3I zilApara virAjamAna hokara cittakI ekAgratA dhAraNa kI / / 220 // vahA~ pUrva dizAkI ora mukha kara padmAsanase baiThe hue tathA lezyAoMkI utkRSTa zuddhiko dhAraNa karate hue bhagavAnne dhyAnameM apanA citta lagAyA // 22 // ___ atizaya vizuddha buddhiko dhAraNa karanevAle bhagavAm vRSabhadevane sabase pahale sarvazreSTha mokSa-padameM apanA citta lagAyA aura siddha parameSThIMke ATha guNoMkA cintavana kiyA 222 // ananta samyaktva, anantadarzana, anantajJAna, ananta aura adbhuta vIrya, sUkSmatva, avagAhanatva, anyAbAdhatva aura agurulaghutva ye ATha siddhaparameSThIke guNa kahe gaye haiM, siddhi prApta karanekI icchA karanevAloMko ina guNoMkA avazya dhyAna karanA cAhie / isI prakAra dravya, kSetra, kAla 1. vyApta / 2. dhyAnaikApatAnatAm / 3. rAtrI / 4. rAkSasaH / 5. vyAkula / 6. asmAt purAt / 7. 'pumAMzcAnyato'bhyaNi'ti sUtreNa puNbdbhaavH| 8. vijne| 'viviktau patavijanau' ityabhidhAnAt / 9. vaTaH / 10. AdhAt iti pAThe akarot / adhAditi pAThe dharati sma / 11. zilApaTTe / 12.-paryaGka-la0, ma0, da0, sa0, a0| 13. abhiprAyagataM kRtvA / 14. akSayasthAnam / 15. sUkSmatva / 96. avagAhitva / Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 467 vizaM parva proktAH siddhaguNA hyaSTau dhyeyAH siddhimiipsunaa| 'nyataH kSetrataH kAlA bhAvataca tathA pre||224|| guNaidina miyuko muktaH sUkSmo niramjanaH / sa dhyeyo yogimivyakto nityaH zuddho mumukssumiH||225|| tato dadhyAvanuprekSA"dibhyAsurdharmyamuttamam / pAri karmamitAstasya zumA dvAdazabhAvanAH // 226 // tAsAM nAmasvarUpaM ca pUrvamevAnuvarNitam / tato dharnAmasau dhyAnaM prapede dhIda zudikaH // 220 // AjJAviSayamAcaM tadapAya vicayaM tathA / vipAka vicayaM cAnyat saMsthAnavicayaM param // 228 // svanAmavyaktatacyA "ni dharmyadhyAnAni so'dhygaat"| yato mahattamaM puNyaM svargAprasukhasAdhanam // 229 // kSAlitAgaHparAgasya virAgasyAsya yoginaH / pramAdaH kvApyabhUnneta stdaa'"jnyaanaadishktibhiH||230|| jJAnAdipariNAmeSu parAM zuddhimupeyuSaH / lezato'pyasya nAbhUvan dulezyAH klezahetavaH // 231 // tadA dhyAnamayI zaktiH sphurantI daze vimoH / mohArinAzapizunA maholkeva"vijRmbhitA // 232 // tathA bhAvakI apekSA unake aura bhI cAra sAdhAraNa guNoMkA cintavana karanA cAhie / isa taraha jo Upara kahe hue bAraha guNoMse yukta haiM, karmabandhanase rahita haiM, sUkSma haiM, nirajjana haiMrAgAdi bhAva karmoMse rahita haiM, vyakta haiM, nitya haiM aura zuddha haiM aise siddha bhagavAnakA mokSAbhilASI muniyoMko avazya hI dhyAna karanA cAhie // 223-225 / / pazcAt uttama dharmabhyAnakI icchA karanevAle bhagavAnne anuprekSAoMkA cintavana kiyA kyoMki abha bAraha anuprekSAe~ dhyAnakI parivAra avasthAko hI prApta haiM arthAt dhyAnakA hI aMga kahalAtI haiM / / 226 // una bAraha anuprekSAoMke nAma aura svarUpakA varNana pahale hI kiyA jA cukA hai| tadanantara buddhikI atizaya vizuddhiko dhAraNa karanevAle bhagavAna dharmadhyAnako prApta hue // 227 // AjJAvicaya, apAyavicaya, vipAkavicaya aura saMsthAnavicaya isa prakAra dharmadhyAnake cAra bheda haiM / jinakA svarUpa apane nAmase prakaTa ho rahA hai aise Upara kahe hue cAroM dharmadhyAna jinendradevane dhAraNa kiye the kyoMki unase svarga lokake zreSTha sukhoMke kAraNasvarUpa bar3e bhArI puNyakI prApti hotI hai / 228-229 // jinakA pAparUpI parAga (dhUli) dhula gayA hai aura rAga-dveSa Adi vibhAva naSTa ho gaye haiM aise yogirAja vRSabhadevake antaHkaraNameM usa samaya jJAna, darzana Adi zaktiyoMke kAraNa kisI bhI jagaha pramAda nahIM raha sakA thaa| bhAvArtha-dharmadhyAnake samaya jinendradeva prAmAdarahita ho 'apramatta saMyata' nAmake sAtaveM guNasthAnameM vidyamAna the||230|| jJAna Adi pariNAmoMmeM parama vizuddhatAko prApta hue jinendradevake kleza utpanna karanevAlI azubha lezyAe~ aMzamAtra bhI nahIM thiiN| bhAvArtha-usa samaya bhagavAnke zukla lezyA hI thI / / 231 / / usa samaya dedIpyamAna huI bhagavAnakI dhyAnarUpI zakti aisI dikhAI detI thI mAno moharUpI zatruke nAzako sUcita karanevAlI bar3hI huI bar3I bhArI ulkA hI ho / / 232 / / .. 1. dravyamAthitya cetanatvAdayaH / 2. kSetramAthitya asaMkhyAtapradezitvAdayaH / 3. kAlamAzritya trikAlaM vyApitvAdayaH / 4. bhAvamAzritya pariNAmikAdayaH / 5. sAdhAraNaguNAH / 6. samyaktvAdyaSTI, dravyAzrayatazcatvAra . iti dvAdazaguNaiH / 7. dhyAtumicchuH / 8. -dharmamuttamam la0, ma0 / dhamAdapetam / 9. parikaratvam / 10. zuddhA ityapi kvacit / 11. dhiyaH iddhA pravRddhA zuddhiryasya saH / 12. AjJA AgamastadgaditavastuvicAro vicayaH so'trAstIti / aAyavicayaM karmaNAm / 13. zubhAzubhakarmodayajanitasukhaduHkhabhedaprabhedacintA / 14. svaspANi / 15. dhyAyati sma / 16. itaH prAptaH / -pyabhUnnAntastadA i0, 80, la0, ma0, a050, sa0 / 17. jJAnasamyanatvacAritra / 18. nAnapAtaH / Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANama zracayya tadA kRtsnaM vizuddhi balamagrataH / nikRSTamadhyamotkRSTavibhAgena zrivA kRtam // 233 // kRtAntaH 'zuddhiruddhRta' kRtAntakRtavikriyaH / "uttasthe sarvasAmaprayo 'mohAripRtanAjaye // 234 // zirastrANaM tanutraM ca tasyAsIt saMyamadvayam / jaitramastraM ca saddhyAnaM mohArAtiM trimitsataH // 235 // balavyasanarakSArtha"" jJAnAmAtyAH puraskRtAH / vizuddhapariNAmazca sainApatye * niyojitaH // 236 // guNAH sainikatA" nItA durbhedA" dhruvyodhinH"| teSAM hantavyapakSe ca rAgAdyAH pratizvacitAH // 237 // ityAyojitasainyasya jayodyoga jagadguroH / guNazreNikhalAr3INaM" "karmasanya' tu zalkazaH // 238 // yathA yathottarAzuddhiraskandati tathA tathA / karmasamyasthitaGgaH saMjAtazca rasakSayaH // 239 // 7 * <3 468 rA jisa prakAra koI rAjA apanI antaHprakRti arthAt mantrI Adiko zuddha kara unakI jA~cakara apanI senA ke jaghanya, madhyama aura uttama aise tIna bheda karatA hai aura unako Age kara maraNabhayase rahita ho saba sAmagrI ke sAtha zatrukI senAko jItane ke lie uTha khar3A hotA hai usI prakAra bhagavAna vRSabhadevane bhI apanI antaHprakRti arthAt manako zuddha kara-saMkalpa-vikalpa dUra kara apanI vizuddhirUpI senAke jaghanya, madhyama aura utkRSTa aise tIna bheda kiye aura phira usa tInoM prakAra kI vizuddhirUpI senAko Age kara yamarAja dvArA kI huI vikriyA ( mRtyu(bhaya) ko dUra karate hue saba sAmagrI ke sAtha moharUpI zatrukI senA arthAt mohanIya karmake aTThAIsa avAntara bhedroMko jItane ke lie tatpara ho gaye ||233 - 234|| moharUpI zatruko bhedana karane kI icchA karanevAle bhagavAnne indriyasaMyama aura prANisaMyama rUpa do prakAra ke saMyamako kramase zirakI rakSA karanevAlA Topa aura zarIrakI rakSA karanevAlA kavaca banAyA thA tathA uttama dhyAnako jayazIla astra banAyA thA ||235|| vizuddhirUpI senAkI Apattise rakSA karane ke lie unhoMne jJAnarUpI mantriyoMko niyukta kiyA thA aura vizuddha pariNAmako senApati ke pada para niyukta kiyA thA ||236 || jinakA koI bhedana nahIM kara sakatA aura jo nirantara yuddha karanevAle the aise guNoMko unhoMne sainika banAyA tathA rAga Adi zatruoMko unake hantavya pakSa meM rakhA ||237|| isa prakAra samasta senAkI vyavasthA kara jagadguru bhagavAnane jyoM hI krama ke jItanekA udyoga kiyA tyoM hI bhagavAnakI guNa-zreNI nirjarA ke balase karmarUpI senA khaNDa-khaNDa hokara naSTa hone lagI || 238 || jyoM-jyoM bhagavAnkI vizuddhi AgeAge bar3hatI jAtI thI tyoM-tyoM karmarUpI senAkA bhaMga aura rasa arthAt phala denekI zakti 1. pariNAmazaktiH / pakSe vizvAsahetubhUtasainyaM ca / 2. prathamaM purAbhAge ca / 3. vihitAntaHkaraNazuddhiH / pakSe kRtanAntaH zuddhiH / 4. udbhUtA nirastA kRtAntena yamena kRtA vikriyA vikAro yenAsI / 5. uddIpto. 'bhUt / uttasthau da0 a0, pa0, 30, sa0, la0, ma0 / 6. mohanIyazatrusenAvijayArtham / 7. ziraHkavacam / 8. kavacam / varma daMzanam / 'uracchadaH kaGkAlo'jagaraH kavaco'striyAm / ityabhidhAnAt / 9. indriyasaMyamaprANisaMyamadvayam / upekSAsaMyamApahRtasaMyamadvayaM vA / 10. bhettumicchavaH / 11. vizuddhazakte bhraMza parihArArtham / pakSe . senAbhraMzaparihArArtham / 12. senApatitve / 13. senAcaratvam / 14. duHkhena bhedyAH / 15. niyamena yoddhAraH / 16. bhaTAnAm / 17. kathitAH / 18. vidAritaM galitaM vA / 19 guNasenAbhiH / 20. iva / 21. khaNDazaH / 'zalke zaklabavale' ityabhidhAnAt / 22. gacchati varddhate / 23. zaktikSayaH, pakSe harpakSayaH / Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viza parva paraprakRti saMkrAntiH sthite do rasacyutiH / nirjINizca guNazreNyA tadAsIt karmavairiNAm // 240 // antaH prakRtisaMkSobhaM mUlodvataM ca karmaNAm / yogazaktyA sa yogIndro vijigISurivAtanAt // 24 // bhUyo'pramattatAM prApya bhAvayan zuddhimuddharAm / ArukSat bhapakazreNI nizreNI mokSasamanaH // 242 // adhaHpravRttakaraNamapramAdena bhAvayan / bhapUrvakaraNoM bhUtvA'nivRttikaraNo'mavat // 243 // 'tanAyaM zuklamApUrya dhyAneddhyA natizuddhikaH / moharAjabalaM kRtsnamapAtayadasAdhvasaH // 244 // "aGgarakSAnivAsyApTau kssaayaannipipess"sH| vedazaktIstatastisro no kapAyAhayAnmaTAn // 245 // tataH saMjvalanakrodhaM mahAnAyakamagraham / mAnamapyasya pAzcAtya mAyAM lobhaM ca bAdaram // 246 // "pramRcainAn" mahAdhyAnaraGge cAritrasaddhvajaH / nizAtajJAnanistriMzo dayAkavacavarmitaH // 24 // kA vinAza hotA jAtA thA // 239 / / usa samaya bhagavAnake karmarUpI zatruoMmeM paraprakRtirUpa saMkramaNa ho rahA thA arthAt karmAkI eka prakRti anya prakRti rUpa badala rahI thI, unakI sthiti ghaTa rahI thI, rasa arthAta phala denekI zakti kSINa ho rahI thI aura guNa-zreNI nirjarA ho rahI thI / / 240 / / jisa prakAra koI vijayAbhilASI rAjA zatruoMkI mantrI Adi antaraGga prakRtimeM kSobha paidA karatA hai aura phira zatraoMko jaise ukhAr3a detA hai usI prakAra yogirAja bhagavAna vRSabhadevane bhI apane yogabalase pahale karmokI uttara prakRtiyoMmeM kSobha utpanna kiyA thA aura phira unheM jar3asahita ukhAr3a pheMkanekA upakrama kiyA thA athavA mUla prakRtiyoMmeM udvartana (udvelana Adi saMkramaNavizepa) kiyA thaa||241|| tadanantara utkRSTa vizuddhikI bhAvanA karate hue bhagavAna apramatta avasthAko prApta hokara mokSarUpI mahalakI sIr3hIke samAna bhapaka zreNIpara ArUr3ha hue / 242 // prathama hI unhoMne pramAdarahita ho apramattasaMyata nAmake sAtaveM guNasthAnameM adhaHkaraNakI bhAvanA kI aura phira apUrvakaraNa nAmaka AThaveM guNasthAnameM prApta hokara anivRttikaraNa nAmaka nauMveM guNasthAnameM prApta hue // 243 // vahA~ unhoMne pRthaktvavitarka nAmakA pahalA zukladhyAna dhAraNa kiyA aura usake pravAhase vizuddhi prApta kara nirbhaya ho moharUpI rAjAkI samasta senAko pachAr3a diyA // 244|| prathama hI unhoMne moharUpI rAjAke aMgarakSakake samAna apratyAkhyAnAvaraNa. aura pratyAkhyAnAvaraNasambandhI ATha kaSAyoMko cUrNa kiyA phira napuMsakaved, strIveda aura puruSaveda-ese tIna prakArake vedAMko tathA no kapAya nAmake hAsyAdi chaha yoddhAoMko naSTa kiyA thA / / 245 / / tadanantara sabase mukhya aura sabake Age calanevAle saMjvalana krodhako, usake bAda mAnako, mAyAko aura bAdara lobhako bhI naSTa kiyA thaa| isa prakAra ina karma-zatruoMko naSTa kara mahAdhyAnarUpI raMgabhUmimeM cAritrarUpI dhvaja phaharAte hue jJAnarUpI tIkSNa hathiyAra bA~dhe hue aura dayArUpI kavacako dhAraNa kiye hue mahAyoddhA bhagavAnne anivRtti arthAt jisase pIche nahIM haTanA par3e aisI navama guNasthAna rUpa 1. aprazastAnAM bandhojjhitAnAM prakRtInAM dravyasya pratisamayasaMkhyeyaguNaM sajAtIyaprakRtiSu saMkramaNam / pakSe zatrusenAsaMkramaNam / 2. anubhAgahAniH, pakSe harpakSayaH / 3. nirjraa| 4. bhAvakarma, pakSe Aptabalam / 5. mUlaprakRtimardanam, pakSe muulblmrdnm| 6. -muttarAm m0| 7. apUrvakaraNaguNasthAnavartI bhUtvA / 8. guNasthAne / 9. jJAnadIptyA / -dhyAnAttazuddhikaH da0, 50, a0, i0, sa0, la0, ma0, 10. moharAjasyAGgarakSakAn / 11. cUrNIcakAra / 12. puMvedAdizaktIH, pakSe prabhumantrotsAhazaktoH / 13. durgrAhyam / -magragam da0, i0, a0, 50, la0, ma0 / 14. pazcAdbhavam / 15. cUrNIkRtya / pramRItAna la0, ma0, i0, a0, s0| 16. sNjvlnkrodhaadicturH| 17. sajjaH / 'sannadhau varmitaH sajjo daMzito vyUDakaNTakaH / ' ityabhidhAnAt Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam jagrAha jayabhUmi tAmanivRttiM mahAmaTaH / maTAnAM sanivRttInAM parakIyaM na cAgrataH // 348 // karaNatrayayAthAtmyavyaktaye'rthapadAni vai / zeyAnyamUni sUtrArthasajhAvajharanukramAt // 249 // karaNAH pariNAmA ye vimatAH prathamakSaNe / te bhavebuddhi to yasmin kSaNe'nye ca pRthagvidhAH // 250 // dvitIyakSaNasaMbandhipariNAmakadambakam / taccAnya tRtIye svAdevamAcaramakSaNAt // 25 // tatazcAdhaH pravRttAkhyaM karaNaM tabirucyate / apUrvakaraNe" te sapUrvAH pratikSaNam // 252 // karaNe tvanivRttA khye na nivRtti rihAjinAm / pariNAmaimidhaste hi samabhAvAH pratikSaNam // 253 // tatrAye karaNe nAsti sthitighaataayupkrmH|"haapyet kevalaM zuddhayan bandhaM sthityanumAgayoH / 254 / apUrvakaraNe'pyevaM kiM tu sthityanumAgayoH / hanyAdana guNazreNyo" kurvan saMkrama"nirjare // 255 // nRtIya karaNe'pyavaM ghaTamAnaH paTiSTadhIH / akRtvAntaramucchinthAt karmArIn SoDazASTa ca // 256 // anivRtti nAmakI jayabhUmi prApta kI so ThIka hI hai kyoMki pIche nahIM haTanevAle zUra-vIra yoddhAoMke Age zatrukI senA Adi nahIM Thahara sakatI / / 246-248 / / aba adha:karaNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina tInoM karaNoMkA yathArtha svarUpa prakaTa karaneke lie Agamake yathArtha bhAvako jAnanevAle gaNadharAdi devoMne jo ye arthasahita pada kahe haiM ve anukramase jAnane yogya haiM arthAt unakA jJAna prApta karanA cAhie / / 249 / / adhaHpravRttikaraNake prathama zraNameM jo pariNAma hote haiM ve hI pariNAma dUsare kSaNa meM hote haiM tathA isI dUsare kSaNameM pUrva pariNAmoMse bhinna aura bhI pariNAma hote haiM / isI prakAra dvitIya kSaNasambandhI pariNAmoMkA jo samUha hai vahI tRtIya kSaNameM hotA hai tathA usase bhinna jAtike aura bhI pariNAma hote haiM, yahI krama caturtha Adi antima samaya taka hotA hai isIlie isa karaNakA adhaHpravRttikaraNa aisA sArthaka nAma kahA jAtA hai| parantu apUrvakaraNameM yaha bAta nahIM hai kyoMki vahA~ pratyeka apUrva hI pariNAma hote rahate haiM isalie isa karaNakA bhI apUrvakaraNa yaha sArthaka nAma hai| anivRttikaraNameM jIvoMkI nivRtti arthAt vibhinnatA nahIM hotI kyoMki isake pratyeka kSaNameM rahanevAle sabhI jIva pariNAmoMkI apekSA parasparameM samAna hI hote haiM isalie isa karaNakA bhI anivRttikaraNa yaha sArthaka nAma hai // 250-253 // ina tInoM karaNoMmeM se prathama karaNameM sthiti ghAta AdikA upakrama nahIM hotA, kintu isameM rahanevAlA jIva zuddha hotA huA kevala sthiti-bandha aura anubhAga-bandhako kama karatA rahatA hai / / 254 // dUsare apUrvakaraNameM bhI yahI vyavasthA hai kintu vizeSatA itanI hai ki isa karaNameM rahanevAlA jIva guNa-zreNIke dvArA sthitibandha aura anubhAgabandhakA saMkramaNa tathA nirjarA karatA huA una donoMke agrabhAgako naSTa kara detA hai / / 255 / / isI prakAra tIsare anivRttikaraNameM pravRtti karanevAlA karmarUpI atizaya buddhimAna jIva bhI pariNAmoMkI vizuddhi meM antara na DAlakara solaha aura ATha zatruoMko ukhAr3a pheMkatA hai / / 256 / / 1. jayasthAnam / 2. anivRttikaraNasthAnam / -manivartI mahA a0,50, da0, i0, s0|-mnivRttimhaa ba0 / 3. parabalam / 4. arthamanugatAni padAni / 5. vakSyamANAni / 6. prathame kSaNe pa0, da0, ma0, l0| 7. dvitIyo'smin pa0, i0| 8. aparamapi / 9. avaHpravRttakaraNacaramasamayaparyantam / 10. niruktirUpeNa nigdyte| 11. adhaHpravRttikaraNalakSaNavat pariNAmAH / 12. -vRttyAkhye la0, m0,| 13. bhedaH / 14. adhaHpravRttAditraye / 15. adhaHpravRttakaraNe / 16. hApanA hAni kuryAt / 17. guNazreNyoH da0, i0 / 18. prazastAnAM bandhojjhitAnAM prakRtInAM dravyasya pratisamayamasaMkhyeyagaNaH bandhyamAnasajAtIyapravattiSu saMkramaNaM guNasaMkramaH / 19. atizayena paTudhIH / 20. akRttAntara pa0 / Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizaM parva gasyorathAdyayornAma'prakRtIniyatodayAH / styAnagRddhitrikaM cAsthed ghAtenaikana yogirAH // 257 // tato'STau ca kaSAyAMstAn hanyAdadhyAtmatattvavit / punaH kRtAntaraH zeSAH prakRtIrapyanukramAt // 258 // azvakarNakriyAkRSTikaraNAdizca yo vidhiH / so'tra vAgyastataH sUkSmasAmparAyatvasaMzrayaH // 259 // sUkSmIkRtaM tato lomaM jayanmohaM gyajeSTa saH / karSito sarirupro'pi sujayo vijigISuNA // 260 // tIvra jvalanasau zreNIraGge mohArinirjayAt / jyeSTho malla ivAvarUgan munirapratimallakaH // 261 // tataH kSINakaSAyatvamakSINaguNasaMgrahaH / prApya tatra rajozeSamadhunAt snAtako bhavan // 262 // jJAnadarzana vIryAdivighnA ye keciduddhatAH / tAnazeSAn dvitIyena zukladhyAnena cicchide // 263 // / catasraH kaTukAH krmprkRtiinivhinaa| nirdahan munirudbhUtakaivalyo'bhUt sa vizvadRk // 264 // anantajJAnahagvIryaviratiH zuddhadarzanam / dAnalAmau ca bhogopabhogAvAnantyamAzritAH // 265 // athAnantara yogirAja bhagavAn vRSabhadevane naraka ora tiryazcagatimeM niyamase udaya AnevAlI nAmakarmakI teraha ( 1 narakagati, 2 narakagati prAyogyAnupUrvI, 3 tiryaggati, 4 tiryaggati prAyogyAnupUrvI, 5 ekendriya jAti,6dvIndriyajAti,7trIndriyajAti, 8 carindriya jAti, 9 Atapa, 10 udyota, 11 sthAvara, 12 sUkSma aura 13 sAdhAraNa ) aura styAnagRddhi Adi tIna (1 styAnagRddhi, 2 nidrAnidrA aura 3 pracalApracalA) isa prakAra solaha prakRtiyoMko eka hI prahArase naSTa kiyA // 257 // tadanantara adhyAtmatasvake jAnanevAle bhagavAnne ATha kaSAyoM (apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNasambandhI krodha, mAna, mAyA, lobha) ko naSTa kiyA aura phira kucha antara lekara zeSa bacI huI (napuMsaka veda, strI veda, puruSa veda, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, saMjvalana krodha, mAna aura mAyA ) prakRtiyoMko bhI naSTa kiyA // 258|| azvakarNa kriyA aura kRSTikaraNa Adi jo kucha vidhi hotI hai vaha saba bhagavAnne isI anivRttikaraNa guNasthAnameM kI aura phira ve sUkSmasAmparAya nAmake dasaveM guNasthAnameM jA pahu~ce // 259 // vahA~ unhoMne atizaya sUkSma lobhako bhI jIta liyA aura isa taraha samasta mohanIya karmapara vijaya prApta kara lI so ThIka hI hai kyoMki balavAn zatru bhI durvala ho jAnepara vijigISu puruSa-dvArA anAyAsa hI jIta liyA jAtA hai / / 260 / usa samaya kSapakaNIrUpI raMgabhUmimeM moharUpI zatruke naSTa ho jAnese atizaya dedIpyamAna hote hue munirAja vRSabhadeva aise suzobhita ho rahe the jaise kisI kuztIke maidAnase pratimalla (virodhI malla) ke bhAga jAnepara vijayI malla suzomita hotA hai / / 26 / / tadanantara avinAzI guNoMkA saMgraha karanevAle bhagavAn kSINakaSAya nAmake bArahaveM guNa-sthAnameM prApta hue| vahA~ unhoMne sampUrNa mohanIya karmakI dhUli par3A dI arthAt use bilakula hI naSTa kara diyA aura svayaM snAtaka avasthAko prApta ho gaye / 262 // tadanantara jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya karmakI jo kucha uddhata prakRtiyA~ thIM una sabako unhoMne ekatvavitarka nAmake dUsare zukladhyAnase naSTa kara DAlA aura isa prakAra ve munirAja dhyAnarUpI agnike dvArA atizaya duHkhadAyI cAroM ghAtiyA kamoMko jalAkara kevalajJAnI ho lokAlokake dekhanevAle sarvajJa ho gaye / / 263-264 / / isa prakAra samasta jagatko prakAzita karate hue aura bhavya jIvarUpI 1. narakadvikatiryadvikavikalatrayodyotAtapaikendriyasAdhAraNasUkSmasthAvarAH / 2. pratikSipet / 3. vidheH ba0, 0 / 4. samAptavedaH, sampUrNajJAna ityarthaH / 5. snAtako'bhavat da0, la0, ma0, i.| 6. nidrA, jJAnAvaraNAdipaJcakam, darzanAvaraNacatuSkam, nidrA, pracalA, antarAyapaJcakaJceti SoDaza / 7. dhAtikarmANItyarthaH / 8. cAritrANi / Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam navakevalalabdhIstA jinabhAsvAn zrutIriva / sa bheje jagadudumAsI manyAmbhojAti bodhayan // 266 // iti dhyAnAgninirdagdhakarmendhanacayo jina: / babhAvubhUta kaivalya vibhavo' vibhavodbhavaH // 267 // phAlgune mAsi tAmitrapakSa syaikAdazItithau / uttarASADhanakSatre kaivalyamudabhUd vibhoH // 268 // mAlinIcchandaH 472 bhagavati jitamohe kevalajJAnalakSmyA sphurati sati surendrAH prANamambhaktimArAt / namasi jayaninAdo vizvadikkaM jajambhe surakujakusumAnAM vRSThirApaptaduccai surapaTaharabaizcAruddhamAsIt kharandham // 269 // bhramaramukharitadyauH zArayantI digantAn / viralamavataradbhirnAkabhAjAM vimAna gaMganajaladhirurivAbhUt samantAt // 270 // madakalarutabhRGgairanvitaH svaH sravantyAH " dhutasurabhivanAntaH padmakiJjalkabandhu ziziratarataraGgAnAspRzanmAtarizvA / mRdutaramamito 'vAn gyAnaze diGmukhAni // 271 // kamaloMko praphullita karate hue ve vRSabha-jinendrarUpI sUrya kiraNoMke samAna ananta jJAna darzana, vIrya, cAritra, zuddha samyaktva, dAna, lAbha, bhoga aura upabhoga ina ananta naulabdhiyoM prApta hue || 265 - 266 / / isa prakAra jinhoMne dhyAnarUpI agnike dvArA karmarUpI IMdhana ke samUhako jalA diyA hai, jinake kevalajJAnarUpI vibhUti utpanna huI hai aura jinheM samavasaraNakA vaibhava prApta huA hai aise ve jinendra bhagavAn bahuta hI suzobhita ho rahe // 26 // phAlguna mAsa ke kRSNa pakSakI ekAdazIke dina uttarASAr3ha nakSatra meM bhagavAnako kevalajJAna utpanna huA thA || 268 / / mohanIya karmako jItanevAle bhagavAn vRSabhadeva jyoM hI kevalajJAnarUpI lakSmIse dedIpyamAna hue tyoM hI samasta devoMke indra bhaktike bhArase namrIbhUta ho gaye arthAt unhoMne bhagavAnko sira jhukAkara namaskAra kiyA, AkAzameM sabhI ora jaya-jaya zabda bar3hane lagA aura AkAzakA vivara devoMke nagAr3oMke zabdoMse vyApta ho gayA || 269 || usI samaya bhramaroMke zabdoMse AkAzako zabdAyamAna karatI huI tathA dizAoMke antako saMkucita karatI huI kalpavRkSake puSpoMkI varSA bar3e U~cese hone lagI aura virala- virala rUpase utarate hue devoMke vimAnoMse AkAzarUpI samudra aisA ho gayA mAno usameM cAroM ora naukAe~ hI taira rahI hoM // 270 // usI samaya madase manohara zabda karanevAle bhramaroMse sahita, gaGgA nadIko atyanta zItala taraGgoMkA sparza karatA huA aura hilate hue sugandhita banake madhya bhAgameM stha kamaloMkI parAgase bharA huA vAyu cAroM ora dhIre-dhIre bahatA huA dizAoMmeM vyApta ho 1. kevalajJAnasaMpattiH / 2 samavasaraNavahirbhUtInAm udbhavo yasya / 3. nAnAvarNAn kurvantI / 4. tatra satra vyAptaM yathA bhavati tthaa| 5. suranimnagAyAH / 6. vAtIti vAma Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viMza parva yugapadatha 'nabhasto'nabhi tAd vRSTipAto vijayati tadA sma prAGgaNaM lokanAkhyAH / samavasaraNabhUmeH zodhanA yena vizvag vitatasalilabindurvizva marturjinezaH // 272 // vasantatilakam ithaM tadA tribhuvane pramadaM vitanvan udbhUta kevalaravervRSabhodayAH bhAsI jagajjana hitAya jinAdhipatya 5. "prakhyApakaH sapadi tIrthaMkarAnubhAvaH // 273 // ityArSe bhagavajjinasenAcArya praNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe bhagavatkaivalyotpattivarNanaM nAma viMzatitama parva // 20 // 473 rahA thA || 271 || jisa samaya yaha saba ho rahA thA usI samaya AkAzase bAdaloMke binA hI honevAlI manda manda vRSTi lokanAr3Ike A~ganako dhUlirahita kara rahI thI / usa vRSTikI bU~deM cAroM ora phaila rahI thIM jisase aisI jAna par3atI thIM mAno jagatke svAmI vRSabha- jinendra ke samavasaraNakI bhUmiko zuddha karaneke lie hI phaila rahI hoM || 272 || isa prakAra usa samaya bhagavAn vRSabhadevarUpI udayAcalase utpanna huA kevalajJAnarUpI sUrya jagatke jIvoMke hitake lie huA thA / vaha kevalajJAnarUpI sUrya tInoM lokoMmeM Anandako vistRta kara rahA thA, jinendra bhagavAnke Adhipatyako prasiddha kara rahA thA aura unake tIrthaMkarocita prabhAvako batalA rahA thA / 273 // isa prakAra bhagavajinasenAcArya praNIta triSaSTilakSaNa mahApurANa saMgraha meM bhagavAnke kaivalyotpattikA varNana karanevAlA bIsavA~ parva samApta huA // 20 // 1. gaganAt / 2. medharahitAt / 3. megharahitaM karoti sma / 4. jinendrasya / 5. pratyAyakaH pa0 / 6. tIrthakara nAmakarmAnubhAvaH / 60 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMzaM parva 6 ghAtaH zreNiko namro muniM papraccha gautamam / bhagavan boddhumicchAmi svato dhyAnasya vistaram // 1 // kimasya lakSaNaM yogin ke' bhedAH kiM ca nirvAcaH / kiM svAmikaM kiyatkAlaM kiM hetu phalamapyadaH // 2 // kossya bhAvo bhavet kiM vA syAdadhiSThAnamIzitaH / bhedAnAM kAni nAmAni kazcaiSAmartha nizcayaH // 3 // kamAlambanametasya 'bAdhAnaM ca kiM bhavet / tadidaM sarvamevAhaM bubhusse' vadatAM vara // 4 // paraM sAdhanamAmnAtaM dhyAnaM mokSasya sAdhane / " tato'sya " bhagavan brUhi tatvaM gopyaM yatIzinAm // 5 // iti pRSTavate tasmai bhagavAn gautamo'bravIt / pra saradazanAbhISu jalasnapitatattanuH // 6 // yatkarmakSapaNe sAdhye sAdhanaM paramaM tapaH / tapte" dhyAnAhvayaM samyaganuzAsmi yathAzrutam // 7 // aikAgrayeNa nirodho yazcisasyaikatra vastuni / taddhyAnaM vajrakaM ''yasya bhavedAntarmuhUrtataH // 8 // sthiramadhyavasAnaM yattadyAnaM yaccalAcalam / 'sAnuprekSAcavA cintA bhAvanA cittameva vA // 9 // chadmastheSu bhavedetallakSaNaM vizvadRzvanAm / yogAstravasya saMrodhe dhyAnatvamupacaryate // 10 // 22 athAnantara- zraNika rAjAne namra hokara mahAmuni gautama gaNadhara se pUchA ki he bhagavan, maiM Apase dhyAnakA vistAra jAnanA cAhatA hU~ || 1|| he yogirAja, isa dhyAnakA lakSaNa kyA hai ? isake kitane bheda haiM ? isakI nirukti ( zabdArtha ) kyA hai ? isake svAmI kauna haiM ? isakA samaya kitanA hai ? isakA hetu kyA hai ? aura isakA phala kyA hai ? ||2|| he svAmin, isakA bhAva kyA hai ? isakA AdhAra kyA hai ? isake bhedoMke kyA-kyA nAma haiM ? aura una sabakA kyA-kyA abhiprAya hai ? ||3|| isakA Alambana kyA hai aura isameM bala pahu~cAnevAlA kyA hai ? he vaktAoM meM zreSTha, yaha saba maiM jAnanA cAhatA hU~ // 4 // mokSake sAdhanoM meM dhyAna hI sabase uttama sAdhana mAnA gayA hai isalie he bhagavan, isakA yathArtha svarUpa kahie jo ki bar3e-bar3e muniyoMke lie bhI gopya hai ||5|| isa prakAra pUchanevAle rAjA zreNikase bhagavAn gautama gaNadhara apane dA~toMkI phailatI huI kiraNoMrUpI jalase usake zarIrakA abhiSeka karate hue kahane lage // 6 // ki he rAjan, jo kamauke kSaya karanerUpa kAryakA mukhya sAdhana hai aise dhyAna nAmake utkRSTa tapakA maiM tumhAre lie Agamake anusAra acchI taraha upadeza detA hU~ // 7 // tanmaya hokara kisI eka hI vastumeM jo cittakA nirodha kara liyA jAtA hai use dhyAna kahate haiN| vaha dhyAna vajravRSabhanArAcasaMhananavAloMke adhika se adhika antarmuhUrta taka hI rahatA hai ||8|| jo cittakA pariNAma sthira hotA hai use dhyAna kahate haiM aura jo cancala rahatA hai use anuprekSA, cintA, bhAvanA athavA citta kahate haiM ||9|| yaha dhyAna chadmastha arthAt bArahaveM guNasthAnavartI jIvoM taka ke hotA hai aura terahaveM guNasthAnavartI sarvajJa devake bhI yogake bala 1. atha / 2. kimbhedAH ta0, ba0 / 3. kIdRk svAmI yasya tat / 4. kIdRze hetuphale yasya tat / 5. dhyAnam / 6. bho svAmin / 7 nAmnAm / 8. balajRmbhaNam / 9. boddhumicchAmi / 10. kAraNAt / 11. dhyAnasya / 12. rakSaNIyam / jJeyaM a0 / 13. yadIzinAm 10 / 14. kiraNa / 15. tava / 16. AgamAnusAreNa / 17. ananyamanovRttyA / 18. vajravRSabhanArAcasaMhananasya / 19. antamuhUrta paryantam / 20 pariNAmaH / 21. cacalam / 22. savicArA / 23. kAyavAGmanaH karmarUpAsravasya / Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMza parva dhIba lAyattavRttisvAd dhyAnaM tanirujyate / yathArthamami saMdhAnAdapadhyA namato'nyathA // 11 // yogo dhyAnaM samAdhizca dhorodhaHsvAntanigrahaH / antaHsaMlInatA ceti tatparyAyAH smRtA budhaiH // 12 // dhyAyatyarthAnaneneti dhyAnaM karaNasAdhanam / dhyAyatIti ca kartRvaM vAcyaM svAtanyasaMbhavAt // 13 // bhAvamAtrAmidhissAyAM 'dhyAti, dhyAnamiSyate / zaktibhedAjjJatatva"sya yuktamekatra tat trayam // 14 // yadyapi jJAnaparyAyo dhyAnAkhyo dhyeygocrH| tathApyekApasaMdaSTo" dhatte bodhAdi vAnyatAm // 15 // se honevAle AsravakA nirodha karaneke lie upacArase mAnA jAtA hai // 10 // dhyAnake svarUpako jAnanevAle buddhimAna puruSa dhyAna usIko kahate haiM jisakI vRtti apane buddhi-balake adhIna hotI hai kyoMki aisA dhyAna hI yathArthameM dhyAna kahA jA sakatA hai isase viparIta dhyAna apadhyAna kahalAtA hai / / 11 / / yoga, dhyAna, samAdhi, dhIrodha arthAt buddhiko caJcalatA rokanA, svAnta nigraha arthAt manako vazameM karanA, aura antaHsaMlInatA arthAt AtmAke svarUpameM lIna honA Adi saba dhyAnake hI paryAyavAcaka zabda haiM-aisA vidvAn loga mAnate haiM // 12 // AtmA jisa pariNAmase padArthakA cintavana karatA hai usa pariNAmako dhyAna kahate haiM yaha karaNasAdhanakI apekSA dhyAna zabdakI nirukti hai / AtmAkA jo pariNAma padArthoMkA cintabana karatA hai usa pariNAmako dhyAna kahate haiM yaha kartR-vAcyakI apekSA dhyAna zabdakI nirukti hai kyoMki jo pariNAma pahale AtmA rUpa kartAke paratantra honese karaNa kahalAtA thA vahI aba svatantra honese kartA kahA jA sakatA hai| aura bhAva-vAcyako apekSA karanepara cimtavana karanA hI dhyAnakI nirukti hai| isa prakAra zaktike bhedase hAna-svarUpa AtmAke eka hI viSayameM tIna bheda honA ucita ho hai| bhAvArtha-vyAkaraNameM kitane hI zabdoMkI nirukti karaNa-sAdhana, kartRsAdhana aura bhAbasAdhanakI apekSA tIna-tIna prakArase kI jAtI hai| jahA~ karaNakI mukhyatA hotI hai use karaNa-sAdhana kahate haiM, jahA~ kartAkI mukhyatA hai use kartR-sAdhana kahate haiM aura jahA~ kriyAko mukhyatA hotI hai use bhAva-sAdhana kahate hai| yahA~ AcAyene AtmA, AtmAka parigAma aura cintavana rUpa kriyAmeM naya vivakSAse bhedAbheda rUpakI vivakSA kara eka hI dhyAna zabdakI tInoM sAdhanoM-dvArA nirukti kI hai, jisa samaya AtmA aura pariNAmameM bhedavivakSA kI jAtI hai usa samaya AtmA jisa pariNAmase dhyAna kare vaha pariNAma dhyAna kahalAtA hai aisI karaNasAdhanase nirukti hotI hai / jisa samaya AtmA aura pariNAmameM abheda vivakSA kI jAtI hai usa samaya jo pariNAma dhyAna kare yahI dhyAna kahalAtA hai, aisI kartRsAdhanase nirukti hotI hai aura jahA~ AtmA tathA usake pradezoMmeM honevAlI dhyAna rUpa kriyA meM abheda mAnA jAtA hai usa samaya dhyAna karanA hI dhyAna kahalAtA hai aisI bhAvasAdhanase nirukti siddha hotI hai // 13-14 // yadyapi dhyAna jJAnakI hI paryAya hai aura dhyeya arthAt dhyAna karane yogya padArthoMko hI viSaya karanevAlA hai tathApi eka jagaha ekatrita rUpase dekhA jAneke kAraNa jJAna, darzana, sukha aura vIrya rUpa-vyavahArako bhI dhAraNa kara letA hai| bhAvArtha-sthira rUpase padArthako jAnanA dhyAna kahalAtA hai isalie dhyAna jJAnakI eka paryAya vizeSa hai| AtmAke jo pradeza jJAna rUpa haiM ve hI pradeza darzana, sukha aura vIrya rUpa bhI haiM isalie eka hI jagaha rahaneke kAraNa dhyAnameM darzana sukha AdikA bhI vyavahAra kiyA jAtA hai // 15 // 1. kAyabala / 2. dhyAnalakSaNayuktam / 3. abhiprAyamAzritya / 4. cintAdirUpam / 5. uktalakSaNadhyAnAt / 6.dhobalAyattavRttibhAvAjjAtam / 7. dhyAnaparyAyAH / 8. karaNavyutpattyA niSpannam / 9. sattAmAtramabhidhAtumicchAyAM satyAMm / 10. AtmasvarUpasya / 11. dhyAne / 12. karaNakartR bhAvasApanAnAM trayam / 13. saMbaddho bhUtvA / -saMdRSTo la0, 50|-sNdisstto da0 / 14. eva ityarthaH / -vAcyatAm la., ma., d.| Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam harSAmAdivat so'yaM ciddharmo'pyavabodhitaH / prakAzate 'vibhinnAramA kathaMcit stimitAtmakaH // 16 // dhyAnasyAlambanaM kRtsnaM jagattasvaM yathAsthitam / vinAramAtmIyasaMkalpAdodAsInye nivezitam // 17 // athavA dhyeyamadhyAtma tasvaM mukta tarAtmakam / tattatvacintanaM dhyAturupayogasya zuddhaye // 18 // upayogavizuddhau ca yandhahetUn "myudasyata / saMvaro nirjarA caiva tato muktirasaMzayam // 19 // mumukSoAtukAmasya sarvamAlambanaM jagat / yadyadyathAsthitaM vastu tathA tattadvayavasyataH // 20 // kimatra bahunA yo yaH kazcid bhAvaH saparyayaH / sa sarvo'pi yathAnyAyaM dhyayakoTiM vigAhate // 21 // zubhAmisandhi to dhyAne syAdevaM dhyeyakalpanA / prItyaprItyabhisaMdhAnAdasaddhyAne viparyayaH // 22 // atasadisyatasvajJo vaiparItyena bhAvayan / prItyaprItI samAdhAya" saMkliSTaM dhyAnamRcchati // 23 // jisa prakAra sukha tathA krodha Adi bhAva caitanyake hI pariNAma kahe jAte haiM parantu ve usase bhinna rUpa hokara prakAzamAna hote haiM-anubhabameM Ate haiM isI prakAra antaHkaraNakA saMkoca karane rUpa dhyAna bhI yadyapi caitanya (jJAna) kA pariNAma batalAyA gayA hai tathApi vaha usase bhinna rUpa hokara prakAzamAna hotA hai / bhAvArtha-paryAya aura paryAyImeM kathaMcid bhedako vivakSA kara yaha kathana kiyA gayA hai / / 16 / / jagatke samasta tattva jo jisa rUpase avasthita haiM aura jinameM yaha mere haiM aura maiM inakA svAmI hU~ aisA saMkalpa na honese jo udAsIna rUpase vidyamAna haiM ve saba dhyAnake Alambana (viSaya) haiN| bhAvArtha-dhyAnameM udAsIna rUpase samasta padArthoMkA cintavana kiyA jA sakatA hai / / 17 / / athavA saMsArI aura mukta isa prakAra do bhedavAle Atma tattvakA cintavana karanA cAhie kyoMki AtmatattvakA cintavana dhyAna karanevAle jIvake upayogakI vizuddhike lie hotA hai // 18 // upayogakI vizu ddhi honese yaha jIva bandhake kAraNoMko naSTa kara detA hai, bandhake kAraNa naSTa honese usake saMvara aura nirjarA hone lagatI hai tathA saMvara aura nirjarAke honese isa jIvako niHsandeha muktikI prApti ho jAtI hai // 19 // jo-jo padArtha jisa-jisa prakArase avasthita haiM usako usI-usI prakArase nizcaya karanevAle tathA dhyAnako icchA rakhanevAle mokSAbhilASI puruSake yaha samasta saMsAra Alambana hai| bhAvArtharAga-dveSase rahita hokara kisI bhI vastukA dhyAna kara mokSa prApta kiyA jA sakatA hai / / 20 / / athavA isa viSayameM bahuta kahanese kyA lAbha hai saMkSepameM itanA hI samajha lenA cAhie ki isa saMsArameM apanI-apanI paryAyoM sahita jo-jo padArtha haiM ve saba AmnAyake anusAra dhyeya koTimeM praveza karate haiM arthAt una sabhIkA dhyAna kiyA jA sakatA hai // 21 // isa prakAra jo Upara dhyAna karane yogya padArthoMkA varNana kiyA gayA hai vaha saba zubha padArthakA cintavana karanevAle dhyAnameM hI samajhanA caahie| yadi iSTa aniSTa vastuoMkA cintavana kiyA jAyegA to vaha asaddhyAna kahalAyegA aura usameM dhyeyakI koI kalpanA nahIM kI jAtI arthAt asaddhyAnakA kucha bhI vipaya nahIM hai-kabhI asadhyAna nahIM karanA cAhie // 22 / / jo manuSya tattvoMkA yathArtha svarUpa nahIM samajhatA vaha viparIta bhAvase atadrapa bastuko bhI tapa cintavana karane lagatA hai aura padArthoMmeM iSTa aniSTa buddhi kara kevala saMkleza sahita dhyAna dhAraNa 1. vaibhinnAtmA iti kvacit / 2. Atmatattvam / 3. muktajIvasaMsArajIvasvarUpam / 4. jJAnasya / 5. nirasyataH puMsaH / -nudastaH la0, ma0 / 6. nizcinvataH / 7. padArthaH / 8. yathApramANam / yathAmnAyaM la0, ma0, da0, a0, i0, s0| 9. zubhAbhiprAyamAthitya / zubhAbhisandhini la0, ma0, d0| 10. dhyeyakalpanA bhavatItyarthaH / 11. Athitya / Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMza parva saMkalpavazago mUDho varisvaSTAniSTatAM nayet / rAgadveSo tatastAbhyAM bandhaM durmocamaznute // 24 // saMkalpo mAnasI vRttiviSayeSvanutarSiNI / saiva duSpraNidhAnaM yAdapadhyAnabhato viduH // 25 // taramAdAzayazuddhayarthamiSTA tatvArthabhAvanA / jJAnazuddhiratastasyAM dhyAnazuddhirudAhatA // 26 // prazastamaprazastaM ca dhyAnaM saMsmaryate dvidhA / zubhAzubhAbhisaMdhAnAt pratyekaM tavayaM dvidhA // 27 // caturdhA taskhalu dhyAnamityAptairanuvarNitam / Ata raudraM ca dhamyaM ca zuklaM ceti vikalpataH // 28 // hayamA dvayaM viddhi dudhyAnaM bhavavardhanam / uttaraM dvitayaM dhyAnamupAdayaM tu yoginAm // 29 // taSAmantabhiMdA vakSye lakSma nirvacanaM tathA / balAdhAnamadhiSThAnaM kAlabhAvaphalAnyapi // 30 // Rte bhavabhayArta syAd dhyAnamAyaM caturvidham / iSTAnavApsyaniSTAptinidAnAsAta hetukam // 33 // viprayoge manojJasya tatsaMyogAnu tarpaNam / amanojJArthasaMyoge tadviyogAnucintanam // 32 // nidAnaM bhogakAhazorathaM saMkliSTasyAnyabhogataH / smRtyanvAharaNaM caiva vedanAtasya tatkSaya // 33 // karatA hai / / 23 // saMkalpa-vikalpake vazIbhUta huA mUrkha prANI padArthoMko iSTa-aniSTa samajhane lagatA hai usase usake rAga-dveSa utpanna hote haiM aura rAga-dveSase jo kaThinatAse chUTa sake aise karmabandhako prApta hotA hai // 24 // viSayoMmeM tRSNA bar3hAnevAlI jo manakI pravRtti hai vaha saMkalpa kahalAtI hai usI saMkalpako duSpraNidhAna kahate haiM aura duSpraNidhAnase apadhyAna hotA hai / / 25 / / isalie cittakI zuddhike lie tattvArthakI bhAvanA karanI cAhie kyoMki tattvArthakI bhAvanA karanese jJAnakI zuddhi hotI hai aura jJAnakI zuddhi honese dhyAnakI zuddhi hotI hai / 26 / / zubha aura azubha cintavana karanese vaha dhyAna prazasta tathA aprazastake bhedase do prakArakA smaraNa kiyA jAtA hai| usa prazasta tathA aprazasta dhyAnameM se bhI pratyekake do do bheda haiN| bhAvArtha-jo dhyAna zubha pariNAmoMse kiyA jAtA hai use prazasta dhyAna kahate haiM aura jo azubha pariNAmoMse kiyA jAtA hai use aprazasta dhyAna kahate haiN| prazasta dhyAnake dharmya aura zukla aise do bheda haiM tathA aprazasta dhyAnake Arta aura raudra aise do bheda haiM // 27 // isa prakAra jinendra bhagavAnane vaha dhyAna Arta, raudra, dharmya aura zuklake bhedase cAra prakArakA varNana kiyA hai / / 28 / / ina cAroM dhyAnoM meM se pahaleke do arthAt Arta aura raudra dhyAna chor3aneke yogya haiM kyoMki ve khoTe dhyAna haiM aura saMsArako bar3hAnevAle haiM tathA Ageke do arthAt dharmya aura zukla dhyAna muniyoMko bhI grahaNa karane yogya haiM / / 29 / / agha ina dhyAnoMke antarbheda, unake lakSaNa, unakI nirukti, unake palAdhAna, AdhAra, kAla, bhAva aura phalakA nirUpaNa kareMge // 30 // jo Rta arthAt duHkhameM ho vaha pahalA ArtadhyAna hai vaha cAra prakArakA hotA hai-pahalA iSTa vastuke na milanese, dUsarA aniSTa vastuke milanese, tIsarA nidAnase aura cauthA roga Adike nimittase utpanna huA / kisI iSTa vastu ke viyoga honepara unake saMyogake lie bAra-bAra cintavana karanA so pahalA ArtadhyAna hai / isI prakAra kisI aniSTa vastuke saMyoga honepara usake viyogake lie nirantara cintavana karanA so dUsarA ArtadhyAna hai // 32 / / bhogoMkI AkAMkSAse jo dhyAna hotA hai vaha tIsarA nidAna nAmakA ArtadhyAna kahalAtA hai| yaha dhyAna dUsare puruSoMkI bhogopabhogakI sAmagrI dekhanese saMkliSTa cittavAle jIvake hotA hai aura kisI vedanAse pIDita manuSyakA usa vedanAko naSTa karaneke lie jo bAra-bAra cintavana 1. iSTAniSTanayanAt / 2. vaanychaavtii| 3. dussttcintaa| du:praNidhAnaM a0, 50 / 4. avAntarabhedAn / - nantabhiMdA la0, ma0, i0, a0,10, s0| 5. balaz2ambhaNam / 6. iSTaviyogahetukamaniSTasaMyogahetukaM nidAnahetukam asAtAhetukamiti / 7. - nAzAnahe - la0, m0| 8. vAJchA / 9. smRtyavicchinnapravartanam / cintAprabandhamityarthaH / Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 AdipurANam Rte vinA manojJArthAd bhavamiSTaviyogajam / nidAna pratyavaM caivamaprApteSTArthacintanAt // 34 // Rte'pyu pagataM'niSTe bhavamArta dvitIyakam / bhaveccaturthamapyevaM vedanopagamonavam // 35 // prAptyaprAptyomanojJetarArthayoH smRtiyojane / nidAnavedanA pAyaviSaye cAnucintana // 36 // ityuktamArtasAtmicintyaM dhyAnaM caturvidham / pramAdAdhiSThitaM tattu pagumasthAnasaMzritam // 37 // aprazastatama lezyAtrayamAzritya jRmbhitam / antarmuhUtakAlaM "tadaprazastAvalambanam // 30 // kSAyopazamiko'sya syAd mAvastiryaggatiH phalam / tasmAd dunimAtAkhyaM heyaM shreyo'rthinaanidm||39|| mUrchA kauzIlya kainAzya kausIdyA"nyatigRdhnutA / bhayoddhe gAnuzokAca liGgA nyAta smRtAni vai // bAhyaM ca liGgamArtasya gAtraglA nirvivarNatA / hastanyastakapolasvaM' sAzrutAnyacca tAdRzam // 41 // prANinAM rodanAda rudraH RraH sattveSu nighRNaH / pumAMstatra bhavaM raudraM viddhi dhyAnaM caturvidham // 42 // hotA hai vaha cauthA ArtadhyAna kahalAtA hai / / 33 / / iSTa vastuoMke binA honevAle duHkhake samaya jo dhyAna hotA hai vaha iSTaviyogaja nAmakA pahalA ArtadhyAna kahalAtA hai, isI prakAra prApta nahIM hue iSTa padArtha ke cinlavanase jo AtadhyAna hotA hai vaha nidAnapratyaya nAmakA tIsarA ArtadhyAna kahalAtA hai // 34 // aniSTa vastuke saMyogake honepara jo dhyAna hotA hai vaha aniSTasaMyogaja nAmakA tIsarA ArtadhyAna kahalAtA hai aura vedanA utpanna honepara jo dhyAna hotA hai vaha vedanopagamodbhava nAmakA cauthA ArtadhyAna kahalAtA hai // 35 / / iTa bastuko prAptike lie, aniSTa vastuko aprAptike lie, bhogopabhogakI icchAke lie aura vedanA dUra karane ke lie jo bAra-bAra cintavana kiyA jAtA hai usI samaya Upara kahA huA cAra prakArakA ArtadhyAna hotA hai / / 3 / / isa prakAra Ata arthAt pIr3ita AtmAvAle jIvoMke dvArA cintavana karane yogya cAra prakArake ArtadhyAnakA nirUpaNa kiyaa| yaha kapAya Adi pramAdase adhiSThita hotA he aura pramattasaMyata nAmaka chaThaveM guNasthAna taka hotA hai|||37|| yaha cAroM prakArakA ArtadhyAna atyanta azubha, kRSNa, nIla aura kApota lejhyAkA Azraya kara utpanna hotA hai, isakA kAla antarmuhUrta hai aura Alambana azubha hai // 38 // isa ArtadhyAnameM bhAyopazamika bhAva hotA hai aura tiryaJca gati isakA phala hai isalie yaha Arta nAmakA khoTA dhyAna kalyANa cAhanevAle puruSoM-dvArA chor3ane yogya hai // 39 // parigrahameM atyanta Asakta honA, kuzIla rUpa pravRtti karanA, kRpaNatA karanA, vyAja lekara AjIvikA karanA, atyanta lobha karanA, bhaya karanA, udvega karanA aura atizaya zoka karanA ye ArtadhyAnake cihna haiM // 40 // isI prakAra zarIrakA kSINa ho jAnA, zarIrakI kAnti naSTa ho jAnA, hAthoMpara kapola rakhakara pazcAttApa karanA, A~sU DAlanA tathA isI prakAra aura aura bhI aneka kArya ArnadhyAnake bAva cihna kahalAte haiM // 41 // isa prakAra ArtadhyAnakA varNana pUrNa huA, aba raudra dhyAnakA nirUpaNa karate haiM-jo puruSa prANiyoMko rulAtA hai vaha rudra krUra athavA saba jItroM meM nirdaya kahalAtA hgzhoto 1. nidAnahetukam / 2. aniSTe vastuni samAgate iti bhAvaH / hyapagate la0, ma0 / 3. dvitiiyaadhyaanoktprkaarenn| 4. mnojnyaarthpraaptii| smRtiyojanam / 5. nidAnaM ca vedanApAyazca nidAnavedanApAyau nidAnavedanApAyo viSayo yayorate nidAnavedanApAyAMvaparya / 6. nidAnAnucintanaM vedanApAyAnucintanamityarthaH / 7. dhyAnam / 8. paDguNasthAnasaMthitamityanena kisvAmikamiti padaM vyAkhyAtam / 9. lezyAtrayamAzritya jambhitamityanena balAdhAnamuktam / 10. aprazastapariNAmAvalambanam / anena kimAlambanamiti padaM proktam / 11. parigrahaH / 12. kuzIlatva / 13. lubdhatva athavA kRtaghnatva / 14. Alasya / 15. atybhilaapitaa| 16. iSTaviyogeSu viklavabhAva evodvegaH / cittacalana / 17. cihnAni / 18. gAtramlAni: Ta0 / zarIrapoSaNam / 19. yAppavArisahitam / 20. rodanakAritvAt / Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMzaM parva hiMsAnandamRSAnandasteyasaMrakSaNAtmakam / SaSThAttu tadguNasthAnAt prAk paJcaguNabhUmikam // 43 // prakRSTataradurlezyAtrayopo balavRMhitam / antarmuhUrtakAlotthaM pUrvavadbhAva ipyate // 44 // vadhabandhAmi saMdhAnamaGgacchedopatApane / 'daNDapAruSyamityAdi hiMsAnandaH smRto budhaiH // 45 // hiMsAnandaM samAdhAya hiMsraH prANiSu nighRNaH / hinastyAtmAnameva prAk pazcAd hanyAnna vA parAn // 46 sikyamatsyaH kilaiko'sau svymbhuurmnnaambudhau| mahAmatsyasamAndoSAnavApa smRtidoSataH // 47 // purA kilAravindAkhyaH prakhyAtaH khacarAdhipaH / rudhirasnAnaraudrAbhisaMdhiH zvAzrI viveza saH // 48 // anAnRzaMsyaM hiMsopakaraNAdAnatatkathAH / nisargahinatA ceti liGgAnyasya smRtAni vai // 46 // mRSAnando mRssaavaadairtisndhaancintnm"| vAkpAruSyAdiliGgaM tad dvitIyaM raudramiSyate // 50 // hai aise puruSameM jo dhyAna hotA hai use raudradhyAna kahate haiM yaha raudradhyAna bhI cAra prakArakA hotA hai // 42 // hiMsAnanda arthAt hiMsAmeM Ananda mAnanA, mRSAnanda arthAt jhUTha bolane meM Ananda mAnanA, steyAnanda arthAt corI karane meM Ananda mAnanA aura saMrakSaNAnanda arthAt parigrahakI rakSAmeM hI rAta-dina lagA rahakara Ananda mAnanA ye raudradhyAnake cAra bheda haiN| yaha dhyAna chaThe guNasthAnake pahale-pahale pA~ca guNasthAnoMmeM hotA hai // 43 // yaha raudradhyAna atyanta azubha, kRSNa Adi tIna khoTI lezyAoMke balase utpanna hotA hai, antarmuhUrta kAlataka rahatA hai aura pahale ArtadhyAnake samAna isakA kSAyopazamika bhAva hotA hai|||44|| mArane aura bA~dhane AdikI icchA rakhanA, aMga-upAMgoMko chedanA, santApa denA tathA kaThora daNDa denA Adiko vidvAn loga hiMsAnanda nAmakA ArtadhyAna kahate haiM // 45 // jIvoMpara dayA na karanevAlA hiMsaka puruSa hiMsAnanda nAmake raudradhyAnako dhAraNa kara pahale apane-ApakA ghAta karatA hai pIche anya jIvoMkA ghAta kare athavA na kre| bhAvArtha-anya jIvoMkA mArA jAnA unake AyuM karmake adhIna hai parantu mAranekA saMkalpa karanevAlA hiMsaka puruSa tIvra kaSAya utpanna honese apane AtmAkI hiMsA avazya kara letA hai arthAt apane kSamA Adi guNoMko naSTa kara bhAva hiMsAkA aparAdhI avazya ho jAtA hai||46|| svayaMbharamaNa samadameM jo tandala: choTA matsya rahatA hai vaha kevala smRtidoSase hI mahAmatsyake samAna dopoMko prApta hotA hai / bhAvArtha-rAghava matsyake kAnameM jo tandula matsya rahatA hai vaha yadyapi jIvoMkI hiMsA nahIM kara pAtA hai kevala par3e matsyake mukhaviparameM Aye hue jIvoMko dekhakara usake manameM unheM mAranekA bhAva utpanna hotA hai tathApi vaha usa bhAva-hiMsAke kAraNa marakara rAghava matsyake samAna hI sAtaveM narakameM jAtA hai||47|| isI prakAra pUrvakAlameM aravinda nAmakA prasiddha vidyAdhara kevala rudhira meM snAna karane rUpa raudra dhyAnase hI naraka gayA thA // 48 // kara honA, hiMsAke upakaraNa talavAra Adiko dhAraNa karanA, hiMsAkI hI kathA karanA aura svabhAvase hI hiMsaka honA ye hiMsAnanda raudradhyAnake cihna mAne gaye haiM // 49 // jhUTha bolakara logoMko dhokhA denekA cintavana karanA so mRSAnanda nAmakA dUsarA raudradhyAna hai tathA kaThora vacana bolanA 1. sahAya / 2. kSAyopazamikabhAvaH / -bhAvamiSyate la0, ma0, a0, 50, sa0, i0, da0 / 3. abhiprAyaH / 4. bAhyaliGgopalakSitavaSabandhAdinaSThuryam / 5. avalambya / 6. abhiprAyaH / 7. narakamatim / 8. anuzaMsyaM hi so -la0, ma0, da0, pa0 / na nRzaMsaH anuzaMsaH anRzaMsasya bhAvaH AnRzaMsyam anAnRzaMsyam , akroryam / 'nRzaMso ghAtukaH krUraH' ityarthaH / 9. svabhAvahiMsanazIlatA / 10. raudrasya / 11. ativandhanam / 12. dhyAnam / Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam steyAnandaH paradravyaharaNe smRtiyojanam / bhatret saMrakSaNAnandaH smRtirarthArjanAdiSu // 51 // pratIta liGgame baitad raudra dhyAnadvayaM bhuvi / nArakaM duHkhamasyAhuH phalaM raudrasya nustaram // 52 // bAhyaM tu liGgamasyAhuzrUM maGgaM mukhavikriyAm / prasvedamaGgakaM paJca netrayozcAtitAmratAm // 53 // prayatnena vinaivaitadasaddhyAnadvayaM bhavet / anAdivAsanodbhUtamatastadvisRjenmuniH // 54 // dhyAnadvayaM visRjyAdyamasatsaMsArakAraNam / yadottaraM dvayaM dhyAnaM muninAbhyasisiSyate // 55 // "tadedaM parikrameSTaM dezA vasthA thupAzrayam / bahiH sAmagyUdhInaM hi phalamatra dvayAtmakam // 56 // zunyAlaye smazAne vA jaradudyAnake'pi vA / saritpulina giryapragahare drumakoTare // 57 // zucAvanyatamaM deze cittahAriNyapAtake / nAtyuSya zizire nApi pravRdbhutaramArute // 58 // vimuktavarSa saMbAdhe' 'sUkSmajansvanupadbhute / "jalasaMpAta nirmukte mandamandanabhasvati // 59 // palyaGkamAsanaM baddhvA suniviSTo mahItale / samamRjvAyataM " bibhradgAzramastabdha " vRptikam // 60 // svaparyaGke karaM bAmaM nyasyottAnatalaM punaH / tasyoparItaraM pANimapi vinyasya tatsamam // 61 // 480 Adi isake bAhya cihna haiM ||50 || dUsareke dravyake haraNa karane arthAt corI karanemeM apanA citta lagAnA - usIkA cintavana karanA so steyAnanda nAmakA tIsarA raudradhyAna hai aura dhanake upArjana karane AdikA cintavana karanA so saMrakSaNAnanda nAmakA cauthA raudradhyAna hai / (saMraaNAnandakA dUsarA nAma parigrahAnanda bhI hai ) / / 51 / / steyAnanda aura saMrakSaNAnanda ina donoM tatarria bAhya cihna saMsArameM prasiddha haiM / gaNadharadevane isa raudradhyAnakA phala atizaya kaThina narakagati duHkha prApta honA vatalAyA hai ||12|| bhauMha Ter3hI ho jAnA, mukhakA vikRta ho jAnA, pasInA Ane laganA, zarIra ka~pane laganA aura netroMkA atizaya lAla ho jAnA Adi dhyAnake bAhya cihna kahalAte haiM ||53 || anAdikAlakI vAsanAse utpanna honevAle ye donoM ( Arta aura raudra ) dhyAna binA prayatnake hI ho jAte haiM isalie muniyoMko ina donoMkA hI tyAga karanA cAhie ||54|| saMsArake kAraNasvarUpa pahale kahe hue donoM khoTe dhyAnoMkA parityAga kara muni loga antake jina do dhyAnoMkA abhyAsa karate haiM ve uttama haiM, deza tathA avasthA AdikI apekSA rakhate haiM, bAhya sAmagrIke adhIna haiM aura ina donoMkA phala bhI gauNa tathA mukhyakI apekSA do prakArakA hai / / 55-56 / / adhyAtmake svarUpako jAnanevAlA muni, sUne gharameM, zmazAnameM, jIrNa vanameM, nadIke kinAre, parvata ke zikharapara, guphAmeM, vRkSakI koTara meM athavA aura bhI kisI aise pavitra tathA manohara pradezameM, jahA~ Atapa na ho, atizaya garamI aura sardI na ho, teja vAyu na calatA ho, varSA na ho rahI ho, sUkSma jIvoMkA upadrava na ho, jalakA prapAta na ho aura manda manda vAyu baha rahI ho, paryaMka Asana bA~dhakara pRthivItalapara virAjamAna ho, usa samaya apane zarIrako sama sarala aura nizcala rakhe, apane paryakameM bA~yA hAtha isa prakAra rakhe ki jisase usakI hathelI UparakI ora ho, isI prakAra dAhine hAtha ko bhI vA~yA hAthapara rakhe, A~khoMko na to adhika khole hI aura na adhika banda hI rakhe, dhIre-dhIre 1. vikAram / 2. AtaMraudradvayam / 3. asAdhu / 4, yaduttaraM la0, ma0, i0, a0, sa0 / 5. abhyasitumicchataM / 6. tadidaM la0, ma0, i0 a0, sa0 / 7 desh| sanabhedAdivakSyamANalakSaNa / 8. nizcayavyavahArAtmakam / athavA mukhyA mukhyAtmakam / 9. purANodyAne / 10. saMbandhe la0 ma0 / 11. janasaMpAta - da0, i0 / 12. samasRjvAgati a0 i0 / samamujvAyati pa0, la0 ma0 / 13. prayatnaparavRttikam / 14. dakSiNahastam / Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMzaM parva nAsyunmiSanna cAtyantaM nimiSanmandamucchvasan / dantaidantAgrasaMdhAnaparo dhIro 'niruddhadhIH // 2 // hRdi mUni lalATe vA nAbherUcaM paratra vA / svAbhyAsavazatazcittaM nidhAyAdhyAtmavinmuniH // 6 // dhyAyed dravyAdiyAthAtmyamAgamArthAnusArataH / parISahosthitA bAdhAH sahamAno nirAkulaH // 6 // prANAyAma'titIvra syAdavaza syAkulaM manaH / myAkulasya samAdhAnabhaGgAmA dhyAnasaMbhavaH // 65 // api nyussapTakAyasya samAdhipratipattaye / mandocchavAsanimeSAdivRtternAsti niSedhanam // 66 // samAvasthitakAyasya syAt samAdhAnamazinaH / duHsthitAGgasya tamagAd bhavedAkulatA dhiyaH // 6 // tato yathoktapalyalakSaNAsanamAsthitaH / dhyAnAbhyAsaM prakurvIta yogI vyAkSepamutsRjan // 68 // 'palpaka iva didhyAsoH kAyotsargo'pi sammataH / samaprayuktasarvAGgo dvAtriMzadoSavarjitaH // 69 // "visaMsthulAsanasthasya dhruvaM gAtrasya nigrahaH / tanigrahAnmanaHpIDA tatazca vimanaskatA // 7 // baimanasye ca kiM dhyAyet tasmAdiSTaM sukhAsanam / kAyotsargazca paryastato'nyadviSamAsanam // 71 // "tadavasthAdvayasyaiva prAdhAnyaM dhyAyato yateH / prAyastatrApi palyaGkamAmananti sukhAsanam // 72 // ucchvAsa le,Upara aura nIcekI donoM dA~toMko paMktiyoMko milAkara rakhe aura dhIra-vIra ho manako svacchanda gatiko roke / phira apane abhyAsake anusAra manako hRdayameM, mastakapara, lalATameM, nAbhike Upara athavA aura bhI kisI jagaha rakhakara parISahoMse utpanna haI bAdhAoM oMko sahatA huA nirAkula ho Agamake anusAra jIva-ajIva Adi dravyoMke yathArthasvarUpakA cintavana kare / / 17-64 // atizaya tIvra prANAyAma honeseM arthAt bahuta dera taka zvAsocchvAsake roka rakhanese indriyoMko pUrNa rUpase vazameM na karanevAle puruSakA mana vyAkula ho jAtA hai| jisakA mana vyAkula ho gayA hai usake cittakI ekAgratA naSTa ho jAtI hai aura aisA honese usakA dhyAna bhI TUTa jAtA hai| isalie zarIrase mamatva chor3anevAle munike dhyAnakI siddhike lie. manda-manda ucchvAsa lenA aura palakoMke lagane, upar3ane AdikA niSedha nahIM hai / / 65-66 / / dhyAnake samaya jisakA zarIra samarUpase sthita hotA hai arthAt U~cA-nIcA nahIM hotA hai usake samAdhAna arthAt cittakI sthiratA rahatI hai aura jisakA zarIra viSama rUpase sthita hai usake samAdhAnakA bhaMga ho jAtA hai aura samAdhAnake bhaMga ho jAnese buddhimeM AkulatA utpanna ho jAtI hai isalie muniyoMko Upara kahe hue paryaka Asanase baiThakara aura cittakI caJcalatA chor3akara dhyAnakA abhyAsa karanA cAhie // 67-68 // dhyAna karanekI icchA karanevAle muniko paryaka Asanake samAna kAyotsarga Asana karanekI bhI AjJA hai| kAyotsargake samaya zarIrake samasta aMgoMko sama rakhanA cAhie aura AcAra zAstrameM kahe hue battIsa doSoMkA bacAva karanA cAhie // 69 // jo manuSya dhyAnake samaya viSama (U~ce-nIce ) Asanase baiThatA hai usake zarIrameM avazya hI pIr3A hone lagatI hai, zarIrameM pIr3A honese manameM pIr3A hotI hai aura manameM pIr3A honese AkulatA utpanna ho jAtI hai / AkulatA utpanna honepara kucha bhI dhyAna nahIM kiyA jA sakatA isalie dhyAnake samaya sukhAsana lagAnA hI acchA hai| kAyotsarga aura paryaka ye do sukhAsana haiM inake sivAya bAkI saba viSama arthAta duHkha karanevAle Asana haiM // 70-711 dhyAna karanevAle munike prAyaH inhIM do AsanoMkI pradhAnatA rahatI hai aura una donoM meM bhI 1. niruddhamanaH / 2. knntthaadii| 3. yoganigraha, Anasya prANasya dairye / 4. asamarthasya / 5. tyaktazarIramamakArasya / 6. nizcayAya / 7. samAnasthitazarIrasya / 8. kAryAntarapAravazyam / 9. paryaka la., ma., 10 / 10. viSamonnatAsanasthasya, athavA bajravIrAsanakukkuTAsanAdiviSamAsanasya / visaMSThulA-la., m0| 11. kAyotsargaparyAbhyAma / 12. kAyotsargaparyaGkAmanadvayarUpasyaiva / Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 AdipurANama vajrakAyA mahAsattvAH' sarvAvasthAntarasthitAH / zrUyante dhyAnayogena' saMprAptAH padamavyayam // 73 // bAhuNyApekSayA tasmAdavasthA dvayasaMgaraH / saktAnAM tUpasargAyaistadvaicitryaM na duSyati // 7 // dehAvasthA punayeva na syAd dhyAnoparodhinI / tadavastho muniAyet sthitvA sisvAdhizayya vA // 75 // dezAdiniyamo'pyevaM prAyoM vRttinyapAzrayaH / kRtAtmanAM tu sarvo'pi dezAdinisiddhaye // 76 // strIpazuklIvasaMsaktarahitaM vijanaM muneH / "sarvadaivocitaM sthAnaM dhyAnakAle vizeSataH // 7 // vasato'sya janAkINe viSayAnamipazyataH / bAhulyAdindriyArthAnAM jAtu vyagrImanmanaH // 7 // paryaka Asana adhika sukhakara mAnA jAtA hai // 72 // AgamameM aisA bhI sunA jAtA hai ki jinakA zarIra vajramayI hai aura jo mahAzaktizAlI haiM aise puruSa sabhI AsanoMse virAjamAna hokara dhyAnake balase avinAzI pada (mokSa) ko prApta hue haiM / / 3 / / isalie kAyotsarga aura paryaka aise do AsanoMkA nirUpaNa asamartha jIvoMkI adhikatAse kiyA gayA hai| jo upasarga Adike sahana karanemeM atizaya samartha haiM aise muniyoMke lie aneka prakArake AsanoMke lagAnemeM doSa nahIM hai| bhAvArtha-vIrAsana, vanAsana, godohAsana, dhanurAsana Adi aneka Asana lagAnese kAyakleza nAmaka tapakI siddhi hotI avazya hai para hamezA tapa zaktike anusAra hI kiyA jAtA hai| yadi zakti na rahate hue bhI dhyAnake samaya duHkhakara Asana lagAyA jAye to usase citta caMcala ho jAnese mUla tattva-dhyAnako siddhi nahIM ho sakegI isalie AcAryane yahA~para azakta puruSoMkI bahulatA dekha kAyotsarga aura payaka inhIM do sukhAsanoMkA varNana kiyA hai parantu jinake zarIrameM zakti hai, jo niSadyA Adi parISahoMke sahana karanemeM samartha haiM unheM vicitra-vicitra prakArake AsanoMke lagAnekA niSedha bhI nahIM kiyA hai / Asana lagAte samaya isa bAtakA smaraNa rakhanA Avazyaka hai ki vaha kevala bAhya pradarzanake lie na ho kintu kAyakleza tapazcaraNake sAtha-sAtha dhyAnakI siddhikA prayojana honA caahie| kyoMki jaina zAstroM meM mAtra bAhya pradarzanake lie kucha bhI sthAna nahIM hai aura na usa Asana lagAnevAleke lie kucha AtmalAbha hI hotA hai / / 74 / / athavA zarIrako jo-jo avasthA (Asana) dhyAnakA virodha karanevAlI na ho usI-usI avasthAmeM sthita hokara muniyoMko dhyAna karanA caahie| cAheM to ve baiThakara dhyAna kara sakate haiM, khar3e hokara dhyAna kara sakate haiM aura leTakara bhI dhyAna kara sakate haiM / / 7 / / isI prakAra deza AdikA jo niyama kahA gayA hai vaha bhI prAyovRttiko liye hue hai arthAt hIna zaktike dhAraka dhyAna karanevAloMke lie hI deza AdikA niyama hai, pUrNa zaktike dhAraNa karanevAloMke lie to sabhI deza aura sabhI kAla Adi dhyAnake sAdhana haiM / / 76 / / jo sthAna strI, pazu aura napuMsaka jIvoMke saMsargase rahita ho yA ekAnta ho vahI sthAna muniyoMke sadA nivAsa karaneke yogya hotA hai. aura dhyAnake samaya to vizeSa kara aisA hI sthAna yogya samajhA jAtA hai||7| jo muni manuSyoMse bhare hue zahara AdimeM nivAsa karate haiM aura nirantara viSayoMko dekhA karate haiM aise muniyoMkA citta indriyoMke viSayoM ko adhikatA honese kadAcit vyAkula ho sakatA hai 1. mahAmanobalAH / 2.-sthirAH Ta / sarvAsanAntarasthirA / 3. dhyAnayojanena / 4. kAyotsargaparyaGkAsanadvayapratijJA / 5. tatkAyotsargavirahAsanAdivicitratAH / 6. duSTo na bhavati / 7. upavizya / 8. prcurvRttismaashryH| 9. nizcitAtmanAm / 10 saMsargarahitaM rAgijanarahitaM vaa| 11. dhyAnarahitasarvakAle'pi / 12. kadAcit / Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMzaM parva 483 tato viviktazAyitvaM vane vAsazca yoginAm / iti sAdhAraNo mArgoM jinasthavirakalpayoH // 79 // ityamuSyAM vyavasthAyAM satyAM dhIrAstu kecana / viharanti janAkIrNe zUnye ca samadarzinaH // 80 // na cAhorAtrasaMdhyAdilakSaNaH kAlaparyayaH / niyato'syAsti 'didhyAsostadadhAnaM' sArvakAlikam // 81 // "yaha zakAlaceSTAsu sarvAsyeva samAhitAH / siddhAH ' siddhayanti setsyanti nAtra " taniyamo'syataH // 82 // yadA yatra yathAvastho yogI dhyAnamavApnuyAt / sa kAlaH sa ca dezaH syAd dhyAnAvasthA ca sA matA // 83 // proktA dhyAturavastheyamidAnIM " tasya lakSaNam / dhyeyaM dhyAnaM phalaM ceti "vAdhyametaccatuSTayam // 84 // vajrasaMhananaM kAyamudvahan balavattamam / bhadha zUrastapoyoge svabhyasta zrutavistaraH // 85 // dUrotsAritadurSyAno durlezyAH parivarjayan / lezyAvizuddhimAlambya bhAvayacapramattatAm // 86 // prajJApAramito yogI dhyAtA syAddhobalAnvitaH / "sUtrArthAlambano dhIraH soDhAzeSaparISahaH // 87 // (tribhirvizeSakam ) ||18|| isalie muniyoMko ekAnta sthAnameM hI zayana karanA cAhie aura vanameM hI rahanA caahie| yaha jinakalpI aura sthavirakalpI donoM prakArake muniyoMkA sAdhAraNa mArga hai ||39|| yadyapi muniyoMke nivAsa karaneke lie yaha sAdhAraNa vyavasthA kahI gayI hai tathApi kitane hI samadarzI dhIra-vIra munirAja manuSyoMse bhare hue zahara Adi tathA vana Adi zUnya (nirjana ) sthAnoM meM vihAra karate haiM // 80 // isI prakAra dhyAna karaneke icchuka dhIra-vIra muniyoMke lie dina-rAta aura sandhyAkAla Adi kAla bhI nizcita nahIM hai arthAt unake lie samayakA kucha bhI niyama nahIM hai kyoMki vaha dhyAnarUpI dhana sabhI samaya meM upayoga karane yogya hai arthAt dhyAna icchAnusAra sabhI samayoMmeM kiyA jA sakatA hai // 81 // kyoMki sabhI deza, sabhI kAla aura sabhI ceSTAoM ( AsanoM) meM dhyAna dhAraNa karanevAle aneka munirAja Aja taka siddha ho cuke haiM, aba ho rahe haiM aura Age bhI hote raheMge isalie dhyAnake lie deza, kAla aura Asana vagairaha kA koI khAsa niyama nahIM hai // 82 // jo muni jisa samaya, jisa dezameM aura jisa Asana se dhyAnako prApta ho sakatA hai usa munike dhyAnake lie vahI samaya, vahI deza aura vahI Asana upayukta mAnA gayA hai // 83 // isa prakAra yaha dhyAna karanevAlekI avasthAkA nirUpaNa kiyA / aba dhyAna karanevAlekA lakSaNa, dhyeya arthAt dhyAna karane yogya padArtha, dhyAna aura dhyAnakA phala ye cAroM hI padArtha nirUpaNa karane yogya haiM // 84 // jo vajravRSabhanArAcasaMhanana nAmaka atizaya balavAn zarIrakA dhAraka hai, jo tapazcaraNa karane meM atyanta zUra-vIra hai, jisane aneka zAstroMkA acchI tarahase abhyAsa kiyA hai, jisane Arta aura raudra nAmake khoTe dhyAnoMko dUra haTA diyA hai, jo azubha lezyAoMse bacatA rahatA hai, jo lezyAoMkI vizuddhatAkA avalambana kara pramAdarahita avasthAkA cintavana karatA hai, buddha ko prApta huA hai arthAt jo atizaya buddhimAn hai, yogI hai, jo buddhibalase sahita hai, zAstroMke arthakA Alambana karanevAlA hai, jo dhIra-vIra hai aura jisane samasta parISahoM- 1. kAraNAt / 2. ekAntapradeza / 3. janabharitapradeze / 4. dhyAtumicchoH / 5 taddhanam ma0, la0 // 6. yasmAt kAraNAt / 7 samAdhAnayuktAH / 8 siddhaparameSThino babhUvurityarthaH / 9. siddhAH bhaviSyanti / 10. taddezakAlAdiniyamaH / 11. AsanabhedaH / 12. vaktavyam / 13. samUhe zUraH / munisamUhe zUraH / saMvatsamRddha ityarthaH / udyatsUra: la0, ma0 da0 / udyasUra: i0 / 14. AgamArthAzrayaH / Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam api cobhUtasaMvegaH prAptanirvedabhAvanaH / vairAgya bhAvanotkarSAt pazyan bhogAnatapaMkAn // 88 // 2 'sajJAnabhAvanApAsta mithyAjJAnatamo ghanaH / vizuddhadarzanApoDhagADhamidhyAtvazalyakaH // 89 // kriyAniHzreyasodarkAH prapadyeojjhitaduSkriyaH / prodgataH karaNIyeSu myutsRSTAkaraNIyakaH // 90 // ari pratyanIkA ye doSA hiMsAnRtAdayaH / tAnazeSAnirAkRtya vratazudvimupeyivAn // 91 // svairudAra taraiH kSAntimArdravArjavalAghavaiH / kaSAya vairiNastIdhAn krodhAdIn vinivartayan // 92 // anityAnazucIn duHkhAn pazyan bhAvAnanAtmakAn / vapurAyurbalArogya yauvanAtivikalpitAn // 93 // samutsRjya cirA MbhyastAn bhAvAn' 'rAgAdilakSaNAn / bhAvayan jJAnavairAgyabhAvanAH prAgabhAvitAH / 94 / bhAvanAbhirasaMmUDho munirdhyAna sthirIbhavet / jJAnadarzanacAritra vairAgyopagatAzca tAH // 95 // ""vAcanApRcchane " sAnuprekSaNaM " parivartanam / saddharmadezanaM ceti jJAtavyA jJAnabhAvanAH // 96 // . saMvega'' "prazamasthairyamasaMmUDhatvamasmayaH / zrAstikyamanu kampeti jJeyAH samyaktva bhAvanAH // 97 // 484 ko saha liyA hai aise uttama muniko dhyAtA kahate haiM / / 85-87 / / isake sivAya jisake saMsAra se bhaya utpanna huA hai, jise vairAgyakI bhAvanAe~ prApta huI haiM, jo vairAgya-bhAvanAoMke utkarSase bhogopabhogako sAmagrIko atRpti karanevAlI dekhatA hai, jisane samyagjJAnakI bhAvanAse mithyAjJAnarUpI gAr3ha andhakArako naSTa kara diyA hai, jisane vizuddha samyagdarzanake dvArA gAr3ha mithyAtvarUpI zalyako nikAla diyA hai, jisane mokSarUpI phala denevAlI uttama kriyAoMko prApta kara samasta azubha kriyAe~ chor3a dI haiM, jo karane yogya uttama kAryoMmeM sadA tatpara rahatA hai, jisane nahIM karane yogya kAryoMkA parityAga kara diyA hai, hiMsA, jhUTha Adi jo vratoMke virodhI doSa haiM una sabako dUra kara jisane vratoMkI parama zuddhiko prApta kiyA hai, jo atyanta utkRSTa apane kSamA, mArdava, Arjava aura lAghava rUpa dharmoMke dvArA atizaya prabala krodha, mAna, mAyA aura lobha ina kaSAyarUpI zatruoMkA parihAra karatA rahatA hai| jo zarIra, Ayu, bala, * Arogya aura yauvana Adi aneka padArthoMko anitya, apavitra, duHkhadAyI tathA AtmasvabhAvase atyanta bhinna dekhA karatA hai, jinakA cirakAlase abhyAsa ho rahA hai aise rAga, dveSa Adi bhAvoMko chor3akara jo pahale kabhI cintavanameM na AyI huI jJAna tathA vairAgya rUpa bhAvanAoMkA cintana karatA rahatA hai aura jo Age kahI jAnevAlI bhAvanAoMke dvArA kabhI mohako prApta nahIM hotA aisA muni hI dhyAnameM sthira ho sakatA hai| jina bhAvanAoMke dvArA vaha muni mohako prApta nahIM hotA ve bhAvanAe~ jJAna, darzana, cAritra aura vairAgyakI bhAvanAe~ kahalAtI haiM / / 88- 95|| jaina zAstroMkA svayaM par3hanA, dUsaroMse pUchanA, padArthake svarUpakA cintavana karanA, zloka Adi kaNTha karanA tathA samIcIna dharmakA upadeza denA ye pA~ca jJAnakI bhAvanAe~ jAnanI cAhie // 96|| saMsAra se bhaya honA, zAnta pariNAma honA, dhIratA rakhanA, mUr3hatAoMkA tyAga karanA, garva nahIM karanA, zraddhA rakhanA aura dayA karanA ye sAta samyagdarzanakI bhAvanAe~ jAnane 1. atRptikarAn / 2. saMjJAna- da0, i0 / sajJAna-la0 ma0 / 3. tamo bAhulyam / 4. kartuM yogyeSu / 5. pratikUlAH / 6. atyuttamaiH / 7. zaucaH / 8. paryAyarUpAnarghAn / 9. AtmasvarUpAdanyAn / 10. anAdivAsitAn / 11. paryAyAn / 12. akSubhitaH / 13. sthiro bhavet la0 ma0 / 14. paThanam / 15 praznaH / 16. vicArasahitam / cAnuprekSaNam la0 ma0 / 17 paricintanam / 18. saMsArabhIrutvam / 19. rAgAdInAM bigamaH / 20. akhilatattvamatiH / 21. akhilasattvakRpA / Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMzaM pa IryAdi viSayA yasnA manovAkkAyaguptayaH / paroSahasahiSNusvamiti cAritrabhAvanAH // 98 // viSayeSvanabhiSvaMgaH kAyatattvAnucintanam / jagatsvabhAvacintyeti vairAgyasthairya mAvanAH // 99 // evaM bhAvayato hyasya jJAna caryAdisaMpadi / tatvajJasya virAgasya bhavedanyapratA dhiyaH // 100 // sa caturdaza pUrvajJo dazapUrvadharo'pi vA / navapUrvadharo vA syAd dhyAtA sampUrNalakSaNaH // 101 // zrutena vikalenApi syAd dhyAtA munisattamaH / prabuddhadhIradhaH zreNyA dharmadhyAnasya suzrutaH // 102 // sa evaM lakSaNo dhyAtA sAmagrIM prApya puSkalAm / kSapakopazamazreNyorutkRSTaM dhyAnamRcchati // 103 // bhAMcasaMhananenaiva kSapakazreNya bhizritaH / tribhirAdyairbhajecchU bImitarAM zrutataravavit // 104 // "kiMciddRSTimupAvartya N bahirarthakadambakAt / smRtimAtmani saMdhAya dhyAyedadhyAtmavinmuniH // 105 // hRSIkANi tadarthebhyaH N pratyAhRtya tato manaH / saMhRtya " dhiyamadhyaprAM dhArayed dhyeyavastuni // 106 // dhyeyamadhyAtmatasvaM syAt puruSArthoMpayogi yat / puruSArthazca nirmokSoM" mavettatsAdhanAni ca // 107 // 485 ke yogya haiM ||17|| calane Adike viSaya meM yana rakhanA arthAt IrSyA, bhASA, eSaNA, AdAna, nikSepaNa aura pratiSThApana ina pA~ca samitiyoMkA pAlana karanA, manogupti, vacanagupti aura kAyaguptikA pAlana karanA tathA parISahoMko sahana karanA ye cAritrakI bhAvanAe~ jAnanA cAhie ||18|| viSayoM meM Asakta na honA, zarIra ke svarUpakA bAra-bAra citavana karanA, aura jagatke svabhAvakA vicAra karanA ye vairAgyako sthira rakhanevAlI bhAvanAe~ haiM / / 99 / / isa prakAra Upara kahI huI bhAvanAoMkA cintavana karanevAle, tatvoMko jAnanevAle aura rAga-dveSase rahita munikI buddhi jJAna aura cAritra Adi sampadAmeM sthira ho jAtI hai // 100 // yadi dhyAna karanevAlA muni caudaha pUrvakA jAnanevAlA ho, dasa pUrvakA jAnanevAlA ho athavA nau pUrvakA jAnanevAlA ho to vaha dhyAtA sampUrNa lakSaNoMse yukta kahalAtA hai // 101 // isake sivAya alpa-zruta jJAnI atizaya buddhimAna aura zreNIke pahale-pahale dharmadhyAna dhAraNa karanevAlA utkRSTa muni bhI uttama dhyAtA kahalAtA hai / / 102 / / isa prakAra Upara kahe hue lakSaNoMse sahita dhyAna karanevAlA muni dhyAnakI bahuta-sI sAmagrI prApta kara upazama athavA kSepaka zreNImeM utkRSTa dhyAnako prApta hotA hai| bhAvArtha - utkRSTa dhyAna zukladhyAna kahalAtA hai aura vaha upazama athavA kSapakazreNImeM hI hotA hai || 103 || zrutajJAnake dvArA tatvoMko jAnanevAlA muni pahale vajrAvRSabhanArAca saMhananase sahita honepara hI kSapakazreNIpara car3ha sakatA hai tathA dUsarI upazama zreNIko pahale ke tIna saMhananoM (vajravRSabhanArAca, vajranArAca aura nArAca ) vAlA muni bhI prApta kara sakatA hai ||104|| adhyAtmako jAnanevAlA muni bAhya padArthoMke samUhase apanI dRSTiko kucha haTAkara aura apanI smRtiko apane-ApameM hI lagAkara dhyAna kare / / 105 // prathama to sparzana Adi indriyoMko unake sparza Adi viSayoMse haTAve aura phira manako manake viSayase haTAkara sthira buddhiko dhyAna karane yogya padArtha meM dhAraNa kare-lagAve // 106 // pArtha upayogI hai aisA adhyAtmatattva dhyAna karane yogya hai / mokSa prApta honA puruSArtha kahalAtA hai aura samyagdarzana, samyagjJAna tathA samyakcAritra usake sAdhana kahalAte 1. IrSyA Adayo viSayAH yeSAM te yatnAH / paJcasamitaya ityarthaH / 2. cAritram / 3. asampUrNa - zrutenApi yuta ityarthaH / 4. zreNidvayAdavaH / asaMyatAdicaturguNasthAneSu dharmyadhyAnasya dhyAtA bhavatItyarthaH / 5. sampUrNAm / 6. zukladhyAnam / 7. gacchati / 8. antardRSTim, jJAnadRSTimityarthaH / 9. samIpe vartayitvA / 10. indriyaviSayebhyaH / 11. layaM nItvA / 12. AtmasvarUpam / 13. upakAri / 14. karmaNAM niravazeSakSayaH / 15. tannirmokSasAdhanAni samyagdarzanAdIni ca / Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 AdipurANam ahaM' mamAnavo bandhaH saMvaro nirjarA bhayaH / karmaNAmiti tasvArthA dhyeyAH sapta navAthavA // 10 // SaTtayadravyaparyAyayAthAtmyasyAnucintanam / yato dhyAnaM tato dhyeyaH kRtsnaH SaDdanyavistaraH // 109 // nayapramANajIvAdipadArthA nyAyamAsurAH / jinendravaktraprasRtA dhyeyA siddhAntapaddhatiH // 10 // zrutamarthAbhidhAnaM ca "pratyayazcetyadastridhA / tasmin dhyeye jagasatvaM dhyeyatAmeti kAsnyataH // 11 // athavA puruSArthasya parAM"kASTAmadhiSThitaH / parameSThI jino dhyeyo "niSThitArtho niraJjanaH // 112 // sa hi karmamalApAyAt zuddhimAsyantikI zritaH / siddho nirAmayo dhyeyodhyAtaNAM"mAvasiddhaye // 11 // kSAyikAnantahagbodhasukhavIryAdibhirguNaiH / yukto'sau yoginAM gamyaH sUkSmo'pi vyaktalakSaNaH // 11 // amUtoM "niSkalo'pyeSa yoginAM dhyAnagocaraH" / kiMcinnyUnAnsyadehAnukArI jIvaghanAkRtiH // 15 // niHzreyasArthibhimanyaiH prAptaniHzreyasaH sa hi / dhyeyaH zreyaskaraH sArvaH sarvak sarvamAva vit // 16 // haiN| ye saba bhI dhyAna karane yogya haiM // 107 // maiM arthAt jIva aura mere ajIva Asrava bandha saMvara nirjarA tathA karmokA kSaya hone rUpa mokSa isa prakAra ye sAta tattva dhyAna karane yogya haiM athavA inhIM sAta tattvoMmeM puNya aura pApa milA denepara nau padArtha dhyAna karane yogya haiM / / 108 / / kyoMki chaha nayoMke dvArA grahaNa kiye hue jIva Adi chaha dravyoM aura unakI paryAyoMke yathArtha svarUpakA bAra-bAra cintavana karanA hI dhyAna kahalAtA hai, isalie chaha dravyoMkA samasta vistAra bhI dhyAna karane yogya hai / / 109 // naya, pramANa, jIva, ajIva Adi padArtha aura saptabhaMgI rUpa nyAyase dedIpyamAna honevAlI tathA jinendradevake mukhase prakaTa huI siddhAntazAstroMkI paripATI bhI dhyAna karane yogya hai arthAta jaina zAstroM meM kahe gaye samasta padArtha dhyAna karaneke yogya haiM // 110 // zabda, artha aura jJAna isa prakAra tIna prakArakA dhyeya kahalAtA hai| isa tIna prakArake dhyeyameM hI jagatke samastapadArtha dhyeyakoTiko prApta ho jAte haiM / bhAvArtha-jagatke samasta padArtha zabda, artha aura jJAna ina tInoM bhedoMmeM vibhakta haiM isalie zabda, artha aura jJAnake dhyeya ( dhyAna karane yogya ) honepara jagatke samasta padArtha dhyeya ho jAte haiM // 111 / / athavA puruSArthakI parama kASThAko prApta hue, karmarUpI zatruoMko jItanevAle, kRtakRtya aura rAgAdi karmamalase rahita siddha parameSThI dhyAna karane yogya haiM // 112 // kyoMki ve siddha parameSThI karmarUpI malake dUra ho jAnese avinAzI vizuddhiko prApta hue haiM aura rogAdi klezoMse rahita haiM isalie dhyAna karanevAle puruSoMko apane bhAvoMko zuddhike lie unakA avazya hI dhyAna karanA cAhie / // 113 // ve siddha bhagavAn karmoke kSayase honevAle anantadarzana, anantajJAna, ananta sukha aura ananta vIrya Adi guNoMse sahita haiM aura unake yathArthasvarUpako kevala yogI loga hI jAna sakate haiM / yadyapi ve sUkSma haiM tathApi unake lakSaNa prakaTa haiM // 114 // yadyapi ve bhagavAn amUrta aura azarIra haiM tathApi yogI logoMke dhyAnake viSaya haiM arthAt yogI loga unakA dhyAna karate haiN| unakA AkAra antima zarIrase kucha kama kevala jIva pradezarUpa hai // 115 / / mokSakI icchA karanevAle bhavya jIvoMko unhIMse mokSakI prApti hotI hai| ve svayaM kalyANa rUpa haiM, kalyANa karanevAle haiM, sabakA hita karanevAle haiM, sarvadarzI haiM aura saba padArthoMko jAnanevAle 1. aatmaa| 2. mama saMbandhi mamakAraH / jIvAjIvAvityarthaH / ahaM mametyetadvayamavyayapadam / 3. puNyapApasahitA ete navapadArthAH / 4. SaDnaya a0,10, la0 / SaDpa d0| SaTprakAra / 5. yasmAt kAraNAt / 6. dhyeyaM la0, i0, ma0 / 7. saptabhaGgirUpavicAra svraaH| 8. vcnrcnaaH| 9. zabdaH / 10. jJAnam / 11. avasthAm / 12. kRtakRtyaH / 13. jinaH / 14.-zuddhaye a0, 50, ni0, ma0, da0, i0, s0| 15. azarIraH / 16. dhyeyago-la0, ma0, da0, 50 / 17. sarvahitaH / 18. sarvadarzI / 19. padArtha / Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMzaM parva 487 sa sAkAro'pyanAkAro nirAkAro'pi sAkRtiH / svasAskRtAkhilajJeyaH sujJAno jJAnacakSuSAm // 117 // magidarpaNasaMkrAntacchAyArameva sphuTAkRtim / dadhajIvadhanAkAramamUrto'pyacalasthitiH // 11 // vItarAgo'pya sau dhyeyo bhanyAnAM bhavavicchinde / vicchinnabandhanasyAsya tAdRgnaisargiko guNaH // 119 // athavA snAtakAvasthA prApto ghAtivyapAyataH / jino'hana kevalI dhyeyo bibhrattejomayaM vapuH // 120 // rAgAdyavidyA jayanAjino'In ghAtinAM hateH / svAtmopalabdhitaH siddho buddhastrailokyabodhanAt // 121 // trikAlagocarAnantaparyAyo pacitArthara / vizvajJo vizvadarzI ca vizvasAdbhUtacidguNaH // 122 // kevalI kevalAlokavizAlAmalalocanaH / ghAtikarmakSayAdAvirbhUtAnantacatuSTayaH // 123 // dviSa bhedagaNAkIrNA samAvanimadhiSThitaH / prAtihAramivyaktatrijagatyAbhavo vibhuH // 12 // arthAt sarvajJa haiM // 116 / / ve bhagavAn sAkAra hokara bhI nirAkAra haiM aura nirAkAra hokara bhI sAkAra haiN| yadyapi unhoMne jagatke samasta padArthoMko apane adhIna kara liyA hai arthAt ve jagatke samasta padArthoMko jAnate haiM parantu unheM jJAnarUpa netroMke dhAraNa karanevAle hI jAna sakate haiM / bhAvArtha-ve siddha bhagavAn kucha kama antima zarIrake AkAra hote haiM isalie sAkAra kahalAte haiM parantu unakA vaha AkAra indriyahAnagamya nahIM hai isalie nirAkAra bhI kahalAte haiN| zarIrarahita honeke kAraNa sthUladRSTi puruSa unheM yadyapi dekha nahIM pAte haiM isalie ve nirAkAra haiM, parantu pratyakSa jJAnI jIva kucha kama antima zarIrake AkAra pariNata hue unake asaMkhya jIva pradezoMko spaSTa jAnate haiM isalie sAkAra bhI kahalAte haiN| yadyapi ve saMsArake saba padArthoko jAnate haiM parantu unheM saMsArake sabhI loga nahIM jAna sakate, ve mAtra jJAnarUpa netrake dvArA hI jAne jA sakate haiM // 117 // ramamaya darpaNameM par3e hue pratibimbake samAna unakA AkAra atizaya spaSTa hai / yadyapi ve amUrtika haiM tathApi caitanyarUpa ghanAkArako dhAraNa karanevAle haiM aura sadA sthira haiM // 118 // yadyapi ve bhagavAn svayaM vItarAga haiM tathApi dhyAna kiye jAnepara bhavya jIvoMke saMsArako avazya naSTa kara dete haiN| karmoke bandhanako chinna-bhinna karanevAle una siddha bhagavAnakA vaha usa prakArakA eka svAbhAvika guNa hI samajhanA cAhie / / 119 / / athavA ghAtiyA karmoke naSTa ho jAnese jo snAtaka avasthAko prApta hue haiM aura jo tejomaya paramaudArika zarIrako dhAraNa kiye hue haiM aise kevalajJAnI arhanta jinendra bhI dhyAna karane yogya haiM // 120 / / rAga Adi avidyAoMko jIta lenese jo jina kahalAte haiM, ghAtiyA karmoke naSTa honese jo arhanta (arihanta ) kahalAte haiM zuddha AtmasvarUpakI prApti honese jo siddha kahalAte haiM aura trailokyake samasta padArthoMko jAnanese jo buddha kahalAte haiM, jo tInoM kAloM meM honevAlI ananta paryAyoMse sahita samasta padArthoMko dekhate haiM isalie vizvadarzI (sabako dekhanevAle) kahalAte haiM aura jo apane jJAnarUpa caitanya guNase saMsArake saba padArthoMko jAnate haiM isalie vizvajJa (sarvajJa ) kahalAte haiN| jo kevalajJAnI haiM, kevalajJAna hI jinakA vizAla aura nirmala netra hai, tathA dhAtiyA karmoke kSaya honese jinake anantacatuSTaya prakaTa huA hai, jo bAraha prakArake jIvoMke samUhase bharI huI sabhAbhUmi ( samavasaraNa ) meM virAjamAna haiM, aSTa prAtihAryoMke dvArA jinakI tInoM jagatkI prabhutA prakaTa ho rahI hai, jo 1. svAdhInIkRtanikhilazeyapadArthaH / 2. sujJAto la., ma / zobhanajJAnaH athavA sujJAtA / 3. chAyAsvarUpamiva / 4. sphuTAkRtiH da0, la0, m0,50| 5. amUrto'pItyatra paramatakathitabATavAdInAmamUrtatvacaraNAsmakatvamirAsArthamacalasthitirityuktam / 6.-dhyAto bhavyA-60,la.,ma0, a0,0| 7. paripUrNajJAnapariNatim / 8. ajJAna / 9. guNaparyAyavadravyam / 10. dvAdazabheda / Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 AdipurANam niyatAkRtirapyeSa vizvarUpaH svacidguNaiH / saMkrAntA zeSa vijJeyapratibimbAnukArataH // 125 // vizvavyApI sa vizvArthagyApi vijJAnayogataH / vizvAsyo vizvatazcakSurvizvalokazikhAmaNiH // 12 // saMsArasAgarAd dUramuttIrNaH sukhasAdbhavaH / vidhUtasakalaklezo vicchinnamavabandhanaH // 127 // nirbhayazca nirAkAjhI nirAbodho nirAkulaH / niyaMpekSo nirAtaGko nityo niSkarmakalmaSaH // 128 // navakevalalabdhyAdiguNArabdhavapuSTaraH / abhedya saMhatirvaghrazilotkIrNa ivAcalaH // 129 // sa evaM lakSaNo dhyeyaH paramAramA paraH pumAn / parameSThI paraM tasvaM paramajyotirakSaram // 130 // sAdhAraNamidaM dhyeyaM dhyAnayordhaya'zuklayoH / vizuddhi svAmibhedAtta tadvizeSo'vadhAryatAm // 13 // prazastapraNidhAnaM" yat sthiramekana vastuni / taddhyAnamuktaM muktyaGga dhayaM zuklamiti dvidhA // 132 // sarvasAmarthyavAn haiM, jo yadyapi nizcita AkAravAle haiM tathApi apane caitanyarUpa guNoMke dvArA pratibimbita hue samasta padArthoMke pratibimba rUpa honese vizvarUpa haiM arthAt saMsArake sabhI padArthoMke AkAra dhAraNa karanevAle haiM, jo samasta padArthoM meM vyApta honevAle kevalajJAnake sambandhase vizvavyApI kahalAte haiM, samavasaraNa-bhUmimeM cAroM ora mukha dekhaneke kAraNa jo vizvAsya ( vizvatomukha ) kahalAte haiM, saMsArake saba padArthoMko dekhaneke kAraNa jo vizvatazcakSu (saba ora haiM netra jinake aise ) kahalAte haiM, tathA sarvazreSTha honeke kAraNa jo samasta lokake zikhAmaNi kahalAte haiM, jo saMsArarUpI samudrase zIghra hI pAra honevAle haiM, jo sukhamaya haiM, jinake samasta kleza naSTa ho gaye haiM aura jinake saMsArarUpI bandhana kaTa cake hai. jo nirbhaya haiM, ni:spRha haiM, bAdhArahita haiM, AkulatArahita haiM, apekSArahita haiM, nIroga haiM, nitya haiM, aura karmarUpI kAlimAse rahita haiM; kSAyika, jJAna, darzana, lAbha, bhoga, upabhoga, vIrya, samyaktva aura cAritra ina nau kevalalabdhi Adi aneka guNoMse jinakA zarIra atizaya utkRSTa hai, jinakA koI bhedana nahIM kara sakatA aura jo vanakI zilAmeM ukere hue athavA vanakI zilAoMse vyApta hue parvatake samAna nizcala haiM-sthira haiM, isa prakAra jo Upara kahe hue lakSaNoMse sahita haiM, paramAtmA haiM, parama puruSa rUpa haiM, parameSThI haiM, parama tattvasvarUpa haiM, paramajyoti (kevalajJAna) rUpa haiM aura avinAzI haiM aise aIntadeva dhyAna karane yogya haiM // 121-130 // abhItaka jina dhyAna karane yogya padArthAkA varNana kiyA gayA hai ve saba dharmyadhyAna aura zukla dhyAna ina donoM hI dhyAnoMke sAdhAraNa dhyeya haiM arthAt Upara kahe hue padArthoMkA donoM hI dhyAnoMmeM cintavana kiyA jA sakatA hai| ina donoM dhyAnoMmeM vizuddhi aura svAmIke bhedase hI paraspara meM vizeSatA samajhanI cAhie / bhAvArtha-dharmadhyAnakI apekSA zukladhyAnameM vizuddhike aMza bahuta adhika hote haiM, dharmya dhyAna cauthe guNasthAnase lekara zreNI car3haneke pahale-pahale taka hI rahatA hai aura zukladhyAna zreNiyoM meM hI hotA hai| inhIM saba bAtoMse ukta donoM dhyAnoM meM vizeSatA rahatI hai // 131 / / jo kisI eka hI vastumeM pariNAmoMkI sthira aura prazaMsanIya ekAgratA hotI hai use hI dhyAna kahate haiM, aisA dhyAna ho muktikA kAraNa hotA hai| vaha dhyAna dharmyadhyAna aura 1. saMlagna / 2. niHzeSajJeyavastu / 3. vizvatomukhaH / 4. sukhaadhiinbhuutH| sukhasAdbhavan la0, ma0, da0 / 5. dhanAdivAJchArahitaH / 6. kimapyanapekSya bhaktAnAM sukhakArItyarthaH / 7. karmamalarahitaH / 8. atizayavapuH 'atizayArthe taram bhavati' / 9. abhedyazarIraH / 10. sakaSAyasvarUpA akaSAyasvarUpA ca vizuddhiH / athavA pariNAmaH, svAmI kartA vizuddhizva svAmI ca tayorbhedAt / 11. dhyAnavizeSaH / 12. pariNAmaH / Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMzaM parva 'tatrAnapetaM yaddharmAttaddhyAnaM dharmyamipyate / dhayoM hi vastuyAthAtmyamutpAdAdizyAtmakam // 133 // tadAjJApAyasaMsthAnavipAkavicayAtmakam / canurvikalpamAmnAtaM dhyAnamAmnAya vedimiH // 134 // tatrAjJetyAgamaH sUkSmaviSayaH praNigadyate / dRzyAnumeyavaye hi zraddheyAMze gatiH zruteH // 135 // zrutiH sUnRtamAzAptavaco vedAGgamAgamaH / AmnAyazceti paryAyaH so'dhigamyo manISibhiH // 136 // anAdinidhanaM sUkSmaM sadbhUtArthaprakAzanam / puruSArthopadezitvAd yadbhutahitamUrjitam // 137 // ajayyamamitaM tIyeranAlIDhamahodayam / mahAnubhAvamarthAva gAvaM gambhIrazAsanam // 138 // paraM pravacanaM "sUktamAptopajJamananyathA / manyamAno muniAyeda mAvAnojJAvimAvitAn // 139 // jainoM pramANayamAjJAM yogI yogavidAM vara / dhyAyedarmAstikAyAdIn mAvAn sUkSmAn yathAgamam / / 140 // AjJAvicaya eSa syAdapAyavicayaH punH| tApatrayAdijanmAbdhigatApAyavicintanam // 14 // zukla dhyAnake bhedase do prakArakA hotA hai||132|| una donomeM-se jo dhyAna dharmase sahita hotA hai vaha dharmyadhyAna kahalAtA hai / utpAda, vyaya aura dhrauvya ina tInoM sahita jo vastukA yathArtha svarUpa hai vahI dharma kahalAtA hai| bhAvArtha-vastuke svabhAvako dharma kahate haiM aura jisa dhyAna meM vastuke svabhAvakA cintavana kiyA jAtA hai use dhamyadhyAna kahate haiM // 133 / / AgamakI paramparAko jAnanevAle RSiyoMne usa dharmyadhyAnake AjJAvicaya, apAyavicaya, saMsthAnavicaya aura vipAkavicaya isa prakAra cAra bheda mAne haiM // 134 / / unameM se atyanta sUkSma padArtha ko viSaya karanevAlA jo Agama hai use AjJA kahate haiM kyoMki pratyakSa aura anumAnake viSayase rahita kevala zraddhAna karane yogya padArthameM eka AgamakI hI gati hotI hai| bhAvArtha-saMsArameM kitane hI padArtha aise haiM jo na to pratyakSase jAne jA sakate haiM aura na anumAnase hii| aise sUkSma, antarita aura dUravartI padArthoMkA jJAna sirpha Agamake dvArA hI hotA hai arthAt Apta praNIta AgamameM aisA likhA hai isalie hI ve mAne jAte haiM / 135 / / zrutti, sUnRta, AjJA, Apta vacana, bedAMga, Agama aura AmnAya ina paryAyavAcaka zabdoMse buddhimAn puruSa usa Agama ko jAnate haiM // 136 / / jo Adi aura antase rahita hai, sUkSma hai, yathArtha arthako prakAzita karanevAlA hai, jo mokSarUpa puruSArthakA upadezaka honeke kAraNa saMsArake samasta jIvoMkA hita karanevAlA hai, yuktiyoMse prabala hai, jo kisIke dvArAjItA nahIM jA sakatA, jo aparimita hai, paravAdI loga jisake mAhAtmyako chU bhI nahIM sakate haiM, jo atyanta prabhAvazAlI hai, jIva ajIva Adi padArthoMse bharA huA hai, jisakA zAsana atizaya gaMbhIra hai, jo parama utkRSTa hai, sUkSma hai aura Aptake dvArA kahA huA hai. aise pravacana arthAt AgamakosatyArtha rUpa mAnatA huA muni AgamameM kahe hue padArthoMkA dhyAna kre||137139|| yogake jAnanevAloMmeM zreSTha yogI jinena bhagavAnakI AjJAko pramANa mAnatA huA dharmAstikAya Adi sUkSma padArthoMkA AgamameM kahe anusAra dhyAna kare ||14vaa isa prakArake dhyAna karaneko AjJAvicaya nAmakA ghaHdhyAna kahate haiN| aba Age apAyavicaya nAmake dharmyadhyAnakA varNana kiyA jAtA hai| tIna prakArake saMtApa Adise bhare hue saMsArarUpI samudrameM jo prANI par3e hue haiM unake apAyakA cintavana karanA so apAyabicaya nAmakA dharmyadhyAna hai| bhAvArtha-yaha saMsArarUpI samudra mAnasika; 1. dhyAnadvaye / 2. utpAdavyayadhrauvyasvarUpam / 3. paramAgamavedibhiH / 4. pratyakSAnumAnarahite / 5. avagamanam / 6. Agamasya / 7. stysvruup| 8. paravA dibhiH / 9. talasparzarahitam / 10. AjJA / 11. sUkSma pa0, la0, ma0, da0, i.| 12. viparItAbhAvena / 13. Agamena jJAtAn / 14. jAtijarAmaraNarUpa, athavA rAgadveSamoharUpa, athavA AdhidaivikaM devamadhikRtya pravRttam, Adhibhautika bhUtagrahamadhikRtya pravRttama, AdhyAtmikarUpam AtmAnamadhikRtya pravRttam / 62 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam tadapA yapratIkAracitropAyAnucintanam / atraivAntargataM dhye yamanuprekSAdilakSaNam // 142 // zubhAzubhavibhaktAnAM karmaNAM paripAkataH / bhavAvartasya vaicitryamami saMdadhato muneH // 143 // . vipAkavicayaM dharmyamAmananti kRtA gamAH / vipAkazca dvidhAmnAtaH karmaNAmAptasUtiSu // 144 // yathAkAlamupAyAcca phalapa tirvanaspateH / yathA tathaiva karmApi phalaM datte zubhAzubham // 15 // mUlottaraprakRtyAdibandhasa vAyupAzrayaH / karmaNAmudayazcitraH prApya ''dravyAdisanidhim // 146 // "yatazca tadvipAkajJastadapAyAya' ceSTate / "tato dhyeyamidaM dhyAnaM muktyupAyo mumukSumiH // 147 // saMsthAnavicayaM prAhuloMkAkArAnucintanam / tadantarbhUtajIvAditattvAn vIkSaNalakSitam // 18 // dvIpAbdhivalayAnadrIn saritazca sarAMsi ca / vimAnamavanavyastarAvAsanarakakSitIH // 149 // trijagatsannivezena samametAnyathAgamam / mAvAn muniranudhyAyet saMsthAnavicayopagaH // 150 // jIvabhedAMzca tatratyAn dhyAyenmuktetarAtmakAn / jJasvakartR svamoktRtvadraSTatvAdIMzca"tadguNAn // 15 // vAcanika, kAyika athavA janma-jarA-maraNase honevAle, tIna prakArake santApoMse bharA huA hai| isameM par3e hue jIva nirantara duHkha bhogate rahate haiN| unake duHkhakA bAra-bAra cintavana karanA so apAyavicaya nAmakA dharmyadhyAna hai // 141 // athavA una apAyoM (duHkhoM) ke dUra karanekI cintAse unheM dUra karanevAle aneka upAyoMkA cintavana karanA bhI apAyavicaya kahalAtA hai| bAraha anuprekSA tathA daza dharma AdikA cintavana karanA isI apAyabicaya nAmake-dharmyadhyAnameM zAmila samajhanA cAhie // 142 / / zubha aura azubha bhedoMmeM vibhakta hue karmoke udayase saMsArarUpI AvartakI vicitratAkA cintavana karanevAle munike jo dhyAna hotA hai use Agamake jAnanevAle gaNadharAdi deva vipAkavicaya nAmakA dharmyadhyAna mAnate haiN| jaina zAtroMmeM kokA udaya do prakArakA mAnA gayA hai| jisa prakAra kisI vRkSake phala eka to samaya pAkara apane Apa paka jAte haiM aura dUsare kinhIM kRtrima upAyoMse pakAye jAte haiM usI prakAra karma bhI apane zubha athavA azubha phala dete haiM arthAt eka to sthiti pUrNa honepara svayaM phala dete haiM aura dUsaretapazcaraNa Adike dvArA sthiti pUrNa honese pahale hI apanA phala dene lagate haiM // 143-145 // mUla aura uttara prakRtiyoMke bandha tathA sattA AdikA Azraya lekara dravya kSetra kAla bhAvake nimittase kokA udaya aneka prakArakA hotA hai // 146 // kyoMki kaki vipAka (udaya) ko jAnanevAlA muni unha naSTa karaneke lie prayatna karatA hai isalie mokSAbhilASI maniyA~ko mokSake upAyabhUta isa vipAkavicaya nAmake dharmyadhyAnakA avazya hI cintavana karanA cAhie // 147 // lokake AkArakA bAra-bAra cintavana karanA tathA lokake antargata rahanevAle jIva ajIva Adi tattvoMkA vicAra karanA so saMsthAnabicaya nAmakA dharmyadhyAna hai // 148 // saMsthAnavicaya dharmyadhyAnako prApta huA muni tInoM lokoMkI racanAke sAtha-sAtha dvIpa, samudra, parvata, nadI, sarovara, vimAnavAsI, bhavanavAsI tathA vyantaroMke rahaneke sthAna aura narakoMkI bhamiyA~ Adi padArthoMkA bhI zAstrAnusAra cintavana kare // 149-150 // isake sivAya usa lokameM rahanevAle saMsArI aura mukta aise do prakAra vAle jIvoMke bhedoMkA jAnanA, kartA 1. tApatrayAdyapAyapratIkAra / 2. cinto la0, ma0, 60, a0, 50, s0| 3. zeyam / 4. saMjAtasya iti zeSaH / 5. dhyAyataH / api la0, m0| 6. sNpuurnnaagmaaH| 7. paramAgameSu / 8. pAkaH / 9. sattAdhupAi0 / 10. dravyakSetrakAlabhAva / 11. yasmAt kAraNAt / 12. karmaNAmudayavit pumAn / 13. karmApAyAya / 14. tataH kAraNAt / 15. vicAra / 16. lakSaNam la0, ma0, i0, a0, s0| 17. saMsthAnavicayazaH / 18. tatra trijagati bhavAn / 19. jovagaNAna / yadguNAn la0 / Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMzaM parva 491 teSAM svakRtakarmAnubhAvosthamatidustaram / bhavAbdhi vyasanAvataM doSayAdaH kulAkulam // 152 // sajjJAnanAvA saMtAryamatAyaM pranthikAtmamiH / apAramatigambhIraM dhyAyedadhyAtmavid yatiH // 153 // kimatra bahunoktena sarvo'pyAgamavistaraH / 'nayamaGgazatAkINoM dhyeyo'dhyAtmavizuddhaye // 15 // 'tadapramattatAlambaM sthitimAntarmuhUrtikIm / dadhAnamapramatteSu parI koTimadhiSThitam // 155 // saddaSTiSu yathAmnAyaM zeSepvapi kRtasthiti / prakRSTazudimallezmAtrayopobala vRMhitam // 156 // kSAyopazamikaM bhAvaM svasAskRtya viz2ambhitam / mahoda mahAprajamaharSimirupAsitam // 15 // 'vastudharmAnuyAyitvAt prAptAnvarthaniruktikam / dhayaM dhyAnamanudhyeyaM yathoktadhyeyavistaram // :58 // prasannacittatA dharmasaMvegaH shubhyogtaa"| suzrutatvaM samAdhAnamAjJAdhigamajA" ruciH // 159 // mavantyetAni ligAni dharmasyAntargatAni / sAnuprekSAzca pUrvoktA vividhAH zubhamAvanAH // 160 // panA, bhoktApanA aura darzana Adi jIvoMke guNoMkA bhI dhyAna kare // 151 // adhyAtmako jAnanevAlA muni isa saMsArarUpI samudrakA bhI dhyAna kare jo ki jIvoMke svayaM kiye hue karmoMke mAhAtmyase utpanna huA hai, atyanta dustara hai, vyasanarUpI bha~varoMse bharA huA hai, doSarUpI jala-jantuoMse vyApta hai, samyagjJAnarUpI nAvase tairaneke yogya hai, parigrahI sAdhu jise kabhI nahIM taira sakate, jisakA pAra nahIM hai aura jo atizaya gambhIra hai // 152-153 // athavA isa viSayameM adhika kahanese kyA lAbha hai ? nayoMke saikar3oM bhaMgoMse bharA huA jo kucha AgamakA vistAra hai vaha saba antarAtmAkI zuddhike lie dhyAna karane yogya hai // 154 // yaha dharmadhyAna apramatta avasthAkA Alambana kara antarmuhUrta taka sthita rahatA hai aura pramAdarahita ( saptamaguNasthAnavartI ) jIvoMmeM hI atizaya utkRSTatAko prApta hotA hai // 155 // isake sivAya atizaya zuddhiko dhAraNa karanevAlA aura pIta, padma tathA zukla aisI tIna zubha lezyAoMke balase vRddhiko prApta huA yaha dharmyadhyAna zAstrAnusAra samyagdarzanase sahita cauthe guNasthAnameM tathA zeSake pA~caveM aura chaThe guNasthAnameM bhI hotA hai| bhAvArtha-ina guNasthAnoMmeM dharmyadhyAna hInAdhika bhAvase rahatA hai / dharmyadhyAna dhAraNa karaneke lie kamase-kamasamyagdRSTi avazya honA cAhie kyoMki samyagdarzanake binA padArthoMke yathArthasvarUpakA zraddhAna aura nirNaya nahIM hotaa| mandakaSAyI mithyAdRSTi jIvoMke jo dhyAna hotA hai use zubha bhAvanA kahate haiM // 156 // yaha dharmyadhyAna kSAyopazamika bhAvoMko svAdhIna kara bar3hatA hai| isakA phala bhI bahuta uttama hotA hai aura atizaya buddhimAna maharSi loga bhI ise dhAraNa karate haiM // 157 // vastuoMke dharmakA anuyAyI honeke kAraNa jise dharmyadhyAna aisA sArthaka nAma prApta huA hai aura jisameM dhyAna karane yogya padArthoMkA Upara vistArase varNana kiyA jA cukA hai aise isa dharmyadhyAnakA bArabAra cintavana karanA cAhie // 158 // prasannacitta rahanA, dhamase prama karanA, zubha yoga rakhanA, uttama zAstroMkA abhyAsa karanA, citta sthira rakhanA aura AjJA (zAstrakA kathana ) tathA svakIya jJAnase eka prakArako vizeSa ruci (prIti athavA zraddhA ) utpanna honA ye dharmadhyAnake bAhya cihna haiM aura anuprekSAe~ tathA pahale kahI huI aneka prakArakI zubha bhAvanAe~ usake 1. jljntusmuuhH| 2. parigrahavadbhiH / 3. nybhed-| 4. dharmyadhyAnam / 5. paramaprakarSam / 6. asaMyatadezasaMyatapramatteSu / 7. sahAyavijRmbhitam / 8. mahAprAja- la0, ma0, 80, i0, pa0 / 9. vstuythaasvruup| 10. zubhapariNAma / 11. AjJA nAnyathAvAdino jinA iti zraddhAnam / adhigamaH pravacanaparijJAnam tAbhyAM jAtA ruciH / Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 AdipurANam bAcaMca lAmajhAnAM saMnivezaH' puroditaH / prasaJcavaktratA saumyA dRSTizcatyAdi lakSyatAm // 16 // phalaM dhyAnavarasyAsya vipulA nirjanasAm / zubhakarmodayodbhUtaM sukhaM ca vibudhezinAm // 162 // svargApavargasaMprAptiM phalamasya pracakSate / sAkSArasvargapariprAptiH pAramparyAt paraMpadam // 163 // dhyAne'pyuparateM dhImAnamIkSNaM bhAvayenmuniH / sAnuprekSAH zumodarkA bhavAmAvAya bhAvanAH // 164 // ityuktalakSaNaM bhamyaM magadhAdhIza nizcinu / zukladhyAnamito vakSya sAkSAnmuktyaGgamaGginAm // 165 // kaSAyamalavizleSAt zuklazabdAbhidheyatAm / upeyivadidaM dhyAnaM sAntameMdaM nibodha meM // 166 / / zuklaM paramazuklaM cesyAmnAya tadvidhoditam / chamasthasvAmikaM pUrva para kevalinAM matam // 167 // dvedhArtha syAt pRthaktvAdi vIcArAntavitarkaNam / tathaikatvAyavIcArapadAntaM ca vitarkaNam // 168 // ityAdyasya bhide syAtAmanvoM zrutimAzrite / tadarthavyaktaye caitat tanAmadvaya nirvacaH // 169 // pRthaktvena vitarkasya vIcAro yatra tadviduH / savitaka savIcAraM pRthaktvAdipadAiyam // 17 // jAnepara antaraGga-cihna haiM // 159-160 / / pahale kahA huA aGgoMkA sanniveza honA arthAt pahale jina parya Adi AsanoMkA varNana kara cuke haiM una AsanoMko dhAraNa karanA, mukhakI prasannatA honA aura dRSTikA saumya honA Adi saba bhI dharmyadhyAnake bAhyacihna samajhanA caahie||161|| azubha karmokI adhika nirjarA honA aura zubha karmoke udayase utpanna huA indra AdikA sukha prApta honA yaha saba isa uttama dharmyadhyAnakA phala hai // 162 / / athavA svarga aura mokSakI prApti honA isa dharmyadhyAnakA phala kahA jAtA hai| isa dharmyadhyAnase svargakI prApti to sAkSAt hotI hai parantu parama pada arthAta mokSakI prApti paramparAse hotI hai||16|| dhyAna chaTa jA bhI buddhimAna muniko cAhie ki vaha saMsArakA abhAva karane ke lie anuprekSAoMsahita zubha phala denevAlI uttama-uttama bhAvanAoMkA cintavana kare // 164 // gautama svAmI rAjA zreNikase kahate haiM ki he magadhAdhIza, isa prakAra jisakA lakSaNa kahA jA cukA hai aise isa dharmyadhyAnakA tU nizcaya kara-usapara vizvAsa laa| aba Age zukladhyAnakA nirUpaNa karU~gA jo ki jIvoMke mokSa prApta honekA sAkSAta kAraNa hai // 165 / / kaSAyarUpI malake naSTa honese jo zAma aise nAmako prApta huA hai aise isa zukladhyAnakA avAntara bhedoMse sahita varNana karatA hU~ so tU use mujhase acchI taraha samajha le // 166 / / vaha zukla dhyAna zukla aura parama zuklake bhedase AgamameM do prakArakA kahA gayA hai, unameM se pahalA zukladhyAna to chamastha muniyoMke hotA hai aura dUsarA parama zukladhyAna kevalI bhagavAn ( arahantadeva) ke hotA hai / / 167 / pahale zukladhyAnake do bheda haiM, eka pRthaktvavitarkavIcAra aura dUsarA ekatvavitarkavIcAra // 168 / / isa prakAra pahale zukladhyAnake jo ye do bheda haiM, ve sArthaka nAmavAle haiN| inakA artha spaSTa karaneke lie donoM nAmoMkI nirukti (vyutpatti-zavdArtha) isa prakAra samajhanA cAhie // 169 / / jisa dhyAnameM vitarka arthAt zAstrake padoMkA pRthak-pRthak rUpase vIcAra arthAt saMkramaNa hotA rahe use pRthaktvavitarkavIcAra nAmakA zukladhyAna kahate haiN| bhAvArtha-jisameM artha vyaMjana aura yogoMkA pRthak-pRthaka saMkramaNa hotA rahe arthAt arthako chor3akara vyaMjana ( zabda ) kA aura vyaMjanako chor3akara arthakA cintavana hone lage athavA isI prakAra mana, vacana aura kAya ina tInoM yogoMkA parivartana hotA rahe use pRthaktvavitarkavIcAra kahate 1. palyakAdi / 2. saMprAptiH i0| 3. pracakSyate i.| 4. sampUrNe sati / 5. maharmahaH / 1. mokSakAraNam / 7. prAptam / 8. madhye bhedam / 9. nibodha jAnIhi, me mama saMbandhi dhyAnam / nibodhaye iti pAThe jJApayAmi / 10. paramAgame / 11. zaklam / 12. zuklam / 13. pRthaktvavitarkavIcAram / 14. ekatvavitarkAvIcAram / 15. bhedo| 16. saMjJAm / Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMzaM parva ekatvena vitarkasya syAd yatrAvicariSNutA / savitarkamavIcAramekasvAdipadAbhidhAm // 17 // pRthaktvaM viddhi nAnAsvaM vitarkaH zrutamucyate / arthagyamjanayogAnAM vIcAraH saMkramo mataH // 172 // arthAdaryAntaraM gacchan gyamjanAd vyamjanAntaram / yogAyogAntaraM gacchan dhyAyatIdaM vazI muniH||173|| "triyogaH pUrvavid yasmAd dhyAyatyena munIzvaraH / savitarka sabIcAramataH syAcchuklamAdimam // 17 // dhyeyamasya zrutaskandhavAdhervAgarthavistaraH / phalaM syAnmohanIyasya prakSayaH prazamo'pi vA // 15 // idamatra tu tAtparya zrutaskandhamahArNavAt / arthamekaM samAdAya dhyAyanAntaraM brajet // 176 // zabdAcchabdAntaraM yAyAd yoga yogAntarAdapi / savIcAramidaM tasmAt savitakaM ca lakSyate // 177 // vAgartharatnasaMpUrNa naye maGgataraGgakam / prasRta dhAnagambhIra "padavAkyamahAjalam // 17 // 17utpAdAditrayodvelaM saptamajIbRhaddhvanim / pUrvapakSavazAyAtamatayAdaHkulAkulam // 179 // haiM // 170 / / jisa dhyAnameM vitarkake ekarUpa honeke kAraNa vIcAra nahIM hotA arthAt jisameM artha vyaMjana aura yogoMkA saMkramaNa nahIM hotA use ekatvavitarkavIcAra nAmakA zukladhyAna kahate haiM // 17 // aneka prakAratAko prathaktva samajho, zrata arthAta zAstrako vitarka kahate haiM aura artha vyaMjana tathA yogoMkA saMkramaNa (parivartana ) vIcAra mAnA gayA hai // 172 / / indriyoMko vaza karanevAlA muni, eka arthase dUsare arthako, eka zabdase dUsare zabdako aura eka yogase dUsare yogako prApta hotA huA isa pahale pRthaktvavitarkavIcAra nAmake zukladhyAnakA cintavana karatA hai / / 17 / / kyoMki mana, vacana, kAya ina tInoM yogoMko dhAraNa karanevAle aura caudraha pUrvoke jAnanevAle munirAja hI isa pahale zukladhyAnakA cintavana karate haiM isalie hI yaha pahalA zakladhyAna savitarka aura savIcAra kahA jAtA hai / / 174|| zrutaskandharUpI samudrake zabda aura arthoMkA jitanA vistAra hai vaha saba isa prathama zukladhyAnakA dhyeya arthAt dhyAna karane yogya viSaya hai aura mohanIya karmakA kSaya athavA upazama honA isakA phala hai / bhAvArthayaha zukladhyAna upazamazreNI aura apakazreNI donoM prakArakI zreNiyoMmeM hotA hai| upazamazreNIvAlA muni isa dhyAnake prabhAvase mohanIya karmakA upazama karatA hai aura kSapaka zreNImeM ArUDha huA muni isa dhyAnake pratApase mohanIya karmakA bhaya karatA hai isalie sAmAnya rUpase upazama aura kSaya donoM hI isa dhyAnake phala kahe gaye haiM // 175 / / yahA~ aisA tAtparya samajhanA cAhie ki bhyAna karanevAlA muni zrutaskandharUpI mahAsamudrase koI eka padArtha lekara usakA dhyAna karatA huA kisI dUsare padArthako prApta ho jAtA hai arthAt pahale grahaNa kiye hue padArthako chor3akara dUsare padArthakA dhyAna karane lagatA hai| eka zabdase dUsare zabdako prApta ho jAtA hai aura isI prakAra eka yogase dUsare yogako prApta ho jAtA hai isIlie isa dhyAnako savIcAra aura savitarka kahate haiM / / 176-177 / / jo zabda aura artharUpI ratnoMse bharA huA hai, jisameM aneka nayabhaMgarUpI taraMgeM uTha rahI haiM, jo vistRta dhyAnase gambhIra hai, jo pada aura vAkyarUpI agAdha jalase sahita hai, jo utpAda, vyaya aura dhrauvyake dvArA udvela (jvAra-bhATAoMse sahita) ho rahA hai, syAt asti, syAt nAsti Adi sapta bhaMga hI jisake vizAla zabda (garjanA) haiM, 1. avicaarshiiltaa| 2. vyakti / 3. manovAkkAyakarma / 4. zabdAcchabdAntaram / 5. manovAkkAyakarmavAn / 6. puurvshrutvedii| 7. zukladhyAnam / -tyetanmunIzvarAH d0| 8. gacchet / 9. zabda / 10. nyviklp| 11. RSigaNamukhaprasRtazabdena gambhIram / prasRtadhyAna-la0, m0| 12. 'varNasamudAyaH padam' / 'padakadambakaM vAkyam' / 13. utpaadvyydhrauvytry-|14. baudAdimatajalacarasamUha / Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 AdipurANam 'kRtAvatAramudbodhayAnapAtraimahardimiH / gaNAdhIzamahA sArthavAhazcAritraketanaiH // 10 // unayopanayasaMpAtamahAvAtavirNitam / ratnatrayamayI pairavagADhamanekadhA // 18 // zrutaskandhamahAsindhumavagAhma mahAmuniH / dhyAyet pRthaktvasattarkavIcAraM dhyAnamaprimam // 182 // prazAntakSINamoheSu zreNyoH zeSaguNeSu c| yathAmnAyamidaM dhyAnamAmananti manISiNaH // 183 // dvitIyamAdhavajjJeyaM vizeSastvekayoginaH / prakSINamohanIyasya pUrvajJasyAmitayuteH // 18 // savitarkamavIcAramekatvaM dhyAnamarjitam / dhyAyatyastakaSAyo'sau ghAtikarmANi zAtayan // 185 // phalamasya bhaved ghAtitritayaprakSayodbhavam / kaivazyaM pramitAzeSapadArtha jyotirakSaNam // 186 // tataH pUrvavidAmAghe zukle zreNyoryathAyatham / vijJeye tryekayogAnA 'yathoktaphalayoginI // 18 // jo pUrvapakSa karane ke lie Aye hue aneka paramatarUpI jalajantuoMse bharA huA hai, bar3I-bar3I siddhiyoMke dhAraNa karanevAle gaNadharadevarUpI mukhya vyApAriyoMne cAritrarUpI patAkAoMse suzobhita samyagjJAnarUpI jahAjoMke dvArA jisameM avataraNa kiyA hai, jo naya aura upanayoMke varNanarUpa mahAvAyuse kSobhita ho rahA hai aura jo ratnatrayarUpI aneka prakArake dvIpoMse bharA huA hai, aise zrutaskandharUpI mahAsAgarameM avagAhana kara, mahAmuni pRthaktvavitarkavIcAra nAmake pahale zukladhyAnakA cintavana kre| bhAvArtha-gyAraha aMga aura caudaha pUrvake jAnanevAle munirAja hI prathama zukladhyAnako dhAraNa kara sakate haiM // 178-182 // yaha dhyAna prazAntamoha arthAt gyArahaveM guNasthAna, jhoNamoha arthAt bArahaveM guNasthAna aura upazamaka tathA kSapaka ina donoM prakArakI zreNiyoMke zeSa AThaveM, nauveM tathA dasaveM guNasthAnameM bhI hInAdhika rUpase hotA hai aisA buddhimAna maharSi loga mAnate haiM / / 183 / / dUsarA ekatvavitarka nAmakA zukladhyAna bhI pahale zukladhyAnake samAna hI jAnanA cAhie kintu vizeSatA itanI hai ki jisakA mohanIya karma naSTa ho gayA ho, jo pUrvokA jAnanevAlA ho, jisakA Atmateja aparimita ho aura jo tIna yogoMmeM-se kisI eka yogakA dhAraNa karanevAlA ho aise mahAmunikA hI yaha dUsarA zukladhyAna hotA hai / / 184 // jisakI kaSAya naSTa ho cukI hai aura jo ghAtiyA karmoko naSTa kara rahA hai aisA muni savitarka arthAt zrutajJAnasahita aura avIcAra arthAt artha vyaMjana tathA yogoMke saMkramaNase rahita dUsare ekatvavitarka nAmake baliSTha zukladhyAnakA cintavana karatA hai / / 185 // jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ghAtiyA karmoke kSayase utpanna honevAlA tathA samasta padArthoMko jAnanevAlA avinAzIka jyotiHsvarUpa kevalajJAnakA utpanna honA hI isa zukladhyAnakA phala hai // 186 / / isa prakAra Upara kahe anusAra phalako denevAle pahaleke donoM zukladhyAna gyAraha aMga tathA caudaha pUrvake jAnanevAle aura tIna tathA tInameM se kisI eka yogakA avalambana karanevAle muniyoMke donoM prakArako zreNiyoM meM yathAyogya rUpase hote haiM / bhAvArtha-pahalA zukladhyAna upazama athavA kSapaka donoM hI zreNiyoM meM hotA hai parantu dUsarA zukladhyAna kSINamoha nAmaka bArahaveM guNasthAnameM hI hotA hai / pahalA zukladhyAna tInoM yogoMko dhAraNa karanevAleke hotA hai parantu dUsarA zukladhyAna eka yogako dhAraNa karanevAleke hI hotA hai, bhale hI 1. avataraNam / 2. mahAsArthavAho bahacchaSThI eSAM mhaasaarthvaahaastaiH| 3. nayadravyAthikaparyAyAthika / upanaya nagamAdi / saMpAta saMprApti / 4. baDavAgninivAsakuNDaiH / 5. prathamam / 6. apUrvakaraNAnivRttikaraNasUkSmasAmparAyeSu / 7. manovAkkAyeSvekatvamayogataH / 8. pUrvazrutavedinaH / 9. upamArahitatejasaH / 10.-mekatvadhyAna-a0, 10, sa0, i0, la0, m0| 11. nipAtayan / 12. triyogAnAmekayogAnAm / puMsAmityarthaH / 13. pUrvoktaphalasthayogo yayoste / Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMzaM parva snAtakaH karmavaikalyAt kaivalyaM padamApivAn / svAmI paramazuklasya dvidhA bhaMdamupayuSaH // 18 // sa hi yoganirodhArthamudyataH kevalI jinaH / samudghAtavidhi pUrvamAviH kuryAnnisargataH // 149 // daNDamuccaiH kavATaM ca prataraM lokapUraNam / canurmiH samayaiH kurvallokamApUrya tiSThati // 19 // tadA sarvagataH sArvaH sarvavit pUrako bhavet / tadante recakAvasthAmadhitiSThanmahIyate // 191 // jagadApUrya vizvajJaH samayAt prataraM zritaH / tataH kavATadaNDaM ca kramaNaivopasaMharan // 192 // tatrAghAtisthite gAnasaMkhyeyAnihantyasau / anumAgasya cAnantAn mAgAnazubhakarmaNAm // 113 // punarantarmuhUrttana nirundhan yogamAsravam / kRtvA vAGmanase sUkSme kAyayoganyapAzrayAt // 194 / / sUkSmIkRtya punaH kAyayogaM ca tadupAzrayam / dhyAyet sUkSmakriyaM dhyAnaM pratipAtaparAmukham // 195 // tato niruddhayogaH saJcayogI vigatAnavaH / samacchinnakriyaM dhyAnamanivati tadA bhajet // 196 // antarmuhUrtamAtanvan taddhyAnamatinirmalam / vidhu'tAzeSakAMzo jino nirvAtyanantaram // 197 // vaha eka yoga tIna yogoMmeM se koI bhI ho // 187 // ghAtiyA karmo ke naSTa honesai jo utkRSTa kevalajJAnako prApta huA hai aisA snAtaka muni hI donoM prakArake parama zukladhyAnoMkA svAmI hotA hai / bhAvArtha-parama zukladhyAna kevalI bhagavAnke hI hotA hai // 188 // ve kevalajJAnI jinendradeva jaba yogoMkA nirodha karaneke lie tatpara hote haiM taba ve usake pahale svabhAvase hI samudghAtakI vidhi prakaTa karate haiM / / 18 / / pahale samayameM unake AtmAke pradeza caudaha rAjU U~ce daNDake AkAra hote haiM, dUsare samayameM kivAr3ake AkAra hote haiM, tIsare samayameM pratara rUpa hote haiM aura cauthe samayameM samasta lokameM bhara jAte haiN| isa prakAra ve cAra samayameM samasta lokAkAzako vyApta kara sthita hote haiM / / 190 / / usa samaya samasta lokameM vyApta hue, sabakA hita karanevAle aura saba padArthoM ko jAnanevAle ve kevalI jinendra pUraka kahalAte haiN| usake bAda ve recaka avasthAko prApta hote haiM arthAt AtmAke pradezoMkA saMkoca karate haiM aura yaha saba karate hue ve atizaya pUjya gine jAte haiM / / 19 / / ve sarvajJa bhagavAn samasta lokako pUrNa kara usake eka-eka samaya bAda hI pratara avasthAko aura phira kramase eka-eka samaya bAda saMkoca karate hue kapATa tathA daNDa avasthAko prApta hokara svazarIrameM praviSTa ho jAte haiM / / 192 / / usa samaya ve kevalI bhagavAn aghAtiyA koko sthitike asaMkhyAta bhAgoMko naSTa kara dete haiM aura isI prakAra azubha karmoMke anubhAga arthAt phala denekI zaktike bhI ananta bhAga naSTa kara dete haiM / / 193 // tadanantara antarmuhUrta meM yogarUpI AsravakA nirodha karate hue kAyayogake Azrayase vacanayoga aura manoyogako sUkSma karate haiM aura phira kAyayogako bhI sUkSma kara usake Azrayase honevAle sUkSma kriyApAti nAmaka tIsare zukladhyAnakA cintavana karate haiM // 194-195 / / tadanantara jinake samasta yogoMkA bilakula hI nirodha ho gayA hai aise ve yogirAja haraprakArake AsravAse rahita hokara samucchinnakriyAnivarti nAmake cauthe zukladhyAnako prApta hote haiM // 196 / / jinendra bhagavAn usa atizaya nirmala cauthe zukladhyAnako antamuhUrta taka dhAraNa karate haiM aura phira samasta karmoke aMzoMko naSTa kara nirvANa avasthAko prApta 1. sampUrNajJAnI / 2. lokapUraNAnantare / 3. upasaMhArAvasthAm / 4. kavATa daNDaM ca pa0, da0, la0, ma0, i0, sa0 / kapATadaNDaM ca a0,| 5. vAk ca manazca vAGmanase te / (cintyo'yaM prayogaH ) vAGamanasI la0, m0| 6. bAdarakAyayogAzrayAt / tamAzritya ityarthaH / 7. vAGmanasasUkSamIkaraNe AzrayabhUtaM bAdarakAya. yogmityrthH| 8. svakAlaparyantavinAzarahitam / 9. - yogaH yogI sa vigatAsravaH la., m.| 10. nAzarahitam / 11. vidhUtA la0, ma0 / 12. mukto bhavati / Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 AdipurANam prayodazAsya prakSINAH kamAMzAzcaramai kSaNe / dvAsaptatirupAnte syuryogprmesstthinH||19|| nilepo niSkalaH zuddho niAbAdho niraamyH| sUkSmo'vyaktastathAdhyakto mukto lokAntamAvasan // 199 // UrdhvavrajyAsvabhAvatvAt samayenaiva nIrajAH / lokAntaM prApya zuddhAtmA sindazcUDAmaNIyate // 20 // tatra karmamalApAyAt zuddhirAtyantikI matA / zarIrApAyato'nantaM bhavet sukhamatIndriyam // 20 // niSkarmA vidhutAzeSasAMsArikasukhAsukhaH / caramAGgAt kimapyUnaparimANastadAkRtiH // 20 // amUrto'pyayamantyA jasamAkAropalakSaNAt / mUSAgarmanirUddhasya sthiti myomnaH pasamRzan / / 203 / / zArIramAnasAzeSaduHsvabandhanavarjitaH / nirdvandvo nikriyaH zuddho guNairaSTAbhiranvitaH // 20 // abhedyasaMhatirlokazikharaikazikhAmaNiH / jyotirmayaH pariprAptasvAtmA siddhaH "sukhAyate // 205 // kRtArthA niSThitAH siddhAH" kRtakRtyA niraamyaaH| sUkSmA niraJjanAzceti paryAyAH "siddhimApuSAm / teSAmatIndriyaM saukhyaM duHkhaprakSayalakSaNam / tadeva hi paraM prAhuH sukhamAnansyavedinaH // 207 // ho jAte haiM // 197 / / ina ayogI parameSThIke caudahaveM guNasthAnake upAntya samayameM bahattara aura antima samayameM teraha karmaprakRtiyoMkA nAza hotA hai / / 198 // ve jinendradeva caudahaveM guNasthAnake anantara leparahita, zarIrarahita, zuddha, avyAbAdha, rogarahita, sUkSma, avyakta, vyakta aura mukta hote hue lokake antabhAgameM nivAsa karate haiM // 199 // karmarUpI rajase rahita honeke kAraNa jinakI AtmA atizaya zuddha ho gayI hai aise ve siddha bhagavAna Urdhvagamana svabhAva honeke kAraNa eka samayameM hI lokake antabhAgako prApta ho jAte haiM aura vahA~para cUr3AmaNi ratnake samAna suzobhita hone lagate haiM // 200 // jo hara prakArake karmoM se rahita haiM, jinhoMne saMsAra sambandhI sukha aura duHkha naSTa kara diye haiM, jinake AtmapradezoMkA AkAra antima zarIrake tulya hai aura parimANa antima zarIrase kucha kama hai, jo amUrtika honepara bhI antima zarIrakA AkAra honeke kAraNa upacArase sA~ceke bhItara ruke hue AkAzakI upamAko prApta ho rahe haiM, jo zarIra aura manasambandhI samasta duHkharUpI bandhanoMse rahita haiM, dvandvarahita haiM, kriyArahita haiM, zuddha haiM, samyaktva Adi ATha guNoMse sahita haiM, jinake AtmapradezoMkA samudAya bhedana karane yogya nahIM hai, jo lokake zikharapara mukhya ziromaNike samAna suzobhita haiM, jo jyotisvarUpa haiM, aura jinhoMne apane zuddha Atmatattvako prApta kara liyA hai aise ve siddha bhagavAn ananta kAla taka sukhI rahate haiM / / 201-205 / / kRtArtha, niSThita, siddha, kRtakRtya, nirAmaya, sUkSma aura niraJjana ye saba muktiko prApta honevAle jIvoMke paryAyavAcaka zabda haiM, 206 / / una siddhoMke samasta duHkhoMke kSayase honevAlA atIndriya sukha hotA hai aura 1. caramakSaNe Ta0 / sAtAsAtayoranyatamam 1, manuSyagati 1, paJcendriyanAmakarma 1, subhaga 1, trasa 1, bAdara 1, paryAptaka 1, Adeya 1, yazaskIti 1, tIrthakaratva 1, manuSyAyu 1, uccargotra 1, manuSyAnupUrvya 1, iti trayodaza karmAzAH prakSINA babhavaH / 2. dvicaramasamaye zarIrapaJcakabandhanapaJcakasaMghAtapaJcakasaMsthAnaSaTaka. saMhananaSaTakAGgopAGgatrayavarNapaJcakagandhadvayarasapaJcakasparzASTakasthirAsthirazubhAzubhasusvaradusvaradevagatidevagatyAnapUrvIprazasta-vihAyogati-aprazastavihAyogati-durbhaganirmANa-ayazaskIti-anAdeya-pratyeka-pratyekAparyAptA garulaghUpadhAtA paraghAtocchvAsA sattvarUpavedanIyanIcairgotrANi iti dvAsaptatikarmAzA naSTA babhavaH / 3. UrdhvagatisvabhAvatvAt / 4. ekasamayena / 5. caramAGgAkRtiH / 6. caramAGgasamAkAragrAhakAt / 7. anukurvan / 8. niHparigrahaH / 9. svasvarUpaH / 10. sukhamanu bhavati, sukharUpeNa pariNamata ityarthaH / 11. niSpannAH / 12. svAtmopalabdhim / siddhimIyuSAm pa0, la0, ma0, da0, i0, s0| zuddhimIyuSAm a0|13. prAptavatAm / 14. kevalajJAninaH / Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMzaM parva kSudAdivedanAbhAvAneSAM viSayakAminA' / kimu seveta bhaiSajyaM svasthAvasthaH sudhIH pumAn // 20 // na tassukhaM paradravyasaMbandhAdupajAyate / nityamavyayamakSayyamAtmotthaM hi paraM zivam // 209 // svAsthyaM cetsukhamateSAmado'styAnantyamAzritam / tato'nyacceta sukhaM nAma na kiMcid bhuvnodre||210|| sakalaklezanirmuko nirmoho nirupadravaH / kanAsau bAdhyate sUkSmastadasyAsyantikaM sukham // 21 // idaM dhyAnaphalaM prAhurAnantyamRSipuGgavAH / tadartha hi tapasyanti munayo vAtavalkalA: / / 212 // yadvad vAtAhatAH sadyo vilIyante ghanAvanAH / tadvatkarmavanA yAnti layaM dhyAnAnilAhatAH // 213 // sarvAgINaM viSaM yadvanmantrazaktyA prakRpyate / tadvatkarmaviSaM kRtsnaM dhyAnazaktyApasAryate // 21 // dhyAnasyaiva tapoyogAH zeSAH parikarA matAH / dhyAnAbhyAse tato yannaH zazvatkAryoM mumukSubhiH // 215 // iti dhyAnavidhi zrutvA tutopa magadhAdhipaH / tadA vibuddhamasyAsIttamo'pAyAnma no'mbujam // 216 // yathArthameM kevalI bhagavAna usa atIndriya sukhako hI utkRSTa sukha batalAte haiM / / 207 / / kSudhA Adi vedanAoMkA abhAva honese unake viSayoMkI icchA nahIM hotI so ThIka hI hai kyoMki aisA kauna buddhimAna purupa hogA jo svastha honepara bhI opadhiyoMkA sevana karatA ho // 208 / / jo sukha para-padArthoke sambandhase hotA hai vaha sukha nahIM hai, kintu jo zuddha AtmAse utpanna hotA hai, nitya hai, avinAzI hai aura bhayarahita hai vahIvAstavameM uttama sakha hai||209|| yadi svA (samasta icchAoMkA apanI AtmAmeM hI samAveza rahanA-icchAjanya AkulatAkA abhAva honA) ho sukha kahalAtA hai to vaha ananta sukha siddha bhagavAnake rahatA hI hai aura yadi svAsthyake sivAya kisI anya vastukA nAma sukha hai to vaha sukha lokake bhItara kucha bhI nahIM hai / bhAvArtha-vipayoMkI icchA arthAt AkulatAkA na honA hI sukha kahalAtA hai so aisA sukha siddha parameSThIke sadA vidyamAna rahatA hai| isake sivAya yadi kisI anya vastukA nAma sukha mAnA jAye to vaha sukha nAmakA padArtha lokameM kisI jagaha bhI nahIM hai aisA samajhanA cAhie // 21 // ve siddha bhagavAn samasta klezoMse rahita haiM, moharahita haiM, upadravarahita haiM aura sUkSma haiM isalie ve kisake dvArA bAdhita ho sakate haiM-unheM kauna bAdhA pahu~cA sakatA hai arthAt koI nahIM / isIlie unakA sukha antarahita kahA jAtA hai / / 21 / / RpiyoMmeM zreSTha gaNadharAdi deva isa ananta sukhako ho dhyAnakA phala kahate haiM aura usI sukhake lie hI muni loga digambara hokara tapazcaraNa karate haiM / / 212 / / jisa prakAra vAyuse TakarAye hue megha zIghra hI vilIna ho jAte haiM usI prakAra dhyAnarUpI vAyuse TakarAye hue karmarUpI megha zIghra hI vilIna ho jAte haiM-naSTa ho jAte haiM | bhAvArtha-uttama dhyAnase hI karmoMkA kSaya hotA hai / / 213 / / jisa prakAra mantrakI zaktise samasta zarIrameM vyApta huA vipa khIMca liyA jAtA hai usI prakAra dhyAnakI zaktise samasta karmarUpI viSa dUra haTA diyA jAtA hai / / 214|| bAkIke gyAraha tapa eka dhyAnake hI parikara-sahAyaka mAne gaye haiM isalie mokSAbhilASI jIvoko nirantara dhyAnakA abhyAsa karane meM hI prayatna karanA cAhie // 215 / / isa prakAra dhyAnakI vidhi sunakara magadhezvara rAjA zreNika bahuta hI santuSTa hue, aura usa samaya ajJAnarUpI andhakArake naSTa ho jAnese unakA manarUpI kamala bhI praphullita ho uThA thA // 216 / / 1. viSayaSitA / 2. sukham / 3. svasvarUpAvasthAyitvam / 4. munvataH / 5. digambarAH / vAntavakalA: l0,ii.| 6. nirasyate / 7. viksitm| 8. ajJAna / Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 AdipurANam tatastamRSayo bhaktyA gautamaM kRtavandanAH / papracchurini yogIndraM yogavaidhAni' kAnicit // 217 // bhagavan yogazAstrasya tatvaM tvattaH zrutaM muhuH / idAnI bonbumicchAmasta digantarazodhanam // 218 // tadasya dhyAnazAstrasya yAstA vipratipattayaH / nirAkuruSva tA deva bhAsvAniva tamastatIH // 29 // RddhiprAptaRSistvaM hi tvaM hi pratyakSavinmuniH / anagAro'sya saMgatvAd yatiH zreNIdvayonmukhaH // 220 // tato bhAgavatAdInAM yogAnAmabhibhUtaye / brahi no yogabIjAni" hetvAjJAbhyo' yathAzrutam // 22 // iti tadvacanaM zrutvA bhagavAn smAha gautamaH / yaspRSTaM yogatatvaM vaH kathayiSyAmi tasphuTam // 222 // SaDbheda yogavAdI yaH so'nuyojyaH samAhitaiH / yogaH kaH kiM samAdhAna prANAyAmazca kIdRzaH // 223 // kA dhAraNA kimAdhyAnaM kiM dhyeyaM kIdRzI smRtiH / kiM phalaM kAni bIjAni pratyAhAro'sya' kIdRzaH // kAyavAGamanasAM karma yogo yogavidAM mataH / sa"zubhAzamabhedena minno dvaividhyamaznute // 225 // yatsamyakapariNAmeSu cittasyA dhAnamaJjasA / sa samAdhiriti jJeyaH smRtirvA parameSTinAm // 226 // prANAyAmo maved yoganigrahaH zubhamAvanaH / dhAraNA zratanirdiSTabIjAnAmavadhAraNam // 22 // tadanantara bhaktipUrvaka vandanA karanevAle RSiyoMne yogirAja gautama gaNadharase nIce likhe anusAra aura bhI kucha dhyAnake bheda pUche / / 217 // ki he bhagavan , hama logoMne Apase yogazAstrakA rahasya aneka bAra sunA hai, aba isa samaya Apase anya prakArake dhyAnoMkA nirAkaraNa jAnanA cAhate haiM / / 218 // he deva, jisa prakAra sUrya andhakArake samUhako naSTa kara detA hai usI prakAra Apa bhI isa dhyAnazAstrake viSayameM jo kucha bhI vipratipattiyA~ ( bAdhAe~ ) haiM una sabako naSTa kara dIjie / / 219 // he svAmin , aneka RddhiyA~ prApta honese Apa RSi kahalAte haiM, Apa aneka padArthoMko pratyakSa jAnanevAle muni haiM, parigraharahita honeke kAraNa Apa anagAra kahalAte haiM aura donoM zreNiyoMke sammukha haiM isalie yati kahalAte haiM // 220 / / isalie bhAgavata AdimeM kahe hue yogoMkA parAbhava (nirAkaraNa) karaneke lie yukti aura zAsrake anusAra Apane jaisA sunA hai vaisA hI hama logoMke lie yoga ( dhyAna ) ke samasta bIjoM ( kAraNoM athavA bIjAkSaroM) kA nirUpaNa kIjie / / 22 / / isa prakAra una RSiyoMke ye vAkya sunakara bhagavAn gautama svAmI kahane lage ki Apa logoMne jo yogazAstrakA tattva athavA rahasya pUchA hai use maiM spaSTa rUpase kahU~gA // 222 // jo chaha prakArase yogoMkA nirUpaNa karatA hai aise yogavAdIse vidvAn purupoMko pUchanA cAhie ki yoga kyA hai ? samAdhAna kyA hai ? prANAyAma kaisA hai ? dhAraNA kyA hai ? AdhyAna ( cintavana ) kyA hai ? dhyeya kyA hai ? smRti kaisI hai ? dhyAnakA phala kyA hai ? dhyAnake bIja kyA haiM ? aura isakA pratyAhAra kaisA ? hai / / 223-224 // yogake jAnanevAle vidvAn kAya, vacana aura manakI kriyAko yoga mAnate haiM, vaha yoga zubha aura azubhake bhedase do bhedoMko prApta hotA hai // 225 / / uttama pariNAmoMmeM jo cittakA sthira rakhanA hai vahI yathArthameM samAdhi yA samAdhAna kahalAtA hai athavA paMca parameSThiyoMke smaraNa ko bhI samAdhi kahate hai AER6|mana, vacana aura kAya ina tInoM yogoMkA nigraha karanA tathA zubhabhAvanA rakhanA prANAyAma kahalAtA hai aura zAstroMmeM batalAye hue bIjAkSarIkA avadhAraNa karanA dhAraNA 1. dhyAnabhedAn / 2. dhyAna / 3. svarUpam / 4. yogamAgantiranirAkaraNam / 5. tat kAraNAt / 6. pratikUlAH / 7. hi paadpuurnne| 8. vaiSNavAdInAm / 9. dhyAnAnAm / 10. dhyAnanimittAni / 11. yuktyAgamaparamAgamAbhyAm / 12. ca la., ma0, a0| 13. saMyogaH, saMyuktasamavAyaH, saMyuktasamavetasamavAyaH, samavAyA samavetasamavAyaH, vizeSaNavizeSyabhAvazceti SaDprakArayogAn vadatIti / 14. yogH| 15. praSTavyaH / 16. smaadhiH| 17. yogasya / yogAdevakSyamANalakSaNalakSitatvAt tanna tava saMbhavatIti svamataM pratiSThApayitumAha / 18. yogaH / 19. dhaarnnaa| Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekaviMza parva bhAvyAnaM syAdanudhyAnamanityatvAdicintanaiH / dhyeyaM syAt paramaM tasvamavA manasagocaram // 228 // smRtijIvAditatvAnAM yAthAtmyAnusmRti: smRtA / guNAnusmaraNaM vA syAt siddhArhatparameSThinAm // 229 // phalaM yathoktaM bIjAni vakSyamANAnyanukramAt / pratyAhArastu tasyopasaMhato cittanivRtiH // 230 // akArAdihakArAntarephamadhyAntabindukama / dhyAyan paramidaM bIjaM muktyarthI nAvasIdati // 231 // SaDakSarAtmakaM bIjamivAdiyo namo'sviti / dhyAtvA mumukSurAInsyamanantaguNamRcchati // 232 // namaH siddhebhya ityetaddazArdhastavanAkSarama / japApyeSu maNyAramA sveSTAn kAmAnavApsyati // 233 // aSTAkSaraM paraM bojaM namo'hatparameSThine / itIdamanusasmRtya punarduHkhaM na pazyati // 234 // yatSoDazAkSaraM bIjaM sarvabIjapadAnvitam / tasvavittadanudhyAyan dhruvameSa mumukSate // 235 // 'paJca brahmamayairmantraiH sakalIkRtyaniSkalam / paraM tasvamanudhyAyan yogI syAd brahma tttvvit||236|| yoginaH paramAnando yo'sya syAJcitta nivRteH / sa evaizvarya"paryanto yogajAH kimutarddhayaH // 237 // kahalAtI hai // 227 / / anityatya Adi bhAvanAoMkA bAra-bAra cintavana karanA AdhyAna kahalAtA hai tathA mana aura vacanake agocara jo atizaya utkRSTa zuddha Atmatattva hai vaha dhyeya kahalAtA hai / / 228 / / jIva Adi tattvoMke yathArtha svarUpakA smaraNa karanA smRti kahalAtI hai athavA siddha aura arhanta parameSThIke guNoMkA smaraNa karanA bhI smRti kahalAtI hai // 229 // dhyAnakA phala Upara kahA jA cukA hai, bIjAkSara Age kahe jAyaMge aura manakI pravRttikA saMkoca kara lenepara jo mAnasika santoSa prApta hotA hai use pratyAhAra kahate haiM / 230 // jisake AdimeM akAra hai antameM hakAra hai madhyameM repha.hai aura antameM bindu hai aise ahaM isa utkRSTa bIjAkSarakA dhyAna karatA huA mumukSu purupa kabhI bhI duHkhI nahIM hotA // 231 / / athavA 'arhadbhayo namaH' arthAt 'arhantoMke lie namaskAra ho' isa prakAra chaha akSaravAlA jo bIjAkSara hai usakA dhyAna kara mokSAbhilASI muni ananta guNayukta arhanta avasthAko prApta hotA hai / / 232 // athavA japa karane yogya padArtho meM-se 'namaH siddhebhyaH' arthAt 'siddhoMke lie namaskAra ho isa prakAra siddhoMke stavana svarUpa pA~ca akSaroMkA jo bhavya jIva japa karatA hai vaha apane icchita padArthoMko prApta hotA hai arthAt usake saba manoratha pUrNa hote haiN||233|| athavA 'namo'hatparameSThine' arthAt 'Ahanta parameSThIke lie namaskAra ho' yaha jo ATha akSaravAlA paramavIjAkSara hai usakA cintavana karake bhI yaha jIva phira duHkhoMko nahIM dekhatA hai arthAt mukta ho jAtA hai||234|| tathA 'ahaMtsiddhAcAryopAdhyAyasarvasAdhubhyo namaH' arthAt 'arahanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sarva sAdhu ina pA~coM parameSThiyoMke lie namaskAra ho' isa prakAra saba bIja padoMse sahita jo solaha akSaravAlA bIjAkSara hai usakA dhyAna karanevAlA tattvajJAnI muni avazya hI mokSako prApta hotA hai / / 235 / / arahanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sarvasAdhu isa prakAra paMcabrahmasvarUpa mantroMke dvArA jo yogirAja zarIrarahita paramatattva paramAtmAko zarIrasahita kalpanA kara usakA bAra-bAra dhyAna karatA hai vahI brahmatattvako jAnanevAlA kahalAtA hai / / 236 / / dhyAna karanevAle yogIke cittake santuSTa honese jo parama Ananda hotA hai vahI sabase adhika aizvarya hai phira yogase honevAlI aneka RddhiyoMkA to kahanA hI kyA hai ? bhAvArtha-dhyAnake prabhAvase hRdayameM jo alaukika Ananda prApta hotA hai vahI dhyAnakA sabase utkRSTa phala hai aura aneka 1. Atmatattvam / 2. avAGmAnasa la0, ma0 / 3. dharmyadhyAnAdI proktam / 4. yogasya / 5. cittaprasAdaH, prasannatA / 6. akArAdi ityanena vAkyena aham iti bIjapadaM jJAtavyam / 7. saMkliSTo na bhavati / 8. paJcAkSarabIjam / 9. 'ahaMtasiddha AiriyauvajjhAyasAhU' iti / 10. moktumicchati / 11. paMcaparameSThi svarUpaiH / 12. sazarorIkRtya / 13. azarIram / AtmAnam / 14. prbrhmsvruupvedo| 15. cittaprasAdAd / 16. aizvarya paramAvadhiH / 17. atyalpA ityrthH| Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 AdipurANam aNimAdiguNayuktamaizvarya paramodayam / bhuktvehaiva punarmuktvA muninirvAti yogavit // 23 // bojAnyetAnyajAnAno nAmamAtreNa mantravit / mithyAbhimAnopahato badhyate karmabandhanaiH // 239 // nityo vA syAdanisyo vA jIvo yogAmi mAninAm / nityazcedavi kAryatvAsa dhyeyadhyAnasaMgatiH // 24 // "sukhAsukhAnubhavanasmaraNecchAcasaMbhavAt / prAgevAsya na didhyAsA dUrAttasvAnucintanam // 21 // tami vRttau kuto dhyAnaM kutastyo vA phlodyH| bandhamokSAyadhiSThAnA prakriyApyaphalA tataH // 24 // maNikAnAM ca cittAnAM santatau kAnumA banA / dhyAnasya svAnubhUtArthasmRtirevAtra"durghaTA // 23 // "santAnAntaravattasmA didhyAsAdisaMbhavaH / na dhyAnaM na ca nirmokSo nApya syASTAGgabhAvanA // 24 // RddhiyoMkI prApti honA gauNa phala hai / / 237 // yogako jAnanevAlA muni aNimA Adi guNoMse yukta tathA utkRSTa udayase suzobhita indra Adike aizvaryakA isI saMsArameM upabhoga karatA hai aura bAdameM karmabandhanase chUTakara nirvANa sthAnako prApta hotA hai / / 238 / / ina Upara kahe hue bIjoMko na jAnakara jo nAma mAtrase hI mantravit ( mantroMko jAnanevAlA) kahalAtA hai aura jhUThe abhimAnase dagdha hotA hai vaha sadA karmarUpI bandhanoMse ba~dhatA rahatA hai // 239 / / aba yahA~se anya matAvalambI logoMke dvArA mAne gaye yogakA nirAkaraNa karate haiM-yogakA abhimAna karanevAle arthAt mithyA yogako bhI yathArtha yoga mAnanevAloMke matameM jIva padArtha nitya hai ? athavA anitya ? yadi nitya hai to vaha avikArya arthAt vikAra (pariNamana ) se rahita hogA aura aisI avasthA meM usake dhyeyake dhyAnarUpase pariNamana nahIM ho skegaa| isake sivAya nitya jIvake sukha-duHkhakA anubhava smaraNa aura icchA Adi pariNamanoMkA honA bhI asambhava hai isalie jaba isa jIvake sarvaprathama dhyAnakI icchA hI nahIM ho sakatI taba tattvoMkA cintana to dUra hI rahA / aura tattva-cintanake binA dhyAna kaise ho sakatA hai ? dhyAnake binA phalakI prApti kaise ho sakatI hai ? aura usake binA bandha tathA mokSake kAraNabhUta samasta kriyAkalApa bhI niSphala ho jAte haiM // 240-242 // yadi jIvako anitya mAnA jAye to kSaNa-kSaNameM navIna utpanna honevAlI citoMkI santatimeM dhyAnakI bhAvanA hI nahIM ho sakegI kyoMki isa kSaNika vRttimeM apane-dvArA anubhava kiye hue padArthoMkA smaraNa honA azakya hai| bhAvArtha-yadi jIvako sarvathA anitya mAnA jAye to dhyAnakI bhAvanA hI nahIM ho sakatI kyoMki dhyAna karanevAlA jIva kSaNa-kSaNameM naSTa hotA rahatA hai| yadi yaha kaho ki jIva anitya hai kintu vaha naSTa hote samaya apanI santAna chor3a jAtA hai isalie koI bAdhA nahIM AtI parantu yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki jaba jIvakA niranvaya nAza ho jAtA hai taba yaha usakI santAna hai, aisA vyavahAra nahIM ho sakatA aura kisI taraha usakI santAna hai aisA vyavahAra mAna bhI liyA jAye to 'saba kSaNika hai' isa 1. karmamalamuktvA / 2. mukto bhavati / 3. nAmamAtrANi d0| 4. ayoge yogabuddhi : yogAbhimAnaH tadvatAM yogAnAm / 5. sarvathA nityaH / 6. apariNAmitvAt / dhyeyadhyAnasaMyogAbhAvameva pratipAdayati / 7. sukhaduHkhAnubhavanamanubhUtArthe smRtiriti vacanAt, smaraNamapi sukhAbhilASiprabhRtikam , nityasyAsaMbhavAt / 8. sarvathAnityajIvatattvasya / 9. dhyAtumicchA / 10. tattvAnucintanAbhAve / 11. kuta AgataH / 12. zabhAzubhakarmavivaraNam / 13. kAraNAt / 14. sAmarthyam / 15. kssnnikruupcitte| 16. devadattacittasantAnaM prati yajJadattacittasantAnavat / 17. kAraNAt / 18. didhyAsAdyabhAvAt dhyAnamapi na saMbhavati / 19. jJAnAbhAvAt mokSo'pi na saMbhavati / 20 mokSasya / 21. samyaktvasaMjJA, saMjJivAkkAyakAntAyAmasmatirUpANAmaSTAGgAnAM bhAvanApi na saMbhavati / cArvAkamate dhyAnaM na saMgacchata ityAha / Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 501 . ekaviMza parva 'tasvapudgalavAde'pi deha'pudgalatasvayoH / tasyAnyasvAdhavaktavyasaMgarADyAturasthitaH // 24 // vidhyAsApUrvikAdhyAnapravRtti trayujyate / na cAsataH khapuSpasya kAcid gandhAdikalpanA // 246 // "vijJaptimAtravAde cajJapte styeva gocaraH / tato nirviSayAjJaptiH kvAramAna vibhUyAt katham // 24 // niyamameM jIvako santAnoMkA samudAya bhI kSaNika hI hogA isalie usa dazAmeM bhI dhyAna siddha nahIM ho sktaa| isake sivAya dhyAna usa padArthakA kiyA jAtA hai jisakA pahale kabhI anubhava prApta kiyA ho, parantu kSaNika pakSameM anubhava karanevAlA jIva aura anubhUta padArtha donoM hI naSTa ho jAte haiM ataH punaH smaraNa kauna karegA aura kisakA karegA ina saba ApasiyoMko lakSya kara hI AcArya mahArAjane kahA hai ki kSaNikaikAnta pakSameM dhyAnakI bhAvanA hI nahIM ho sktii| __ jisa prakAra eka puruSake dvArA anubhava kiye hue padArthakA smaraNa dUsare puruSako nahIM ho sakatA kyoMki vaha usase sarvathA bhinna hai isI prakAra anubhava karanevAle mUlabhUta jIvake naSTa ho jAnepara usake dvArA anubhava kiye hue padArthakA smaraNa unakI santAna pratisantAnako nahIM ho sakatA kyoMki mUla padArthakA niranvaya nAza mAnanepara santAna pratisantAnake sAtha usakA kucha bhI sambandha nahIM raha jaataa| anubhUta padArthake smaraNake binA dhyAna karanekI icchAkA honA asambhava hai, dhyAnakI icchAke binA dhyAna nahIM ho sakatA, aura dhyAnake binA usake phalasvarUpa mokSakI prApti bhI nahIM ho sktii| tathA samyakadRSTi, samyaksaMkalpa, samyakpacana, samyakakarmAnta, samyaAjIva, samyakavyAyAma, samyakasmRti aura samyaksamAdhi ina ATha aMgoMkI bhAvanA bhI nahIM ho sktii| isalie jIvako anitya mAnanese bhI dhyAna(yoga) ko siddhi nahIM ho sakatI // 243-244 // isI prakAra pudagalavAda AtmAko pudgalarUpa mAnanevAle vAtsIputriyoMke matameM deha aura pudgalatattvake bheda-abheda aura avaktavya pakSoMmeM dhyAtAkI siddhi nahIM ho paatii| ataH dhyAnakI icchApUrvaka dhyAnapravRtti nahIM bana sktii| sarvathA asat AkAzapuSpameM gandha AdikI kalpanA nahIM ho sktii| tAtparya yaha ki pudgalarUpa AtmA yadi dehase bhinna hai to pRthak Atmatattva siddha ho jAtA hai| yadi abhinna hai to dehAtmavAdake dUSaNa Ate haiN| yadi avaktavya hai to usake kisI rUpakA nirNaya nahIM ho sakatA aura use 'avaktavya' isa zabdase bhI nahIM kaha skeNge| aisI dazAmeM dhyAnakI icchA pravRtti Adi nahIM bana skte| isI prakAra vijJAnAdvaitavAdiyoMke matameM bhI dhyAnakI siddhi nahIM ho sakatI kyoMki unakA siddhAnta hai ki saMsArameM vijJAnako chor3akara anya kucha bhI nahIM hai / parantu unake isa siddhAntameM vijJAnakA kucha bhI viSaya zeSa nahIM rhtaa| isalie viSayake abhAvameM vijJAna sva-svarUpako kahA~ dhAraNa kara sakegA ? bhAvArtha-vijJAna usIko kahate haiM jo kisI jJeya (padArtha) ko jAne parantu vijJAnAdvaitavAdI vijJAnako chor3akara aura kisI padArthakI sattA svIkRta nahIM karate isalie jJeya ( jAnane yogya )-padArthoke binA 1. jIvabhUtacatuSTayavAde bhUtacatuSTayasamaSTireva nAnyo jIva iti vAde / sathA a0, 50, la0, ma0, da0, ., s.| tatheti pAThAntaramiti 'ta' pustakasyApi TippaNyAM likhitam / 2. dehi b0| 3. ektvnaanaatvvstutvprmeysvaadiinaamvktvyprtijnyaayaaH| 4. abhAvAt / 5. bhUtacatuSTayavAde / 6. avidyamAnasya gaganAravidasya / ayaM dhAturasthitaH dRSTAntaH / 7. vijJAnAdvaitavAdino dhyAna na saMgacchata ityAha / 8. -vAde'pi d.| 9. viSayaH / 10. svam / zAnamityarthaH / Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 AdipurANam 'tadabhAve ca na dhyAnaM na dhyeyaM mokSa eva vA / pradIpArkahutA zAdau sasyatheM cArthabhAsanam // 24 // nairAramyavAdapakSe'pi kiM tu kena pramIyate / kacchapA gahaistat syAt khapuSpApIDa bandhanam // 249 // dhyeyatasve'pi netacyA vikAdvayayojanA / anAre yApraheyAtizaya sthAsnau na kiMcana" // 250 // muktAramano'pi caitanyavirahAllakSaNa kSateH / na dhyeyaM kApilAnAM syAmirguNatvAcca khAjavat // 25 // niviSaya vijJAnasvarUpa lAbha nahIM kara sakatA. arthAt vijJAnakA abhAva ho jAtA hai / / 245-247 / aura vijJAnakA abhAva honepara na dhyAna, na dhyeya, aura na mokSa kucha bhI siddha nahIM ho sakatA kyoMki dIpaka, sUrya, agni Adi prakAzaka aura ghaTa, paTa Adi prakAzya (prakAzita hone yogya) padArthoMke rahate hue ho padArthoMkA prakAzana ho sakatA hai anya prakArase nahIM / bhAvArtha-jisa prakAra prakAzaka aura prakAzya donoM prakArake padArthoMkA sadbhAva honepara hI vastutattvakA prakAza ho pAtA hai usI prakAra vijJAna aura vijJeya donoM prakArake padArthoMkA sadbhAva honepara hI dhyAna, dhyeya aura mokSa Adi vastuoMkI sattA siddha ho sakatI hai parantu vijJAnAdvaitavAdI kevala prakAzaka arthAt vijJAnako hI mAnate haiM prakAzya arthAt vijJeya padArthoMko nahIM mAnate aura yuktipUrvaka vicAra karanepara unake usa vijJAnakI bhI siddhi nahIM ho pAtI aisI dazAmeM dhyAnakI siddhi to dara hI rahI // 248 / isI prakAra jo Ata nahIM mAnate aise zUnyavAdI bauddhoMke matameM bhI dhyAna siddha nahIM ho sakatA kyoMki jaba saba kucha zUnyarUpa hI hai taba kauna kisako jAnegA-kauna kisakA dhyAna karegA, unake isa matameM dhyAnakI kalpanA karanA kachueke bAloMse AkAzake phUloMkA seharA bA~dhaneke samAna hai| bhAvArtha-zUnyavAdI loga na to dhyAna karanevAle AtmAko mAnate haiM aura na dhyAna karane yogya padArthako hI mAnate haiM aisI dazAmeM unake yahA~ dhyAnakI kalpanA ThIka usI prakAra asambhava hai jisa prakAra ki kachueke bAloMke dvArA AkAzake phUloMkA seharA bA~dhA jAnA // 249 / / isake sivAya zUnyavAdiyoMke matameM dhyeyatattvakI bhI siddhi nahIM ho sakatI kyoMki dhyeyatattvameM do prakArake vikalpa hote haiM, eka grahaNa karane yogya aura dUsarA tyAga karane yogya / jaba zUnyavAdI mUlabhUta kisI padArthako hI nahIM mAnate taba usameM heya aura upAdeyakA vikalpa kisa prakAra kiyA jA sakatA hai ? arthAt nahIM kiyA jA sakatA / / 250 / / sAMkhya muktAtmAkA svarUpa caitanyarahita mAnate haiM parantu unakI isa mAnyatAmeM caitanyarUpa lakSaNakA abhAva honese AtmArUpa lakSyakI bhI siddhi nahIM ho paatii| jisa prakAra rUpatva aura sugandhi Adi guNoMkA abhAva honese AkAzakamalako siddhi nahIM ho sakatI ThIka usI prakAra caitanyarUpa vizeSa guNoMkA abhAva honese muktAtmAkI bhI siddhi 1. jJAnAbhAve / 2. nAdhyAnam ityapi paatthH| adhyAnaM dhyAnAbhAva sati / 3. agni / Adizabdena ratnAdi / zUnyavAde dhyAna nAstItyarthaH / 4. zUnyavAda / 5. kUrmazarIraromabhiH / 6. nairAtmyam / 7. zekhara / sarva zUnyamiti badato dhyAnAvalambanaM kiMcidapi nAstIti bhAvaH / 8. AdeyaM praheyamiti yojanA netavyA praSTavyA iti bhAvaH / 9. anAdeyamAheyamiti zUnyavAdinA parihAro dataH etasminnantare kApilaH svamataM pratiSThApayitukAma Aha / evaM cen anAdeyApraheyAtizaye anAdeyApratyuktAtizaye / 10. apariNAmini nitye vastuni / dhyAnaM saMbhavati ityukte sati siddhAntI samAcaSTe / 11. kiMcidapi dhyeyadhyAnAdikaM na syAta tadeva Aha / 12. caitanyavirahAt na kevalaM saMsAriNo buddhayavasitamartha puruSazcetet / ityarthasyAbhAvAt muktAtma. nomoti / 13. dhyAnaviSayIbhavaccatanyAtmakalakSaNasya kSayAt / 14. cetayata iti cetanA ityasya guNAbhAvAcca / 15. yathA gaganAravindaM saurabhAdiguNAbhAvAt svayamapi na dRzyate tadvat / Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 . 3 ekaviMzaM parva 'suSuptasadRzo muktaH syAdityevaM vANakaH / suSupsatyeSa mUDhAramA dhyeyatattvavicAraNe // 252 // zeSeSvapi pravAdeSu na dhyAnadhyeyanirNayaH / ekAntadoSaduSTatvAd dvaitAdvaitAdivAdinAm // 253 // nisyAnisyAtmakaM jIvatattvamabhyupagacchatAm / dhyAnaM syAdvAdinAmeva ghaTate nAnyavAdinAm / / 254 // viruddha dharmayorekaM vastu nAdhAratAM vrajet / iti cenArpaNA bhedAdavirodhaprasiddhitaH // 255 / / nisyo dravyArpaNAdAtmA" na paryAyabhidArpaNAt / bhanityaH paryayotpAdavinAzaidravyato na tu // 256 // devadattaH pitA ca syAt putrazcaivArpaNAvazAt / "vipabhetarayoryogaH syAd vastunyumayAtmani // 257 // jinapravacanAbhyAsaprasarabodhasaMpadAm / yuktaM syAdvAdinA dhyAnaM nAnyeSAM taM syAhAdinA dhyAnaM nAnyeSAM dardazAmidama // 258 // jino mohArivijayAdAptaH syAd vItadhImakaH / vAcaspatirasau vAgbhiH sanmArgapratibodhanAt // 259 // nahIM ho sakatI, aura aisI dazAmeM vaha muktAtmA dhyeya bhI nahIM kahalA sakatA tathA dhyeyake binA dhyAna bhI siddha nahIM ho sakatA // 251 // jo sAMkhyamatAvalambI aisA kahate haiM ki mukta jIva gAr3ha nidrAmeM soye hue puruSake samAna aceta rahatA hai, mAlUma hotA hai ki ve dhyeyatattvakA vicAra karate samaya svayaM sonA cAhate haiM arthAt ajJAnI bane rahanA cAhate haiM isa taraha sAMkhyamatameM dhyAnakI siddhi nahIM ho sakatI // 252 / / isI prakAra dvaitavAdI tathA advaitavAdI logoMke jo mata zeSa raha gaye haiM ve sabhI ekAntarUpI doSase dUSita haiM isalie una sabhImeM dhyAna aura dhyeyakA kucha bhI nirNaya nahIM ho sakatA hai / / 25 / / isalie jIktattvako nitya aura anitya donoM hI rUpase mAnanevAle syAdvAdI logoMke matameM hI dhyAnakI siddhi ho sakatI hai anya ekAntavAdI logoMke matameM nahIM ho sakatI / / 254|| kadAcit yahA~ koI kahe ki eka hI vastu do viruddha dhamoMkA AdhAra nahIM ho sakatI arthAt eka hI jIva nitya aura anitya nahIM ho sakatA to usakA yaha kahanA ThIka nahIM hai kyoMki vivakSAke bhedase vaisA kahane meM koI virodha nahIM aataa| yadi eka hI vivakSAse donoM viruddha dharma kahe jAte to avazya hI virodha AtA parantu yahA~ aneka vivakSAoMse aneka dharma kahe jAte haiM isalie koI virodha nahIM mAlama hotaa| jIvatattva dravyakI vivakSAse nitya hai na ki paryAyake bhedoMkI vivakSAse bhI / isa prakAra vahI jIvatattva paryAyoMke utpAda aura vinAzakI apekSA anitya hai na ki dravyakI apekSAse bhii| jisa prakAra eka hI devadatta vivakSAke vazase pitA aura putra donoM hI rUpa hotA hai usI prakAra eka hI vastu vivakSAke kazase nitya tathA anitya donoM rUpa hI hotI hai| devadatta apane putrako apekSA pitA hai aura apane pitAkI apekSA putra hai isI prakAra saMsArakI pratyeka vastu dravyakI apekSA nitya hai aura paryAyakI apekSA anitya hai| isase siddha hotA hai ki vastumeM donoM viruddha dharma pAye jAte haiM parantu unakA samAveza vivakSA aura avivakSAke vazase hI hotA hai // 255-250 / isalie jaina zAstroMke abhyAsase jinakI jJAnarUpI sampadA sabhI ora phaila rahI hai aise syAdvAdI logoMke matameM hI dhyAnakI siddhi ho sakatI hai anya mithyAdRSTiyoMke matameM nahIM / / 258 / / bhagavAn arahanta devane moharUpI zatrupara vijaya prApta kara lI hai isalie ve jina kahalAte haiM unakI buddhikA samasta mala naSTa ho gayA hai isalie ve Apta kahalAte haiM aura unhoMne apane vacanoM dvArA sarvazreSTha mokSamArgakA upadeza 1. bhRzaM nidraavshgtsdRshH| 2. kutsitaM bruvANaH sAMkhyaH / 3. svapitumicchati / 4. paramateSu / 5. sarvathA'bhedavAdinAmAdizabdAdanuktAnAmapi zUnyavAdinAm / 6. anumantriNAm / 7. zItoSNavat nityAnityarUpayoriti / 8. "siMho mANavakaH' ityarpaNAbhedAt / 9. dravyanirUpaNAt / 10. dravyApaNAccAtmA 60, la., ma0 / 11. bheda / 12. nityAnityayoH / 13. nityAnityAtmani / Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam syAdahaMnarighAtAdiguNairaparagocaraH / buddhastrailokya vizvArthabodhanAd vizvabhudvibhuH // 260 // sa viSNuzca vijiSNuzca zaMkaro'pyabhayaMkaraH / zivaH sanAtanaH siddho jyotiH paramamakSaram // 261 // ityanvarthAni nAmAni yasya lokezinaH prabhoH / viduSAM hRdayeSvAsabuddhiM kartumalaMtarAm // 262 // yasya rUpamadhijyoti ranambaravibhUSaNam / zAsti kAmajvarApAyamakaTAkSa nirIkSaNam // 263 // nirAyudhasvAnnirbhUtabhayako kopanAt / araktanayanaM saumyaM sadA prahasitAyitam // 264 // rAgAdyazeSadoSANAM nirjayAdatimAnuSam / mukhAbjaM yasya zAstratvamanuzAsti sumedhasaH // 265 // -- sa evApto jagadvayAptajJAnavairAgyanaimatraH / tadupazamato' dhyAnaM zreyaM zreyo'rthinAmidam // 266 // mAlinI chandaH 14 iti gar3hati" gaNendre dhyAnatatvaM maha 504 1 munisadasi munIndrAH prAtuSambhaktibhAjaH / diyA hai isalie ve vAcaspati kahalAte haiM || 259 || anya kisImeM nahIM pAye jAnevAle, rAga-dveSa "Adi karmazatruoM ghAta karanA Adi guNoMke kAraNa ve arhat athavA arihanta kahalAte haiM / tIna lokake samasta padArthoMko jAnaneke kAraNa ve buddha kahalAte haiM aura ve samasta jIvoMkI rakSA karanevAle haiM isalie vibhu kahalAte haiM || 260 || isI prakAra ve samasta saMsAra meM vyApta honese 'viSNu', karmarUpI zatruoMko jItanese 'vijiSNu', zAnti karanese 'zaMkara', saba jIvoMko abhaya dene se 'abhayaMkara', AnandarUpa hone se 'ziva' Adi antarahita honeke kAraNa 'sanAtana', kRtakRtya hone ke kAraNa 'siddha', kevalajJAnarUpa honese 'jyoti', ananta catuSTayarUpa lakSmIse sahita hone ke kAraNa 'parama' aura avinAzI honese 'akSara' kahalAte haiM || 261 || isa prakAra jisa trailokyanAtha prabhuke aneka sArthaka nAma haiM vahI arahantadeva vidvAnoMke hRdaya meM buddhi karane ke lie samartha haiM arthAt vidvAna puruSa unheM hI Apta mAna sakate haiM || 262 || jinakA rUpa vastra aura AbhUSaNoMse rahita honepara bhI atizaya prakAzamAna hai aura jinakA kaTAkSa rahita dekhanA kAmarUpI jvara ke abhAvako sUcita karatA hai || 263 || zastrarahita honeke kAraNa jo bhaya aura krodhase rahita hai tathA krodhakA abhAva honese jisake netra lAla nahIM haiM, jo sadA saumya aura manda musakAna se pUrNa rahatA hai, rAga Adi samasta doSoMke jIta lenese jo samasta anya puruSoMke mukhoMse bar3hakara hai aisA jinakA mukhakamala hI vidvAnoMke lie uttama zAsakapanAkA upadeza detA hai arthAt vidvAn loga jinakA mukha-kamala dekhakara hI jinheM uttama zAsaka samajha lete haiM / / 264 - 265 / / isake sivAya jinake jJAna aura vairAgyakA vaibhava samasta jagat meM phailA huA hai aise arahantadeva hI Apta haiM / yaha dhyAnakA svarUpa unhIM ke dvArA kahA huA hai isalie kalyANa cAhanevAloMke lie kalyANasvarUpa hai || 266 || isa prakAra bar3I-bar3I RddhiyoMko dhAraNa karanevAle gautama gaNadharane jaba muniyoMkI sabhA meM dhyAnatatvakA nirUpaNa kiyA taba bhaktiko dhAraNa karanevAle ve munirAja bahuta hI 1. anyeSAmaviSayaiH / 2 vizvaM bodhayatIti / 3. vevepTi iti jJAnarUpeNa lokAlokaM veveSTi iti viSNurityarthaH / 4. avinazvaram / 5. atizayena samarthAni / 6. adhikaM jyotistejo yasya tat / 7. upadizati / 8. prahasitAsitam ba0 / 9 mAnuSamatItam, divyamityarthaH / 10. zikSakatvam / 11. sarvajJena prathamamupakrAntam / 12. zreyaNIyam / 13. vadati sati / 14. svarUpam / 15. tuSTavantaH / Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 505 ekaviMzaM parva dhanapulakitamahargAnamAtrirmukhAja 'dinakarakarayogAdAkarA vAmbujAnAm // 267 // stutimukharamukhAste yogino yogimukhyaM bhaNamiva jinasenAdhIzvaraM taM pragutya / praNidhuratha cetaH zrotumAInsyalakSmI samadhigatasamagrajJAnadhAmnaH svadhAmnaH // 26 // ityAce bhagavajinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe dhyAnatattvAnuvarNanaM nAma ekavizaM parva // 21 // santuSTa hue| unake zarIra harpase romAMcita ho uThe aura jisa prakAra sUryako kiraNoMke samparkase kamaloMkA samUha praphulliMta ho jAtA hai usI prakAra harSase unake mukhakamala bhI praphullita ho gaye the / / 267 / athAnantara stuti karanese jinake mukha vAcAlita ho rahe haiM aise una sabhI yogiyoMne yogiyoMmeM mukhya aura jinasenAdhIzvara arthAt jinendra bhagavAnkI cAra saMgharUpI senAke athavA AcArya jinasenake svAmI gautamagaNadharakI thor3I dera taka stuti kara, jinheM samasta jJAnakA teja prApta huA hai aura jo apane AtmasvarUpameM hI sthira haiM aise bhagavAna vRpabhadevakI Arhantya lakSmIko sunaneke lie citta sthira kiyA / / 268 / / isa prakAra bhagavajinasenAcArya praNIta triSaSTilakSaNa mahApurANa saMgrahake hindI bhASAnuvAdameM dhyAnatattvakA varNana karanevAlA ikkIsavA~ parva samApta hubhA // 21 // 1. kiraNasaMyogAt / 2. vA iva / 3. kSaNaparyantamityarthaH / 4. jinasenAcAryasvAminam, athavA jinasya senA jinasenA samavasaraNasthabhavyasantatistasyA adhIzvarastam / 5. avdhaanyuktmkaarssH| 6.jJAnatejasaH / 7. svAtmaiva dhAma syAnaM yasya tasya svasvarUpAdavasthitasyetyarthaH / 64 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hAviMzaM parva aya ghAtijaya jiSNoranuSNIkRta viSTape / trilokyAmabhavat kSobhaH kaivalyotpattivAtyayA // 1 // tadA prakSumitAmmodhi velAdhvAnAnukAriNI / ghaNTA mukharayAmAsa jagatkalpAmarezinAm // 2 // jyotirloke mahAnisahapraNAdo'bhUt samusthitaH / yenAzu vimadImAvaimavApansurayAraNAH // 3 // dadhvAna dhvanadambhoda dhvanitAni tirodadhan / vaiyantareSu gehaMSu mahAnAnakaniHsvanaH // 4 // zaMkha: 'zaM khacaraiH sArdhaM yUyameta jighRkSavaH" / itIva ghoSayannuccaiH phaNIndramavane'dhvanat // 5 // viSTarANyamarezAnAmazanaiH pracakampire / akSamANIva tadgarva soDhuM jinajayotsaveM // 6 // "puSkaraiH svairathorikSatapuSkarArdhAH suradvipAH / nanRtuH parvatodanA mahAhimirivAyaH // 7 // puSpAJjalimivAtenuH samantAt surabhUruhAH / calacchAkhAkaradIrghaviMgalaskusumoskaraH // 8 // dizaH prasattimAseduH babhrAje vyabhramambaram / virajIkRtabhUlokaH ziziro marudAvavau // 9 // athAnantara jaba jinendra bhagavAnne ghAtiyA kopara vijaya prApta kI taba samasta saMsArakA santApa naSTa ho gayA-sAre saMsArameM zAnti chA gayI aura kevalajJAnakI utpattirUpa vAyuke samUhase tInoM lokoMmeM kSobha utpanna ho gayA / / 1 / / usa samaya kSobhako prApta hue samudrakI laharoMke zabdakA anukaraNa karatA huA kalpavAsI devoMkA ghaNTA samasta saMsArako vAcAlita kara rahA thaa||2|| jyotiSI devoMke lokameM bar3A bhArI siMhanAda ho rahA thA jisase devatAoMke hAthI bhI madarahita avasthAko prApta ho gaye the // 3 // vyantara devoMke gharAma nagAr3oka aise joradAra zabda ho rahe the jo ki garajate hue meghAMke zabdoko bhI tiraskRta kara rahe the // 4 // 'bho bhavanavAsI devo, tuma bhI AkAzameM calanevAle kalpavAsI devoMke sAtha-sAtha bhagavAna ke darzanase utpanna hue sukha athavA zAntiko grahaNa karaneke lie Ao' isa prakAra jora-jorase ghoSaNA karatA huA zaMkha bhavanavAsI devoMke bhavanoM meM apane Apa zabda karane lagA thA // 5 // usI samaya samasta indroMke Asana bhI zIghra hI kampAyamAna ho gaye the mAno jinendradevako ghAtiyA karmoke jIta lenese jo garva huA thA use ve sahana karaneke lie asamartha hokara hI kampAyamAna hone lage the||6|| jinhoMne apanI-apanI sUr3oMke agrabhAgoMse pakar3akara kamalarUpI argha Uparako uThAye haiM aura jo parvatoMke samAna U~ce haiM aise devoMke hAthI nRtya kara rahe the tathA ve aise mAlUma hote the mAno bar3e-bar3e sosahita parvata hI nRtya kara rahe hoN||7|| apanI lambI-lambI zAkhAoMrUpI hAthoMse cAroM ora phUla barasAte hue kalpavRkSa aise suzobhita ho rahe the mAno bhagavAnke lie puSpAMjali hI samarpita kara rahe hoM / / 8 // samasta dizAe~ prasannatAko prApta ho rahI thIM, AkAza meghoMse rahita hokara suzobhita ho rahA thA aura jisane pRthvIlokako dhUlirahita 1. vAyusamUhena / 'pAzAdezca yaH' iti sUtrAt samUhArthe yapratyayaH / 2. -mbhodhervelA a0, la0, ma / 3. vAcAlaM cakAra / 4. madarahitatvam / 5. dhvanati sma / 6. megharavANi / 7. AcchAdayan / 8. vyantarasambandhiSu / 9. sukham / 10. khecaraiH la0, ma / zAkhacaraiH Ta0 / zAkhacaraiH kalpavAsibhiH / bho bhavanavAsinaH, yUyam eta Agacchata / 11. gahItumicchavaH / 12. dhvanati sma / 13. zIghram / 14. hastAH / 15. udadhatazatapatrapUjAdravyAH / Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 507 dvAviMzaM parva iti pramodamAtanvamakasmAd bhuvanodare / kevalajJAnapUrNendurjagadabdhimavIvRdhat // 10 // cikairamIbhiratAya surendro'bodhi sAvadhiH / vaibhavaM bhuvanamyApi vai mavadhvaMsibaimavam // 1 // athotyAyAsanAdAzu pramodaM paramudvahan / tanAdiva namro'bhUnatamUrdhA zacIpatiH // 12 // kimetaditi pRcchantI paulomomatisaMbhramAt / hariH prabodhayAmAsa vimoH kaivalyasaMbhavam // 13 // prayANapaTahepUccaiH pradhvanassu zatAdhvaraH / bhartuH kaivalyapUjAyai nizcakrAma surairvRtaH // 14 // tato balAhakAkAra vimAnaM kAmagAhvayam / cakre balAhako devo jambUdvIpapramAnvitam // 15 // muktAlambanasaMzobhitadAmAd ratnanirmitam / toSAgrahAsamAtanvadiva ''kiddhiNikAsvanaiH // 16 // zAradAbhramivAdadaM" zvetitAkhiladinmukham / "nAgadattAbhiyogyezo"nAgamairAvataM myadhAt // 17 // tatastadvikriyArabdhamArUDho divyavAhanam / harivAhaH sahazAnaH pratasthe sapulomajaH // 18 // indrasAmAnikatrAyastriMzapAriSadAmarAH / sAramarakSajagatpAlAH sAnIkAH saprakIrNakAH // 19 // kara diyA hai aisI ThaNDI-ThaNDI havA cala rahI thI / / 9 / / isa prakAra saMsArake bhItara akasmAt Anandako vistRta karatA huA kevalajJAnarUpI pUrNa candramA saMsArarUpI samudrako bar3hA rahA thA arthAt Anandita kara rahA thA // 10 // avadhijJAnI indrane ina saba cihnoMse saMsArameM vyApta hue aura saMsArako naSTa karanevAle, bhagavAn vRSabhadevake kevalajJAnarUpI vaibhavako zIghra hI jAna liyA thaa| // 11 // tadanantara parame Anandako dhAraNa karatA huA indra zIghra hI Asanase uThA aura usa Anandake bhArase hI mAno natamastaka hokara usane bhagavAna ke lie namaskAra kiyA thA // 12 // 'yaha kyA hai' isa prakAra bar3e Azcaryase pUchatI huI indrANIke lie bhI indrane bhagavAnke kevalajJAnakI utpattikA samAcAra batalAyA thA // 13 // athAnantara jaba prasthAnakAlakI sUcanA denevAle nagAr3e jora-jorase zabda kara rahe the taba indra aneka devoMse parivRta hokara bhagavAnke kevalajJAnakI pUjA karaneke lie nikalA // 14 // usI samaya balAhakadevane eka kAmaganAmakA vimAna banAyA jisakA AkAra balAhaka arthAt meghake samAna thA aura jo jambUdvIpake pramANa thaa||15|| vaha vimAna ratnoMkA banA huA thA aura motiyoMkI laTakatI huI mAlAoMse suzobhita ho rahA thA tathA usapara jo kiMkiNiyA~ke zabda ho rahe the unase vaha aisA jAna par3atA thA mAno santoSase ha~sa hI rahA ho // 16 // jo Abhiyogya jAtike devoMmeM mukhya thA aise nAgadatta nAmake devane vikriyA Rddhise eka airAvata hAthI bnaayaa| vaha hAthI zaradRtuke vAdaloMke samAna sapheda thA, bahuta bar3A thA aura usane apanI saphedIse samasta dizAoMko sapheda kara diyA thaa||17|| tadanantara saudharmendrane apanI indrANI aura aizAna indrake sAtha-sAtha vikriyA Rddhise bane hue usa divyavAhanapara ArUr3ha hokara prasthAna kiyA // 18 // sabase Age kilviSika jAtike deva jora-jorase sundara nagAr3oMke zabda karate jAte the aura unake pIche indra, sAmAjika, trAyastriMza, pAriSada, AtmarakSa, lokapAla, anIka aura 1. vardhayati sma / 2. sapadi / 3. vigato bhavaH vibhavaH vimave bhavaM vaibhavam / saMsAracyuto jAtamiti yAvat / 4. sphuTam / 5. puruparamezvaravaibhavam / 6. zacIm / 7. nirgacchati sma / 8. meghAkAram / 9. kAmakAhvayam la0, ma0, i0 / kAmukAhvayam d0| 10. vlaahknaamaa| 11. pramANAnvitam / 12. tadabhAvAt la0, ma0, 80, i0, a0, ba0, sa0 / 13. kssudrghnnttikaa| 14. pRthulam / 15. vAhanadevamukhyaH / 16. gajam / 17. indraH / 18. indraanniishitH| Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam puraH kilviSikaMpUccairAtamvarasvAnakasvanAn / svairaM svairvAhanaiH zakraM vrajantamanuvabajuH // 20 // apsarassu naTantISu gandharvAtodyavAdanaiH / 'kinnareSu ca gAyatsu cacAla suravAhinI // 21 // indrAdInAmathaiteSAM lakSma kiMcidana yate / indanAyaNimAyaSTaguNairindro bananyajaiH // 22 // AjaizvaryAd vinAmyaistu guNairindreNa saMmitAH / sAmAnikA bhaveyuste zakreNApi gurUkRtAH // 23 // pitRmAtRguruprakhyAH saMmatAste surezinAm / labhante samamindrazca sarakAra mAnyatocitam // 24 // trAyastrizAstrayastriMzadeva devAH prakIrtitAH / purodhomanthyamAtyAnAM sadRzAste divIzi nAm // 25 // bhavAH pariSadIsyAsan surAH pAriSadAhayAH / tai pIThamardasarazAH surendrarupa lAlitAH // 26 // bhAramarakSAH zirora kSasamAnAH proyatAsayaH / vibhavAyaiva "paryante paryaTantyamarezinAm // 27 // lokapAlAstu lokAntapAlakA durgapAlavat" / padAtyAdInyanIkAni daNDakalpAni sapta vai // 28 // paurajAnapadaprakhyAH surA jJeyA prakIrNakAH / bhaveyurAbhiyogyAkhyA dAsakarmakaropamAH // 29 // matAH kilbiSamastyeSAmiti kilbiSikAmarAH / bAyAH prajA iva svarge svruuppunnyoditlyH||30|| prakIrNaka jAsike deva apanI-apanI savAriyoMpara ArUr3ha ho icchAnusAra jAte hue saudharmendra ke pIche-pIche jA rahe the // 19-20 / / usa samaya apsarAe~ nRtya kara rahI thIM, gandharva deva bAje bajA rahe the aura kinarI jAtikI deviyA~ gIta gA rahI thIM, isa prakAra vaha devoMkI senA bar3e vaibhava ke sAtha jA rahI thI / / 2 / / aba yahA~para indra Adi devoMke kucha lakSaNa likhe jAte haiM-anya devoMmeM na pAye jAnevAle aNimA mahimA Adi guNoMse jo parama aizvaryako prApta hoM unheM indra kahate haiM / / 22 / / jo AjJA aura aizvaryake binA anya saba guNoMse indrake samAna hoM aura indra bhI jinheM bar3A mAnatA ho ve sAmAnikadeva kahalAte haiM ||23shaa meM sAmAnika jAtike deva indroMke pitA mAtA aura guruke tulya hote haiM tathA ye apanI mAnyatA ke anusAra indroM ke samAna hI satkAra prApta karate haiM // 24 // indroMke purohita mantrI aura amAtyoM (sadA sAthameM rahanevAle mantrI) ke samAna jo deva hote haiM ve trAyastriMza kahalAte haiM / ye deva ekaeka indrako sabhAmeM ginatIke taiMtIsa-taitIsa hI hote haiM / / 25 / / jo indrakI sabhAmeM upasthita rahate haiM unheM pAriSada kahate haiN| ye pAriSada jAtike deva indroMke pIThamarda arthAt mitroMke tulya hote haiM aura indra unapara atizaya prema rakhatA hai / / 26 / / jo deva aMgarakSakake samAna salavAra U~cI uThAkara indra ke cAroM ora ghUmate rahate haiM unheM AtmarakSa kahate haiM / yadyapi indrako kucha bhaya nahIM rahatA tathApi ye deva indrakA vaibhava dikhalAneke lie hI usake pAsa hI pAsa ghUmA karate haiM // 27 // jo durgarakSakake samAna svargalokakI rakSA karate haiM unheM lokapAla kahate haiM aura senA ke samAna piyAde Adi jo sAta prakArake deva haiM unheM anIka kahate haiM (hAthI, ghor3e, ratha, piyAde, baila, gandharva aura nRtya karanevAlI deviyA~ yaha sAta prakArakI devoMkI senA hai ) // 28 // nagara tathA dezoMmeM rahanevAle logoMke samAna jo deva haiM unheM prakIrNaka jAnanA cAhie aura jo naukara-cAkaroMke samAna haiM ve Abhiyogya kahalAte haiM // 29 // jinake kilbiSa arthAt pApakarmakA udaya ho unheM kilviSika deva kahate haiM / ye deva . antyajoMkI taraha anya devoMse bAhara rahate haiN| unake jo kucha thor3A-sA puNyakA udaya hotA .. 1. kinnarISu la0, ma0 / 2. anuvakSyate / 3. paramezvaryAt / 4. samAnIkRtAH / 5. itarasuraiH kRta. satkAram / 6. nAkezinAm / 7. upanAyakabhedasaMdhAnakAripuruSasadRza ityrthH| 8.-ratilAlitAH la0, ma / 9. aGgarakSasadRzAH / athavA sevakasamAnAH / 10. prodyatakhar3agAH / 11. paryantAt / 12. sImAntavartidurgapAlasadRzA ityarthaH / 13. senAsadazAni / 14. samAnAH / 15. pApam / 16. cANDAlAdibAhyaprajAvat / Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAviMzaM parva ekaikasminnikArya syurdaza bhedAH surAssvime / nyantarA jyotiSacAyastriMzalokapavarjitAH // 31 // indrastamberamaH kIdRgiti cet so'nuvaNyate / tuGgavaMzo mahAvarmA suvRttomatamastakaH // 32 // bahvAnano bahurado bahudorvipulAsanaH / "lakSaNairvyaJja nairyuktaH 'sAsviko javano balI // 33 // kAmagaH''kAmarUpI ca zUraH sadvRttakandharaH / "samasaMbandhano dhuryo' madhusnigdharadekSaNaH // 34 // "tiryaglolAyatasthUlasamavRttarjusatkaraH / snigdhAtAmrapRthusroto dIrghADagulisapuSkaraH // 35 // vRttagAtrAparaHstheyAn" dIrghamehanabAladhiH / nyUDhorasko 'mahAdhvAnakarNaH "satkarNapallavaH // 36 // ardhendunibhasuzliSTavidrumAmanakhoskaraH / sacchAyastAmratAvAsyaH zailodagro mahAkaTaH // 37 // . varAhajaghanaH"zrImAn dIrthoSTo dundumisvanaH / sugandhidIrghaniHzvAsaH so'mitAyuH kRzodaraH" // 38 // hai usIke anurUpa unake thor3I-sI RddhiyA~ hotI haiM // 30 // isa prakAra pratyeka nikAyameM ye Upara kahe hue daza-daza prakArake deva hote haiM parantu vyantara aura jyotiSIdeva trAyastriMza tathA lokapAlabhedase rahita hote haiM // 31 // aba indra ke airAvata hAthIkA bhI varNana karate haiM-usakA vaMza arthAt pIThaparakI haDDI bahuta U~cI thI, usakA zarIra bahuta bar3A thA, mastaka atizaya gola aura U~cA thaa| usake aneka mukha the, aneka dA~ta the, aneka sUMr3eM thIM, usakA Asana bahuta bar3A thA, vaha aneka lakSaNa aura vyaMjanoMse sahita thA, zaktizAlI thA, zIghra gamana karanevAlA , balavAna thA. vaha icchAnusAra cAhe jahA~ gamana kara sakatA thA, icchAnusAra cAhe jaisA rUpa banA sakatA thA, atizaya zUravIra thaa| usake kandhe atizaya gola the, vaha sama arthAt samacaturasra saMsthAnakA dhArI thA, usake zarIrake bandhana uttama the, vaha dhurandhara thA, usake dA~ta aura netra manohara tathA cikane the| usakI uttama sUMDa nIcekI ora tirachI laTakatI huI caJcala, lambI, moTI tathA anukramase patalI hotI huI gola aura sIdhI thI; puSkara arthAt sa~DakA agrabhAga cikanA aura lAla thA, usameM bar3e-bar3e cheda the aura baDI-baDI aMguliyoMke samAna cihna the| usake zarIrakA pichalA hissA gola thA, vaha hAthI atizaya gambhIra aura sthira thA, usakI pUMcha aura liMga donoM hI bar3e the, usakA vakSaHsthala bahuta hI caur3A aura majabUta thA, usake kAna bar3A bhArI zabda kara rahe the, usake kAnarUpI pallava bahuta hI manohara the| usake nakhoMkA samUha ardha candramAke AkArakA thA, aMguliyoMmeM khUba jar3A huA thA aura mUMgAke samAna kucha-kucha lAla varNakA thA, usakI kAnti uttama thii| usakA mukha aura tAlu donoM hI lAla the, vaha parvatake samAna U~cA thA, usake gaNDasthala bhI bahuta bar3e the / usake jaghana suarake samAna the, vaha atizaya lakSmImAn thA, 'usake oTha bar3e-bar3e the, usakA zabda dundubhI zabdake samAna thA, ucchavAsa sugandhita tathA dIrgha thA, usakI Ayu aparimita 1. catunikAyeSu ekaikasminnikArya / 2. surA ime la0, ma0, i0, a0| 3. trAyastrizaiH lokapAlazca rhitaaH| 4. 'aindra' iti pAThAntaram / aindraH indrsmbndhii| 5.bahakaraH / 6. pRthuskandhapradezaH / 'bhAsanaH skandhadezaH syAd' ityabhidhAnAt / 7. suukssmshubhcihnH| 8. AtmazaktikaH / 9. vegii| 'tarasvit tvarito vegI prajavI javano javaH' ityabhidhAnAta / 10. kAyabalavAn / 11. svecchaanugaamii| 12. samAnadehabandhanaH / samaH saMbandhano la0, m0| 13. dhurandharaH / 14. kSaudravanmasaNa / 15. tiryaglokAyata-a0, i0 / tiyaMgdolAyita-ba0 / 16. arunnvipulkraantraaH| 'pravAhendriyagajakarAntareSa srotaH' ityabhidhAnAt / pRthusrotA 17. AyatAGgulidvayayutakarAgraH / snigdhaM cikkaNam AtAmra pRthu sroto yasya tat dIrghAguli samaM puSkara zuNDAna do gulisapuSkaram, snigdhAtAmrapRthusrotaH dIrghAgulisapuSkaraM yasya saH iti 'da' TIkAyAm / 18. vartulAparaphAyaH / 19. sthirataraH / 20. mer3ha / 21.vizAlavakSaHsthalaH / 22. mahAdhvaniyutazravaNaH / ataeva satkarNapallavaH / 23. prazastavarNaH / 24. kapAlaH / 25. zobhAvAn / 26. dIrghAyuSyaH / 27. kRtAdaraH / Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 AdipurANam 'anvarthavedo kalyANa: kalyANaprakRtiH zubhaH / ayonijaH sujAtazca saptadhA supratiSThitaH // 39 // madanirjharasaMsiktakarNacAmaralambinIH / madanutIrivAvipradaparAH SaTpadAvalI // 40 // mukhaibahubhirAkIrNo gajarAjaH sma rAjate / sevyamAna ivAyAtairmakrayA vizvairanekapaH // 4 // [dazamiH kulakam ] azokapAlavAtAmratAlucchAyAchalena yaH / vahanmuhurivArucyA pallavAn kavalIkRtAn // 42 // ----- mRdaGgamandraniSaiH karNatAlAmitADanaiH / sAlivINAhateharArUdhAtogavibhramaH // 43 // karaM sudIrghaniHzvAsaM madavezI ca yo bahan / sanirbharasya sazayoH bibharti sma gireH zriyam // 4 // dantAlagnairmRNAloM rAjate smAyatai zam / "prAroheriva dantAnAM zazAkazakalAmalaiH // 45 // panAkara iva zrImAn dadhAnaH puSkarazriyam / kAma iva "prAMzu rdAnArthimirupAsitaH // 46 // thI aura usakA sabhI koI Adara karatA thaa| vaha sArthaka zabdArthakA jAnanevAlA thA, svayaM maGgalarUpa thA, usakA svabhAva bhI maGgalarUpa thA, vaha zubha thA, binA yonike utpanna huA thA, usakI jAti uttama thI athavA usakA janma sabase uttama thA, vaha parAkrama, teja, bala, zUratA, zakti, saMhanana aura vega ina sAta prakArakI pratiSThAose sahita thaa| vaha apane kAnoMke samIpa baiThI huI una bhramaroMkI paMktiyoMko dhAraNa kara rahA thA jo ki gaNDasthaloMse nikalate hue madarUpI jalake nirjharanoMse bhIga gayI thI aura aisI jAna par3atI thIM mAno madakI dUsarI dhArAe~ hI hoM / isa prakAra aneka mukhoMse vyApta huA vaha gajarAja aisA suzobhita ho rahA thA mAno bhaktipUrvaka Aye hue saMsArake samasta hAthI hI usakI sevA kara rahe hoM // 32-41 / / usa hAthIkA tAlu azokavRnake pallavake samAna atizaya lAla thaa| isalie vaha aisA jAna par3atA thA mAno lAla-lAla tAlukI chAyAke bahAnese khAye hue pallavoMko acche na laganeke kAraNa vAra-bAra ugala hI rahA ho // 42 // usa hAthIke karNarUpI tAloMko tAr3anAse mRdaGgake samAna gambhIra zabda ho rahA thA aura vahIMpara jo bhramara baiThe hue the ve vINAke samAna zabda kara rahe the, una donoMse vaha hAthI aisA jAna par3atA thA mAno usane bAjA bajAnA hI prArambha kiyA ho // 43 // vaha hAthI, jisase bar3I lambI zvAsa nikala rahI hai aisI zuNDa tathA madajalakI dhArAko dhAraNa kara rahA thA aura una donoMse aisA suzobhita ho rahA thA mAno nirjharane aura sarpase sahita kisI parvatakI hI zobhA dhAraNa kara rahA ho||44|| isake , dA~toMmeM jo mRNAla lage hue the unase vaha aisA acchA jAna par3atA thA mAno candramAke Tukar3oMke samAna ujjvala dA~toMke aMkuroMse hI suzobhita ho rahA ho // 45 // vaha zobhAyamAna hAthI eka sarovara ke samAna mAlUma hotA thA kyoMki jisa prakAra sarovara puSkara arthAt kamaloMkI zobhA dhAraNa karatA hai usI prakAra vaha hAthI bhI puSkara arthAt sUr3ake agrabhAgakI zobhA dhAraNa kara rahA thA, athavA vaha hAthI eka U~ce kalpavRkSake samAna jAna par3atA thA kyoMki jisa prakAra kalpavRkSa dAna arthAt abhilaSita vastuoMkI icchA karanevAle manuSyoMke dvArA upAsita hotA hai usI prakAra vaha hAthI bhI dAna arthAt madajalake 1. anugatasAkSaravedI / 2. maGgalamUrtiH / 3. svabhAvaH / 4. zreyovAn / 5. zobhanajAtiH 'jAtastu kulaje budhe / ' 6. saptavidhamadAviSTaH / 7. -rivArucyAn da0, ma0 / -rivArucyam la0, ma0 / 8. alivINAravasahitaH / 9. madadhArAm / 10. ajagarasahitasya / 11. ziphAbhiH / 12. unnataH / 13. pakSe bhrmraiH| Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAviMzaM parva reje 'sahamakakSyo'sau hemavallIvRtAdrivat / nakSatramAlayAkSipta zaradambaravibhramaH // 47 // 511 [ SabhiH kulakam ] 3 graiveyamAlayA kaNThaM sa vAcAlitamudvahan / pakSimAlAvRtasyAdvinitambasya zriyaM dadhau // 48 // ghaNTAdvayena reje'sau sauvarNena ninAdinA / surANAmavabodhAya jinAcamiva ghoSayan // 49 // jambUdvIpa vizAlorukAyazrIH sa sarovarAn / kulAdrIniva bane'sau radAnAyAmazAlinaH // 50 // zvetimnA' vapuSaH zvetadvIpalakSmImubAha saH / calaskailAsazailAbhaH prakSaranmada nirjharaH // 21 // iti vyAvarNitAroha pariNAha vapurguNam / gajAnIkezvarazcakre mahairAvatadantinam // 52 // tamairAvaNamArUDhaH sahasrAkSo'yutattarAm / padmAkara ivotphullapaGkajo girimastake // 53 // dvAtriMzadvadanAnyasya pratyAsyaM ca radASTakam | 'saraH pratiradaM 'tasminnabjinyekA saraH prati // 54 // dvAtriMzatpra savAstasyAM ' ' tAvatpramitapatrakAH / teSvAyateSu devAnAM nartakyastatpramAH pRthak / / 55 / / nRtyanti salayaM smeravaktrAbjA lalitabhravaH / "pazcAccittadrume pUccairnya syamtyaH pramadAGakurAn // 56 // 12 abhilASI bhramaroMke dvArA upAsita ( sevita ) ho rahA thA || 46 || usake vakSaHsthalapara sonekI sA~kala par3I huI thI jisase vaha aisA jAna par3atA thA mAno suvarNamayI latAoMse DhakA huA parvata hI ho aura galemeM nakSatramAlA nAmakI mAlA par3I huI thI jisase vaha azvinI Adi nakSatroMkI mAlAse suzobhita zaradaRtu ke AkAzakI zobhAko tiraskRta kara rahA thA // 47 // jo galemeM par3I huI mAlAse zabdAyamAna ho rahA hai aise kaNThako dhAraNa karatA huA vaha hAthI pakSiyoMkI pakti se ghire hue kisI parvata ke nitamba bhAga (madhya bhAga ) kI zobhA dhAraNa kara rahA thA ||48|| vaha hAthI zabda karate hue suvarNamayI do ghaNTAoMse aisA jAna par3atA thA mAno devoMko batalAneke lie jinendradevakI pUjAkI ghoSaNA hI kara rahA ho / / 49 / / usa hAthIkA zarIra jambUdvIpake samAna vizAla aura sthUla thA tathA vaha kulAcaloMke samAna lambe aura sarovaroMse suzobhita dA~toMko dhAraNa kara rahA thA isalie vaha ThIka jambUdvIpake samAna jAna par3atA thA // 50 // vaha hAthI apane zarIrakI saphedIse zvetadvIpakI zobhA dhAraNa kara rahA thA aura jharate hue madajalake nirjharanoMse calate-phirate kailAsa parvata ke samAna suzobhita ho rahA thA // 51 // isa prakAra hAthiyoMkI senAke adhipati devane jisake vistAra AdikA varNana Upara kiyA jA cukA hai aisA bar3A bhArI airAvata hAthI banAyA // 52 // jisa prakAra kisI parvata ke zikharapara phUle hue kamaloMse yukta sarovara suzobhita hotA hai usI prakAra usa airAvata hAthIpara ArUr3ha huA indra bhI atizaya suzobhita ho rahA thA // 53 // | usa airAvata hAthIke battIsa mukha the, pratyeka mukha meM ATha-ATha dA~ta the, eka-eka dA~tapara eka-eka sarovara thA, eka-eka sarovara meM eka-eka kamalinI thI, eka-eka kamalinImeM battIsa-battIsa kamala the, eka-eka kamala meM battIsa-battIsa dala the aura una lambe-lambe pratyeka daloMpara, jinake mukharUpI kamala manda hAsyase suzobhita haiM, jinakI bhauMheM atizaya sundara haiM aura jo darzakoM ke cittarUpI vRznoMmeM AnandarUpI aMkura utpanna karA rahI haiM aisI battIsa-battIsa apsarAe~ laya 1. hemamayavaratrAsahitaH / 2 pariveSTita / 3. kaNThabhUSA / 4. jinapUjAm / 5. atizubhratvena / 6. utsedhavizAla / 7. caturguNam da0, pa0, a0, sa0 ma0, la0 / 'i0' pustake'pi pArzve 'caturguNam' iti pAThAntaraM likhitam / 8. ekaikasarovaraH / 9. sarasi / 10. abjinyAm / 11. prekSakAnAM manovRkSeSu / 12. prakSipantyaH / kurvantya iti yAvat / Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 AdipurANam tAsAM sahAsyazRGgArarasabhAvalayAnvitam / pazyantaH kaizikIprAyaM nRttaM pipriyire surAH // 17 // prayANe surarAjasya neTurapsarasaH puraH / raktakaNThAzca kinnoM jagurjinapaterjayam // 5 // tato dvAtriMza dindrANAM pUtanA bahuketanAH / prasasnurvilasacchatracAmarAH pratatAmarAH // 59 // apsaraHkuGkumAraktakucacakrAyugmakaM / tadvaktrapaGkajaccho lasattanmayanotpale // 6 // nabhaHsarasi hArAMzucchamavAriNi hAriNi / calantazcAmarApIDA haMsAyante sma nAkinAm // 65 // . indranIlamayAhArya rucibhiH kvacidAtatam / svAmAmAM bibharAbhAsa dhautAsinimamambaram // 62 // padmarAgarucA vyAptaM kvacidvayomatalaM bamo" / sAndhyaM rAgamivAbibhrada raJjitadiGmukham // 63 // kvacinmarakatacchAyAsamAkrAntamamAnnamaH / sa zaivalamivAmbhodherjalaM paryantasaMzritam // 64 // devAbharaNamuktaughazabalaM sahavidrumam' / bheje payomucAM varma vinIlaM jaladheH zriyam // 65 // tanvyaH surucirAkArA lasadaMzukabhUSaNAH / tadAmarastriyo rejuH kalpavalya ivAmbare // 66 // sahita nRtya kara rahI thIM // 54-56 // jo hAsya aura zRMgArarasase bharA huA thA, jo bhAva aura layase sahita thA tathA jisameM kaizikI nAmaka vRttikA hI adhikatara prayoga ho rahA thA aise apsarAoMke usa nRtyako dekhate hue devaloga bar3e hI prasanna ho rahe the // 57 // usa prayANake samaya indra ke Age aneka apsarAe~ nRtya kara rahI thIM aura jinake kaNTha aneka rAga rAginiyoMse bhare hue haiM aisI kinnarI deviyA~ jinendradevake vijayagIta gA rahI thIM // 58 / / tadanantara jinameM aneka patAkAe~ phaharA rahI thIM, jinameM chatra aura camara suzobhita ho rahe the, aura jinameM cAroM ora deva hI deva phaile hue the aisI battIsa indroMkI senAe~ phaila gayIM / / 59 // hai jisameM apsarAoMke kesarase ra~ge hue stanarUpI cakravAka pakSiyoMke jor3e nivAsa kara rahe haiM, jo apsarAoMke mukharUpI kamalose DhakA huA hai, jisameM apsarAoMke netrarUpI nIle kamala suzobhita ho rahe hai aura jisameM unhIM apsarAoMke hAroMkI kiraNarUpa hI svaccha jala bharA huA hai aise AkAzarUpI sundara sarovarameM devoMke Upara jo camaroMke samUha Dhole jA rahe the ve ThIka haMsoMke samAna jAna par3ate the||60-61|| svaccha talavArake samAna suzobhita AkAza kahIM-kahIMpara indranIlamaNike bane hue AbhUSaNoMko kAntise vyApta hokara apanI nirAlI hI kAnti dhAraNa kara rahA thA // 62 / / vahI AkAza kahIMpara padmarAga maNiyoMkI kAntise vyApta ho rahA thA jisase aisA suzobhita ho rahA thA mAno samasta dizAoMko anuraMjita karanevAlI sandhyAkAlakI lAlimA hI dhAraNa kara rahA ho // 63 / / kahIMpara marakatamaNikI chAyAse vyApta huA AkAza aisA suzobhita ho rahA thA mAno zaivAlase sahita aura kinArepara sthita samudrakA jala hI ho // 64 / / devoMke AbhUpaNoM meM lage motiyoM ke samUhase citra-vicitra tathA mUMgAoMse vyApta huA vaha nIlA AkAza samudrakI zobhAko dhAraNa kara rahA thA // 65 / / jo zarIrase patalI haiM, jinakA AkAra sundara hai aura jinake vastra tathA AbhUpaNa atizaya dedIpyamAna ho rahe haiM aisI devAMganAe~ usa samaya 1. hAsyasahita / 2. lajjAsahitazRGgAravizeSAdikam / 3. gAyanti sma / 4. kalpendrA dvAdaza. bhavanendrA daza, vyantarendrA aSTa, jyotiSkendrau dvAviti dvAtriMzadindrANAm / 5. pratasthire / 6. vistRtasUrAH / 7. samUhAH / 7. AbharaNakAntibhiH / 9. nijakAntim / 10. uttejitakhaDgasaGkAzam / 11. abhAt / 12. mauktikanikaraNa nAnAvarNam / 13. pravAlasahitam / Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAviMza parva 513 smaravakyAmbujA raMjunayanotpalarAjitAH / sarasya iva lAvaNyarasApUrNAH surAGganAH // 7 // tAsAM smarANi vaktrANi padamabuddhyAnubhAvatAm / raMje madhulihAM mAlA dhanujyaMva manobhuvaH // 6 // hArAzritastanopAntA rejurapsarasastadA / dadhAnA iva nirmokasamacchAyaM stanAMzukam // 66 // surAnakamahAdhvAnaH pUjAvelAM parAM dadhat / pracarahebakallolo namI devAgamAmbudhiH // 7 // jyotirmaya icaitasmin jAte sRSTayantare bhRzam / jyotirgaNA hivAsan vicchAyatvAilakSitAH // 7 // tadA divyAGganArUpairhayahasyAdivAhanaiH / uccAvacainabhovama bheje citrapaTazriyam // 72 // 'devAGgadyutividyudbhistadAbharaNarohitaiH / suremanIkajomUtaiyomAzAt prAvRSaH zriyam // 73 // ityApatatsu deveSu samaM yAnavimAnakaiH / sajAnipu tadA svargazcirAduvAsito bata // 7 // samAruddhya nabho'zeSamityAyAtaiH surAsuraH / jagatprAdurbhavahiNyasvargAntaramivArucat // 7 // sureDhUMrAdathAloki vibhorAsthAnamaNalam / surazilpibhirAramdhaparAyaracanAzatam // 76 // AkAzameM ThIka kalpalatAoMke samAna suzobhita ho rahI thIM // 66 / / una devAGganAoMke kucha-kucha ha~sate hue mukha kamaloMke samAna the, netra nIla kamalake samAna suzobhita the aura svayaM lAvaNyarUpI jalase bharI huI thIM isalie ve ThIka sarovaroMke samAna zobhAyamAna ho rahI thIM // 6 // kamala samajhakara una devAMganAoMke mukhoMkI ora daur3atI huI bhramaroMkI mAlA kAmadevake dhanuSakI DorIke samAna suzobhita ho rahI thI / / 68 / jinake stanoMke samIpa bhAgameM hAra par3e hue haiM aisI ve devAMganAe~ usa samaya aisI suzobhita ho rahI thIM mAno sA~pakI kA~calIke samAna kAntivAlI colI hI dhAraNa kara rahI ho // 69 / / usa samaya vaha devoMkA Agamana eka samudra ke samAna jAna par3atA thA kyoMki samudra jisa prakAra apanI garajanAse velA arthAt jvAra-bhATAko dhAraNa karatA hai usI prakAra vaha devoMkA Agamana bhI devoMke nagAr3oMke bar3e bhArI zabdoMse pUjA-velA arthAt bhagavAnakI pUjAke samayako dhAraNa kara rahA thA, aura samudra meM jisa prakAra lahareM uThA karatI haiM usI prakAra usa devoMke AgamanameM idhara-udhara calate hue devarUpI lahareM uTha rahI thIM / / 70 / / jisa samaya vaha prakAzamAna devoMkI senA nIcekI ora A rahI thI usa samaya aisA jAna paDatA thA mAno jyotiSI devoMkI eka dasarI hI saSTi utpanna huI ho aura isalie hI jyotiSI devoMke samUha lajjAse kAntirahita hokara adRzya ho gaye hoN||71|| usa samaya devAMganAoMke rUpoM aura U~ce-nIce hAthI, ghor3e AdikI savAriyoMse baha AkAza eka citrapaTakI zobhA dhAraNa kara rahA thA // 72 // athavA usa samaya yaha AkAza devoMke zarIrakI kAntirUpI bijalI, devoMke AbhUSaNarUpI indradhanuSa aura devoMke hAthIrUpI kAle vAdaloMse varSARtukI zobhA dhAraNa kara rahA thA // 73 / isa prakAra jaba saba deva apanIapanI deviyoMsahita savAriyoM aura vimAnoMke sAtha-sAtha A rahe the taba khedakI bAta thI ki pravarmaloka bahuta dera taka zUnya ho gayA thA / / 74 / / isa prakAra usa samaya samasta AkAzako gherakara Aye hue sura aura asuroMse yaha jagat aisA suzobhita ho rahA thA mAno utpanna hotA huA koI dUsarA divya svarga hI ho / / 7 / / athAnantara jisameM devarUpI kArIgaroMne saikar3oM prakArakI uttama-uttama racanAe~ kI haiM. ... 1. -dhyAnaiH a0, sa0, la0,30, da0, pa0 / 2. kAlam / 3. nAnAprakAraH / 4. surakAyakAnti / 5. RjusuracApaiH / 'idrAyudhaM zakradhanustadeva Rjurohitam' ityabhidhAnAt / 6. mAgacchatsu / 7. strIsahiteSu / 8. zUnyIkRtaH / 9. -sito'bhavata a0, 50, la0, 1060 / Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 AdipurANam viSayojanavistAramabhUdAsthAnamIzituH / harinIlamahAratnaghaTitaM vilasattalam // 7 // surendranIlanirmANaM samavRttaM tadA bamau / trijagacchImukhAlokamalAdarzavibhramam // 4 // AsthAnamaNDalasyAsya vinyAsa ko'nuvarNayet / sutrAmA sUtradhAro'bhUnirmANe yasya karmaThaH // 79 // tathApya yate kiMcidasya zomAsamuccayaH / zrutena yena saMprIti majed manyAtmanAM manaH // 80 // tasya paryantabhUbhAgamalaMcake sphuradyutiH / pUlIsALaparikSepo ratnapAMsumirAcitaH // 41 // .. dhanurendramivodbhAsivalayAkRtimuhahat / siSeve tAM mahIM vidhvagdhUlIsAlAparezataH // 82 // kaTIsUtrabhiyaM tasvan dhUlIsAlaparicchadaH" / parIyAya" jinAsthAnabhUmi tAM valayAkRtiH // 43 // kvacidamjanapujAbhaH kvacizamIkaracchaviH / kvacid vilumasacchAyaH "so'dyutad ratnapAMsumiH // 8 // kvacicchuka chadacchAyamaNipAMsubhirucchikhaiH / sa reje "nakinIvAlapalAzairiva sAntataH // 5 // candrakAntazilAcUrNaH kvacijjyotsnAbhiyaM dadhat / janAnAmakarocitramanuraktatara" manaH // 86 // aisA bhagavAn vRSabhadevakA samavasaraNa devoMne dUrase hI dekhA // 76 / / jo bAraha yojana vistAravAlA hai aura jisakA talabhAga atizaya dedIpyamAna ho rahA hai aisA indranIla maNiyoMse banA huA vaha bhagavAnakA samavasaraNa bahuta hI suzobhita ho rahA thA / / 77 // indranIla maNiyoMse banA aura cAroM orase golAkAra vaha samavasaraNa aisA jAna par3atA thA mAno tIna jagatkI lakSmIke mukha dekhane ke lie maMgalarUpa eka darpaNa hI ho / / 78|| jisa samavasaraNake banAne meM saba kAmoM meM samartha indra svayaM sUtradhAra thA aise usa samavasaraNako vAstavika racanAkA kauna varNana kara sakatA hai ? arthAt koI nahIM, phira bhI usakI zobhAke samUhakA kucha thor3A-sA varNana karatA hU~ kyoMki usake sunanese bhavya jIvoMkA mana prasannatAko prApta hotA hai // 79-80 // usa samavasaraNake bAharI bhAgameM ratnoMkI dhUlise banA huA eka dhUlIsAla nAmakA gherA thA jisakI kAnti atizaya dedIpyamAna thI aura jo apane samIpake bhUbhAgako alaMkRta kara rahA thaa|||8|| vaha dhUlIsAla aisA acchA jAna par3atA thA mAno atizaya dedIpyamAna aura valaya (cUr3I) kA AkAra dhAraNa karatA huA indradhanuSa hI dhUlIsAlake bahAnese usa samavasaraNa bhUmikI sevA kara rahA ho // 42 // kaTisUtrako zobhAko dhAraNa karatA huA aura valayake AkArakA vaha dhUlIsAlakA gherA jinendradevake usa samavasaraNako cAroM orase ghere hue thA // 8 // aneka prakArake ratnoMkI dhUlise banA huA vaha dhUlIsAla kahIM to aMjanake samUhake samAna kAlA-kAlA suzobhita ho rahA thA, kahIM suvarNake samAna pIlA-pIlA laga rahA thA aura kahIM mUMgAkI kAntike samAna lAla-lAla bhAsamAna ho rahA thA / / 4 / / jisakI kiraNeM UparakI ora uTha rahI haiM aise, toteke paMkhoMke samAna harita varNakI maNiyoMkI dhUlise kahIM-kahIM vyApta huA vaha dhUlIsAla aisA acchA suzobhita ho rahA thA mAno kamalinIke choTe-choTe naye pattoMse ho vyApta ho rahA ho / / 85 / / vaha kahIM-kahIMpara candrakAntamaNike cUrNase banA huA thA aura cA~danIkI zobhA dhAraNa kara rahA thA phira bhI logoMke cittako anurakta arthAta lAla-lAla kara rahA thA yaha bhArI AzcaryakI bAta 1. - mabhAdAsthAna ma0, la0 / 2. zilpAcAryaH / 3. karmazUraH / 4. anuvakSyate / 5. zobhAsaMgrahaH / 6. AkarNanena / 7. samavasaraNasthalasya / 8. valayaH / 9. vyAjAtaM / 10. prikrH| 11. pariveSTayati sma / 12. dhUlIzAlaH / 13. kIrapakSa / 14. kmlkomlptraiH| 15. smygvistRtH| 16. tIyAnurAgasahitam, dhvanAvaruNimAkrAntam / Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAtriMzaM parSa 515 sphuranmaskatAmbhojarAgAloka kalamvitaiH / kvacidindradhanulekhAM lAgaNe gaNayaniya neon kvacitpayojarAgendranIlAlokai pariSkRtaH / parAgasAtkRtairmaLa kAmakrodhAMzakairiva // 8 // kacika cittajanmAsau lIno jAlmoM vilokyatAm / nirdaago'smaabhirityuccaanaarcissmaanivosthitH| vimAmyate smayaH prorIvalan "rokmai rajazcayaH / yathocAvacaratnAMzujAlajaTilayasamaH // 10 // catasRSvapi vizvasya hemastammAnalambitAH / toraNA "makarAsyoTarasnamAlA virejire // 11 // tato'ntarantaraM kiMcid gatvA hATakanirmitAH / rejamadhyeSu vIthInAM mAnastammAH samucchritAH // 12 // caturgApurasaMbaddhasAkatritayaveSTitAm / jagatI jagatInAthasnapanAmbupavitritAm // 13 // haimaSoDazasopAnAM svamadhyArSitapITikAm / "nyastapuppopahArAmiyo'" bhUsuravAnaH // 9 // bhadhiSThitA virajaste mAnastammA namolihaH / dUrAdvIkSitA mAnaM stambhavantyAzu durdazAma" // 15 // namApako mahAmAnA" ghaNTAmiH parivAritAH / sacAmaradhvajA raDaH stammAste diggajAyitAH // 16 // thI (parihAra pakSameM-anurAgase yukta kara rahA thA) // 86 // kahIMpara paraspara meM milI huI marakatamaNi aura padmarAgamaNiko kiraNoMse vaha aisA jAna par3atA thA mAno AkAzarUpI A~ganameM indradhanuSako zobhA hI bar3hA rahA ho // 87 // kahIMpara padmarAgamaNi aura indranIlamaNike prakAzase vyApta huA vaha dhUlIsAla aisA jAna par3atA thA mAno bhagavAna ke dvArA cUrNa kiye gaye kAma aura krodhake aMzoMse hI banA ho // 8 // kahIM-kahIMpara suvarNakI dhUlike samUhase dedIpyamAna hotA huA vaha dhUlIsAla aisA acchA jAna par3atA thA mAno 'vaha dhUrta kAmadeva kahA~ chipA hai use dekho, vaha hamAre dvArA jalAye jAneke yogya hai' aisA vicArakara U~cI uThI huI agnikA samUha ho| isake sivAya vaha choTe-bar3e ratnoMko kiraNAvalIse AkAzako bhI vyApta kara rahA thA / / 89-90 / / isa dhUlIsAlake bAhara cAroM dizAoMmeM suvarNamaya khambhoMke aprabhAgapara avalambita cAra toraNadvAra suzobhita ho rahe the, una toraNoMmeM matsyake AkAra banAye gaye the aura unapara ratnAkI mAlAeM laTaka rahI thIM // 91 / / usa dhUlIsAlake bhItara ku dUra jAkara galiyoMke bIco-bIcameM suvarNake bane hue aura atizaya U~ce mAtastambha suzobhita ho rahe the| bhAvArtha-cAroM dizAoMmeM eka-eka mAnastambha thA IR2 // jisa jagatIpara mAnastambha the vaha jagatI cAra-cAra. gopuradvAroMse yukta tIna koToMse ghirI huI thI, usake bIca meM eka pIThikA thii| vaha pIThikA tInoM lokoMke svAmI jinendradevake abhiSekake jalase pavitra thI, usapara car3haneke lie suvarNakI solaha sIr3hiyA~ banI huI thIM, manuSya deva-dAnava Adi sabhI usakI pUjA karate the aura usapara sadA pUjAke artha puSpoMkA upahAra rakhA rahatA thA, aisI usa pIThikApara AkAzako sparza karate hue ve mAnastambha suzobhita ho rahe the jo dUrase dikhAI dete hI mithyAdRSTi jIvoMkA abhimAna bahuta zIghra naSTa kara dete the // 93-95 // ve mAnastambha. AkAzakA sparza kara rahe the, mahApramANake dhAraka the, ghaNTAoMse ghire hue the, aura camara tathA dhvajAoMse sahita the isalie ThIka diggajoMke samAna 1. parAgakAntibhiH / 2. mishritH| 3. 'guNayanniva' iti pAThAntaram / dviguNIkurvannika / vardhayanivetyarthaH / 4. kirnnH| 5. alaMkRtaH / 6. cUrNIkRtaH / 7. sarvazena / 8. nocaH / 'vivarNaH pAmaro nIcaH prAkRtazca pRthagajanaH / vihIno pazavo jAlmaH kSullakazcetarazca sH|' ityabhidhAnAt / athavA 'asmiikssykaarii|' 'jAlmo'samIkSyakArI syAta' ityabhidhAnAta / tathA hi-'cirapravajita: sthaviraH zrutapAragaH / tapasvIti yato mAsti gaNanAviSamAyudhe ityuktatvAta asamIkSyakArIti vacanaM vyaktaM bhavati / 9. grvH| 10. sauvarNaH / '11. makaramukhadhRtaH, makarAlaGkArakItimukhadhRta ityarthaH / 12. abhyantare / 13. racita / 14. pUjAm / .15. mithyAdRSTInAm / 16. mhaaprmaannaaH| Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 AdipurANam dikcatuSTayamAzritya raMje stambhacatuSTayam / tasalyA jAdivodbhUtaM jinAnantacatuSTayam // 17 // hiraNmayIjinendrAsteiSAM 'budhnapratiSThitAH / devendrAH pUjayanti sma kSIrodAmbho'bhiSecanaiH // 18 // nityAtoca mahAvAcairnisyasaMgItamaGgalaiH / mRttanityapravRttazca mAnastammAH sma mAnsyamI // 19 // pIThikA jagatImadhye tanmadhye ca nimekhalam / pIThaM tanmUni sadamunA mAnastammAH pratiSThitAH // 10 // hiraNmayAnAH prottamA mUnicchannatrayAhitAH / surendranirmitatvAraca prAsenya dhvajarUvikAom mAnastammAnmahAmAna yogAstrailokyamAnanAt / anvarthasamzayA tajjanistambhAH prakIrtitAH // 10 // stammaparyantabhUmAgamalaMcakruH sahotpalAH / prasAsalilA bApyo bhanyAnAmiva zuddhayaH // 103 // vApyastA rejire phullakamalotpalasaMpadaH / maktyA jainI zriyaM draSTuM bhuvebodghATitA razaH // 10 // nilInAlikulai rejurutpalastA' vikasvaraH / mahotpalaizca saMchanAH "sAjanairiva locanaH // 105 // dizaM prati catasrastA sastAH"kAbIrivAkulAH / dadhati sma zakuntAnAM santatIH svataTAzritAH // 10 // suzobhita ho rahe the kyoMki diggaja bhI AkAzakA sparza karanevAle, mahApramANake dhAraka, ghaNTAoMse yukta tathA camara aura dhvajAoMse sahita hote haiM // 16 // cAra mAnastambha cAra dizAoMmeM suzobhita ho rahe the aura aise jAna par3ate the mAno una mAnastambhoMke chalase bhagavAnke anantacatuSTaya hI prakaTa hue hoM // 97 / una mAnastambhoMke mUla bhAgameM jinendra bhagavAnkI suvarNamaya pratimAe~ virAjamAna thIM jinakI indra loga kSIrasAgarake jalase abhiSeka karate hue pUjA karate the // 98 // ve mAtastambha nirantara bajate hue bar3e-bar3e bAjAse nirantara honevAle maGgalamaya gAnoM aura nirantara pravRtta honevAle nRtyoMse sadA suzobhita rahate the // 19 // Upara jagatIke bIcameM jisa pIThikAkA varNana kiyA jA cukA hai usake madhyabhAgameM tIna kaTanIdAra eka pITha thaa| usa pIThake agrabhAgapara hI ve mAnastambha pratiSThita the, unakA mUla bhAga bahuta hI sundara thA, ve suvarNake bane hue the, bahuta U~ce the, unake mastakapara tIna chatra phira rahe the, indra ke dvArA banAye jAneke kAraNa unakA dUsarA nAma indradhvaja bhI rUr3ha ho gayA thaa| unake dehAnese mithyAdaSTi jIvAkA saba mAna naSTa ho jAtA thA, unakA parimANa bahuta U~cA thA aura tIna lokake jIva unakA sammAna karate the isalie vidvAn loga unheM sArthaka nAmase mAnastambha kahate the // 100-102 // jo aneka prakArake kamaloMse sahita thIM, jinameM svaccha jala bharA huA thA aura jo bhavya jIvoMkI vizuddhatAke samAna jAna par3atI thIM aisI bAvar3iyA~ una mAnastambhoMke samIpavartI bhUbhAgako alaMkRta kara rahI thIM // 103 / / jo. phUle hue sapheda aura nIle kamalarUpI sampadAse sahita thIM aisI ve bAvar3iyA~ isa prakAra suzobhita ho rahI thIM mAno bhaktipUrvaka jinendradevakI lakSmIko dekhaneke lie pRthbIne apane netra ho ughAr3e hoM // 104 / / jinapara bhramaroMkA samUhA baiThA huA hai aise phUle hue nIle aura sapheda kamaloMse DhaMkI huI ve bAkar3iyA~ aisI suzobhita ho rahI thIM mAno aMjanasahita kAle aura sapheda netroMse hI DhaMka rahI ho // 105 / / ve bAvar3iyA~ eka eka dizAmeM cAra-cAra thIM aura unake kinArepara pakSiyoMkI zabda karatI huI paMktiyA~ baiThI huI thIM jinase ve aisI jAna par3atI thIM mAno unhoMne zabda karatI huii| 1. mAnastambhacatuSTayam / 2. mAtastambhavyAjAt / 3. mUla / budhnaM pratiSThitAH la0, ma0 / 4. tADayamAna / 5. sanmUlAH / 6. indradhvajasaMzayA prAptaprasiddhayaH / 7. mahApramANayogAt / 8. pUjAt / 9. vizuddhipariNAmAH / 10. unmIlitAH / 11. vApyaH / 12. viksnshiilH| 13. sitAmbhojaH / 14. sakajjalaiH / 15. shlthaaH| Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAviMzaM parva babhustA maNisopAnAH sphaTikoccataTIbhuvaH / bhuvaH prasRtalAvaNyarasAH kulyA iva bhutAH // 10 // dvirephagujanairmanju gAyantyo vAhato guNAn / nRtyanta iva jainezajayatoSAnmahomimiH // 10 // kurvansyo vA jinastotraM cakravAkavikUjitaH / saMtoSaM darzayansyo vA prasanmodakadhAraNAt // 109 // nandottarAdinAmAna: sarasyastAstaTazritaiH / pAdaprakSAlanAkuNDaH babhuH saprasavA iva // 110 // stokAntaraM tato'tItya tAM mahImambujazcitA / parivagre'ntarAM vIthIM vIthIM ca jalakhAtikA // 11 // svacchAmbusaMbhRtA reje sA khAtA pAvanI nRNAm |'suraapgev tadrapA vibhu sevitumAzritA // 112 // 36 tAzeSatAra saMpratibimbAmbarazriyam / yAdhArasphaTikasandrA"vazucibhiH salila zA // 113 // sA sma ratnataTairdhatte pakSimAlAM kalasvanAm / taraGgakarasaMdhAyA rasanAmiva "sagucim // 114 // yAdodoghaMhanodabhUtaistaraGgaH pavanAhataiH / pranRtyantIva sA reje toSAjjinajayotsave // 15 // DhIlI karadhanI hI dhAraNa kI ho // 106 / una bAvar3iyoMmeM maNiyoMkI sIr3hiyA~ lagI huI thIM, unake kinArekI U~cI uThI huI jamIna sphaTikamaNikI banI huI thI aura unameM pRthivIse nikalatA huA lAvaNyarUpI jala bharA huA thA, isa prakAra ve prasiddha bAvar3iyA~ kRtrima nadIke samAna suzobhita ho rahI thIM // 187 // ve bAvar3iyA~ bhramaroMkI guMjArase aisI jAna par3atI thIM mAno acchI tarahase arahanta bhagavAnke guNa hI gA rahI hoM, uThatI huI bar3I-bar3I laharoMse aisI jAna par3atI thIM mAno jinendra bhagavAnakI vijayase santuSTa hokara nRtya hI kara rahI hoM, cakavA-cakaviyoMke zabdoMse aisI jAna par3atI thIM mAno jinendradevakA stavana hI kara rahI hoM, svaccha jala dhAraNa karanese aisI jAna par3atI thIM mAno santoSa hI prakaTa kara rahI hoM, aura kinArepara bane hue pA~va dhoneke kuNDoMse aisI jAna par3atI thIM mAno apane-apane putroMse sahita ho hA~, isa prakAra nandottarA Adi nAmoMko dhAraNa karanevAlI se bAvar3iyA~ bahuta hI adhika suzobhita ho rahI thIM // 108-110 / / una bAvar3iyoMse thor3I hI dUra Age jAnepara pratyeka vIthI (galI) ko chor3akara jalase bharI huI eka parikhA thI jo ki kamaloMse vyApta thI aura samavasaraNakI bhUmiko cAroM orase ghere hue thI // 111 / / svaccha jalase bharI huI aura manuSyoMko pavitra karanevAlI vaha parikhA aisI suzobhita ho rahI thI mAno parikhAkA rUpa dharakara AkAzagaMgA hI bhagavAnkI sevA karaneke lie AyI ho // 112 // vaha parikhA sphaTikamaNike ndake samAna svaccha jalase bharI haI thI aura usameM samasta tArA tathA nakSatroMkA prativimba par3a rahA thA, isalie vaha AkAzakI zobhA dhAraNa kara rahI thI // 113 / / vaha parikhA apane ratnamayI kinAroMpara madhura zabda karatI huI pakSiyoMkI mAlA dhAraNa kara rahI thI jisase aisI jAna par3atI thI mAno laharoMrUpI hAthoMse pakar3ane yogya, uttama kAntivAlI karadhanI hI dhAraNa kara rahI ho // 114 // jalacara jIvoMkI bhujAoMke saMghaTTanase uThI huI aura vAyu-dvArA tAr3ita huI laharoMse vaha parikhA aisI suzobhita ho rahI thI mAno jinendra bhagavAnke vijayo ....... bhUtalAt / 2. kRtrimA sarit / 3. prasiddhAH / sUtAH d0| 4. iva / 5. nandottarA nandA nandavatI nandaghoSA iti catasro vApyaH pUrvamAnastambhasya pUrvAdidikSu pradakSiNakrameNa syuH| vijayA vaijayantI jayantyaparAjitA iti catasraH dakSiNamAnastambhasya pUrvAdidikSu tathA syuH / zokA supratibuddhA kumudA puNDarIkA iti catasraH pazcimamAnastambhasya pUrvAdidikSu pradakSiNakrameNa syuH / hRdayAnandA mahAnandA suprabuddhA prabhaMkarIti catasraH uttaramAnastambhasya pUrvAdidikSu syuH / 6. ekaikAM vApI prati pAdaprakSAlanArthakuNDadvayam / 7. saputrAH / 8. vIthivIthyomadhye, mArgadvayamadhye ityarthaH / 'hAdhiksamayAnikaSA' ityAdi sUtreNa dvitIyA / 9. khAtikA / 10. pvitriikurvtii| 11. AkAzagaMgA / 12. khAtikArUpA / 13. saMlagna / 14. tArakAnakSatra / 15. dravam / 16. sadrucam la0, ma0 / Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ M ... AdipurANam 'vIcyantavalitodvRttazapharIkulasaMkulA / sA prAyo'bhyasthamAneva nAkastrInetravibhramAn // 116 // nUnaM surAGganAnetravilAsaistAH parAjitAH / 'zapharyo bIcimAlAsu hiyevAnta dhurmuhuH // 7n tadabhyantarabhUmAgaM paryaSkRta latAvanam / vallIgulmanumodbhUtasarvartukusumAcitam // 18 // puSpavastyo vyarAjanta yatra puSpasmitojjvalAH / smitalIlAM nArINAM nATayantya iva sphuTam // 119 // bhramaramamjugumjabhirAvRtAntA virejire / yatrAnikapaTAnaviprahA iva vIrudhaH / / 120 // azokalatikA yatra dadhurAtAmrapallavAn / spardhamAnA ivAtAnnerapsaravaraparakaH // 12 // yatra mandAnilodhUta kimjalkA staramambaram / dhatte sma paTavAsAmA pimJarIkRtavimukhAm // 122 // pratiprasavamAsonama guJjanmadhunatam / viDambayadivAbhAti "yarasahasrAkSavibhramam // 123 // sumanomanjarIpujAt kijalkaM sAndramAharan / yatra gandhavaho mandaM vAti smAndolayaslatAH // 24 // yatra krIDAdayo ramyAH sazayyAzca latAlayAH / dhUtaye sma surastrINAM kalpante zizirAnilAH // 125 // tsavameM santoSase nRtya hI kara rahI ho // 115 / / laharoMke bhItara ghUmate-ghUmate jaba kabhI Upara prakaTa honevAlI machaliyoMke samUhase bharI huI vaha parikhA aisI jAna par3atI thI mAno devAMganAoMke netroMke vilAsoM (kaTAkSoM) kA abhyAsa hI kara rahI ho // 116 / / jo machaliyA~ usa parikhAkI laharoMke bIcameM bAra-bAra dUba rahI thIM ve aisI jAna par3atI thIM mAno devAMganAoMke netroMke vilAsoMse parAjita hokara hI lajjAvaza laharoMmeM chipa rahI thIM // 117 / usa parikhAke bhItarI bhU-bhAgako eka latAvana ghere hue thA, vaha latAvana latAoM; choTI-choTI jhAr3iyoM aura vRkSoM meM utpanna hue saba RtuoMke phUloMse suzobhita ho rahA thA // 118 / usa latAvanameM puSparUpI hAsyase ujjvala aneka puSpalatAe~ suzobhita ho rahI thIM jo ki spaSTarUpase aisI jAna par3atI thIM mAno devAMganAoMke manda hAsyakA anukaraNa hI kara rahI hoM // 11 // manohara guMjAra karate hue bhramaroMse jinakA anta bhAga DhakA huA hai aisI usa vanako latAe~ isa bhA~ti suzobhita ho rahI thIM mAno unhoMne apanA zarIra nIla vastrase hI Dhaka liyA ho // 120 / / usa latAvanakI azoka latAe~ lAla-lAla naye pate dhAraNa kara rahI thiiN| aura unase ve aisI jAna par3atI thIM mAno apsarAoMke lAla-lAla hAtharUpI pallavoMke sAtha spardhA hI kara rahI hoM // 121 // manda-manda vAyuke dvArA ur3I huI kezarase vyApta huA aura jisane samasta dizAe~ pIlI-pIlI kara dI hai aisA vahA~kA AkAza sugandhita cUrNa (athavA ca~do)kI zobhA dhAraNa kara rahA thA / / 122 / / usa latAvanameM pratyeka phUlapara madhura zabda karate hue bhramara baiThe hue the jinase vaha aisA jAna par3atA thA mAno hajAra netroMko dhAraNa karanevAle indra ke vilAsakI viDambanA hI kara rahA ho // 123 // phUloMkI maMjariyoMke samUhase saghana parAgako grahaNa karatA huA aura latAoMko hilAtA huA vAyu usa latAvanameM dhIre-dhIre baha rahA thA // 124 // usa latAvanameM bane hue manohara krIr3A parvata, zayyAoMse suzobhita latAgRha aura ThaNDI-ThaNDI havA devAMganAoMko 1. vIcimadhye vakreNa valitodvAta / 2. matsyAH / 3. tirobhUtAH / 4. khAtikAbhyantara / 5. alaMkaroti sma / 6. kusumAJcitam la0, m0| 7. paryanta / 8.-dRtaiH kimjakastatamambaram da0,50, ma., s.| 9. kesaravyAptam / 10. zobhAm / 11. latAvanam / 12. samarthA bhavanti / Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAviMza parva 516 vallIH kusumitA yatra spRzanti sma madhumatAH / rajasvalA api prAyaH kva zaucaM madhu pAyinAm // 126 tAmavanamadhyasthA himAnosparzazItalAH / candrakAntazilA yatra vizramAyAmarezinAm // 127 // tato'bhvAnamatIsvAntaH yintamapi to mahIm / prakAraH prathamo vo niSadhAmo hiraNmayaH // 12 // ruruce'sau mahAn sAlaH kSiti vA paritaH sthitaH / yathA'sau cakrAlAdinulokAdhyuSitAM bhuvm||129|| nUnaM sAlanibhenasya suracApapara zatam / vAmalaMkurute sma mA pijarIkRtakhAGgaNam // 130 // yasyoparitale lagnA sumyaktA mauktikAvalI / tArAtatiriyaM kiMsvidityAzaGkAspadaM nRNAm // 13 // svacidviguma saMghAtaH panarAgAMdhurakSitaH / yasmin sAMdhyadhanacchAyamAviSkartumalaMtarAm // 132 // kvacitravanacchAyaH"kvacicchAvakasaviH / svapica sulgopAmo 'viyudApijaraH kvcit||133|| kvacidvicitraratnApuracitendranArAsanaH / dhanakAlasya vaidagdhI sa sAlo'laM vyarambayat // 13 // bahuta hI santoSa pahu~cAtI thI // 125 / / usa vanameM aneka kusumita arthAt phUlI huI aura rajasvalA athot parAgase bharI huI latAkiA madhuvrata athot bhramara sparza kara rahe the so ThIka hI hai kyoMki madhupAyI arthAt madya pInevAloMke pavitratA kahA~ ho sakatI hai| bhAvArtha-jisa prakAra madhu ( madirA.) pAna karanevAle puruSoMke pavitra aura apavitrakA kucha bhI vicAra nahIM rahatA, ve rajodharmase yukta RtumatI strIkA bhI sparza karane lagate haiM, isI prakAra madhu (puSparasa)kA pAna karanevAle una bhramaroMke bhI pavitra-apavitrakA kucha bhI vicAra nahIM thA, kyoMki ve Upara kahI huI kusumita aura rajasvalA latAlpI striyoMkA sparza kara rahe the| yathArthameM kusamita aura rajasvalA latAe~ apavitra nahIM hotii| yahA~ kavine zleSa aura samAsokti alaMkArako pradhAnatAse hI aisA varNana kiyA hai||126|| usa banake latAgRhoMke bIca meM par3I huI barphake samAna zItala sparzavAlI candrakAntamaNikI zilAe~ indroMke vizrAmake lie huA karatI thIM // 127 // usa latAvanake bhItarakI ora kucha mArga ullaMghana kara niSadha parvatake AkArakA suvarNamaya pahalA koTa thA jo ki usa samavasaraNa bhUmiko cAroM orase ghere hue thA / 12 / usa samavasaraNabhUmike cAroM ora sthita rahanevAlA vaha koTa aisA sazobhita ho rahA thA mAno manuSyalokakI bhUmike cAroM ora sthita huA mAnuSottara parvata hI ho // 129|| sa koTako dekhakara aisA mAlUma hotA thA mAno AkAzalpI A~ganako citra-vicitra karanevAchA saikar3oM indradhanuSoMkA samUha hI koTake bahAnese Akara usa samavasaraNabhUmiko alaMkRta kara rahA ho // 130 // sa koTake UparI bhAgapara saSTa dikhAI dete hue jo motiyoM ke samUha jar3e hue the ve kyA yaha tArANoMkA samUha hai, isa prakAra logoMkI zaMkAke sthAna ho rahe the // 131 / / usa koTameM kahIM-kahI-ko-muMgAnoMke samUha lage hue the ve panarAgamaNiyoMkI kiraNoMse aura bhI adhika lAla ho gaye the aura sandhyAkAlake vAdaloMkI zobhA prakaTa karaneke lie samartha ho rahe the ||13saa vaha koTa kahI to navIna meSake samAna kAlA thA, kahIM ghAsake samAna harA thA, kahIM indragopake samAna DAla-DAla thA, kahIM bijalIke samAna pIlA-pIlA thA aura kahIM aneka prakArake ratnoMkI kiraNoMse indradhanuSakI zobhA utpanna kara rahA thaa| isa prakAra vaha vaSoMkAlakI zobhAkI viDambanA kara rahA thaa||133-134|| vaha koTa kahIM to 1. parAgavatI / dhvanI Rtumtii| 2. madhupAnAm / dhvanI madyapAyinAm / 3. himasaMhatiH / 4. vizrAmAyA 10, ma0, la0 / 5. vallIvanabhUmim / 6. mAnuSottaraparvataH / 7.vyAjena / 8. bahuzatam / 9. prAvaramegha / 10. harita / 11. indragopakAntiH / indragopa iti prAvaTakAlabhavatrasavizeSaH / Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 AdipurANam kvacid dvipahariyAghrarUpaimithunavRttimiH' / nicita: kyacinuddeze zukaihasaizca bahiNaiH // 135 // vicitraratnanirmANairmanuSyamithunaH kvacit / kvacicca kalpavallImitrahirantazca citritaH // 136 // hasanniyonmiSadratnamayUkhanivahaH kvacit / kvacissiharavAn kurvamivotsarparapratidhvaniH // 137 // dIprAkAraH sphuradratnarucirA rundakhAGgaNaH / niSadhAdripratispadhI sa sAlo vyarucattarAm // 13 // mahAnti gopurANyasya vissbhurdikctussttye| rAjatAni khagendrAH zRGgANIva spRzanti kham // 139 // jyotsnaM manyAni tAnyuccaistribhUmAni cakAsire / prahAsamiva tanvanti nirjitya trijgcchyim||14|| padmarAgamayairuccaiH zikharaigyomaladhimiH / dizaH palkavayantIva prasaraiH zoNarociSAm // 14 // jagadgurorguNAnatra gAyanti suragAyanAH / kecicchRNvanti nRtyanti keci dAvirbhavarismatAH // 142 // zatamaSTottaraM teSu mAladagyasaMpadaH / bhRGgArakalazAbdAcAH pratyeka gopureSvabhAn // 143 // ratnAmaraNamAmAraparipiJjaritAmbarAH / pratyeka toraNAsteSu zatasaGkhyA bamAsire // 14 // svabhAvabhAsvare marnuhe svAnavakAzatAm / matvevAbharaNAnyAsthurudvaddhAnyanutoraNam // 15 // yugala rUpase bane hue hAthI-ghor3e aura vyAghroMke AkArase vyApta ho rahA thA, kahIM tote, haMsa aura mayUroMke jor3oMse udbhAsita ho rahA thA, kahIM aneka prakArake ratnoMse bane hue manuSya aura striyoMke jor3oMse suzobhita ho rahA thA, kahIM bhItara aura bAharakI ora banI huI kalpalatAoMse citrita ho rahA thA, kahIMpara camakate hue ratnoMkI kiraNoMse ha~satA huAsA jAna par3atA thA aura kahIMpara phailatI huI pratidhvanise siMhanAda karatA huA-sA jAna par3atA thA // 135-137 / jisakA AkAra bahuta hI dedIpyamAna hai, jisane apane camakIle ratnoMkI kiraNoMse AkAzarUpI A~ganako ghera liyA hai aura jo niSadha kulAcalake sAtha IrSyA karanevAlA hai aisA vaha koTa bahuta hI adhika zobhAyamAna ho rahA thA // 138 / / usa koTake cAroM dizAoMmeM cA~dIke bane hue cAra bar3e-bar3e gopuradvAra suzobhita ho rahe the jo ki vijayAdha parvatake zikharoMke samAna AkAzakA sparza kara rahe the // 139 // cA~danIke samUhake samAna nirmala, U~ce aura tIna-tIna khaNDavAle ve gopuradvAra aise suzobhita ho rahe the mAno tInoM lokoMkI zobhAko jItakara ha~sa hI rahI hoM // 140 // ve gopuradvAra padmarAgamaNike bane hue aura AkAzako ullaMghana karanevAle zikharoMse sahita the tathA apanI phailatI haI lAla-lAla kiraNoMke samahase aise jAna par3ate the mAno dizAoMko naye-naye komala pattoMse yukta hI kara rahe hoM // 141 // ina gopura-daravAjoMpara kitane hI gAnevAle deva jagadguru bhagavAn vRSabhadevake guNa gA rahe the, kitane hI unheM suna rahe the aura kitane hI manda-manda musakAte hue nRtya kara rahe the // 142 / / una gopura-daravAjoMmeM se pratyeka daravAjepara gArakalaza aura darpaNa Adi eka sau ATha maGgaladravyarUpI sampadAe~ suzobhita ho rahI thIM // 143 / / tathA pratyeka daravAjepara ratnamaya AbhUSaNoMkI kAntike bhArase AkAzako aneka varNakA karanevAle sau-sau toraNa zobhAyamAna ho rahe the // 144 / / una pratyeka toraNoMmeM jo AbhUSaNa ba~dhe hue the ve aise jAna par3ate the mAno svabhAvase hI sundara bhagavAnake zarIra meM apane 1.-vartibhiH 50, da0 / 2. pradeze / 3. dIptAkAraH l0| 4. rucisNruddh-a0| 5. rajatamayAni / 6. vijyaaddhgireH| 7. jyotsnAzabdAt parAnmanyaterdhAto: 'kartuzca' iti khapratyayaH, punaH khityarudviSatazcAnavyayasya' iti yam, hrasvaH / anavyayasyAjantasya khidanta uttarapade hrasvAdezo bhavati / 'divAdeH zyaH' iti zyaH / 8. vibhUmikAni / tritalAni ityarthaH / 9. gopureSu / 10. kecit smAvibhavasmitAH da0, i0, pa0, l.,m0| Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 501 dvAviMzaM parva nidhayo navazamAdyAstadvArApAntasevinaH / zazaMsuH prAmavaM janaM bhuvanatritayAtigam // 146 // trijagatprabhuNA nUnaM vimahinAvadhAritAH / bahidvAra sthitA dUrAvidhayastaM sipevire // 17 // 'teSAmantarmahAvIthyA ubhayorbhAgayorabhUt / nAvyazAlAdvayaM dikSu pratyekaM catasRSvapi // 18 // tisRmibhUmibhirnATyamaNDayau tau virajanuH / vimuktasyAtmakaM mArga 'naNAM vastumivothatau // 149 // hiraNmayamahAstambhau zumbhasphaTikamittiko / tau ratnazikharAruddhanabhobhAgI virejatuH // 15 // nAvyamaNDaparaGgepu nRtyanti smAmaramiyaH / zata hRdA ivAmagnamUrtayaH svapramAhUde // 15 // gAyanti jinarAjasya vijayaM tAH sma ssmitaaH| tamevAminayansyo'mUH cikSipuH pauSpamaalim // 152 // samaM vINAninAdana mRdaGgadhvanirucaran / vyatanot prAvRhArambhazakAM tatra zikhaNDinAm // 153 // zaradabhranirbha tasmin dvitayaM nAvyazAlayoH / vidyAdilAsamAtenurnRtyanasyaH surayoSitaH // 15 // kirANAM kalakvANaH sodgAnarUpavINitaiH / tatrAsaki parAM bhejuH prekSiNAM cittavRttayaH // 155 // tato dhUpaghaTo dvau dvau vIthInAmumodizoH / dhUpadhUmainyarundhAtAM prasaradinamoGgaNam // 156 // lie avakAza na dekhakara una toraNoMmeM hI Akara ba~dha gaye hoM // 145 / / una gopuradvAroMke samIpa pradezoMmeM jo zaMkha Adi nau nidhiyA~ rakhI huI thIM ve jinendra bhagavAnke tInoM lokoMko ullaMghana karanevAle bhArI prabhAvako sUcita kara rahI thIM // 146 / / athavA daravAjeke bAhara rakhI huI ve nidhiyA~ aisI mAlUma hotI thIM mAno moharahita, tInoM lokoMke svAmI bhagavAn jinendradevane unakA tiraskAra kara diyA thA isalie daravAjeke bAhara sthita hokara dUrase hI unakI sevA kara rahI hoM // 147 // una gopuradaravAjoMke bhItara jo bar3A bhArI rAstA thA usake donoM ora do nATyazAlAe~ thIM, isa prakAra cAroM dizAoMke pratyeka gopura-dvArameM dodo nATyazAlAe~ thIM // 148 // ve donoM hI nATyazAlAe~ tIna-tIna khaNDakI thIM aura unase aisI jAna par3atI thIM mAno logoMke lie samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrake bhedase tIna bhedavAlA mokSakA mArga hI batalAneke lie taiyAra khar3I hoM // 149 / / jinake bar3e-bar3e khambhe suvaNake bane hue haiM, jinakI dIvAle dedIpyamAna sphaTika maNikI banI huI haiM aura jinhoMne apane ratnoMke bane hue zikharoMse AkAzake pradezako vyApta kara liyA hai aisI ve donoM nATyazAlAe~ bahuta hI adhika suzobhita ho rahI thIM // 1501 / una nATyazAlAoMkI raGgabhUmimeM aisI aneka devAMganAe~ nRtya kara rahI thIM, jinake zarIra apanI kAntirUpI sarovara meM DUbe hue the aura jisase ve bijalIke samAna suzobhita ho rahI thIM // 151 / / una nATyazAlAoMmeM ikaTThI haIve devAMganAe~ jinendradevakI vijayake gIta gA rahI thI aura usI vijayakA abhinaya karatI huI puSpAJjali chor3a rahI thIM // 152 // una nATyazAlAoMmeM vINAkI AvAja ke sAtha sAtha jo mRdaMgakI AvAja uTha rahI thI vaha mayUroko varSARtuke prArambha honekI zaMkA utpanna kara rahI thIM ||1pshaa ve donoM hI nATyazAlAe~ zaradaRtuke bAdaloMke samAna sapheda thIM isalie unameM nRtya karatI huI ve devAGganAe~ ThIka bijalIkI zobhA phailA rahI thIM // 154 / / una nATyazAlAoMmeM kinnara jAtike deva uttama saMgItake sAtha-sAtha madhura zabdoMvAlI vINA bajA rahe the jisase dekhanevAloMkI cittavRttiyA~ unameM atizaya Asaktiko prApta ho rahI thIM / / 155 / / una nATyazAlAoMse kucha Age calakara galiyoMke donoM ora do-do dhUpaghaTa rakhe hue the jo ki phailate hue dhUpake dhue~ se AkAzarUpa A~ganako vyApta kara rahe 1. kAlamahAkAlapANDumANavazaGkhanaisarpapadyapiGgalanAnAratnAzceti / 2. prabhutva / 3. avajJIkRtAH / 4. gopurANAm / 5. rUpyama, ratnatrayamiti yAvat / 6. nRNAM da0, la., ma0, 50, a0| 7. vidyutAH / 8. saMgatAH / 9. vijayameva / 10. vINayA upagItaH / Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam taddhUpadhUmasaMruddhaM prabho vIkSya nabhojuSaH / prAvRTpayodharAzaGkA makAle'pi vyatAniSuH // 157 // dizaH suramayandhUpo mandAnilavazotthitaH / sa reje pRthivIdemyA mukhAmoda ivocchvasan // 158 // tadAmodaM samAdhAya zreNayo madhulehinAm / dizAM mukheSu vitatA vitenuralaka zriyam // 159 // ito dhUpaghaTAmodamitazca surayoSitAm / sugandhimukhaniHzvAsamalino jaghurAkulAH // 160 // mandradhvAnairmRdaGgAnAM stanayitnu viDambibhiH / patantyA puSpavRSTyA ca sadAnrAsId ghanAgamaH // 161 // tatra vIthyantareSvAsaMzcatasro vanavIthayaH / nandanAdyA vanazreNyo vibhuM draSTumivAgatAH // 162 // azokasaptaparNAhnacampakAnamahIruhAm / vanAni tAnyadhustoSAdivoccaiH kusumasmitam // 163 // vanAni tarumizcitraiH phalapuSpopazobhimiH / jinasyArdhyamivotkSipya tasthustAni jagadguroH // 164 // vaneSu taravasteSu rejire pavanAitaiH / zAkhA karairmuhurnRtyaM tanvAnA iva saMmadAt // 165 // 4 "sacchAyAH "saphalAstuGgA' jananirvRtihetavaH / surAjAna ivAbhUdaMste humAH sukhazItalAH // 166 // puSpAmodasamAhUtaiH militairalinAM kulaiH / gAyanta iva guJjadbhirjinaM rejurvanadrumAH // 167 // 522 the / / 156|| una dhUpaghaToMke dhue~ se bhare hue AkAzako dekhakara AkAzameM calanevAle deva athavA vidyAdhara asamaya meM hI varSARtuke meghoMkI AzaMkA karane lage the || 157 // manda manda bAyuke bazase ur3A huA aura dizAoMko sugandhita karatA huA vaha dhUpa aisA suzobhita ho rahA thA mAno ucchvAsa lenese prakaTa huI pRthivI devIke mukhakI sugandhi hI ho // 158|| usa dhUpakI sugandhiko sa~ghakara saba ora phailI huI bhramaroMkI paktiyA~ dizArUpI striyoMke mukhapara phaile hue kezakI zobhA bar3hA rahe the || 159 || eka ora una dhUpaghaToMse sugandhi nikala rahI thI aura dUsarI ora devAMganAoMke mukhase sugandhita nizvAsa nikala rahA thA so vyAkula hue bhramara hI sUMgha rahe the // 160|| vahA~para meghoMkI garjanAko jItanevAle mRdaMgoM ke zabdoMse tathA par3atI huI puSpavRSTise sadA varSAkAla vidyamAna rahatA thA // 169 // dhUpaghaToMse kucha Age calakara mukhya galiyoMke bagala meM cAra-cAra vanakI vIthiyA~ thIM joki aisI jAna par3atI thIM mAno nandana Adi banoMkI zreNiyA~ hI bhagavAna ke darzana karaneke lie AyI hoM // 162 // ve cAroM bana azoka, saptaparNa, campaka aura Amake vRkSoMke the, una sabapara phUla khile hue the jisase ve aise jAna par3ate the mAno santoSase ha~sa hI rahe hoM // / 163 || phala aura phUloMse suzobhita aneka prakArake vRkSoMse ve vana aise jAna par3ate the mAno jagadguru jinendradevake lie ardha lekara hI khar3e hoM / / 164 // una vanoMmeM jo vRkSa the ve pavanase hilatI huI zAkhAoMse aise suzobhita ho rahe the mAno harSase hAtha hilA-hilAkara bAra-bAra nRtya hI kara rahe hoM / / 165 / / athavA ve vRkSa, uttama chAyAse sahita the, aneka phaloMse yukta the, tuMga arthAt U~ce the, manuSyoMke santoSake kAraNa the, sukha denevAle aura zItala the isalie kinhIM uttama rAjAoMke samAna jAna par3ate the kyoMki uttama rAjA bhI uttama chAyA arthAt Azrayase sahita hote haiM, aneka phaloMse yukta hote haiM, tuMga arthAt udArahRdaya hote haiM, manuSyoMke sukhake kAraNa hote haiM aura sukha denevAle tathA zAnta hote haiM / / 166 || phUloM kI sugandhise bulAye hue aura isIlie Akara ikaTThe hue tathA madhura guMjAra karate hue bhramaroMke samUhase ve vRkSa aise suzo 1. nirgacchan / 2. mAghrAyanti sma / 3. megha / 4. surAjapakSe kAntisahitAH / 5. puSpa phalasahitAH / 6. umnatAH, itarajanebhyo'dhikA ityarthaH / 7. drumapakSe sukhaH zItalaH zItaguNo yeSAM te sukhazItalAH / surAjapakSe sukhena zItalAH zItIbhUtA ityarthaH / Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 523 dvAviMzaM parva kacidviralamunmuktakusumAste mhiiruuhaaH| puSpopahAramAtenuriva masyA jgdguroH||16|| kacidviruvatAM dhvAnaralinA madamajumiH / madanaM tarjayantIva vanAnyAsan samantataH // 16 // puskokilakalavANairAhayantIva sevitum / jinendramamarAdhIzAn banAni vivabhustarAm // 10 // puSpareNubhirAkIrNA vanasyAdhastale mahI / suvarNarajasAstIgatalevAsImmanoharA // 17 // isyamUni vanAnyAsatiramyANi pAdapaiH / yatra puSpamayI vRSTirna paryAyamakSata // 72 // na rAtrina divA tatra tarubhirmAsvarairmRzam / taruzotyAdivAvibhyatsaMjahAra karAn raviH // 17 // antarvaNaM kacidvApyastrikoNacaturanikAH / snAtottIrNAmarastrINAM stanakuDakumapijarAH // 17 // puSkariNyaH kacicAsan kacica kRtakAdayaH / kacidamyANi hANi kacidAkrIDamaNDapAH // 175 // kacisprekSAgRhANyAsan "citrazAlAH kavacitkvacit / ekazAlA vizAlAcA mhaapraasaadpktyH||17|| kacicca mAdalo' bhUmirindragopaistatA kacit / sarAMsyatimanojJAni sarikhazca sasaikatAH // 17 // bhita ho rahe the mAno jinendradevakA guNagAna hI kara rahe hoM // 16 // kahIM-kahIM viralarUpase ve vRkSa Uparase phUla chor3a rahe the jinase aise mAlUma hote the mAno jagadguru bhagavAna ke lie bhaktipUrvaka phUloMkI bheMTa hI kara rahe hoM // 168 / / kahIM-kahIMpara madhura zabda karate hue bhramaroMke mada-manohara zabdoMse ye vana aise jAna par3ate the mAno cAroM orase kAmadevako tarjanA hI kara rahe hoM // 169 / / una vanoMmeM koyaloMke jo madhura zabda ho rahe the unase ve vana aise acche suzobhita ho rahe the mAno jinendra bhagavAnakI sevA karaneke lie indroMko hI bulA rahe ho // 170 / / una vanoMmeM vRkSoMke nIcekI pRthvI phUloMke parAgase DhakI huI thI jisase vaha aisI manohara jAna par3atI thI mAno usakA talamAga suvarNakI dhUlise hI Dhaka rahA ho // 171 / / isa prakAra ve vana vRkSoMse bahuta hI ramaNIya jAna par3ate the, vahA~para honevAlI phUloMkI varSA RtuoMke parivartanako kabhI nahIM dekhatI thI arthAt vahA~sadA hI saba RtuoMke phUla phUle rahate the||17|| una vanoMke vRkSa itane adhika prakAzamAna the ki unase vahA~ na to rAtakA hI vyavahAra hotA thA aura na dinakA ho / vahA~ sUryakI kiraNoMkA praveza nahIM ho pAtA thA jisase aisA jAna par3atA thA mAno vahA~ke vRkSoMkI zItalatAse Darakara hI sUryane apane kara arthAt kiraNoM (pajhameM hAthoM) kA saMkoca kara liyA ho // 173 / una vanoMke bhItara kahIMpara tikhUTI aura kahIMpara caukhUTI bAvar3iyA~ thIM tathA ve bAvar3iyA~ snAna kara bAhara nikalI huI devAMganAoMke stanoMpara lagI huI kesarake ghula jAnese polI-pIlI ho rahI thIM // 174 / una vanoM meM kahIM kamaloMse yukta choTe-choTe tAlAba the, kahIM kRtrima parvata bane hue the aura kahIM manohara mahala bane hue the aura kahIM para krIr3A-maNDapa bane hue the|75|| kahIM sundara vastuoMke dekhaneke ghara (ajAyaba. ghara) bane hue the, kahIM citrazAlAe~ banI huI thIM, aura kahIM eka khaNDakI tathA kahIM do tIna Adi khaNDoMkI bar3e-bar3e mahaloMkI paMktiyA~ banI huI thIM // 17 // kahIM harI-harI ghAsase yukta bhUmi thI, kahIM indragopa nAmake kIr3oMse vyApta pRthvI thI, kahIM atizaya manojJa tAlAba the aura kahIM uttama bAlU ke kinAroMse suzobhita nadiyA~ baha rahI thIM // 17 // 1. banatAm / 2. manoharaiH / 3. AcchAdita / 4. RtUnAM parikramavRttim / 5. vane / 6. bA samantAva trasyan / bhayapUrvikAM nivRtti kurvan vA / 7. vanamanye / 8. snAtvA nirgata / snAnottIrNA la., 0. / 9. dodhikA / 10. citropalakSita-1 11. haritAH / Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam hArimeduramudrikusumaM sani kAmadam / sukalazramivAsIttat sebhyaM vanacatuSTayam // 178 // apAstAtapasaMbandhaM vikasatpallavAJcitam / payodharaspRgAmAsi tatstrINAmuttarIyavat // 179 // zramAse vanamAzokaM zokApanudamaGginAm / rAgaM vamadivAtmIyamAraktaiH puSpapallavaH // 380 // parNAni sapta bibhrANaM vanaM sAptacchadaM vamA~ / saptasthAnAni vAmadarzayatpratiparva yat // 183 // campakaM vanamatrAmAt sumanobharabhUSaNam / vanaM dIpAGgavRkSANAM vibhuM maktu mivAgatAm // 182 // ""kazramAzravanaM reje kalakaNThIkalasvanaiH / stuvAnamiva bhaktyainamIzAnaM " puNyazAsanam // 183 // azokavana madhye'bhUdazokAnokaho mahAn / haimaM' 3 trimaMkhalaM pIThaM samuttuGgamadhiSThitaH // 184 // caturgopurasaMbaddhatrisAlapariveSTitaH / chatracAmarabhRGgArakalaza | yairupaskRtaH // 185 // jambUdvIpasthalImadhye bhAti jambU drumo yathA / tathA vanasthalImadhye sa babhau caityapAdapaH // 186 // 1 524 ve cAroM hI vana uttama striyoMke samAna sevana karane yogya the kyoMki ve vana bhI uttama striyoMke samAna hI manohara the, medura arthAt atizaya cikane the, unnidrakusuma arthAt phUle hue phUloMse sahita (pakSa meM Rtudharmase sahita ) the, sazrI arthAt zobhAse sahita the, aura kAmada arthAt icchita padArthoMke ( pakSa meM kAmake) denevAle the / / 178 // athavA ve vana striyoMke uttarIya (odanekI cUnarI ) bakhake samAna suzobhita ho rahe the kyoMki jisa prakAra striyoMkA uttarIya vastra AtapakI bAdhAko naSTa kara detA hai usI prakAra una vanAMne bhI AtapakI bAdhAko kara diyA thA, striyoMkA uttarIya vastra jisa prakAra uttama pallava arthAt aMcala se suzobhita hotA hai usI prakAra ve vana bhI pallava arthAt navIna komala pattoMse suzobhita ho rahe the aura striyoMkA uttarIya vastra jisa prakAra payodhara arthAt stanoMkA sparza karatA hai usI prakAra ve vana bhI U~ce honeke kAraNa payodhara arthAt meghoMkA sparza kara rahe the || 179 // una cAroM vanoM meM se pahalA azoka vana jo ki prANiyoMke zokako naSTa karanevAlA thA, lAla raMgake phUla aura navIna pattoMse aisA suzobhita ho rahA thA mAno apane anurAga (prema) kA hI vamana kara rahA ho || 180|| pratyeka gA~Tha para sAta-sAta pattoMko dhAraNa karanevAle saptacchada vRkSoMkA dUsarA vana bhI suzobhita ho rahA thA jo ki aisA jAna par3atA thA mAno vRkSoMke pratyeka parva para bhagavAn ke sajjAtitva sadgRhasthatva pAritrAjya Adi sAta parama sthAnoMko hI dikhA rahA ho || 181|| phUloMke bhArase suzobhita tIsarA campaka vRkSoMkA vana bhI suzobhita ho rahA thA aura vaha aisA jAna par3atA thA mAno bhagavAnako sevA karane ke lie dIpAMga jAti ke kalpavRkSoMkA vana hI AyA ho // 182 // tathA koyaloMke madhura zabdoMse manohara cauthA Ama ke vRkSoMkA vana bhI aisA suzobhita ho rahA thA mAno pavitra upadeza denevAle bhagavAnkI bhakti stuti hI kara rahA ho || 183 || azoka vanake madhya bhAgameM eka bar3A bhArI azokakA vRkSa thA jo ki suvarNakI banI huI tIna kaTanIdAra U~cI pIThikApara sthita thA // 184 // vaha vRkSa, jinameM cAra-cAra gopuradvAra bane hue haiM aise tIna koToMse ghirA huA thA tathA usake samIpameM hI chatra, camara, bhRGgAra aura kalaza Adi maMgaladravya rakhe hue the // 185 // jisa prakAra jambUdvIpakI madhyabhUmimeM jambU vRkSa suzobhita hotA hai| usI prakAra usa azokavanakI madhyabhUmimeM vaha azoka nAmaka caityavRkSa suzo 1. snigdham / 2. zobhAsahitam / 3. pakSe vastraparyantAJcitam / 4. megha, pakSe kuca / 5. saptacchadasaMbandhi | 6. sajjAtiH sadgRhasthatvaM pArivrAjyaM surendratA / sAmrAjyaM paramArhatyaM nirvANaM ceti paJcadhA // ' iti sapta paramasthAnAni / 7. iva / 8 pratipranthi / 9. bhajanAya / 10. manoharam / 11. prabhum / 12. pavitrAjJam / 13. sauvarNam / Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAviMzaM parva zAkhApranyAsavizvAzaH' sa reje'zokapAdapaH / azokamayamevedaM jagatkartumivodyataH // 187 // surabhIkRtavizvAzaiH kusumaiH sthagitAmbaraH / 'siddhAdhvAnamivArundhan reje'sau caityapAdapaH // 188 // gAruDopalanirmANaH patraizcitraizcito'mitaH / padmarAgamayaiH puSpastavakaiH parito vRtaH // 189 // hiraNmayamahodaprazAkho vajrendrabudhnakaH / kalAlikulajhaGkAraistarjayamiva manmatham // 190 // surAsuranarendrAntarakSe mAlAnavigrahaH" / svaprabhApariveSeNa yotitAkhiladiGmukhaH // 191 // "raNadAlambivaSTAbhirbadhirIkRta vizvabhUH / bhUrbhuvaH svarjayaM bhartuH pratoSAdiva ghoSayan // 192 // dhvajAMzukaparAmRSTani ghaghanapaddhatiH / jagajjanAGgasaMlagnamArgaH parimRjamiva // 193 // mUrdhnA chatratrayaM vibhranmuktAlambanabhUSitam / vibhostribhuvanezvayaM vinA vAveva darzayan // 594 // bhrejire " budhnabhAge'sya pratimA dikcatuSTaye / jinezvarANAmindrAdyaiH samavAptAbhiSecanAH // 195 // gandhadhUpadIpAyaiH phalairapi sahAkSataiH / tatra nisyArcanaM devA jinArthAnAM vitenire // 196 // .. 3 525 bhita ho rahA thA / / 186 || jisane apanI zAkhAoMke agrabhAgase samasta dizAoMko vyApta kara rakhA hai aisA vaha azoka vRkSa aisA zobhAyamAna ho rahA thA mAno samasta saMsArako azokamaya arthAt zokarahita karaneke lie hI udyata huA ho || 187|| samasta dizAoMko sugandhita karanevAle phUloMse jisane AkAzako vyApta kara liyA hai aisA vaha caityavRkSa aisA suzobhita ho rahA thA mAno siddha- vidyAdharoMke mArgako hI roka rahA ho || 188|| vaha vRkSa nIlamaNiyoM ke bane hue aneka prakArake pattoMse vyApta ho rahA thA aura padmarAga maNiyoMke bane hue phUloMke gucchoMse ghirA huA thA // 189 // suvarNakI banI huI usakI bahuta U~cI-U~cI zAkhAe~ thIM, usakA dedIpyamAna bhAga vajrakA banA huA thA tathA usapara baiThe hue bhramaroMke samUha jo manohara jhaMkAra kara rahe the unase vaha aisA jAna par3atA thA mAno kAmadevako tarjanA hI kara rahA ho || 190 // vaha caityavRkSa sura, asura aura narendra Adike manarUpI hAthiyoMke bA~dhaneke lie khaMbheke samAna thA tathA usane apane prabhAmaNDalase samasta dizAoMko prakAzita kara rakhA thA / / 191 / / usapara jo zabda karate hue ghaMTe laTaka rahe the unase usane samasta dizAe~ bahirI kara dI thIM aura unase vaha aisA jAna par3atA thA ki bhagavAnne adholoka, madhyaloka aura svargaloka meM jo vijaya prApta kI hai santoSase mAno vaha usakI ghoSaNA hI kara rahA ho || 192 | | vaha vRkSa Upara lagI huI dhvajAoMke vastroMse poMcha-poMchakara AkAzako megharahita kara rahA thA aura unase aisA jAna par3atA thA mAno saMsArI jIvoMkI dehameM lage hue pApoMko hI poMcha rahA ho || 193 / / vaha vRkSa motiyoMkI jhAlarase suzobhita tIna chatroMko apane sirapara dhAraNa kara rahA thA aura unase aisA jAna par3atA thA mAno bhagavAnke tInoM lokoMke aizvaryako binA vacanoMke hI dikhalA rahA ho || 194 || usa caityavRkSa ke mUlabhAgameM cAroM dizAoM meM jinendradevakI cAra pratimAe~ thIM jinakA indra svayaM abhiSeka karate the || 195 || deva loga vahA~para virAjamAna una jinapratibhAoMkI gandha, puSpoMkI mAlA, 1. nikhiladi / 2. devapathaM meghapathamityarthaH / " pizAco guhyako siddho bhUto'mI devayonayaH / " 3. marakataratna / 4. dIptamUlaH / 5. manaindriyagajabandhanastambhamUrtiH / 8. bhUlokanAgalokasvargalokajayam / 9. saMmAjita / 10. meghamArgaH / 13. jinapratimAnAm / 6. dhvanat / 7. nikhilabhUmiH / 11. sammArjayan / 12. mUlapradeze / Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 AdipurANam kSIrododakadhItAjIramalAstA hiraNmayIH / praNipatyAItAmAH 'prAnacu surAsurAH // 19 // stuvanti stutimiH kecidarthyAmiH praNamanti ca / smRsvAvadhArya gApanti kecirasma sursttmaaH||19|| pathAzokastathAnye'pi vizeyAzcaityabhUruhAH / vane khe sve sajAtIyA jinavimbekhabudhnakAH // 195 // bhazokaH saptaparNazca campakazcUta eva ca / catvAro'mI vanecvAsana protujhAzcaityapAdapAH // 20 // caisyAdhiSThitabudhnasvAdUDhata cAmarUDayaH / zAkhino'mI vibhAnti sma surendraH prAsapUjanAH // 20 // phalairalaMkRtA dIprAH 'svapAdAkrAntabhUtakAH / pArthivAH satyamevaite pArthivA patrasaMbhRtAH // 202 // pramyajitAnurAgAH svaiH pallavaiH kusumokaraH / prasAdaM darzayanto'ntarvibhuM bhejurime drumAH // 20 // tarUNAmeva"tAvaracedIrako vimavodayaH / kimasti vAcyamIzasya vibhave'nIzAtmanaH // 20 // dhUpa, dIpa, phala aura akSata Adise nirantara pUjA kiyA karate the // 196 // kSIrasAgarake jalase jinake aMgoMkA prakSAlana huA hai aura jo atizaya nirmala haiM aisI suvarNamayo arahaMtakI una pratimAoMko namaskAra kara manuSya, sura aura asura sabhI unakI pUjA karate the // 197 / / kitane hI uttama deva arthase bharI huI stutiyoMse una pratimAoMkI stuti karate the, kitane hI unheM namaskAra karate the aura kitane hI unake guNoMkA smaraNa kara tathA cintavana kara gAna karate the // 198 / / jisa prakAra azokavanameM azoka nAmakA caityavRkSa hai usI prakAra anya tIna vanoM meM bhI apanI-apanI jAtikA eka-eka caityavRkSa thA aura una sabhIke mUlabhAga jinendra bhagavAnako pratimAoMse dedIpyamAna the // 199 // isa prakAra Upara kahe hue cAroM vanoMmeM kramase azoka, saptaparNa, campaka aura Amra nAmake cAra bahuta hI U~ce caityavRkSa the // 20 // mUlabhAgameM jinendra bhagavAna kI pratimA virAjamAna honese jo 'caityavRkSa' isa sArthaka nAmako dhAraNa kara rahe haiM aura indra jinakI pUjA kiyA karate haiM aise ve caityavRkSa bahuta hI adhika suzobhita ho rahe the / / 201 / / pArthiva arthAt pRthivIse utpanna hue ve vRkSa sacamuca hI pArthiva arthAt pRthivIke svAmI-rAjAke samAna jAna par3ate the kyoMki jisa prakAra rAjA aneka phaloMse alaMkRta hote haiM usI prakAra ve vRkSa bhI aneka phaloMse alaMkRta the, rAjA jisa prakAra tejasvI hote haiM usI prakAra ve vRkSa bhI tejasvI (dedIpyamAna) the, rAjA jisa prakAra apane pAda arthAt pairoMse samasta pRthivIko AkrAnta kiyA karate haiM (samasta pRthivImeM apanA yAtAyAta rakhate haiM ) usI prakAra ve vRkSa bhI apane pAda arthAt jar3a bhAgase samasta pRthivIko AkrAnta kara rahe the (samasta pRthivImeM unakI jar3eM phailI huI thIM) aura rAjA jisa prakAra patra arthAt savAriyoMse bharapUra rahate haiM usI prakAra ve vRkSa bhI patra arthAt pattoMse bharapUra the / / 202 / / ve vRkSa apane pallava arthAt lAla-lAla nayI koMpaloMse aise jAna par3ate the mAno antaraMgakA anurAga (prema) hI prakaTa kara rahe hoM aura phUloMke samUhase aise suzobhita ho ho rahe the mAno halayakI prasannatA hI dikhalA rahe hoM-isa prakAra ve vRkSa bhagavAnakI sevA kara rahe the // 203 / / jaba ki una vRkSoMkA hI aisA bar3A bhArI mAhAtmya thA taba upamArahita bhagavAn vRSabhadevake kevalajJAnarUpI vibhavake viSayameM kahanA hI kyA hai-vaha to sarvathA 1. arcayanti sma / 2. arthAdanapetAbhiH / 3. -vadhAya 80 / 4. caityavRkSanAmaprasiddhayaH / 5. pakSe iSTaphalaiH / 6. svapAdarAkrAntaM bhUtala yeste, pakSe svapAdeSvAkrAnta bhUtalaM yeSAM te / 7. pRthivyA IzAH pArthivAH pRthvImayA vA / 8. pRthivyAM bhavAH pArthivAH, vRkSA ityarthaH / 9. pakSe vAhanasaMbhRtAH / 'patraM vAhanaparvayoH' ityabhidhAnAt / 10. tAvAzce da0, la0, a0, sa0 / Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAviMzaM parva 527 tato vanAnAM paryante babhUva vanavedikA / canumirgApurasturAdUgaganAGgaNA // 20 // kAcIyaSTiryanasyava sA babhau vanavedikA / cAmIkaramaya rasnaiH khacitAGgI samantataH // 206 // sA bamau kedikodaprA sacaryA' samayA vanam / bhamyadhIriva saMzritya sacaryA samayAvanam // 207 // suguptAGgo satIyAsau rucirA sUtrapA vanam / parIyAya zrutaM jainaM saddhIrvA sUtrapAvanam // 20 // ghaNTAjAlAni lambAni muktAlambanakAni ca / puSpasajazca saMrejaramuSyAM gopuraM prati // 209 // rAjatAni vabhustasyA gopurANyaSTamaGgalaiH / saMgItAtodhanRttazca rasnAmaraNatoraNaH // 21 // tataH paramalaM cakrurvividhA dhajapaktayaH / mahIM vothyantarAlasthA hemastambhApralambitAH // 211 // susthAste maNipITheSu dhvajastammAH sphuraducaH / virejurjagatAM mAnyAH surAjAna ivonnatAH // 212 // anupama hI thA // 204 // una vanoMke anta meM cAroM ora eka-eka vanavedI thI jo ki U~ce-U~ce cAra gopura-dvAroMse AkAzarUpI A~ganako roka rahI thI // 205 / / vaha suvarNamayI vanavedikA saba orase ratnoMse jar3I huI thI jisase aisI jAna par3atI thI mAno usa vanakI karadhanI hI ho / 206 / / athavA vaha vanavedikA bhavya jIvoMkI buddhike samAna suzobhita ho rahI thI kyoMki jisa prakAra bhavya jIvoMkI buddhi udagra arthAt utkRSTa hotI hai usI prakAra vaha vanavedikA bhI udagra arthAt bahuta U~cI thI, bhavya jIvoMkI buddhi jisa prakAra sacaryA arthAt uttama cAritrase sahita hotI hai usI prakAra vaha vanavedikA bhI sacaryA arthAt rakSAse sahita thI aura bhavya jIvoMkI buddhi jisa prakAra samayAvanaM (samaya+avanaM saMzritya) arthAt AgamarakSAkA Azraya kara pravRtta rahatI hai usI prakAra vaha vanavedikA bhI samayA vanaM (vanaM samayA saMzritya ) arthAt vanake samIpa bhAgakA Azraya kara pravRtta ho rahI thI / / 207 // athavA vaha vanavedikA suguptAMgI arthAt surakSita thI, satI arthAt samIcIna thI, rucirA arthAt dedIpyamAna thI, sUtrapA arthAt sUtra (DorA) kI rakSA karanevAlI thI-sUtake nApameM banI huI thI-kahIM U~cI-nIcI nahIM thI, aura vanako cAroM orase ghere hue thI isalie kisI satpuruSakI buddhike samAna jAna par3atI thI kyoMki satpuruSakI buddhi bhI suguptAMgI arthAt surakSita hotI hai-pApAcAroMse apane zarIrako surakSita rakhatI hai, satI arthAn zaMkA Adi doSoMse rahita hotI hai, rucirA arthAt zraddhAguNa pradAna karanevAlI hotI hai, sUtrapA arthAt AgamakI rakSA karanevAlI hotI hai aura satrapAvanaM arthAta satroMse pavitra jainazAstrako ghere rahatI hai-unhIMke anakala pravRtti karatI hai / 208 / / usa vedikAke pratyeka gopura-dvArameM ghaNTAoMke samUha laTaka rahe the, motiyoMkI jhAlara tathA phUloMkI mAlAe~ suzobhita ho rahI thIM / / 20 / / usa vedikAke cA~dIke bane hue cAroM gopura-dvAra aSTamaMgaladravya, saMgIta, bAjoMkA bajanA, nRtya tathA ralamaya AbharaNoMse yukta toraNoMse bahuta hI suzobhita ho rahe the / / 210 // una vedikAoMse Age suvarNamaya khambhoMke agrabhAgapara lagI huI aneka prakArakI dhvajAoMkI paMktiyA~ mahAvIthIke madhyakI bhUmiko alaMkRta kara rahI thIM ||21shaa ve dhvajAoMke khambhe maNimayI pIThikAoMpara sthira the, dedIpyamAna kAntise yukta the, jagatmAnya the aura atizaya U~ce the isalie kinhIM uttama rAjAoMke samAna suzobhita ho rahe the kyoMki uttama rAjA bhI maNimaya AsanoMpara sthita hote haiM-baiThate 1. savaprA / 2. vanasya smiipm| 'hAdhiksamayA' ityAdi sUtreNa dvitIyA / sacaryA scaaritraa| samayAvanaM sivAntarakSaNas / 'samayA zapathAcArakAlasiddhAntasaMvidaH / ' ityabhidhAnAt / 3. surkssitaanggii| 4. sUtra rakSanti / sUtrapAtasya ApAtatvAt, nimnonnatatvAdidoSarahita ityarthaH, pakSe sUtramAgarma pAlayanti, AgamapratipAditacAritraM pAlayantItyarthaH / 5. parivane / 6. sUtreNa pavitrIkaraNakSamam / 7. mauktikadAmAni / 8. rajatamayAni / Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 AdipurANam aSTAzItyaGgulAnyeSAM rundratvaM parikIrtitam / paJcaviMzatikodaNDAnyamISAmantaraM viduH // 213 // siddhArthacaitya vRkSAzca prAkAravanavedikAH / stUpAH satoraNA mAnastambhAH stambhAztra ketavAH // 214 // proktAstIrthakRdutsedhAdurasedhena dviSaDguNAH / dayAnurUpamateSAM rIndrayamAhurmanISiNaH // 215 // vanAnAM svagRhANAM ca parvatanAM tathaiva ca / bhavedunnatirapatra varNitAgamakovidaH // 216 // bhaveyugirayo rundrAH svotsedhAdRSTayaMguNam / stUpAnAM rIndrayamucchAyAt sAtireka vido viduH // 217 // uzanti vedikAdInAM svotsedhasya caturthakam / pArthavaM paramajJAnamahAkupArapAragAH // 218 // sragvastrasahasAnAja haMsavIna mRgazinAm / vRSabhabhendracakrANAM dhvajAH syurdazabhaMdakAH // 219 // aSTottarazataM jJeyAH pratyekaM pAliketanAH / ekaikasyAM dizi proccAstaraGgAstoyadheriva 220 // pavanAndolitasteSAM ketUnAmaMzukoskaraH / cyAuhaparivAbhAsIda jinejyAyai narAmarAn // 22 // sragdhvajeSu najo divyAH saumanasyo lalambire / bhanyAnAM saumnsthaay"klpivaastridivaadhipH||222|| zlakSNAMzukadhvajA raMjuH pavanAndolitosthitAH / vyomAmbudherivodbhUtAstaraGgAstuGgamUrtayaH // 223 // barhidhvajeSu barhAliM lIlayorikSapya bahiNaH / rejurgrastAMzukAH sarpabuddhadhava grastakRttayaH // 224 // haiM, dedIpyAmAna kAntise yukta hote haiM, jagatmAnya hote haiM-saMsArake loga unakA satkAra karate haiM aura atizaya unnata arthAt udArahRdaya hote haiM / / 212 / / una khambhoMkI caur3AI aTThAsI aMgula kahI gayI hai aura unakA antara pacIsa-pacIsa dhanuSa pramANa jAnanA cAhie // 213 / / siddhArthavRkSa, caityavRkSa, koTa, vanavedikA, stUpa, toraNasahita mAnastambha aura dhvajAoMke khambhe ye saba tIrthaMkaroMke zarIrakI U~cAIse bAraha gune U~ce hote haiM aura vidvAnoMne inakI caur3AI Adi inakI lambAIke anurUpa batalAyI hai / / 214-215 / / isI prakAra Agamake jAnanevAle vidvAnoMne vana, vanake makAna aura parvatoMkI bhI yahI U~cAI batalAyI hai arthAt ye saba bhI tIrthaMkarake zarIrase bAraha gune U~ce hote haiM // 216 / / parvata apanI U~cAIse ATha gune caur3e hote haiM aura stUpoMkA vyAsa vidvAnoMne apanI U~cAIse kucha adhika batalAyA hai // 217 // pramajJAnarUpI samudra ke pAragAmI gaNadhara devoMne vanavediyoMkI caur3AI vanako U~cAIse cauthAI batalAyI hai / / 218|| dhvajAoMmeM mAlA, vastra, mayUra, kamala, haMsa, garur3a, siMha, baila, hAthI aura cakrake cihna the isalie unake dasa bheda ho gaye the // 219 // eka-eka dizAmeM eka-eka prakArakI dhvajAe~ eka sau ATha eka sau ATha thIM, ve dhvajAe~ bahuta hI U~cI thI aura samudrakI laharoMke. samAna jAna par3atI thIM / 220 // vAyuse hilatA huA una dhvajAoMke vastroMkA samudAya aisA. suzobhita ho rahA thA mAno jinendra bhagavAnakI pUjA karaneke lie manuSya aura devoMko bulAnA hI cAhatA ho // 221 // mAlAoMke cihnavAlI dhvajAoMpara phUloMkI banI huI divyamAlAe~ laTaka rahI thIM aura ve aisI jAna par3atI thIM mAno bhavya-jIvoMkA saumanasya arthAt sarala pariNAma dikhalAneke lie hI indroMne unheM banAyA ho / / 222 // vastroMke cihnavAlI dhvajAe~ mahIna aura sapheda vastroMkI banI huI thI tathA ve vAyuse hila-hilakara ur3a rahI thIM jisase aisI suzobhita ho rahI thIM mAno AkAzarUpI samudrakI uThatI huI bar3I U~cI lahareM hI hoM / / 22 / / mayUroMke cihnavAlI dhvajAoMmeM jo mayUra bane hue the ve lIlApUrvaka apanI pU~cha phailAye hue the aura sA~pakI buddhise vastroMko nigala rahe the jisase aise suzobhita ho rahe the mAno 1. siddhArthavRkSA: vakSyante caityavRkSA uktAH / 2. ketusaMbandhinaH / 3. dvAdazaguNA ityarthaH / 4.-munchitesiM sAtirekaM 60, a0| 5. sAdhikam / 6. samyagjJAninaH / 7. pRthutvam / 8. mayUra / 9. grudd'| 10. zreNidhvajAH / 11. vyAhvAnamicchuH / 12. babhau / 13. sumanobhiH kusumaiH kRtaaH| 14. sumanaskRtAya / 15. picchasamUham / 16. prastanirmokAH / Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAviMzaM parva padmadhvajeSu padmAni sahasradalasaMstaraiH mamaHsarasi phullAni sarojAnIva rejire // 225 // adhaH pratimayo tAni saMkrAntAni mahItale / bhramarAn mohayanti sma padmabuddha yAnupAtinaH // 226 // teSAM tadAtanI zobhA dRSTvA nAnyatra bhAvinIm / kanAnyutsRjya kArasnyena kakSmosteSu padaM dadhe // 227 // haMsadhvajeSva muhaMsAzcamcA prasitavAsasaH / nijAM prastArayanto vA damyalezyAM tadAtmanA // 228 // garutmadhvajadaNDAgrANyadhyAsInA vinAyakAH rejuH svaH pakSavibhepailiDpayiSavo nu kham / / 229 // babhurnIlamaNikSmAsthA garuDAH"pratimAgatAH / samAkrapTumivAhIndrAn pravizanto rasAtalam // 230 // mRgendra ketanAgreSu mRgendrAH kramaditsabA / kRtayanA virejuste jetuM vA surasAmajAn // 23 // sthUlamuktAphalAnyeSAM mukhakamboni rajire / gajendrakumbhasaMbhedAt sacitAni yazAMsi vA // 232 // "ukSAH zRGgAprasaMsaktalambamAnadhvajAMzukAH / rejurvipkssjitye|"sNlgdhjyketnaaH // 233 // utpuSkaraiH karairUna vajA rejurgajAdhipAH / girIndrA iba kUTAgranipatatpUthunirAH // 234 // .. sA~pakI kA~calI hI nigala rahe hoM / / 221|| kamaloMke cihnavAlI dhvajAomeM jo kamala bane hue the ve apane eka hajAra daloMke vistArase aise zobhAyamAna ho rahe the mAno AkAzarUpI sarovarameM kamala hI phala-rahe hoN||225|| ratnamayI pRthvIpara una dhvajAoMmeM bane hue kamaloMke jo prativimba par3a rahe the ve kamala samajhakara unapara par3ate hue bhramaroMko bhrama utpanna karate the / 226 / / una kamaloMkI dUsarI jagaha nahIM pAyI jAnevAlI usa samayakI zobhA dekhakara lakSmIne anya samasta kamaloMko chor3a diyA thA aura unhImeM apane rahanekA sthAna banAyA thaa| bhAvArtha-ve kamala bahuta hI sundara the isalie aise jAna par3ate the mAno lakSmI anya saba kamaloMko chor3akara unhIM meM rahane lagI ho||227|| haMsoMkI cilavAlI dhvajAoMmeM jo haMsoMke cihna bane hue the ve apane coMcase vastrako prasa rahe the aura aise zobhAyamAna ho rahe the mAno usake bahAne apanI dravyalezyAkA hI prasAra kara rahe hoM / / 228 / / jina dhvajAoMmeM garur3oMke cihna bane hue the unake daNDoMke agrabhAgapara baiThe hue garur3a apane paMkhoMke vikSepase aise suzobhita ho rahe the mAno AkAzako hI ullaMghana karanA cAhate hoM / / 229 / / nIlamaNimayI pRthvImeM sana garUr3oMke jo pratibimba par3a rahe the unase ve aise zobhAyamAna ho rahe the mAno nAgendroMko khIcane lie pAtAlalokameM hI praveza kara rahe hoM / / 230 // siMhoMke cihavAlI dhvajAoMke agrabhAgapara jo siMha bane hue the ve chalAMga bharanekI icchAse aise suzobhita ho rahe the mAno devoMke hAthiyoMko jItane ke lie hI prabala kara rahe haiM / / 231 // una siMhoMke mukhopara jo bar3ebar3e motI laTaka rahe the ve aise jAna par3ate themAno bar3e-bar3e hAthiyoMke mastaka vidAraNa karanese ikaTThe hue yaza hI laTaka rahe-horiztA bailoMko cihavAlI dhvajAoMmeM, jinake sIMgoMke agrabhAgameM dhvajAoMke vastra laTaka rahe haiM aise baila bane hue the aura ve aise zobhAyamAna ho rahe the mAno zatruoMko jIta lenese unheM vijayapatAkA hI prApta huI ho // 23 / / hAthIko cihnavAlI dhvajAoMpara jo hAthI bane hue the ve apanI U~cI uThI huI sUr3oMse patAkAe~ dhAraNa kara rahe the aura unase aise suzobhita ho rahe the mAno jinake zikharake agrabhAgase bar3e-bar3e nijharane par3e rahe haiM. aise bar3e parvata hI hoM / / 234 // aura cakroMke cihavAlI dhvajAoMmeM jo cakra bane 1. samUhaH / 2. prativimbena / 3. anugcchtH| 4. padmadhvajAnAm / 5. satkAlabhavAm / 6.babhuH / 7. trottyaa| 8. prasArayanto l0| 9. vInAM nAyakAH garuDA ityarthaH / 1..iv| 11. prativimbenAgatAH / 12. pAdavikSepecchayA / 13. iva / 14. SAH 10, a0, la., da0, i0 / 15. jayena / 16. vRt| Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam cakradhvajAH sahasrAraizcakrairutsarpadaMzubhiH / babhurbhAnumatA sArddhaM spardhA kartumivodyatAH // 235 // namaH parimsRjanto vA zliSyanto vA digaGganAH / bhuvamAsphAlayanto vA sphUrjanti sma mhaadhvjaaH|| 236 // ityamI ketavo mohanirjayopArjitA babhuH / vimostribhuvanezi tvaM zaMsanto'nanyagocaram // 237 // dizyekasyAM dhvajAH sarvaM sahasraM syAdazItiyuk / catasRSvatha 'te dikSu zUnya dvitrikasAgarAH // 238 // tato'nantaramevAntarbhAge sAlo mahAnabhUt / zrImAnarjuna nirmANo dvitIyo'pyadvitIyakaH // 239 // pUrvavadgopurANyasya rAjatAni rarAjire / hAsakakSmIrbhuvo nUnaM puJjIbhUtA tadAtmanA // 240 // teSvAbhara NavinyastatoraNeSu parA zrutiH / tene nidhimirudbhUtaiH kuberezvaryahAsinI // 241 // zeSo vidhirazeSo'pi sAlenAyena varNitaH / paunaruvasya mayA zrAvastatprapaJco nidarzitaH // 242 // atrApi pUrvavadveyaM dvitayaM nAkhyazAlayoH / tadvadbhUpa ghaTIdvandvaM mahAvIthyubhayAntayoH // 243 // tato vIthyantareSvasyAM kakSyA yAM kalpabhUruhAm / nAnAratnaprabhotsapairvanamAsIt prabhAsvaram // 244 // kalpadrumAH samuttuGgAH sacchAyAH phalazAlinaH / nAnAsragvastrabhUSAcyA rAjAyante sma saMpadA // 245 // 530 hue the unameM hajAra-hajAra AriyA~ thIM tathA unakI kiraNeM UparakI ora uTha rahI thIM, una cakroMse ve dhvajAe~ aisI suzobhita ho rahI thIM, mAno sUryake sAtha sparddhA karane ke lie hI taiyAra huI hoM ||235|| isa prakAra ve mahAdhvajAe~ aisI phaharA rahI thIM mAno AkAzako sApha kara rahI hoM, athavA dizArUpI striyoMko AliMgana hI kara rahI hoM athavA pRthivIkA AsphAlana hI kara rahI hoM ||236 || isa prakAra mohanIya karmako jIta lenese prApta huI ve dhvajAe~ anya dUsarI jagaha nahIM pAye jAnevAle bhagavAn ke tInoM lokoMke svAmitvako prakaTa karatI huI bahuta hI suzobhita ho rahI thIM // 237 // eka-eka dizA meM ve saba dhvajAe~ eka hajAra assI thIM aura cAroM dizAoMmeM cAra hajAra tIna sau bIsa thIM // 238 // una dhvajAoMke anantara hI bhItara ke bhAgameM cA~dIkA banA huA eka bar3A bhArI koTa thA, jo ki bahuta hI suzobhita thA aura advitIya anupama honepara bhI dvitIya thA arthAt dUsarA koTa thA || 239|| pahale koTa ke samAna isake bhI cA~dIke bane hue cAra gopura-dvAra the aura ve aise suzobhita ho rahe the mAno ve gopura-dvAroMke bahAnese ikaTThI huI pRthivIrUpI devIke hAsyakI zobhA hI hoM || 240|| jinameM aneka AbharaNasahita toraNa lage hue haiM aise una gopura-dvAroMmeM jo nidhiyA~ rakhI huI thIM ve kubera ke aizvaryakI bhI ha~sI ur3AnevAlI bar3I bhArI kAntiko phailA rahI thIM || 241|| usa koTakI aura saba vidhi pahale koTake varNanake sAtha hI kahI jA cukI hai, punarukti doSake kAraNa yahA~ phirase usakA vistArake sAtha varNana nahIM kiyA jA rahA hai || 242|| pahale ke samAna yahA~ bhI pratyeka mahAvIthIke donoM ora do nATyazAlAe~ thIM aura do dhUpaghaTa rakhe hue the // 243 // isa kakSAmeM vizeSatA itanI hai ki dhUpaghaToMke bAda galiyoMke bIca ke antarAla meM kalpavRkSoMkA vana thA, jo ki aneka prakAra ke ratnoMkI kAntike phailanese dedIpyamAna ho rahA thA // 244 // | usa vanake ve kalpavRkSa bahuta hI U~ce the, uttama chAyAvAle the, phaloMse suzobhita the aura aneka prakArakI mAlA, vastra tathA AbhUSaNoMse sahita the isalie apanI zobhAse rAjAoMke samAna jAna par3ate 1. sUryeNa / 2. dhvajAH / 3. viMzatyuttaratrizatAdhikacatuH sahasrANi / 4. AbharaNAnAM vinyastaM vinyAso yeSAM toraNAnAM tAni AbharaNa vinyastatoraNAni yeSAM gopurANAM tAni tathoktAni teSu / 5. nAtra pa0, 80, la0 / 6. koSThe / Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAviMzaparva 531 devodakkuravo nUnamAgatAH savituM jinam / dazaprabhedaiH sauH kalpatarumiH zreNi sAskRtaiH // 26 // . phalAnyAmaraNAnyeSAmaMzukAni ca pallavAH / bajaH zAkhApralambinyo mahAprArohayaSTayaH // 24 // teSAmadhAsthalacchAyAmadhyAsInAH suroragAH / svAvAseSu tiM hitvA ciraM tatraiva remire // 24 // jyotiSkA jyotiraGgeSu dIpAlgeSu ca kalpanAH / bhAvanendrAH nagaGgeSu yathAyogyAM tiM dadhuH // 249 // nagvi sAbharaNaM mAsvadaMzuka pallavAparam / jvalahIpaM vanaM kAntaM vadhUvaramivArucat / / 250 // "antarvarNamayAbhUvaziha siddhArthapAdapAH / siddhArthAdhiSThitAdhIDabudhnA adhnA ivodracaH // 251 // caityada meSu pUrvokkA varNanAtrApi yojyatAm / kiM tu kalpadrumA aite saMkalpitaphalapradAH // 252 // the kyoMki rAjA bhI bahuta U~ce arthAt atizaya zreSTha athavA udAra hote haiM, uttama chAyA arthAt kAntise yukta hote haiM, aneka prakArakI vastuoMkI prAptirUpI phaloMse suzobhita hote haiM aura taraha-tarahakI mAlA, vastra tathA AbhUSaNoMse yukta hote haiM // 245 / / una kalpavRkSoMko dekhakara aisA mAlUma hotA thA mAno apane dasa prakArake kalpavRkSoMkI paktiyoMse yukta hue devakuru aura uttarakuru hI bhagavAnkI sevA karaneke lie Aye hoM // 246 / / una kalpavRkSoMke phala AbhUSaNoMke samAna jAna par3ate the, navIna komala patte vanoMke samAna mAlUma hote the aura zAkhAoMke agrabhAgapara laTakatI huI mAlAe~ bar3I-bar3I jaTAoMke samAna suzobhita ho rahI thIM // 247 // una vRkSoMke nIce chAyAtalameM baiThe hue deva aura dharaNendra apane-apane bhavanoMmeM prema chor3akara vahIMpara cirakAla taka krIr3A karate rahate the||248|| jyotiSkadeva jyotiraGga jAtike kalpavRkSoMmeM, kalpavAsI deva dIpAMga jAtike kalpavRkSoMmeM ora bhavanavAsiyoMke indra mAlAMga jAtike kalpavRkSoMmeM yathAyogya prIti dhAraNa karate the| bhAvArtha-jisa devako jo vRkSa acchA lagatA thA ve usIke nIce krIr3A karate the // 249 // vaha kalpavRkSoMkA vana vadhUvarake samAna suzobhita ho rahA thA kyoMki jisa prakAra vadhUvara mAlAoMse sahita hote haiM usI prakAra vaha vana bhI mAlAoMse sahita thA, vadhUvara jisa prakAra AbhUSaNoMse yukta hote haiM usI prakAra vaha vana bhI AbhUSaNoMse yukta thA, jisa prakAra vadhUvara sundara vastra pahine rahate haiM usI prakAra usa vanameM sundara vasa TaiMge hue the, jisa prakAra vara-vadhUke adhara (oTha) pallavake samAna lAla hote haiM usI prakAra usa vanake pallava (naye patte) lAla the| vara-vadhUke Asa-pAsa jisa prakAra dIpaka jalA karate haiM usI prakAra usa vanameM bhI dIpaka jala rahe the aura vara-vadhU jisa prakAra atizaya sundara hote haiM usI prakAra vaha vana bhI atizaya sundara thaa| bhAvArtha-usa vanameM kahIM mAlAMga jAtike vRkSoMpara mAlAe~ laTaka rahI thIM, kahIM bhUSaNAMga jAtike vRkSoMpara bhUSaNa laTaka rahe the, kahIM vastrAMga jAtike vRkSoMpara sundara-sundara vastra Ta~ge hue the, kahIM una vRkSoMmeM naye-naye, lAlalAla patte laga rahe the, aura kahIM dIpAMga jAtike vRkSoMpara aneka dIpaka jala rahe the // 250 // una kalpavRkSoMke madhyabhAgameM siddhArtha vRkSa the, siddha bhagavAnkI pratimAoMse adhiSThita honeke kAraNa una vRkSoMke mUla bhAga bahuta hI dedIpyamAna ho rahe the aura una sabase ve vRkSa sUrya ke samAna prakAzamAna ho rahe the / / 251 / / pahale caityavRkSoMmeM jisa zobhAkA varNana kiyA gayA hai vaha saba ina siddhArthavRkSoMmeM bhI lagA lenA cAhie kintu vizeSatA itanI hI hai 1. paGktIkRta: 2. pallavAni A samantAt dharatIti, pakSe pallavamivAdharaM yasya tat / 3. jvaladonAGgam / 4. vadhUzca varazca vadhUvaram / 5. vanamadhye / 6. adhikadIpra / 7. aadityaaH| . Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 AdipurANam kacid pApyaH kaviyaH kazcit saikatramaNDalam / kavacitsamAgRhAdImi babhuratra banAntare // 25 // banavopomimAmantarvo'sau banavedikA / kaladhautamayI tujacaturgopurasaMgatA // 25 // tatra toraNamA tyasaMpadaH pUrvavarNitAH / gopurANi ca pUrvokamAnonmAnAnyamutra va // 255 // pratolI tAmathollabhya parataH parivINyabhUt / prAsAdapaksivividhA nirmitA surazilpimiH // 25 // hiraNmayamahAstammA vanAdhihAnavadhanAH / candrakAntabhilAkAtamittayo rasnacitritAH // 257 // .. sahA dvitakAH kecit kavi tricatustakAH / candrazAlAyujaH kecid balamicchandazominaH // 25 // prAsAdAste sma rAjante svaprabhAmagnamUrtayaH / namolihAnAH kUTAnajyotsnayeva vinirmitAH // 259 // kUTAgArasamAgehaprekSAzAlAH kacid vibhuH / sazayyAH "sAsanAstujasopAnAH shvetitaambraaH"||20|| teSu devAH sagandharvAH sidA vidyAdharAH sadA / panagAH kinnaraH sAImaramanta kRtAdarAH // 26 // kecid gAneSu dhAditravAdane keviduyatAH / saMgotanRtyagoSThImivibhumArAdhayannamI // 26 // ki ye kalpavRkSa abhilaSita phalake denevAle the // 252|| una kalpavRkSoMke vanoMmeM kahIM bAvar3iyA~, kahIM nadiyA~, kahIM bAlUke Dhera aura kahIM sabhAgRha Adi suzobhita ho rahe the // 253 / / una kalpavRkSoMkI vanavIthIko bhItarakI ora cAroM taraphase banavedikA ghere hue thI, vaha vanavedikA suvarNakI banI huI thI, aura cAra gopura-dvAroMse sahita thI / 254 // una gopura-dvAroMmeM toraNa aura maMgaladravyarUpa sampadAoMkA varNana pahale hI kiyA jA cukA hai tathA unakI lambAI caur3AI Adi bhI pahaleke samAna hI jAnanA cAhie / / 255 / / una gopura-dvAroMke Age bhItarakI ora bar3A lambA-caur3A rAstA thA aura usake donoM ora devarUpa kArIgaroMke dvArA banAyI huI aneka prakArake makAnoMkI paMktiyA~ thIM // 256 // jinake bar3e-bar3e khambhe suvarNake bane hue haiM, jinake adhiSThAna-bandhana arthAt nIMva vanamayI haiM, jinakI sundara dIvAleM candrakAntamaNiyoMkI banI huI haiM aura jo aneka prakArake ratnoMse citra-vicitra ho rahe haiM aise ve sundara makAna kitane hI do khaNDake the, kitane hI tIna khaNDake aura kitane hI cAra maNDake the, kitane hI candrazAlAoM (makAnoMke UparI bhAga ) se sahita the tathA kitane hI aTTAlikA Adise suzobhita the / / 257258 // jo apanI hI prabhAmeM DUbe hue haiM aise ve makAna apane zikharoMke agrabhAgase AkAzakA sparza karate hue aise suzobhita ho rahe the mAno cA~danIse hI bane ho // 259 / kahIMpara kUTAgAra (aneka zikharoMvAle athavA mUlA denevAle makAna ), kahIMpara sabhAgRha aura kahIMpara prekSAgRha (nATyazAlA athavA ajAyabaghara) suzobhita ho rahe the, una phUTAgAra AdimeM zayyAeM bichI huI thIM, Asana rakhe hue the, U~cI-U~cI sIr3hiyA~ lagI huI thI aura una sabane apanI kAntise AkAzako sapheda-sapheda kara diyA thA IR60 / / una makAnoM meM deva, gandharva, siddha (eka prakArake deva), vidyAdhara, nAgakumAra aura kinnara jAtike deva bar3e Adarake sAtha sadA krIr3A kiyA karate the // 26 // una devoM meM kitane hI dekha to gAnemeM udyata the aura kitane hI bAjA bajAnemeM tatpara the isa prakAra ve deva saMgIta aura 1. suvarNa / 2. magala / 3. gopuram / 4. vidhyAH paritaH / 5. bodhyabhAt la0 / 6. dvibhuumikaaH| 7. zirogRha / 'bandrazAlA zirogRham' ityabhidhAnAt / 8. bahuzikharayuktagRham / 9. nATyazAlAH / 10.sapIThAH / 11. dhavalitAkAzAH / 12. devabhedAH / 13. vAcatADane / / Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 533 dvAviMza parva pothInAM madhyamAge'tra stUpA nava samupayuH / pacarAgamayotujavapuSaH lAprAdhinaH // 23 // janAnurAgAsvAdapyamApanAite babhaH / sidAIprativimbauramitazcitramUrtayaH // 26 // svocalyA gaganAmorga sAdhAnAH sma vibhaansvmii| spA vidyAdhasarAdhyAH prAplejyA meravo yathA // 15 // stUpAH samucchitA reDarArAdhyAH sidacAraNaH / tApyamiva vidhANA navakevalamdhayaH // 26 // stUpAnAmantaregveSAM rakhatoraNamAlikAH / babhurindradhanurmasya iva citritalAgaNAH // 267 // samchatrAH sapatAkA srvmhaasNbhRtaaH| rAjAna iva rejuste svapAH kRtajanotsavAH // 26 // tatrAmiSicya jainendrIrAH kIrtitapUjitAH / tataH pradakSiNIkRtya maNyA mudamayAsipuH // 269 // stUpahAvalolakhA bhuvamukadamya tA. tataH / namaHsphaTikasAlo'bhU jAtaM khamiva tanmayam // 27 // . vizuddhapariNAmasvAjinaparyantasevanAt / manyAmeva bamau sAlastusadvRttatAmvitaH // 27 // nRtya AdikI goSTiyoM-dvArA bhagavAnakI ArAdhanA kara rahe the // 262 // mahAvIthiyoMke madhyabhAgameM nau-nau stUpa khar3e hue the, jo ki padmarAgamaNiyoMke bane hue bahuta U~ce the aura apane agrabhAgase-AkAzakA ullaMghana kara rahe the / / 263 / / , siddha aura arhanta bhagavAnakI pratimAoMke samUhase ve stUpa cAroM orase citra-vicitra ho rahe the aura aise suzobhita ho rahe the mAno manuSyoMkA anurAga hI stUpoMke AkArako prApta ho gayA ho. // 264 // ve stUpa ThIka meru parvatake samAna suzobhita ho rahe the kyoMki jisa prakAra meru parvata apanI U~cAIse AkAzako ghere hue hai usI prakAra ve stUpa bhI apanI U~cAIse AkAzako ghere hue the, jisa prakAra meru parvata vidyAdharoMke dvArA ArAdhanA karane yogya hai usI prakAra ve stUpa bhI vidyAgharoMke dvArA ArAdhanA karane yogya the aura jisa prakAra sumeru parvata pUjAko prApta hai usI prakAra ve stUpa bhI pUjAko prApta the / / 265 / / siddha tathA cAraNa muniyoMke dvArA ArAdhanA karane yogya ve atizaya U~ce stUpa aise suzobhita ho rahe the mAno stUpoMkA AkAra dhAraNa karatI huI bhagavAnkI nau kevalalabdhiyA~ hI hoM // 266 / / una stUpoMke bIcameM AkAzarUpI A~ganako citra-vicitra karanevAle ratnoMke aneka bandanavAra ba~dhe hue the jo ki aise suzobhita ho rahe the mAno indradhanuSake ho ba~dhe hue hoM / / 267 / / una stUpoMpara chatra lage hue the, patAkAe~ phaharA rahI thIM, maMgaladravya rakhe hue the aura ina saba kAraNoMse ve logoMko bahuta hI Ananda utpanna kara rahe the isalie ThIka rAjAoMke samAna suzobhita ho rahe the kyoMki rAjA loga bhI chatrapatAkA aura saba prakArake maMgaloMse sahita hote haiM tathA logoMko Ananda utpanna karate rahate. haiM / / 268 / / una stUpoMpara jo jinendra bhagavAna kI pratimAe~ virAjamAna thIM bhavyaloga unakA abhiSeka kara unakI stuti aura pUjA karate the tathA pradakSiNA dekara bahuta hI harSako prApta hote the / 269 // una stUpoM aura makAnoMkI paMktiyoMse ghirI huI pRthvIko ullaMghana kara usake kucha Age AkAzake samAna svaccha spharTikamaNikA banA huA koTa thA jo ki aisA suzobhita ho rahAthA mAno AkAza hI usa koTarUpa ho gayA ho| 270 // athavA vizuddha pariNAma (pariNamana)honese aura jinendra bhagavAnke samIpa hI sevA karanese vaha koTa bhanyajIvake samAna suzobhita ho rahA thA kyoMki bhanyajIva bhI vizuddha pariNAmoM (bhAvoM) kA dhAraka hotA hai aura jinendra bhagavAnke samIpa rahakara hI unakI sevA karatA hai| isake sivAya baha koTa bhanya jIvake samAna hI tuGga arthAt U~cA ( pakSameM zreSTha) aura sadvRtta sarthAt sugola 1. stUpasvarUpavattvam / 2. vistAram / 3. cAraNamunibhiH, devabhedaizca / 4. indrdhnubhinivRttaaH| 5. kIrtitAzca pUjitAzca / 6. prAptavantaH / 7. -sAlo'bhAjjAtaM l0| 8. sAlamayam / Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 AdipurANam khagendrarupasevyatvAttuGgasvAdacalasvataH / rUpyAdviriva tAdapyamApasaH paryagAd vibhum // 272 // dikSu sAlottamasyAsya gopurANyudazizriyan / patharAgamayAnyuzcamadhyarAgamayAni vA // 273 // jJeyAH pUrvavadatrApi maGgaladravyasaMpadaH / dvAropAnte ca nidhayo jvaladgambhIramUrtayaH // 27 // satAlamaGgalacchatracAmaradhvajadarpaNAH / supratiSThakabhRGgArakalazAH pratigopuram // 275 // gadAdipANayasteSu gopureSvamavan surAH / kramAt sAlanaye dvAAsthA bhauma bhAvanakalpajAH // 276 // tataH khasphATikAt sAlAdApIThAntaM smaaytaaH| mittayaH SoDazAbhUvan mahAvIthyantarAzritAH // 277 // namaHsphaTikanirmANaH prasaranirmalasviSaH / sAyapIThataTAlagnA jyotsnAyante sma bhittayaH // 27 // zucayo darzitAzeSavastubimbA mahodayAH / bhittayastA jagadbharturadhividyA' ivAvabhuH // 279 // tAsAmupari vistIrNo ratnastambhaiH samudataH / viyatsphaTikanirmANaH saMzrIH zrImaNDapo'bhavat // 280 // satyaM zrImaNDapaH so'yaM yatrAsau paramezvaraH / nRsurAsurasAnnidhye svIcakre trijagacchiyam // 28 // ( pakSameM sadAcArI ) thA / / 271 // athavA vaha koTa bar3e-bar3e vidyAdharoMke dvArA sevanIya thA, U~cA thA, aura acala thA isalie aisA jAna par3atA thA mAno vijayAdha parvata hI koTakA rUpa dhAraNa kara bhagavAnkI pradakSiNA de rahA ho // 272 / / usa uttama koTakI cAroM dizAoMmeM cAra U~ce gopura-dvAra the jo padmarAgamaNike bane hue the, aura aise mAlUma par3ate the mAno bhavya jIvoMke anurAgase hI bane hoM / / 273 / / jisa prakAra pahale koToMke gopura-dvAroMpara maMgaladravyarUpI sampadAe~ rakhI huI thIM usI prakAra ina gopura-dvArAMpara bhI maMgaladravyarUpI sampadAe~ jAnanA caahie| aura pahalekI taraha hI ina gopura-dvAroMke samIpameM bhI dedIpyamAna tathA gambhIra AkAravAlI nidhiyA~ rakhI huI thIM / / 274 / / pratyeka gopura-dvArapara paMkhA, chatra, cAmara, dhvajA, darpaNa, supratiSThaka (ThaunA), bhRGgAra aura kalaza ye ATha-ATha maGgala dravya rakhe hue the / / 275 // tInoM koToMke gopura-dvAroMpara kramase gadA Adi hAthameM liye hue vyantara bhavanavAsI aura kalpavAsI deva dvArapAla the| bhAvArtha-pahale koTake daravAjopara vyantara deva paharA dete the, dUsare koTa ke daravAjopara bhavanavAsI paharA dete the aura tIsare koTake daravAjoMpara kalpavAsI deva paharA de rahe the| ye sabhI deva apane-apane hAthoMmeM gadA Adi hathiyAroMko liye hue the / / 276 // tadanantara usa AkAzake samAna svaccha sphaTikamaNike koTase lekara pITha paryanta lambI aura mahAvIthiyoM ( bar3e-bar3e rAstoM) ke antarAlameM Azrita solaha dIvAleM thiiN| bhAvArtha-cAroM dizAoMkI cAroM mahAvIthiyoMke agala bagala donoM ora ATha dIvAleM thIM aura do-doke hisAbase cAroM vidizAoMmeM bhI ATha dIvAleM thIM isa prakAra saba milAkara solaha dIvAleM thiiN| ye dIvAle sphaTika koTase lekara pITha paryanta lambI thoM aura bAraha sabhAoMkA bibhAga kara rahI thIM / / 277 // jo AkAzasphaTikase banI huI haiM, jinakI nirmala kAnti cAroM ora phaila rahI hai aura jo prathama pIThake kinAre taka lagI huI haiM aisI ve dIvAle cA~danIke samAna AcaraNa kara rahIM thIM // 278 // ve dIvAleM atizaya pavitra thIM, samasta vastuoMke pratibimba dikhalA rahIM thIM aura bar3e bhArI aizvaryake sahita thI isalie aisI suzobhita ho rahI thIM mAno jagatke bhartA bhagavAn vRSabhadevakI zreSTha vidyAe~ hoM // 279 // una dIvAloMke Upara ratnamaya khambhoMse khar3A huA aura AkAzasphaTikamaNikA banA huA bahuta bar3A bhArI zobhAyukta zrImaNDapa banA huA thA / / 280 // vaha zrImaNDapa vAstavameM zrImaNDapa thA kyoMki vahA~para paramezvara bhagavAn vRSabhadevane manuSya, deva aura dhareNendroMke samIpa tInoM lokoMko 1.pradakSiNAmakarot / 2. iva / 3.dvaarpaalkaaH| 4.bhauma-vyantara / bhaavn-bhvnvaasii| 5.jnyaanaatishyaaH| Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAviMzaM parva yo babhAvambarasyAnta vimbitAnyAmbaropamaH / trijagajjanatAsthAnasaMgrahAvAptavaibhavaH // 282 // yasyoparitale muktA guhyakaiH kusumoskraaH| vidadhustArakAzaMkAmadhomAjAM nRNAM hRdi // 283 // yatra matta va gasaMsUcyAH kusumasrajaH / na mlAnimIyujainAMghricchAyAzaityAzrayAdiva // 28 // nIlotpalopahAreSu nilInA bhramarAvaliH / virutai raMgamad vyakti yatra sAmyAdalakSitA // 285 // yojanapramite yasmin sammamurnusurAsurAH / sthitAH sukhamasaMbAdhamaho mAhAtmyamIzituH // 286 // yasmin zucimaNiprAntamupetA haMsasantAMteH / "guNasArazyayoge'pi vyajyate sma vikuujitaiH||287|| yamittayaH svasaMkrAnsajagastritayabisvikAH / citritA iva saMrejurjagacchIdarpaNazriyaH // 28 // "yadutsarpatpramAjAlajalasnapitamUrtayaH / tIrthAvagAhanaM cakruriva devAH sadAnavAH // 289 // zrI (lakSmI) svIkRta kI thI // 28 // tInoM lokoMke samasta jIvoMko sthAna de sakaneke kAraNa jise bar3A bhArI vaibhava prApta huA hai aisA vaha zrImaNDapa AkAzake antabhAgameM aisA suzobhita ho rahA thA mAno pratibimbita huA dUsarA AkAza hI ho / bhAvArtha-usa zrImaNDapakA aisA atizaya thA ki usameM eka sAtha tInoM lokoMke samasta jIvoMko sthAna mila sakatA thA, aura vaha atizaya U~cA tathA svaccha thA / / 282 // usa zrImaNDapake Upara yakSadevoMke dvArA chor3e hue phUloMke samUha nIce baiThe hue manuSyoMke hRdayameM tArAoMkI zaMkA kara rahe the / / 283 // usa zrImaNDapameM madonmatta zabda karate hue bhramaroMke dvArA sUcita honevAlI phUloMkI mAlAe~ mAno jinendradevake caraNa-kamaloMkI chAyAkI zItalatAke Azrayase hI kabhI mlAnatAko prApta nahIM hotI thIM-kabhI nahIM murajhAtI thIM / bhAvArtha-usa zrImaNDapameM sphaTikamaNiko dovAloMpara jo sapheda phUloMkI mAlAe~ laTaka rahI thIM ve raMgakI samAnatAke kAraNa alagase pahacAnameM nahIM AtI thIM parantu unapara zabda karate hue jo kAle-kAle madonmatta bhramara baiThe hue the unase hI unakI pahacAna hotI thii| ve mAlAe~ sadA harI-bharI rahatI thIM-kabhI murajhAtI nahIM thIM jisase aisA jAna par3atA thA mAno bhagavAnke caraNa-kamaloMkI zItala chAyAkA Azraya pAkara hI nahIM murajhAtI hoM / / 284 // usa zrImaNDapameM nIla kamaloMke upahAroMpara baiThI huI bhramaroMkI paMkti raMgakI sadRzatAke kAraNa alagase dikhAI nahIM detI thI kevala guMjArazabdoMse prakAra se rahI thI / / 285 // ahA, jinendra bhagavAnakA yaha kaisA adbhuta mAhAtmya thA ki kevala eka yojana lambe-caur3e usa zrImaNDapameM samasta manuSya, sura aura asura eka-dUsareko bAdhana dete hue sukhase baiTha sakate the / / 286 // usa zrImaNDapameM svaccha maNiyoMke samIpa AyA huzAhaMsoMkA samUha yadyapi una maNiyoMke samAna raMgavAlA hI thA-unhIMke prakAzameM chipa gayA thA mathApi vaha apane madhura zabdoMse prakaTa ho rahA thA / / 287 // jinakI zobhA jagadI lakSmIke darpaNake mamAna hai aisI zrImaNDapakI una dIvAloMmeM tInoM lokoMke samasta padAki pratibimba paDa rahe the aura una pratibimboMse ve dIvAleM aisI suzobhita ho rahI thIM mAno unameM aneka prakArake citra ho khIMce gaye hoM // 288|| usa zrImaNDapakI phailatI huI kAntike samudAyarUpI jalase jinake zarIra nahalAye jA rahe haiM aise deva aura dAnava aise jAna par3ate the mAno kisI tIrthameM snAna hI kara rahe hoM / / 289 // 1.-syAnte la0, da0, i0 / 2. aparavyomasadRzaH / 3. vibhutvam / 4. devaiH / 5. vanat / 6. ravaiH / 7. varNasAdRzyAt / 8. pIThasahitakayojanapramANe / 9. sphaTikaratnaprAntam / 10 prAptAH / 11. zubhraguNasAmya / 12. prakaTIkriyate sma / 13. mukurazobhA / 14. lakSmImaNDapa / 15. majjanam / Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 AdipurANam takSetra madhyasthA prathamA pIThikA bamau / baiDyaratnanirmANA kulAtrizikharAyitA // 29 // tatra SoDazasopAnamArgAH syuH SoDazAntarAH / mahAdikSu sabhAkoSThapravezeSu ca vistRtAH // 29 // tAM pAThikAmalaM cakruraSTamaGgalasaMpadaH / dharmacakrANi coDhAni prAMzubhiryakSamUrdhamiH // 292 // sahasrArANi tAnyudyadratnarazmIni rejire / mAnubimbAnivodyanti pIThikodayaparvatAt // 293 // dvitIyamabhavat pIThaM tasyopari hiraNmayam / divAkarakaraspardhivapuruyotitAmbaram // 29 // tasyoparitale rejurdizvaSTAsu mahAdhvajAH / lokapAlA ivottamAH surezAmamisammatAH // 295 // cakremavRSamAmbhojavastrasiMhagarutmatAm / mAlyasya ca dhvajA rejuH siddhaassttgunnnirmlaaH||296|| nUnaM pApaparAgasya sammArjanamiva dhvajAH / kurvanti sma marudbhUtasphuradaMzukajRmmi taiH // 297 // tasyopari sphuratnarocistatamastati / tRtIyamamavat pITha sarvaratnamayaM pRthu // 298 // trimekhalamadaH pITaM parAya'maNinirmitam / bamau merurivopAstyai martustAdapyamAzritaH // 299 // sa cakrazcakravartIva sadhvajAH suradantivat / marmamUrtimahAmeruriva poThAdirudvamau // 30 // puSpaprakaramAtrAtuM nilInA yA SaTpadAH / hemacchAyAsamAkrAntAH sauvarNA iva rejire // 30 // usI zrImaNDapase ghire kSetrake madhyabhAgameM sthita pahalI pIThikA suzobhita ho rahI thI, vaha pIThiko vaiDUryamaNikI banI huI thI aura aisI jAna par3atI thI mAno kulAcalakA zikhara hI ho // 290 / / usa pIThikApara solaha jagaha antara dekara solaha jagaha hI bar3I-bar3I sIr3hiyA~ banI huI thiiN| cAra jagaha to cAra mahAdizAoM arthAt pUrva, pazcima, uttara aura dakSiNameM cAra mahAvIthiyoMke sAmane thIM aura bAraha jagaha sabhAke koThoMke, pratyeka pravezadvAra para thiiN||29|| usa pIThikAko aSTa maMgaladravyarUpI sampadAe~ aura yakSoMke U~ce-U~ce mastakoMpara rakhe hue dharmacakra alaMkRta kara rahe the / / 292 // jinameM lage hue ratnoMkI kiraNeM UparakI ora uTha rahI haiM aise hajAra-hajAra ArAoMvAle ve dharmacakra aise suzobhita ho rahe the mAno pIThikArUpI udayAcalase udaya hote hue sUryake bimba hI hoM / / 29 / / usa prathama pIThikApara suvarNakA banA huA dUsarA pITha thA, jo sUryako kiraNoMke sAtha spardhA kara rahA thA aura AkAzako prakAzamAna banA rahA thA // 294|| usa dUsare pIThake Upara ATha dizAoMmeM ATha bar3I-bar3I dhvajAe~ suzobhita ho rahI thIM, jo bahuta U~cI thIM aura aisI jAna par3atI thIM mAno indroMko svIkRta ATha lokapAla hI hoM // 295 / / cakra, hAthI, vaila, kamala, vastra, siMha, garur3a aura mAlAke cihnase sahita tathA siddha bhagavAnake ATha guNoMke samAna nirmala ve dhvajAe~ bahuta adhika sazobhita ho rahI thIM // 296 // vAyuse hilate hue dedIpyamAna vastroMko phaTakArase ve dhvajAe~ aisI jAna par3atI thIM mAno pAparUpI dhUlikA sammArjana hI kara rahI hoM arthAt pAparUpI dhUliko jhAr3a hI rahI hoM / / 297 / / usa dUsare pIThapara tIsarA pITha thA jo ki saba prakArake ratnoMse banA huA thA, bar3A bhArI thA aura camakate hue ratnoMkI kiraNoMse andhakArake samUhako naSTa kara rahA thA // 298|| vaha pITha tIna kaTaniyoMse yukta thA tathA zreSTha ratnoMse banA huA thA isalie aisA suzobhita ho rahA thA mAno usa pIThakA rUpa dharakara sumeru parvata hI bhagavAnakI upAsanA karaneke lie AyA ho / / 299 / / vaha pITharUpI parvata cakrasahita thA isalie cakravartIke samAna jAna par3atA thA, dhvajAsahita thA isalie airAvata hAthoke samAna mAlUma hotA thA aura suvarNakA banA huA thA isalie mahAmeruke samAna suzobhita ho rahA thA // 30 // puSpoMke samUhako sUghaneke lie jo bhramara usa pIThapara baiThe hue the unapara suvarNako chAyA par3a rahI 1. tallakSmImaNDapAvaruddhakSetramadhye sthitaa| * SoDazastarAH la0, 80 / SoDazacchadAH / 3. unnataiH / 4. jambhaNaiH / 5. suvarNamayAH / Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAviMzaM parva adharIkRtaniHzeSabhavanaM mAsuracati / jinasyeva vapurmAti yat sma devAsurArcitam // 302 // jyoti gaNaparItasvAt sarvottara tayApi tat / nyacakAra zriyaM merodhAraNAJca jagadguroH // 303 // Itrimekhala pIThamasyopari jinAdhipaH / trilokazikhare siddhaparameSThIva nirbabhau // 30 // namA sphaTikasAlasya madhyaM yojanasammitam / "vanatrayasya rundratvaM vajaruhAvanerapi // 305 // pratyakaM yojanaM jJeyaM dhUlosAlAcca khAtikA / gasvA yojanamekaM syAjjinadezitavistRtiH // 306 // namaHsphaTikasAlAtu syAdArAd vanavedikA / yojanA tRtIyAJca sAlAt poThaM tadardhagam // 307 // kozAdha pIThamUrdhnaH syAd viSkammo mekhle'pre| pratyekaM dhanuSA rundre syAtAmardhASTamaM shtm||30|| kroza rundrA mahAvIthyo mittayaH svocchitermitaaH| raundrayaNASTamamAgena"pAnirNItA taducchitiH // 309 / thI jisase ve aise suzobhita ho rahe the mAno suvarNake hI bane hoM // 301 // jisane samasta lokako nIcA kara diyA hai, jisakI kAnti atizaya dedIpyamAna hai aura jo deva tathA dharaNendroMke dvArA pUjita hai aisA vaha pITha jinendra bhagavAnake zarIrake samAna suzobhita ho rahA thA kyoMki jinendra bhagavAnke zarIrane bhI samasta lokoMko nIcA kara diyA yA, usakI kAnti bhI atizaya dedIpyamAna thI, aura yaha bhI deva tathA dharaNendroMke dvArA pUjita thaa|||302|| athavA vaha pITha sumeru parvatako zobhA dhAraNa kara rahA thA kyoMki jisa prakAra sumeru parvata jyotirgaNa arthAt jyotiSI devoMke samUhase ghirA huA hai usI prakAra vaha pITha bhI jyotirgaNa arthAt kiraNoMke samUhase ghirA huA thA, jisa prakAra sumeruparvata sarvottara arthAt saba kSetroMse uttara dizAmeM haiM usI prakAra vaha pITha bhI sarvottara arthAt sabase utkRSTa thA, aura jisa prakAra sumeru parvata (janmAbhiSekake samaya) jagadguru jinendra bhagavAnako dhAraNa karatA hai usI prakAra vaha pITha bhI ( samavasaraNa bhUmimeM ) jinendra bhagavAnako dhAraNa kara rahA thA // 303 / / isa prakAra tIna kaTanIdAra vaha pITha thA, usake Upara virAjamAna hue jinendra bhagavAn aise suzobhita ho rahe the jaise ki tIna lokake zikharapara virAjamAna hue siddha parameSThI suzobhita hote haiM // 30 // AkAzake samAna svaccha sphaTikamaNiyoMse bane hue tIsare koTake bhItarakA vistAra eka yojana pramANa thA, isI prakAra tInoM vana (latAvana, azoka Adike vana aura kalpavRkSa vana) tathA dhvajAoMse rukI huI bhUmikA vistAra bhI eka-eka yojana pramANa thA aura parikhA mI dhUlIsAlase eka yojana cala kara thI, yaha saba vistAra jinendradevakA kahA huA hai // 305-306 // AkAzasphaTikamaNiyoMse bane hue koTase kalpavRkSoMke vanakI vedikA AdhA yojana dUra thI aura usI sAlase prathamapITha pAva yojana dUrIpara thA // 307 // pahale pIThake mastakakA vistAra Adhe kozakA thA, isI prakAra dUsare aura tIsare pIThakI mekhalAe~ bhI pratyeka sAr3hesAta sau dhanuSa caur3I thii||30|| mahAvIthiyoM arthAt gopura-dvAroMke sAmaneke bar3ebar3e rAste eka-eka koza caur3e the aura solaha dIvAleM apanI U~cAIse AThaveM bhAga caur3I 1.tejorAzi, pakSe jyotiSkasamUhaH / 2. sarvotkRSTatayA, pakSe srvottrdiksthtyaa| 3. adha:karoti sm| 4, aakaashsphttiksaalvlyaabhyntrvrtiprdeshH| pIThasahitaH sarvo'pyekayojanamityarthaH / 5. vallIvanAzokAyupavanakalpavRkSavanamiti vanatrayasya / 6. dhvajabhUmerapi pratyekamekayojanapramArundraM syAt / 7. dhUlosAlA.. dArabhya khAtikAparyantamekayojanamityarthaH / 8. pshcaadbhaage| punarAkAzasphaTikazAlAdantaH / 9. tadyojanasyATukrozaM gatvA prathamapIThaM bhavatIti bhaavH| 10. daNDasahasram / 11. tRtiiypiitthsy| 12. vizAlaH / 13. prthmdvitiiymekhle| 14. paJcAzadadhikasaptazatam, cApapramitarundre syAtAm / 15. siddhArthacaityavakSAdinA nizcitA / 16. tadabhittInAmunnatiH / Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 AdipurANam aSTadagDocchritA zeyA jagatI pIThamAdimam / dvitIyaM ca tadardhe mitocchArya vidurvadhAH // 30 // tAvaducchitamansyaM ca pITha siMhAsanocatiH / dhanurekamihAmnAtaM dharmacakrasya cocchitiH // 31 // ityuktena vimAgena jinasyAsthAyikA sthitA / tanmadhye 'tadavasthAnamitaH zRNuta manmukhAt // 312 // zArdUlavikrIDitama ityucargaNanAyake nigadati vyaktaM jinAsthAyikAM pradhyaktairmadhurairvacomilacitaistatvArthasaMbodhimiH / buddhAntAkaraNo vikAsi vadanaM babhre nRpaH zreNikaH protaH prAtarivAjinIvanacayaH pronmIlitaM pAjam // 33 // 'sabhyAH sabhyatamAmasamyaM kumatadhvAntacchidaM bhAratI taH shriigautmsvaaminH| sAI yogibhirAgaman jinapatI prIti sphuravalocanAH protphullAH kamalAkarA iva rakherAsAtha dIkSizriyam // 33 // ___ mAlinIcchandaH sa jayati jinanAyo yasya kaivalyapUrjA "vitataniSuruvaprAmamutazrImahandaH / thiiN| una dovAloMkI U~cAIkA varNana pahale kara cuke haiM-tIrthakaroMke zarIrakI U~cAIse bArahagunI // 309 // prathama pITharUpa jagatI ATha dhanuSa U~cI jAnanI cAhie aura vidvAn loga dvitIya pIThako usase AdhA arthAt cAra dhanuSa U~cA jAnate haiM // 310 // isI prakAra tIsarA pITha bhI cAra dhanuSa U~cA thA, tathA siMhAsana aura dharmacakrakI U~cAI eka dhanuSa mAnI gayI hai|||31|| isa prakAra Upara kahe anusAra jinendra bhagavAnakI samavasaraNa sabhA banI huI thii| aba usake bIcameM jo jinendra bhagavAnke virAjamAna honekA sthAna arthAt gandhakuTI banI huI thI usakA varNana bhI mere mukhase suno // 312 // isa prakAra jaba gaNanAyaka gautama svAmIne atizaya spaSTa, madhura, yogya aura tatsvArthake svarUpakA bodha karAnevAle vacanoMse jinendra bhagavAnako samavasaraNa-sabhAkA varNana kiyA taba jisa prakAra prAtaHkAlake samaya kamaliniyoMkA samUha praphullita kamaloMko dhAraNa karatA hai usI prakAra jisakA antaHkaraNa prabodhako prApta huA hai aise zreNika rAjAne apane praphullita mukhako dhAraNa kiyA thA arthAt gautama svAmIke vacana sunakara rAjA zreNikakA mukharUpI kamala harSase praphullita ho gayA thA // 313 // mithyAdRSTiyoMke midhyAmatarUpI andhakArako naSTa karanevAlI, atizaya yogya aura vacanasambandhI doSoMse rahita gaNadhara gautama svAmIkI usa vANIko sunakara sabhAmeM baiThe hue saba loga muniyoMke sAtha-sAtha jinendra bhagavAnmeM parama prItiko prApta hue the, usa samaya una sabhI sabhAsadoMke netra harSase praphullita ho rahe the jisase ve aise jAna par3ate the mAno sUryako kiraNarUpI lakSmIkA Azraya pAkara phUle hue kamaloMke samUha hI hoM // 314 // jinake kevalajJAnakI uttama pUjA karanekA abhilASI tathA adbhut vibhUtiko 1. prathamapITharUpA jgtii| 2. caturdaNDena / 3. jinasyAvasthAnam / 4. itaH param / 5. prabuddha / 1. sabhAyogyAH / 7. prazastatamAm / 8. asatAM mithyAdRzAM kumata / 9. apagatavacanadoSAm / 10.mA samantAt prAptavantaH / 11. vitanitumicchuH / Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 539 dvAviMzaM parva samamamaranikAyairetya dUrAt praNamraH . samavasaraNabhUmi pipriye prekSamANaH // 315 // kimayamamarasargaH' kiM nu jainAnubhAvaH kimuta niyatireSA kiM svidaindraH prabhAvaH / iti vitatavitaH kautukAd vIkSyamANA - jayati surasamAjairmarturAsthAnabhUmiH // 316 // ityAce bhagavajinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe bhagavatsamavasaraNavarNanaM nAma dvAviMza parva // 22 // dhAraNa karanevAlA indra cAroM nikAyoMke devoMke sAtha Akara dUrase hI namrIbhUta huA thA aura samavasaraNa bhUmiko dekhatA huA atizaya prasanna huA thA aise zrI jinendradeva sadA jayavanta raheM // 315 / / kyA yaha devalokakI nayI sRSTi hai ? athavA yaha jinendra bhagavAnkA prabhAva hai, athavA aisA niyoga hI hai, athavA yaha indrakA hI prabhAva hai| isa prakAra aneka tarka-vitarka karate hue devoMke samUha jise bar3e kautukake sAtha dekhate the aisI vaha bhagavAnkI samavasaraNa bhUmi sadA jayavanta rahe // 316 // isa prakAra ArSanAmase prasiddha bhagavajinasenAcArya praNIta triSaSTilakSaNa mahApurANake saMgrahameM samavasaraNakA varNana karanevAlA bAIsavA~ parva samApta huA // 22 // 1. suSTiH / 2. jainonubhAva: 50, a0, 20, i0 / anubhAvaH sAmarthyam / 3. ut / Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayoviMzaM parva bhaya trimekhalasyAsya mUni pIThasya vistRte / sphuranmabivibhAjAsaracitAmarakAmuke // 1 // surendrakaravikSiptapuSpaprakarazomini |'hstiiv dhanApAyaskuTacArakamambaram // 2 // calaccAmarasaMghAtapratibimbanimAgataH / sairiva sarobubayA segyamAnata pRthau // 3 // mArtaNDamaNDalacchAyApraspardhini mahardike / svadhunIphenanIkAzaH sphaTikaighaTite kvacit // 4 // padmarAgasamutsarpanmayUkhaiH kacidAstRte / jinapAdatalachAyAzoNimne vAnurajite // 5 // zucau snigdhe mRdusparza jinAghisparzapAvane / paryantaracitAnekamaGgaladnyasaMpadi // 6 // tatra gandhakuTI pRthvIM tuGgazAlopazominIm / rAI nivezayAmAsa svarvimAnAtizAyinIm // 7 // trimekhalAGkita pIThe saiSA gandhakuTI bamau / nandanAdi vanazreNItrayAda vopari cUlikA // 8 // yathA sarvArthasiddhirvA sthitA tridivamUrdhani / tathA gandhakuTI dIpA" pIThasyAdhitala bamau // 9 // nAnAratnapramotsaryaskUTaistatamambaram / sacitramiva mAti sma sendracApamivAthavA // 10 // athAnantara-jo dedIpyamAna maNiyoMkI kAntike samUhase aneka indradhanuSoMkI racanA kara rahA hai, jo svayaM indra ke hAthoMse phailAye hue puSpoMke samUhase suzobhita ho rahA thA aura usase jo aisA jAna par3atA hai mAno meghoMke naSTa ho jAnese jisameM tArAgaNa camaka rahe haiM. aise zaraRtuke AkAzakI ora ha~sa hI rahA ho; jisapara durate hue camaroM ke samUhase pratibimba par3a rahe the aura unase jo aisA jAna par3atA thA mAno use sarovara samajhakara haMsa hI usake bar3e bhArI talabhAgakI sevA kara rahe hA~; jo apanI kAntise sUryamaNDalake sAtha sparddhA kara rahA thA; bar3I-bar3I RddhiyoMse yukta thA, aura kahIM-kahIMpara AkAza-gaMgAke phenake samAna sphaTikamaNiyoMse jar3A huA thA; jo kahIM-kahIMpara padmarAgakI phailatI huI kiraNoMse vyApta ho rahA thA aura usase aisA jAna paDatA thA mAno jinendra bhagavAnakaM caraNatalako lAla-lAla kAntise hI anurakta ho rahA ho; jo atizaya pavitra thA, cikanA thA, komala sparzase sahita thA, jinendra bhagavAnake caraNoMke sparzase pavitra thA aura jisake samIpameM aneka maMgaladravyarUpI sampadAe~ rakhI huI thIM aise usa tIna kaTanIdAra tIsare pIThake vistRta mastaka arthAt agrabhAgapara kuberane gandhakuTI bnaayii| vaha gandhakuTI bahuta hI vistRta thI, U~ce koTase zobhAyamAna thI aura apanI zobhAse svargake vimAnoMkA bhI ullaMghana kara rahI thii||1-7|| tIna kaTa niyoMse cihnita pIThapara vaha gandhakuTI aisI suzobhita ho rahI thA mAno nandana vana, saumanasa vana aura pANDuka vana ina tIna vanoMke Upara sumeru parvatakI cUlikA hI suzobhita horahI ho // 8 // athavA jisa prakAra svargalokake Upara sthita huI sarvArthasiddhi suzobhita hotI hai usI prakAra usa pIThake Upara sthita huI vaha atizaya dedIpyamAna gandhakuTI suzobhita ho rahI thI / / / / aneka prakArake ratnoMkI kAntiko phailAnevAle usa gandhakuTIke zikharoMse vyApta huA AkAza aisA jAna par3atA thA mAno- aneka citroMse sahita hI ho rahA ho athavA indradhanuSoMse yukta hI 1. hasatIti hasan tasmin / 2. -sphurattAraka -la0, ma0 / 3. vyAjAdAgataH / 4. -tale la0, 60, da0, sa0, ma0, a0, pa0 / 5. Atate / 6. aruNatvena / 7. pIvarAm / 8. dhanadaH / 9. nandanasaumanasapANDukabanazreNitrayAt / 10. iva / 11. dIptA 10, d.l.| 12. upari tle| Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 541 trayoviMzaM parva yottuGga zikharairvavajayaketanakoTisiH / bhujazAkhAH prasAryeva nabhogAnAjuhUSata // trimistalelpetAyA bhuvanatritayazriyaH / pratimeva babhau 'myomasaromadhye'mbubimbatA // 12 // sthUlamukkAmayai rjAlalambamAnaiH smnttH| mahAdhimirivAnItairyopAyanazatairabhAt // 1 // haimairjAlaH kvacit sthUlerAyatairyA vidiyate / kAnipojavai dIpreH prAroha riva lambitaiH // 14 // rasnAbharaNamALAmirlambitAmirito'mutaH / yA babhau svargalakSaNyeva prahitopAyanardimiH // 15 // nagmirAkRSTagandhAndhamAcanmadhupakoTimiH / jinendra miva tuSTaSuramAd yA mukharIkRtA // 16 // stuvassurendrasaMdhagacapadyastavasvanaiH / sarasvatIva mAti sma yA vibhuM stotumukhatA // 17 // rakhAlokairvisarpaniryA vRttAjI jyarAjata / jinendrApramAlakSmyA ghaTiteva mahAyutiH // 18 // yA protsarpanirAhatamadAlikulasaMkulaiH / dhUpairdizAmivAyAma prami rasusvatadhUmakaiH // 19 // gandhagandhamayIvAsIt sRSTiH puSpamayIva ca / puSpai--pamayIvAbhAd bhUpairyA digvisarpibhiH // 20 // sugandhipaniHzvAsA sumanomAlamAriNI / nAnAmaraNadIptAjI yA vadhUriva diyute // 2 // ho rahA ho // 10 // jinapara karor3oM vijayapatAkAe~ ba~dhI huI haiM aise U~ce zikharoMse vaha gandhakuTI aisI jAna par3atI thI mAno apane hAthoMko phailAkara deva aura vidyAdharoMko hI bulA rahI ho||1shaa tInoM pIThoMsahita vaha gandhakaTI aisI jAna paDatI thI mAno AkAzarUpI sarovarake madhyabhAgameM jalameM pratibimbita huI tInoM lokoMkI lakSmIkI pratimA hI ho // 12 // cAroM ora laTakate hue bar3e-bar3e motiyoMko sAgarase baha gandhakuTI aisI suzobhita ho rahI thI mAno bar3e-bar3e samudroMne use motiyoMke saikar3oM upahAra hI samarpita kiye hoN||13|| kahIMkahIMpara vaha gandhakuTI suvarNakI banI huI moTI aura lambI jAlIse aisI suzobhita ho rahI thI mAno kalpavRkSoMse utpanna honevAle laTakate hue dedIpyamAna aMkuroMse hI suzobhita ho rahI ho ||14||jo svargakI lakSmIke dvArA bheje hue upahAroMke samAna jAna par3atI thI aisI cAroM ora laTakatI huI ratnamaya AbharaNoMkI mAlAse vaha gandhakuTI bahuta hI adhika zobhAyamAna ho rahI thI // 15 / / vaha gandhakuTI puSpamAlAoMse khiMcakara Aye hue gandhase andhe karor3oM madonmatta bhramaroMse zabdAyamAna ho rahI thI aura aisI jAna par3atI thI mAno jinendra bhagavAnkI stuti hI karanA cAhatI ho // 26 // stuti karate hue indrake dvArA race hue gaya-padyarUpa svotroMkezaloMse zabdAyamAna huI vaha gandhakuTI aisI jAna par3atI thI mAno bhagavAnkA stavana karane ke lie udyata huI sarasvatI ho // 17 // cAroM ora phailate hue ranoMke prakAzase jisake samasta aMga Dhake hue haiM aisI baha dedIpyamAna gandhakuTI aisI suzobhita ho rahI thI mAno jinendra bhagavAnake zarIrako lakSmIse hI banI ho // 18 // jo apanI sugandhise bulAye hue madonmatta bhramaroM ke samUhase cyAta ho rahA hai aura jisakA dhuA~ cAroM ora phaila rahA hai aisI sugandhita dhUpase vaha gandhakuTI aisI jAna par3atI thI mAno dizAoMkI lambAI hI nApanA cAhatI ho // 19 // saba dizAoM meM phailatI huI sugandhise vaha gandhakuTI aisI jAna par3atI thI mAno sugandhise hI banI ho, saba dizAoMmeM phaile hue phUlose aisI mAlUma hotI thI mAno phUloMse hI banI ho aura saba dizAoM meM phailate hue dhUpase aisI pratibhAsita ho rahI thI mAno dhUpase hI banI ho // 20 // athavA vaha gandhakuTI strIke samAna suzobhita ho rahI thI kyoMki jisa prakAra strIkA nizvAsa sugandhita hotA hai usI prakAra usa gandhakuTImeM jo dhUpase sugandhita vAyu baha rahA thA vahI usake sugandhita nizvAsake samAna thaa| so jisa prakAra 4. bAhvayanti sma / 2. AkAzasarovarajalamadhye / 3. dAmabhirityarthaH / 4. dIptaHla., 50,0 / 5. ziphAbhiH / 6. preSita / 7. stotumicchuH / 8. racita / 9. pramAtumicchaH / Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 AdipurANam dhUpagandhairjinendrAGgasaugandhyabahalIkRtaiH / surabhIkRtavizvAr2yA yAvAd gandhakuTIzrutim // 22 // gandhAnAmiva yA sUtirbhAsA yevAdhidevatA / zobhAnAM prasavakSmeva yA lakSmImadhiko dadhe // 23 // dhanuSAM SaTzatImeSA vistIrNA yAvadAyatA / viSkambhA-sAdhikocchAyA mAnonmAnapramAnvitA // 24 // vidyunmAlAvRttam 'tasyA madhye saiMDa pIThaM nAnArakhabAtAkIrNam / meroH zaGga nyAkurvANaM ca zakAdezAd vittett"||25|| mAnuDhepi zrImadvaimaM tujhaM maktyA jiSNu bhktum"| meraH zuza" svaM vA nimye pIThavyAjAd dI bhAsA samAnikAvRtam -- . ---- yatprasarpadaMzuSTadiGmukhaM mahardimAsi / cAharalasAramUrti bhAsate sma netrahAri // 27 // pRthupradIptadehakaM sphuratpramApratAnakam / parAparabamAsuraM surAdrihAsi yad babhau // 28 // phUloMkI mAlA dhAraNa karatI hai usI prakAra vaha gandhakuTI bhI jagaha-jagaha mAlAe~ dhAraNa kara rahI thI, aura strIke aMga jisa prakAra nAnA AbharaNoMse dedIpyamAna hote haiM usI prakAra usa gamdhakuTIke aMga (pradeza) bhI nAnA AbharaNoMse dedIpyamAna ho rahe the / / 21 / / bhagavAnke zarIrako sugandhise bar3hI huI dhUpakI sugandhise usane samasta dizAe~ sugandhita kara dI thIM isalie hI vaha gandhakuTI isa sArthaka nAmako dhAraNa kara rahI thI // 22 // athavA vaha gandhakuTI aisI zobhA dhAraNa kara rahI thI mAno sugandhiko utpanna karanevAlI ho ho, kAntiko adhidevatA arthAt svAminI hI ho aura zobhAoMko utpanna karanevAlI bhUmi ho ho / / 23 / / vaha gandhakuTI chaha sau dhanuSa caur3I thI, utanI hI lambI thI aura caur3AI meM kucha adhika U~cI thI isa prakAra vaha mAna aura unmAnake pramANase sahita thii|| 24 // usa gandhakuTIke madhyameM dhanapatine eka siMhAsana banAyA thA jo ki aneka prakArake ratnoMke samUhase jar3A huA thA aura meru parvatake zikharako tiraskRta kara rahA thA // 25 // vaha siMhAsana suvarNakA banA huA thA, U~cA thA, atizaya zobhAyukta thA aura apanI kAntise sUryako bhI lajjita kara rahA thA tathA aisA jAna par3atA thA mAno jinendra bhagavAnkI sevA karaneke lie siMhAsanake bahAnese sumeru parvata hI apane kAntise dedIpyamAna zikharako le AyA ho // 26 // jisase nikalatI huI kiraNoMse samasta dizAe~ vyApta ho rahI thIM, jo bar3e bhArI aizvaryase prakAzamAna ho rahA thA, jisakA AkAra lage hue sundara ratnoMse atizaya zreSTha thA aura jo netroMko haraNa karanevAlA thA aisA vaha siMhAsana bahuta hI zobhAyamAna ho rahA thA / / 27 // jisakA AkAra bahuta bar3A aura dedIpyamAna thA, jisase kAntikA samUha nikala rahA thA, jo zreSTha raboMse prakAzamAna thA aura jo apanI zobhAse meru parvatakI bhI ha~sI karatA thA aisA vaha siMhAsana bahuta adhika suzobhita ho rahA thA / / 28 / / 1. vizvAzA la0, ma0 / vizva jagat / arthyAm arthAdanapetAm / 2. saMjJAm / 3. kAntInAm / 4. gndhkuttii| 5. utptti| 6. saiSA la0, ma0 / 7. viSkambhA kinyciddhikotsedhaa| 8. gandhakuTayAH / 9. adhaHkurvANam / 10. zAsanAt / 11. dhndH| 12. bhAnuM hepayati lajjayati / 13. sarvajJam / 14. bhajanAya / 15. AtmIyam / 16. iva / 17. dIptaM la0, m0| 18. surAdi hasatItyevaM zIlam / Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - trayoviMzaM parva anuSTup viSTaraM tadalaMcakre bhagavAnAditIrthakRt / catumirajulaiH svena mahimnA spRSTatattalaH // 29 // tatrAsInaM tamindrAyAH pariceru mahejyayA / puSpavRSTiM pravarSanto nabhomArgAd ghanA iva // 30 // apaptatkausumI vRSTiH proNuvAnA nabhomaNam / raSTimAleva mattAlimAlA vAcAlitA nRNAm // 31 // dviSaDyo janabhUmAgamAmuktA suravAridaiH / puSpavRSTiH patantI sA vyadhAJcitraM rajastatam // 32 // citrapadAvRttam vRSTirasau kusumAnAM tuSTikarI pramadAnAm / raSTitatIranukRtya naTurapaptadupAnte // 33 // SaTpadavRndavikINaiH puSparajomirupetA / vRSTiramayavisRSTA saumanasI ruruce'sau // 34 // zItalairvArimirgAGgarAditA kausumI vRSTiH / SaDbhedairAkulApaptat pasyurale tatAmodA // 35 // bhujagazazibhRtAvRttam marakataharitaiH patrairmaNimayakusumaizvitraH / marudupavidhutAH zAkhAzciramapRta mahAzokaH // 36 // madakalavirutai gairapi parapuSTaviharUgaiH / stutimiva bharturazoko mukharitadikkurute sma // 37 // prathama tIrthakara bhagavAn vRSabhadeva usa siMhAsanako alaMkRta kara rahe the| ve bhagavAn apane mAhAtmyase usa siMhAsanake talase cAra aMgula U~ce adhara virAjamAna the unhoMne usa siMhAsanake talabhAgako chuA hI nahIM thA // 29 // usI siMhAsanapara virAjamAna hue bhagavAnkI indra Adi deva bar3I-bar3I pUjAoM-dvArA paricaryA kara rahe the aura meghoMkI taraha AkAzase puSpoMkI varSA kara rahe the / / 30 / / madonmatta bhramaroMke samUhase zabdAyamAna tathA AkAzarUpI A~ganako vyApta karatI huI puSpoMkI varSA aisI par3a rahI thI mAno manuSyoMke netroMkI mAlA hI ho // 31 // devarUpI bAdaloM-dvArA chor3I jAkara par3atI huI puSpoMkI varSAne bAraha yojana takake bhUbhAgako parAga (dhUli) se vyApta kara diyA thA, yaha eka bhArI AzcaryakI bAta thii| bhAvArtha-yahA~ pahale virodha mAlUma hotA hai kyoMki varSAse to dhUli zAnta hotI hai na ki parantu jaba isa bAtapara dhyAna diyA jAtA hai ki vaha puSpoMkI vo thI aura usane bhUbhAgako parAga arthAt puSpoMke bhItara rahanevAle kezarake choTe-choTe kaNoMse vyApta kara diyA yA taba yaha viroSa dUra ho jAtA hai yaha virodhAbhAsa alaMkAra kahalAtA hai // 32 // khiyoMko santuSTa karanevAlI vaha pUchoMkI varSA bhagavAnake samIpameM par3a rahI thI aura aisI jAna par3atI thI mAno triyoMke netroMko santati hI bhagavAna ke samIpa par3a rahI ho||3|| bhramaroM ke samUhoMke dvArA phailAye hue phUloMke parAgase sahita tayA devoM ke dvArA barasAyI yaha puSpoMkI varSA bahuta hI adhika zobhAyamAna ho rahI thI ||3kssaa jo gaMgA nadIke zItala jalase bhIgI huI hai, jo aneka bhramaroMse vyApta hai aura jisakI sugandhi cAroM ora phailI huI hai aisI vaha puSpoMkI varSA bhagavAnake Age par3a rahI thii||35|| bhagavAnke samIpa hI eka azoka vRkSa thA jo ki marakatamaNike bane hue hare-hare patte aura ratnamaya citra-vicitra phUloMse sahita thA tathA manda-manda vAyuse hilatI huI zAkhAoMko dhAraNa kara rahA thA // 36 // vaha azokavRkSa madase madhura zabda karate hue bhramaroM aura koyaloMse samasta dizAoMko zabdAyamAna kara rahA thA jisase aisA jAna par3atA thA mAno 1. paricaryA cakrire, sevAM cakrurityarthaH / 2. aacchaadynto| 3. dvAdazayojanapramitabhUbhAgaM vyApya / 4. mA samantAnmuktA / 5. vistRtam / 6. strINAm / 7. sumanasAM kusumAnAM sNbndhinii| Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 AdipurANam rukmavatIvRttam vyAyatazAkhAdozcalanaiH svairnRttamathAsau kartumivAne / puSpasamUhairaJjalimidaM marturakArSIda myaktamazokaH // 38 // __ paNavavRttam raMje'zokatarasau rundhanmArga vyomacara mahezAnAm / tanvanyojanavistRtAH zAkhA dhunvan zokamayamado dhvAntam // 39 // upasthitAvRttam / sarvA harito biTapaistataiH sNmaardumivovtdhiirsau| vyAyadvikacaiH kusumotkaraiH puppopahatiM vidadhadrumaH // 40 // mayUrasAriNIvRttam vajramUlabaddharatna budhnaM sajjapA bharanacitrasUnam / mattakokilAlisevyamenaM cakrurAyamanipaM surezAH // 4 // chatraM bhavalaM rucimatkArayA cAndrImajayadrucirAM lakSmIm / tredhA ruce zazabhUnnUna sevAM vidadhajagatAM patyuH // 42 // chatrAkAraM dadhadiva cAnvaM vimbaMdhubhaM unnatritayamado nAbhA sat / muktAjAleH kiraNasamUharvA svaizcakre sutrAmavacanato rairAT // 43 // bhagavAnakI stuti hI kara rahA ho // 37 // vaha azokavRkSa apanI lambI-lambI zAkhArUpI bhujAoMke calAnese aisA jAna par3atA thA mAno bhagavAnake Age nRtya hI kara rahA ho aura puSpoMke samUhoMse aisA jAna par3atA thA mAno bhagavAnake Age dedIpyamAna puSpAJjali hI prakaTa kara rahA ho // 38 // AkAzameM calanevAle deva aura vidyAdharoMke svAmiyoMkA mArga rokatA huA apanI eka yojana vistAravAlI zAkhAoMko phailAtA huA aura zokarUpI andhakArako naSTa karatA huA vaha azokavRkSa bahuta hI adhika zobhAyamAna ho rahA thA // 39 // phUle hue puSpoMke samUhase bhagavAna ke lie puSpoMkA upahAra samarpaNa karatA huA vaha vRkSa apanI phailI huI zAkhAoMse samasta dizAoMko vyApta kara rahA thA aura usase aisA jAna par3atA thA mAno una phailI huI zAkhAoMse dizAoMko sApha karaneke lie hI taiyAra huA ho // 40 // jisakI jar3a vanakI banI huI thI, jisakA mUla bhAga ratnoMse dedIpyamAna thA, jisake aneka prakArake puSpa- japApuSpakI kAntike samAna padmarAgamaNiyoMke bane hue the aura jo madonmatta koyala tathA bhramaroMse sevita thA aise usa vRkSako indrane saba vRkSoMmeM mukhya banAyA thA // 41 // bhagavAnake Upara jo dedIpyamAna sapheda chatra lagA huA thA usane candramAkI lakSmIko. jIta liyA thA aura vaha aisA suzobhita ho rahA thA mAno tInoM lokoMke svAmI bhagavAn vRSabhadevakI sevA karaneke lie tIna rUpa dhAraNa kara candramA hI AyA ho // 42 // ve tInoM sapheda chatra aise suzobhita ho rahe the mAno chatrakA AkAra dhAraNa karanevAle candramAke bimba hI hoM, unameM jo motiyoMke samUha lage hue the ve kiraNoMke samAna jAna par3ate the isa prakAra usa chatra-tritayako kuverane indrakI AjJAse banAyA thA / / 4 / / 1. ggncrmhaaprbhuunnaam| 2. dishH| 3. vyApnoti sm| 4. upahAram / 5. adhri / 6. maloparibhAgam / 7. prazastajapAkusumasamAnaratnamayavicitraprasUnam / 8. candrasaMbandhinIm / 9. bhRzaM virAjamAnam / 10.kuberH| Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayoviMza parva - indravajrAvRttam rasnairanekaiH khacitaM parAdhyairupadinezazriyamAhasadbhiH / chatratrayaM taduruce'tivIdhaM candrArkasaMparkavinirmitaM vA // 44 // sanmauktikaM vArdijalAyamAnaM sazrIkaminduyutihAri hAri / chatratrayaM tallasadindravanaM' dadhe parAM kAntimupetya nAtham // 45 // vaMzasthavRttam kimeSa hAsastanute jagachiyAH kimu pramohallasito yazogaNaH / uta smayoM dharmanRpasya nirmalo jagastrayAnandakaro nu candramAH // 46 // iti pratakaM janatAmanasvado vitanvadiddhA tapavAraNatrayam / bamau vibhormohavinirjayArjitaM yazomayaM bimvamiva vidhAsthitam // 47 // upendravajrAvRttam payaH payodheriva vIcimAlA prakIrNakAnAM samitiH samantAt / jinendraparyantaniSevipakSakarotkarairAvirabhUd vidhUtA // 48 // upajAtivRttam pIyUSa zalkairiva nirmitAGgI cAndrarivarghiTitA'malazrIH / jinAniAryantamupetya bheje prakIrNakAlI girinijharAmAm // 49 vaha chatratraya udaya hote hue sUryakI zobhAkI ha~sI ur3AnevAle aneka uttama-uttama ratnoMse jar3A huA thA tathA atizaya nirmala thA isalie aisA jAna par3atA thA mAno candramA aura sUryake samparka (mela) se hI banA ho // 44 // jisameM aneka uttama moto lage hue the, jo samudrake jalake samAna jAna par3atA thA, bahuta hI suzobhita thA, candramAkI kAntiko haraNa karanevAlA thA, manohara thA aura jisameM indranIla maNi bhI dedIpyamAna ho rahe the aisA vaha chatratraya bhagavAnke samIpa Akara utkRSTa kAntiko dhAraNa kara rahA thA // 45 // kyA yaha jagatarUpI lakSmIkA hAsa phaila rahA hai ? athavA bhagavAnkA zobhAyamAna yazarUpI guNa hai ? athavA dharmarUpI rAjAkA manda hAsya hai ? athavA tInoM lokoMmeM Ananda karanevAlA kalaMkarahita candramA hai, isa prakAra logoMke manameM tarka-vitarka utpanna karatA huA vaha dedIpyamAna chatratraya aisA suzobhita ho rahA thA mAno moharUpI zatruko jIta lenese ikaTThA huA tathA tIna rUpa dhAraNa kara ThaharA huA bhagavAnke yazakA maNDala hI ho // 46-47 // jinendra bhagavAnke samIpameM sevA karanevAle yakSoMke hAthoMke samUhoMse jo cAroM ora camaroMke samUha durAye jA rahe the ve aise jAna par3ate the mAno kSIrasAgarake jalake samUha hI hoM // 48 // atyanta nirmala lakSmIko dhAraNa karanevAlA vaha camaroMkA samUha aisA jAna par3atA thA mAno amRtake Tukar3oMse hI banA ho athavA candramAke aMzoMse ho racA gayA hotathA vahI camaroMke samUha bhagavAnke caraNakamaloMke samIpa pahu~cakara aise suzobhita ho rahe the mAno kisI parvatase jharate hue nirjhara hI hoM / / 4 / / 1. nitarAM dhavalam / 2. prazastamauktikatvAditi hetabhitamidam / 3. vilasadindranIlamANikyavajro yasya / 4. haasH| 5. diipt| 6. cAmarANAm / 7. khaNDaH / 8. candrasambandhibhiH / 9. bheje d0| 10.-nirjharAbhA 60, la0, i0 / Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 546 bhAdipurANam jitendramAse vitumAgateyaM divApagA smAditi taLamANA / paktirvireje zucicAmarANAM yauH salIla parivIjitAnAm // 50 // jainI kimayutihadavantI' kimindumAsA tatirApatantI / iti sma zava tanune patantI sA cAmarAlI zaradinduHzubhA // 51 sudhAmalAGgI rucirA virejesA cAmarANAM ttillsntii| bhorodaphenAvalIrugvalantI marudvibhUteva 'samiDakAntiH // 52 // lakSmI parAmApa parA patantI samApIyUSasamAnakAntiH / --- "siSeviSustaM jinamAnajantI payodhiveva sucAmarAkI // 53 // upendrakamAvRtam - patanti haMsAH kimu meghamArgAt kimutpatantIzvarato yAsi / vizakyamAnAni surairitIzaH petuH samantAt sitacAmarANi // 54 // , upajAtiH yakSarudakSipyata cAmarAlI dakSaiH salIla kamalApatAH / nyakSepi martu vitatA balakSA' taraGgamAleva marubirabdhaH // 55 // jitendrabhaktyA suranimnageva "tayAjametyAmbarataH patantI / sA nirvabhau cAmarapaktihagyAsneva bhanyorukumadatInAm // 56 // yajhoMke dvArA lIlApUrvaka cAroM ora durAye jAnevAle nirmala camaroMkI vaha pakti bar3I hI suzobhita ho rahI thI aura loga use dekhakara aisA tarka kiyA karate the mAno yaha AkAzagaGgA hI bhagavAnakI sevAke lie AyI ho // 50 // zaraRtuke candramAke samAna sapheda par3atI huI vaha camaroMkI paMkti aisI AzaMkA utpanna kara rahI thI ki kyA yaha bhagavAnake zarIrakI kAnti hI Uparako jA rahI hai athavA candramAkI kiraNoMkA samUha hI nIcekI ora par3a rahA hai // 51 // amRta ke samAna nirmala zarIrako dhAraNa karanevAlI aura atizaya dedIpyamAna vaha duratI huI camaroMkI paMkti aisI suzobhita ho rahI thI mAno vAyuse kampita tathA dedIpyamAna kAntiko dhAraNa karanevAlI hilatI huI aura samudrake phenakI paMkti hI ho // 12 // candramA aura amRtake samAna kAntivAlI Uparase par3atI huI vaha uttama camaroMkI pakti bar3I utkRSTa zobhAko prApta ho rahI thI aura aisI jAna par3atI thI mAno jinendra bhagavAnkI sevA karanekI icchAse AtI huI kSIra-samudrakI velAhI ho // 5 // kyA ye AkAzase haMsa utara rahe haiM athavA bhagavAnkA yaza hI Uparako jA rahA hai isa prakAra devoMke dvArA zaMkA kiye jAnevAle ve sapheda camara bhagavAnke cAroM ora durAye jA rahe the / / 14 / / .. jisa prakAra vAyu samudrake Age aneka laharoMke samUha uThAtA rahatA hai usI prakAra kamalake samAna dIrgha netroMko dhAraNa karanevAle catura yakSa bhagavAnake Age lIlApUrvaka vistRta ra sapheda camaroMke samUha uThA rahe the arthAt UparakI ora Dhora rahe the / / 55 / / athavA vaha U~cI camaroMkI paMkti aisI acchI suzobhita ho rahI thI mAno una camaroMkA bahAnA prApta kara jinendra bhagavAnko bhaktivaza AkAzagaMgA hI AkAzase utara rahI ho athavA bhanya jIvarUpI kumudiniyoMko vikasita karaneke lie cA~danI hI nIcekI ora A rahI ho // 16 // 1. udgcchntii| 2. mayUkhAnAm / 3. A samantAt ptntii| 4. smRddh| 5. sevitumicchuH / 6. aagcchntii| 7. prbhoH| 8. prbhopri| 9. dhvlaa| 'valakSo dhavalo'rjunaH' ityabhidhAnAt / 10. caamrvyaaj| Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 547 trayoviMzaM parva ityAttatoSaiH sphuradakSayoH pravIjyamAnAni shshaangkmaasi| rejurjaganAthaguNorakarairvA spardhA vitanvansyadhicAmarANi // 57 // lasatsudhArazivinirmalAni tAnyapra meyadyutikAntimAni / vibhorjagatprAmavamadvitIyaM zazaMsuruccaizcamarIruhANi / / 58 // lakSmIsamAlijitavakSaso'sya zrIvRkSacihaM dadhato jinezaH / prakIrNakAnAmamitadhutInAM dhIndrAzcatuHSaSTimudAharanti // 55 // jinezvarANAmiti cAmarANi prakIrtitAnIha sanAtanAnAm / ardhArdhamAnAni bhavanti tAni cakrezvarAd yAvadasau surAjA / / 60 // - toTakavRttam suradundubhayo madhura vanayo ninadanti sadA sma namovivare / jaladAgamazaktimirunmadimi : zikhibhiH parivIkSitapaddhatayaH // 6 // paNavastuNavaiH kalamandrarutaiH sahakAhalazaGkhamahApaTahaiH / dhvanirutsasRje kakumAM vivaraM mukharaM vidadhat pidadharaca namaH // 62 // dhanakoNahatAH surapANavikaiH kupitA iva te ghusadA paTahAH / dhvanimutsamajuH kimaho vaTharAH paritADayatheti' visRSTagiraH // 63 // isa prakAra jinheM atizaya saMtoSa prApta ho rahA hai aura jinake netra prakAzamAna ho rahe haiM aise yakSoMke dvArA durAye jAnevAle ve candramAke samAna ujjvalaM kAntike dhAraka camara aise suzobhita ho rahe the mAno bhagavAnke guNasamUhoMke sAtha spardhA hI kara rahe hoM // 57 / / zobhAyamAna amRtakI rAzike samAna nirmala aura aparimita teja tathA kAntiko dhAraNa karanevAle ve camara bhagavAn vRSabhadevake advitIya jagatke prabhutvako sUcita kara rahe the / / 58 / jinakA thala lakSmIse AliMgita hai aura jo zrIvRkSakA cihna dhAraNa karate haiM aise zrIjinendradevake aparimita tejako dhAraNa karanevAle una camaroMkI saMkhyA vidvAn loga causaTha batalAte haiN|59|| isa prakAra sanAtana bhagavAn jinendradevake causaTha camara kahe gaye haiM aura ve hI camara cakravartIse lekara rAjA paryanta bAdhe-Adhe hote haiM arthAt cakravartIke battIsa, ardhacakrIke solaha, maNDalezvarake ATha, ardhamaNDalezvarake cAra, mahArAjake do aura rAjAke eka camara hotA hai||60|| isI prakAra usa samaya varSARtuko zaMkA karate hue madonmatta mayUra jinakA mAge bar3e premase dekha rahe the aise devoMke dundubhI madhura zabda karate hue AkAzameM baja rahe the / / 61 / / jinakA zabda atyanta madhura aura gambhIra thA aise paNava, tuNava, kAhala, zaMkha aura nagAr3e Adi bAje samasta dizAoMke madhyabhAgako zabdAyamAna karate hue tathA AkAzako AcchAdita karate hue zabda kara rahe the // 62 // devarUpa zilpiyoMke dvArA majabUta daNDoMse tAr3ita hue ve devoMke nagAr3e jo zabda kara rahe the unase ve aise jAna par3ate the mAno kupita hokara spaSTa zabdoMmeM 1. sphuritendriya / 2. zazAGkasya bhA iva bhA yeSAM te / 3. adhikacAmarANi / 4. jinezvarasya / 5. gaNagharAdayaH / vijJAH la0, i0, m0| 6. bruvanti / 7. cakrezvarAdArabhya aso surAjA yAvat ayaM zreNiko yAvata zreNikaparyantamardhAdarSANi bhvntiityrthH| 8. pnnvvaadnshiilaiH| 9. tyktvntH| 10. sthalAH / 11. tADanaM kurutha / Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 AdipurANam dhvanirambumucA kimayaM sphurati kSumito'dhirutasphuradUmiravaH / kRtatarkamiti prasaran jayatAt suratUryaravo jinamatu rasau // 6 // pramayA parito jinadehabhuvA jagatI sakalA samavAdisteH / ruruce sasurAsuramayajanAH kimivAdbhutamIDazi bhAnni vibhoH // 15 // taruNArkaruciM nutirodadhati surakoTimahAMsi nu ni nto|' jagadekamahodayamAsRjati prathate sma tadA jindehruciH-6|| jinadeharucAvamRtAdhizucau suradAnavamartyajanA dAzuH / svabhavAntarasaptakamAttamudo jagato bahu maGgaladarpaNake // 6 // vidhumAzu vilokya nu vizvasRjo gatamAtapavAraNatAM tritayIm / ravirikha vapuH sa purANakaviM samazizriyadavibhAnimataH // 18 // yahI kaha rahe hoM ki are duSTo, tuma loga jora-jorase kyoM mAra rahe ho // 63 / / kyA yaha meghoMkI garjanA hai ? athavA jisameM uThatI huI lahareM zabda kara rahI haiM aisA samudra hI jhobhako prApta huA hai ? isa prakAra tarka-vitarka kara cAroM ora phailatA huA bhagavAnake devadundubhiyoMkA zabda sadA jayavanta rahe // 64 // sura, asura aura manuSyoMse bharI huI vaha samavasaraNakI samasta bhUmi jinendrabhagavAnake zarIrase utpanna huI tathA cAroM ora phailI huI prabhA arthAt bhAmaNDalase bahuta hI suzobhita ho rahI thI so ThIka hI hai kyoMki bhagavAnke aise tejameM Azcarya hI kyA hai / / 6 / / usa samaya vaha jinendrabhagavAnake zarIrakI prabhA madhyAhnake sUryako prabhAko tirohita karatI huI-apane prakAzameM usakA prakAza chipAtI huI, karor3oM devoMke tejako dUra haTAtI huI, aura lokameM bhagavAnakA bar3A bhArI aizvarya prakaTa karatI huI cAroM ora phaila rahI thI // 66 // amRta ke samudrake samAna nirmala aura jagatko aneka maMgala karanevAle darpaNake samAna, bhagavAnake zarIrakI usa prabhA (prabhAmaMDala) meM sura, asura aura manuSya loga prasanna hokara apane sAta-sAta bhava dekhate the||67|| 'candramA zIghra hI bhagavAnke chatratrayakI avasthAko prApta ho gayA hai' yaha dekhakara hI mAno atizaya dedIpyamAna sUrya bhagavAnake zarIrakI prabhAke chalase purANa kavi bhagavAn vRSabhadevakI sevA karane lagA thaa| bhAvArtha-bhagavAnkA chatratraya 1. jinadehajanitayA / 2. samavasaraNasya / samavasaraNastotre samavasaraNabhUmInAmekAdazAnAM vistAro yathAkrama 'svasvacaturvizAMzo dvayozcaturSu dvitADitAdhaM ca / adaM tritridvayaSTamabhAgAH paJcasu tathA parejhai ca // svazabdenAtra vRSabhAditIrthakarANAM samavasaraNabhUmayo bhaNyante / taccaturvizatibhAge / hrAsAdicaitanyabhUmikaH / bhAtikayoH vallIvanAdiSu caturpu caturviMzabhAga evaM dviguNaM tadarda bhvnbhuumivistaarH| bhavanabhUmivistArAdaddha gaNabhUmivistAraH / tastriyATamabhAgo dvayostathAnye / gaNabhUmivistAra aSTamabhAgo dvayoH pIThayoH pratyekaM vistaarH| gaNabhUmidvayaSTamabhAgaH / antyapIThArdhaparyantaM vistaarH| AditIrthaMkarApekSayA ekAdazabhUmInAM vistArAH krameNa likhyante / yojanaM 3 khA-ziva-1-upa-1 dhvaja-1 kalpa-1 bhavamabhU 3 guNa 4 pIThadaNDAH / 3. rurudhe ruruce iti 'pa' pustake dvividhaH pAThaH / 4. surAsuramartyajanaH sahitAH / 5. nu vitarke / 6. tejAMsi / 7. mahomaya / advitIyatejomayam / 8. maladarpaNasadaze / 9. diipt-| 10. dehaprabhAbyAjAt / Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayoviMzaM parva dodhakavRttam dipyamahAdhvanirasya mukhAbjAnmegharavAnukRtirniragacchat / bhagyamanogatamohatamona sadyutadeSa yathaiva tamo'riH // 69 // ekatayo'pi ca sarvanRbhASAH so'ntaraneTa bahUzca kumASAH / apratipattimapAsya ca tatvaM bodhayati sma jinasya mahimnA // 70 // ekatayo'pi tathaiva jalaughazcitrarasau bhavati gumabhedAt / pAtravizeSavazAcca tathAyaM sarvavido dhvanirApa bahuravam // 7 // ekatayo'pi yathA sphaTikAzmA yadayadupAhitamasya vimAsam / svacchatA svayamapyanudhatte 'vizvabudho'pi tathA dhvaniruccaiH // 72 // devakRto dhvaniri"tyasadetad devaguNasya tathA vihatiH syAt / sAkSara eva ca varNasamUhAnnaiva vinArthagatirjagati syAt // 73 // zAlinIvRttam itthaMbhUtA "devarAvizvamaturmaktyA devaiH kArayAmAsa bhUtim / digyAsthAnI devarAjopasamyAmadhyAstainA "zrIpatirvizvarazvA // 7 // candramAke samAna thA aura prabhAmaNDala sUryake samAna thA // 68 // bhagavAnake mukharUpI kamalase bAdaloMkI garjanAkA anukaraNa karanevAlI atizayayukta mahAdivyadhvani nikala rahI thI aura vaha bhavya jIvoMke manameM sthita moharUpI aMdhakArako naSTa karatI huI sUryake samAna suzobhita ho rahI thI // 69 / / yadyapi vaha divyadhvani eka prakArakI thI tathApi bhagavAnke mAhAtmyase samasta manuSyoMkI bhASAoM aura aneka kubhASAoMko apane antarbhUta kara rahI thI arthAt sarvabhASArUpa pariNamana kara rahI thI aura logoMkA ajJAna dUra kara unheM tattvoMkA bodha karA rahI thI // 70 / / jisa prakAra eka hI prakArakA jalakA pravAha vRkSoMke bhedase aneka rasavAlA ho jAtA hai usI prakAra sarvajJadevako vaha divyadhvani bhI pAtroMke bhedase aneka prakArakI ho jAtI thii||7shaa athavA jisa prakAra sphaTika maNi eka hI prakArakA hotA hai tathApi usake pAsa jo-jo raMgadAra padArtha rakha diye jAte haiM vaha apanI svacchatAse apane Apa una-una padArthoke raMgoMko dhAraNa kara letA hai usI prakAra sarvajJa bhagavAnkI utkRSTa divyadhvani bhI yadyapi eka prakArakI hotI hai tathApi zrotAoMke bhedase vaha aneka rUpa dhAraNa kara letI hai / / 72 // koI koI loga aisA kahate haiM ki vaha divyadhvani devoMke dvArA kI jAtI hai parantu unakA vaha kahanA mithyA hai kyoMki vaisA mAnanepara bhagavAnke guNakA ghAta ho jAyegA arthAt vaha bhagavAnakA guNa nahIM kahalAyegA, devakRta honese devoMkA khlaayegaa| isake sivAya vaha divyadhvani akSararUpa hI hai kyoMki akSaroMke samUhake binA lokameM arthakA parijJAna nahIM hotA // 73 // . isa prakAra tInoM lokoMke svAmI bhagavAn vRSabhadevakI aisI vibhUti indrane bhaktipUrvaka devoMse karAyI thI, aura anantacatuSTayarUpa lakSmIke adhipati sarvajJadeva indroMke dvArA sevanIya 1. anukaarii| 2. hantIti ghnan / 3. ekaprakAraH / 4. antarnayati sma / 5. ajJAnam / 6. samIpamAgatam / 7. upAhitadravyasya / 8. kAntim / 9. vizvajJAninaH / 10. srvjnykRtH| 11. asatyam / 12. tathA sati / 13. indraH / 14. samavasatim / 15. indrasevanIyAma / 16. adhitiSThati sm| - Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 pAdipurANam vAtomivRttam devaH sAkSAtsakalaM vastutasvaM vidvAn vidvajjanatAvanditAdhiH / haimaM pITha harimittivastralaM bheje jagatAM bodhanAya // 75 // bhramaravilasitam dRSTvA devAH samavasRtimahIM cakrubhaktyA parigatimucitAm / triH saMbhrAntAH pramuditamanaso devaM draSTuM vivizuratha samAna // 7 // rathoDatAvRttam vyomamArgaparirodhikatanaiH saMmimAjighumivAkhilaM namaH / dhUlisAlavalayena veSTitAM santa tAmaradhanurvRtAmiva // 7 // stammazabda paramAnavAgmitAn yA sma dhArayati khAnaladhinaH / svargalokamiva sevituM vibhuM gyAjuhUpuramalAgraketumiH // 7 // svAgatAvRttam svacchavArizizirAH sarasIzca yA vimarvikasitopalanetrAH / baTumIzamasurAntakamuccaineMtrapatimiva saMghaTayantI // 79 // khAtikA jalavihAvirAbailAzca vittormikrodhH| yA dadhe jinamupAsitumindrAn AjuhaSuriva nirmalatoyAm // 8 // usa samavasaraNa bhUmimeM virAjamAna hue the||74||jo samasta padArthoMko pratyakSa jAnate haiM aura aneka vidvAna loga jinake caraNoMkI vandanA karate haiM aise ve bhagavAn vRSabhadeva jagatke jIvoMko upadeza deneke lie mu~ha phAr3e siMhoMke dvArA dhAraNa kiye hue suvarNamaya siMhAsana para adhirUr3ha hue the / / 75 / / isa prakAra samavasaraNa bhUmiko dekhakara deva loga bahuta hI prasannacitta hue, unhoMne bhaktipUrvaka tIna bAra cAroM ora phirakara ucita rItise pradakSiNAe~ dIM aura phira bhagavAnke darzana karaneke lie usa sabhAke bhItara praveza kiyA ||76 // jo ki AkAzamArgako ullaMghana karanevAlI patAkAoMse aisI jAna par3atI thI mAno samasta AkAzako jhAr3akara sApha ho karanA cAhatI ho aura dhUlIsAlake gherese ghirI honeke kAraNa aisI suzobhita ho rahI thI mAno nirantara indradhanuSase hI ghirI rahatI ho // 77 // vaha sabhA AkAzake agrabhAgako bhI ullaMghana karanevAle cAra mAnastambhoMko dhAraNa kara rahI thI tathA una mAnastambhoMpara lagI huI nirmala patAkAoMse aisI jAna par3atI thI mAno bhagavAnkI sevA karaneke lie svargalokako hI bulAnA cAhatI ho // 78 / vaha sabhA svaccha tathA zItala jalase bharI huI tathA netroMke samAna praphullita kamaloMse yukta aneka sarovariyoMko dhAraNa kiye hue thI aura unase vaha aisI jAna par3atI thI mAno janma jarA maraNarUpI asuroMkA anta karanevAle bhagavAn vRSabhadevakA darzana karane ke lie netroMko paMktiyA~ hI dhAraNa kara rahI ho // 79 // vaha samavasaraNa bhUmi nirmala jalase bharI huI, jalapakSiyoMke zabdoMke zabdAyamAna tathA U~cI uThatI huI bar3I-bar3I laharoMke samUhase yukta parikhAko dhAraNa kara rahI thI aura usase aisI jAna par3atI thI mAno laharoMke samUharUpI hAtha U~ce uThAkara jalapakSiyoMke 1. vistRta / 2. paricaryAm / 3. triH pradakSiNaM kRtvntH| 4. sammASTumicchum / 5. vistRtAm / 6. mAnastambhAnityarthaH / 7. AhavAtumicchuH / 8. biti sm| 9. asUna prANAn rAtyAdatta ityasuraH yamaH tasyAntakastam / Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 551 trayoviMzaM parva 'vRttAvRttam bahuvidhava'nalatikAkAntaM madamadhukaravirutAtoyam / vanamupavahati ca vallInAM smitamiva kusumacitaM yA sma // 1 // sainikAvRttam sAlamAdyamuccagopurodgama saMvimati mAsuraM sma haimanam / hemanArkasaumyadIptimunnatiM bharturabharavinaiva yA pradarzikA // 82 // chandaH (1) zaradghanasamazriyo nartakI taDidvilasite nRteH shaalike| dadhAti rucire sma yopAsituM jinendramiva 'bhaktisaMmAvitA // 8 // vaMzasthavRttam *ghaTIdvandvamupAttadhUpakaM babhAra yA dvistanayugmasani bham / jinasya bhRtyai zrutadevatA svayaM tathA sthiteva' trijagachiyA samam // 4 // indravaMzAvRttam ramba bana bhRgasamUhasevitaM bane catuH"saMkhyamupAtakAntikam / cAso vinIlaM paridhAya"tavibhAd "vareNyamArAdhayituM sthiteva yA 45 // zabdoMke bahAne bhagavAnakI sevA karaneke lie indroMko hI bulAnA cAhatI ho // 40 // vaha bhUmi aneka prakArako navIna latAoMse suzobhita, madonmatta bhramaroMke madhura zabdarUpI bAjoMse sahita tathA phUloMse vyApta latAoMke vana dhAraNa kara rahI thI aura unase aisI jAna par3atI thI mAno manda-manda ha~sa hI rahI ho / / 81 / / vaha bhUmi U~ce-U~ce gopura-dvAroMse sahita dedIpyamAna suvarNamaya pahale koTako dhAraNa kara rahI thI aura usase aisI jAna par3atI thI mAno bha vRSabhadevakI hemantaRtuke sUryake samAna atizaya saumya dIpti aura unnatiko akSaroMke binA hI dikhalA rahI ho // 2 // vaha samavasaraNabhUmi pratyeka mahAvIthIke donoM ora zaradaRtuke bAdaloMke samAna svaccha aura nRtya karanevAlI devAMganAoMrUpI bijaliyoMse suzobhita do-do manohara nRtyazAlAe~ dhAraNa kara rahI thI aura unase aisI jAna par3atI thI mAno bhaktiparvaka jinendra bhagavAnakI upAsanA karaneke lie hI unheM dhAraNa kara rahI ho / vaha bhUmi nATayazAlAoMke Age do-do dhUpaghaTa dhAraNa kara rahI thI aura unase aisI jAna par3atI thI mAno jinendra bhagavAnko sevAke lie tInoM lokoMkI lakSmIke sAtha-sAtha sarasvatI devI hI vahA~ baiThI hoM aura ve ghaTa unhIMke stanayugala ho // 4 // vaha bhUmi bhramaroM ke samUhase sevita aura uttama kAntiko dhAraNa karanevAle cAra sundara vana bhI dhAraNa kara rahI aura unase aisI jAna par3atI thI mAno una vanoMke bahAnese nIla vastra pahanakara bhagavAna 1. navalatikA l*| 2. hemanirmitam / 3. hemantajAtArkaramya / 4. natyasya / 5. samavasatiH / 6. bhaktisaMskRtA / 7. dhUpaghaTIyugalam / caturthamiti / 8. dhUmakam, ityapi pAThaH / 9. stanayugmadvayasamAnam / 10. samavasRtyAkAreNa sthitev| 11. azokasaptacchadakalpavRkSacUtamiti / 12. vastram / 13. pariSAnaM vidhAya / 14. vanavyAjAt / 15. sarvajJam / Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 . . AdipurANam puTavRttam upavanasarasInAM baalpmaithuyuvtimukhshobhaamaahsntii| azta ca vanavedI ratnadIprAM yuvatiriva kaTIsthA mekhalA yA // 86 // jaloddhatagatavRttam dhvajAmbaratatAmbaraiH parigatA yakA dhvajaniveza nairdazatayaiH / jinasya mahimAnamAracayituM namoGgaNamivAmU jatyatibabhau // 8 // khamiva satAraM kusumADhayaM yA vanamatiramyaM surabhUjAnAm / saha vanavedyA parata: sAlAd nyarucadicodavA sukRtArAmam // 88 // amRta ca yasmAtparato dIghraM sphuradururatnaM bhavanAbhogam / maNimayadehAnnava ca stUpAn bhuvanavijityAyiva baddhecchA // 89 // sphaTikamayaM yA ruciraM sAlaM pravitanamUrtiH 'khamaNisumittIH / uparitalaM ca trijagadgrAhi vyasta parAdhya sadanaM kakSyAH // 10 // bhujaGgaprayAtavRttam samaM "devavayaH parArthoruzomA prapazyaMstathainAM mahIM vismitAbhaH / praviSTo mahendraH praNaSTapramohaM jinaM draSTukAmo mahatyA vibhUtyA // 11 // kI ArAdhanA karaneke lie hI khar3I ho // 85|| jisa prakAra koI taruNa strI apane kaTi bhAgapara karadhanI dhAraNa karatI hai usI prakAra upavanakI sarovariyoMmeM phUle hue choTe-choTe kamaloMse svargarUpI strIke mukhakI zobhAkI ora ha~satI huI vaha samavasaraNa bhUmi ratnoMse dedIpyamAna vanavedikAko dhAraNa kara rahI thI / / 86 // dhvajAoMke vastroMse AkAzako vyApta karanevAlI dasa prakArakI dhvajAoMse sahita vaha bhUmi aisI acchI suzobhita ho rahI thI mAno jinendra bhagavAnko mahimA racaneke lie AkAzarUpI A~ganako sApha hI kara rahI ho||87|| dhvajAoMkI bhUmike bAda dvitIyakoTa ke cAroM ora vanavedikA sahita kalpavRkSoMkA atyanta manohara vana thA, vaha phUloMse sahita thA isalie aisA jAna par3atA thA mAno tArAoM se sahita AkAza hI ho| isa prakAra puNyake bagIceke samAna usa vanako dhAraNa kara vaha samavasaraNabhUmi bahuta hI suzobhita ho rahI thI // 88 / usa vanake Age vaha bhUmi, jisameM aneka prakArake camakate hue bar3e-bar3e ratna lage hue haiM aise dedIpyamAna makAnoMko tathA maNiyoMse bane hae nau-nau stUpoMko dhAraNa kara rahI thI aura usase vaha aisI jAna par3atI thI mA jagatko jItaneke lie hI usane icchA kI ho / / 8 / / usake Age vaha bhUmi sphaTika maNike bane hue sundara koTako, atizaya vistAravAlI AkAzasphaTikamaNikI banI huI dIvAloM ko aura una dIvAloMke Upara bane hue, tathA tInoM lokoMke lie avakAza dene vAle atizaya zreSTha zrImaNDapako dhAraNa kara rahI thii| aisI samavasaraNa sabhAke bhItara indrane praveza kiyA thA* // 90 // isa prakAra atizaya utkRSTa zobhAko dhAraNa karanevAlI usa samavasaraNa bhumiko dekhakara jisake netra vismayako prApta hue haiM aisA vaha saudharma svargakA indra mohanIya karmako 1. ISadvikacakamalapadmaH / 2. parivRtA / 3. yaa| 4. racanAbhiH / dhvajasthAnairvA / 5. dazaprakAraiH / 6. sammArjanaM kurvati / 7. bhavanabhUmivistAram / prAsAdavistAramityarthaH / 8. bhuvanavijayAya / 9. aakaashsphttik| 10. sphaTikamityuparimabhAge lakSmyAH sadanaM lkssmiimnnddpmityrthH| 11. IzAnAdIndraH / mahardikadevazca / * ina saba zlokoMkA kriyA sambandha piThale chihattaraveM zlokase hai| Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 553 prayoviMza parva bhayApazyadugcaijvalatpIThamUrdhni sthitaM devadevaM caturvaktrazomam / surendranarendramunIndrazca vanyaM jagatsRSTisaMhArayo:tumAyam // 12 // zaracandrabimbapratisparSi vaktraMzarajjotsnayeva svakAnsyAtikAntam / navosphulanIlAbjasaMzobhi netraM saraH sAbjanIlotpalaM dhyAhasantam // 13 // jvaladbhAsurAGga sphuranAnubimbapratidvandi dahapramAgnau nimagnam / samuttuGgakArya surArAdhanIyaM mahAmerukApaM sucAmIkarAmam // 14 // vizAkoruvakSaHsthalasthAramalakSyA jagadartubhUyaM vinokrayA bruvANam nirAhAryaveSaM nirastorubhUSaM nirakSAvabodha nirUddhAtmarodham // 15 // sahasrAMzudIpraprabhA madhyabhAjaM calacAmaraudhaiH suraivIjyamAnam / dhvanadundumidhvA nirghoSaramyaM caladvIcivalaM payodhi yathaiva // 9 // suronmuktapuSpaistataprAntadezaM mahAzokavRkSAzritottuGgamUrtim / svakalpadrumocAnamuktaprasUnastatAntaM surAdi rucA hepayantam // 17 // www naSTa karanevAle jinendrabhagavAnake darzanoMkI icchAse bar3I bhArI vibhUtipUrvaka uttama-uttama devoMke sAtha-sAtha bhItara praviSTa huA / / 9 / / ___athAnantara-jo U~cI aura dedIpyamAna pIThikAke Upara virAjamAna the, devoMke bhI deva the, cAroM ora dIkhanevAle cAra mukhoMkI zobhAse sahita the, surendra narendra aura munIndroMke dvArA bandanIya the, *jagatko sRSTi aura saMhArake mukhya kAraNa the| jinakA mula zaraRtuke candramAke sAtha spardhA kara rahA thA, jo zaradaRtukI cA~danIke samAna apanI kAntise atizaya zobhAyamAna the, jinake netra navIna phUle hue nIla kamaloMke samAna suzobhita the aura unake kAraNa jo sapheda tathA nIla-kamaloMse sahita sarovarako ha~sI karate hue-se jAna par3ate the| jinakA zarIra atizaya prakAzamAna aura dedIpyamAna thA, jo camakate hae sUryamaNDalake sAtha spardhA karanevAlI apane zarIrakI prabhArUpI samudrameM nimagna ho rahe the, jinakA zarIra atizaya U~cA thA,jo devoMke dvArA ArAdhanA karane yogya the, suvarNa-jaisI ujjvala kAntike dhAraNa karanevAle the aura isIlie jo mahAmeruke samAna jAna par3ate the| jo apane vizAla vakSaHsthalapara sthita rahanevAlI anantacatuSTayarUpI AtmalakSmIse zabdoMke binA hI tInoM lokoMke svAmitvako prakaTa kara rahe the, jo kavaLAhArase rahita the, jinhoMne saba AbhUSaNa dUra kara diye the, jo indriya jJAnase rahita the, jinhoMne jJAnAvaraNa Adi koko naSTa kara diyA thaa| jo sUryake samAna dedIpyamAna rahanevAlI pramAke madhyameM virAjamAna the, devaloga jinapara aneka camaroMke samUha durA rahe the, bajate hue dundubhivAjoMke zabdoMse jo atizaya manohara the aura isIlie jo zabda karatI huI aneka laharoMse yukta samudrakI velA (taTa) ke samAna jAna par3ate the| jinake samIpakA pradeza devoMke dvArA varSAye hue phUloMse vyApta ho rahA thA, jinakA U~cA zarIra bar3e bhArI azokavRkSake Azrita thA-usake nIce sthita thA aura isIlie jisakA samIpa pradeza apane kalpavRkSoMke upavanoM-dvArA chor3e hue phUloMse vyApta ho rahA hai aise sumeru parvatako apanI kAntike dvArA lajita kara rahe the| aura jo camakate hue 1. vrnnaashrmaadikaarnndnnddniityaadividhyoH| 2. prtispdi| 3. jagatpatitvam / 4. vastrAdirahitA. kAram / jAtarUpadharamityarthaH / 5. atIndriyajJAnam / 1. nirastajJAnAvaraNAdikam / / 7. prabhAmaNDala / 8. divyadhvani / * mokSamArgarUpI sRSTiko utpanna karanevAle aura pAparUpI sRSTiko saMhAra karanevAle the| Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 AdipurANam pravistArizubhrAtapatratrayeNa sphuranmaukikenAcata pusthitena / svamAhAtmyamaizvarya mudyadyazazca sphuTIkartumIzaM tamIzAnamAdyam // 98 // pradRzyAtha dUrAgratasvottamAGgAH surendrAH praNemurmahIspRSTajAnu / kirITAprabhAjAM khajAM mAlikAbhirjinendrA triyugmaM sphuTaM prArthayantaH // 99 // tadAI praNAme samutphullanetrAH surendrAH virejuH zucismeravaktrAH / samaM vA sarobhiH sapadmotpalaiH svaH kulakSmAdharendrAH surAtriM bhajantaH // 100 // zacI cApsaro'zeSadevIsametA jinAtrayoH praNAmaM cakArArthayantI / svavaktrorupadmaiH svanetrotpalaizca prasavaizca bhAvaprasUnairanUnaiH // 101 // jinasyApadmau nakhAMzupratAnaiH surAnAspRzantau sametyAdhimUrdham / jAmlAnamUrtyA svazeSAM pavitrAM "zirasyApipetA mivAnugRhItum // 102 // jinendrAGghrimAsA pavitrIkRtaM te 'svamUhuH surendrAH praNambAtimaksyA / nakhAMzumatAnAmbulabdhAmiSekaM samutsaGgamapyuttamaM cottamAGgam // 103 // motiyoMse suzobhita AkAzameM sthita apane vistRta tathA dhavala chatratrayase aise jAna par3ate the mAno apanA mAhAtmya aizvarya aura phailate hue utkRSTa yazako hI prakaTa kara rahe hoM aise prathama tIrthaMkara bhagavAn vRSabhadevake usa saudharmendrane darzana kiye / / 92-98 / / darzana kara dUrase hI jinhoMne apane mastaka namrIbhUta kara liye haiM aise indroMne jamInapara ghuTane Tekakara unheM praNAma kiyA, praNAma karate samaya ve indra aise jAna par3ate the mAno apane mukuToMke agrabhAgameM lagI huI mAlAoMke samUhase jinendra bhagavAna ke donoM caraNoMkI pUjA hI kara rahe hoM / / 99 / / una arahanta bhagavAnko praNAma karate samaya jinake netra harSase praphullita ho gaye aura mukha sapheda manda hAsyase yukta ho rahe the isalie aisA jAna par3atA thA mAno jinameM sapheda aura nIla kamala khile hue haiM aise apane sarovaroMke sAtha-sAtha kulAcala parvata sumeru parvatakI hI sevA kara rahe hoM // 100 // usI samaya apsarAoM tathA samasta deviyoMse sahita indrANIne bhI bhagavAnke caraNoMko praNAma kiyA thA, praNAma karate samaya vaha indrANI aisI jAna par3atI thI mAno apane praphullita hue mukharUpI kamaloMse, netrarUpI nIla kamaloMse aura vizuddha bhAvarUpI bahuta bhArI puSpoMse bhagavAn kI pUjA hI kara rahI ho / / 101 / / jinendra bhagavAnke donoM hI caraNakamala apane nakhoMkI kiraNoMke samUhase devoMke mastakapara Akara unheM sparza kara rahe the aura usase ve aise jAna par3ate the mAno kabhI mlAna na honevAlI mAlA ke bahAnese anugraha karane ke lie una devoMke mastakapara zeSAkSata hI arpaNa kara rahe hoM // 102 // indra loga, atizaya bhaktipUrvaka praNAma karate samaya jo jinendrabhagavAna ke caraNoMkI prabhAse pavitra kiye gaye haiM tathA unhIMke nakhoMkI kiraNasamUharUpI jalase jinheM abhiSeka prApta huA hai aise apane unnata aura atyanta uttama mastakoMko dhAraNa kara rahe the| bhAvArthapraNAma karate samaya indroMke mastakapara jo bhagavAnke caraNoMkI prabhA par3a rahI thI usase ve unheM atizaya pavitra mAnate the, aura jo nakhoMkI kAnti par3a rahI thI usase unheM aisA samajhate the mAno unakA jalase abhiSeka hI kiyA gayA ho isa prakAra ve apane uttamAMga arthAt mastakako vAstava meM uttamAMga arthAt uttama aMga mAnakara hI dhAraNa kara rahe the || 103 || 1. anyairasaMdhAryamANa sadAkAzasthitena / 2 iva / 3. prazAntasvabhAva - a0 / 4. pariNAmakusumaiH / 5. mastake | 6. nijasiddhazeSAm / 7. ziraHsvApipetAm i0 / ziraHsvApiSAtAm la0, 60 / 8. arpitavanto / 9. AtmIyam / Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayoviMzaM parva nakhAMskaramyAjamamyAjazobhaM pulomAtmajA sApsarA bhktinmraa| stanopAntalagnaM 'samU'zuke tabahAsAbamAnaM sanmukkimayAH // 10 // praNAmakSaNe te surendrA virejuH svadevIsametA jvalabhUSaNAmAH / mahAkalpavRkSAH samaM kalpavallI samityeva bhaktyA jinaM sevamAnAH // 105 // athotyAya tuSTayA surendrAH svahastairjinasyAdhipUjA pracakaH pratItAH / 'sagandhaiH samAsyaiH sadhUpaiH sadIpaiH sadigyAkSataiH prAjyapIyUSa piNyaiH // 10 // purorAvasyA tate bhUmimAge surendropanItA babhau sA spryaa'| zudinyasaMpatsamasteva bhartuH padopAstimichaH zrivA tacchana // 10 // zacI ratnacUrNeliM' bhartura to nonmayUla prarohaivicitrAm / mRdusnigdhaciranekaprakAraiH surendrAyudhAnAmiva vakSNacUrNeH // 10 // tato nIradhArAM zuciM svAnukArAM sadanabhUkAranAlanatA tAm / nijAM svAntavRttiprasavAmivAcchAM jinopAdhi saMpAtayAmAsa masyA // 10 // "svarudbhUtagandhaH sugndhiikRtaasherdhmdbhaagmaalaakRtaaraavhH| jinAtrI smarantI vimoH pAdapITha samAnarca"bhaktyA tadA zakrapatnI // 10 // indrANI bhI jisa samaya apsarAoMke sAtha bhaktipUrvaka namaskAra kara rahI thI usa samaya dedIpyAmAna muktirUpI lakSmIke uttama hAsyake samAna bhAcaraNa karanevAlA aura svabhAvase hI sundara bhagavAna ke nakhoMkI kiraNoMkA samUha usake stanoMke samIpa bhAgameM par3a rahA thA aura usase vaha aisI jAna par3atI thI mAno sundara vastra hI dhAraNa kara rahI ho // 104 / / apanIapanI deviyoMse sahita tathA dedIpyamAna AbhUSaNoMse suzobhita the ve indra praNAma karate aise jAna par3ate the mAno kalpalatAoMke sAtha bar3e-bar3e kalpavRkSa hI bhagavAnakI sevA kara rahe hoM // 105 / / athAnantara indroMne bar3e santoSake sAtha khar3e hokara zraddhAyukta ho apane hI hAthoMse gandha, puSpamAlA, dhUpa, dIpa, sundara akSata aura utkRSTa amRtake piNDoM-dvArA bhagavAnke caraNakamoM kI pUjA kI // 106 // raMgAvalIse vyApta huI bhagavAnake Ageko bhUmipara indroMke dvArA lAbI yaha pUjAkI sAmagrI aisI suzobhita ho rahI thI mAno usake chasase saMsArakI samasta dravyarUpI sampadAe~ bhagavAna ke caraNoMkI upAsanAkI icchAse hI vahA~ bhAvI ho // 107 // indrANIne bhagavAnake Age komala cikane aura sUkSma aneka prakAra ke ratnoMke cUrNase maNDala banAyA thA, vaha maNDala aparakI ora uThatI huI kiraNoMke aMkuroMse citra vicitra ho rahA thA aura aisA jAna par3atA thA mAno indradhanuSarka komala cUrNase hI banA ho||108|| tadanantara indrANIne bhaktipUrvaka bhagavAnake caraNoMke samIpameM dedIpyamAna ratnoMke bhaMgArakI nAlase nikalatI haI pavitra jaladhArA chodd'ii| yaha jaladhArA indrANIke samAna hI pavitra thI aura usoko manovRttike samAna prasanna tathA svaccha thii||109| usI samaya indrANIne jinendrabhagavAna ke caraNoMkA smaraNa karate hue bhaktipUrvaka jisane samasta dizAe~ sugandhita kara dI thI, tathA jo phirate hue bhramaroM kI paMktiyoM dvArA kiye hue zabdoMse bahuta hI manohara jAna par3atI thI aisI svargalokameM 1.vahati sma / 2. kalpalatAsamUhena / 3. sugandhaH l0| 4. bhUri / 5. vistRte / 6. pUjA / 7. pAdapUnAm / 8. indrakRtapUjAmyAjena / 9. rnggvlim| 10. vistaaritvtii| 11. kiraNAkuraiH / 12. sUkSmaH a0, pa., la0, da0, 30 / 13. aghisamIpe / 14. svargajAta / 15. arcayati sma / Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 556 AdipurANam vyadhAnmauktikopaivimostaNDulejyA svacittaprasAdairiva svacchamAmiH / tathAmlAnamandAramAlAzataizca prabhoH pAdapUjAmakArSAt praharSAt // 11 // tato ratnadIpairjinAmayutInAM prasaNa mndiikRtaarmprkaashH| jinAkaM zacI prArcicabhakti nighnA na bhaktA hi yukta vidantyapyayuktam // 1 // 2 // dadau dhUpamiddhaM ca pIyUSapiNDaM mahAsthAle saMsthaM jvaladIpadIpam / satAraM zazAGka samAzliSTarAhuM jinAcyamjayorvA samIpaM prapatram // phalairapyanalpaistatAmodahavanAyUthailyAsenyamAnaH / jinaM gAtukAmairivAtipramodAt phalAyArcayAmAsa sutrAmajAyA // 11 // itIsthaM svabhaktyA surairaciMte'In kimemistu kRtyaM kRtArthasya bhrtuH| virAgo na nuSyasyapi dveSTi vAsau phalazca svamatAnaho yoyuMjIti // 15 // athocca: surezA girAmIzitAraM jinaM stotukAmAH prahaSTAntaramAH / vacassUna mAlAmimAM citravaNAM samuccikSipurmaktihastairiti svaiH // 16 // utpanna huI sugandhase bhagavAna ke pAdapITha ( siMhAsana )kI pUjA kI thI // 110 // isI prakAra apane cittako prasannatAke samAna svaccha kAntiko dhAraNa karanevAle motiyoMke samUhoMse bhagavAnkI akSatoMse honevAlI pUjA kI tathA kabhI nahIM murajhAnevAlI kalpavRkSake phUloMkI saikar3oM mAlAoMse bar3e harSake sAtha bhagavAnke caraNoMkI pUjA kI // 111 / / tadanantara bhaktike vazIbhUta huI indrANIne jinendra bhagavAnke zarIrakI kAntike prasArase jinakA nijI prakAza manda par3a gayA hai aise ratnamaya dIpakoMse jinendrarUpI sUryakI pUjA kI thI so ThIka hI hai kyoMki bhaktapuruSa yogya athavA ayogya kucha bhI nahIM smjhte| bhAvArtha-yaha kArya karanA yogya hai athavA ayogya, isa bAtakA vicAra bhakti ke sAmane nahIM rhtaa| yahI kAraNa thA ki indrANIne jinendrarUpI sUryakI pUjA dIpakoM dvArA kI thI // 112 / / tadanantara indrANIne dhUpa tathA jalate hue dIpakoMse dedIpyamAna aura bar3e bhArI thAlameM rakhA huA, suzobhita amRtakA piNDa bhagavAna ke lie samarpita kiyA, vaha thAlameM rakhA huA dhUpa tathA dIpakoMse suzobhita amRtakA piNDa aisA jAna par3atA thA mAno tArAoMse sahita aura rAhuse AliMgita candramA hI jinendrabhagavAnke caraNakamaloMke samIpa AyA ho // 113 // tadanantara jo cAroM ora phailI huI sugandhise bahuta hI manohara the aura jo zabda karate hue bhramaroMke samUhoMse sevanIya honeke kAraNa aise jAna par3ate the mAno bhagavAnkA yaza hI gA rahe hoM aise aneka phaloMke dvArA indrANIne bar3e bhArI harSase bhagavAna kI pUjA kI thI // 114 / / isI prakAra devoMne bhI bhaktipUrvaka henta bhagavAnakI pUjA kI thI parantu kRtakRtya bhagavAnako ina sabase kyA prayojana thA ? ve yadyapi vItarAga the na kisIse santuSTa hote the aura na kisIse dveSa hI karate the tathApi apane bhaktoMko iSTaphaloMse yukta kara hI dete the yaha eka AzcaryakI bAta thI // 115 / / athAnantara-jinheM samasta vidyAoMke svAmI jinendrabhagavAnakI stuti karanekI icchA huI aise ve bar3e-bar3e indra prasannacitta hokara apane bhaktirUpI hAthoMse citra vicitra varNoMvAlI isa vacanarUpI puSpoMkI mAlAko arpita karane lage-nIce likhe anusAra bhagavAnakI 1. akSatapuJjapUjAm / 2. bhaktyadhInA / 3. dade d0,0| 4. mahAbhAjanastham / 5. tArakAsahitam / 6. prAptam / 7.dveSaM karoti / 8. bhRzaM yunakti / 9 vAkprasanamAlAm / Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 557 trayoviMzaM parva pramitAkSarAvRttam jinanAthasaMstavakRtau bhavato vayamukhatAH sma guNarabanidheH / vidhiyo'pi mandavacaso'pi nanu svayi maktireva phalatIephalam // 17 // matizaktisArakRtavAgvimavasvayi makkimeva vayamAtanumaH / amRtAmbudherjalamalaM na pumAnikhilaM prapAtumiti ni pivet // 11 // kva vayaM jagaH kva ca guNAmbunibhistava deva pArarahitaH paramaH / iti jAnato'pi jina samprati nastvayi maktireva mukharIkurute // 19 // gaNabhRzirapyagavitAnanaNUstava sadguNAndhayamabhISTumahe / kisa citrametadathavA prabhutAM tava saMzritaH kimiva meziziSuH // 10 // drutavilambitavRttam tadiyamoDiviSan vidadhAti nastvayi nirUDhatarA jinnishclaa| prasUtabhaktirapAraguNodayA stutipaye'ya tato vayamucatAH // 12 // svamasi vizvaragIzvara vizvasRT svamasi vizvaguNAmbudhirakSayaH / svamasi deva jagaDitakAsanaH stutimato'nugRhANa jineza naH // 22 // stuti karane lage // 116 / / ki he jinanAtha, vaha nizcaya hai ki Apake viSayoM kI huI bhakti hI iSTa phala detI hai isIlie hama loga buddhihIna tathA mandavacana hokara bhI guNarUpI ranoMke khajAnesvarUpa ApakI stuti karaneke lie udyata ho rahe haiM / / 117 / / he bhagavan , jinheM buddhikI sAmarthyase kucha vacanoMkA vaibhava prApta huA hai aise hama loga kevala ApakI bhakti hI kara rahe haiM so ThIka hI hai kyoMki jo puruSa amRtake samudrakA sampUrNa jala pIneke lie samartha nahIM hai vaha kyA apanI sAmarthyake anusAra thor3A bhI nahIM pIye ? arthAt avazya pIye // 118||he deva, kahA~ to jar3a buddhi hama loga, aura kahA~ ApakA pAparahita bar3A bhArI guNalpI samudrojinala smudr| hejinendra thApi isa bAtakohama loga bhI jAnate haiM tathApi isa samaya ApakI bhakti hI hama logoMko vAcAlita kara rahI hai|||11|| he deva, yaha AzcaryakI bAta hai ki Apake jo bar3e-bar3e uttama guNa gaNadharoMke dvArA bhI nahIM gine jA sake haiM unakI hama stuti kara rahe haiM athavA isameM kucha bhI Azcarya nahIM hai kyoMki jo manuSya ApakI prabhutAko prApta huA hai vaha kyA karaneke lie samartha nahIM hai ? arthAt saba kucha karane meM samartha hai / / 120 // isalie he jinendra, Apake viSayameM utpanna huI atizaya nigUda, nizcala aura aparimita guNoMkA udaya karanevAlI vizAla bhakti hI hama logoMko stuti karaneke lie icchuka kara rahI hai aura isIlie hama loga Aja ApakI stuti karaneke lie udyata hue haiM / / 12 / / he Izvara, Apa samasta saMsArake jAnanevAle haiM, karmabhUmirUpa saMsArakI racanA karanevAle haiM, samasta guNoMke samudra haiM, avinAzI haiM, aura he deva, ApakA upadeza jagatke samasta jIvoMkA hita karanevAlA hai, isIlie he jinendra, Apa hama sabakI stutiko svIkRta 1. vigatamatayaH / 2. matizaktyanusAra / 3. antarahitaH / 4. jAnamtIti jAnantaH tAn / 5. asmAn / 6. bhRzaM samarthA abhUvan / 7. IDitumicchan / Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 AdipurANam tatra jinArka vibhAnti guNAMzavaH sakalakarmakalaGkaviniHsRtAH / dhanaviyogavinirmalamUrtayo dinamaNeriva bhAsuramAnavaH // 123 // guNamasavamanantatayAnvitAn jina samuhase'vivinirmahAn / jaladhirAtma gabhIrajalAzritAniva maNIna makAnanaNutviSaH // 124 // sva minasaMsRtivallarikAmimAmatitatAmuruduH khaphakapradAm / jananamRtyujarAkusumAcitAM zamakarairbhagavannudapIpaTaH // 125 // tAmarasavRttam jinavara mohamahApRtanezAn pravalatarAMzcaturastu kaSAyAn / nizitatapomaya tIbramahAMsi "prahatimirAzutarAmajayasvam // 126 // manasijazatrumajayyamalakSyaM viratimayI 'zitahetitatiste / samaramare vinipAtayati sma svamasi tato bhuvanaikagariSThaH // 127 // jitamadanasya taveza mahattvaM vapuridameva hi zAsti manojJam / na vikRtibhAgna kaTAkSanirIkSA 'paramavikAra manAmarayovam // 128 // pravikurute hRdi yasya manojaH sa vikurute sphuTarAgaparAgaH" / vikRtiranaGga jitastava nAbhUd vibhavabhavAnbhuvanaikagurutat // 129 // 10 kIjie || 122|| he jinendrarUpI sUrya, jisa prakAra bAdaloMke haTa jAnese atizaya nirmala dedIpyamAna kiraNeM suzobhita hotI haiM usI prakAra samasta karmarUpI kalaMkake haTa jAne se prakaTa huI ApakI guNarUpI kiraNeM atizaya suzobhita ho rahI haiM || 123 || he jinendra, jisa prakAra samudra apane gahare jalameM rahanevAle nirmala aura vizAla kAntike dhAraka maNiyoMko dhAraNa karatA hai usI prakAra Apa atizaya nirmala anantaguNarUpI maNiyoMko dhAraNa kara rahe haiM // 124|| he svAmin, jo atyanta vistRta hai, bar3e-bar3e duHkharUpI phaloMko denevAlI hai, aura janma-mRtyu tathA bur3hApArUpI phUloMse vyApta hai aisI isa saMsArarUpI latAko he bhagavan, Apane apane zAnta pariNAmarUpI hAthoMse ukhAr3akara pheMka diyA hai / / 125 / / he jinavara, Apane mohakI bar3I bhArI senAke senApati tathA atizaya zUra-vIra cAra kaSAyoMko tIvra tapazcaraNarUpI painI aura bar3I talabAra ke prahAroMse bahuta zIghra jIta liyA hai || 126 || he bhagavan, jo kisIke dvArA jItA na jA sake aura jo dikhAI bhI na par3e aise kAmadevarUpI zatruko Apake cAritrarUpI tIkSNa hathiyAroMke samUhane mAra girAyA hai isalie tInoM lokoMmeM Apa hI sabase zreSTha guru haiM ||127|| he Izvara, jo na kabhI vikArabhAvako prApta hotA hai, na kisIko kaTAkSoMse dekhatA hai, jo vikArarahita hai aura AbharaNoMke binA hI suzobhita rahatA hai aisA yaha ApakA sundara zarIra hI kAmadevako jItanevAle Apake mAhAtmyako prakaTa kara rahA hai || 128|| he saMsArarahita jinendra, kAmadeva jisake hRdayameM praveza karatA hai vaha prakaTa hue rAgarUpI parAgase yukta - hokara aneka prakArakI vikArayukta ceSTAe~ karane lagatA hai parantu kAmadevako jItanevAle Apake kucha bhI vikAra nahIM pAyA jAtA hai isalie Apa tInoM lokoMke mukhya guru haiM // 129 // 1. kiraNAH / 2. upazamahastaiH / pakSe sUryakiraNaiH / 3. utpATayasi sma / vinAzayasi smetyarthaH / 4. catuSkam / 5. prabhRtibhi-la0 da0 / asitomarAdibhiH / 6. nizitAyuSaH / 7. atizayena guruH / 8. na vikArakAri / 9. prazastam / 10. vikAraM karoti / 11. rAgadhUli: / 12. kAraNAt / Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayoviMzaM parva sa kila vinRtyati gAyati valgatyapalApati prahasatyapi mUDhaH / madanavazo jitamanmatha te tu prazamasukhaM vapureva nirAha // 130 // navamAlinIvRttam birahitamAnamatsara tavedaM vapuraparAga mastaka lipaGkam / tava bhuvanezvaratvamaparAgaM prakaTayati sphuTaM nikRtihInam // 131 // taba vapurAmilaslakalazomAsamudayamastavastramapi ramyam / atirucirasya ratnamaNirAzerapavaraNaM kimiSTamurudIpteH // 132 // "svidirahitaM vihInamaladoSaM surabhitaraM sulakSmaghaTitaM te / 'kSata aviyukramasta timiraughaM vyapagatadhAtu vajradhana saMdhi // 133 // samacaturakha mapramitavIrya priyahitavAgnimeSaparihInam / vapuridamacchadivyamaNidIpraM svamasi tato'dhi devapadamAgI // 134 // idamatimAnuSaM tava zarIraM sakalavikAra mohamadahInam / prakaTayatIza te bhuvanalaGghi "prabhutama vaibhavaM kanakakAnti // 135 // pramuditavadanAvRttam spRzati nahi bhavantamAgazva yaH kimu dinapamabhidravettAmasam / vitimira"" samavAn jagatsAdhane " jvakadurumahasA pradIpAyate // 136 // 559 he kAmadevako jItanevAle jinendra, jo mUrkha puruSa kAmadevake vaza huA karatA hai vaha nAcatA hai, gAtA hai, idhara-udhara ghUmatA hai, satya bAtako chipAtA hai aura jora-jora se ha~satA hai parantu ApakA zarIra ina saba vikAroMse rahita hai isalie yaha zarIra hI Apake zAntisukhako prakaTa kara rahA hai / / 130|| he mAna aura mAtsaryabhAvase rahita bhagavan, karmarUpI dhUlise rahita, kalaharUpI paMkako naSTa karanevAlA, rAgarahita aura chalarahita ApakA vaha zarIra 'Apa tInoM lokoMke svAmI haiM' isa bAtako spaSTarUpase prakaTa kara rahA hai || 131 || he nAtha, jisameM samasta zobhAoM kA samudAya mila rahA hai aisA yaha ApakA zarIra vastrarahita honepara bhI atyanta sundara hai so ThIka hI hai kyoMki vizAla kAntiko dhAraNa karanevAle atizaya dedIpyamAna ratnamaniyoMko rAziko vastra Adise Dhaka denA kyA kisIko acchA lagatA hai ? arthAt nahIM lagatA // 132 // he bhagavan, ApakA yaha zarIra pasInAse rahita hai, malarUpI doSoMse rahita hai, atyanta sugandhita hai, uttama lakSaNoMse sahita hai, raktarahita hai, andhakArake samUhako naSTa karanevAlA hai, dhAturahita hai, vajramayI majabUta sandhiyoMse yukta hai, samacaturasasaMsthAnavAlA hai, aparimita zaktikA dhAraka hai, bhima aura hitakArI vacanoMse sahita hai, nimeSarahita hai, aura svaccha divya maNiyoMke samAna dedIpyamAna hai isalie Apa devAdhideva padako prApta hue hai // 133-234 // he svAmin, samasta vikAra, moha aura madase rahita tathA suvarNake samAna kAntivAlA ApakA yaha lokottara zarIra saMsArako ullaMghana karanevAlI ApakI advitIya prabhutAke vaibhavako prakaTa kara rahA hai || 135|| he andhakArase rahita jinendra, pApoMkA samUha kabhI Apako chUtA bhI nahIM hai so ThIka hI hai kyoMki kyA andhakArakA samUha bhI kabhI 1. apalApaM karoti / 2. nitarAmAha / 3. na vidyate parAgo dhUliyaMtra apagatarajasamityarthaH / 4. kapaTa / 5: mAyujat / 6. AcchAdanam / 7. sveda / 8. rudhirarahitam / 9. niviDa / 10. adhika / 11. atizayaprayo / 12. baghasamUhaH / 13. 'tapanamabhi' iti vA pAThaH iti 'ta' pustake TippaNyAM likhitam / 14. gacchet / 15. bho vigatAjJAnAndhakAra / 16. pUjyaH / 17. jagatsaMsiddho / 'jagatsadane' a0, pa0, chandobhaGgAdazuddhaH pAThaH / jagatsadmani i0 / Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 AdipurANam jaladharamAlAvRttam dhArA te ghusama patAre'papta sAkezAnAM padavimabheSAM rudhvA : svargAdArAt kanakamaboM vA sRSTiM tambAnAsau bhuvanakuTIrasyAntaH // 13 // raicArairAvatakaradIrghA reje re jetAraM bhajata janA ityevam / mUrtIbhUtA tava jinalakSmI ke saMbodha vA sapadi samAtanbAnA // 38 // svasaMbhUto surakaramuktA byomni popI vRSTiH suramitarA sNreje| mattAlInAM kalahatamAtanvAnA nAkasINAM nayanatatirvA yAntI // 13 // meroH zuoM samajani dugdhAmmodheH svacchAmmomiH kanakavaTaigambhIraiH / mAhAtmyaM te jagati vitanvanbhAvi svore yairgururamiSekaH pUtaH // 14 // tvAM niSkAntau maNimayamAnArUr3ha voDhuM sajjA vayamiti naitacitram / bhAnirvANAsiyatamamI gIrvANAH "kiMkurvANA nanu jina kalyANe te // 11 // svaM dhAtAsi tribhuvanamAyasve" kaivalyA sphuttmudite'smindiiprai'| tasmAdevaM"jananajarAtakAri svAM namo guNanidhimapraya loke // 12 // - sUryake sammukha jA sakatA hai ? arthAt nahIM jA sktaa| he nAtha, Apa isa jagatarUpI gharameM apane dedIpyamAna vizAla tejase pradIpake samAna AcaraNa karate haiM // 136 // he bhagavana, Apake svargase avatAra leneke samaya (garbhakalyANakake samaya) ratnoMkI dhArA samasta AkAzako rokatI huI svargalokase zIghra hI isa jagatarUpI kuTIke bhItara par3a rahI thI aura vaha aisI jAna par3atI thI mAno samasta sRSTiko suvarNamaya hI kara rahI ho // 137 / he jinendra, airAvata hAthIkI sar3ake samAna lambAyamAna vaha ratnoMkI dhArA aisI suzobhita ho rahI thI mAno ApakI lakSmI ho marti dhAraNa kara lokameM zIghra hI aisA sambodha phailA rahI ho ki are manaSyo.karmarUpI. zatruoMko jItanevAle ina jinendra bhagavAnakI sevA karo // 138 // he bhagavan , Apake janmake samaya AkAzase devoMke hAthoMse chor3I gayI atyanta sugandhita aura madonmatta bhramaroMkI madhura gukhArako cAroM bora phailAtI huI jo phUloMkI dRSTi huI thI vaha aisI suzobhita ho rahI thI mAno devAMganAoMke netroMkI paMktihI A rahI ho // 139 // he svAmin , indroMne meruparvatake zikharapara kSIrasAgarake svaccha jalase bhare hue suvarNamaya gambhIra (gahare) ghar3oMse jagasameM ApakA mAhAtmya phailAnevAlA ApakA bar3A bhArI pavitra abhiSeka kiyA thA ||14||he jina, tapakalyANakake samaya maNimayI pAlakIpara ArUr3ha hue Apako le jAneke lie hama loga tatpara hue the isameM kucha bhI Azcarya nahIM hai kyoMki nirvANa paryanta Apake sabhI kalyANakoMmeM ye dekha loga kiMkaroMke samAna upasthita rahate haiM // 141 // he bhagavan , isa dedIpyamAna kevalajJAnarUpI sUryakA udaya honepara yaha spaSTa prakaTa ho gayA hai ki Apa hI dhAtA arthAt mokSamArgakI sRSTi karanevAle haiM aura Apa hI tInoM lokake svAmI haiM / isake sivAya Apa janmajarArUpI rogoMkA anta karanevAle haiM, guNoMke khajAne haiM aura lokameM sabase zreSTha haiM isalie he deva, Apako hama 1. svargAvataraNe / 2. patati sma / 3. khAGgaNam / 4. aho / 5. jayazIlam / 6. vyomnaH ka. 7. svAmin la0, 80, i0 / 8. svarlokamunyaiH / 9. sannaddhAH / 10. kiGkarAH / 11. idAnIm / 12. dIpte la* / 13. jananajarAntakAtIta 60, i0 / 14. bhRzaM punaHpunarvA namAmaH / Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayoviMzaM parva 561 praharSiNIvRttam tvaM mitraM tvamasi gurustvameva martA tvaM sraSTA bhuvanapitAmahastvameva / svAM dhyAyamamRtisukhaM prayAti jantustrAyasya trijagadidaM tvamaca pAtAt // 143 // rucirAvRttam paraM padaM paramasukhodayAspadaM vivitsa vazciramiha yogino'kSaram / svayoditaM jina paramAgamAkSaraM vicinvata mavavilayAya sadiyaH // 14 // svayodite pathi jina ye vitanvateH parAM zRti pramadaparamparAyujaH / ta evaM saMsRtilattiko pratAyinI dahantyarka smRtidahanArciSA bhRzam // 145 // __ mattamayUravRttam vAtoddhRtAH kSIrapayodheriva vocIrutprekSyA mUzcAmarapaGktIrbhavadIyAH / pIyUSAMzozisameM tIriva zubhrA momucyante saMsRtimAjo mavabandhAt // 146 // saiMha pIThaM svAM"timiddhAmatimArnu" tanvAnaM tadAti vimoste pRthu tuGgam / meroH zRGga vA maNinaddhaM surasenyaM' 'nyakkurvANaM lokamazeSaM svamahimnA // 147 // majubhASiNIvRttam mahitodayasya zivamArgadezinaH surazilpinirmitamado'haMtastava / "prathate sivAtapanivAraNatrayaM zaradinduvibhvamiva kAmtimattayA // 148 // loga bAra-bAra namaskAra karate haiM // 142 / / he nAtha, isa saMsArameM Apa hI mitra haiM, Apa hI guru haiM, Apa hI svAmI haiM, Apa hI sraSTA haiM aura Apa hI jagatke pitAmaha haiN| ApakA dhyAna karanevAlA jIva avazya hI mRtyurahita sukha arthAt mokSasukhako prApta hotA hai isalie he bhagavana, Aja Apa ina tInoM lokoMko naSTa honese bacAie-inheM aisA mArga batalAie jisase ye janma-maraNake duHkhoMse baca kara mokSakA ananta sukha prApta kara sakeM // 143 / / he jinendra, parama sukhakI prAptike sthAna tathA avinAzI utkRSTa pada (mokSa) ko jAnanekI icchA karanevAle uttama buddhimAna yogI saMsArakA nAza karaneke lie Apake dvArA kahe hue paramAgamake akSaroMkA cintana karate haiM // 144 // he jinarAja, jo manuSya Apake dvArA batalAye hue mAgemeM parama santoSa dhAraNa karate haiM athavA AnandakI paramparAse yakta hote haiM hI isa atizaya vistRta saMsArarUpI latAko Apake vyAnarUpI agnikI jvAlAse vilakula jalA pAte haiM // 145 / / he bhagavana, vAyuse uThI huI kSIrasamudrako laharoMke samAna athavA candramAkI kiraNoMke samUhake samAna suzobhita honevAlI ApakI ina sapheda camaroMkI paMktiyoMko dekhakara saMsArI jIva avazya hI saMsArarUpI bandhanase mukta ho jAte haiM // 146 // he vibho, sUryako bhI tiraskRta karanevAlI aura atizaya dedIpyamAna apanI kAntiko cAroM ora phailAtA huA, atyanta U~cA, maNiyoMse jar3A huA, devoMke dvArA sevanIya aura apanI mahimAse samasta lokoMko nIcA karatA huA yaha ApakA siMhAsana meru parvatake zikharake samAna zobhAyamAna ho rahA hai // 147 // jinakA aizvarya atizaya utkRSTa hai aura jo mokSamArgakA upadeza denevAle haiM aise Apa arahanta devakA yaha devarUpa kArIgaroMke dvArA banAyA 1. saMsArAbdhI patanAt / 2. vettumicchavaH / 3. vicArayanti / 4. santoSam / 5. te bhavyA eva / 6. vistRtAm / 7. dRSTvA / 8. candrasya / 9. diiptisnttiH| 10. nijakAntim / 11. atikrAntabhAnum / . 12. maNibaddham / 13. adhaHkurvANam / 14. prakaTIkaroti / Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam chandaH (1) vRkSo'zoko marakataruciraskandho mAti zrImAnayamatirucirAH zAkhAH / bAhUkRtya sphuTamiva naTitaM tanvanvAtoDa taH kalahatamadhukRnmAlaH // 149 // puSpAkoNoM nRsuramunivaraiH kAnto mandaM mandaM mRdutarapavanA dhUtaH / sacchAyo'yaM vihataM nRzugazoko'go bhAti zrImAstvamiva hi jagatAM zreyaH // 15 // asambAdhAvRttam jyAptAkAzA vRSTi malikularutodgItA pauSpI devAharavAM pratibhuvanagRhasyAmAt / mumcantyete dundumimadhuraradaiH sAI prAthajImUtAn stanitamukharitAjisvA // 15 // aparAjitAvRttam svadamarapaTahaivizamya dhanAgamaM paTujakadaghaTAnikhkhanoGgaNam / viracitarucimatkalApasumantharI madakalamadhunA ruvanti "zilAvalAH // 152 // gayA chatratrayaM apanI kAntise zaradaRtuke candramaNDalake samAna suzobhita ho rahA hai / / 148 / / he bhagavan , jisakA skandha marakatamaNiyoMse atizaya dedIpyamAna ho rahA hai aura jisapara madhura zabda karate hue bhramaroMke samUha baiThe haiM aisA yaha zobhAyamAna tathA vAyuse hilatA huA ApakA azokavRkSa aisA suzobhita ho rahA hai mAno apanI atyanta dedIpyamAna zAkhAoMko bhujA banAkara unake dvArA spaSTa nRtya hI kara rahA ho // 149 // athavA atyanta sukomala vAyase dhIre-dhIre hilatA haA yaha azokavRkSa Apake hI samAna sazobhita ho rahA hai kyoMki jisa prakAra Apa devoMke dvArA barasAye hue puSpoMse AkIrNa arthAt vyApta haiM usI prakAra yaha azokavRkSa bhI puSpoMse AkIrNa hai, jisa prakAra manuSya deva aura bar3e-bar3e munirAja Apako cAhate haiM-ApakI prazaMsA karate haiM usI prakAra manuSya deva aura bar3e-bar3e munirAja isa azokavRkSako bhI cAhate haiM, jisa prakAra pavanakumAra deva manda-manda vAya calAkara ApakI sevA karate haiM usI prakAra isa vRkSakI bhI sevA karate haiM yaha manda-manda vAyuse hila rahA hai, jisa prakAra Apa sacchAya arthAt uttama kAntike dhAraka haiM usI prakAra yaha vRkSa bhI sacchAya arthAt choharIkA dhAraka hai-isakI chAyA bahuta hI untama hai, jisa prakAra Apa manuSya tathA devoMkA zoka naSTa karate haiM usI prakAra yaha vRkSa bhI manuSya tathA devoMkA zoka naSTa karatA hai aura jisa prakAra Apa tInoM lokoMke zreya arthAt kalyANarUpa hai usI prakAra yaha vRkSa bhI tInoM lokoMmeM zreya arthAt maMgala rUpa hai // 150 / / he bhagavan, ye deva loga, varSAkAlake meghoMkI garajanAke zabdoMko jItanevAle dundubhi bAjoMke madhura zabdoMke sAtha-sAtha jisane samasta AkAzako vyApta kara liyA hai aura jo bhramaroMko madhura guMjArase gAtI huI-sI jAna par3atI haiM aisI phUloMkI varSA Apake sAmane lokarUpI gharake aprabhAgase chor3a rahe haiM // 151 / / he bhagavan, Apake deva-dundubhiyoMke kAraNa bar3e-bar3e meghoMkI ghaTAoMse AkAzarUpI A~ganako rokanevAlI varSARtukI zaMkA kara ye mayUra isa samaya apanI sundara pU~cha phailAkara manda-manda 1. naTanam / 2. bhramarapaMktiH / 3. pavanodhUtaH la0, i0 / 4. nRzuk narazokaH / vihitanasurAzoko la0, 60, a0, sa0 / 5. zrayaNIyaH / 6. malikala la0,017. megharavavAcAlitAn / 8. barhamandragamanAH / 9. dhvananti / 10. myuuraaH| Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayonizaM parva 563 praharaNakalikAvRttam tava jina tatadeharucizaravaNe camararahatatiH sitavihaMgacim / iyamanutanute rucirataratanurmaNimukuTasamidarucisuradhutA // 153 // . vasantatilakAvRttam svariSyavAgiyamazeSapadArthagarmA bhASAntarANi sakalAni nidarzayantI / tatvAvabodhamacirAt kurute puSAnAM syAdvAdanIti vihatAndhamatAndhakArA // 15 // prakSAlavatyakhilameva manomala masvahAratImabamidaM zucipuNyamam / tIrtha tadeva hi vineyajanAjabAbAvArasamtaraNavama bhavatpraNItam // 155 // tvaM sarvagaH sakalavastugatAvabodhasvaM srvvitpmitvishvpdaarthsaarthH| svaM sarvajidviditamanmathamohazatrustvaM sarvaranikhisabhASavizeSadarzI // 156 svaM tIrthakRtsakalapApamalApahArisadamatIrtha vimliikrnnknisstthH| tvaM mantrakRnikhilapApaviSApahAripuNyabhUti pravaramantravidhAnacumbuH // 15 // svAmAmananti munayaH puruSaM purANaM svAM prAhuravyutamRSIzvaramakSayarbim / tasmAjavAntaka bhavantamacintyayogaM yogIzvaraM jagadu pAsyamupAsmahe"sma // 15 // gamana karate hue madase manohara zabda kara rahe haiN| 152 // he jinendra, maNimaya mukuToMkI dedIpyamAna kAntiko dhAraNa karanevAle devoMke dvArA DhorI huI tathA atizaya sundara AkAravAlI yaha Apake camaroMkI paMkti Apake zarIrakI kAntirUpI sarovarameM sapheda pakSiyoM (haMsoM)kI zobhA bar3hA rahI hai / / 153 / / he bhagavan, jisameM saMsArake samasta padArtha bhare hue haiM, jo samasta bhASAoMkA nidarzana karatI hai arthAt jo atizaya vizeSake kAraNa samasta bhASAoMrUpa pariNamana karatI hai aura jisane syAdvAdarUpI nItise anyamatarUpo andhakArako naSTa kara diyA hai aisI ApakI yaha divyadhvani vidvAn logoMko zIghra hI tattvoMkA jJAna karA detI hai // 154 // he bhagavana, ApakI vANIrUpI yaha pavitra puNya jala hama logoMke manake samasta malako dho rahA hai, vAstavameM yahI tIrtha hai aura yahI Apake dvArA kahA huA dharmarUpI tIrtha bhanyajanoMko saMsArarUpI samudrase pAra honekA mArga hai // 155 / / he bhagavana, ApakA jJAna saMsArakI samasta vastuoM taka pahu~cA hai-samasta vastuoMko jAnatA hai isalie Apa sarvaga arthAt vyApaka haiM, Apane saMsArake samasta padArthoke samUha jAna liye haiM isalie Apa sarvajJa haiM, Apane kAma aura moharUpI zatruko jIta liyA hai isalie Apa sarvajit arthAt sabako jItanevAle haiM aura Apa saMsArake samasta padArthoMko vizeSarUpase dekhate haiM isalie Apa sarvadRk arthAt sabako dekhanevAle haiM // 156 // he bhagavana, Apa samasta pApalpI malako naSTa karanevAle samIcIna dharmarupI tIrthake dvArA jIvoMko nirmala karaneke lie sadA tatpara rahate haiM isalie Apa tIrthakara haiM aura Apa samasta pAparUpI viSako apaharaNa karanevAle pavitra zAstrarUpI uttama mantrake banAnemeM catura haiM isalie Apa mantrakRt haiM // 157 // he bhagavan, muni loga Apako hI purANa puruSa arthAt zreSTha puruSa ( pakSameM brahmA) mAnate haiM, Apako hI RSiyoMke Izvara aura akSaya Rddhiko dhAraNa karanevAle acyuta arthAt avinAzI (pakSameM viSNu ) kahate haiM tathA Apako hI acintya yogako dhAraNa karanevAle, aura samasta jagatke upAsanA karane yogya 1. sarasi / 2. haMsa / 3. anukaroti / 4. naya / 5. sNsaarsmudrottrnn| 6. sakalapadArthaprApta. sAnatvAt uparyapyeva yojyam / 7. Agama / 8. pratItaH (samarthaH) / 9. jagadArASyam / 10. bArApayAmaH sma / Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 AdipurANam tubhyaM namaH sakalapAtimajhambapAyasaMbhUtakevalamayAmakalocanAya / tubhyaM namo duritabandhanazaGgalAnAM chetne' bhavArgalamide jinakuJjarAya // 15 // tumyaM namatribhuvanaikapitAmahAya tubhyaM namaH paramanirvRtikAraNAya / tubhyaM namo'dhiguraveMgurave guNoghestubhyaM namo viditavizvajagattrayAya // 16 // ityuccakaiH stutimudAraguNAnurAgAdasmAbhirIkSa racitAM tvayi citravarNAm / deva prasIda paramezvara bhaktipUtAM pAdArpitA khAjamivAnugRhANa cAvIm // 16 // svAmImahe jina bhavantamanusmarAmastvAM kumakIkRtakarA vayamAnamAmaH / svarasaMstutAvupacitaM yadihAca puNyaM tenAstu bhaktiramakA tvayi naH prasasA // 16 // itthaM surAsuranaroragayakSasigandharvacAraNa gaNessamamivodhAHr dvAtriMzadindravRSamA vRSabhAya tasmai cakurnamaH stutizatainatamaulayaste // 13 // stutveti taM jinamajaM jagadekabandhuM maktyA natolmukuTairamaraiH sahendrAH / dharmapriyA jinapati parito yathAsvamAsthAnabhUmimabhajana jimasammukhAsyAH // 16 // yogIzvara arthAt muniyoMke adhipati ( pakSameM maheza ) kahate haiM isalie he saMsArakA anta karanevAle jinenda, brahmA, viSNa aura mahezarUpa ApakI hama loga bhI upAsanA karate haiN||25 he nAtha, samasta ghAtiyAkarmarUpI malake naSTa ho jAnese jinake kevalajJAnarUpI nirmala netra utpanna huA hai aise Apake lie namaskAra ho| jo pApabandharUpI sAMkalako chedanevAle haiM, saMsArarUpI argalako bhedanevAle haiM aura karmarUpI zatruoMko jItanevAle jinoMmeM hAthoke samAna zreSTha haiM aise Apake lie namaskAra ho // 159 / / he bhagavan, Apa tInoM lokoMke eka pitAmaha haiM isalie Apako namaskAra-ho, Apa parama nirvRti arthAt mokSa athavA sukhake kAraNa haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa guruoMke bhI guru haiM tathA guNoMke samUhase bhI guru arthAt zreSTha haiM isalie bhI Apako namaskAra ho, isake sivAya Apane samasta tInoM lokoMko jAna liyA hai isalie bhI Apako namaskAra ho // 160 // he Iza, Apake udAra guNoMmeM anurAga honese hama logAMne ApakI yaha aneka varNoM (akSaroM athavA raMgoM) vAlI uttama stuti kI hai isalie he deva, he paramezvara, hama sabapara prasanna hoie aura bhaktise pavitra tathA caraNoMmeM arpita kI huI sundara mAlAke samAna ise svIkAra kIjie // 161 / / he jinendra, ApakI stuti kara hama loga ApakA bAra-bAra smaraNa karate haiM, aura hAtha jor3akara Apako namaskAra karate haiN| he bhagavan , Apako stuti karanese Aja yahA~ hama logoMko jo kucha puNyakA saMcaya huA hai usase hama logoMkI ApameM nirmala aura prasannarUpa bhakti ho / / 162 / isa prakAra jinakA jhAna atizaya prakAzamAna ho rahA hai aise mukhya-mukhya battIsa indroMne, (bhavanavAsI 10, dhyantara 8, jyotiSI 2 aura kalpavAsI 12) sura, asura, manuSya, nAgendra, yakSa, siddha, gandharva aura cAraNoMke samUhake sAtha-sAtha saikar3oM stutiyoM-dvArA mastaka jhukAte hue una bhagavAna vRSabhadevake lie namaskAra kiyA // 163 / / isa prakAra dharmase prema rakhanevAle indra loga, apane bar3e-bar3e mukuToMko nabhrIbhUta karanevAle devoMke sAtha-sAtha phira kabhI utpanna nahIM honevAle aura jagatke ekamAtra bandhu jinendradevakI stuti kara samavasaraNa bhUmimeM jinendra bhagavAnkI ora mukhakara unhIMke cAroM ora yathAyogyarUpase baiTha gaye // 16 // 1. chedakAya / 2. bhedakAya / 3. adhikgurve| 4. '-mIDya hai' iti 'la' pustakagato pATho'zuraH / 5.stutipAThaka / 6. indrazreSThAH / 7. jinapateH samantAt / Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayoviMza parva dehe jinasya jayinaH kanakAvadAte rejustadA bhRzamamI suraSTipAtAH / kalpAnipAma iva matsamadhunatAnAmoSAH prasUnamadhupAnapipAsitAnAm // 16 // duvadanAvRtam kuarakarAmabhujamindusamavaktraM kuzitamitasthitaziroruhakalApam / mandarataTAmadhuvakSasamadhIzaM taM jinamavekSya divijAH pramadamIyuH // 16 // zazikalA, maNigaNakiraNo vA vRttam vikasitasarasijadalanibhanayanaM karikarasurucirabhujayugamamakam / jinavapuratizayahaciyutamamarA nidAzuratirati vimukulanayanAH // 17 // vidhuruciharacamarahAparigataM manasijazarazatanipatanavijayi / / jinavaravapuravadhutasakalamalaM ni papuramRtamiva zuci suramadhupAH // 158 // kamaladarUvikasadani miSanayanaM prahasita nibhamukhamatizayasurami / suranaraparivRtanayanasukhakara vyahacadadhikaruci jinavRSamavapuH // 169 // jinamukhazatadalamanimiSanayanabhramaramatisurabhi vidhutvidhuruci| . manasijahimahativirahitamatiruk papuraviditabhUti surayuvatirazaH // 17 // usa samaya ghAtiyAkarmarUpI zatruoMko jItanevAle jinendrabhagavAnake suvarNake samAna ujjvala zarIrapara jo devoMke netroMke pratibimba par3a rahe the ve aise acche suzobhita ho rahe the mAno kalpavRkSake avayavoMpara puSpoMkA rasa pInekI icchA karanevAle madonmatta bhramaroMke samUha hI ho // 165 / / jinakI bhujAe~ hAthIkI sa~rake samAna haiM, jinakA mukha candramAke samAna hai, jinake kezoMkA samUha Ter3hA, parimita (vRddhise rahita) aura sthita ( nahIM phar3anevAlA) hai aura jinakA vakSaHsthala meruparvatake taTake samAna hai aise devAdhideva jinendrabhagavAnako dekhakara ve deva bahuta hI harSita hue the|||166|| jisake netra phUle hue kamalake dalake samAna haiM, jinakI donoM bhujAe~ hAthIkI sa~r3a ke samAna haiM, jo nirmala hai, aura jo atyanta kAntise yukta hai aise jinendrabhagavAnke zarIrako ve deva loma bar3e bhArI santoSase netroMko ughAr3a-ughAr3akara dekha rhethe||16|| jo candramAkI kAntiko haraNa karanevAle camaroMse ghirA huA hai, jo kAmadevake saikar3oM vANoMke nipAtako jotanevAlA hai, jisane samasta mala naSTa kara diye haiM aura jo atizaya pavitra hai aise jinendradevake zarIrako devarUpI bhramara amRtake samAna pAna karate the||168|| jisake TimakArarahita netra kamalabalake samAna suzobhita ho rahe the, jisakA mukha ha~sate hueke samAna jAna par3atA thA, jo atizaya sugandhise yukta thA, deva aura manuSyoMke svAmiyoMke netroMko sukha karanevAlA thA, aura adhika kAntise. sahita thA aisA bhagavAn vRSabhadevakA vaha zarIra bahuta hI adhika suzobhita ho rahA thA // 169 // jisapara TimakArarahita netra hI bhramara baiThe hue haiM, jo atyanta sugandhita hai jisane candramAkI kAntiko tiraskRta kara diyA hai, jo kAmadevarUpI himake AghAtase rahita hai aura jo atizaya kAntimAn hai aise bhagavAnke mukharUpI kamalako devAMganAoMke netra asantuSTarUpase pAna kara rahe the / bhAvArtha 1. jayazIlasya / 2. kalpavRkSazarIre yathA / 3. santoSavikasita / 4. pAnaM cakaH, potavantaH / 5. nimissrhit| 6. hasanasadRza / 7. adhikAnti / 8. jinamukhadarzanAt pUrvameva vikasantyaH pAnAya ityabhiprAyaH / avijJAtasantoSaM yathA / Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam vijitakamabadalaviDasadasazAzaM surakhuvatinayanamadhukaratatavapuSam / vRSabhamajaramajamamarapatisumahitaM namata parama matamamitarucimRSipatim // 17 // __ mAlinIvRttam sarasijanimavaktraM padmakiragauraM kamaladalavizAlavyAyatAspandinetram / sarasiruhasamAnAmodamachAyamanDasphaTikamaNivibhAsi zrIjinasyAgamoDe / / 172 // nayanayugamatAnaM bakti kopajyapAyaM bhrukuTirahitamAsyaM zAntatA yasya zAsti / madanajayamapAGgAlokanApAvasaumyaM prakaTayati yavaGgaM taM jinaM namna mImi // 17 // apabhagajavilasitavRttam gAtramanaGgamAvatisuramiruciraM metrmtaanmtymltrrucivisrm| . vaktramadaSTasAzana vasanamiva hasabasya vimAti taM jinamavanamata sudhiyaH // 17 // saumpavaktramamalakamadanimAzaM hemapujasaDazavapuSamRSabhamRSipam / - raktapadmarucikRtamalamRdupadaburga sato'smi paramapuruSamaparurSa giram / / 105 // bhagavAnakA mukhakamala itanA adhika sundara thA ki devAMganAe~ use dekhate hue santuSTa hI na ho pAtI thIM // 170 // jinake anupama netra kamaladalako jItate hue suzobhita ho rahe haiM, jinakA zarIra devAMganAoMke netrarUpI bhramarase vyApta ho rahA hai, jo jarArahita haiM, janmarahita haiM, indroMke dvArA pUjita haiM, atizaya iSTa haiM athavA jinakA mata atizaya utkRSTa hai, jinako kAnti apAra hai aura jo RSiyoMke svAmI haiM aise bhagavAn vRSabhadevako he bhavya jIvo, tuma saba namaskAra karo // 171 // maiM zrIjinendrabhagavAnake usa zarIrakI stuti karatA hU~ jisakA ki mukha kamalake samAna hai, jo kamalakI kezarake samAna pItavarNa hai, jisake TimakArarahita netra kamaladalake samAna vizAla aura lambe haiM, jisakI sugandhi kamalake samAna thI, jisakI chAyA nahIM par3atI aura jo svaccha sphaTikamaNike samAna suzobhita ho rahA thA // 172 // jinake lalAIrahita donoM netra jinake krodhakA abhAva batalA rahe haiM, bhauMhoMkI Ter3hAIse rahita jinakA mukha jinakI zAntatAko sacita kara rahA hai aura kaTAkSAvalokanakA abhAva honese saumya avasthAko prApta huA jinakA zarIra jinake kAmadevakI vijayako prakaTa kara rahA hai aise una jinendra bhagavAnako maiM bAra-bAra namaskAra karatA hU~ // 17 // he buddhimAn puruSo, jinakA zarIra kAmadevako naSTa karanevAlA atizaya sugandhita aura sundara hai, jinake netra lalAIrahita tathA atyanta nirmala kAntike samUhase sahita hai, aura jinakA mukha oMThoMko DasatA huA nahIM hai tathA ha~satA huA-sA suzobhita ho rahA hai aise una vRSabhajinendrako namaskAra karo // 174 / / jinakA mukha saumya hai, netra nirmala kamaladalake samAna haiM, zarIra suvarNake putra ke samAna hai, jo RSiyoMke svAmI haiM, jinake nirmala aura komala caraNoMke yugala lAla kamalakI kAnti dhAraNa karate haiM, jo parama puruSa haiM aura jinakI vANI atyanta komala hai aise zrI vRSabha 1. utkRSTazAsanam / 2. pItavarNa / 3. zAstRtAM tt| zikSakatvam / 4. bhRzaM namAmi / 5. prAstA. gharam / 6. namaskAraM kurutH| 7. samyak praNato'smi / 8. komalavAcam / Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayoviMza parva 567 vANinIvRttam sa jayati yasya pAdayugalaM jayaspAjaM vilasati padmagarma madhizayya sallakSaNam / manasijarAgamardanasaha jagasprINanaM surapatimaulizekharagarUdrajaHpijaram // 17 // hariNIvRttam jayati vRSabho yasyottamaM vibhAti mahAsanaM haripariztaM rasnAna parisphuradaMzukam / adharitajaganmero kAM viDambayaduccakaitasuratiroTAmagrAvayutIriva tarjayat // 17 // __ zikhariNIvRttam samagro baidagdhIM sakalaza zabhRmaNDalagatAM sitamchanaM bhAti tribhuvanaguroryasya vihasat / jayatyeSa zrImAn vRSabhajinarANijitaripurnamahevendrodyanmukuTamaNipRSTA nikamalaH // 178 // pRthvIvRttam jayarayamaranAyakairasakRdarcitAghridvayaH surotkarakarAdhutaizcamarajoskarai-jitaH / girIndra zikhare girIndra iva yo'miSiktaH suraiH payodhizucivArimiH zazikarAkurasparSibhiH // 179 // ___ vaMzapatrapatitavRttam yasya samujjvalA guNagaNA iva ruciratarA mAnasyamito mayUkhanivahA guNasakikanidheH / vizva janInacArucaritaH sakalajagadinaH so'vatu madhyapaGkajaravirghaSamajinavibhuH // 18 // ~ jinendrako maiM acchI taraha namaskAra karatA hU~ // 17 // jinake caraNa-yugala kamaloMko jItanevAle haiM, uttama-uttama lakSaNoMse sahita haiM, kAmasambandhI rAgako naSTa karanemeM samartha haiM, jagatko santoSa denevAle haiM, indra ke mukuTake aprabhAgase giratI huI mAlAke parAgase pIle-pIle ho rahe haiM aura kamalake madhyameM virAjamAna kara suzobhita ho rahe haiM aise bhagavAn vRSabhadeva sadA jayavanta hoM // 176 / / jo bahuta U~cA hai, siMhoMke dvArA dhAraNa kiyA huA hai, ratnoMse jar3A huA hai, cAroM ora camakatI huI kiraNoMse sahita hai, saMsArako nIcA dikhalA rahA hai, meruparvatakI zobhAkI khUba viDambanA kara rahA hai aura jo namaskAra karate hue devoMke mukuTake agrabhAgameM lage hue ratnoMkI kAntikI tarjanA karatA-sA jAna par3atA hai aisA jinakA bar3A bhArI siMhAsana suzobhita ho rahA hai ve bhagavAn vRSabhadeva sadA jayavanta raheM // 177 // tInoM lokoMke guru aise jina bhagavAnakA sapheda chatra pUrNa candramaNDalasambandhI samasta zobhAko ha~satA huA suzobhita ho rahA hai jinhoMne ghAtiyAkarmarUpI zatruoMko jIta liyA hai jinake caraNakamala namaskAra karate hue indroMke dedIpyamAna mukuToMmeM lage hue maNiyoMse parSita ho rahe haiM aura jo antaraGga tathA bahiraMga lakSmIse sahita haiM aise zrI RSabha jinendra sadA jayavanta rahe // 178 // indroMne jinake caraNa-yugalakI pUjA aneka bAra kI thI, jinapara devoMke samUhane apane hAthase hilAye hue aneka camaroMke samUha durAye the aura devoMne meru parvatapara dUsare meru parvatake samAna sthita hue jinakA, candramAko kiraNoMke aMkuroMke sAtha spardhA karanevAle kSIrasAgarake pavitra jalase abhiSeka kiyA thA ve zrI RSabha jinendra sadA jayavanta raheM // 179 / / guNoMke samudrasvarUpa jina bhagavAnake ujjvala aura atizaya dedIpyamAna kiraNoMke samUha guNoMke samUhake samAna cAroM ora suzobhita ho rahe haiM, jinakA sundara caritra samasta jIvoMkA hita 1. kamalamadhye sthitvetyarthaH / 2. samartham / 3. kiraNam / 4. - kirITA a0, s0| 5. saundaryam / 6. sampUrNacandrabimba / 7. gharSita / 8. sakalajanahita / 9. jagatpatiH / 10. rakSatu / Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam mandAkrAntAvRttam yasyAzokazcakakisalayazcitrapatra prasUno bhAti zrImAn marakatamayaskandhavandhojjvalAGgaH / sAndracchAyaH sakalajanatAzokavicchedanecchaH so'yaM zrIzAM jayati vRSabho madhyapadmAkarArkaH // 181 // kusumitalatAvellita / vRttam jayAjjainendraH suruciratanuH zrIrazokAGghripo yo vAtodbhUtaiH svaiH pracalaviTa' pairnityapuSpopahAram |tnvnvyaaptaashH parabhRtarutAtodya saMgItahRyo nRtyacchAkhAmairjina miva bhajanmAti bhaktyeva madhyaH // 182 // 568 mandAkrAntAvRttam yasyAM puSpapratatimamarAH pAtayanti ghumUrdhnaH prItA netrapratatimiva tAM lokamaptAlijuSTAm / vAtoddhatairdhvaja vitatimiSyamasammArjatI vA mAti zreyaH samavasRtibhUH sAciraM nastanotu // 183 // zArdUlavikrIDitam yasminnagnarucirvibhAti nitarAM ratnapramAbhAsvare bhAsvAnsAlavaro jayavyamalino dhUlImayo'sau vibhoH / stambhAH kalpatarupramA marucayo mAnAdhikAzcodradhvajA jIvanarasya gaganaprollaGghino bhAsvarAH // 184 // karanevAlA hai, jo sakala jagatke svAmI haiM aura jo bhavya jIvarUpI kamaloMko vikasita karaneke lie sUrya ke samAna haiM aise zrI vRSabha jinendra deva hama sabakI rakSA kareM // / 180 || jisake pallava hila rahe haiM, jisake patte aura phUla aneka varNake haiM, jo uttama zobhAse sahita hai, jisakA skandha marakatamaNiyoM se banA huA hai, jisakA zarIra atyanta ujjvala hai, jisakI chAyA bahuta hI saghana hai, aura samasta logoMkA zoka naSTa karanekI jisakI icchA hai aisA jinakA azokavRkSa suzobhita ho rahA hai aura jo bhavya jIvarUpI kamaloMke samUhako vikasita karane ke lie sUryake samAna haiM aise ve bahiraMga aura antaraMga lakSmI ke adhipati zrI vRSabha jinendra sadA jayavanta raheM ||181|| jisakA zarIra jatizaya sundara hai, jo vAyuse hilatI huI apanI caMcala zAkhAoMse sadA phUloMke upahAra phailAtA rahatA hai, jisane samasta dizAe~ vyApta kara lI haiM, jo koyaloMke madhura zabdarUpI gAne-bajAnese manohara hai aura jo nRtya karatI huI zAkhAoMke prabhAga se bhaktipUrvaka jinendra bhagavAnkI sevA karate hue bhavyake samAna suzobhita ho rahA hai aisA vaha zrI jinendradevakA zobhAyukta azokavRkSa sadA jayavanta rahe ||182|| jisa samavasaraNakI bhUmi meM deva loga prasanna hokara apane netroMkI paMktike samAna caMcala aura unmatta bhramaroMse sevita phUloMkI paMkti AkAzake agrabhAgase chor3ate haiM arthAt puSpavarSA karate haiM aura jo vAyuse hilatI huI apanI dhvajAoMkI paMktise AkAzako sApha karatI huIsI suzobhita hotI hai aisI vaha samavasaraNabhUmi cirakAla taka hama sabake kalyANako vistRta kare / / 183|| ratnoMkI prabhAse dedIpyamAna rahanevAle jisa dhUlIsAlameM sUrya nimagnakiraNa hokara atyanta zobhAyamAna hotA hai aisA vaha bhagavAnkA nirmala dhUlIsAla sadA jayavanta rahe tathA jo kalpavRkSase bhI adhika kAntivAle haiM jinapara U~cI dhvajAe~ phaharA rahI haiM, jo AkAzako ullaMghana kara rahI haiM, aura jo atizaya dedIpyamAna haiM aise jinendradeva ke 2 1. zAkhAbhi: / 2. bhAsuro da0, la0, pa0 / -bhAsure i0 a0, pa0 / 3. kalpavRkSa prabhAsadRzatejasaH / 4. UrdhvagatadhvajAH / Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayoviMzaM parva vApyo khataTAH prasannasalilA nIlotpalairAtatA gandhAn bhramarAvairmukharitA bhAnti hama yAstAH stumaH / 569 tAM cApi 'sphuTapuSpahAsai ruciraM prodyatpravAlAMkurAM vallInAM vanavIthikAM tamapi ca prAkAramAdyaM vibhoH // 185 // prodyad vidrumasannibhaiH kisalayairArabjayad yaddizo bhAyuccaiH pavanAhataizca viTapairyannartituM vodyatam / raktAzokaivanAdikaM vanamadazcaityadrumairaGkitaM vande'haM samavAdikAM sRtimimAM jainIM 'catuSkAzritAm // 186 // raktAzokavanaM vanaM ca rucimatsaptaccha dAnAmadaH cUtAnAmapi nandanaM parataraM yaccampakAnAM vanam / tacaityadrumamaNDitaM bhagavato vandAmahaM vanditaM devendravinayAnatena zirasA zrIjainavimbAGkitam // 187 // chandaH (1) prAkArAtparato vibhAti rucirA harivRSagaruDaiH zrImanmAlyagajAmbaraizya zikhibhiH prakaTitamahimA / haMsaizcApyupalakSitA pravilasadRdhvajavasanatatiH yAtAmapyamarArcitAmabhinumaH pavanavilulitAm // 188 ye mAnastambha bhI sadA jayavanta raheM || 184|| jinake kinAre ratnoMke bane hue haiM, jinameM svaccha jala bharA huA hai, jo nIla kamaloMse vyApta haiM, aura jo sugandhise andhe bhramaroMke zabdoM se zabdAyamAna hotI huI suzobhita ho rahI haiM maiM una bAvar3iyoMkI stuti karatA hU~, tathA jo phUle hue puSparUpI hAsase sundara hai aura jisameM pallavoMke aMkura uTha rahe haiN| aise tAvanakI bhI stuti karatA huuN| aura isI prakAra bhagavAnke usa prasiddha prathama koTakI bhI stuti karatA hU~ || 185|| jo dedIpyamAna mU~gAke samAna apane pallavoMse samasta dizAoMko lAla-lAla kara rahe haiM, jo vAyuse hilatI huI apanI U~cI zAkhAoMse nRtya karaneke lie tatpara hueke samAna jAna par3ate haiM, jo caityavRkSoMse sahita haiM, jo jinendra bhagavAn kI samavasaraNabhUmimeM prApta hue haiM aura jinakI saMkhyA cAra hai aise una rakta azoka Adike vanoMkI bhI maiM vandanA karatA hU~ || 186 | jo caityavRkSoMse maNDita haiM, jinameM zrI jinendra bhagavAnkI pratimAe~ virAjamAna haiM, aura indra bhI vinayake kAraNa jhuke hue apane mastakoMse jinakI vandanA karate haiM aise, bhagavAnke lAla azokavRkSoMkA vana, yaha dedIpyamAna saptaparNavRkSoMkA vana, vaha AmravRkSoMkA vana aura vaha atizaya zreSTha campakavRkSoMkA vana, ina cAroM vanoMkI hama vandanA karate haiM // 187 // jo atizaya sundara haiM, jo siMha, baila, garur3a, zobhAyamAna mAlA, hAthI, vakha, mayUra aura haMsoMke cihnoMse sahita haiM, jinakA mAhAtmya prakaTa ho rahA hai, jo devatAoMke dvArA bhI pUjita haiM aura jo vAyuse hila rahI haiM aisI jo koTake Age dedIpyamAna dhvajAoMke vastroMkI paMktiyA~ suzobhita 1. vikasita / 2. vikAsa / 3. azokasaptacchadAdicaturvanam / 4. samavasRtim / 5. catuSTvAzritAm Ta0 / vanacatuSTayena toSaM kRtvA zritAm / 6. utkRSTataram / 72 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 AdipurANam suvadanAvRttam yadrAvyomamArga kaluSayati dizA prAntaM sthagayati protsarpaDa padhUmaiH suramayati jagadvizvaM drutataram / tanaH saddhapakumbhayamurumanasaH prItiM ghaTayatu zrImattabAvyazAlAdvayamapi ruciraM sAlatrayagatam // 189 // chandaH (1) puSpapallavojjvaleSu kalpapAdapolakAnaneSu hAriSuzrImadindravanditAH svabudhnasusthitedasiddhabimbakA drumaaH| santi tAnapi praNaumyamUM namAmi ca smarAmi ca prasanadhIH stUpapaMkkimapyamUMsamagraratnavigrahAM jinendrabimbinIm sragdharA ......... -- - --- vIthIM kalpagumANAM savanaparivRti tAmatItya sthitA yA zubhrA prAsAdapaktiH sphaTikamaNimayaH sAlavaryastRtIyaH / bhartuH zrImaNDapazca tribhuvanajanatAsaMzrayAttapramAva: pIThaM cothastribhUmaM' zriyamanu tanutAd gandhakuTayAzritaM naH // 19 // mAnastammAH sarAMsi pravimalajalasatkhAtikA puSpavATI prAkAro nAvyazAlA dvitayamupavarna vedikAntardhvajAdhvA / sAlaH kalpadmANAM saparivRtavanaM stUpahAvalIca 'prAkAraH sphATikontanUsuramunisamA pIThikAne svayaMbhUH // 192 // hotI haiM unheM bhI maiM namaskAra karatA hU~ // 188 // jo phailate hue dhUpake dhue~ se AkAzamArgako malina kara rahe haiM jo dizAoMke samIpa bhAgako AcchAdita kara rahe haiM aura jo samasta jagatko bahuta zIghra hI sugandhita kara rahe haiM aise pratyeka dizAke do-do vizAla tathA uttama dhUpa-ghaTa hamAre manameM prIti utpanna kareM, isI prakAra tInoM koToMsambandhI, zobhA sampanna do-do manohara nATyazAlAe~ bhI hamAre manameM prIti utpanna kareM // 189 // phUla aura pallavoMse dedIpyamAna aura atizaya manohara kalpavRkSoMke bar3e-bar3e vanoMmeM lakSmIdhArI indroMke dvArA vandanIya tathA jinake mUlabhAgameM siddha bhagavAnkI dedIpyamAna pratimAe~ virAjamAna haiM aise jo siddhArtha vRkSa haiM maiM prasannacitta hokara una sabhIkI stuti karatA hU~, una sabhIko namaskAra karatA hU~ aura una sabhIkA smaraNa karatA hU~, isake sivAya jinakA samasta zarIra ratnoMkA banA huA hai aura jo jinendra bhagavAnkI pratimAoMse sahita haiM aise stUpoMkI paMktikA bhI maiM prasannacitta hokara stavana, namana tathA smaraNa karatA hU~ // 190 / / vanakI vedIse ghirI huI kalpavRkSoMke vanoMko paMktike Age jo sapheda makAnoMkI paMkti hai usake Age sphaTikamaNikA banA huA jo tIsarA uttama koTa hai,| usake Age tInoM lokoMke samasta jIvoMko Azraya denekA prabhAva rakhanevAlA jo bhagavAnkA zrImaNDapa hai aura usake Age jo gandhakuTIse Azrita tIna kaTanIdAra U~cA pITha hai vaha saba hama logoMkI lakSmIko vistRta kare / / 19 / / saMkSepameM samavasaraNakI racanA isa prakAra haisabase pahale (dhUlIsAlake bAda) cAroM dizAoM meM cAra mAnastambha haiM, mAnastambhoMke cAroM ora sarovara haiM, phira nirmala jalase bharI huI parikhA hai, phira puSpavATikA (latAvana) hai, usake Age pahalA koTa hai, usake Age donoM ora do-do nATyazAlAe~ haiM, usake Age 1. vibhUmikam / trimekhalamityarthaH / 2. karotu / Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayoviMzaM parva devo'rhanprAGmukho vA 'niyatimanusara mnuttarAzAmukho vA 3 madhyAste sma puNyAM samavasRtimahIM tAM parasyAdhyavAtsuH / prAdakSiNyena dhondrA yuvatigaNinI nRstriyastrizca devyo devAH sendrAzca martyAH pazavaM iti gaNA dvAdazAmI krameNa // 193 // yogIndrA rundrabodhA vibudhayuvatayaH sAryakA rAjapatmyo jyotirvanyezakanyA bhavanajavanitA bhAvanA vyantarAzca / jyotiSkAH kalpanAthA naravaravRSabhAstiryagaughaiH sahAmI koSTheSUkteSvatin jinapatimabhito bhaktimArAvanamrAH // 194 // prAduHdhya dvAGmayUkhairvighaTitatimiro dhUtasaMsArarAtri kimupaghaTayan 'kSaNamohImavasthAm / sajjJAnodagrasAdi 'pratiniyata' 'nayodvegasapti' prayukta syAdvAdasyandanastho bhRzamatha ruruce madhyabandhurjinAkaH // 195 // 571 dUsarA azoka AdikA vana hai, usake Age vedikA hai, tadanantara dhvajAoMkI paMktiyA~ haiM, phira dUsarA koTa hai, usake Age vedikAsahita kalpavRkSoMkA vana hai, usake bAda stUpa aura stUpoMke bAda makAnoMkI paMktiyA~ haiM, phira sphaTikamaNimaya tIsarA koTa hai, usake bhItara manuSya, deva aura muniyoMko bAraha sabhAe~ haiM tadanantara pIThikA hai aura pIThikAke agrabhAgapara svayambhU bhagavAn arahantadeva virAjamAna haiN| / 192 || arahantadeva svabhAvase hI pUrva athavA uttara dizAkI ora mukha kara jisa samavasaraNabhUmimeM virAjamAna hote haiM usake cAroM ora pradakSiNArUpase kramapUrvaka 1 buddhike Izvara gaNadhara Adi munijana, 2 kalpavAsinI deviyA~, 3 AryikAe~manuSyoMkI striyA~, 4 bhavanavAsinI deviyA~, 5. vyantaraNI deviyA~, 6 jyotiSkiNI deviyA~, 7 bhavanavAsI deva, 8 vyantara deva, 9 jyotiSka deva, 10 kalpavAsI deva, 11 manuSya aura 12 pazu ina bAraha gaNoMke baiThane yogya bAraha sabhAe~ hotI haiM // 193 | | unameM se pahale koThemeM atizaya jJAnake dhAraka gaNadhara Adi munirAja, dUsaremeM kalpavAsI devoMkI devAMganAe~, tIsaremeM AryikAsahita rAjAoMkI striyA~ tathA sAdhAraNa manuSyoMkI striyA~, cauthemeM jyotiSa devoMkI devAMganAe~, pA~caveMmeM vyantara devoMkI devAMganAe~, chaThemeM bhavanavAsI devoMkI devAMganAe~, sAtaveMmeM bhavanavAsI deva, AThaveMmeM vyantaradeva, naveMmeM jyotiSI deva, dasaveMmeM kalpavAsI deva, gyArahaveMmeM cakravartI Adi zreSTha manuSya aura bArahaveM meM pazu baiThate haiM / ye saba Upara kahe hue koThoMmeM bhaktibhArase namrIbhUta hokara jinendra bhagavAnke cAroM ora baiThA karate haiM // 194 // tadanantara jinhoMne prakaTa hote hue vacanarUpI kiraNoMse andhakArako naSTa kara diyA hai, saMsArarUpI rAtriko dUra haTA diyA hai aura usa rAtrikI sandhyA sandhike samAna kSINa moha nAmaka bArahave guNasthAnako avasthAko bhI dUra kara diyA hai jo samyagjJAnarUpI uttama sArathike dvArA vazameM kiye hue sAta nayarUpI vegazAlI ghor3oMse jute hue syAdvAdarUpI rathapara 1. svabhAvaM / 2. anugacchan / 3. adhivAsaM kurvanti sma / 4. gaNadharAdimunayaH / 5. kalpavAsistrI / 6. bhavanatrayadevyaH / 7. jyotiSkavyantaradevyaH | 8. prakaTo bhavatsyAdvAdavAvikaraNaiH / 9 tadrAtreH saMdhyAyAH saMdhiH saMbandhastena kalpAM sadRzAm prAtaHkAlasaMdhyAmityarthaH / 10. kSoNamohasaMbandhinIm / kSINamohAm i0 / 11. sArathiH / 12. pratiniyamita / 13. vegavatturaga / Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAdipurANam ityuccaiH saMgRhItAM samavasatimahI dhrmckaadimtu| bhagyAsmA saMsmareyaH stutimukharamukho bhaktinaneNa mUrnA / jainI lakSmImacinsyAM sakalaguNamayIM prAznute'sau maharSi cUDAmi kabhAjAM maNimukuTanuSAmaciMtA nagdharAbhiH // 19 // ityAce bhagavajinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe bhagavatsamavasRtivibhUtivarNanaM nAma trayoviMza parva // 23 // savAra haiM aura jo bhavya jIvoMke bandhu haiM aise zrI jinendradevarUpI sUrya atizaya dedIpyamAna ho rahe the // 195 / / isa prakAra Upara jisakA saMgraha kiyA gayA hai aisI, dharmacakra ke adhipati jinendra bhagavAnakI isa samavasaraNabhUmikA jo bhavya jIva bhaktise mastaka jhukAkara stutise mukhako zabdAyamAna karatA huA smaraNa karatA hai vaha avazya hI maNimaya mukuToMse sahita devoMke mAlAoMko dhAraNa karanevAle mastakoMke dvArA pUjya, samasta guNoMse bharapUra aura bar3Ibar3I RddhiyoMse yukta jinendra bhagavAnkI lakSmI arthAt arhanta avasthAkI vibhUtiko prApta karatA hai // 19 // isa prakAra ArSanAmase prasiddha bhagavajinasenAcArya praNIta triSaSTilakSaNa mahApurANake saMgrahameM samavasaraNavibhUtikA varNana karanevAlA teIsavA~ parva samApta hubhA // 23 // - 1. maaldhaarinniibhiH| Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturviMzatitamaM parva sa jIyAd vRSabho mohaviSasuta e midaM jagat / paTavidyeva yadvithA sadyaH samudatiSThipat // 1 // zrImAn bharatarAjarSirbubudhe yugapattrayam / guroH kaivakSyasaMbhUrti sUrti ca sutacakrayoH // 2 // dharmasthAd gurukaivalyaM cakramAyudhapALataH / kAJcukIyAt sutotpatiM vidAmAsa tadA vibhuH // 3 // paryAkula ivAsIcca kSaNaM tadyoga pathataH / kimatra prAganuSTheyaM saMvidhAnamiti prabhuH // 4 // trivargaphakasaMbhUtirakramopanatA' mama / puNyatIrtha sutotpatizcakraratnamiti zrayI // 5 // tatra dharmaphalaM tIrthaM putraH syAt kAmajaM phalam | arthAnubandhino'rthasya phalaM cakraM prabhAsvaram // 6 // athavA sarvamapyetatphalaM dharmasya pussklm| yato dharmatarorarthaH phalaM kAmastu tadvasaH // 7 // kAryeSu prAvidheyaM taddhamyaM zreyo'nubandhi yat / mahAphalaM ca taddevasevA prAthamakalpikI' ' // 8 // nizcicAyeti rAjendro gurupUjanamAditaH / aho dharmAtmanAM ceSTA prAyaH zreyo'nubandhinI // 9 // sAnujanmA sameto'ntaHpurapaurapurogamaiH / prAjyAmijyAM purodhAya " sajjo'bhUd gamanaM prati // 10 // 1 2 13 5 jinake jJAnane paTavidyA arthAt viSa dUra karanevAlI vidyAke samAna moharUpI viSase sote hue isa samasta jagatko zIghra hI uThA diyA thA - jagA diyA thA ve zrIvRSabhadeva bhagavAn sadA jayavanta raheM // 1 // athAnantara rAjyalakSmIse yukta rAjarSi bharatako eka hI sAtha nIce likhe hue tIna samAcAra mAlUma hue ki pUjya pitAko kevalajJAna utpanna huA hai, antaHpurameM putrakA janma huA hai aura AyudhazAlAmeM cakraratna prakaTa huA hai // 2 // usa samaya bharata mahArAjane dharmAdhikArI puruSase pitAke kevalajJAna honekA samAcAra, AyudhazAlAkI rakSA karanevAle puruSase cakraratna prakaTa honekA vRttAnta, aura kaMcukIse putra utpanna honekA samAcAra mAlUma kiyA thA ||3|| ye tInoM hI kArya eka sAtha hue haiN| inameM se pahale kisakA utsava karanA cAhie yaha socate hue rAjA bharata kSaNa-bhara ke lie vyAkula-se ho gaye ||4|| puNyatIrtha arthAt bhagavAnko kevalajJAna utpanna honA, putrakI utpatti honA aura cakraratnakA prakaTa honA ye dharma, artha, kAma tIna vargake phala mujhe eka sAtha prApta hue haiM ||5|| inameM se bhagavAnke kevalajJAna utpanna honA dharmakA phala hai, putrakA honA kAmakA phala hai aura dedIpyamAna cakrakA prakaTa honA artha prApta karAnevAle artha puruSArthakA phala hai ||6|| athavA yaha sabhI dharmapuruSArthakA pUrNa phala hai kyoMki artha dharmarUpI vRkSakA phala hai aura kAma usakA rasa hai ||7|| saba kAryoM meM sabase pahale dharmakArya ho karanA cAhie kyoMki vaha kalyANoMko prApta karAnevAlA hai aura bar3e-bar3e- phala denevAlA hai isalie sarvaprathama jinendra bhagavAn kI pUjA hI karanI cAhie ||8|| isa prakAra rAjAoMke indra bharata mahArAjane sabase pahale bhagavAnkI pUjA karanekA nizcaya kiyA so ThIka hI hai kyoMki dharmAtmA puruSoMkI ceSTAe~ prAyaH puNya utpanna - karanevAlI hI hotI haiM ||9|| tadanantara mahArAja bharata apane choTe bhAI, antaHpurakI striyA~ 1. anizcayajJAnamupetam / 2. viSApaharaNavidyA / 3 utthApayati sma / 4. utpattim / 5. dharmAdhikAriNaH / 6. bubudhe / 7 teSAmekakAlInatvataH / 8. sAmagrIm / 9. yugapadAgatA / 10. sampUrNam / 11. prathamaM kartavyA / 12. dharmabuddhimatAm / 13. puNyAnubandhinI la0 / 14. mahattaraiH / 15. agre kRtvA / Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 AdipurANam gurau bhakti parAM tanvan kurvan dharmaprabhAvanAm / sa bhUtyA parayottasthe bhagavandanAvidhau // 11 // atha senAmbudheH kSomamAtanvacabdhiniHsvanaH / mAnandapaTaho mandraM dadhvAna dhvAnayan dizaH // 12 // pratasthe'tha mahAbhAgo vandArurmaratAdhipaH / jinaM hassyazvapAdAtaratha kaDyAvRto'mitaH // 13 // reje pracalitA senA tatAnakapRthunvaniH / veleva vAridhaH prehadasambadhvajavIvikA // 14 // tayA parivRtaH prApa sa jinAsthAnamaNDalam / prasapatpramayA dikSu jitamArtaNDamaNDalam // 15 // ---- parItya pUjayan mAnastammAna so'tpattataH param / khAtA latAvanaM sAlaM banAnAM ca catuSTayam // 16 // dvitIyaM sAlamukamme dhvajAt kalpagumAvalim / stUpAn prAsAdamAlAM ca pazyan vismayamApa saH // 10 // tato dauvArikadevaiH saMbhrAmyaniH pravezitaH / zrImaNDapasya baidagdhI so'pazyat svargajitvarIm // 18 // tataH pradakSiNIkurvan dharmacakracatuSTayam / lakSmIvAn pUjayAmAsa prApya prathamapIThikAm // 19 // tato dvitIyapIThasthAn vibhoraSTau mahAvajAn / so'rcayAmAsa saMprItiH'pUtairgandhAdivastumiH // 20 // madhye 'gandhakuTIddhaddhi parAyeM hariviSTare / udayAcalamUrdhasthamivAkaM jinamaikSata // 21 // aura nagarake mukhya-mukhya logoMke sAtha pUjAkI bar3I bhArI sAmagrI lekara jAneke lie taiyAra hue // 10 // gurudeva bhagavAn vRSabhadevameM utkRSTa bhaktiko bar3hAte hue aura dharmakI prabhAvanA karate hue mahArAja bharata bhagavAnkI bandanAke lie uThe // 11 // tadanantara jinakA zabda samudrakI garjanAke samAna hai aise AnandakAlameM bajanevAle nagAr3e senArUpI samudrameM kSobha phailAte hue aura dizAoMko zabdAyamAna karate hue gambhIra zabda karane lge||12|| athAnantara-jo mahAbhAgyazAlI hai, jinendra bhagavAnkI vandanA karanekA abhilASI hai, bharatakSetrakA svAmI hai aura cAroM orase hAthI-ghor3e padAti tathA rathoMke samUhase ghirA huA hai aise mahArAja bharatane prasthAna kiyA // 13 // usa samaya vaha calatI huI senA samudrako velAke samAna suzobhita ho rahI thI kyoMki senAmeM jo nagAr3oMkA zabda phaila rahA thA vahI usakI garjanAkA zabda thA aura phaharAtI huI asaMkhyAta dhvajAe~ ho laharoMke samAna jAna par3atI thIM // 14 // isa prakAra senAse ghire hue mahArAja bharata, dizAoMmeM phailatI huI prabhAse jisane sUryamaNDalako jIta liyA hai aise bhagavAnake samavasaraNameM jA pahu~ce // 15 // ve sabase pahale samavasaraNa bhUmiko pradakSiNA dekara mAnastambhoMkI pUjA karate hue Age bar3he, vahA~ krama-kramase parikhA, latAoMke vana, koTa, cAra vana aura dUsare koTako ullaMghana kara dhvajAoMko, kalpavRkSoMkI paMktiyoMko, stUpoMko aura makAnoMke samUhako dekhate hue Azcaryako prApta hue // 16-17 / / tadanantara sambhramako prApta hue dvArapAla devoMke dvArA bhItara praveza karAye hue bharata mahArAjane svargako jItanevAlI zrImaNDapakI zobhA dekhI // 18 / / tadanantara atizaya zobhAyukta bharatane prathama pIThikApara pahu~cakara pradakSiNA dete hue cAroM ora dharmacakroMkI pUjA kI // 19 // tadanantara unhoMne atyanta prasanna hokara dUsare pIThapara sthita bhagavAnko dhvajAoMkI pavitra sugandha Adi dravyoMse pUjA ko // 20 // tadanantara udayAcala parvatake zikharapara sthita sUryake samAna gandhakuTIke bIca meM mahAmUlya-zreSTha siMhAsanapara sthita aura aneka dedIpyamAna 1. udyato'bhUt / udyogaM karoti smetyarthaH / 2. cacAla / 3. rathasamUhaH / 4. vistRta / 5. calat / 6. senayA / 7 - natyattataH la / atyat atikrAntavAn / 8. atikramya / 9. saundaryam / 10. jayazIlAm / 11. saMprItaH ba0, la0, da0, i0 / 12. ganvakuTyA madhye / Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturviMzatitamaM parva calaccAmarasaMghAtavIjyamAnamahAtanum / prapatamiraM meruriva cAmIkaracchavim // 22 // mahAzokatarormUle chatratritayasaMzritam / 'vidhAbhUtAvadhUmAsibalAhakamivAdripam // 23 // puSpavRSTipratAnena parito bhrAjitaM prabhum / kalAdrumapragalitaprasUnamiva mandaram // 24 // namo nyApimirudghoSaM suradundubhiniHsvanaiH / prasaravelamammodhimiva vAvavirNitam // 25 // dhIradhvAnaM pravarSantaM dharmAmRtamatarkitam / AhvAditajagatprANaM prAvRSeNya mivAmbudam // 26 // svadehavisarajyotsnAsalilakSAlitAlilam / kSIrAbdhimadhyasadvRddhamiva bhUbhraM hiraNmayam // 27 // so'nya pradakSiNIkRsya bhagavantaM jagadgurum / iyAja mAyajUkAnAM jyAyAnprAjya jyayA prabhum // 28 // pUjAnte praNipatyezaM mahInihita jAnvasau / vacaHprasUnamAlAmirityAnarca girAM patim // 29 // tvaM brahmA paramajyotistvaM prabhUSNurajo'rajAH / svamAdidevo devAnAmadhidevo mahezvaraH // 30 // tvaM sraSTA svaM vidhAtAsi tvamIzAnaH puruH pumaan"| svamAviSuruSo vizveTa "vizvArA vizvatomukhaH / / RddhiyoMko dhAraNa karanevAle jinendra vRSabhadevako dekhaa||2|| durate hue camaroMke samUhase jinakA vizAla zarIra saMvIjyamAna ho rahA hai aura jo suvarNake samAna kAntiko dhAraNa karanevAle haiM aise ve bhagavAn usa samaya aise jAna par3ate the mAno jisake cAroM ora nirjharane par3a rahe haiM aisA sumeru parvata hI ho / / 22 // ve bhagavAn bar3e bhArI azokavRkSake nIce tIna chatroMse suzobhita the aura aise jAna par3ate the mAno jisapara tIna rUpa dhAraNa kiye hue candramAse suzobhita megha chAyA huA hai aisA parvatAkA rAjA sumeru parvata hI ho / 2 // ve bhagavAn cAroM orase puSpavRSTi ke samUhase suzobhita the jisase aise jAna par3ate the mAno jisake cAroM ora kalpavRkSoMse phala gire hue haiM aisA sumeru parvata hI ho // 24 // AkAzameM vyApta honevAle devadundubhiyoMke zabdoMse bhagavAna ke samIpa hI bar3A bhArI zabda ho rahA thA jisase ve aise jAna par3ate the mAno vAyuke dvArA calAyamAna huA aura jisakI lahareM kinAre taka phaila rahI haiM aisA samudra hI ho // 25 // jisakA zabda atizaya gambhIra hai aura jo jagatke samasta prANiyoMko Anandita karanevAlA hai aise sandeharahita dharmarUpI amRtakI varSA karate hue bhagavAn vRSabhadeva aise jAna par3ate the mAno garajatA huA aura jalavaSo karatA huA vA bAdala hI ho / / 26 / / apane zarIrakI phailatI huI prabhArUpI jalase jinhoMne samasta prabhAko prakSAlita kara diyA hai, ve bhagavAn aise jAna par3ate the mAno kSIrasamudra ke bIca meM bar3hA huA suvarNamaya parvata hI ho rakhA isa prakAra ATha prAtihAryarUpa aizvaryase yukta aura jagatke guru svAmI vRSabhadevako dekhakara pUjA karanevAloM meM zreSTha bharatane unakI pradakSiNA dI aura -phira utkRSTa sAmagrIse unakI pUjA kii||28puujaake bAda mahArAja bharatane apane donoM ghuTane jamInapara rakhakara saba bhASAoMke svAmI bhagavAn vRSabhadevako namaskAra kiyA aura phira vacanarUpI puSpoMkI mAlAoMse unakI isa prakAra pUjA kI arthAt nIce likhe anusAra stuti kI // 29 // he bhagavan , Apa brahmA haiM, parama jyotisvarUpa haiM, samartha haiM, janmarahita haiM, pAparahita haiM, mukhyadeva athavA prathama tIrthakara haiM, devoMke bhI adhideva aura mahezvara haiM // 30 // Apa hI 1. rUpyeNa candreNodbhAsitamegham / 2. prAvRSi bhavam / 3. prakSAlitasakalapadArtham / 4. anukUlo bhUtvA pazcAdvA / 5. puujyaamaas| 6. ijyAzIlAnAm / 'ijyAzIlo yAyajUkaH' itybhidhaanaat| 7. bhuuripuujyaa| 8. mahyAM nikSiptaM bAnu yasmin karmaNi / 9. vakSyamANaprakAreNa / 10.karmarajorahitaH / 11. punAtIti pumAn / 12. vizvasmin rAjate iti / nakA Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 AdipurANam vizvavyApI jagadartA vizvavizva vibhuH / vizvato'bhimayaM jyotirvizvayonirviyonikaH // 32 // hiraNyagarbho bhagavAn vRSabho vRSabhadhvajaH / parameSThI paraM tasvaM paramAtmAtma bhUrasi // 33 // svaminastvamadhijyoti svamIzastvamayonijaH / ajarassvamanAdistvamanantastvaM svamacyutaH // 34 // tvamakSara svamanasyastvamanakSo'syanakSaraH / viSNurjiSNurvijiSNuzca svaM svayaMbhUH svayaMprabhaH // 35 // tvaM zaMbhuH zaMbhavaH zaMyuH zaMvadaH zaMkaro haraH / harimohAsurArizca tamo'rimadhyabhAskaraH // 36 // purANaH kavirAgrastvaM yogI yogavidAM varaH / tvaM zaraNyo vareNyonyastvaM pUtaH puNyanAyakaH // 37 // tvaM yogAramA 'sayogazca siddho buddho nindavaH / sUkSmI niraMjanaH kanjasaMjAto jinakuMjaraH // 38 // chando vicchandasAM" kartA vedavidvadatAM varaH / vArcaspatiradharmAridharmAdirdharmanAyakaH // 39 // sraSTA haiM, vidhAtA haiM, Izvara haiM, sabase utkRSTa haiM, pavitra karanevAle haiM, Adi puruSa haiM, jagatke Iza haiM, jagatmeM zobhAyamAna haiM aura vizvatomutra arthAt sarvadarzI haiM // 31 // Apa samasta saMsArameM vyApta haiM, jagatke bhartA haiM, samasta padArthoMko dekhanevAle haiM, sabakI rakSA karanevAle haiM, vibhu haiM, saba ora phailI huI Atmajyotiko dhAraNa karanevAle haiM, sabakI yonisvarUpa haiM-sabake jJAna Adi guNoMko utpanna karanevAle haiM aura svayaM ayonirUpa haiM-punarjanmase rahita haiM // 32 // Apa hI hiraNyagarbha arthAt brahmA haiM, bhagavAna haiM, vRSabha haiM, vRSabha cihnase yukta haiM, parameSThI haiM, paramatattva haiM, paramAtmA haiM, aura AtmabhU-apane-Apa utpanna honevAle haiM // 33 // Apa hI svAmI haiM, utkRSTa jyotisvarUpa haiM, Izvara haiM, ayonija-yonike binA utpanna honevAle haiM, jarArahita haiM, Adirahita haiM, antarahita haiM aura acyuta haiN|||34|| Apa hI akSara arthAt avinAzI haiM, akSayya arthAt kSaya honeke ayogya haiM, anakSa arthAt indriyoMse rahita haiM, anakSara arthAt zabdAgocara haiM, viSNu arthAt vyApaka haiM, jiSNu arthAt karmarUpa zatruoMko jItanevAle haiM, vijiSNu arthAt sarvotkRSTa svabhAvavAle haiM, svayambhU arthAt svayaM buddha haiM, aura svayamprabha arthAt apane-Apa hI prakAzamAna haiM-asahAya, kevalajJAnake dhAraka haiM // 35 / / Apa hI zambhu haiM, zambhava haiM, zaMyu-sukhI haiM, zaMvada haiM-sukha yA zAntikA upadeza denevAle haiM, zaMkara haiM-zAntike karanevAle haiM, hara haiM, moharUpI asurake zatru haiM, ajJAnarUpa andhakArake ari haiM aura bhavya jIvoMke lie uttama sUrya haiM // 36 // Apa purANa hai-sabase pahale ke haiM, Adya kavi haiM, yogI haiM, yogake jAnanevAloMmeM zreSTha haiM, sabako zaraNa denevAle haiM, zreSTha haiM, agresara haiM, pavitra haiM, aura puNyake nAyaka haiM // 37 // Apa yogasvarUpa haiM-dhyAnamaya haiM, yogasahita haiM-AtmapariSpandase sahita hai, siddha haiM-kRtakRtya haiM, buddha haiM-kevalajJAnase sahita haiM, sAMsArika utsavoMse rahita haiM, sUkSma haiM-chadmasthajJAnake agamya haiM, niraMjana haiM-karmakalaMkase rahita haiM, garbha meM kamalakarNikApara utpanna hue haiM ataH brahmarUpa haiM aura jinavaroMmeM zreSTha haiM / / 38 // Apa dvAdazAMgarUpa vedoMke jAnanevAle haiM, dvAdazAMgarUpa vedoMke kartA haiM,Agamake jAnanevAle haiM, vaktAoMmeM sarvazreSTha haiM, vacanoMke svAmI haiM, 1. vizvajJaH / vizvabhuga a0, 50, sa., la0, 10, da0, / 2. AtmasvarUpajyotiH / 3. hiraNyaM garbha yasya / 4. prmesstthipdsthitH| 5. AtmanA bhavatIti / 6. adhikjyotiH| 7. na kSaratIti akSaraH. nityaH / 8. na vidyate kSaro nAzo yasmAt / 9. sukhayojakaH / 10. zaM sukhaM vadatIti / 11. dhyAnasvarUpaH / 12. vivAchutsavarahitaH / utkRssttbhrturhitH| 13. sahasradalakarNikopari prAdurbhUtaH / 14. chanda iti granthavizeSazaH 15. chandAzabdenAtra vedo dvAdazAGgalakSaNo bhaNyate / 16. AgamazaH / Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturviMzatitama parva tvaM jinaH kAmajijjetA svamarhannari hArahAH / dharmadhvajo dharmapatiH karmArAtinizumbhanaH' // 40 // tvaM ha bhavyAnjinIbandhustvaM havi bhuktvamavaraH / svaM makhAGga makhajyeSThassvaM hotA hagyameva ca // 4 // 'yajvAjyaM ca tvamijyA ca puNyo gaNyo guNAkaraH / svamapAri rapArazca svamamadhyo'pi madhyamaH // 42 // uttamo'nuttaro' jyeSTho gariSTaH stheSTha eva ca / svamaNIyAn mahIyAMca"sthIyAn garimAspadam // mahAn mahoyito"mayo bhUSNuH sthAsnu nshvrH| jitvaro'nitvarI'nityaH zivaH zAnto bhavAntakaH svaM hi brahmavidAM dhyeyasvaM hi brahmapadezvaraH / svAM nAmamAlayA devamityamiSTumahe vayam // 15 // aSTottarazataM nAmnAmityanudhyAya cetasA / svAmIDe noDamoDAnAM "prAtihAryASTakaprabhum // 46 // tavAyaM pracalacchAkhastuko'zokamahAdhipaH / svacchAyAsaMzritAn pAti svattaH zikSAmivAzritaH // 17 // adharmake zatru haiM,dharmoM meM prathama dharma haiM aura dharmake nAyaka haiN|||39|| Apa jina haiM, kAmako jItanevAle haiM, arhanta haiM-pUjya haiM, moharUpa zatruko naSTa karanevAle haiM, antarAyarahita haiM, dharmakIdhvajA haiM, dharmake adhipati haiM, aura karmarUpI zatruoMko naSTa karanevAle haiM // 40 // Apa bhavyajIvarUpI kamaliniyoMke lie sUryake samAna haiM, Apa hI agni haiM, yajJakuNDa haiM, yajJake aMga haiM, zreSTha yajJa haiM, homa karanevAle haiM aura homa karane yogya dravya haiM // 41 // Apa hI yajvA haiM-yajJa karanevAle haiM, Ajya haiMghRtarUpa haiM, pUjArUpa haiM, aparimita puNyasvarUpa haiM, guNoMkI khAna haiM, zatrurahita haiM, pArarahita haiM, aura madhyarahita hokara bhI madhyama haiM / bhAvArtha-bhagavAn nizcayanayakI apekSA anAdi aura ananta haiM jisakA Adi aura anta nahIM hotA usakA madhya bhI nahIM hotaa| isalie bhagavAna ke lie yahA~ kavine amadhya arthAt madhyarahita kahA hai parantu sAtha hI 'madhyama' bhI kahA hai| kavikI isa uktimeM yahA~ virodha AtAhe parantu jaba madhyama zabdakA 'madhye mA anantacatuSTayalakSmIryasya saH-jisake bIca meM anantacatuSTayarUpa lakSmI hai, aisAartha kiyA jAtA hai taba vaha virodha dUra ho jAtA hai / yaha virodhAbhAsa alaMkAra hai // 42 // he bhagavan , Apa uttama hokara bhI anuttama haiM (parihAra pakSa meM 'nAsti uttamo yasmAtsa:'-jisase bar3hakara aura dUsarA nahIM hai) jyeSTha haiM, sabase bar3e guru haiM, atyanta sthira haiM, atyanta sUkSma haiM, atyanta bar3e haiM, atyanta sthUla haiM aura gauravake sthAna haiM // 4 // Apa bar3e haiM, kSamA guNase pRthivIke samAna AcaraNa karanevAle haiM, pUjya haiM, bhavanazIla (samartha ) haiM, sthira svabhAvavAle haiM, avinAzI haiM, vijayazIla haiM, acala hai, nitya haiM, ziva, zAnta haiM, aura saMsArakA anta karanevAle haiM // 44 // he deva, Apa brahmavid arthAt AtmasvarUpake jAnanevAloMke dhyeya haiM-dhyAna karane yogya haiM aura brahmAbAda-AtmAkI zuddha paryAyake Izvara hai| isa prakAra hama loga aneka nAmoMse ApakI stuti karate haiM // 45 // he bhagavan , isa prakAra Apake eka sau ATha nAmoMkA hRdayase smaraNa kara maiM ATha prAtihAryoMke svAmI tathA stutiyoMke sthAnabhUta ApakI stuti karatA hU~ // 46 // he bhagavan , jisakI zAkhAe~ atyanta calAyamAna ho rahI haiM aisA yaha U~cA azoka mahAvRkSa apanI 1. aron hantIti arihA / 2. rahasyarahitaH / 'rahaHzabdenAntarAyo bhaNyate' 'virahitarahaskRtebhyaH' ityatra tathA vyAkhyAnAt / 3. ghAtakaH / 4. pAdapUraNe / hi-0, sa0, la0, ma0, 50, a0, i. 5. vhniH| 6. yAgaH / 7. yajanakAraNam / 8. hotavyadravyam / 9.puujkH| 10. apagatAriH / 11. na vidyate uttaraH zreSTho yasmAt / 12. atizayena guruH / 13. atizayena sthiraH / 14. atizayena aNuH / 15. atizayena mahAn / 16. atizayena sthUlaH / 17. kSamayA mahIvAcaritaH / 18. pUjyaH / 19. sthirataraH / 20. jayazIlaH / 21. gamanazIlatArahitaH / 22. zivaM sukhamasyAtIti / 23. bAramazAlinAm / 24. stutInAm / Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 AdipurANam tavAmI cAmarabAtA yakSipya vIjitAH / nithunantIva nirvyAjamAgogomakSikA nRNAm // 48 // svAmApatanti paritaH sumano'mjalayo divaH / tuSTayA svargalakSmyeva muktA harSAzrubindavaH // 49 // chatratritayamAmAti sUcchritaM jina tAvakam / mukAsambanavibhAji lakSyAH krIDAsthalAyitam // 50 // tava haryAsanaM bhAti vizvamaturmavaram / kRtayatnairibohoDaM nyagbhUyoDhaM mRgAdhipaH // 51 // tava dehaprabhotsapairidamAgamyate sadaH / puNyAbhiSekasammAra lammayanirivAmitaH // 52 // tava vAkaprasaro dinyaH punAti jagatAM manaH / mohAndhatamasaM dhunvan "svajJAnAAMzukopamaH // 53 // prAtihANyahAryANi tavAmUni vakAsati / lakSmI haMsyAH samAkroDapulimAni zucIni vA // 54 // namo vizvAtmane tubhyaM tubhyaM vizvasRje namaH / svayaMbhuve namastubhyaM kSAyikailaMbdhiparyayaiH / / 55 / / zAnadarzanavIryANi virati: zukhadarzanam / dAnAdilabdhayazceti kSAyikyastava zuddhayaH // 56 // chAyAmeM Aye hue jIvoMkI isa prakAra rakSA karatA hai mAno isane Apase hI zikSA pAyo ho // 47 // yakSoMke dvArA Upara uThAkara Dhole gaye ye Apake camaroMke samUha aise jAna par3ate haiM mAno binA kisI chalake manuSyoM ke pAparUpI makkhiyoMko. hI ur3A rahe hoM // 48 // he nAtha, Apake cAroM ora svargase jo puSpAJjaliyoMkI varSA ho rahI hai vaha aisI jAna par3atI hai mAno santuSTa huI svarga-lakSmIke dvArA chor3I huI harSajanita A~suoMkI bUMdeM hI hoM // 49 // he jinendra, motiyoMke jAlase suzobhita aura atizaya U~cA ApakA yaha chatratritaya aisA jAna par3atA hai mAno lakSmIkA krIr3Asthala hI ho // 50 // he bhagavan , siMhoMke dvArA dhAraNa kiyA huA yaha ApakA siMhAsana aisA suzobhita ho rahA hai mAnoM Apa-samasta lokakA bhAra dhAraNa karanevAle haiM-tInoM lokoMke svAmI haiM isalie ApakA bojha uThAneke lie siMhoMne prayatna kiyA ho, parantu bhArakI adhikatAse kucha jhukakara hI use dhAraNa kara sake hoM // 51 // he bhagavana , Apake zarIrakI prabhAkA vistAra isa samasta sabhAko vyApta kara rahA hai aura usase aisA jAna par3atA hai mAno vaha samasta jIvoMko cAroM orase puNyarUpa jalake abhiSekako hI prApta karA rahA ho // 52 // he prabho, Apake divya vacanoMkA prasAra (divyadhvanikA vistAra) moharUpI gAda andhakArako naSTa karatA huA jagatke jIvoMkA mana pavitra kara rahA hai isalie Apa samyagajJAnarUpI kiraNoMko phailAnevAle sUryake samAna haiM / / 13 // he bhagavan , isa prakAra pavitra aura kisIke dvArA haraNa nahIM kiye jA sakane yogya Apake ye ATha prAtihArya aise dedIpyamAna ho rahe haiM mAno lakSmIrUpI haMsIke krIr3A karane yogya pavitra pulina (nadItaTa) hI hoM // 14 // he prabho, jJAnakI apekSA Apa samasta saMsArameM vyApta haiM athavA ApakI AtmAmeM saMsArake samasta padArtha pratibimbita haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa jagatkI sRSTi karanevAle haiM isalie Apako namaskAra ho, karmoke jhayase prakaTa honevAlI nau labdhiyoMse Apa svayaMbhU haiM isalie Apako namaskAra ho // 55 // he nAtha, kSAyikajJAna, kSAyikadarzana, kSAyikasamyaktva, kSAyikacAritra aura kSAyikadAna, lAbha, bhoga, upabhoga tathA vIrya ye ApakI nau kSAyikazuddhiyA~ kahI 1. uddhRtya / 2. bhavato bharam / 3. adhobhuutvaa| 4. samUham / 5. prApayadbhiH / 6. tvaM jJAnA-la., da0, i0, a0, 10, sa0, ma0 / 7. sahajAnItyarthaH / 8. cAritram / 9. kSaye bhvaaH| Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturvizaktimaM parva 579 zAnamapratighaM vizvaM paryatsIttavAkramAt / trayaM sAvaraNAvetadvathaivadhiH karaNaM kramaH 57 // citraM jagadidaM citraM tvayAbodhi yadakramAt / Akramo'pi kvacicchalAbhyaH prabhumAzritya lakSyate // 5 // indriyeSu samapreSu tava satsvapyatIndriyam / jJAnamAsIdacintyA hi yoginAM prabhuzaktayaH // 59 // yathA jJAnaM tavaivAbhUt kSAyikaM tava darzanam / tAbhyAM yugapadevAsIdupayoga stavAdbhutam // 30 // tena tvaM vizvavijJeya vyApijJAnaguNA gutaH / sarvajJaH sarvadarzI ca yogimiH parigIyase // 61 // vizvaM vijAnato'pIza' yatenAstA amaklamau / anantavIryatAzaktastammAhAtmya parisphuTam // 62 // rAgAdicittakAluSyajyapAyAduditA tava / "viratiH sukhamAtmotthaM vyanasyAntantikaM vimo // 13 // viratiH"sukhamiSTaM cet sukhaM tvayyeva kevalam / no cennaivAsukhaM nAma kiMcidatra jagastraye // 6 // jAtI haiM // 56 // he bhagavan , ApakA bAdhArahita jJAna samasta saMsArako eka sAtha jAnatA hai so ThIka hI hai kyoMki vyavadhAna honA, indriyoMkI AvazyakatA honA aura kramase jAnanA ye tInoM hI jJAnAvaraNa karmase hote haiM parantu ApakA jJAnAvaraNa karma bilakula hI naSTa ho gayA hai isalie nirvAdharUpase samasta saMsArako eka sAtha jAnate haiM // 57 // he prabho, yaha eka bar3e AzcaryakI bAta hai ki Apane isa aneka prakArake jagatko eka sAtha jAna liyA athavA kahI. kahIM bar3e puruSoMkA Azraya pAkara kramakA. chUTa jAnA bhI prazaMsanIya samajhA jAtA hai // 58 // he vibho, samasta indriyoMke vidyamAna rahate hue bhI bhApakA jJAna atIndriya hI hotA hai so ThIka hI hai kyoMki ApakI zaktiyoMkA yogI loga bhI cintavana nahIM kara sakate haiM // 55 // he bhagavana, jisa prakAra ApakA jJAna kSAyika hai usI prakAra ApakA darzana bhI kSAyika hai aura una: donoMse eka sAtha hI Apake upayoga rahatA hai yaha eka Azcaryako bAta hai| bhAvArtha-saMsArake anya jIvoMke pahale darzanopayoga hotA hai bAdameM zAnopayoga hotA hai parantu Apake donoM upayoga eka sAtha hI hote haiM / / 60 // he deva, ApakA jJAnaguNa saMsArake samasta padArthoMmeM vyApta ho rahA hai, Apa Azcarya utpanna karanevAle haiM aura yogI loga Apako sarvajJa tathA sarvadarzI kahate haiM // 61 // he Iza, Apa saMsArake samasta padArthoMko jAnate haiM phira bhI Apako kucha bhI parizrama aura kheda nahIM hotA hai / yaha Apake ananta balakI zaktikA prakaTa dikhAI denevAlA mAhAtmya hai ||2||he vimo, cittako kaluSita karanevAle rAga Adi vibhAva bhAvoMke naSTa ho jAnese jo Apake sambancAritra prakaTa huA hai vaha Apake vinAzarahita aura kevala AtmAse utpanna honevAle sukhako prakaTa paratAzA yadi viSaya aura bAyase virakta honA hI sukha mAnA jAye to vaha sukha kevaDa bApa ho mAnA jAvegA aura yadi viSaya kaSAyase virakta na honeko sukha mAnA jAye to phira yahI mAnanA par3egA ki tInoM lokoMmeM duHkha hai hI nhiiN| bhAvArtha-nivRti arthAt AkulatAke abhASako sukha kahate haiM, viSayakaSAyoMmeM pravRtti karate hue AkulatAkA abhAva nahIM hotA isalie unameM vAstavika sukha nahIM 1. vighnarahitaH / 'pratiSaH pratipAte pa roSe ca pratiSo mataH / ' 2. paricchinatti sma, nizcayamakarodityarthaH / 3. yugapadeva / kramakaraNamyavadhAnamantareNetyarthaH / 4. vyavadhAnam / 5. indriyam / 6. pripaattii| 7. nAnAprakAram / 8. tadAzcaryam / 9. jJAnadarzanAbhyAm / 10. parigchittiH (sklpdaarthprijnyaanm)| 11. vizvavyApI vijnyeyvyaapii| 12. sakalapadArthavyApijJAnaguNenAtmajJAnAntamAzcaryavAnityarthaH / 13. yasmAt kAraNAt / yatte na staH-60, la0, ma0, a0, 7 / 14. abhavatAm / 15. viratiH nispRhatA / viratiH nivRttiH / 16. viratiH sukhamitISTaM cettahi kevalaM sukhaM tvamyevAsti, nAnyasmin, no cet viratiH sukhamiti neSTam anivRttireva sukhamiti cettahi kiMcidasukhaM nAstyeva / Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam "prasanakaluSaM toyaM yatheha svacchatAM brajet / mithyAtvaka mApAyAdak zuddhiste tathA matA // 65 // tyo'pi labdhayaH zeSAstvayi nArthaM kriyA kRtaH / kRtakRtye bahirdravyasaMbandho hi nirarthakaH // 66 // evaM prAyA guNA nAtha bhavato'nantadhA matAH / tAnahaM lezato'pIza na stotumalamalpadhIH // 67 // tadAstAM te guNastotraM nAmamAtraM ca kIrtitam / punAti nastato deva tvannAmoddezataH zritAH // 68 // hiraNyagarbhamAhustvAM yato dRSTirhiraNmayI / garbhAvataraNe nAtha prAdurAsItadAdbhutA // 69 // vRSabho'si surairvRSTaratnavarSaH svasambhave / "janmAbhiSikaye meruM "mRSTavAnvRSamo'pyasi // 70 // azeSajJeyasaMkrAntajJAnamUrtiryato bhavAn / bhataH sarvagataM prAhustvAM deva paramarSayaH // 71 // svayItyAdIni nAmAni "vibhratyanvarthatAM yataH / tato'si tvaM jagajjyeSThaH parameSThI sanAtanaH // 72 // tvadbhakticoditAmenAM mAmikAM dhiyamakSamaH / dhartu stutipathe te'tha pravRtto'smyevaM makSare // 73 // . 3 580 hai parantu Apa viSaya-kaSAyoMse nivRtta ho cuke haiM - ApakI tadviSayaka AkulatA dUra ho gayI hai isalie vAstavika sukha ApameM hI hai / yadi viSayavAsanAoM meM pravRtti karate rahaneko sukha kahA jAye to phira sArA saMsAra sukhI-hI-sukhI kahalAne lage kyoMki saMsArake sabhI jIva viSayavAsanAoMmeM pravRtta ho rahe haiM parantu unheM vAstavika sukha prApta huA nahIM mAlUma hotA isalie sukhakA pahalA lakSaNa hI ThIka hai aura vaha sukha Apako hI prApta hai || 64 || he bhagavan, jisa prakAra kaluSa - mala arthAt kIcar3ake zAnta ho jAnese jala svacchatAko prApta ho jAtA hai usI prakAra midhyAtvarUpI kIcar3ake naSTa ho jAnese ApakA samyagdarzana bhI svacchatAko prApta huA hai ||65 || he deva, yadyapi dAna, lAbha Adi zeSa labdhiyA~ ApameM vidyamAna haiM tathApi ve kucha bhI kAryakArI nahIM haiM kyoMki kRtakRtya puruSake bAhya padArthoMkA saMsarga honA bilakula vyartha hotA hai // 66 // nAtha, aise-aise Apake anantaguNa mAne gaye haiM, parantu he Iza, alpabuddhiko dhAraNa karanevAlA maiM una sabakI lezamAtra bhI stuti karane ke lie samartha nahIM hU~ ||67 | isalie he deva, Apake guNoMkA stotra karanA to dUra rahA, ApakA liyA huA nAma hI hama logoMko pavitra kara detA hai ataeva hama loga kevala nAma lekara hI Apake AzrayameM Aye haiM ||68|| he nAtha, Apake garbhAvataraNake samaya Azcarya karane vAlI hiraNyamayI arthAt suvarNamayI vRSTi huI thI isalie loga Apako hiraNyagarbha kahate haiM ||69 || Apake janmake samaya devoMne ratnoMkI varSA kI thI isalie Apa vRSabha kahalAte haiM aura janmAbhiSekake liye Apa sumeru parvatako prApta hue the isaliye Apa RSabha bhI kahalAte haiM // 70 // he deva, Apa saMsAra ke samasta jAnane yogya padArthoMko grahaNa karanevAle jJAnakI mUrtirUpa haiM isalie bar3e-bar3e RSi loga Apako sarvagata arthAt sarvavyApaka kahate haiM // 71 // he bhagavan, Upara kahe hue nAmoMko Adi lekara aneka nAma ApameM sArthakatAko dhAraNa kara rahe haiM isalie Apa jagajyeSTha ( jagat meM sabase bar3e ), parameSThI aura sanAtana kahalAte haiM // 72 // he avinAzI, ApakI bhaktise prerita huI apanI isa buddhiko maiM svayaM dhAraNa karaneke lie samartha nahIM ho sakA isalie hI Aja ApakI stuti karanemeM pravRtta huA hU~ / bhAvArthayogyatA na rahate hue bhI mAtra bhaktise prerita hokara ApakI stuti kara rahA hU~ // 73 // 1. prazAnta-la0, i0, 50, pa0, a0, sa0 ma0 / 2. darzana / 3. vIryAdayaH / 4. arthakriyAkAriNyaH, 5. evamAdayaH / 6. tiSThatu / 7. kAraNAt / 8. nAmasaMkIrtanamAtrataH / 9. -tavAdbhutA- ba0, 60, la0, i0, ma0 a0, sa0, pa0 / 10. abhiSekAya / 11. gatavAn / 12. dhArayante / 13. pravRtto'smyahamakSara 150, ma0 / 14. avinazvara / Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturvizatitamaM parva tvayopadarzitaM mArgamupAsya zivIpsitaH / svAM devamityupAsInAn prasIdAnugRhANa naH // 7 // mavantamitya miSTutya viSTapAtigabaibhavam / svayyeva bhaktimakRzAM prArthaye nAnyadarthaye // 7 // stutyanta surasadhAtarIkSito vismitekSaNaiH / zrImaNDapaM pravizyAsminnadhyuvAsocirA sadaH // 7 // tato nibhRtamAsIne prabuddhakarakuDamale / sadApanAkare matuH prabodhamamilApuke // 77 // prIsyA bharatarAjena vinayAnatamaulinA / vijJApanamakArosthaM tatvajijJAsunA guroH // 8 // bhagavan bomicchAmi kIdRzastattvavistaraH / mAgoM mArgaphalaM cApi koraka tatvavidAM vara // 79 // tatpraznA vasitAvisthaM magavAnAditIrthakRt / tasvaM prapaJcayAmAsa gambhIratarayA girA // 40 // . pravakturasya vaktrAbje vikRti va kApyabhUt / darpaNe kimu bhAvAnAM vikriyAsti prakAzane // 8 // tAlvoSThamaparispandi nacchAyAntaramAnane / aspRSTa karaNA varNA mukhAdasya viniryayuH // 42 // sphuragiriguhodbhUtapratizrudvanisannibhaH / praspaSTavaNe niragAd dhvaniH svAyambhuvAnmukhAt // 83 // he prabho, Apake dvArA dikhalAye hue mArgakI upAsanA kara mokSa prApta karanekI icchA karanevAle aura deva mAnakara ApakI hI upAsanA karanevAle hama logoMpara prasanna hoie aura anugraha kIjie ||74 // he bhagavan , isa prakAra lokottara vaibhavako dhAraNa karanevAle ApakI stuti kara hama loga yahI cAhate haiM ki hama logoMko bar3I bhArI bhakti ApameM hI rahe, isake sivAya hama aura kucha nahIM cAhate // 7 // __isa prakAra stuti kara cukanepara jise devoMke samUha Azcaryasahita netroMse dekha rahe the aise mahArAja bharata zrImaNDapameM praveza kara vahA~ apanI yogya sabhAmeM jA baiThe // 76 / / tadanantara bhagavAnase prabodha prApta karanekI icchA karanevAlA vaha sabhArUpI sarovara jaba hAtharUpI kuDmala jor3akara zAnta ho gayA-jaba saba loga tattvoMkA svarUpa jAnanekI icchAse hAtha jor3akara cupacApa baiTha gaye taba bhagavAn vRSabhadevase tatvoMkA svarUpa jAnanekI icchA karanevAle mahArAja bharatane vinayase mastaka jhukAkara prItipUrvaka aisI prArthanA kI / / 77-78 // he bhagavan , tattvoMkA vistAra kaisA hai ? mArga kaisA hai ? aura usakA phala bhI kaisA hai ? he tattvoMke jAnanevAloMmeM zreSTha, maiM Apase yaha saba sunanA cAhatA huuN||79|| isa prakAra bharatakA prazna samApta honepara prathama tIrthakara bhagavAn vRSabhadevane atizaya gambhIra vANIke dvArA tattvoMkA vistArake sAtha vivecana kiyA / / 80 // kahate samaya bhagavAna ke mukhakamalapara kucha bhI vikAra utpanna nahIM huA thA so ThIka hai, kyoMki padArthoMko prakAzita karate samaya kyA darpaNameM kucha vikAra utpanna hotA hai ? arthAt nahIM hotA / / 8 / / usa samaya bhagavAnke na to tAlu, oTha Adi sthAna hI hilate the aura na unake mukhako kAnti hI-badalatI thii| tathA jo akSara unake mukhase nikala rahe the unhoMne prayatnako chuA bhI nahIM thA-indriyoMpara AghAta kiye binA hI nikala rahe the / / 8 / / jisameM saba akSara spaSTa haiM aisI vaha divyadhvani bhagavAn ke mukhase isa prakAra nikala rahI thI jisa prakAra ki kisI parvatakI guphAke agrabhAgase pratidhvani nikalatI hai // 8 // 1. sevamAnAn / 2. prArthaye'ham / 3. stutyavasAne / 4. bhartuHsakAzAt / 5. tattvaM jnyaatumicchnaa| tattvaM jijJAsunA- la0, da0, i| 6. zrotu-30, l0| 7. praznAvasAne / 8. vistArayAmAsa / 9. indriyaprayatnarahitA ityarthaH / 10. pratidhvAnaravaH / Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 AdipurANam vivakSA mantareNAsya vivikkAsIt sarasvatI / mahIyasAmacintyA hi yogajAH zaktisaMpadaH // 8 // AyuSman zruNu tatvArthAn vakSyamANAnanukramAt / jIvAdIn kAlaparyantAn saprabhedAn saparyayAn // 45 // jIvAdInAM padArthAnAM yAthAtmyaM tasvamiSyate / samyagjJAnAgametaddhi viddhi 'siddhyAmajinAm // 86 // tadekaM tatvasAmAnyAjjIvAjIvAviti dvidhA / vidhA muktetarAjIvavibhAgAtparikIrtyate // 87 // jIvo mukazca saMsArI saMsAramA dvidhA mataH / bhanyo'magyazca sAjIvAste caturdhA nimaavitaaH||8|| muktetarAtmako jIvo mUrtAmUsmikaH paraH / iti vA tasya tatvasya cAturvidhyaM vinizcitam // 89 // paJcAstikAyabhedena tattatvaM paJcadhA smRtam / te jIvapudgalAkAzadharmAdharmAH saparyayAH // 10 // ta evaM kAlasaMyuktAH SoDhA tatvasya bhedakAH / ityananto mavedasya prastAro vistaraiSiNAm // 91 // cetanAlakSaNo jIvaH so'nAdinidhanasthitiH / jJAtA draSTA ca kartA ca bhoktA dehapramANakaH // 12 // guNavAn karmanirmukAvUna''jyAsvabhAvakaH / pariNa"ntopasaMhAravisarpAbhyAM pradIpavat // 13 // bhagavAnkI vaha vANI bolanekI icchAke binA hI prakaTa ho rahI thI so ThIka hI hai kyoMki yogabalase utpanna huI mahApuruSoMkI zaktirUpI sampadAe~ acintanIya hotI haiM-unake prabhutvakA koI cintavana nahIM kara sakatA // 4 // bhagavAn kahane lage ki he AyuSman , jinakA svarUpa Age anukramase kahA jAyegA, aise bheda-prabhedoM tathA paryAyoMse sahita jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla ina dravyoMko tU suna / / 85 / jIva Adi padArthoMkA yathArtha svarUpa ho tattva kahalAtA hai, yaha tattva hI samyagjJAnakA aMga arthAt kAraNa hai aura yahI jIvoMkI - muktikA aMga hai / / 86 / / vaha tattva sAmAnya rItise eka prakArakA hai, jIva aura ajIvake bhedase do prakArakA hai tathA jIvoMke saMsArI aura mukta isa prakAra do bheda karanese saMsArI jIva, mukta jIva aura ajIva isa prakAra tIna bhedavAlA bhI kahA jAtA hai / / 87 // saMsArI jIva do prakArake mAne gaye haiM-eka bhavya aura dUsarA abhavya, isalie mukta jIva, bhavya jIva, abhavya jIva aura ajIva isa taraha vaha tattva cAra prakArakA bhI mAnA gayA hai / / 8 / / athavA jIvake do bheda hai eka mukta aura dUsarA saMsArI, isI prakAra ajIyake bhI do bheda hai eka mUrtika aura dUsarA amUrtika, donoMko milA denese bhI tattvake cAra bheda nizcita kiye gaye haiM // 8 // pA~ca astikAyoMke bhedase vaha tattva pA~ca prakArakA bhI smaraNa kiyA hai| apanIapanI paryAyosahita jIvAstikAya, pudgalAstikAya, AkAzAstikAya, dharmAstikAya aura adharmAstikAya ye pA~ca astikAya kahe jAte haiM / / 10 / / unhIM pA~ca astikAyoMmeM kAlake milA denese tattvake chaha bheda bhI ho jAte haiM, isa prakAra vistArapUrvaka jAnanekI icchA karanevAloMke lie tatvoMkA vistAra ananta bhedavAlA ho sakatA hai / / 9 / / jisameM cetanA arthAta jAnanedekhanekI zakti pAyI jAye use jIva kahate haiM, vaha anAdi nidhana hai arthAt dravya-dRSTikI apekSA na to vaha kabhI utpanna huA hai aura na kabhI naSTa hI hogaa| isake sivAya vaha jJAtA hai-jJAnopayogase sahita hai, draSTA hai-darzanopayogase yukta hai, kartA hai-dravyakarma aura karmoko karanevAlA hai, bhoktA hai-jJAnAdi guNaM tathA zubha-azubha karmoke phalako bhoganevAlA hai aura zarIrake pramANake barAbara hai-sarvavyApaka aura aNurUpa nahIM hai / / 12 / / vaha aneka guNoMse yukta hai, kA~kA sarvathA nAza ho jAnepara Urdhvagamana karanA usakA svabhAva hai aura vaha 1. vavatumicchayA vinaa| 2. nishcitaa| 3. atizayena mahatAm / 4. dhyAnajAtAH / 5. nizcayasvarUpam / 6.mokSakAraNam / 7. bhavyasaMsArI, abhavyasaMsArI, muktaH, ajIvazceti / 8. ajIvaH / 9. te paJvAstikAyA eva / 10. vistaramicchatAm / 11. Urdhvagamana / 12. pariNamanazIlaH / Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 583 caturvizatitama parva tasyame mArgaNopAyA gatyAdaya udAhRtAH / catudazaguNasthAnaiH so'tra mRgyaH sadAdimiH // 9 // gatIndriye ca kAyazca yogavedakaSAyakAH / jJAnasaMbamaraglezyA maNyasamyaktvasamjhinaH // 15 // samamAhArakeNa syuH mArgaNasthAnakAni / so'nveSya steSu satsalyAca yogairvizeSataH // 96 // 'satsaGkhyAkSetrasaMsparzakAlamAvAntarairayam / bahutvA satvatazcAramA mRgyaH syAt smRticakSuSAm // 9 // syurime'dhigamopAyo jIvasyAdhigamaH punaH / pramANanayanikSepaiH bhavaseyo manISibhiH // 18 // "tasyaupazamiko bhAvaH kSAyiko mizra eva ca / svatattvamudayosthazca pAriNAmika ityapi // 19 // nizcito yo guNairemiH sa jIva iti lakSyatAm / dvedhA tasyopayogaH syAjjJAnadarzanabhedataH // 10 // jJAnamaSTatayaM"jJeyaM darzanaM ca catuSTayam / sAkAraM jJAnamudiSTamanAkAraM ca darzanam // 10 // bhedagrahaNamAkAraH pratikarmavyavasthayA / sAmAnyamAtranirmAsAdanAkAraM tu darzanam // 10 // dIpakake prakAzakI taraha saMkoca tathA vistArarUpa pariNamana karanevAlA hai| bhAvArtha-nAmakarmake udayase use jitanA choTA bar3A zarIra prApta hotA hai vaha utanA hI saMkoca vistArarUpa ho jAtA hai // 13 // usa jIvakA anveSaNa karaneke lie gati Adi caudaha mArgaNAoMkA nirUpaNa kiyA gayA hai| isI prakAra caudaha guNasthAna aura satsaMkhyA Adi anuyoMgoMke dvArA bhI vaha jIvatattva anveSaNa karaneke yogya hai| bhAvArtha-mArgaNAoM, guNasthAnoM aura satsaMkhyA Adi anuyogoMke dvArA jIvakA svarUpa samajhA jAtA hai // 14 // gati, indriya, kAya, yoga, veda, kaSAya, jJAna, saMyama, darzana, lezyA, bhavyatva, samyaktva saMzitva aura AhAraka ye caudaha mArgaNAsthAna haiN| ina mArgaNAsthAnoMmeM satsaMkhyA Adi anuyogoMke dvArA vizeSarUpase jIvakA anveSaNa karanA cAhie-usakA svarUpa jAnanA cAhie // 95-96 // siddhAntazAkharUpI netrako dhAraNa karanevAle bhavya jIvoMko sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, bhAva, antara, alpabahutva ina ATha anuyogoMke dvArA jIvatattvakA anveSaNa karanA cAhie / / 17 / isa prakAra ye jIvatattvake jAnaneke upAya haiM / inake sivAya vidvAnoMko pramANa naya aura nikSepoMke dvArA bhI jIvatattvakA nizcaya karanA cAhie-usakA svarUpa jAnakara dRr3ha pratIti karanA cAhie Rell aupazamika, kSAyika, kSAyopazamika, audayika aura pAriNAmika ye pA~ca bhAva jIvake nijatattva kahalAte haiM, ina guNoMse jisakA nizcaya kiyA jAye use jIva jAnanA caahie| usa jIvakA upayoga jJAna aura darzanake bhedase do prakArakA hotA hai / / 99-100 / ina donoM prakArake upayogoM meM se jJAnopayoga ATha prakArakA aura darzanopayoga cAra prakArakA jAnanA cAhie / jo upayoga sAkAra hai arthAt vikalpasahita padArthako jAnatA hai. use jJAnopayoga kahate haiM aura jo anAkAra hai-vikalparahita padArthako jAnatA hai use darzanopayoga kahate haiM // 101 // ghaTa-paTa AdikI vyavasthA liye hue kisI vastu ke bhedagrahaNa karaneko AkAra kahate haiM aura sAmAnyarUpa grahaNa karaneko anAkAra kahate haiN| jJAnopayoga vastuko bhedapUrvaka grahaNa karatA hai isalie vaha sAkAra-savikalpaka upayoga kahalAtA hai aura darzanopayoga 1. vicAropAyAH / 2. tttvvicaarvissye| 3. vicaaryH| 4. satsaMkhyAkSetrAdibhiH / 5. jIvaH / 6. anveSTaM yogyaH / vicArya ityrthH| 7. prshnH| vicaarrityrthH| 8. sditystitvnidshH| saMkhyA bhedgnnnaa| kSetraM vartamAnakAlaviSayo nivAsaH / saMsparzaH trikAlagocaram tatkSetrameva / kAla: vartanAlakSaNaH / bhAvaH aupazAmikAdilakSaNaH antr:virhkaalH| 9. anyonyApekSayA vishessprtipttitH| 10. etairayamAtmA mugyaH vicaarnniiyH| 11. AgamacakSuSAm / 12. vijJAnopAyAH / 13. nizceSaH / 14. jIvasya / 15. svasvabhAvaH / 16. matizAnAdipaJcakaM kumatikuzrativimaGgAzcetyaSTaprakAram / 17.. cakSuracakSuravadhikevaladarzanamiti / 18. prtivissyniytyaa| Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam jIvaH prANI ca jantuzca kSetrajJaH puruSastathA / pumAnAsmAntarAtmA ca jJo jJAnItyasya paryayAH // 103 // yato jIvatyajIvIca jIviSyati ca janmasu / tato jIvo'yamAmnAta: siddhaH stA bhUtapUrvataH // 10 // prANA dazAsya santIti prANI jantuzca janmamA / kSetraM svarUpamasya syAttajjJAnAt sa tayocyate // 10 // puruSaH puru bhogeSu zayanAt paribhASitaH / punAtyAtmAnamiti ca pumAniti nigadyate // 10 // maveSvatati sAtatyAd etItyAsmA nirucyate / so'ntarAsmASTakarmAntarvartivAdabhilapyate // 10 // jJaH syAmAnaguNopeto jJAnI ca tata eva sH| paryAyazabdairemistu niNayo'nyaizca tadvidhaiH // 10 // zAzvato'yaM mavejjIvaH paryAyastu pRthak pRthak / mRvagyasyeva paryAyaistasyotpatti vipattayaH / / 10 / / abhUsvAbhAva utpAdo bhUtvA cAmavanaM gyayaH / dhaumyaM tu tAvasthyaM syAdevamAtmA trilakSaNaH // 10 // evaM dharmANamAramAnamajAnAnAH kudRSTayaH / bahudhAtra vimanvAnA' vivadante parasparam / / 11 / / vastuko sAmAnyarUpase grahaNa karatA hai isalie vaha anAkAra-avikalpika upayoga kahalAtA hai // 102 / / jIva, prANI, jantu, kSetrajJa, puruSa, pumAn , AtmA, antarAtmA, jJa aura jJAnI ye saba jIvake paryAyavAcaka zabda haiM // 103 // cU~ki yaha jIva vartamAna kAlameM jIvita hai, bhUtakAlameM bhI jIvita thA aura anAgata kAlameM bhI aneka janmoMmeM jIvita rahegA isalie ise jIva kahate haiN| siddha bhagavAna apanI pUrvaparyAyoM meM jIvita the isalie ve bhI jIva kahalAte haiM // 104 / / pA~ca indriya, tIna bala, Ayu aura zvAsocchvAsa ye dasa prANa isa jIvake vidyamAna rahate haiM isalie yaha prANI kahalAtA hai, yaha bAra-bAra aneka janma dhAraNa karatA hai isalie jantu kahalAtA hai, isake svarUpako kSetra kahate haiM aura yaha use jAnatA hai isalie kSetrajJa bhI kahalAtA hai / / 105 / / puru arthAt acche-acche bhogoMmeM zayana arthAt pravRtti karanese yaha puruSa kahA jAtA hai aura apane AtmAko pavitra karatA hai| isalie pumAna bhI kahA jAtA hai // 106 / / yaha jIva nara-nArakAdi paryAyoMmeM atati arthAt nirantara gamana karatA rahatA hai isalie AtmA kahalAtA hai aura jJAnAvaraNAdi ATha karmoke antarvartI honese antarAtmA bhI kahA jAtA hai // 107 / yaha jIva jJAnaguNase sahita hai isalie jJa kahalAtA hai aura isI kAraNa jJAnI bhI kahA jAtA hai, isa prakAra yaha jIva Upara kahe hue paryAya zabdoM tathA unhIMke samAna anya aneka zabdoMse jAnaneke yogya hai / / 108 // yaha jIva nitya hai parantu usakI naranArakAdi paryAya judI-judI hai| jisa prakAra miTTI nitya hai parantu paryAyoMkI apekSA usakA utpAda aura vinAza hotA rahatA hai usI prakAra yaha jIva nitya hai parantu paryAyoMkI apekSA usameM bhI utpAda aura vinAza hotA rahatA hai| bhAvArtha-dravyatva sAmAnyakI apekSA jIva dravya nitya hai aura paryAyoMkI apekSA anitya hai| eka sAtha donoM apekSAoMse yaha jIva utpAda, vyaya aura dhrauvyarUpa hai // 109 // jo paryAya pahale nahIM thI usakA utpanna honA utpAda kahalAtA hai, kisI paryAyakA utpAda hokara naSTa hojAnA vyaya kahalAtA hai aura donoM paryAyoM meM tadavastha hokara rahanA dhrauvya kahalAtA hai, isa prakAra yaha AtmA utpAda, vyaya tathA dhauvya ina tInoM lakSaNoMse sahita hai // 110 / / Upara kahe hue svabhAvase yukta AtmAko nahIM jAnate hue 1. bhavet / 2. pUrvasmin kAle jIvanAt / 3. kSetrajJa ityucyate / 4. bahu / 5. atati iti ko'rthaH / sAtatyAt aniHsyuutvRttyaatigcchtiityrthH| 6. ni yo'nyaizca / 7. utpttinaashaaH| 8. utpattivyayayoH sthitiH| 9. viparItaM manvAnAH / 10. viparItaM jAnanti / Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturviMzatitamaM parva 585 nAssyAtmetyAhureke'nye so'stvanitya iti sthitAH / na kartavyapare kecid amokteti ca durdazaH // 112 // asyAtmA kiM tu mokSo'sya nAstItyeke vimanvate / mokSo'sti tadupAyastu nAstItIcchanti kecana 113 // ityAdi durNayAnetAnapAsya sunayAnvayAt / yathoktalakSaNaM jIvaM svamAyuSman vinizcinu // 114 // saMsArazcaiva mokSa ica 'tasyAvasthAdvayaM matam / saMsArazcatu raGge'smin bhavAvarte vivartanam // 115 // niHzeSakarma nirmokSo mokSo'nantasukhAtmakaH / samyag vizeSaNajJAnadRSTi cAritrasAdhanaH // 116 // AptAgamapadArthAnAM zraddhAnaM parayA mudA / samyagdarzanamAmnAtaM prathamaM muktisAdhanam // 117 // jJAnaM jIvAdibhAvAnAM yAthAtmyasya prakAzakam / ajJAnadhvAntasaMtAnaprakSayAnantarodbhavam // 118 // mAdhyasthalakSaNaM prAhuzcAritraM vitRSo muneH / mokSakAmasya nirmuktacelasyAhiMsakasya tat // 119 // trayaM samuditaM mukteH sAdhanaM darzanAdikam / naikAGgavikalatve'pi tatsvakAryakRdiSyate // 120 // satyeva darzane jJAnaM cAritraM ca phalapradam / jJAnaM ca dRSTisaccaryAsAMnidhye muktikAraNam // 121 // cAritraM darzanajJAnavikalaM nArthakRnmatam / prapAtAyaiva taddhi syAdandhasyeva vivalgatam // 122 // mithyAdRSTi puruSa usakA svarUpa aneka prakArase mAnate haiM aura parasparameM vivAda karate haiM // 111 // kitane hI mithyAdRSTi kahate haiM ki AtmA nAmakA padArtha hI nahIM hai, koI kahate haiM ki vaha anitya hai, koI kahate haiM ki vaha kartA nahIM hai, koI kahate haiM ki vaha bhoktA nahIM hai, koI kahate haiM ki AtmA nAmakA padArtha hai to sahI parantu usakA mokSa nahIM hai, aura koI kahate haiM ki mokSa bhI hotA hai parantu mokSa prAptikA kucha upAya nahIM hai, isalie he AyuSman bharata, Upara kahe hue ina aneka mithyA nayoMko chor3akara samIcIna nayoMke anusAra jisakA lakSaNa kahA gayA hai aise jIvatatvakA tU nizcaya kara / / 112-114 / / usa jIvakI do avasthAe~ mAnI gayI haiM eka saMsAra aura dUsarI mokSa / naraka, tiyaMca, manuSya aura deva ina cAra bhedoMse yukta saMsArarUpI bha~vara meM paribhramaNa karanA saMsAra kahalAtA hai / / 115|| aura samasta karmoMkA bilakula hI kSaya ho jAnA mokSa kahalAtA hai, vaha mokSa anantasukha svarUpa hai tathA samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritrarUpa sAdhanase prApta hotA hai // 116|| sacce deva, sacce zAstra aura samIcIna padArthoM kA bar3I prasannatApUrvaka zraddhAna karanA samyagdarzana mAnA gayA hai, yaha samyagdarzana prAptikA pahalA sAdhana hai // 11 // jIva, ajIva Adi padArthoMke yathArthasvarUpako prakAzita karanevAlA tathA ajJAnarUpI andhakArako paramparAke naSTa ho jAneke bAda utpanna honevAlA jo jJAna hai vaha samyagjJAna kahalAtA hai / / 118 / / iSTa-aniSTa padArthoMmeM samatAbhAva dhAraNa karaneko samyakcAritra kahate haiM, vaha samyakcAritra yathArtharUpase tRSNArahita, mokSakI icchA karanevAle, vastrarahita aura hiMsAkA sarvathA tyAga karanevAle munirAjake hI hotA hai // 119 // samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ye tInoM milakara hI mokSake kAraNa kahe gaye haiM. yadi inameM se eka bhI aMgakI kamI huI to vaha apanA kArya siddha karanemeM samartha nahIM ho sakate ||12|| samyagdarzanake hote hue hI jJAna aura cAritra phalake denevAle hote haiM isI prakA samyagdarzana aura samyakUcAritrake rahate hue hI samyagjJAna mokSakA kAraNa hotA hai / / 121|| samyagdarzana aura samyagjJAnase rahita cAritra kucha bhI kAryakArI nahIM hotA kintu jisa prakAra andhe puruSakA daur3anA usake patanakA kAraNa hotA hai usI prakAra samyagdarzana aura samyagjJAnase zUnya puruSakA cAritra bhI usake patana arthAt narakAdi gatiyoM meM paribhramaNakA 1. sunayAnugamAt / 2. jIvasya / 3. caturavayave / 4. samudAyIkRtam / 5. darzanacAritrasAmIpye sati / 6. narakAdigatI patanAyaiva / 7. darzanavikralacAritram / 8. valganamutpatanam / 74 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam I 'triSvekadvaya vizlevAda' udbhUtA mArgadurNayAH / SoDhA bhavanti mUDhAnAM te'pyatra vinipAtitAH // 123 // * ito mAdhikamastyamyat nAbhUnnaiva bhaviSyati / ityApsAditraye dADharyAd darzanasya vizuddhatA // 124 // Aso guNairyuto dhUtakalaMko nirmalAzayaH / niSThitArtho bhavet 'sArvastadAmAsAstato'pare // 125 // Agamastadvaco'zeSa puruSArthAnuzAsanam / nayapramANagambhIraM tadAmAMso'satAM vacaH // 126 // padArthastu dvidhA zeyo jIvAjIvavibhAgataH / yathoktalakSaNo jIvastrikoTi pariNAma bhAk // 127 // madhyAmagyo tathA mukta iti jIvastridhoditaH / bhaviSyatsiddhiko madhyaH suvarNopalasaMnimraH // 128 // roceed dvipakSaH syAdandhapASANasaMnibhaH / muktikAraNasAmagrI na tasyAsti kadAcana // 129 // karmabandhananirmuktastrilokazikharAlayaH / siddho niranjanaH proktaH prAptAnantasukhodayaH // 130 // 586 kAraNa hotA hai / / 122 / / ina tInoM meM se koI to alaga-alaga eka-ekase mokSa mAnate haiM aura koI do-dose mokSa mAnate haiM isa prakAra mUrkha logoMne mokSamArgake viSayameM chaha prakArake mithyAnayoMkI kalpanA kI hai parantu isa uparyukta kathanase una sabhIkA khaNDana ho jAtA hai / bhAvArthakoI kevala darzanase, koI jJAnamAtrase, koI mAtra cAritra se, koI darzana aura jJAna dose, koI darzana aura cAritra ina dose aura koI jJAna tathA cAritra ina dose mokSa mAnate haiN| isa prakAra mokSamArgake viSaya meM chaha prakArake midhyAnayakI kalpanA karate haiM parantu unakI yaha kalpanA ThIka nahIM hai kyoMki tInoMkI ekatAse hI mokSakI prApti ho sakatI hai || 123 || jainadharma Apta, Agama tathA padArthakA jo svarUpa kahA gayA hai usase adhika vA kama na to hai na thA aura na Age hI hogaa| isa prakAra Apta Adi tInoMke viSayameM zraddhAnakI dRr3hatA honese 'samyagdarzana meM vizuddhatA utpanna hotI hai ||124|| jo anantajJAna Adi guNoMse sahita ho, ghAtiyA karmarUpI kalaMkase rahita ho, nirmala AzayakA dhAraka ho, kRtakRtya ho aura sabakA bhalA karanevAlA ho vaha Apta kahalAtA hai| isake sivAya anya deva AptAbhAsa kahalAte haiM || 125|| jo AptakA kahA huA ho, samasta puruSArthoMkA varNana karanevAlA ho aura naya tathA pramANoMse gambhIra ho use Agama kahate haiM, isake atirikta asatpuruSoMke vacana AgamAbhAsa kahalAte haiM ||126|| jIva aura ajIvake bhedase padArthake do bheda jAnanA caahie| unameM se jisakA cetanArUpa lakSaNa Upara kahA jA cukA hai aura jo utpAda, vyaya tathA dhauvyarUpa tIna prakArake pariNamanase yukta hai vaha jIva kahalAtA hai / / 127|| bhavya - abhavya aura mukta isa prakAra jIvake tIna bheda kahe gaye haiM, jise AgAmI kAlameM siddhi prApta ho sake use bhavya kahate haiM, bhabya jIva suvarNa-pASANake samAna hotA hai arthAt jisa prakAra nimitta milanepara suvarNapASANa Age calakara zuddha suvarNarUpa ho jAtA hai usI prakAra bhavyajIva bhI nimitta milanepara zuddha siddhasvarUpa ho jAtA hai || 128 || jo bhavyajIvase viparIta hai arthAt jise kabhI bhI siddhi kI prApti na ho sake use abhavya kahate haiM, abhavyajIva andhapASANake samAna hotA hai| arthAt jisa prakAra andhapASANa kabhI bhI suvarNarUpa nahIM ho sakatA usI prakAra abhavya jIva bhI kabhI siddhasvarUpa nahIM ho sktaa| abhavya jIvako mokSa prApta honekI sAmagrI kabhI bhI prApta nahIM hotI hai || 129 || aura jo karmabandhanase chUTa cuke haiM, tInoM lokoMkA 1. darzanajJAnacAritreSu / 2. keciddarzanaM muktvA'nye jJAnaM vihAya pare cAritraM vinA dvAbhyAmeva mokSamiti vadanti / dvayavizeSAt / anye jJAnAdeva, darzanAdeva, cAritrAdeva mokSamiti vadanti iti mArgadurnayAH SaTkArAH bhavanti / 3. nirAkRtAH / 4. yathoktAptAditrayAt / 5. sarvahitaH / 6. utpattisthitipralayarUpapariNamanabhAk / 7. abhavyasya / Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 507 caturvizatitamaM parva iti jIvapadArthaste saMkSepeNa nirUpitaH / bhajIvatatvamapyevamavadhAraya dhIdhana // 5 // ajIvalakSaNaM tatvaM pamcadhaiva prapamyate / dharmAdharmAvathAkAzaM kAlaH pudgala ityapi // 12 // jIvapudgalayoryarasyAd gatyupagrahakA raNam / dharmadrayaM tadudiSTamadharmaH sthityupagrahaH // 13 // gatisthi timatAmetau gatisthityopagrahe / dharmAdhamauM pravatete naM svayaM prerako matau // 13 // yathA matsyasya gamanaM vinA naivAmmasA bhavet / na cAmmaH prerayatyenaM tathA dharmAssyanugrahaH // 135 // tarucchAyA yathA mayaM sthApayasyarthinaM svataH / na sveSA prerayasyenamaya ca sthitikAraNam // 13 // tathaivAdharmakAyo'pi jIvapudgalayoH sthitim / nivartayatyudAsIno na svayaM prerakaH sthiteH // 137 // jIvAdInAM padArthAnAmavagAhanalakSaNam / yattadAkAzamasparzamamUrta vyApi niSkriyam // 138 // vartanAlakSaNaH kAlo vartanA svaparAzrayA / yathAsvaM guNaparyAyaiH pariNantRtvayojanA // 19 // yathA kulAlacakrasya bhramaNe'bhaHzilA svayam / dhatte nimittatAmevaM kAlo'pi kalito budhaiH // 14 // zikhara hI jinakA sthAna hai, jo karma kAlimAse rahita hai aura jinheM anantasukhakA abhyudaya prApta huA hai aise siddha parameSThI mukta jIva kahalAte haiM // 130 / / isa prakAra he buddhirUpI dhanako dhAraNa karanevAle bharata, maiMne tere lie saMkSepase jIvatattvakA nirUpaNa kiyA hai aba isI taraha ajIvatattvakA bhI nizcaya kara // 131 // dharma, adharma, AkAza aura pudgala isa prakAra ajIvatattvakA pA~ca bhedoM-dvArA vistAra nirUpaNa kiyA jAtA hai // 132 // jo jIva aura pudgaloMke gamanameM sahAyaka kAraNa ho use dharma kahate haiM aura jo unhIMke sthita hone meM sahakArI kAraNa ho use adharma kahate haiM // 13 // dharma aura adharma ye donoM hI padArtha apanI icchAse gamana karate aura Thaharate hue jIva tathA pudgaloMke gamana karane aura Thaharane meM sahAyaka hokara pravRtta hote haiM svayaM kisIko prerita nahIM karate haiM // 134 // jisa prakAra jalake binA machalIkA gamana nahIM ho sakatA phira bhI jala machalIko prerita nahIM karatA usI prakAra jIva aura pudgala dharmake binA nahIM cala sakate phira bhI dharma unheM calaneke lie prerita nahIM karatA kintu jisa prakAra jala calate samaya machalIko sahArA diyA karatA hai usI prakAra dharmapadArtha bhI jIva aura pudgaloMko calate samaya sahArA diyA karatA hai // 135 / / jisa prakAra vRkSakI chAyA nekI icchA karanevAle puruSako ThaharA detI hai-usake Thaharane meM sahAyatA karatI hai parantu vaha svayaM usa puruSako prerita nahIM karatI tathA itanA honepara bhI vaha usa puruSake Thaharaneko kAraNa kahalAtI hai usI prakAra adharmAstikAya bhI udAsIna hokara jIva aura pudgaloMko sthita karA detA hai-unheM Thaharane meM sahAyatA pahu~cAtA hai parantu svayaM ThaharanekI preraNA nahIM karatA // 136-137 / jojIva Adi padAyoMko Thaharaneke lie sthAna de use AkAza kahate haiN| vaha AkAza sparzarahita hai, amUrtika hai, saba jagaha vyApta hai aura kriyArahita hai // 138 / / jisakA vartanA lakSaNa hai use kAla kahate haiM, vaha vartanA kAla tathA kAlase bhinna jIva Adi padArthoke Azraya rahatI hai aura saba padArthoMkA jo apane-apane guNa tathA paryAyarUpa pariNamana hotA hai usameM sahakArI kAraNa hotI hai // 139 // jisa prakAra kumhArake cakrake phiranemeM usake nIce lagI huI zilA kAraNa hotI hai usI prakAra kAladravya bhI saba padArthoke parivartanameM kAraNa hotA hai aisA vidvAn logoMne nirUpaNa kiyA hai| bhAvArtha-kumhArakA cakra 1.gamanasyopakAre kAraNam / 2. sthiterupakAraH / 3. jIvapudagalAnAm / 4. dhrmaastikaaysyopkaarH| dharme'styanugrahaH la0 / 5. -mapi ca / 6. svasyakAlasya parasya vastuna Azrayo yasyAH sA / 7. pariNamanatvasya yojanaM yasyAH sA / prinnetRtv-l.| Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 588 AdipurANam gyavahArAtmakA kAkA mukhyakAlavinirNayaH / 'mulye sasyeva gauNasya bAhIkA pratItitaH // 141 // sakAlo kokamAtraiH svairaNubhirnicitaH sthitaiH / zeyo'nyonyamasaMkINa rasnAnAmiva rAzibhiH // 142 // pradezapracayA yogAdakAyo'yaM prakortitaH / zeSAH panAstikAyAH syuH pradezopacitAramakAH // 13 // dharmAdharmaviyaskAlapadArthA mUrtivarjitAH / mUrtimaspudgaladamyaM tasya bhedAnitaH zRNu // 144 // svayaM ghUmatA hai parantu nIce rakhI huI zilA yA kIlake binA vaha ghUma nahIM sakatA isI prakAra samasta padArthoMmeM pariNamana svayameva hotA hai parantu vaha pariNamana kAladravyakI sahAyatAke binA nahIM ho sakatA isalie kAladravya padArthoke pariNamanameM sahakArI kAraNa hai // 140 / / (vaha kAla do prakArakA hai-eka vyavahAra kAla aura dUsarA nizcayakAla / ghar3I, ghaNTA Adiko vyavahArakAla kahate haiM aura lokAkAzake pratyeka pradezapara ratnoMkI rAzike samAna eka dUsarese asaMpRkta hokara rahanevAle jo asaMkhyAta kAlANu haiM, unheM nizcayakAla kahate haiM) vyavahArakAlase hI nizcayakAlakA nirNaya hotA hai, kyoMki mukhya-padArthake rahate hue ho vAhnIka Adi gauNa padArthokI pratIti hotI hai| bhAvArtha-vAhIka eka dezakA nAma hai parantu upacArase vahA~ke manuSyoMko bhI vAhIka kahate haiM / yahA~ vAhIka zabdakA mukhya artha dezavizeSa hai aura gauNa artha hai vahA~para rahanevAlA sadAcArase parAGmukha mnussy| yadi dezavizeSa arthako batalAnevAlA vAhnIka nAmakA koI mukhya padArtha nahIM hotA to vahA~ rahanevAle manuSyoM meM bhI vAhrIka zabdakA vyavahAra nahIM hotA isI prakAra yadi mukhya kAla dravya nahIM hotA to vyavahArakAla bhI nahIM hotaa| hama loga sUryodaya aura sUryAsta Adike dvArA dina-rAta mahInA AdikA jJAna prApta kara vyavahArakAlako samajha lete haiM parantu amUrtika nizcayakAlake samajhanemeM hameM kaThinAI hotI hai isalie AcAryoMne vyavahArakAlake dvArA nizcayakAlako samajhanekA Adeza diyA hai kyoMki paryAyake dvArA hI paryAyIkA bodha huA karatA hai // 141 / / vaha nizcayakAla lokAkAzake pratyeka pradezapara sthita lokapramANa (asaMkhyAta ) apane aNuoMse jAnA jAtA hai aura kAlake ve aNu ratnoMkI rAzike samAna paraspara meM eka dUsarese nahIM milate, saba jude-jude hI rahate haiM // 142 / / paraspara meM pradezoMke nahIM milanese yaha kAladravya akAya arthAt pradezI kahalAtA hai| kAlako chor3akara zeSa pA~ca dravyoMke pradeza eka dUsarese mile hue rahate haiM isalie ve astikAya kahalAte haiM / bhAvArtha-jisameM bahupradeza hoM use astikAya kahate haiM, jIva, pudgala, dharma, adharma aura AkAza ye dravya bahupradezI honeke kAraNa astikAya kahalAte haiM aura kAladravya ekapradezI honese anastikAya kahalAtA hai // 143 // dharma, adharma, AkAza aura kAla ye cAra padArtha mUrtise rahita haiM, pudgaladravya mUrtika hai / aba Age usake bhedoMkA varNana suna / bhAvArthajIva dravya bhI amUrtika hai parantu yahA~ ajIva dravyoMkA varNana cala rahA hai isalie usakA nirUpaNa nahIM kiyA hai| pA~ca indriyoM meM se kisI bhI indriyake dvArA jisakA spaSTa jJAna ho use mUrtika kahate haiM, pudgalako chor3akara aura kisI padArthakA indriyoMke dvArA spaSTa jJAna nahIM hotA 1. siMho mANavaka ityeva / 2. mlecchajanAdeH / 3. bahupradezAbhAvAdityarthaH / 4. itaH param / Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturviMzatitamaM parva 589 varNagandharasasparzayoginaH pudgalA matAH / pUraNAd galanAccaiva saMprAptAnvarthanAmakAH // 145 // skandhANubhedato dvedhA pudgalasya gyavasthitiH / snigdharakSAtmakANUnAM saMghAtaH skandha iSyate // 14 // dvayaNukAdirmahAskandhaparyantastasya vistaraH / chAyAtapatamojyotsnApayodAdiprabhedamAka // 147 // bhaNavaH kAryaliGgAH syuH dvisparzAH parimaNDalAH / ekavarNarasA nityAH syuranisyAzca paryayaH // 148 // sUkSmasUkSmAstathA sUkSmAH sUkSmasthUlAtmakAH pare / sthUlasUkSmAramakAH sthUlAH sthUlasthUlAzca pudgalAH149 sUkSmasUkSmo'NurekaH syAdarazyo'spRzya eva ca / sUkSmAste karmaNAM skandhAH pradezAnansyayogataH // 150 // zabdaH spoM raso gandhaH sUkSmasthUlo nigdyte| acAkSuSatve satyeSAmindriyagrAhyatekSaNAt // 15 // sthUlasUkSmAH punazeyAzchAyAjyotsnAtapAdayaH / cAkSuSatve'pyasaMhArya rUpasvAdavighAtakAH // 152 // dravadravyaM jalAdi syAt sthUlabhedanidarzanam / sthUlasthUlaH pRthivyAdicaH skandhaH prakIrtitaH // 153 // isalie pudgaladravya mUrtika hai aura zeSa dravya amUrtika haiM // 144 // jisameM varNa, gandha, rasa aura sparza pAyA jAye use pudgala kahate haiN| pUraNa aura galana rUpa svabhAva honese pudgala yaha nAma sArthaka hai| bhAvArtha-anya paramANuoMkA Akara mila jAnA pUraNa kahalAtA hai aura pahaleke paramANuoMkA bichur3a jAnA galana kahalAtA hai, pudgala skandhoMmeM pUraNa aura galana ye donoM hI avasthAe~ hotI rahatI haiM. isalie unakA pudagala yaha nAma sArthaka hai||145|| skandha aura paramANuke bhedase pudgalako vyavasthA do prakArakI hotI hai| snigdha aura rUkSa aNuoMkA jo samudAya hai use skandha kahate haiM // 146 // usa pudgala dravyakA vistAra do paramANuvAle dvathaguka skandhase lekara anantAnanta paramANuvAle mahAskandha taka hotA hai| chAyA, Atapa, andhakAra, cA~danI, megha Adi saba usake bheda-prada haiM // 147|| paramANu atyanta sUkSma hote haiM, ve indriyoMse nahIM jAne jaate| ghaTa-paTa Adi paramANuoMke kArya haiM unhIMse unakA anumAna kiyA jAtA hai| unameM koI bhI do aviruddha sparza rahate haiM, eka varNa, eka gandha aura eka rasa rahatA hai| ve paramANu gola aura nitya hote haiM tathA paryAyoMkI apekSA anitya bhI hote haiM // 148 / / Upara kahe hue pudgala dravyake chaha bheda hai-1 sUkSmasUkSma, 2 sUkSma, 3 sUkSma sthUla, 4 sthUlasUkSma, 5 sthUla aura 6 sthUlasthUla // 149 / / inameM se eka arthAt skandhase pRthak rahanevAlA paramANu sUkSmasUkSma hai kyoMki na to vaha dekhA jA sakatA hai aura na usakA sparza hI kiyA jA sakatA hai| karmoke skandha sUkSma kahalAte haiM kyoMki ve ananta pradezoMke samudAyarUpa hote haiM / / 150 // zabda, sparza, rasa aura gandha sUkSmasthUla kahalAte haiM kyoMki yadyapi inakA cakSu indriyake dvArA jJAna nahIM hotA isalie ye sUkSma haiM parantu apanIapanI karNa Adi indriyoMke dvArA inakA grahaNa ho jAtA hai isalie ye sthUla bhI kahalAte haiM // 151 / / chAyA, cA~danI aura Atapa Adi sthUlasUkSma kahalAte haiM kyoMki cakSu indriyake dvArA dikhAyI deneke kAraNa ye sthUla hai parantu inake rUpakA saMharaNa nahIM ho sakatA isalie vighAtarahita honeke kAraNa sUkSma bhI haiM // 152 // pAnI Adi tarala padArtha jo ki pRthak karanepara bhI mila jAte haiM sthUla bhedake udAharaNa haiM, arthAt dUdha, pAnI Adi patale padArtha sthUla kahalAte haiM aura pRthivI Adi skandha jo ki bheda kiye jAnepara phira na mila sakeM sthUlasthUla kahalAte haiM // 153 / / isa prakAra Upara kahe hue jIvAdi padArthoke yathArtha svarUpakA 1. karmAnuyogAH / 2. snigdharukSadvayasparzavantaH / 3. sUkSmAH / 4. karmaNaH skndhaa:-l0| 5. anantasya yogAt / 6. yeSAM zannAdInAmacAkSuSatve satyapi zeSendriyagrAhyatAyA IkSaNAt / sUkSmasthUlatvam / 7. anapahAryasvarUpatvAt / . . . Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAdipurANam ityamISA padArthAnAM yAthAtmyamaviparyayAt / yaH zradate sa bhavyAtmA paraM brahmAdhigacchati // 15 // tasvArthasaMgrahaM kRtsnamityuktvAsmai vidAM varaH / kAnicittasvabIjAni punaruddezato jagau // 155 // puruSaM puruSArtha ca mArga mArgaphalaM tathA / bandha mokSaM tayotuMbaI muktaM ca so'bhyadhAt // 15 // trijagatsamavasthAnaM narakAstarAnapi / vIpAbdhihadazailAdImapyathAsmA yupAvizat // 15 // triSaSTipaTalaM svarga devApumogavistaram / brahmasthAnamapi zrImAn lokanADI ca saMjagau // 15 // tIzAnAM purANAni cakriyAmacakriyAm / taskarayANAni tadetUnapvAcalyo jagadguruH // 159 // gatimAgatimutpatti vyavanaM zarIriNAm / bhuktimRdi taM cApi magavAn vyAjahAra saH // 16 // mavanaviSyadbhUtaM ca yatsarva prayagocaram / tatsarva sarvavitsoM marataM pratyabudhat // 16 // zrutveti tasvasaddhAvaM guroH paramapUruSAt / prahAdaM paramaM prApe marato bhaktinirbharaH // 12 // tataH samyaksvazuddhiM ca pratazuddhiM ca puSka lAm / niSkalAbarato bheje paramAnandamudvahan // 13 // prabuddho mAnasI zudi paramAM paramaSitaH / saMprApya bharato reje zaradIvAmbujAkaraH // 16 // jo bhavya viparItatA-rahita zraddhAna karatA hai vaha parabrahma avasthAko prApta hotA hai // 154 // isa prakAra jJAnavAnoMmeM atizaya zreSTha bhagavAn vRSabhadeva bharatake lie samasta padArthoMke saMgrahakA nirUpaNa kara phira bhI saMkSepase kucha tattvoMkA svarUpa kahane lage // 155 // unhoMne AtmA, dharma, artha, kAma aura mokSa ye cAra puruSArtha, muni tathA zrAvakoMkA mArga, svarga aura mokSarUpa mArgakA phala, bandha aura bandhake kAraNa, mokSa aura mokSake kAraNa, karmarUpI bandhanase ba~dhe hue saMsArI jIva aura karmabandhanase rahita mukta jIva Adi viSayoMkA nirUpaNa kiyA // 156 / / isI prakAra tInoM lokoMkA AkAra, narakoMke paTala, dvIpa, samudra, hada aura kulAcala AdikA bhI svarUpa bharatake lie kahA / / 157 // anantacatuSTayarUpa lakSmIke dhAraka bhagavAn vRSabhadevane tirasaTha paTaloMse yukta svarga, devoMke Ayu aura unake bhogoMkA vistAra, mokSasthAna tathA lokanAr3IkA bhI varNana kiyA // 158 // jagadguru bhagavAn vRSabhadevane tIrthakara cakravartI aura ardha cakravartiyoMke purANa, tIrthakaroMke kalyANaka aura unake hetusvarUpa solaha kAraNa bhAvanAoMkA bhI nirUpaNa kiyA // 159 // bhagavAnne, amuka jIva marakara kahA~-kahA~ paidA hotA hai ? amuka jIva kahA~-kahA~se Akara paidA ho sakatA hai ? jIvoMkI utpatti, vinAza, bhogasAmagrI, vibhUtiyA~ athavA muniyoMkI RddhiyA~, tathA manuSyoMke karane aura na karane yogya kAma Adi sabakA nirUpaNa kiyA thA // 160 / / sabako jAnanevAle aura sabakA kalyANa karanevAle bhagavAna vRSabhadevane bhUta, bhaviSyat aura vartamAnakAlasambandhI saba dravyoMkA saba svarUpa bharatake lie batalAyA thA // 161 / / isa prakAra jagadguru-paramapuruSa bhagavAn vRSabhadevase tattvoMkA svarUpa sunakara bhaktise bhare hue mahArAja bharata parama Anandako prApta hue // 162 / / tadanantara parama Anandako dhAraNa karate hue bharatane niSphala arthAt zarIrAnurAgase rahita bhagavAn vRSabhadevase samyagdarzanako zuddhi aura aNuvratoMkI parama vizuddhiko prApta kiyaa|||163|| jisa prakAra zaradaRtumeM prabuddha arthAt khilA huA kamaloMkA samUha suzobhita hotA hai usI prakAra mahArAja bharata parama bhagavAn vRSabhadevase prabuddha hokara-tattvoMkA jJAnaprApta kara manakI parama vizuddhiko prApta ho 1. nAmoccAraNamAtrataH / 2. vinyAsam / 3. paTalAn / 4. asmai bhatre upadezaM cakAra / 5. muktisthAnam / 6. vyutim / 7. kSetram / zatakhaNDAdikaM sukhAdikabhukti vA / 8. kAryam / 9. sampUrNAm / 10. zarIrabandharahitAt / Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturviMzatitamaM parva 591 sa lebhe gurumArAdhya samyagdarzananAyakAm / vratazIlAbaloM mukteH kaNThikAmiva nirmalAm // 165 // didIpe labdhasaMskAro guruto bharatezvaraH / yathA mahAkarodbhUto maNiH saMskArayogataH // 166 // 'tridazAsuramAnAM sA samA samunIzvarA / pItasaddharmapIyUSA parAmApa tiM tadA // 167 // dhanadhvanimiva zrutvA vimordivyadhvani tadA / cAtakA iva bhavyodhAH paraM pramadamAyayuH // 16 // divyadhvanimanuzrutya jaladastanitopamam / azokaviTapArUDhAH sasvanurdivyabahiNaH // 169 // saplASimivAsAca taMtrAvAraM pramAsvaram / vizuddhiM bhavyaratnAni bhejurdinyaprabhA svaram // 17 // yo'sau purimatAlezo bharatasyAnujaH kRtii| prAjJaH zUraH zuvi/ro dhaureyo mAnazAlinAm // 17 // zrImAm vRSabhasenAkhyaH prajJApAramito vshii| sa saMbudhya guroH pAzveM dIkSitvAbhUd gaNAdhipaH // 172 // sa saptalimiriddhistapodIpsyAvRto'mitaH / vyadIpi zaradIvArko dhUtAndhatamasodayaH // 173 // sa zrImAn kuruzArdUlaH zreyAn somaprabho'pi ca / nRpAzcAnye tadopAsadIkSA gaNabhRto'bhavan // 17 // bharatasyAnujA brAhmI dIkSisvA gurvanugrahAt / gaNinIpadamAryANAM sA bheje pUjitAmaraiH // 17 // 'yUra atizaya suzobhita ho rahe the // 164 // bharatane, gurudevako ArAdhanA kara, jisameM samyagdarzanarUpI pradhAna maNi lagA huA hai aura jo muktirUpI lakSmIke nirmala kaNThahArake samAna jAna par3atI thI aisI vrata aura zIloMkI nirmala mAlA dhAraNa kI thii| bhAvArtha-samyagdarzanake sAtha pA~ca aNuvrata aura sAta zaktitrata dhAraNa kiye ye tathA unake aticAroMkA bacAva kiyA thA 165 / / jisa prakAra kisI bar3I khAnase nikalA huA maNi saMskArake yogajhe dedIpyamAna hone lagatA hai usI prakAra mahArAja bharata bhI gurudevase jJAnamaya saMskAra pAkara suzobhita hone lage the // 166 / / usa samaya muniyoMse sahita vaha deva-dAnava aura manuSyoMkI sabhA uttama dharmarUpI amRtakA pAna kara parama santoSako prApta huI thI // 167 / jisa prakAra meghoMkI garjanA sunakara cAtaka pakSI parama Anandako prApta hote haiM usI prakAra usa samaya bhagavAnkI divyadhvani sunakara bhavya jIvoMke samUha parama Anandako prApta ho rahe the // 168|| meghakI garjanAke samAna bhagavAnakI divya dhvaniko sunakara azokavRkSakI zAkhAoMpara baiThe hue divya mayara bhI Anandase zabda karane laga gaye the // 169 / / sabakI rakSA karanevAle aura agnike samAna dedIpyamAna bhagavAnako prApta kara bhavya jIvarUpI rala divyakAntiko dhAraNa karanevAlI parama vizuddhiko prApta hue the||170|| usI samaya jo purimasATha nagarakA svAmI thA, bharatakA choTA bhAI thA, puNyavAn, vidvAn, zUra-vIra, pavitra, dhIra, svAbhimAna karanevAloMmeM zreSTha, zrImAn, buddhike pArako prApta-atizaya buddhimAna aura jitendriya thA tathA jisakA nAma vRSabhasena thA usane bhI bhagavAnke samIpa sambodha pAkara dIkSA dhAraNa kara lI aura unakA pahalA gaNadhara ho gayA // 171-172 / / sAta RddhiyoMse jinakI vibhUti atizaya dedIpyamAna ho rahI hai, jo cAroM orase tapakI dIptise ghire hue haiM aura jinhoMne ajJAnarUpI gAr3ha andhakArake udayako naSTa kara diyA hai aise ve vRSabhasena gaNadhara zarad Rtuke sUryake samAna atyanta dedIpyamAna ho rahe the // 17 / / usI samaya zrImAn aura kuruvaMziyoMmeM zreSTha mahArAja somaprabha, zreyAnsa mAra, tathA anya rAjA loga bhI dIkSA lekara bhagavAnake gaNadhara hue the // 174 / bharatakI choTI bahana brAzI bhI gurudevakI kRpAse dIkSita hokara AryAoMke bIca meM gaNinI (svAminI) ke padako prApta huI thii| vaha brAjhI saba devoMke dvArA pUjita huI thI // 175 / / usa samaya vaha 1. prabhAsu kAntiSu aram atyartham / 2. parimatArIzo-ta0 / 3. kuruvaMzazreSThaH / 4. AryikANAm / Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 AdipurANam rarAja rAjakanyA sA rAjahaMsIva susvanA / dIkSA zaramadIzIlapulinasthalazAyinI // 16 // sundarI cAttaniveMdA tAM brAhmImanvadIkSata / anye cAnyAzca saMvignA' guroH prAvAjipustadA // 17 // zruti kIrtimahAprAjJo gRhItopAsakavrataH / deza saMyaminAmAsIddhaureyo gRhamedhinAm // 17 // upAttANuvratA dhIrA prayatAtmA priyavratA / strINAM vizuddhavRttInAM babhUvAgresaro satI // 179 // vibhoH kaivalyasaMprAptikSaNa eva maharddhayaH / yogino'nye'pi bhUyAMso babhUvurbhuvanottamAH // 18 // saMbuddho'nantavIryazca guroH saMprAptadIkSaNaH / surairavAptapUjarddhiramayo mokSavatAmabhUt // 18 // ------ marIcivAH sarve'pi tApasAstapasi sthitAH / mahArakAnte saMbudaya mhaapraavaajymaasthitaaH||182|| tato bharatarAjendro guruM saMpUjya puNyadhIH / svapurAbhimukho jajJe cakrapUjAkRtasvaraH // 183 // - yuvA bAhubalI dhImAnanye ca bharatAnujAH / tamanvIyuH kRtAnandamamivanya jagadgurum // 18 // mAlinIvRttam bharatapatimathAvirbhUtadigyAnubhAvaprasaramudayarAgaM pratyupAttA mimukhyam / vijayinamanujagmutirastaM dinAdau dinapamiva mayUkhA vimukhAkrAnta mAjaH // 185 // rAjakanyA brAhmI dIkSArUpI zarad Rtuko nadIke zIlarUpI kinArepara baiThI huI aura madhura zabda karatI huI haMsIke samAna suzobhita ho rahI thI // 176 // vRSabhadevakI dUsarI putrI sundarIko bhI usa samaya vairAgya utpanna ho gayA thA jisase usane bhI brAhmoke bAda dIkSA dhAraNa kara lI thii| inake sivAya usa samaya aura bhI aneka rAjAoM tathA rAjakanyAoMne saMsArase bhayabhIta hokara gurudevake samIpa dIkSA dhAraNa kI thI // 177 // zrutakIrti nAmake kisI atizaya buddhimAna puruSane zrAvakake vrata grahaNa kiye the, aura vaha deza vratadhAraNa karanevAle gRhasthoMmeM sabase zreSTha huA thA // 178 / isI prakAra atizaya dhIra-vIra aura pavitra antaHkaraNako dhAraNa karanevAlI koI priyatratA nAmakI satI strI zrAvakake vrata dhAraNa kara, zuddha cAritrako dhAraNa karanevAlI striyoMmeM sabase zreSTha huI thii||179|| jisa samaya bhagavAnako kevalajJAna utpanna huA thA usa samaya aura bhI bahuta-se uttamottama rAjA loga dIkSita hokara bar3I-bar3I RddhiyoMko dhAraNa karanevAle munirAja hue the // 180 / / bharatake bhAI anantavIryane bhI sambodha pAkara bhagavAnase dIkSA prApta kI thI, devoMne bhI usakI pUjA kI thI aura vaha isa avasarpiNI yugameM mokSa prApta karaneke lie sabameM apragArmI huA thaa| bhAvArtha-isa yugameM anantavIyane sabase pahale mokSa prApta kiyA thaa||181|| jo tapasvI pahale bhraSTa ho gaye the unameM-se marIciko chor3akara bAkI saba tapasvI loga bhagavAnke samIpa sambodha pAkara tattvoMkA yathArtha svarUpa samajhakara phirase dIkSita ho tapasyA karane lage the // 182 // .. tadanantara jinheM cakraratnakI pUjA karaneke lie kucha jaldI ho rahI hai aura jo pavitra buddhike dhAraka haiM aise mahArAja bharata jagadgurukI pUjAkara apane nagarake sammukha hue| 183 // yuvAvasthAko dhAraNa karanevAlA buddhimAna bAhubalI tathA aura bhI bharatake choTe bhAI Anandake sAtha jagadgurukI vandanA karake bharatake pIche-pIche vApasa lauTa rahe the // 184 // athAnantara usa samaya mahArAja bharata ThIka sUryake samAna jAna par3ate the kyoMki jisa prakAra sUryake divya prabhAvakA prasAra (phailAva) prakaTa hotA hai, usI prakAra bharatake bhI divya-alaukika prabhAvakA prasAra prakaTa ho rahA thA, sUrya jisa prakAra udaya hote samaya rAga arthAt lAlimA dhAraNa 1. bairaagypraaynnaaH| 2. zrutakIrtinAmA kazcicchAvakaH / 3. dezatinAm / 4. pavitrasvarUpA / 5. priyavratasaMjJakA kApi strii| 6 moktumicchaavtaamgresrH| AdinAthAdinAmAdo mukto'bhUdityarthaH / 7. abhyudaye rAgo yasya sa tam, pakSe svodaye rAgavantam / 8. svIkRta / 9. dinAnte-la0 / 10.AkramaNam / Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 -caturvizatitamaM parva zArdUlavikrIDitam svAnta tasamastavastuvisarAM prAstIrNavarNojjvalAm ___ nirNiktAM nayacakra samidhiguruM sphItapramodAhRtim / vizvAsyAM nikhilANabhRtparicitAM jainImiva nyAhRti prAvikSasparayA mudA nidhipatiH svAmutpatAkA purIm // 186 // ityA bhagavajjinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaMgrahe bhagavadarmopadezanopavarNanaM nAma caturvizatitama parva // 24 // karatA hai usI prakAra bharata bhI apane rAjya-zAsanake udayakAlameM prajAse rAga arthAt prema dhAraNa kara rahe the, sUrya jisa prakAra Abhimukhya arthAt pradhAnatAko dhAraNa karatA hai usI prakAra bharata bhI pradhAnatAko dhAraNa kara rahe the, sUrya jisa prakAra vijayI hotA hai usI prakAra bharata bhI vijayI the, aura sAyaMkAlake samaya jisa prakAra samasta dizAoMko prakAzita karanevAlI kiraNeM sUryake pIche-pIche jAtI haiM ThIka usI prakAra samasta dizAoMmeM AkramaNa karanevAle bharatake choTe bhAI unake pIche-pIche jA rahe the||185|| isa prakAra midhiyoMke adhipati mahArAja bharatane bar3e bhArI Anandake sAtha apanI ayodhyApurImeM praveza kiyA thaa| usa samaya usameM aneka dhvajAe~ phaharA rahI thIM aura vaha ThIka jinavANIke samAna suzobhita ho rahI thI kyoMki jisa prakAra jinavANIke bhItara samasta padArthoMkA vistAra bharA rahatA prakAra usa ayodhyAmeM aneka padArthoMkA vistAra bharA huA thaa| jisa prakAra jinavANI phaile hue varNoM arthAt akSaroMse ujjvala rahatI hai usI prakAra vaha ayodhyA bhI phaile hue-jagaha-jagaha base hue kSatriya Adi varNoMse ujjvala thii| jisa prakAra jinavANI atyanta zucirUpa-pavitra hotI hai usI prakAra vaha ayodhyA bhI zucirUpa-kardama Adise rahita-pavitra thii| jisa prakAra jinavANI samUha ke sannidhAnase zreSTha hotI hai usI prakAra vaha ayodhyA bhI nItisamUhake sannidhAnase zreSTha thii| jisa prakAra jinavANI vistRta Anandako denevAlI hotI hai usI prakAra vaha ayodhyA bhI sabako vistRta AnandakI denevAlI thI, jisa prakAra jinavANI vizvAsya arthAt vizvAsa karane yogya hotI hai athavA saba ora mukhavAlI arthAt samasta padArthoMkA nirUpaNa karanevAlI hotI hai usI prakAra vaha ayodhyA bhI vizvAsa karaneke yogya athavA saba ora haiM Asya arthAt mukha jisake aisI thI-usake cAroM ora gopura bane hue the, aura jisa. prakAra jinavANI sabhI aMga arthAt dvAdazAMgako dhAraNa karanevAle muniyoMke dvArA paricitaabhyasta rahatI hai usI prakAra vaha ayodhyA mI samasta jIvoMke dvArA paricita thI-usameM pratyeka prakArake prANI rahate the||186||| isa prakAra bhagavajinasenAcAryapraNIta triSaSTilakSaNa mahApurANasaM mahameM bhgvtkRt| dharmopadezakA varNana karanevAlA caubIsavA~ parva samApta huA // 24 // - - ---- 1. nijAbhyantaramAnItasamastadravyasamUham, pakSe nijAbhyantaramAnItasamastapadArthasvarUpasamahama 2. vistIrNa kSatriyAdivarga, pakSe vistIrNAkSara / 3. poSakAm, pakSe zuddhAm / NijiriG zaucapoSayoriti dhAtoH saMbhavAt / 4. nayena nItyA upalakSitacakraratnasaMbanvena gurum, pakSe nayasamUhasaMbandhena gurum / 5. bahula. santoSasyAharaNaM yasyAH sakAzAta janAnAm / ubhayatra sadazam / 6. vizvatomukhom / parito gopuravatImityarthaH / pakSe vizvAsayogyAm / 7. sakalaprANigaNaH paricitAm / saptAGgavadbhiH paricitAm vA / pakSe dvAdazAGagadhAribhiH paricitAm / 8. bhAratIm / 9. aatmiiyaam|| 75 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitamaM parva gate bharatarAjauM divybhaassopsNhRtau'| nivAtastimitaM vArSimivAnAviSkRtadhvanim // 1 // dharmAmnuvarSasaMsiktajagajjanavanaimam / prAyanamivodvAnta vRSTimRtsRSTaniHsvanam // 2 // kalpadrumamivAmISTaphalavizrANa noyatam / svapAdAbhyarNavizrAntatrijagajjanamUrjitam // 3 // vivasvantamiyoddhatamohAndhatamasodayam / navakevalalamdhIdakarotkaravirAjitam // 4 // mahAkaramivodbhUtaguNaratnocca yAcitam / bhagavantaM jagaekAntamacintyAnantabaimavam // 5 // vRtaM zramaNasacena caturdhA bhedamIyuSA / caturvidha vanAmogapariSkRtamivAdripam // 6 // prAtihAryASTakopeta miDakalyANapatrakam / catustriMzadatIzeSe ridi trijagatprabhum // 7 // prapazyan vikannetrasahasraH prItamAnasaH / saudharmendraH stuti kartumathArebhe samAhitaH // 8 // stoSye svAM paramaM jyotirguNaratnamahAkaram / matiprakarSahIno'pi kevalaM bhakticoditaH // 9 // svAmamiSTavatAM bhaktyA viziSTAH phalasaMpadaH / svayamAvirmavantIti nizcitya svAM jinastuve // 10 // stutiH puNyaguNotkIrtiH stotA bhanyaH prasanadhIH / niSThitArtho bhavAn stutyaH phalaM naiHzreyasaM sukhm||1|| athAnantara-rAjarSi bharatake cale jAne aura divya dhvanike banda ho jAnepara vAyu banda honese nizcala hue samudrake samAna jinakA zabda bilakula banda ho gayA hai| jinhoMne dharmarUpI jalakI varSA ke dvArA jagatake jIvarUpI vanake vRkSa sIMca diye haiM ataeva jo varSA kara cakaneke bAda zabdarahita hue varSARtuke bAdalake samAna jAna par3ate haiM, jo kalpavRkSake samAna abhISTa phala dene meM tatpara rahate haiM, jinake caraNoMke samIpameM tInoM lokoMke jIva vizrAma lete haiM, jo ananta balase sahita haiM / jinhoMne sUryake samAna moharUpI gAr3ha andhakArake udayako naSTa kara diyA hai, aura jo nava kevalalabdhirUpI dedIpyamAna kiraNoMke samUhase suzobhita haiN| jo kisI bar3hI bhArI khAnake samAna utpanna hue guNarUpI ratnoMke samUhase vyApta haiM, bhagavAna haiM, jagatke adhipati haiM, aura acintya tathA ananta vaibhavako dhAraNa karanevAle haiN| jo cAra prakArake zramaNa saMghase ghire hue haiM aura unase aise jAna par3ate haiM mAno bhadrazAla Adi cAroM vanoMke vistArase ghirA huA sumeru parvata hI ho / jo ATha prAtihAryose sahita haiM, jinake pA~ca kalyANaka siddha hue haiM, cauMtIsa atizayoMke dvArA jinakA aizvarya bar3ha rahA hai aura jo tInoM lokoMke svAmI haiM, aise bhagavAn vRSabhadevako dekhate hI jisake hajAra netra vikasita ho rahe haiM aura mana prasanna ho rahA hai aise saudharma svargake indrane sthiracitta hokara bhagavAnako stuti karanA prArambha kI // 1-8 // he prabho, yadyapi maiM buddhikI prakarSatAse rahita hU~ tathApi kevala ApakI bhaktise hI prerita hokara parama jyotisvarUpa tathA guNarUpI ratnoMkI khAnasvarUpa ApakI stuti karatA hU~ // 9 // he jinendra, bhaktipUrvaka Apako stuti karanevAle puruSoMmeM uttama-uttama phalarUpI sampadAe~ apane Apa hI prApta hotI haiM yahI nizcaya kara ApakI stuti karatA hU~ // 10 // pavitra guNoMkA nirUpaNa karanA stuti hai, prasanna buddhivAlA bhavya stotA arthAt stuti karanevAlA hai, jinake saba puruSArtha siddha ho cuke haiM aise Apa stutya arthAt stutike viSaya haiM, aura mokSakA sukha 1.-saMhRteH 80 / 2. nizcalam / 3. udvamita / 4. dAna / 5. raashi| 6. muniRSiyatyanagArA iti caturvidhabhedam / 7. bhadrazAlAdi / 8-petaM siddha-la0, 30 / 9. atizayaiH / 10. bhavyo'ham / Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / paJcaviMzatitamaM parva 595 ityAkalaNya manasA 'tuSTUrSu mAM phalArthinam / vimo prasannayA havyA tvaM punIhi sanAtana // 12 // mAmudAkurute bhaktistvadguNaiH paricoditA / tataH stutipathe te'smin lagnaH saMvignamAnasaH // 13 // tvayi maktiH kRtAlpApi mahatIM phalasaMpadam / pamphIti vimo kalpakSmAjaseveva aihinAm // 14 // tavArijayamAcaSTe vapuraspRSTakaitavam / doSAvezavikArA hi rAgiNAM bhUSaNAdayaH // 15 // nirbhUSamapi kAntaM te vapurbhuvanabhUSaNam / dIpraM hi bhUSaNaM naiva bhUSaNAntaramIkSate // 16 // namUni karIbandho na shekhrprigrhH| na kirITAdimAraste tathApi ruciraM ziraH // 17 // na mukhe bhRkuTInyAso na daSTo dazanacchadaH / nAstre vyApArito hastastathApi tvamarInahan // 18 // svayA nAtAntrite netre nIlotpaladalAyate / mohArivijaya deva prabhuzaktistavAdbhutA // 19 // apApAjAvalokaM te jinendra nayanadayam / madanArijayaM vakti vyaktaM naH saumyavIkSitam // 20 // svadazoramalA doptirAspRzantI zirassu naH / punAti puNya dhAreva jagatAmakapAvanI // 21 // prApta honA usakA phala hai / he vibho, he sanAtana, isa prakAra nizcaya kara hRdayase stuti karanevAle aura phalakI icchA karanevAle mujhako Apa apanI prasanna dRSTise pavitra kiijie||11-12|| he bhagavan , Apake guNoMke dvArA prerita huI bhakti hI mujhe Anandita kara rahI hai isalie maiM saMsArase udAsIna hokara bhI ApakI isa stutike mArgameM laga rahA hU~-pravRtta ho rahA hU~ // 13 // he vibho, Apake viSayameM kI gayI thor3I bhI bhakti kalpavRkSakI sevAkI taraha prANiyoMke lie bar3I-bar3I sampadAe~rUpI phala phalatI haiM -pradAna karatI haiM // 14 // he bhagavana, AbhUSaNa Adi upAdhiyoMse rahita ApakA zarIra Apake rAga-dveSa Adi zatruoMkI vijayako spaSTa rUpase kaha rahA hai kyoMki AbhUSaNa vagairaha rAgI manuSyoMke doSa prakaTa karanevAle vikAra haiN| bhAvArtha - gI dveSI manuSya hI AbhUSaNa pahanate haiM parantu Apane rAga-dveSa Adi antaraMga zatruoMpara pUrNa vijaya prApta kara lI hai isalie Apako AbhUSaNa Adike pahananekI AvazyakatA nahIM hai / / 15 / / he prabho, jagatko suzobhita karanevAlA ApakA yaha zarIra bhUSaNarahita honepara bhI atyanta sundara hai so ThIka hI hai kyoMki jo AbhUSaNa svayaM dedIpyamAna hotA hai vaha dUsare bhAbhUSaNakI pratIkSA nahIM karatA // 16 // he bhagavana, yadyapi Apake mastakapara na to sundara kezapAza hai, na zekharakA parigraha hai aura na mukuTakA bhAra hI hai tathApi vaha atyanta sundara hai||17|| he nAtha, Apake mulapara na to bhIhI Ter3I huI hai, na Apane oTha hI DasA hai aura na Apane apanA hAtha hI zastropara byAprata kiyA hai-hAyase zastra uThAyA hai phira bhI Apane ghAtiyAkarmarUpI zatruoMko naSTa kara diyA hai ||1||he deva, Apane moharUpI zatruke jItane meM apane nIla kamalake dalake samAna bar3e-bar3e netroMko kucha bhI lAla nahIM kiyA thA, isase mAlUma hotA hai ki Apako prabhutvazakti bar3A Azcarya karanevAlI hai // 19 // he jinendra, Apake donoM netra kaTAkSAvalokanase rahita haiM aura saumya dRSTise sahita haiM isalie ve hama logoMko spaSTa rItise batalA rahe haiM ki Apane kAmadevarUpI zatruko jIta liyA hai // 20 // he nAtha, hama logoMke mastakakA sparza karatI huI aura jagatko ekamAtra pavitra karatI huI Apake netroMkI 1. stotumiccham / 2. pavitrIkuru / 3. protsAhayati / 4. pravRtto'smi / 5. dharmAdharmaphalAnurAgamAnasaH / 6. bhazaM phalati / 7. dIptaM-la0, a0, p0| 8.haMsi sma / 9. dalAyite- dai0| 10. kaTAkSavIkSaNam / anapAGgAva-la0 / 11. zAntidhArA / Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 AdipurANam tavedamAganaM dhatte praphullakamalazriyam / svakAntijyotsnayA vizvamAkrAmaccharabinduvat // 32 // zrandrahAsahuMkAramadaSToSThapuTaM mukham / jinAkhyAti sumedhobhyastAvakI vItarAgatAm // 23 // tvanmukhAduyatI dIptiH pAvanIva sarasvatI / vidhunvatI tamo bhAti jitabAlAtapadyutiH // 24 // svanmukhAmburuhAlagnA surANAM nayanAvaliH / bhAtIyamalimAleva'tadAmodAnupAtinI // 25 // makarandamivApIya tvadvaktrAjodgataM vacaH / anAzimiyaM bhavyabhramarA yAnsyamI mudam // 26 // ekato'bhimukho'pi tvaM lakSyase vizvatomukhaH / tejoguNasya mAhAtmyamidaM nUnaM tavAdbhutam // 27 // "vizvadikSu visarpanti tAvakA vAgamISavaH / tirazcAmapi hRvAntamuddhanvanto jinAMzumAn // 28 // tava vAgamRtaM pItvA vayamadyAmarAH sphuTam / pIyUSamidamiSTaM no deva sarvarujAharam // 29 // jinendra tava vaktrAbjaM prakSaradvacanAmRtam / bhanyAnAM prINanaM bhAti dharmasyeva nidhAnakam // 30 // mukhendumaNDalAiva tava vAkkiraNA ime / viniryAnto hatadhvAntAH samAmAhAdayanyalam // 31 // citraM vAcA vicitrANAmakramaH prabhavaH prabho / athavA tIrthakRtvasya deva vaimavamIzam // 32 // nirmala dIpti puNyadhArAke samAna hama logoMko pavitra kara rahI hai / / 21 // he bhagavan , zarad Rtuke candramAke samAna apanI kAntirUpI cA~danIse samasta jagatko vyApta karatA huA ApakA yaha mukha phUle hue kamalakI zobhA dhAraNa kara rahA hai // 22 // he jina, ApakA mukha na to aTTahAsase sahita hai, na huMkArase yukta hai aura na oThoMko hI dabAye haiM isalie vaha buddhimAn logoMko ApakI vItarAgatA prakaTa kara rahA hai // 23 // he deva, jo andhakArako naSTa kara rahI hai aura jisane prAtaHkAlake sUryakI prabhAko jIta liyA hai aisI ApakI mukhase nikalatI huI pavitra kAnti sarasvatIke samAna suzobhita ho rahI hai // 24 // he bhagavan , Apake mukharUpI kamalapara lagI huI yaha devoMke netroMkI paMkti aisI jAna par3atI hai mAno usakI mugandhike kAraNa cAroM orase jhapaTatI haI bhramaroMkI paMkti hI ho // 25 // he nAtha, jinase kabhI tRpti na ho aise Apake mukharUpI kamalase nikale hue Apake vacanarUpI makarandakA pAna kara ye bhavya jIvarUpI bhramara Anandako prApta ho rahe haiM // 26 / / he bhagavan , yadyapi Apa eka ora mukha kiye hue virAjamAna haiM tathApi aise dikhAI dete haiM jaise Apake mukha cAroM ora hoM / he deva, nizcaya hI yaha Apake tapazcaraNarUpI guNakA Azcarya karanevAlA mAhAtmya hai // 27 // he jinendrarUpI sUrya, tiryacoMke bhI hRdayagata andhakArako naSTa karanevAlI ApakI vacanarUpI kiraNeM saba dizAoM meM phaila rahI haiN|||28|| he deva, Apake vacanarUpI amRtako pIkara Aja hama loga vAstava meM amara ho gaye haiM isalie saba rogoMko haranevAlA ApakA yaha vacanarUpa amRta hama logoMko bahuta hI iSTa hai-priya hai // 29 // he jinendradeva, jisase vacanarUpI amRta jhara rahA hai aura jo bhavya jIvoMkA jIvana hai aisA yaha ApakA mukharUpI kamala dharmake khajAneke samAna suzobhita ho rahA hai // 30 // he deva, Apake mukharUpI candramaNDalase mikalatI huI ye vacanarUpI kiraNa andhakArako naSTa karatI huI sabhAko atyanta Anandita kara rahI haiM // 31 // he deva, yaha bhI eka Azcaryako bAta hai ki Apase aneka prakArakI bhASAoMkI eka sAtha utpatti hotI hai athavA Apake tIrthakara 1. mukhaambujshaanumodmnuvrjntii| 2. pItvA / 3. atRptikaram / tapoguNasya-la0 / 4. sakaladikSa / 5. vacanakiraNAH / 6. na mriyanta ityamarAH / 7. taba vArUpamamatam / 8. praannnN-l.| 9. nikSepaH / 10. prbho:-l.| Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitamaM parva 'asvedamalamAbhAti sugandhi zubhalakSaNam / susaMsthAnamaraktA sRgvapurvasthiraM tava // 33 // saurUpyaM nayanAhAdi saubhAgyaM cittaramjanam / suvAkravaM jagadAnandi tavAsAdhAraNA guNAH // 34 // ameyamapi te vIrya mitaM dehe prabhAnvite / svalpe'pi darpaNe bimba mAti stAmberama nanu // 35 // tvadAsthAnasthitoddezaM paritaH zatayojanam / sulabhAzanapAnAdi svanmahimnopajAyate // 36 // gaganAnugataM yAnaM tavAsId bhubamaspRzat / devAsuraM bharaM soDhumakSamA dharaNIti nu // 37 // krUrairapi mRgahirahanyante jAtu nAjinaH / saddharmadezanoyukte svayi saMjIvanauSadhe // 38 // na bhuktiH kSINamohasya tavAnantasukhodayAt / kSuraklezabAdhito jantuH kavalAhArabhugbhavet // 39 // asavadyodayAd bhukti tvayi yo yojayedadhIH / "mohAnilapratIkAre tasyAnveSyaM 'jaraghRtam // 10 // asadvedyaviSaM ghAti vidhvaMsadhvastazaktikam / svayyakiMcitkaraM mantrazaktyevApabalaM viSam // 4 // panekA mAhAtmya hI aisA hai||32|| he bhagavan , jo pasInA aura malamUtrase rahita hai, sugandhita hai, zubha lakSaNoMse sahita hai, samacaturasra saMsthAna hai, jisameM lAla rakta nahIM hai aura jo vanake samAna sthira hai aisA yaha ApakA zarIra atizaya suzobhita ho rahA hai // 33 // he deva, netroMko Anandita karanevAlI sundaratA, manako prasanna karanevAlA saubhAgya aura jagatko harSita karanevAlI mIThI vANI ye Apake asAdhAraNa guNa haiM arthAt Apako chor3akara saMsArake anya kisI prANImeM nahIM rahate // 34 // he bhagavan , yadyapi ApakA vIrya aparimita hai tathApi yaha Apake parimita alpa parimANavAle zarIrameM samAyA huA hai so ThIka hI hai kyoMki hAthIkA pratibimba choTese darpaNameM bhI samA jAtA hai // 35 / / he nAtha, jahA~ ApakA samavasaraNa hotA hai usake cAroM ora sau-sau yojana taka Apake mAhAtmyase anna-pAna Adi saba sulabha ho jAte haiM // 36 // he deva, yaha pRthivI samasta sura aura asuroMkA bhAra dhAraNa karanemeM asamartha hai isalie hI kyA ApakA samavasaraNarUpI vimAna pRthivIkA sparza nahIM karatA huA sadA AkAzameM hI vidyamAna rahatA hai / // 37 // he bhagavan , saMjIvanI oSadhike samAna Apake samIcIna dharmakA upadeza dene meM tatpara rahate hue siMha, vyAghra Adi kara hiMsaka jIva bho dUsare prANiyoMkI kabhI hiMsA nahIM karate haiM // 38 // he prabho, Apake mohanIya karmakA kSaya ho jAnese atyanta sukhako utpatti huI hai isalie Apake kavalAhAra nahIM hai so ThIka hI hai, kyoMki kSudhAke klezase dukhI hue jIva hI kavalAhAra bhojana karate haiM // 39 // he jinendra, jo mUrkha asAtAvedanIya karmakA udaya honese Apake bhI kavalAhArakI yojanA karate haiM arthAt yaha kahate haiM ki Apa bhI kavalAhAra karate haiM kyoMki Apake asAtAvedanIya karmakA udaya hai unheM moharUpI vAyurogako dUra karane ke lie purAne ghIkI khoja karanI cAhie / arthAt purAne ghIke lagAnese jaise sannipAta-vAtajvara zAnta ho jAtA hai usI taraha apane mohako dUra karane ke lie kisI purAne anubhavI puruSakA sneha prApta karanA hogA // 40 // he deva, mantrakI zaktise jisakA bala naSTa ho gayA hai aisA viSa jisa prakAra kucha bhI nahIM kara sakatA hai usI prakAra ghAtiyAkamoMke naSTa ho jAnese jisakI zakti naSTa ho gayI hai aisA 1. svedamalarahitam / 2. gaurarudhiram / 3. pramAti / 4. stambharamasaMbandhi / 5. tava samavasaraNasthitapradezasya samantAt / 6. gamanam / 7. devaasurbhrN-l0| 8. tavAtyanta-i0, la0 / 9. asAtAvedanIyo- .. dayAt / 10. ajJAnavAtarogapratIkAre / 11. magyam / 12. cirantanAjyam / 13. apagatabalam / Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 AdipurANam asavedyodayo ghAtisahakAriSyapAyataH / svayakiMciskaro nAtha sAmagyA hi phalodayaH // 42 // netayo nopasargAzca prabhavanti svayIzini / jagatAM pAlaka helAkSAlitAhaH kalaGkake // 43 // tvayyanantamukho sarpaskevalAmalalocane / cAturAsyamidaM yuktaM naSTaghAticatuSTaye // 44 // sarvaviyezvaro yogI caturAsyastvamadAraH / sarvato'kSimayaM jyotistanvAnoM bhAsyadhIzitaH // 45 // acchAyasvamanunmeSanimeSatvaM ca te vapuH / dhatte tejomayaM divyaM paramaudArikAhvayam // 46 // bibhrANo'pyadhyadhicchana macchAyA"sthamIkSyase / mahatAM ceSTitaM citramayayojastavedazam // 47 // nimeSApAyadhIrAkSaM tava vaktrAbjamIkSitum / "svayeva nayanaspando nUnaM devaizca saMhRtaH // 18 // nakhakezamitAvasthA tavAviSkurute vimo / rasAdivilayaM dehe vizuddhasphaTikAmale // 49 // ityudArairguNaremissvamananyatramAvibhiH / svayametya vRto nUnamadRSTazaraNAntaraH // 50 // - --- - -- -- asAtAvedanIyarUpI viSa Apake viSayameM kucha bhI nahIM kara sakatA // 41 // he nAtha, ghAtiyAkarmarUpI sahakArI kAraNoMkA abhAva ho jAnese asAtAvedanIyakA udaya Apake viSayameM akiMcitkara hai arthAt ApakA kucha nahIM kara sakatA, so ThIka hI hai kyoMki phalakA udaya saba sAmagrI ikaTThI honepara hI hotA hai // 42 // he Iza, Apa jagatke pAlaka haiM aura apane lIlAmAtrase hI pAparUpI kalaMka dho DAle haiM, isalie Apapara na to ItiyA~ apanA prabhutva jamA sakatI haiM aura na upasarga hii| bhAvArtha-Apa Iti, bhIti tathA upasargase rahita haiM // 43 / / he bhagavan , yadyapi ApakA kevalajJAnarUpI nirmala netra anantamukha ho arthAt anantajJeyoMko jAnatA huA phaila rahA hai phira bhI cU~ki Apake cAra ghAtiyAkarma naSTa ho gaye haiM isalie Apake yaha cAturAsya arthAt cAra mukhoMkA honA ucita hI hai // 44 // he adhIzvara, Apa saba vidyAoMke svAmI haiM, yogI haiM, caturmukha haiM, avinAzI haiM aura ApakI Atmamaya kevalajJAnarUpI jyoti cAroM ora phaila rahI hai isalie Apa atyanta suzobhita ho rahe haiM / / 45 / / he bhagavan , tejomaya aura divyasvarUpa ApakA yaha paramaudArika zarIra chAyAkA abhAva tathA netroMkI anunmeSa vRttiko dhAraNa kara rahA hai arthAt Apake zarIrakI na to chAyA hI par3atI hai aura na netroMke palaka hI jhapate haiM // 46 // he nAtha, yadyapi Apa tIna chatra dhAraNa kiye hue haiM tathApi Apa chAyArahita hI dikhAyI dete hai, so ThIka hI hai kyoMki mahApuruSoMkI ceSTAe~ Azcarya karanevAlI hotI haiM athavA ApakA pratApa hI aisA hai / / 47 // he svAmin , palaka na jhapanese jisake netra atyanta nizcala haiM aise Apake mukharUpI kamalako dekhane ke lie hI devoMne apane netroMkA saMcalana ApameM hI roka rakhA hai / bhavArtha-devoMke netroMmeM palaka nahIM jhapate so aisA jAna par3atA hai mAno devoMne Apake sundara mukhakamalako dekhaneke lie hI apane palakoMkA jhapAnA banda kara diyA ho||48|| he bhagavan , Apake nakha aura kezoMkI jo parimita avasthA hai vaha Apake vizaddha sphaTikake samAna nirmala zarIra meM rasa Adike abhAvako prakaTa karatI hai| bhAvArtha-Apake nakha aura keza jyoMke-tyoM rahate haiM-unameM vRddhi nahIM hotI hai, isase mAlUma hotA hai ki Apake zarIra meM rasa, rakta AdikA abhAva hai / / 49 // ina prakAra Upara kahe hue tathA jo dUsarI jagaha na pAye jAyeM aise Apake ina udAra guNoMne dUsarI jagaha ghara na dekhakara svayaM Apake 1. tvayAzitaH la0 / 2. pAlake sati / 3. sukhotsarpat-da0, i0, la0, 50,s0| 4. caturAsyatvam / 5. naSTe ghAti-la., i0, 80 / 6. Atmamayam / 7. tvaatobhaasy-l.| 8. bho adhIzvara / 9. chatrasyoparyuparicchayam / asAmIpya'yodhyuparIti dvirbhAvaH / 10. chAyArahitazarIro bhUtvA / 11. tvagyeva-la0, i0 / Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pazcaviMzatitamaM parva 599 ayamI rUpasaundarya kAntidIpyAdayo guNAH / spRhaNIyAH surendrANAM tava heyAH krilAdbhutam // 51 // * guNinaM svAmupAsInA nirdhUtaguNa bandhanAH / svayA sArUpya mAyAnti svAmicchandaM nu zikSituH // 52 // ayaM mandAniloddhRtacalacchAkhAkarotkaraiH / zrImAnazokavRkSaste nRtyatIvAttasammadaH // 53 // calatkSIrodavIthImiH spardhA kartumivAmitaH / cAmaraudhAH patanti tvAM marudbhilikhyA dhutAH // 54 // muktAlambanavibhrAji bhrAjate vidhunirmalam / chatratrayaM tavonmuktaprArohamiva khANe // 55 // siMhairUDhaM vibhAtIdaM taba viSTaramuccakaiH / ratnAMzubhirbhavatsparzAnmuktaharSAGkurairiva // 56 // dhvanamti madhuradhvAnAH suradundubhikoTayaH / ghoSayamthya ivApUrya rodasI' svajjayotsavam // 57 // tava divyadhvaniM dhIramanukartumivodyatAH / dhvanamti surasUryANAM koTayo'rdha trayodaza // 58 // surairiyaM namoraGgAt pauSpI vRSTirvitamyate / tuSTayA svargalakSmyeva coditaiH kalpazAkhibhiH // 59 // tava dehapramotsarpaH samAkrAmannamo'bhitaH / zazvatprabhAtamAsthAnI janAnAM janayasthalam // 60 // pAsa Akara Apako svIkAra kiyA hai // 50 // he deva, yaha bhI eka AzcaryakI bAta hai ki jinakI prAptike lie indra bhI icchA kiyA karate haiM aise ye rUpa-saundarya, kAnti aura dIpti Adi guNa Apake lie heya haiM arthAt Apa inheM chor3anA cAhate haiM / / 51 / / he prabho, anya saba guNarUpI bandhanoMko chor3akara kevala ApakI upAsanA karanevAle guNI puruSa ApakI hI sadRzatA prApta ho jAte haiM so ThIka hI hai kyoMki svAmIke anusAra calanA hI ziSyoMkA karttavya hai // 52 // he svAmin, ApakA yaha zobhAyamAna azokavRkSa aisA jAna par3atA hai mAno mandamanda vAyuse hilatI huI zAkhArUpI hAthoMke samUhoMse harSita hokara nRtya hI kara rahA ho // 53 // he nAtha, devoMke dvArA lIlApUrvaka dhAraNa kiye hue camaroMke samUha Apake donoM ora isa prakAra Dhore jA rahe haiM mAno ve kSIrasAgara kI caMcala laharoMke sAtha spardhA hI karanA cAhate hoM // 54 // he bhagavan, candramAke samAna nirmala aura motiyoMkI jAlIse suzobhita Apake tIna kSetra AkAzarUpI A~ganameM aise acche jAna par3ate haiM mAno unameM a~kUre hI utpanna hue hoM // 55 // he deva, siMhoMke dvArA dhAraNa kiyA huA ApakA yaha U~cA siMhAsana ratnoMkI kiraNoMse aisA suzobhita ho rahA hai mAno Apake sparzase usameM harSake romAMca hI uTha rahe hoM || 56|| he svAmina, madhura zabda karate hue jo devoMke karor3oM dundubhi bAje baja rahe haiM ve aise jAna par3ate haiM mAno AkAza aura pAtAlako vyApta kara Apake jayotsavakI ghoSaNA hI kara rahe hoM ||17|| he prabho, jo devoMke sAr3he bAraha karor3a dundubhi Adi bAje baja rahe haiM ve ApakI gambhIra divyadhvanikA anukaraNa karaneke lie hI mAno tatpara hue haiM // 58 // AkAzarUpI raMga-bhUmise jo deva loga yaha puSpoMkI varSA kara rahe haiM vaha aisI jAna par3atI hai mAno santuSTa huI svargalakSmIke dvArA prerita hue kalpavRkSa hI vaha puSpavarSA kara rahe hoM // 59 // he bhagavan, AkAzameM cAroM ora phailatA huA yaha Apake zarIrakA prabhAmaNDala samavasaraNameM baiThe hue manuSyoMko sadA prabhAtakAla utpanna karatA rahatA hai. arthAt prAtaHkAlakI 1. dIptiH tejaH / 2. gaNinastvA da0, 60 / guNinastyA -la0 / 3. nirdhUtaM guNabandhanaM rajjurahitabandhanaM yaiste / nirasta karmabandhanA ityarthaH / 4. samAnarUpatAm / 5. bhartuH pratinidhi / 6. ziSyasya / zikSa vidyopAdAne / 7. devaiH / 8. dhUtAH la0 / vijitAH / 9. dyAvApRthivyo / 10. trayodazamarthaM yeSAM te / sArddhadvAdazakoTaya ityarthaH / 11. janayatyayam - da0, i0 / janayatyadaH -la0 / Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 AdipurANam nakhAMzavastavAtAmrAH prasarantidizAstramI / svadavikalpavRkSApAt prArohA iva niHsRtAH // 6 // zirassu naH spRzansyete prasAdasyeva te'zakAH / svatpAdanakhazItAMzukarAH prAhAditAkhilAH // 62 // tvatpAdAmburuhacchAyAsarasImavagAhate / divyazrI kalahaMsIyaM nakharocirpaNAlikAm // 63 / / mohAridinAlagnazoNitAcchaTAmiva / talacchAyAmidaM dhatte svatpadAmburuhadvayam // 6 // svaspAdanakhabhAbhAra sarasi prativimbitAH / surAjanAnanacchAyAstanvate paGkajazriyam // 65 // svayaMbhuve namastubhyamutpAMcAsmAnamAtmani / svAsmanaiva tathodbhUtavRttaye'vinsyavRttaye // 16 // namaste jagatAM patye lakSmImo namo'stu te / vidAMvara namastubhyaM namaste vadatAM vara // 6 // karmazatruhaNaM devamAmananti manISiNaH / svAmAnama ssuregmaulimAmAlA yarcitakramam // 6 // dhyAnaddhanirminnaghanaghAtimahAtaruH / anantabhavasantAnajayAdAsIdanantajit // 69 // trailokyanirjayAvAtadurdamatidurjayam / mRtyurAjaM vijityAsIjjinamRtyuJjayo bhavAn // 7 // vidhutAzeSasaMsArabandhano madhyabAndhavaH / tripurArissvamIzAsi janmamRtyujarAntakRt // 7 // zobhA dikhalAtA rahatA hai // 60 // he deva, Apake nakhoMkI ye kucha-kucha lAla kiraNeM dizAoMmeM isa prakAra phaila rahI haiM mAno Apake caraNarUpI kalpavRkSoMke agrabhAgase aMkUre hI nikala rahe hoN||61|| saba jIvoMko AhlAdita karanevAlI Apake caraNoMke nakharUpI candramAko ye kiraNe hama logoMke sirakA isa prakAra sparza kara rahI haiM mAno Apake prasAdake aMza hI ho // 2 // he bhagavan , yaha divya lakSmIrUpI manohara ha~sI nakhoMko kAntirUpI mRNAlase suzobhita Apake caraNakamaloMkI chAyArUpI sarovarImeM avagAhana karatI hai // 63 // he vibho, Apake ye donoM caraNakamaloMkI jisa kAntiko dhAraNa kara rahe haiM vaha aisI jAna par3atI hai mAno moharUpI zatruko naSTa karate samaya lagI huI usake gIle raktakI chaTA hI ho // 64 // he deva, Apake caraNoMke nakhako kAntirUpa jalake sarovarameM pratibimbita huI devAMganAoMke mukhakI chAyA kamaloMkI zobhA bar3hA rahI hai / / 65 / / he nAtha, Apa apane AtmAmeM apane hI AtmAke dvArA apane AtmAko utpanna kara prakaTa hue haiM, isalie Apa svayaMbhU arthAt apane-Apa utpanna hue kahalAte haiN| isake sivAya ApakA mAhAtmya bhI acintya hai ataH Apake lie namaskAra ho // 66|| Apa tInoM lokoMke svAmI haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa lakSmIke bhartA haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa vidvAnoMmeM zreSTha haiM isalie Apako namaskAra ho aura Apa vaktAoMmeM zreSTha haiM isalie Apako namaskAra ho // 67 // he deva, buddhimAna loga Apako kAmarUpI zatruko naSTa karanevAlA mAnate haiM, aura Apake caraNakamala indroMke mukuToMkI kAnti ke samUhase pUjita haiM isalie hama loga Apako namaskAra karate haiN|68|| apane dhyAnarUpI kuThArase atizaya majabUta ghAtiyAkarmarUpI bar3e bhArI vRkSako kATa DAlA hai tathA ananta saMsArakI santatiko bhI Apane jIta liyA hai isalie Apa anantajit kahalAte haiM // 69 / / he jinendra, tInoM lokoMko jIta lenese jise bhArI ahaMkAra utpanna huA hai aura jo atyanta durjaya haiM aise mRtyurAjako bhI Apane jIta liyA hai isIlie Apa mRtyuMjaya kahalAte hai // 70 // Apane saMsArarUpI samasta bandhana naSTa kara diye haiM, Apa bhavya jIvoMke bandhu haiM aura Apa janma, maraNa tathA bur3hApA ina tInoMkA nAza 1. -bhAnIra. la. / 2. saMpAdya / 3. kaamaarighnm| 4. tvAmAnumaH sureNmaulibhAmAlA. l.| lvAmAnumaH- suregmolinagmAlA-da0 / 5. mudgara / 6. durdamya- l0| 7. -stvamevAsi- la0 / Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitamaM parva 601 trikAlaviSayAzeSatatvabhedAt vidhosthitam / kevalAkhyaM dadhacakSuvijetro'si svamIzitaH // 72 // svAmandhakAntakaM prArmohAndhAsuramardanAt / adhaM te nArayo yasmAdardhanArIzvaro'sthataH // 73 // zivaH zivapadAdhyAsAda duritAriharo haraH / zaMkaraH kRtazaM loke zaMbhavastvaM bhavansukhe // 7 // vRSabho'si jagajjyeSThaH puruH puruguNodayaH / nAbheyo nAmisaMbhUnerikSvAkukulanandanaH // 75 // svamekaH puruSaskandha svaM ve lokasya locane / vaM tridhA cusanmArgastrijastrijJAnadhArakaH // 7 // *catuHzaraNamAGgalyamUrtistvaM caturasra dhIH / paJjabrahmamayo deva pAvanastvaM punIhi mAm // 77 // svargAvataraNe tubhyaM sadyojAtAtmane nmH| jammAbhiSekAmAya vAmadeva namo'stu te // 8 // "saniSkrAntAvaghorAya paraM prazamamIyuSe / kevalajJAnasaMsiddhAvIzAnAya namo'stu te // 79 // karanevAle haiM isalie Apa hI 'tripurAri' kahalAte haiM // 71 / / he Izvara, jo tInoM kAlaviSayaka samasta padArthoMko jAnaneke kAraNa tIna prakArase utpanna huA kahalAtA hai aise kevalajJAna nAmaka netrako Apa dhAraNa karate haiM isalie Apa hI 'trinetra' kahe jAte haiM / / 72 // Apane moharUpI andhAsurako naSTa kara diyA hai isalie vidvAn loga Apako hI 'andhakAntaka' kahate haiM, ATha karmarUpI zatruoMmeM-se Apake Adhe arthAt cAra ghAtiyAkarmarUpI zatruoMke Izvara nahIM haiM isalie Apa 'ardhanArIzvara' kahalAte haiM / / 73 / / Apa zivapada arthAt mokSasthAnameM nivAsa karate haiM isalie 'ziva' kahalAte haiM, pAparUpI zatruoMkA nAza karanevAle haiM isalie 'hara' kahalAte haiM, lokameM zAnti karanevAle haiM isalie 'zakara' kahalAte haiM aura sukhase utpanna hue haiM isalie 'zambhava' kahalAte haiM // 74 // jaMgatmeM zreSTha haiM isalie 'vRSabha' kahalAte haiM, aneka uttama-uttama guNoMkA udaya honese 'puru' kahalAte haiM, nAbhirAjAse utpanna hue haiM isalie 'nAbheya' kahalAte haiM aura ikSvAku-kulameM utpanna hue haiM isalie ikSvAkukulanandana kahalAte haiM / / 7 / / samasta puruSoM meM zreSTha Apa eka hI haiM, logoMke netra honese Apa do rUpa dhAraNa karanevAle haiM tathA Apa samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrake bhedase tIna prakArakA mokSamArga jAnate haiM athavA bhUta, bhaviSyat aura vartamAnakAlasambandhI tIna prakArakA jJAna dhAraNa karate haiM isalie Apa trijJa bhI kahalAte hai / / 76|| arahanta, siddha, sAdhu aura kevalI bhagavAna ke dvArA kahA huA dharma ye cAra zaraNa tathA maMgala kahalAte haiM Apa ina cAroMkI mUrtisvarUpa haiM, Apa caturasradhI haiM arthAt cAroM orakI samasta vastuoMko jAnanevAle haiM, paMca parameSThIrUpa haiM aura atyanta pavitra haiN| isalie he deva, mujhe bhI pavitra kiijie||77|| he nAtha, Apa svargAvataraNake samaya sadyojAta arthAt zIghra hI utpanna honevAle kahalAye the isalie Apako namaskAra ho, Apa janmAbhiSekake samaya bahuta sundara jAna par3ate the isalie he vAmadeva, Apake lie namaskAra ho / / 7 / / dIkSA kalyANakake samaya Apa parama zAntiko prApta hue aura kevalajJAnake prApta honepara parama padako prApta hue tathA Izvara kahalAye isalie Apako namaskAra ho // 79 // 1. yasmAtte jJAnAvaraNAdyaSTavidhakarmAdiSu ghAtirUpArddhamarayo na ataH kAraNAt ardhanArIzvaro'si / 2. nivasanAt / 3. sukhakArakaH / 4. bhvtsukh:-d0| 5. grIvA / dhaureya ityarthaH / 6. samyagdarzanajJAnacAritrarUpeNa jJAtamokSamArgaH / 7. arhntshrnnmityaadictu:shrnnmngglmuurtiH| 8. sampUrNabuddhiH / 9. paJcaparameSThisvarUpaH / 10. manoharAya / 11. pariniSkramaNe / suniSkrAntAvadhorAya padaM paramamIyuSe-i0, la0 / * ardhA na arozvarAH yasya sa ardhanArIzvaraH [ardha + na + ari + Izvara:-ardhanArIzvaraH] Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 'purastapuruSatvena vimuktipadabhAgine / namastatpuruSAvasthAM bhAvinIM te'ca vibhrate // 80 // jJAnAvaraNanirhA sAkSamaste'nantacakSuSe / darzanAvaraNocchedAzramaste' vizvarazvane // 81 // namo darzanamohane kSAyikAmaladRSTaye / namazcAritramohaghne virAgAya mahaujase // 82 // namaste'nantavIryAya namo'nantasukhAtmane / namaste'nantalokAya lokAlokAvalokine // 83 // namaste'nantadAnAya namaste'nantalabdhaye / namaste'nantabhogAya namo'nantopabhoga te // 84 // namaH paramayogAya namastubhyamayonaye / namaH paramapUtAya namaste paramarSaye // 85||-- namaH paramavidyAya namaH paramatacchide / namaH paramatatvAya namaste paramAtmane // 86 // namaH paramarUpAya namaH paramatejase / namaH paramamArgAya" namaste parameSThine 112911 paramaM bhejupe dhAma paramajyotiSe namaH / namaH pAratamaH prAptadhAmne paratarAtmane // 88 // namaH kSINakalaGkAya kSINabandha namo'stu te / namaste kSINamohAya kSINadoSAya te namaH ||89 || 52 13 15 602 aba Age zuddha AtmasvarUpa ke dvArA mokSasthAnako prApta hoMge, isalie AgAmI kAlameM prApta honevAlI siddha avasthAko dhAraNa karanevAle Apake lie merA Aja hI namaskAra ho // 80 // jJAnAvaraNa karmakA nAza honese jo anantacakSu arthAt anantajJAnI kahalAte haiM aise Apake lie namaskAra ho aura darzanAvaraNa karmakA vinAza ho jAnese jo vizvadRzvA arthAt samasta saMsArako dekhanevAle kahalAte haiM aise Apake lie namaskAra ho ||81|| he bhagavan, Apa darzanamohanIya karmako naSTa karanevAle tathA nirmala kSAyikasamyagdarzanako dhAraNa karanevAle haiN| isalie Apako namaskAra ho isI prakAra Apa cAritramohanIya karmako naSTa karanevAle vItarAga aura atizaya tejasvI haiM isalie Apako namaskAra ho || 82|| Apa anantavIryako dhAraNa karanevAle haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa anantasukharUpa haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa anantaprakAza se sahita tathA loka aura alokako dekhanevAle haiM isalie Apako namaskAra ho ||83 || anantadAnako dhAraNa karanevAle Apake lie namaskAra ho, anantalAbhako dhAraNa karanevAle Apake lie namaskAra ho, anantabhogako dhAraNa karanevAle Apake lie namaskAra ho, aura ananta upabhogako dhAraNa karanevAle Apake lie namaskAra ho ||84 // he bhagavan, Apa parama dhyAnI haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa ayoni arthAt yonibhramaNase rahita haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa atyanta pavitra haiM isalie Apako namaskAra ho aura Apa paramaRSi haiM isalie Apako namaskAra ho || 85|| Apa paramavidyA arthAt kevalajJAnako dhAraNa karanevAle haiM, anya saba matoMkA khaNDana karanevAle haiM, paramatattvasvarUpa haiM aura paramAtmA haiM isalie Apako namaskAra ho ||86|| Apa utkRSTa rUpako dhAraNa karanevAle haiM, parama tejasvI haiM, utkRSTa mArgasvarUpa haiM aura parameSThI haiM isalie Apako namaskAra ho ||87|| Apa sarvotkRSTa mokSasthAnakI sevA karanevAle haiM, parama jyotiHsvarUpa haiM, ApakA jJAnarUpI teja andhakArase pare hai aura Apa sarvotkRSTa haiM isalie Apako namaskAra ho // 88 // Apa karmarUpI kalaMkase rahita haiM isalie Apako namaskAra ho, ApakA karmabandhana kSINa ho gayA hai isalie Apako namaskAra ho, ApakA mohakarma naSTa ho gayA hai isalie Apako namaskAra ho 1. agre / 2. zuddhAtmasvarUpatvena / 3. namastAt-la0 / 4. vinAzAt / 5. anantajJAnAya / 6. vinAzAt / 7.sakaladarzane / 8. darzana mohane iti samarthanarUpamevamuttaratrApi yathAyogyaM yojyam / 9. anantalAbhAya / 10. kevalajJAnAya / 11. ratnatraya / 12. paramapadasthitAya / 13. tamasaH pAraM prAptatejase / 14. utkRSTasvarUpAya / 15. kSINadoSAstu te namaH -la0 / Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitamaM parva 603 namaH sugataye tubhyaM zobhanAM gatimIyuSe / namaste'tIndriyajJAnasukhAyAnindriyAtmane // 10 // kAyabandhananirmokSAdakAyAya namo'stu te / namastubhyamayogAya yoginAmadhiyogine // 11 // avedAya namastubhyamakaSAyAya te namaH / namaH paramayogondra vanditAghridvayAya te // 92 / / namaH paramavijJAna namaH paramasaMyama / namaH paramaharadRSTaparamArthAya tAyine' // 13 // namastubhyamalezyAya zuddhalezyAMzakaspRze / namo madhyatarAvasthAmyatItAya vimokSiNe // 9 // saMzyasaMjJidvayAvasthAmyatiriktAmalAtmane / namaste vItasaMjJAya namaH kSAyikadRSye // 15 // anAhArAya tRptAba namaH paramamAjuSe / vyatItAzeSadoSAya bhavAbdheH pAramAyupe // 16 // ajarAya namastubhyaM namaste stAdajanmane / amRtyave namastubhyamacalAyAkSarAtmane // 17 // alamAstAM guNastotramanantAstAvakA guNAH / tvAM nAmasmRtimAtreNa paryupAsisiSAmahaM // 9 // prasiddhASTa sahaneDalakSaNaM tvAM girAM patim / 'nAmnAmaSTasahasreNa' toSTumo'bhISTasiddhaye // 99 / / aura Apake samasta rAga Adi doSa naSTa ho gaye haiM isalie Apako namaskAra ho // 8 // opa mokSarUpI uttama gatiko prApta honevAle haiM isalie sugati haiM ataH Apako namaskAra ho, Apa atIndriyajJAna aura sukhase sahita haiM tathA indriyoMse rahita athavA indriyoMke agocara haiM isalie Apako namaskAra ho // 10 // Apa zarIrarUpI bandhanake naSTa ho jAnese akAya kahalAte haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa yogarahita haiM aura yogiyoM arthAt muniyoM meM sabase utkRSTa haiM isalie Apako namaskAra ho |shaa Apa vedarahita haiM, kaSAyarahita haiM, aura bar3ebar3e yogirAja bhI Apake caraNayugalakI vandanA karate haiM isalie Apako namaskAra ho // 92 / / he paramavijJAna, arthAt utkRSTa-kevalajJAnako dhAraNa karanevAle, Apako namaskAra ho, he parama saMyama, arthAt utkRSTa-yathAkhyAta cAritrako dhAraNa karanevAle, Apako namaskAra ho / he bhagavana, Apane utkRSTa kevaladarzanake dvArA paramArthako dekha liyA hai tathA Apa sabakI rakSA karanevAle haiM isalie Apako namaskAra ho // 13 // Apa yadyapi lezyAoMse rahita haiM tathApi upacArase zuddha-zuklalezyAke aMzAMkA sparza karanevAle hai, bhavya tathA abhavya donoM hI avasthAoNse rahita haiM aura mokSarUpa haiM isalie Apako namaskAra ho // 94|| Apa saMjJI aura asaMjJI donoM avasthAjoMse rahita nirmala AtmAko dhAraNa karanevAle haiM, ApakI AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha ye cAroM saMjJAe~ naSTa ho gayI haiM tathA kSAyikasamyagdarzanako dhAraNa kara rahe haiM isalie Apako namaskAra ho / 95|| Apa AhArarahita hokara bhI sadA tRpta rahate haiM, parama dIptiko prApta haiM, Apake samasta doSa naSTa ho gaye haiM aura Apa saMsArarUpo samudrake pArako prApta hue haiM isalie Apako namaskAra ho||16|| Apa buDhApArahita haiM, janmarahita haiM, mRtyurahita haiM, acalarUpa haiM aura avinAzI haiM isalie Apako namaskAra ho // 97 // he bhagavan , Apake guNoMkA stavana dUra rahe, kyoMki Apake ananta guNa haiM una sabakA stavana honA kaThina hai isalie kevala Apake nAmoMkA smaraNa karake hI hama loga ApakI upAsanA karanA cAhate haiM // 98|| Apake dedIpyamAna eka hajAra ATha lakSaNa atizaya prasiddha haiM aura Apa samasta vANiyoMke svAmI haiM isalie hama loga apanI abhISTasiddhike lie eka hajAra ATha nAmoMse ApakI stuti karate haiM / / 19 / / Apa anantacatuSTayarUpa antaraGgalakSmI aura aSTa prAtihAryarUpa 1. pAlakAya / 2. zuklalezyAM muktvA itarapaJcalezyArahitAya / 3. saMjJA-saMzi- la / 4. vizeSeNa prAptasajjJAnAya / 5. -miiyusse-l0| 6. avinazvarasvarUpAya / 7. upAsanaM kartumicchAmaH / 8. aSTottarasahasra / 9. aSTottarasahasreNa / 10. stuti kurmH| Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 AdipurANam zrImAn svayaM bhUva'SamaH zaMbhavaH zaMbhurAsmabhUH / svayaMpramaH prabhurbhAktA vizvabhUrapunarmavaH // 10 // vizvAramA vizvalokezo vizvatazcakSurakSaraH / vizvavid vizvavidyazo vizvayo niranazvaraH // 101 // vizvazvA vibhurdhAtA vizvezo vizvalocanaH / vizvavyApI vidhirveSAH zAzvato vizvatomukhaH // 102 // bahiraGga lakSmIse sahita haiM isalie zrImAna 1 kahalAte haiM, Apa apane-Apa utpanna hue haiMkisI guruke upadezakI sahAyatAke binA apane-Apa hI sambuddha hue haiM isalie svayaMbhU 2 kahalAte haiM, Apa vRSa arthAt dharmase suzobhita haiM isalie vRSabha 3 kahalAte haiM, Apake svayaM ananta sukhakI prApti huI hai tathA Apake dvArA saMsArake anya aneka prANiyoMko sukha prApta huA hai isalie zaMbhava 4 kahalAte haiM, Apa paramAnandarUpa sukhake denevAle haiM isalie zaMbhu 5 kahalAte haiM, Apane yaha utkRSTa avasthA apane hI dvArA prApta kI hai athavA yogIzvara apanI AtmAmeM hI ApakA sAkSAtkAra kara sakate haiM isalie Apa AtmabhU 6 kahalAte haiM, Apa apane-Apa hI prakAzamAna hote haiM isalie svayaMprabha 7 haiM, Apa samartha athavA sabake svAmI haiM isalie prabhu 8 hai, ananta-Atmottha sukhakA anubhava karanevAle haiM isalie bhoktA hai 9, kevala jJAnakI apekSA saba jagaha vyApta haiM athavA dhyAnAdike dvArA saba jagaha pratyakSarUpase prakaTa hote haiM isalie vizvabhU 10 haiM, aba Apa punaH saMsAra meM Akara janma dhAraNa nahIM kareMge isalie apunarbhava 11 haiM / / 100 // saMsArake samasta padArtha ApakI AtmAmeM pratibimbita ho rahe haiM isalie Apa vizvAtmA 12 kahalAte haiM, Apa samasta lokake svAmI haiM isalie vizvalokeza 13 kahalAte haiM, Apake jJAnadarzanarUpI netra saMsArameM sabhI ora apratihata haiM isalie Apa vizvatazcakSu 14 kahalAte haiM, avinAzI haiM isalie akSara 15 kahe jAte haiM, samasta padArthoMko jAnate haiM isalie vizvavid 16 kahalAte haiM, samasta vidyAoMke svAmI haiM isalie vizvavidyeza 17 kahe jAte haiM, samasta padArthoMkI utpattike kAraNa haiM arthAt upadeza denevAle haiM isalie vizvayoni 18 kahalAte haiM, Apake svarUpakA kabhI nAza nahIM hotA isalie anazvara 19 kahe jAte haiM / / 101 / / samasta padArthoMko dekhanevAle haiM isalie vizvadRzvA 20 haiM, kevalajJAnakI apekSA saba jagaha vyApta haiM athavA saba jIvoMko saMsArase pAra karane meM samartha haiM athavA paramotkRSTa vibhUtise sahita haiM isalie vibhu 21 haiM, saMsArI jIvoMkA uddhAra kara unheM mokSasthAnameM dhAraNa karanevAle haiM - pahu~cAnevAle haiM athavA saba jIvoMkA poSaNa karanevAle haiM athavA mokSamArgakI sRSTi karanevAle haiM isalie dhAtA 22 kahalAte haiM, samasta jagatke Izvara haiM isalie vizveza 23 kahalAte haiM, saba padArthoMko dekhanevAle haiM athavA sabake hita sanmArgakA upadeza deneke kAraNa saba jIvoMke netroM ke samAna haiM isalie vizvavilocana 24 kahe jAte haiM, saMsArake samasta padArthoMko jAnaneke kAraNa ApakA jJAna saba jagaha vyApta hai isalie Apa vizvavyApI 25 kahalAte haiN| Apa samIcIna mokSamArgakA vidhAna karanese vidhi 26 kahalAte haiN| dharmarUpa jagatkI saSTi karanevAle hai isalie vedhA 27 kahalAte haiM, sadA vidyamAna rahate hai isalie zAzvata 28 kahe jAte haiM, samavasaraNa-sabhAmeM Apake mukha cAroM dizAoMse dikhate haiM athavA Apa vizvatomukha arthAt jalakI taraha pAparUpI paMkako dUra 1. svayamAtmanA bhavatIti / 2. vRSeNa dharmeNa bhavatIti / 3. zaM sukhe bhavatIti / 4. svayaMprakAzaH / 5. kAraNam / Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 605 paJcaviMzatitamaM parva vizvakarmA jagajjyeSTho vishvmuurtirjineshvrH| vizvavizvabhUtezo vizvajyotirIzvaraH // 103 // jino jiSNurameyAramA vizvarIzo jagatpatiH / anantajidacinsyAlmA bhavyabandhurabandhanaH // 104 // yugAdipuruSo brahma paJca brahmamayaH zivaH / paraH parataraH sUkSmaH parameSThI sanAtanaH // 10 // svayaM jyotirajo'janmA ajhayonirayonijaH / mohArivijayI jatA dharmacakrI dayAdhvajaH // 106 // karanevAle, svaccha tathA tRSNAko naSTa karanevAle haiM isalie vizvatomukha 29 kahe jAte haiM // 102 / / Apane karmabhUmiko vyavasthA karate samaya logoMkI AjIvikAke lie asi-mapI Adi sabhI karmoM-kAryoMkA upadeza diyA thA isalie Apa vizvakarmA 30 kahalAte haiM, Apa jaganmeM sabase jyeSTha arthAt zreSTha haiM isalie jagajjyeSTha 31 kahe jAte haiM, Apa ananta guNamaya haiM athavA samasta padArthoke AkAra Apake jJAnameM pratiphalita ho rahe haiM isalie Apa zvamati 32 haiM. karmarUpa zatraoMko jItanevAle samyagdaSTi Adi jIvoMke Apa Izvara haiM isalie jinezvara 33 kahalAte haiM, Apa saMsArake samasta padArthoMkA sAmAnyAvalokana karate haiM isalie vizvadRk 34 kahalAte haiM, samasta prANiyoMke Izvara haiM isalie vizvabhUteza 35 kahe jAte haiM, ApakI kevalajJAnarUpI jyoti akhila saMsArameM vyApta hai. isalie Apa vizvajyoti 36 kahalAte haiM, Apa sabake svAmI haiM kintu ApakA koI bhI svAmI nahIM hai isalie Apa anIzvara 37 kahe jAte haiM // 103 // Apane ghAtiyAkarmarUpI zatruoMko jIta liyA hai isase Apa jina 38 kahalAte haiM, karmarUpI zatruoMko jItanA hI ApakA zIla arthAt svabhAva hai isalie Apa jiSNu 39 kahe jAte haiM, Apako AtmAko arthAt Apake ananta guNoMko koI nahIM jAna sakA hai isalie Apa ameyAtmA 40 haiM, pRthivIke Izvara haiM isalie vizvarIza 41 kahalAte haiM, tInoM lokoMke svAmI haiM isalie jagatpati 42 kahe jAte haiM, ananta saMsAra athavA mithyAdarzanako jIta leneke kAraNa Apa anantajit 43 kahalAte haiM, Apako AtmAkA cintavana manase bhI nahIM kiyA jA sakatA isalie Apa acintyAtmA 44 haiM, bhavya jIvoMke hitaiSI haiM isalie bhavyabandhu 45 kahalAte haiM, karmavandhanase rahita honeke kAraNa abandhana 46 kahalAte haiM / / 104aa Apa isa karmabhUmirupI yugake prArambhameM utpanna hue the isalie yugAdipuruSa 47 kahalAte haiM, kevalajJAna Adi guNa ApameM bRMhaNa arthAt vRddhiko prApta ho rahe haiM isalie Apa brahmA 48 kahe jAte haiM, Apa paMcaparameSThIsvarUpa haiM, isalie paMca brahmamaya 49 kahalAte haiM, ziva arthAt mokSa athavA AnandarUpa honese ziva 50 kahe jAte haiM, Apa saba jIvoMkA pAlana athavA samastajJAna Adi guNoMko pUrNa karanevAle haiM isalie para 51 kahalAte haiM, saMsAra meM sabase zreSTha haiM isalie paratara 52 kahalAte haiM, indriyoMke dvArA ApakA AkAra nahIM jAnA jA sakatA athavA nAmakarmakA bhaya ho jAnese ApameM bahuta zIghra sUkSmatva guNa prakaTa honekAlA hai isalie Apako sUkSma 53 kahate haiM, paramapadameM sthita haiM isalie parameSTI 54 kahalAte haiM aura sadA eka-se hI vidyAmAna rahate haiM isalie sanAtana 55 kahe jAte haiM // 105|| Apa svayaM prakAzamAna haiM isalie svayaMjyoti 56 kahalAte haiM, saMsAra meM utpanna nahIM hote isalie aja 57 kahe jAte haiM, janmarahita haiM isalie ajanmA 58 kahalAte haiM, Apa brahma arthAt veda (dvAdazAMga zAstra) kI utpattike kAraNa haiM isalie brahmayoni 59 kahalAte haiM, 1. vizvari mahI tasyA IzaH / 2. saMsArajit / 3. paJcaparameSThisvarUpaH / 4. AtmayoniH / 5. mohArivijayI-da0 / 6. jayazIlaH / Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam prazAntAriranamtAramA yogI yogIzvarArcitaH / brahmavid brahma tasvajJo brahmodyA vidyatIzvaraH // 10 // zuddho buddhaH prabuddhAtmA siddhArthaH sindazAsanaH / 'siddhaH siddhAntaviddhayeyaH siddhasAdhyo jagadvitaH // 10 // sahiSNuracyuto'nantaH prabhaviSNurmavodbhavaH / prabhUSNurajaro'jayoM bhrAjiSNudhIzvaro'vyavaH // 109 // caurAsI lAkha yoniyoM meM utpanna nahIM hote isalie ayonija 60 kahe jAte haiM, moharUpI zatruko jItanevAle haiM isase mohArivijayI 61 kahalAte haiM, sarvadA sarvotkRSTa rUpase vidyamAna rahate haiM isalie jetA 62 kahe jAte haiM, Apa dharmacakrako pravartita karate haiM isalie dharmacakrI 63 kahalAte haiM, dayA hI ApakI dhvajA hai isalie Apa dayAdhvaja 64 kahe jAte haiM // 106 / / Apake samasta karmarUpa zatru zAnta ho gaye haiM isalie Apa prazAntAri 65 kahalAte haiM, ApakI AtmAkA anta koI nahIM pA sakA hai isalie Apa anantAtmA 66 haiM, Apa yoga arthAt kevalajJAna Adi apUrva arthoM kI prAptise sahita haiM athavA dhyAnase yukta haiM athavA mokSaprAptike upAyabhUta samyagdarzanAdi upAyoMse suzobhita haiM isalie yogI 67 kahalAte haiM, yogiyoM arthAt muniyoMke auSazvara ApakI pUjA karate haiM isalie yogIzvarArcita 68 haiM, brahma arthAt zuddha AtmasvarUpako jAnate haiM isalie brahmavid 69 kahalAte haiM, brahmacarya athavA AtmArUpI tattvake rahasyako jAnanevAle haiM isalie brahmatattvajJa 70 kahe jAte haiM, pUrva brahmAke dvArA kahe hue samasta tattva athavA kevalajJAnarUpI AtmavidyAko jAnate haiM isalie brahmAdyAvit 71 kahe jAte haiM, mokSa prApta karaneke lie yatna karanevAle saMyamI muniyoMke svAmI haiM isalie yatIzvara 72 kahalAte haiM ||107|aap rAga-dveSAdi bhAva karmamala kalaMkase rahita honeke kAraNa zuddha 73 haiM, saMsArake samasta padArthoM ko jAnanevAlI kevalajJAnarUpI buddhise saMyukta honeke kAraNa buddha 74 kahalAte haiM, ApakI AtmA sadA zuddha jJAnase jagamagAtI rahatI hai isalie Apa pravuddhAtmA 75 haiM, Apake saba prayojana siddha ho cuke haiM isalie Apa siddhArtha 76 kahalAte hai, ApakA zAsana siddha arthAt prasiddha ho cukA hai isalie Apa siddhazAsana 77 hai, Apa apane anantaguNoMko prApta kara cuke haiM athavA bahuta zIghra mokSa avasthA prApta karanevAle haiM isalie siddha 78 kahalAte haiM, Apa dvAdazAGgarUpasiddhAntako jAnanevAle haiM isalie siddhAntavid 79 kahe jAte haiM, sabhI loga ApakA dhyAna karate haiM isalie Apa dhyeya 80 kahalAte hai, Apake samasta sAdhya arthAt karane yogya kArya siddha ho cuke haiM isalie Apa siddhasAdhya 81 kahalAte haiM, Apa jagatke samasta jIvoMkA hina karanevAle haiM isase jagaddhita 82 kahe jAte haiM / / 108 // sahanazIla haiM arthAt kSamA guNake bhaNDAra haiM isalie sahiSNu 83 kahalAte haiM, jJAnAdi guNoMse kabhI cyuta nahIM hote isalie acyuta 84 kahe jAte haiM, vinAzarahita haiM, isalie ananta 85 kahalAte haiM, prabhAvazAlI haiM isalie prabhaviSNu 86 kahe jAte haiM, saMsArameM ApakA janma sabase utkRSTa mAnA gayA hai isalie Apa bhavodbhava 87 kahalAte haiM, Apa zaktizAlI haiM isalie prabhUSNu 88 kahe jAte haiM, vRddhAvasthAse rahita hone ke kAraNa ajara 89 haiM, Apa kabhI jIrNa nahIM hote isalie ajaya 90 haiM, jJAnAdi guNoMse atizaya dedIpyamAna ho rahe haiM isalie bhrAjiSNu 91 haiM, kevalajJAnarUpI buddhike Izvara haiM isalie dhIzvara 92 kahalAte 1. mokSasvarUpavit / 2. brahmaNA veditavyamAvatIti / athavA brahmaNo vadanaM vacanam / 3. siddhasiddhAntaba0,50, d0| 4. prakarSaNa bhavanazIlaH / 5. bhavAt saMsArAt ut udgato bhavaH utpattiryasya sH| athavA anantajJAnAdibhavanarUpeNa bhavatIti / 6. prabhavatIti / 7. na jIryata iti / 8. prakAzanazIlaH / Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitama parva vibhAvasu khaMbhUSNuH svayaMbhRSNuH purAtanaH / paramAtmA paraM jyotistrijagatparamezvaraH // 110 // iti zrImadAdizatam / divyabhASApatirdinyaH pUtavAkpUtazAsanaH / pUtAtmA paramajyoti: dharmAdhyakSo damIzvaraH // 11 // zrIpatimaMgavAnahanarajAvirajAH zuciH / tIrthakRt kevalIzAnaH pUjAhaH snAtako'malaH // 112 // anantadIptiAnAtmA svayaMbuddhaH prajApatiH / muktaH zakto nirAbAdho niSkalo bhuvanezvaraH // 113 // haiM, kabhI ApakA vyaya arthAt nAza nahIM hotA isalie Apa avyaya 93 kahalAte haiM / / 109 / / Apa karmarUpI Idhanako jalAneke lie agnike samAna haiM athavA moharUpI andhakArako naSTa karaneke lie sUryake samAna haiM, isalie vibhAvasu 94 kahalAte haiM, Apa saMsArameM punaH utpanna nahIM hoMge isalie asambhUSNu 95 kahe jAte haiM, Apa apane-Apa hI isa avasthAko prApta hue haiM isalie svayambhUSNu 96 hai, prAcIna haiM-dravyArthika nayako apekSA anAdisiddha haiM isalie purAtana 97 kahalAte haiM, ApakI AtmA atizaya utkRSTa hai isalie Apa paramAtmA 98 kahe jAte haiM, utkRSTa jyotiHsvarUpa haiM isalie paraMjyoti 99 kahalAte haiM, tInoM lokoMke Izvara haiM, isalie trijagatparamezvara 100 kahe jAte haiM / / 110 // - Apa divya-dhvanike pati haiM isalie Apako divyabhApApati 101 kahate haiM, atyanta sundara haiM isalie Apa divya 102 kahalAte haiM, Apake vacana atizaya pavitra haiM isalie Apa pUtavAk 103 kahe jAte haiM, ApakA zAsana pavitra honese Apa pUtazAsana 104 kahalAte haiM, ApakI AtmA pavitra hai isalie Apa pUtAtmA 105 kahe jAte haiM, utkRSTa jyotisvarUpa haiM isalie paramajyoti 106 kahalAte haiM, dharmake adhyakSa haiM isalie dharmAdhyakSa 107 kahe jAte haiM, indriyoMko jItanevAloMmeM zreSTha haiM isalie damIzvara 108 kahalAte haiM // 11 // mokSarUpI lakSmIke adhipati haiM isalie zrIpati 109 kahalAte haiM, aSTaprAtihAryarUpa uttama aizvaryase sahita haiM isalie bhagavAn 110 kahe jAte haiM, sabake dvArA pUjya haiM isalie arhan 111 kahalAte haiM, karmarUpI dhUlise rahitA haiM isalie arajAH 112 kahe jAte haiM, Apake dvArA bhavya jIvoMke pharmamala dUra hote haiM athavA Apa jJAnAvaraNa tathA darzanAvaraNa karmase rahita haiM isalie virajAH 113 kahalAte haiM, atizaya pavitra haiM isalie zuci 114 kahe jAte haiM, dharmarUpa tIrthake karanevAle haiM isalie tIrthakat 115 kahalAte haiM, kevalabAnase sahita honeke kAraNa kevalI 116 kahe jAte haiM, ananta sAmarthyase yukta hone ke kAraNa IzAna 117 kahalAte haiM, pUjAke yogya honese pUjArha 118 haiM, ghAtiyAkarmIka naSTa hone athavA pUrNajJAna honese Apa snAtaka 119 kahalAte haiM, ApakA zarIra malarahita hai athavA AtmA rAga-dveSa Adi doSoMse varjita hai isalie Apa amala 120 kahe jAte haiM // 112 // Apa kevalajJAnarUpI ananta dIpti athavA zarIrakI rimita prabhAke dhAraka hai isalie anantadIpti 121 kahalAte haiM, ApakI AtmA jJAnasvarUpa hai isalie Apa jJAnAtmA 122 haiM, Apa svayaM saMsArase virakta hokara mokSamArgameM pravRtta hue haiM athavA Apane guruoMkI sahAyatAke binA hI samasta padArthoMkA jJAna prApta kiyA hai isalie svayambuddha 123 kahalAte haiM, samasta janasamUhake rakSaka honese Apa prajApati 124 haiM, karmarUpa bandhanase rahita haiM isalie mukta 125 kahalAte haiM, ananta balase sampanna honeke kAraNa zakta 1. vibhA pramA basmin vasatIti / dahana iti vaa| 2. mahezvara:-i0, pa0 / 3. viziSTajJAnI / 4. samAptavedaH, sampUrNajJAnItyarthaH / Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam 3 niraJjano jagajjyotirniruktoktira nAmayaH / acalasthitirakSobhyaH kUTasthaH sthANurakSayaH // 114 // 6 praNItA praNetA nyAyazAstrakRt / zAstA dharmapatirdhayoM dharmAtmA dharmatIrthakRt // 115 // vRSadhvajo vRSAdhIzo vRSaketurvRSAyudhaH / vRSo vRSapatirmartA vRSabhAGko vRSodbhavaH // 116 // hiraNyanAbhUtAtmA bhUtabhRd bhUtabhAvanaH / prabhavo vibhavo mAsvAn bhavo " bhAvo bhavAntakaH 117 * 608 126 kahe jAte haiM, bAdhA - upasarga Adise rahita haiM isalie nirAbAdha 127 kahalAte haiM, zarIra athavA mAyAse rahita honeke kAraNa niSkala 128 kahe jAte haiM aura tInoM lokoMke Izvara honese bhuvanezvara 129 kahalAte haiM / / 113 || Apa karmarUpI aMjanase rahita haiM isalie niraMjana 130 kahalAte haiM, jagatko prakAzita karanevAle haiM isalie jagajjyoti 131 kahe jAte haiM, Apake vacana sArthaka haiM athavA pUrvApara virodhase rahita haiM isalie Apa niruktokti 132 kahalAte haiM, rogarahita honese anAmaya 133 haiM, ApakI sthiti acala hai isalie acalasthiti 134 kahalAte haiM, Apa kabhI kSobhako prApta nahIM hote isalie akSobhya 135 haiM, nitya honese kUTastha 136 haiM, gamanAgamanase rahita honeke kAraNa sthANu 137 haiM aura kSayarahita hone ke kAraNa akSaya 138 haiM ||114|| Apa tInoM lokoMmeM sabase zreSTha haiM isalie agraNI 139 kahalAte haiM, bhavyajIvoM ke samUhako mokSa prApta karAnevAle haiM isalie grAmaNI 140 haiM, saba jIvoMko hita ke mArga meM prApta karAte haiM isalie netA 141 haiM, dvAdazAMgarUpa zAstrakI racanA karanevAle haiM isalie praNetA 142 haiM, nyAyazAstrakA upadeza denevAle haiM isalie nyAyazAstrakRt 143 kahe jAte haiM, hitakA upadeza deneke kAraNa zAstA 144 kahalAte haiM, uttama kSamA Adi dharmoMke svAmI haiM isalie dharmapati 145 kahe jAte haiM, dharmase sahita haiM isalie dharmya 146 kahalAte haiM, ApakI AtmA dharmarUpa athavA dharmase upalakSita hai isalie Apa dharmAtmA 147 kahalAte haiM aura Apa dharmarUpI tIrthake karanevAle haiM isalie dharmatIrthakRt 148 kahe jAte haiM / / 115 / / ApakI dhvajAmeM vRSa arthAt bailakA cihna hai athavA dharma hI ApakI dhvajA hai athavA Apa vRSabha cihnase aMkita haiM isalie vRpadhvaja 149 kahalAte haiM, Apa vRSa arthAt dharmake pati haiM isalie vRSAdhIza 150 kahe jAte haiM, Apa dharmakI patAkAsvarUpa haiM isalie loga Apako vRSaketu 151 kahate haiM, Apane karmarUpa zatruoMko naSTa karane ke lie dharmarUpa zastra dhAraNa kiye haiM isalie Apa vRSAyudha 152 kahe jAte haiM, Apa dharmarUpa haiM isalie vRSa 153 kahalAte haiM, dharmake svAmI haiM isalie vRSapati 154 kahe jAte haiM, samasta jIvoMkA bharaNa-poSaNa karate haiM isalie bhartA 155 kahalAte haiM, vRSabha arthAt bailake cihnase sahita haiM isalie vRSabhAMka 156 kahe jAte haiM aura pUrva paryAyoMmeM uttama dharma karanese hI Apa tIrthakara hokara utpanna hue haiM isalie Apa vRSodbhava 157 kahalAte haiM / / 116|| sundara nAbhi honese Apa hiraNyanAbhi 158 kahalAte haiM, ApakI AtmA satyarUpa hai isalie Apa bhUtAtmA 159 kahe jAte haiM, Apa samasta jIvoMkI rakSA karate haiM isalie paNDitajana Apako bhUtabhRt 160 kahate haiM, ApakI bhAvanAe~ bahuta uttama haiM, isalie Apa bhUtabhAvana 161 kahalAte haiM, Apa mokSaprAptike kAraNa haiM athavA ApakA 1. prAmANikavacanaH / 2. - nirAmayaH - pa0, ba0 / 3. nityaH / 4. sthAnazIlaH / 5. grAmaM samudAyaM nayatIti / 6. yuktyAgama / 7. dharmavarSaNAt / 8. vidyamAnasvarUpaH / 9. prANigaNapoSakaH / 10. bhUtaM maGgala bhAvayatIti / 11 bhavatIti / 12. bhAvayatIti bhAvaH / Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitamaM parva hiraNyagarbhaH zrIgarbhaH prabhUtavibhavo'bhavaH / svayaMprabhuH prabhUtAtmA bhUtanAtho jagatpatiH // 118 // sarvAdiH sarvatrika sArvaH sarvajJaH sarvadarzanaH / sarvAtmA sarvalokezaH sarvavit sarvalokajit // 119 // sugatiH suzrutaH suzrutsuvAk sUrirbahuzrutaH / vizruto vizvataH pAdo vizvazIrSaH zucizravAH // 120 // 609 janma prazaMsanIya hai isalie prabhava 162 kahe jAte haiM, saMsArase rahita honeke kAraNa Apa vibhava 163 kahalAte haiM, dedIpyamAna honese bhAsvAn 164 haiM, utpAda, vyaya tathA dhauvyarUpase sadA utpanna hote rahate haiM isalie bhava 165 kahalAte haiM, apane caitanyarUpa bhAvameM lIna rahate haiM isalie bhAva 166 kahe jAte haiM aura saMsAra bhramaNakA anta karanevAle haiM isalie bhavAntaka 167 kahalAte haiM / / 117 / / jaba Apa garbhameM the tabhI pRthivI suvarNamaya ho gayI thI aura AkAzase devane bhI suvarNakI vRSTi kI thI isalie Apa hiraNyagarbha 168 kahe jAte haiM, Apake antaraMgameM anantacatuSTayarUpI lakSmI dedIpyamAna ho rahI haiM isalie Apa zrIgarbha 169 kahalAte haiM, ApakA vibhava bar3A bhArI hai isalie Apa prabhUtavibhava 170 kahe jAte haiM, janmarahita honeke kAraNa abhava 171 kahalAte haiM, svayaM samartha honese svayamprabhu 172 kahe jAte haiM, kevalajJAnakI apekSA ApakI AtmA sarvatra vyApta hai isalie Apa prabhUtAtmA 173 haiM, samasta jIvoMke svAmI honese bhUtanAtha 174 haiM, aura tInoM lokoMke svAmI honese jagatprabhu 175 haiM // 118 // sabase mukhya honeke kAraNa sarvAdi 176 haiM, saba padArthoMke dekhaneke kAraNa sarvadRk 177 haiM, sabakA hita karanevAle haiM, isalie sArva 178 kahalAte haiM, saba padArthoMko jAnate haiM isalie sarvajJa 179 kahe jAte haiM, ApakA darzana arthAt samyaktva athavA kevaladarzana pUrNa avasthAko prApta huA hai isalie Apa sarvadarzana 180 kahalAte haiM, Apa sabakA bhalA cAhate haiM-sabako apane samAna samajhate haiM athavA saMsArake samasta padArtha Apake AtmAmeM pratibimbita ho rahe haiM. isalie Apa sarvAtmA 181 kahe jAte haiM, saba logoMke svAmI haiM, isalie sarvalokeza 182 kahalAte haiM, saba padArthoMko jAnate haiM, isalie sarvavid 183 haiM, aura samasta lokoMko jItanevAle haiM-sabase bar3hakara haiM, isalie sarvalokajit 184 kahalAte haiM ||11|| ApakI mokSarUpI gati atizaya sundara hai athavA ApakA jJAna bahuta hI uttama hai isalie Apa sugati 185 kahalAte haiM, atizaya prasiddha haiM. athavA uttama 'zAstroMko dhAraNa karanevAle haiM isalie suzruta 186 kahe jAte haiM, saba jIvoMkI prArthanAe~ sunate haiM isalie suzrut 187 kahalAte haiM, Apake bacana bahuta hI uttama nikalate haiM isalie Apa suvAk 188 kahalAte haiM, sabake guru haiM athavA samasta vidyAoMko prApta haiN| isalie sUri 189 kahe jAte haiM, bahuta zAstroMke pAragAmI honese bahuzruta 190 haiM, bahuta prasiddha haiM athavA kevalajJAna honeke kAraNa ApakA kSAyopazamika zrutajJAna naSTa ho gayA hai. isalie Apa vizruta 191 kahalAte haiM, ApakA saMcAra pratyeka viSayoMmeM hotA hai athavA ApakI kevalajJAnarUpI kiraNeM saMsAra meM sabhI ora phailI huI haiM isalie Apa vizvataH pAda 192 kahalAte haiM, lokake zikharapara virAjamAna haiM isalie vizvazIrSa 193 kahe jAte haiM. aura ApakI zravaNazakti atyanta pavitra hai isalie zucizravA 194 kahalAte haiM ||120/8 1. hiraNyaM garbhe yasya saH / 2. suSThu zrRNotIti / 3. kiraNa: / 4. zuci zravo jJAnaM zravaNaM ca yasya saH / 77 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 AdipurANam 'sahanazIrSaH kSetrazaH sahasrAkSaH sahasrapAt / bhUtabhavyabhavagartA vizvavidyAmahezvaraH // 12 // iti diSyAdizatam // sthaviSThaH sthaviro' jyeSThaH praSThaH preSTho variSThayoH / svecyo gariSTho' baMhiSThaH zreSTho'NiSTho grisstthgiiH| "vizvabhRdvizvasR vizveTa vizva vishvnaaykH| vizvAzIvizvarUpAramA vizvajidvijitAntakaH / 123 // vimavo vimayo vIro vizoko vijaro jaran / virAgo virato'saGgo vivikto vItamatsaraH // 334 // ananta sukhI honese sahasrazIrSa 195 kahalAte haiM, kSetra arthAt AtmAko jAnanese kSetrajJa 196 kahalAte haiM, ananta padArthoMko jAnate haiM isalie sahasrAkSa 197 kahe jAte haiM, ananta balake dhAraka haiM isalie sahasrapAt 198 kahalAte haiM, bhUta, bhaviSyat aura vartamAna kAlake svAmI haiM isalie bhUtabhavyabhavadbhartA 199 kahe jAte haiM, samasta vidyAoMke pradhAna svAmI haiM isalie vizvavidyAmahezvara 200 kahalAte haiM / / 121 // iti divyAdi zatam / ___ Apa samIcIna guNoMkI apekSA atizaya sthUla haiM isalie sthaviSTha 201 kahe jAte haiM, jJAnAdi guNoMke dvArA vRddha haiM isalie sthavira 202 kahalAte haiM, tInoM lokoMmeM atizaya prazasta honeke kAraNa jyeSTha 203 haiM, sabake agragAmI honeke kAraNa praSTha.204 kahalAte haiM, savako atizaya priya haiM isalie preSTha 205 kahe jAte haiM, ApakI buddhi atizaya zreSTha hai isalie variSThadhI 206 kahalAte haiM, atyanta sthira arthAt nitya haiM isalie stheSTha 207 kahalAte haiM, atyanta guru haiM isalie gariSTha 208 kahe jAte haiM, guNoMkI apekSA aneka rUpa dhAraNa karanese baMhiSTha 209 kahalAte haiM, atizaya prazasta haiM isalie zreSTha 210 haiM, atizaya sUkSma honeke kAraNa aNiSTha 211 kahe jAte haiM aura ApakI vANI atizaya gauravase pUrNa hai isalie Apa gariSThagIH 212 kahalAte haiM // 122 / / caturgatirUpa saMsArako naSTa karaneke kAraNa Apa vizvamuTa 213 kahe jAte haiM, samasta saMsArakI vyavasthA karanevAle haiM isalie vizvasRT 214 kahalAte haiM, saba lokake Izvara haiM isalie vizveTa 215 kahe jAte haiM, samasta saMsArakI rakSA karanevAle haiM isalie vizvamuk 216 kahalAte haiM, akhila lokake svAmI haiM isalie vizvanAyaka 217 kahe jAte haiM, samasta saMsArameM vyApta hokara rahate haiM isalie vizvAsI 218 kahalAte haiM, vizvarUpa arthAt kevalajJAna hI ApakA svarUpa hai athavA ApakA AtmA anekarUpa hai isalie Apa vizvarUpAtmA 219 kahe jAte haiM, sabako jItanevAle haiM isalie vizvajita 220 kahe jAte haiM aura antaka arthAt mRtyuko jItanevAle haiM isalie vijitAntaka 221 kahalAte haiM // 123 / / ApakA saMsAra-bhramaNa naSTa ho gayA hai isalie vibhava 222 kahalAte haiM, bhaya dUra ho gayA hai isalie vibhaya 223 kahe jAte haiM, ananta balazAlI haiM isalie vIra 224 kahalAte haiM, zokarahita haiM isalie vizoka 225 kahe jAte haiM, jarA arthAt bur3hApAse rahita haiM isalie vijara 226 kahalAte haiM, jagatke saba jIvoMmeM prAcIna haiM isalie jaran 227 kahe jAte haiM, rAgarahita haiM isalie virAga 228 kahalAte haiM, samasta 1. anntsukhii| 2. AtmajJaH / 3. anntdii| 4. anantavIryaH / 5. atizayena sthUlaH / 6. vRddhaH / 7. agragAmI / 8. atizayena priyaH / 9. atizayena varabuddhiH / 10. atizayena sthiraH / 11. atizayena guruH / 12. atizayena bahuH / 13. atizayenANuH sUkSma ityarthaH / 14. vishvpaalkH| vishvmutt-l.| 15. vRddha / Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . pacaviMzatitamaM pUrva vineyajanatA bandhurvilInAzeSakalmaSaH / viyogo yogavidudvidvAn vidhAtA suvidhiH sudhIH // 125 // "kSAntibhAk pRthivImUrtiH zAntibhAk salilAtmakaH / vAyumUrtirasaGgagAtmA vahnimUrtiradharmadhak // 126 // jamAnAmA vA sutrAmapUjitaH / Rtvig yajJapatiryAjyo yajJAGgamamRtaM haviH // 127 // vyomamUrtiramUrtAtmA' nirlepo nirmalo'calaH / somamUrtiH susaumyAtmA sUryamUrtirmahAprabhaH // 128 // 611 pApoMse virata ho cuke haiM isalie virata 229 kahe jAte haiM, parigraharahita haiM isalie asaMga 230 kahalAte haiM, ekAkI athavA pavitra honese vivikta 231 haiM aura mAtsarya se rahita hone ke kAraNa vItamatsara 232 haiM || 124 || Apa apane ziSya janoMke hitaiSI haiM isalie vineyajanatAbandhu 233 kahalAte haiM, Apake samasta pApakarma vilIna - naSTa ho gaye haiM isalie vilInAzeSakalmaSa 234 kahe jAte haiM, Apa yoga arthAt mana, vacana, kAyake nimittase honevAle Atmapradezaparispandase rahita haiM isalie viyoga 235 kahalAte haiM, yoga arthAt dhyAnake svarUpako jAnanevAle haiM isalie yogavid 236 kahe jAte haiM, samasta padArthoMko jAnate haiM isalie vidvAn ' 237 kahalAte haiM, dharmarUpa sRSTike kartA honese vidhAtA 238 kahe jAte haiM, ApakA kArya bahuta hI uttama hai isalie suvidhi 239 kahalAte haiM aura ApakI buddhi uttama hai isalie sudhI 240 kahe jAte haiM ||125|| uttama kSamAko dhAraNa karanevAle haiM isalie kSAntibhAkU 241 kahalAte haiM, pRthivIke samAna sahanazIla haiM isalie pRthvImUrti 242 kahe jAte haiM, zAntike upAsaka haiN| isalie zAntibhAkU 243 kahalAte haiM, jalake samAna zItalatA utpanna karanevAle haiM isalie salilAtmaka 244 kahe jAte haiM, vAyuke samAna parapadArthake saMsargase rahita honeke kAraNa vAyumUrti 245 kahalAte haiM, parigraharahita honeke kAraNa asaMgAtmA 246 kahe jAte haiM, agnike samAna karmarUpI IMdhanako jalAnevAle haiM isalie bahnimUrti 247 haiM, aura adharmako jalAne vAle haiM isalie adharmadhaka 248 kahalAte haiM || 126 || karmarUpI sAmagrIkA acchI taraha homa karane se suyajvA 249 haiM, nija svabhAvakA ArAdhana karanese yajamAnAtmA 250 haiM, AtmasukharUpa sAgara meM abhiSeka karanese sutvA 251 haiM, indrake dvArA pUjita honeke kAraNa sutrAmapUjita 252 haiM, jJAnarUpI yajJa karanemeM AcArya kahalAte haiM isalie Rtvik 253 haiM, yajJake pradhAna adhikArI honese yajJapati 254 kahalAte haiN| pUjAke yogya haiM isalie yAjya 255 kahalAte haiM, yajJake aMga honese yajJAMga 256 kahalAte haiM, viSayatRSNAko naSTa karaneke kAraNa amRta 257 kahe jAte haiM, aura Apane jJAnayajJameM apanI hI azuddha pariNatiko homa diyA hai isalie Apa havi 258 kahalAte haiM ||127|| Apa AkAzake samAna nirmala athavA kevalajJAnakI apekSA loka- aloka meM vyApta haiM isalie vyomamUrti 259 haiM, rUpa, rasa, gandha aura sparzase rahita hone ke kAraNa amUrtAtmA 260 haiM, karmarUpa lepase rahita haiM isalie nirlepa 269 haiM, malarahita haiM isalie nirmala 262 kahalAte haiM, sadA eka rUpase vidyamAna rahate haiM isalie acala 263 kaha jAte haiM, candramAke samAna zAnta, sundara athavA prakAzamAna rahate haiM isalie somamUrti 264 kahalAte haiM, ApakI AtmA atizaya saumya hai isalie susaumyAtmA 265 kahe jAte haiM, sUryake samAna tejasvI haiM isalie sUryamUrti 266 kahalAte haiM aura atizaya prabhAke dhAraka haiM isalie 1. kSamAbhAk tataH hetubhitamidam / evamuttaratrApi yojyam / 2. zobhanahotA / 3. sunotIti sutvA, buna, abhiSavaNe / kRtAbhiSeka ityarthaH / 4. pUjakaH / 5. amUrtAtmatvAt / Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 mAdipurANam mantravinmantrakRnmantrI mantramUrtiranantagaH / svatantrastantrakRt svantaH kRtAntAntaH kRtAntakRt // 129 // kRtI kRtArthaH saskRtyaH kRtakRtyaH kRtakratuH / nirayo mRtyuMjayo'mRtyuramRtAramA'mRtodbhavaH // 130 // brahmaniSThaH paraM brahma brahmAramA brahmasaMbhavaH / mahAbrahmapatinoI mahAbrahmapadezvaraH // 13 // suprasannaH prasannAramA jJAnadharmamadaprabhuH / prazamAramA prazAntAramA purANapuruSottamaH 132 // iti sthaviSThAdizatam / mahAprabha 267 kahalAte haiM / / 12 / / mantrake jAnanevAle haiM isalie mantravit 268 kahe jAte haiM, aneka mantroMke karanevAle haiM isalie mantrakata 269 kahalAte haiM, mantroMse yukta haiM isalie mantrI 270 kahalAte haiM, mantrarUpa haiM isalie mantramurti 271 kahe jAte haiM, ananta padArthoMko jAnate haiM isalie anantaga 272 kahalAte haiM, karmabandhanase rahita honeke kAraNa svatantra 273 kahalAte haiM, zAstroMke karanevAle haiM isalie tantrakRt 274 kahe jAte haiM, ApakA antaHkaraNa uttama hai isalie svantaH 275 kahalAte haiM, Apane kRtAnta arthAt yamarAja mRtyukA anta kara diyA hai isalie loga Apako kRtAntAnta 276 kahate haiM aura Apa kRtAnta arthAt AgamakI racanA karanevAle haiM isalie kRtAntakRta 277 kahe jAte haiN||129|| Apa atyanta kuzala athavA puNyavAna haiM isalie kRtI 278 kahalAte haiM, Apane AtmAke saba puruSArtha siddha kara cuke haiM isalie kRtArtha 279 haiM, saMsArake samasta jIvoMke dvArA satkAra karaneke yogya haiM isalie satkRtya 280 haiM, samasta kArya kara cuke haiM isalie kRtakRtya 281 haiM, Apa zAna athavA tapazcaraNarUpI yajJa kara cuke haiM isalie kRtakratu 282 kahalAte haiM, sadA vidyamAna rahanese nitya 283 haiM, mRtyuko jItanese mRtyuMjaya 284 haiM, mRtyuse rahita honeke kAraNa amRtyu 285 haiM, ApakA AtmA amRtake samAna sadA zAntidAyaka hai isalie amRtAtmA 286 haiM, aura amRta arthAt mokSameM ApakI utkRSTa utpatti honevAlI hai isalie Apa amRtodbhava 287 kahalAte haiM // 130 / / Apa sadA zuddha AtmasvarUpameM lIna rahate haiM isalie brahmaniSTha 288 kahalAte haiM, utkRSTa brahmarUpa haiM isalie parabrahma 289 kahe jAte haiM, brahma arthAt jJAna athavA brahmacarya hI ApakA svarUpa hai isalie Apa brahmAtmA 290 kahalAte haiM, Apako svayaM zuddhAtmasvarUpakI prApti huI hai tathA Apase dUsaroMko hotI hai isalie Apa brahmasambhava 291 kahalAte haiM, gaNadhara Adi mahAbrahmAoMke bhI adhipati haiM isalie Apa mahAbrahmapati 292 kahe jAte haiM, Apa kevala jJAnake svAmI haiM isalie brahmeTa 293 kahalAte haiM, mahAbrahmapada arthAt Arhantya aura siddhatva avasthAke Izvara haiM isalie mahAbrahmapadezvara 294 kahe jAte haiM // 131 // Apa sadA prasanna rahate haiM isalie suprasanna 295 kahe jAte haiM, ApakI AtmA kaSAyoMkA abhAva ho jAneke kAraNa sadA prasamma rahatI hai isalie loga Apako prasannAtmA 296 kahate haiM, Apa kevalajJAna, uttamakSamA Adi dharma aura indriyanigraharUpa damake svAmI haiM isalie jJAnadharmadamaprabhu 297 kahe jAte haiM, ApakI AtmA utkRSTa zAntise sahita haiM isalie Apa prazamAtmA 298 kahalAte haiM, ApakI AtmA kaSAyoMkA abhAva ho jAnese atizaya zAnta ho cukI hai isalie Apa prazAntAtmA 299 kahalAte haiM, aura zalAkA puruSoM meM sabase utkRSTa haiM isalie vidvAn loga Apako purANapuruSottama 300 1. anantajJAnI / -ranantaraH i0 / 2. AgamakRt / 3. sukhAntaH / 4. yamAntaka. / 5. siddhaantkrtaa| 6. avinazvarotpattiH / 7. AtmaniSThaH / 8. jJAnezvaraH / ... Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitama parva mahAzokadhvajo'zokaH kaH sraSTA padmaviSTaraH / padmazaH padmasaMbhUtiH padmanAmiranuttaraH // 133 // padmayonirjagadyonirityaH stutyaH stutIzvaraH / stavanA) hRSIkezo jitajeyaH kRtakriyaH // 13 // gaNAdhipo gaNajyeSTho gaNyaH puNyo gaNAgraNIH / guNAkaro guNAmbhodhirguNajJo guNanAyakaH // 135 // guNAdarI guNocchedI nirguNaH puNyagIrguNaH / zaraNyaH puNyavAkpto vareNyaH puNyanAyakaH // 136 // kahate haiM // 132 // bar3A bhArI azokavRkSa hI ApakA cihna hai isalie Apa mahAzokadhvaja 301 kahalAte haiM, zokase rahita honeke kAraNa azoka 302 kahalAte haiM, sabako sukha denevAle haiM isalie 'ka' 303 kahalAte haiM, svarga aura mokSake mArgakI sRSTi karate haiM isalie sraSTA 304 kahalAte haiM, Apa kamalarUpa Asanapara virAjamAna haiM, isalie padmaviSTara 305 kahalAte haiM, padmA arthAt lakSmIke svAmI haiM isalie padmeza 306 kahalAte haiM, vihArake samaya deva loga Apake caraNoMke nIce kamaloMkI racanA kara dete haiM isalie Apa padmasambhUti 307 kahe jAte haiM, ApakI nAbhi kamalake samAna hai isalie loga Apako padmanAbhi 308 kahate haiM tathA Apase zreSTha anya koI nahIM hai isalie Apa anuttara 309 kahalAte haiM / / 133 / / he bhagavan , ApakA yaha zarIra mAtAke padmAkAra garbhAzayameM utpanna huA thA isalie Apa pAyoni 310 kahalAte haiM, dharmarUpa jagatkI utpattike kAraNa honese jagadyoni 311 haiM, bhavya jIva tapazcaraNa Adike dvArA Apako hI prApta karanA cAhate haiM isalie Apa itya 312 kahalAte haiM, indra Adi devoMke dvArA stuti karane yogya haiM isalie stutya 313 kahalAte haiM, stutiyoM ke svAmI honese stutIzvara 314 kahe jAte haiM, stavana karaneke yogya haiM isalie stavanArha 315 kahalAte haiM, indriyoMke Iza arthAt vaza karanevAle svAmI haiM, isalie hRSIkeza 316 kahe jAte haiM, Apane jItane yogya samasta mohAdi zatruoMko jIta liyA hai isalie Apa jitajeya 317 kahalAte haiM, aura Apa karane yogya samasta kriyAe~ kara cuke haiM isalie kRtakriya 318 kahe jAte haiM // 134 // Apa vAraha sabhArUpa gaNake svAmI honese gaNAdhipa 319 kahalAte haiM, samasta gaNoMmeM zreSTha honeke kAraNa gaNajyeSTha 320 kahe jAte haiM, tInoM lokoMmeM Apa hI gaNanA karaneke yogya haiM isalie gaNya 321 kahalAte haiM, pavitra haiM isalie puNya 322 haiM, samasta sabhAmeM sthita jIvoMko kalyANake mArgameM Age le jAnevAle haiM isalie gaNApraNI 323 kahalAte haiM. gaNoMkI khAna haiM isalie guNAkara 324 kahe jAte haiM, Apa guNoMke samUha haiM isalie guNAmbhodhi 325 kahalAte haiM, Apa guNoMko jAnate haiM isalie guNA 326 kahe jAte haiM aura guNoMke svAmI haiM isalie gaNadhara Apako guNanAyaka 327 kahate haiM // 135 / / guNoMkA Adara karate haiM isalie guNAdarI 328 kahalAte haiM, sattva, raja, tama athavA kAma, krodha Adi vaibhAvika guNoMko naSTa karanevAle haiM isalie Apa guNocchedI 329 kahe jAte haiM, Apa vaibhAvika guNoMse rahita haiM isalie nirguNa 330 kahalAte haiM, pavitra vANIke dhAraka haiM isalie puNyagI 331 kahe jAte haiM, guNoMse yukta haiM isalie guNa 332 kahalAte haiM, zaraNameM Aye hue jIvoMko rakSA karanevAle haiM isalie 1. brahmA / 2. padmAnAM saMbhUtiryasmAt saH / saptapuraH pRSThatazceti prasiddheH / 3 na vidyate uttaraH zreSTho yasmAt / 4 gamyaH / 5. indriysvaamii| svavazIkRtendriya ityarthaH / 6. jetuM yogyAH jeyAH, jitA jeyA yenAsau / 7. kRtakRtyaH / 8. indriycchedii| mauvoM ( 4 ) pradhAnapAradendriyasUtrasattvAdisaMdhyAdiharitAdiSu guNa ityabhidhAnAt / 9. apradhAnaH / AtmanaH sakAzAdanyaH apradhAnaM pradhAnaM na vidyata iti yAvat / Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam agaNyaH puNyadhIrguNyaH puNyakRt puNyazAsanaH / dharmArAmo guNaprAmaH puNyApuNyanirodhakaH // 137 // pApApeo vipApAtmA vipApmA vItakalmaSaH / nirdvandvo' nirmadaH zAnto nirmoho nirupadravaH // 138 // nirnimeSo nirAhAro niSkriyo nirupaplavaH / niSkalaGko nirastainA nirdhUtAgA nirAsravaH // 139 // vizAlo vipulajyotistulo'cintyavaibhavaH / susaMvRtaH suguptAtmA subhut sunayatattvavit // 140 // 614 zaraNya 333 kahe jAte haiM, Apake vacana pavitra haiM isalie pUtavAk 334 kahalAte haiM, svayaM pavitra haiM isalie pUta 335 kahe jAte haiM, zreSTha haiM isalie vareNya 336 kahalAte haiM aura puNyake adhipati haiM isalie puNyanAyaka 337 kahe jAte haiM || 136 || Apako gaNanA nahIM ho sakatI arthAt Apa aparimita guNoMke dhAraka haiM isalie agaNya 338 kahalAte haiM, pavitra buddhi ke dhAraka honese puNyadhI 339 kahe jAte haiM, guNoMse sahita haiM isalie guNya 340 kahalAte haiM, puNyako karanevAle haiM isalie puNyakRt 341 kahe jAte haiM, ApakA zAsana puNyarUpa arthAt pavitra hai isalie Apa puNyazAsana 342 mAne jAte haiM, dharmake upavanasvarUpa honese dharmArAma 343 kahe jAte haiM, ApameM aneka guNoMkA grAma arthAt samUha pAyA jAtA hai isalie Apa guNagrAma 344 kahalAte haiM, Apane zuddhopayoga meM lIna hokara puNya aura pApa donoMkA nirodha kara diyA hai isalie Apa puNyApuNyanirodhaka 345 kahe jAte haiM / / 137|| Apa hiMsAdi pApoM se rahita haiM isalie pApApeta 346 mAne gaye haiM, ApakI AtmAse samasta pApa vigata ho gaye haiM isalie Apa vipApAtmA 347 kahe jAte haiM, Apane pApakarma naSTa kara diye haiM isalie vipApmA 348 kahalAte haiM, Apake samasta kalmaSa arthAt rAga-dveSa Adi bhAva karmarUpI mala naSTa ho cuke haiM. isalie vItakalmaSa 349 mAne jAte haiM, parigraharahita honese nirdvandva 350 haiM, ahaMkArase rahita hone ke kAraNa narmada 35? kahalAte haiM, ApakA moha nikala cukA hai, isalie Apa nirmoha 352 haiM aura upadrava upasarga Adise rahita haiM isalie nirupadrava 353 kahalAte haiM / / 138 / / Apake netroMke palaka nahIM jhapate isalie Apa nirnimeSa 354 kahalAte haiM, Apa kavalAhAra nahIM karate isalie nirAhAra 355 haiM, sAMsArika kriyAoMse rahita haiM isalie niSkriya 356 haiM, bAdhArahita haiM isalie nirupaplava 358 haiM, kalaMkarahita honese niSkalaMka 359 haiM, Apane samasta enas arthAt pApoM ko dUra haTA diyA hai isalie nirastainA 360 kahalAte haiM, samasta aparAdhoMko Apane dUra kara diyA hai isalie nirdhUtAgas 361 kahe jAte haiM, aura karmoMke Asravase rahita honeke kAraNa nirAsrava 362 kahalAte haiM || 139 || Apa sabase mahAn haiM isalie vizAla 363 kahe jAte haiM, kevalajJAnarUpI vizAla jyotiko dhAraNa karanevAle haiM isalie vipulajyoti 364 mAne jAte haiM, upamArahita honese atula 365 haiM, ApakA vaibhava acintya hai isalie acintyavaibhava 366 kahalAte haiM, Apa navIna karmoMkA Asrava rokakara pUrNa saMvara kara cuke haiM isalie susaMvRta 367 kahalAte haiM, ApakI AtmA atizaya surakSita hai athavA manogupti Adi guptiyoMse yukta hai isalie vidvAn loga Apako suguptAtmA 368 kahate haiM, Apa samasta padArthoMko acchI taraha jAnate haiM isalie subhut 369 kahalAte haiM aura Apa samIcIna nayoMke yathArtha rahasyako jAnate haiM 1. niSparigrahaH / 2. nirdhUtAGgo - i0 / 3. suSThu jJAtA / subhRt iti pAThAntaram / Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 615 paJcaviMzatitamaM parva ekavidyo mahAvidyo muniH parivRDhaH patiH / dhIzo vidyAnidhiH sAkSI vinetA vihatAntakaH // 14 // pitA pitAmahaH pAtA pavitraH pAvano gatiH / trAtA bhiSagvaro voM varadaH paramaH pumAn // 142 // kaviH purANapuruSo varSIyAn vRSabhaH puruH / pratiSThA prasavo heturbhuvanaikapitAmahaH // 143 // iti mahAdizatam / zrIvRkSalakSaNaH zlakSNau lakSaNyaH zubhalakSaNaH / nirakSaH puNDarIkAkSaH puSkalaH puSkarekSaNaH // 14 // isalie sunayatattvavid 370 kahalAte haiM // 140 // Apa kevalajJAnarUpI eka vidyAko dhAraNa karanese ekavidya 371 kahalAte haiM, aneka bar3I-bar3I vidyAe~ dhAraNa karanese mahAvidya 372 kahe jAte haiM, pratyakSajJAnI honese muni 373 haiM, sabake svAmI haiM isalie parivRr3ha 374 kahalAte haiM, jagatke jIvoMkI rakSA karate haiM isalie pati 375 haiM, buddhike svAmI haiM isalie dhIza 376 kahalAte haiM, vidyAoMke bhaNDAra haiM isalie vidyAnidhi 377 mAne jAte haiM, samasta padArthoMko pratyakSa jAnate haiM isalie sAkSI 378 kahalAte haiM, mokSamAgako prakaTa karanevAle haiM isalie vinetA 376 kahe jAte haiM aura yamarAja arthAt mRtyuko naSTa karanevAle haiM isalie vihatAntaka 380 kahalAte haiM / / 141 // Apa saba jIvoMkI narakAdi gatiyoMse rakSA karate haiM isalie pitA 381 kahalAte haiM, sabake guru haiM. isalie pitAmaha 382 kahe jAte haiM, sabakA pAlana karanese pAtA 383 kahalAte haiM, atizaya zuddha haiM isalie pavitra 384 kahe jAte haiM, sabako zuddha yA pavitra karate haiM isalie pAvana 385 mAne jAte haiM, samasta bhavya tapasyA karake Apake hI anurUpa honA cAhate haiM isalie Apa sabakI gati 386 athavA khaNDAkAra cheda nikAlanepara gatirahita honese agati kahalAte haiM, samasta jIvoMkI rakSA karanese trAtA 387 kahalAte haiM, janma-jarAmaraNarUpI rogako naSTa karaneke lie uttama vaidya haiM isalie bhiSagvara 388 kahe jAte haiM, zreSTha honese vaya 389 haiM, icchAnukUla padArthoMko pradAna karate haiM isalie varada 390 kahalAte haiM, ApakI jJAnAdi lakSmI atizaya zreSTha hai isalie parama 391 kahe jAte haiM, aura AtmA tathA para puruSoMko pavitra karaneke kAraNa pumAn 392 kahalAte haiM // 142 // dvAdazAMgakA varNana karanevAle haiM isalie kavi 393 kahalAte haiM, anAdikAla honese purANapuruSa 394 kahe jAte haiM, jJAnAdi guNoMko apekSA atizaya vRddha haiM isalie varSIyAn 395 kahalAte haiM, zreSTha honese RSabha 396 kahalAte haiM, tIrthakaroMmeM AdipuruSa honese puru 397 kahe jAte haiM, Apa pratiSThA arthAt sammAna athavA sthiratAke kAraNa haiM isalie pratiSThAprasava 398 kahalAte haiM, samasta uttama kAryoMke kAraNa haiM isalie hetu 399 kahe jAte haiM, aura saMsArake ekamAtra guru haiM. isalie bhuvanaikapitAmaha 400 kahalAte haiM // 14 // zrIvRkSake cihnase cihnita haiM isalie zrIvRkSalakSaNa 401 kahe jAte haiM, sUkSmarUpa honese zlakSNa 402 kahalAte haiM, lakSaNoMse anapeta arthAt sahita haiM isalie lakSaNya 403 kahe jAte haiM, Apake zarIrameM aneka zubha lakSaNa vidyamAna haiM isalie zubhalakSaNa 404 kahalAte haiM, Apa samasta padArthoMkA nirIkSaNa karanevAle haiM athavA Apa netrendriyake dvArA darzana-kriyA nahIM karate isalie nirIkSa 405 kahalAte haiM, Apake netra puNDarIkakamalake samAna sundara haiM isalie 1. prtykssjnyaanii| 2. pAlakaH / 3. kAvyakartA / 4. vRddhaH / 5. jnyaanii| 6. pratiSThAyAH sthairyasya prasavo yasmAt / 7. sUkSmaH / 8. lakSaNavAn / Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 616 AdipurANam sidvidaH siddhasaMkalpaH siddhAramA siddhasAdhanaH / buddhabodhyo mahAbodhirvardhamAno' mahardhikaH // 15 // vedAGgo vedavid vedyo jAtarUpo vidAMvaraH / vedavedhaH svasaMvedyo vivedo vadatAM varaH // 146 // anAdinidhano vyakto vyaktavAga vyaktazAsanaH / yugAdikRd yugAdhAro yugAdirjagadAdijaH // 14 // 'atIndro'tIndriyo dhIndro mahendro'tIndriyArthahak / anindriyo'hamindrAryo mahendramahito mahAn // Apa puNDarIkAkSa 406 kahalAte haiM, Atma-guNoMse khUba hI paripuSTa haiM isalie puSkala 407 kahe jAte haiM aura kamaladalake samAna lambe netroMko dhAraNa karanevAle honese puSkarekSaNa 408 kahe jAte haiM // 144 // siddhiko denevAle haiM isalie siddhida 409 kahalAte haiM, Apake saba saMkalpa siddha ho cuke haiM isalie siddhasaMkalpa 410 kahe jAte haiM, ApakI AtmA siddha avasthAko prApta ho cukI hai isalie siddhAtmA 411 kahalAte haiM, Apako samyagdarzana, samyarajJAna aura samyakcAritrarUpI mokSa-sAdhana prApta ho cuke haiM isalie Apa siddhasAdhana 412 kahalAte haiM, Apane jAnane yogya saba padArthoMko jAna liyA hai isaliya buddhabodhya 413 kahe jAte haiM, Apako ratnatrayarUpI vibhUti bahuta hI prazaMsanIya hai isalie Apa mahAbodhi 414 kahalAte haiM, Apake guNa uttarottara bar3hate rahate haiM isalie Apa vardhamAna 415 haiM, aura bar3Ibar3I RddhiyoMko dhAraNa karanevAle haiM isalie maharddhika 416 kahalAte haiM // 145 / / Apa anuyogarUpI vedoMke aMga arthAt kAraNa haiM isalie vedAMga 417 kahe jAte haiM, vedako jAnanevAle haiM: isalie vedavit 418 kahalAte haiM, RSiyoMke dvArA jAnane yogya haiM isalie vedya 419 kaho jAte haiM, Apa digambararUpa haiM isalie jAtarUpa 420 kahe jAte haiM, jAnanevAloMmeM zreSTha haiM isalie vidAvara 421 kahalAte haiM, Agama athavA kevalajJAnake dvArA jAnane yogya haiM isalie vedavedya 422 kahe jAte haiM, anubhavagamya honese svasaMvedya 423 kahalAte haiM, Apa tIna prakArake vedoMse rahita haiM isalie viveda 424 kahe jAte haiM aura vaktAoMmeM zreSTha honese vadatAvara 425 kahalAte haiN|| 146 // Adi-antarahita honese anAdinidhana 426 kahe jAte haiM, jJAnake dvArA atyanta spaSTa haiM isalie vyakta 427 kahalAte haiM, Apake vacana atizaya spaSTa haiM isalie vyaktavAk 428 kahe jAte haiM, ApakA zAsana atyanta spaSTa yA prakaTa hai isa. lie Apako vyaktazAsana 429 kahate haiM, karmabhUmirUpI yugake Adi vyavasthApaka honese Apa yugAdikRt 430 kahalAte haiM, yugakI samasta vyavasthA karanevAle haiM, isalie yugAdhAra 431 kahe jAte haiM, isa karmabhUmirUpa yugakA prArambha Apase hI huA thA isalie Apa yugAdi 432 mAne jAte haiM aura Apa jagatake prArambhameM utpanna hae the isalie jagadAdija 433 kahalAte haiM // 147 // Apane apane prabhAva yA aizvaryase indroMko bhI atikrAnta kara diyA hai isalie atIndra 434 kahe jAte haiM, indriyagocara na honese atIndriya 435 haiM, buddhike svAmI honese dhIndra 436 haiM, parama aizvaryakA anubhava karate haiM isalie mahendra 437 kahalAte haiM, atIndriya (sUkSma-antarita-dUrArtha ) padArthoMko dekhanevAle honese atIndriyArthadRk 438 kahe jAte haiM, indriyoMse rahita haiM isalie anindriya 439 kahalAte haiM, ahamindroMke dvArA pUjita honese ahamindrAya' 440 kahe jAte haiM, bar3e-bar3e indroMke dvArA pUjita honese mahendramahita 441 1. borbu yogyo bodhyaH, buddho bodhyo yenaaso| 2. vA vizeSeNa RddhaM samRddhaM mAnaM pramANaM yasya saH / 3. vedajJApakaH / 4. Agamena jJeyaH / 5. atizayenendraH / 6. indriyajJAnamatikrAntaH / 7. pUjAdhipaH / Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitama parva 617 udbhavaH' kAraNaM kartA pArago bhavatArakaH / agAyo gahana guhyaM parAyaH paramezvaraH // 19 // * anantaddhiramayarddhiracintyaddhiH samagradhIH |praagryH prAgraharo'bhyagraH pratyagro'prayo'grimo'grajaH // 15 // mahAtapA mahAtejA mahodakoM mahodayaH / mahAyazA mahApAmA mahAsaravo mahAzatiH // 15 // mahAdhairyo mahAvIryo mahAsaMnmahAbalaH / mahAzanimahAjyotirmahAbhUtimahAyutiH // 152 // kahalAte haiM aura svayaM sabase bar3e haiM isalie mahAn 442 kahe jAte haiM // 158 // Apa samasta saMsArase bahuta U~ce uThe hue haiM athavA ApakA janma saMsArameM sabase utkRSTa hai isalie udbhava 443 kahalAte haiM, mokSake kAraNa honese kAraNa 444 kahe jAte haiM, zuddha bhAvoMko karate haiM isalie kartA 445 kahalAte haiM, saMsArarUpI samudrake pArako prApta honese pAraga 446 mAne jAte haiM, Apa bhavyajIvoMko saMsArarUpI samudrase tAranevAle haiM isalie bhavatAraka 447 kahalAte haiM, Apa kisIke bhI dvArA avagAhana karane yogya nahIM hai arthAt Apake guNoMko koI nahIM samajha sakatA hai isalie Apa agAdha 448 kahe jAte haiM, ApakA svarUpa atizaya gambhIra yA kaThina hai isalie gahana 446 kahalAte haiM, guptarUpa honese guhya 450 haiM, sabase utkRSTa honeke kAraNa parAyaM 451 haiM aura sabase adhika samartha honeke kAraNa paramezvara 452 mAne jAte haiM // 149|| ApakI RddhiyA~ ananta, ameya aura acintya haiM, isalie Apa anantarddhi 453, ameyarddhi 454 aura acintyarddhi 455 kahalAte haiM, ApakI buddhi pUrNa avasthAko prApta huI hai isalie Apa samagradhI456 haiM, sabameM mukhya honese prAgya 457 haiM, pratyeka mAMgalika kAyoM meM sarvaprathama ApakA smaraNa kiyA jAtA hai isalie prAgrahara 458 haiM, lokakA agrabhAga prApta karane ke sammukha haiM isalie abhyagra 456 haiM, Apa samasta logoMse vilakSaNa-nUtana haiM isalie pratyama 460 kahalAte haiM, sabake svAmI haiM isalie agyU 461 kahe jAte haiM, sabake agresara honese aprima 462 kahalAte haiM aura sabase jyeSTha honeke kAraNa agraja 463 kahe jAte haiM // 150 / / Apane baDA kaThina tapazcaraNa kiyA hai isalie mahAtapA 464 kahalAte haiM, ApakA bar3A bhArI teja cAroM ora phaila rahA hai. isalie Apa mahAtejA 465 haiM, ApakI tapazcaryAkA uvarka arthAt phala bar3A bhArI hai. isalie Apa mahodarka 466 kahalAte haiM, ApakA aizvarya bar3A bhArI hai isalie Apa mahodaya 467 mAne jAte haiM, ApakA bar3A bhArI yaza cAroM ora phaila rahA hai isalie Apa mahAyazA 468 mAne jAte haiM, Apa vizAla teja-pratApa athavA jJAnake dhAraka haiM isalie mahAdhAmA 466 kahalAte haiM, ApakI zakti apAra he isalie vidvAn loga Apako mahAsattva 470 kahate haiM, aura ApakA dhIraja mahAn hai isalie Apa mahAdhRti 471 kahalAte haiM / / 151 / / Apa kabhI adhIra nahIM hote isalie mahAdhairya 472 kahe jAte haiM, ananta vIryake dhAraka honese mahAvIrya 473 kahalAte haiM, samavasaraNarUpa advitIya vibhUtiko dhAraNa karanese mahAsampat 474 mAne jAte haiM, atyanta balavAna honese mahAbala 475 kahalAte haiM, bar3I bhArI zaktike dhAraka honese mahAzakti 476 mAne jAte haiM, atizaya kAnti athavA kevalajJAnase sahita honeke kAraNa mahAjyoti 477 kahalAte haiM, ApakA vaibhava apAra hai isalie Apako mahAbhUti 478 kahate haiM aura Apake zarIrakI yuti bar3I bhArI hai isalie Apa mahAdyuti 479 1. udgatasaMsAraH / 2. duHprveshyH| 3. rahasyam / 4. prAgyAyagrajaparyantAH zreSThAvAcakAH / 5. mahAdaya:-lA Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 AdipurANam mahAmatirmahAnItirmahAkSAntirmahAdayaH / mahAprAjJo mahAmAgo mahAnando mahAkaviH // 153 // mahAmahA mahAkIrtimahAkAntirmahAvapuH / mahAdAno mahAjJAno mahAyogo mahAguNaH // 154 // mahAmahapatiH prAptamahAkalyANapancakaH / mahAprabhumahApAtihAryAdhIzo mahezvaraH / / 155 // iti zrIvRkSAdizatam / mahAmunimahAmaunI mahAdhyAno mahAdamaH / mahAkSamo mahAzIlo mahAyajJo mahAmakhaH // 156 // mahAvratapatirmayo mahAkAntidharo'dhipaH / mahAmaitrImayo'meyo mahopAyo mahomayaH // 157 // mahAkAruNiko mantAM mahAmantro mahAyatiH / mahAnAdo mahAghoSo mahejyo mahasAM patiH // 15 // kahe jAte haiM // 152 // atizaya buddhimAna haiM isalie mahAmati 480 kahalAte haiM, atizaya nyAyavAna haiM isalie mahAnIti 481 kahe jAte haiM, atizaya kSamAvAna haiM isalie mahAkSAnti 482 mAne jAte hai, atizaya dayAlu haiM isalie mahAdaya 483 kahalAte hai, atyanta vivekavAn honese mahAprAjJa 484, atyanta bhAgyazAlI honese mahAbhAga 485, atyanta Ananda honese mahAnanda 486 aura sarvazreSTha kavi honese mahAkavi 487 mAne jAte haiM // 153 / / atyanta tejasvI honese mahAmahA 488, vizAla kIrtike dhAraka honese mahAkIrti 489, adbhuta kAntise yukta honeke kAraNa mahAkAnti 490, uttuMga zarIrake honese mahAvapu 461, bar3e dAnI honese mahAdAna 492, kevalajJAnI honese mahAjJAna 413, bar3e dhyAnI honese mahAyoga 494 aura bar3e-bar3e guNoMke dhAraka honese mahAguNa 495 kahalAte haiM // 154|| Apa aneka bar3e-bar3e utsavoMke svAmI haiM isalie mahAmahapati 496 kahalAte haiM, Apane garbha Adi pA~ca mahAkalyANako prApta kiyA hai isalie prAptamahAkalyANapaMcaka 497 kahe jAte haiM, Apa sabase bar3e svAmI haiM isalie mahAprabhu 498 kahalAte haiM, azokavRkSa Adi ATha mahAprAtihAryoMke svAmI haiM isalie mahAprAtihAryAdhIza 499 kahe jAte haiM aura Apa saba devoMke adhIzvara haiM isalie mahezvara 500 kahalAte haiM // 155 // saba muniyoMmeM uttama honese mahAmuni 501, vacanAlAparahita honese mahAmaunI 502, zukladhyAnakA dhyAna karanese mahAdhyAna 503, atizaya jitendriya honese mahAdama 504, atizaya samartha athavA zAnta honese mahAkSama 505, uttamazIlase yukta honeke kAraNa mahAzIla 506 aura tapazcaraNarUpI agnimeM karmarUpI havike homa karanese mahAyajJa 507 aura atizaya pUjya honeke kAraNa mahAmakha 508 kahalAte haiM // 156 // pA~ca mahAvratoMke svAmI honese mahAvratapati 506, jagatpUjya honese mahya 510, vizAla kAntike dhAraka honese mahAkAntidhara 511, sabake svAmI honese adhipa 512, saba jIvoMke sAtha maitrIbhAva rakhanese mahAmaitrImaya 513, aparimita guNoMke dhAraka honese ameya 514, mokSake uttamottama upAyoMse sahita honeke kAraNa mahopAya 515 aura tejaHsvarUpa honese mahomaya 516 kahalAte haiM / / 157 / / atyanta dayAlu honese mahAkAruNika 517, saba padArthoMko jAnanese mantA 518, aneka mantroMke svAmI honese mahAmantra 516, yatiyoMmeM zreSTha honese mahAyati 520, gammIra divyadhvanike dhAraka honese mahAnAda 521, divyadhvanikA gambhIra uccAraNa honeke kAraNa mahAghoSa 522, bar3I-bar3I pUjAoMke adhikArI honese mahejya 523 aura samasta teja athavA pratApake svAmI honese mahasAMpati 524 kahalAte 1. mhaatejaaH| 2. mahAmahAkhyapUjApatiH / 3. -dhyAnI la0 / 4. mahApUjaH / 5. pUjyaH / 6. utkRSTabodhaH / 7. mahAkaruNayA caratIti / 8. jnyaataa| Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitamaM parva 616 'mahAdhva(dharo dhuryo mahaudAryoM mahiSThavAk / mahAtmA mahasAM dhAma maharSirma hitodayaH // 159 / / mahAklezAGkuzaH zUro mahAbhUtapatirguruH / mahAparAkramo'nanto mahAkrodharipurvazI // 160 // mahAbhavAbdhisantArI mahAmohAdrisUdanaH / mahAguNAkaraH kSAnto mahAyogIzvaraH zamI // 161 // mahAdhyAnapatirdhyAtamahAdharmA mahAvrataH / "mahAkarmArihAtmajJo mahAdevo mahezitA // 162 // sarvaklezApahaH sAdhuH sarvadoSaharo haraH / asahayeyo'prameyAtgaH zamAramA prazamAkaraH // 163 // sarvayogIzvaro'cinsyaH zrutAramA viSTarazravAH / dAntAramA damatIrthezo yogAtmA jJAnasarvagaH // 16 // haiM / / 158 / / jJAnarUpI vizAla yajJake dhAraka honese mahAdhvaradhara 525, karmabhUmikA samasta bhAra sa~bhAlane athavA sarvazreSTha honeke kAraNa dhurya 526, atizaya udAra honese mahaudArya 527, zreSTha vacanoMse yukta honeke kAraNa maheSTavAka 528, mahAna AtmAke dhAraka honese mahAtmA 529. samasta tejake sthAna honese mahasAMdhAma 530, RSiyoMmeM pradhAna honese maharSi 531 aura prazasta janmake dhAraka honese mahitodaya 532 kahalAte haiM // 159 / / bar3e-bar3e klezoMko naSTa karaneke lie aMkuzake samAna haiM isalie mahAklezAMkuza 533 kahalAte haiM, karmarUpI zatruoMkA jhaya karanemeM zUra-vIra haiM isalie zUra 534 kahe jAte haiM, gaNadhara Adi bar3e-bar3e prANiyoMke svAmI haiM isalie mahAbhUtapati 535 kahe jAte haiM, tInoM lokoMmeM zreSTha haiM isalie guru 536 kahalAte hai, vizAla parAkramake dhAraka haiM isalie mahAparAkrama 537 kahe jAte haiM, antarahita honese ananta 538 haiM, krodhake bar3e bhArI zatru honese mahAkrodharipu 539 kahe jAte haiM aura samasta indriyoMko vaza kara lenese vazI 540 kahalAte haiM // 160 // saMsArarUpI mahAsamudrase pAra kara deneke kAraNa mahAbhavAbdhisantArI 541, moharUpI mahAcalake bhedana karanese mahAmohAdrisUdana 542, samyagdarzana Adi bar3e-bar3e guNoMkI khAna honese mahAguNAkara 543, krodhAdi kaSAyoMko jIta lenese kSAnta 544, bar3e-bar3e yogiyoM-muniyoMke svAmI honese mahAyogIzvara 545 aura atizaya zAnta pariNAmI honese zamI 546 kahalAte haiM // 161 // zukladhyAnarUpI mahAdhyAnake svAmI honese mahAdhyAnapati 547, ahiMsArUpI mahAdharmakA dhyAna karanese dhyAtamahAdharma 548, mahAvratoMko dhAraNa karanese mahAvrata 549, karmarUpI mahAzatruoMko naSTa karanese mahAkarmArihA 550, AtmasvarUpake jAnakAra honese AtmajJa 551, saba devoMmeM pradhAna honese mahAdeva 552 aura mahAn sAmarthyase sahita honeke kAraNa mahezitA 553 kahalAte haiM // 162 / / saba prakArake klezoMko dUra karanese sarvaklezApaha 554, AtmakalyANa siddha karanese sAdhu 555, samasta doSoMko dUra karanese sarvadoSahara 556, samasta pApoMko naSTa karaneke kAraNa hara 557, asaMkhyAta guNoMko dhAraNa karanese asaMkhyeya 558, aparimita zaktiko dhAraNa karanese aprameyAtmA 559, zAntasvarUpa honese zamAtmA 560 aura uttama zAntikI khAna honese prazamAkara 561 kahalAte haiM // 163 / / saba muniyoMke svAmI honese sarvayogIzvara 562, kisIke cintavanameM na Anese acintya 563, bhAvazrutarUpa honese zrutAtmA 564, tInoM lokoMke samasta padArthoMko jAnanese viSTarazravA 565, manako vaza karanese dAntAtmA 566, saMyamarUpa tIrtha ke svAmI honeke kAraNa damatIrtheza 567, yogamaya honese yogAtmA 568 aura 1. mhaayjnydhaarii| 2. dhurndhrH| 3. gnndhrckrdhraadiinaamoshH| 4. nAzakaH / 5. zatrughnaH / 6. viSTaM pravezaM rAti dadAtIti viSTaraM viSTaraM zravo jJAnaM yasya saH / 7. shikssitaatmaa| Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 AdipurANam pradhAnamAramA prakRtiHparamaH paramodayaH / prakSINabandhaH kAmAriH kSemakRt kSemazAsanaH // 165 // praNavaH praNataH prANaH prANadaH prANatezvaraH / pramANaM praNidhidakSo dakSiNo'dhvaryu radhvaraH // 566 // mAnando nandanau nando banyo'nintho'bhinandanaH / kAmahA~ kAmadaH kAmyaH kAmadhenurariMjayaH // 167 // iti mahAmunyAdizatam / "asaMskRtasusaMskAraH prAkRto baikRtAntakRt / "bhantakRt kAntaguH kAntazcintAmaNirISTadaH // 16 // ajito jitakAmAriramito'mitazAsanaH / jitakrodho jitAmitro jitaklezo jitAntakaH // 166 // jJAnake dvArA saba jagaha vyApta honeke kAraNa jJAnasarvaga 569 kahalAte haiM // 164 // ekAgratAse AtmAkA dhyAna karane athavA tInoM lokoM meM pramukha honese pradhAna 570, jJAnasvarUpa honese AtmA 571, prakRSTa kAryoMke honese prakRti 572, utkRSTa lakSmIke dhAraka honese parama 573, utkRSTa udaya athAt janma yA vaibhavako dhAraNa karanese paramodaya 504, karmabandhanake kSINa hA jAnese prakSINabandha 575, kAmadeva athavA viSayAbhilASAke zatru honese kAmAri 576, kalyANakArI honese kSemakRt 577 aura maMgalamaya upadezake denese kSemazAsana 578 kahalAte haiM / / 16 / / oMkArarUpa honese praNava 579, sabake dvArA namaskRta honese praNata 580, jagatko jIvita rakhanese prANa 581, saba jIvoMke prANadAtA arthAt rakSaka honase prANada 582, namrIbhUta bhavya janoMke svAmI honese praNatezvara 563, pramANa arthAt jJAnamaya honese pramANa 584, anantajJAna Adi utkRSTa nidhiyoMke svAmI honese praNidhi 585, samartha athavA pravINa honese dakSa 586, sarala honese dakSiNa 587, jJAnarUpa yajJa karanese adhvaryu 588 aura samIcIna mArgaphe pradarzaka honese adhvara 589 kahalAte haiM // 166 / / sadA sukharUpa honese Ananda 590, sabako Ananda denese nandana 591, sadA samRddhimAna hote rahane se nanda 592, indra Adike dvArA bandanA karane yogya honese vandha 593, nindArahita honese anindha 594, prazaMsanIya honese abhinandana 595, kAmadevako naSTa karanese kAmahA 596, abhilaSita padArthoMko denese kAmada 597, atyanta manohara athavA sabake dvArA cAhaneke yogya honese kAmya 568, sabake manoratha pUrNa karanese kAmadhenu 599 aura karmarUpa zatruoMko jItanese ariMjaya 600 kahalAte haiM // 167 / / kisI anyake dvArA saMskRta hue binA hI uttama saMskAroMko dhAraNa karanese asaMskRtasusaMskAra 601, svAbhAvika honese prAkRta 602, rAgAdi vikAroMkA nAza karanese vaikRtAntakRt 603, anta arthAt dharma athavA janmamaraNarUpa saMsArakA avasAna karanevAle honese antakRt 604, sundara kAnti, vacana athavA indriyoMke dhAraka honese kAntagu 605, atyanta sundara honese kAnta 606, icchita padArtha denese cintAmaNi 607 aura bhavyajIvoMke lie abhISTa-svarga-mokSa ke denese abhISTada 608 kahalAte haiM // 168 / / kisIke dvArA jIte nahIM jA sakaneke kAraNa ajita 609, kAmarUpa zatruko jItanese jitakAmAri 610, avadhirahita honeke kAraNa amita 611, anupama dharmakA upadeza denese amitazAsana 612, krodhako jItanese jitakrodha 613, zatruoMko jIta lenese jitAmitra 614, 1. parA utkRSTA mA lakSmIryasya saH paramaH / 2. oMkAraH / 3. prkrssnnaantaamiishvrH| praNatezvaraHva0, a0, 10, sa0, da., la0, i0| 4. caarH| 5. RjuH| 6. hotaa| 7. nandayatIti nndnH| 8. vardhamAnaH / 9. abhinandayatIti / 10. kAmaM hantIti / 11. asaMskRtasusaMskAroprAkRto-la0 / 12. vikArasya nAzakArI / 13. antaM nAzaM kutatIti / Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 621 paJcaviMzatitamaM parva jinendraH paramAnando munIndro dundubhisvanaH / mahendravanyo yogIndro. yatIndro nAminandanaH // 17 // nAbheyo nAmijo'jAtaH suvrato manuruttamaH / abhedyo'natya yo'nAzvA nadhiko'dhiguru sudhIH // 17 // sumedhA vikramI svAmI durAdharSI nirutsukaH / viziSTaH ziSTabhuka ziSTaH pratyayaH kAmanI 'nghH|172| kSemI kSemaMkaro'kSayyaH kSemadharmapatiH kSamI / bhagrAyo jJAnanigrAhyo dhyAnagamyo niruttaraH // 173 // sukRtI dhAtu rijyAhaH sunayazcaturAnanaH / zrInivAsazcaturvaktrazcaturAsyazcaturmukhaH // 17 // klezoMko jIta lenese jitakleza 615 aura yamarAjako jIta lenese jitAntaka 616 kahe jAte haiM // 169 // karmarUpa zatruoMko jItanevAloMmeM zreSTha honese jinendra 617, utkRSTa Anandake dhAraka honese paramAnanda 618, muniyoMke nAtha honese munIndra 619, dundubhike samAna gambhIra dhvanise yukta honeke kAraNa dundubhisvana 620, bar3e-bar3e indroMke dvArA vandanIya honese mahendravandha 621, cogiyoMke svAmI honese yogIndra 622, yatiyoMke adhipati honese yatIndra 623 aura nAbhimahArAjake putra honese nAbhinandana 624 kahalAte haiM // 170 / / nAbhirAjAkI santAna honese nAbheya 625, nAbhimahArAjase utpanna honeke kAraNa nAbhija 626, dravyArthikanayakI apekSA janmarahita honese ajAta 627, uttama vratoMke dhAraka honese sutrata 628, karmabhUmikI samasta vyavasthA batAne athavA manana-jJAnarUpa honese manu 629, utkRSTa honese uttama 630, kisIke dvArA bhedana karane yogya na honese abhedya 631, vinAzarahita honese anatyaya 632, tapazcaraNa karanese anAzvAn 633, sabameM zreSTha hone athavA vAstavika sukha prApta honese adhika 634, zreSTha guru honese adhiguru 635 aura uttama vacanoMke dhAraka honese sudhI 636 kahalAte hai // 171 / / uttama buddhi honese sumedhA 637, parAkramI honese vikramI 638, sabake adhipati honese svAmI 639, kisIke dvArA anAdara hiMsA athavA nivAraNa Adi nahIM kiye jA sakaneke kAraNa durAdharSa 640, sAMsArika viSayoMkI utkaNThAse rahita honeke kAraNa nirutsuka 641, vizeSarUpa honese viziSTa 642, ziSTa puruSoMkA pAlana karanese ziSTabhuk 643, sadAcArapUrNa honese ziSTa 644, vizvAsa athavA jJAnarUpa honese pratyaya 645, manohara honese kAmana 646 aura pAparahita honese anagha 647 kahalAte haiM // 172 // kalyANase yukta hone ke kAraNa kSemI 648, bhavya jIvoMkA kalyANa karanese kSemaMkara 649, kSayarahita honese akSaya 650, kalyANakArI dharmake svAmI honese kSemadharmapati 651, kSamAse yukta hone ke kAraNa kSamI 652, alpajJAniyoMke grahaNameM na Anese aprAya 653, samyagjJAnake dvArA grahaNa karaneke yogya honese jJAnanigrAhya 654, dhyAnake dvAsa jAne jA sakaneke kAraNa jJAnagamya 655 aura sabase utkRSTa honeke kAraNa niruttara 656 haiM // 173 / / puNyavAna honese sukRtI 657, zabdoMke utpAdaka honese dhAtu 658, pUjAke yogya honese ijyAha 659, samIcIna nayoMse sahita hone ke kAraNa sunaya -660, lakSmIke nivAsa honese zrInivAsa 661 aura samavasaraNameM atizaya vizeSase cAroM ora mukha dikhaneke kAraNa caturAnana 662, caturvaktra 663, caturAsya 664 aura caturmukha 665 kahalAte haiM // 174 / / satyasvarUpa honese satyAtmA 666, yathArtha vijJAnase sahita honeke kAraNa 1: nAzarahitaH / 'diSTAntaH pratyayo'tyayaH' ityabhidhAnAt / 2. anazanavratI / 3. sugI: *la0, i0, ma0, 50, sa0 / 4. dhRssttH| 5. viziSyata iti / 6. ziSTapAlakaH / . kamanIyaH / 8. jJAnena nizcayena grAhyaH / 9. zabdayoniH / Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 AdipurANam satyAtmA satyavijJAnaH satyavAk satyazAsanaH / satyAzIH satyasaMdhAnaH satyaH satyaparAyaNaH // 175 // stheyAna sthavIyAnna dIyAn davIyAn dUradarzanaH / bhaNoraNIyAnanaNurgururAdyo garIyasAm // 176 // sadAyogaH sadAbhogaH sadAtRptaH sadAzivaH / sadAgatiH sadAsaukhyaH sadAvidyaH sadodayaH // 177 // sughoSaH sumukhaH saumyaH sukhadaH suhitaH suhRt / sugupto guptibhRd goptA lokAdhyakSo damIzvaraH // 178 / iti asaMskRtAdizatam / vRhabRhaspatirvAgmI vAcaspatirudAradhIH / manISI dhiSaNo dhImAn zemuSIzo girAM patiH // 17 // naikarUpo nayottuGgo naikAramA naikadharmakRt / avizeyo'pratAramA kRtajJaH kRtalakSaNaH // 18 // satya vijJAna 667, satyavacana honese satyavAk 668, satyadharmakA upadeza denese satyazAsana 669, satya AzIrvAda honese satyAzI 670, satyapratijJa honese satyasandhAna 671, satyarUpa honese satya 672 aura satyameM hI nirantara tatpara rahanese satyaparAyaNa 673 kahalAte haiM / / 17 / / atyanta sthira honese stheyAn 674, atizaya sthUla honese sthavIyAn 675, bhaktoMke samIpavartI honese nedIyAn 676, pApoMse dUra rahane ke kAraNa davIyAn 677, dUrase hI darzana honeke kAraNa dUradarzana 678, paramANuse bhI sUkSma hone ke kAraNa aNoHaNIyAn 679, aNurUpa na honese anaNa 680 aura garuoMmeM bhI zreSTha garu honese garIyasAmAdya* guru 681 kahalAte hai // 176|| sadA yogarUpa honese sadAyoga 682, sadA Anandake bhoktA honese sadAbhoga 683, sadA santuSTa rahanese sadAtRpta 684, sadA kalyANarUpa rahanese sadA ziva 685, sadA jJAnarUpa rahanese sadAgati 686. sadA sakharUpa rahanese sadAsaukhya 687, sadA kevalajJAnarUpI vidyAse yukta honeke kAraNa sadAvidya 688 aura sadA udayarUpa rahanese sadodaya 689 mAne jAte haiM // 17 // uttamadhvani honese sughoSa 690, sundara mukha honese sumukha 691, zAntarUpa honese saumya 692, saba jIvoMko sukhadAyI honese sukhada 693, sabakA hita karanese suhita 694, uttama hRdaya honese suhRt 695, surakSita athavA mithyAdRSTiyoMke lie gUr3ha honese sugupta 696, guptiyoMko dhAraNa karanese guptibhRt 697, sabake rakSaka honese goptA 698, - tInoM lokoMkA sAkSAtkAra karanese lokAdhyakSa 696 aura indriyavijayarUpI damake svAmI honese damezvara 700 kahalAte haiM // 17 // indroMke guru honese bRhabRhaspati 701, prazasta vacanoMke dhAraka honese vAgmI 702, vacanoMke svAmI honese vAcaspati 703, utkRSTa buddhike dhAraka honese udAradhI 704, manana zaktise yukta honeke kAraNa manISI 705, cAturyapUrNa buddhise sahita honeke kAraNa dhiSaNa 706, dhAraNapaTu buddhise sahita honeke kAraNa dhImAna 707, buddhike svAmI honese zemuSIza 708 aura saba prakArake vacanoMke svAmI honese girApati 709 kahalAte haiM // 179 // anekarUpa honese naikarUpa 710. nayoMke dvArA utkRSTa avasthAko prApta honese nayottA 711, aneka guNoMko dhAraNa karanese naikAtmA 712, vastuke aneka dharmokA upadeza denese naikadharmakRt 713, sAdhAraNa puruSoMke dvArA jAnaneke ayogya honese avijJeya 714, 1. satyapratizaH / 2. sthirataraH / 3. sthuultrH| 4. smiipsthH| 5. duursthH| 6. rakSakaH / 7. smpuurnnlkssnnH| yahA~para 'garIyasAmAdya' aura garIyasAM guru' isa prakAra do nAma bhI nikalate haiM parantu isa pakSa meM 627 aura 628 ina do nAmoMke sthAnameM 'jAtasuvrata' aisA eka nAma mAnA jAtA hai| Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitamaM parva 623 . jJAnagarbho dayAgarbho ratnagarbhaH prabhAsvaraH / padmagarbho jagadgarbho hemagarbhaH sudarzanaH // 18 // lakSmIvAstridazAdhyakSo guDhIyAnina IzitA / manoharo manojJAGgo' dhIro gambhIrazAsanaH // 182 // dharmayUpo dayAyAgo dharmanemirmunIzvaraH / dharmacakrAyudho devaH karmahA dharmaghoSaNaH // 183 // amoghavAgamodhAzo nirmalo'moghazAsanaH / surUpaH subhagastyAgI samayajJaH samAhitaH // 18 // susthitaH svAsthyamAk svastho nIrajasko niruddhavaH / alaMpo niSkalaGkAramA vItarAgo gataspRhaH / / 45 / vazyendriyo vimuktAtmA niHsapatno jitendriyaH / prazAnto'nanta dhAmarSirmaGgalaM malahAnaghaH // 186 // tarka-vitarkarahita svarUpase yukta honeke kAraNa apratAtmA 715, samasta kRtya jAnanese kRtajJa 716 aura samasta padArthoMkA lakSaNasvarUpa batalAnese kRtalakSaNa 717 kahalAte haiM // 180|| antaraMgameM jJAna honese jJAnagarbha 718, dayAluhRdaya honese dayAgarbha 716, ratnatrayase yukta honeke kAraNa athavA garbha kalyANake samaya ratnamayI vRSTi honese ratnagarbha 720, dedIpyamAna honese prabhAsvara 721, kamalAkAra garbhAzayameM sthita honeke kAraNa padmagarbha 722, jJAnake bhItara samasta jagatke pratibimbita honese jagadgarbha 723, garbhavAsake samaya pRthivIke suvarNamaya ho jAne athavA suvarNamaya vRSTi honese hemagarbha 724 aura sundara darzana honese sudarzana 725 kahalAte haiM // 181 / / antaraMga tathA bahiraMga lakSmIse yukta honeke kAraNa lakSmIvAn 726, devoMke svAmI honese tridazAdhyakSa 727, atyanta dRr3ha honese draDhIyAn 728, sabake svAmI honese ina 726, sAmarthyazAlI honese IzitA 730, bhavyajIvoMkA manaharaNa karanese manohara 731, sundara aMgoMke dhAraka honese manojJAMga 732, dhairyavAna honese dhIra 733 aura zAsanakI gambhIratAse gambhIrazAsana 734 kahalAte haiM / / 182 // dharmake stambharUpa honese dharmayUpa 735, dayArUpa yajJake karanevAle honese dayAyAga 736, dharmarUpI rathakI cakradhArA honese dharmanemi 737, muniyoMke svAmI honese munIzvara 738, dharmacakrarUpI zastrake dhAraka.honese dharmacakrAyudha 739, AtmaguNoMmeM krIr3A karanese deva 740, karmoMkA nAza karanese karmahA 741, aura dharmakA upadeza denese dharmaghoSaNa 742 kahalAte haiM / / 18 / / Apake vacana kabhI vyartha nahIM jAte isalie amoghavAk 743, ApakI AjJA kabhI niSphala nahIM hotI isalie amoghAjJa 744, malarahita hai isalie nirmala 745, ApakA zAsana sadA saphala rahatA hai isalie amoghazAsana 746, sundara rUpake dhAraka haiM isalie surUpa 747, uttama aizvarya yukta haiM isalie subhaga 748, Apane para padArthoMkA tyAga kara diyA hai isalie tyAgI 742, siddhAnta, samaya athavA AcAryake jJAtA haiM isalie samayajJa 750 aura samAdhAnarUpa haiM isalie samAhita 751 kahalAte haiM // 14 // sukhapUrvaka sthita rahanese susthita 752, Arogya athavA AtmasvarUpakI nizcalatAko prApta honese svAsthyabhAk 753, AtmasvarUpameM sthita honese svastha 754, karmarUpa rajase rahita honeke kAraNa nIrajaska 755, sAMsArika utsavoMse rahita honeke kAraNa niruddhava 756, karmarUpI lepase rahita honeke kAraNa alepa 757, kalaMkarahita AtmAse yukta honeke kAraNa niSkalaMkAtmA 758, rAga Adi doSoMse rahita honeke kAraNa vItarAga 759 aura sAMsArika viSayoMkI icchAse rahita honeke kAraNa gataspRha 760 kahalAte haiM // 18 // Apane indriyoMko vaza kara liyA hai isalie vazyendriya 761 kahalAte haiM, ApakI AtmA karmabandhanase chUTa gayI hai 1.mnojnyaaoN-i0| 2. utkRSTo dhavaH uddhavaH uddhavaH ni:krAnto niruddhavaH / 3. annttejaaH| 4. malaM pApaM hantIti / Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 AdipurANam anIdRgupamAbhUto diSTi deva magocaraH / amRto mUrtimAneko naiko nAnakatattva dRk // 187 // . adhyAtmagamyo gamyAtmA yogavid yogivnditH| sarvatragaH sadAbhAvI trikAlaviSayArthadRk // 18 // zaMkaraHzaMvado dAnto damI zAntiparAyaNaH / adhipaH paramAnandaH parAtmajJaH parAparaH // 189 // trijagahallabho'bhyaya'strijaganmaGgalodayaH / trijagatpatipUjyAghristrilokAgrazikhAmaNiH // 190 // iti bRhadAdizatam / isalie vimuktAtmA 762 kahe jAte haiM, ApakA koI bhI zatru yA pratidvandvI nahIM hai isalie niHsapatna 763 kahalAte haiM, indriyoMko jIta lenese jitendriya 764 kahe jAte haiM, atyanta zAnta honese prazAnta 765 haiM, ananta tejake dhAraka Rpi honese anantadhAmarSi 766 haiM, maMgalarUpa honese maMgala 767 haiM, malako naSTa karanevAle haiM isalie malahA 768 kahalAte haiM aura vyasana athavA duHkhase rahita haiM isalie anagha 769 kahe jAte haiM // 186 / / Apake samAna anya koI nahIM hai isalie Apa anIhak 770 kahalAte haiM, sabake lie upamA dene yogya haiM isalie upamAbhUta 771 kahe jAte haiM, saba jIvoMke bhAgyasvarUpa honeke kAraNa diSTi 772 aura daiva 773 kahalAte haiM, indriyoMke dvArA jAne nahIM jA sakate athavA kevalajJAna hone ke vAda hI Apa go arthAt pRthivIpara vihAra nahIM karate kintu AkAzameM gamana karate haiM isalie agocara 774 kahe jAte haiM, rUpa, rasa, gandha, sparzase rahita hone ke kAraNa amUrta 775 haiM, zarIrasahita haiM isalie mUrtimAn 776 kahalAte haiM, advitIya haiM isalie eka 777 kahe jAte haiM, aneka guNoMse sahita haiM isalie naika 778 kahalAte haiM aura AtmAko chor3akara Apa anya aneka padArthoMko nahIM dekhate-unameM tallIna nahIM hote isalie nAnaikatattvadRk 776 kahe jAte haiM // 187 / adhyAtmazAstroMke dvArA jAnane yogya honese adhyAtmagamya 780, mithyAdRSTi jIvoMke jAnane yogya na honese agamyAtmA 781, yogake jAnakAra honese yogavid 782, yogiyoM ke dvArA vandanA kiye jAnese yogivandita 783, kevalajJAnakI apekSA saba jagaha vyApta honese sarvatraga 784. sadA vidyamAna rahanese sadAbhAvI 785 aura trikAlaviSayaka samasta padArthoMko dekhanese trikAlaviSayArthadRk 786 kahalAte haiM // 188 / / sabako sukhake karanevAle honese zaMkara 787, sukhake batalAnevAle honese zaMvada 788, manako vaza karanese dAnta 789, indriyoMkA damana karanese damI 760, kSamA dhAraNa karane meM tatpara honese kSAntiparAyaNa 791, sabake svAmI honese adhipa 762, utkRSTa AnandarUpa honase paramAnanda 793, utkRSTa athavA para aura nijakI AtmAko jAnanese parAtmajJa 64 aura zreSThase zreSTha honeke kAraNa parAtpara 795 kahalAte haiM // 18 // tInoM lokoMke priya athavA svAmI honese trijagadvallabha 796, pUjanIya honese abhyarcya 767, tInoM lokoMmeM maMgaladAtA honese trijaganmaMgalodaya 798, tInoM lokoMke indroM-dvArA pUjanIya caraNoMse yukta honeke kAraNa trijagatpatipUjyAmi 799 aura kucha samayake bAda tInoM lokoMke agrabhAgapara cUr3AmaNike samAna virAjamAna honeke kAraNa trilokAgrazikhAmaNi 800 kahalAte haiM // 10 // tInoM kAlasambandhI samasta 1. pramANAnupAtinI matiH / 2. stutyam / 3. anekaikatattvadarzI / 4. dhyAnagocaraH / 5. nityAbhiprAyavAn / 6. damitaH / 7. sArvakAlInaH / parAtparaH -l.| *yadyapi 647vA nAma bhI anagha hai isalie 769 vA anagha nAma punarukta-sA mAlUma hotA hai, parantu agha zabdake 'aghaM tu vyasane duHkhe duriteca napuMsakam' aneka artha honese punaruktikA doSa dUra ho jAtA hai| Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitamaM parva trikAladarzI lokezI lokadhAtA dRDhavrataH / sarvalokAnigaH pUjyaH sarvalokaika sArathiH // 193 // purANaH puruSaH pUrvaH kRtapUrvAGgavistaraH / zrAdidevaH purANAdyaH purudevo'dhidevatA // 162 // yugamukhyAM yugajyeSTI yugAdisthitidezakaH / kalyANavarNaH kalyANaH kalyaH kalyANalakSaNaH // 193 // kalyANa kalyANAmA vikalmaSaH / vikalaGkaH kalAtItaH kalilagnaH kalAdharaH // 194 // devadevo jagannAtho jagadabandhurjagadvibhuH / jagadvitaiSI lokajJaH sarvago' jagadugragaH // 195 // 625 gurugAdAtmA gRha gocaraH / matrIjAtaH prakAzAtmA jvalajjvalanasaprabhaH // 596 // padArthoM ko dekhanevAle haiM isalie trikAladarzI 01, lokoMke svAmI hone se lokeza 202, samasta logoMka poSaka yA rakSaka honese lokadhAtA 803 tratoMko sthira rakhanese hama 804, saca lokAMse zreSTa honeke kAraNa sarva lokAtiga 805, pUjAke yogya honese pUjya 806 aura saba logoM ko mukhyarUpa se abhISTa sthAna taka pahu~cAne meM samartha honese sarvalokaikasArathi 807 kahalAte haiM / / 191 / / sabase prAcIna honese purANa, AtmAke zreSTha guNoM ko prApta honese puruSa 809, sarva prathama hone se pUrva 810, aMga aura pUrvIkA vistAra karanese kRtapUrvAvistara 811, saba devoM meM mukhya honese Adideva 812, purANoMmeM prathama honese purANAdya 813, mahAn athavA prathama tIrthaMkara honese purudeva 814 aura devoMke bhI deva honese adhidevatA 815, kahalAte haiM / / 192 / / isa avasarpiNI yuga ke mukhya puruSa honese yugamukhya 816, isI yugameM sabase bar3e hone se yugajyeSTha 817, karmabhUmirUpa yugake prArambhameM tatkAlocita maryAdA ke upadezaka honese yugAdisthitidezaka 818, kalyANa arthAt suvarNake samAna kAntike dhAraka honese kalyANavarNa 819, kalyANarUpa hone se kalyANa 820, mokSa prApta karane meM sajja arthAt tatpara athavA nirAmayanIroga hone se kalya 821 aura kalyANakArI lakSaNoMse yukta honeke kAraNa kalyANalakSaNa 822 kahalAte haiM || 193 || ApakA svabhAva kalyANarUpa hai isalie Apa kalyANa prakRti 823 kahalAte haiM, ApakI AtmA dedIpyamAna suvarNake samAna nirmala hai isalie Apa dIprakalyANAtmA 824 kahe jAte haiM, karmakAlimAse rahita haiM isalie vikalpa 825 kahalAte haiM, kalaMkarahita haiM isalie vikalaMka 826 kahe jAte haiM, zarIrarahita haiM isalie kalAtIta 827 kahalAte haiM, pApoMko na karanevAle haiM isalie kalilaghna 828 kahe jAte haiM, aura aneka kalAoMko dhAraNa karanevAle haiM isalie kalAdhara 829 mAne jAte haiM || 194|| devoMke deva honese devadeva 830, jagat ke svAmI honese jagannAtha 821, jagatke bhAI honese jagabandhu 832, jagat ke svAmI hone se jagadvibhu 33, jagatkA hita cAhanevAle honese jagaddhitaiSI 834, lokako jAnanese lokajJa 835, saba jagaha vyApta honese sarvaga 836 aura jagat meM sabameM jyeSTha hone ke kAraNa jagadagraja837 kahalAte haiM / 195|| cara, sthAvara sabhIke guru honese carAcaraguru 838, bar3I sAvadhAnIke sAtha hRdayameM surakSita rakhane se gopya 839, gUr3ha svarUpake dhAraka honese gUDhAtmA 840, atyanta gUr3ha viSayoMko jAnanese gUDhagocara 841, tatkAla meM utpanna hue ke samAna nirvikAra honese sadyojAta 842, prakAzastrarUpa honese prakAzAtmA 843 aura jalatI huI agni ke samAna zarIrakI 1. sarvalokasya eka eva netA / 2. prazastaH / 3. dIptakalyANAtmA la0 / 4 sarvezo i0 / jagadagrajaH la0, 60, i0 / 5. gUDhendriyaH / 79 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 AdipurANam AdityavarNo bharmAbhaH supramaH kanakapramaH / suvarNavarNo rukmAmaH sUryakoTisamaprabhaH // 197 // tapanIyanimastuGgo bAlArkAmo'nalaprabhaH / sandhyAghra babhruhamAbhastaptacAmIkaracchaviH // 198 // niSTaplakanakacchAyaH kanarakAJcanasannibhaH / hiraNyavarNaH svarNAbhaH zAtakumbhanibhaprabhaH // 199 // ghumnAbho 'jAtarUpAmastaptajAmbUnadayutiH / sudhautakaladhauta zrIH pradIpto hATakadyutiH // 20 // ziSTeSTaH puSTidaH puSTaH spaSTaH spaSTAkSaraH kSamaH / zatrughno'pratigho'moghaH prazAstA zAsitA svabhUH / 20 / / zAntiniSTho munijyeSTha: zivatAti: zivapradaH / zAntidaH zAntikRcchAntiH kAntimAnakAmitapradaH 202 'zreyonidhiradhiSThAnamapratiSThaH pratiSThitaH / susthiraH sthAvaraH sthAsnuH prathIyAn prathitaH pRthuH // 203 // iti nikAladaryAdizatam / prabhAke dhAraka honese jvalajjvalanasaprabha 844 kahalAte haiM // 196 / / sUryake samAna tejasvI honese AdityavarNa 845, suvarNake samAna kAntivAle honese bharmAbha 846, uttamaprabhAse yukta honeke kAraNa suprabha 847, suvarNake samAna AbhA honese kanakaprabha 848, suvarNavarNa 849 aura rukmAbha 850 tathA karor3oM sUryoMke samAna dedIpyamAna prabhAke dhAraka honese sUryakoTisamaprabha 851 kahe jAte haiM // 197 // suvarNake samAna bhAsvara honese tapanIyanibha 852, U~cA zarIra honese tuMga 853, prAtaHkAlake sUryake samAna bAlaprabhAke dhAraka honese bAlArkAbha 854, agnike samAna kAntivAle honese analaprabha 855, saMdhyAkAlake bAdaloMke samAna sundara honese sandhyAbhravadhru856, suvarNake samAna AbhAvAle honese hemAbha 857 aura tapAye hue suvarNake samAna prabhAse yukta hone ke kAraNa taptacAmIkaraprabha 858 kahalAte haiM // 198 // atyanta tapAye hue suvarNake samAna kAnti vAle honese niSTaptakanakacchAya 859, dedIpyamAna suvarNake samAna ujjvala honese kanakAMcanasagnibha 860 tathA suvarNake samAna varNa honese hiraNyavarNa 861 svarNAbha 862, zAtakumbhanibhaprabha 863, gumnAbha 864, jAtarUpAbha 865, taptajAmbUnadayuti 866, sudhautakaladhautazrI 867 aura hATakayuti 868 nathA dedIpyamAna honese pradIpta 69 kahalAte haiM // 199-200 // ziSTa arthAt uttama puruSoMke iSTa honese ziSTeSTa 870, puSTiko denevAle honese puSTida 871, balavAna honese athavA lAbhAntarAya karmake kSayase pratyeka samaya prApta honevAle ananta zubha padgalavargaNAoMse paramauvArika zarIrake puSTa honese puSTa 872, prakaTa dikhAI denese spaSTa 873, spaSTa akSara honese spaSTAkSara 874, samartha honese kSama 875, karmarUpa zatruoMko nAza karanese zatrughra 876, zatrurahita honese apratiSa 877, saphala honese amoSa 878, uttama upadezaka honese prazAstA 879, rakSaka honese zAsitA 80 aura apane Apa utpanna honese svabhU 881 kahalAte haiM / / 201 // zAnta honese zAntiniSTha 882, muniyoM meM zreSTha honese munijyeSTha 823, kalyANa paramparAke prApta honese zivatAti 884, kalyANa athavA mokSa pradAna karanese zivaprada 885, zAntiko denevAle honese zAntida 186, zAntike kartA honese zAntikRt 887, zAntasvarUpa honese zAnti , kAntiyukta honese kAntimAna 889 aura icchita padArtha pradAna karanese kAmitaprada 890 kahalAte haiM / / 202 / / kalyANake bhaNDAra honese zreyonidhi 891, dharmake AdhAra honese adhiSThAna 892, anyakRta pratiSThAse rahita honeke kAraNa apratiSTha 893, pratiSThA arthAt kIrtise yukta honeke kAraNa pratiSThita 894, atizaya sthira honese susthira 895, samavasaraNameM gamanarahita honese sthAvara 896, acala honese sthANu 897, 1. sandhyAkAlameghavat piGgalaH / 2. kanakaprabhaH / 3. sukhprmprH| 4. zreyonidhi a0,la., s.| 5. sthairyavAn / 6. susthitaH da0, la0, a0,10, i. / sthANuH la0, a0 / 7. atizayena pRthuH / Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 627 paJcaviMzatitamaM parva dikhAsA vAtarazano nirgranthezo nirambaraH / niSkiJcano nirAzaMso' jJAnacakSuramo muhaH // 20 // tejorAziranantaujA jJAnAbdhiH zIlasAgaraH / tejomayo'mitajyotijyotirmUrtistamopahaH // 205 // jagaccUDAmaNirdIptaH zaMvAn vighnavinAyaka: / kalighnaH karmazatrudhno lokAlokaprakAzakaH // 206 // anidrAluratandrAlurjAgarUkaH pramAmayaH / lakSmIpatirjagajyotirdharmarAjaH prajAhitaH // 207 // mumukSurvandhamokSajJo jitAkSo jitamanmathaH / prazAntarasazailUSo bhavyapeTakanAyakaH // 208 // mUlaka khilajyotirmalaghno mUlakAraNam / Apto vAgIzvaraH zreyAn zrAyasokki nirukavAka // 20 // atyanta vistRta honese prathIyAn 898, prasiddha honese prathita 899 aura jJAnAdi guNoMkI apekSA mahAn honese pRthu 900 kahalAte haiM // 20 // dizArUpa vastroMko dhAraNa karane-digambara rahanese digvAsA 901, vAyurUpI karadhanIko dhAraNa karanese vAtarazana 602, nimrantha muniyoMke svAmI honese nirgrantheza 103, vastrarahita honese niranbara 604, parigraharahita honese niSkiJcana 105, icchArahita honese nirAzaMsa 606, jJAnarUpI netrake dhAraka honese jJAnacakSu 907 aura mohase rahita honeke kAraNa amomuha 608 kahalAte haiM / / 204 // tejake samUha honese tejorAzi 606, ananta pratApake dhAraka honese anantauja 910, jJAnake samudra honese jJAnAdhi 111, zIlake samudra honese zIlasAgara 912, tejaHsvarUpa honese tejomaya 613, aparimita jyotike dhAraka honese amitajyoti 114, bhAsvara zarIra honese jyotirmUrti 615 aura ajJAnarUpa andhakArako naSTa karanevAle honese tamo'paha 616 kahalAte haiM / / 205 / / tInoM lokoMmeM mastakake ratnake samAna atizaya zreSTha honese jagaccUr3AmaNi 617, dedIpyamAna honese dIpta 618, sukhI athavA zAnta honese zaMvAn 616, vighnoMke nAzaka honese vighnavinAyaka 920, kalaha athavA pApoMko naSTa karanese kalighna 921, karmarUpa zatruoMke ghAtaka honese karmazatrughna 622 aura loka tathA alokako prakAzita karanese lokAlokaprakAzaka 623 kahalAte haiM / 206 // nidrA rahita honese anindrAlu 924, tandrA-Alasyarahita honese atandrAlu 625, sadA jAgRta rahanese jAgarUka 926, jJAnamaya rahanese pramAmaya 927, ananta catuSTayarUpa lakSmIke svAmI honese lakSmIpati 128, jagatko prakAzita karanese jagajyoti 929, ahiMsA dharmake rAjA honese dharmarAja 930 aura prajAke hitaiSI honese prajAhita 31 kahalAte haiM // 207 // mokSake icchuka honese mumukSu 932, bandha aura mokSakA svarUpa jAnanese bandha momA 33, indriyoMko jItanese jitAkSa 634, kAmako jItanese jitamanmatha 935, atyanta zAntarUpI rasako pradarzita karaneke lie naTa ke samAna honese prazAntarasazailUSa 966 aura bhavyasamUhake syAmI honese bhavyapeTakanAyaka 937 kahalAte haiM // 208 / / dharmake AdhavaktA honese mUlakartA 938, samasta padArthoM ko prakAzita karanese akhilajyoti 939, karmamalako naSTa karanese malaghna 640, mokSamArgake mukhya kAraNa honese mUlakAraNa 641, yathArthavaktA honese Apta 642, vacanoMke svAmI honese vAgIzvara 643, kalyANasvarUpa honese zreyAn 644, kalyANarUpa vANIke honese zrAyasokti 645 aura sArthakavacana honese niruktavAk 646 kahalAte haiM / / 20 / / zreSTha vaktA honese 1. nirAzaH / 2. bhRzaM nihiH| 3. AdityaH / 4. zaM sukhamasyAstoti / 5. antarAyanAzakaH / 6. doSaghnaH / 7. jAgaraNazolaH / 8. jJAnamayaH / 9. upazAntarasanartakaH / 10, samUha / 11. jagajjyotiH / 12. prazastavAka / . . #yiy! : Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ,628 AdipurANam pravaktA vacasAmIzo mArajivizva gAvavit / sutanustanunirmuktaH sugato hatadurnayaH // 21 // zrIzaH zrIzritapAdAbjo vItabhIramayaGkaraH / utsama doSo nirvighno nizcalo lokavassalaH // 21 // lokottarI lokapatirlokacakSurapAradhIH / dhIradhIrbuddhasanmArgaH zuddhaH sUnRtapUtavAk // 212 // prajJApAramitaH prAjJo yatiniyamitendriyaH / madanto bhadraka gadraH kalpavRkSo varapradaH // 23 // samunmIlitakarmAriH karmakASThAzu zukSaNiH / karmaNyaH karmaTha prAMzu heMyAdeya vicakSaNaH // 214 // anantazaktiraccheyastripurAri strilocanaH / trinetratryambakasyakSaH kevalajJAnavIkSaNaH // 215 // pravaktA 647, vacanoMke svAmI honese vacasAmIza 648, kAmadevako jItaneke kAraNa mArajit 646, saMsArake samasta padArthoM ko jAnanese vizvabhAvavit 650, uttama zarIrase yukta honeke 'kAraNa sutanu 651, zIghra hI zarIra bandhanase rahita ho mokSakI prApti honese tanunirmukta 652, prazasta vihAyogati nAmakarmake udayase AkAzameM uttama gamana karane, AtmasvarUpameM tallIna hone athavA uttamajJAnamaya honese sugata 153 aura mithyAnayoMko naSTa karanese hatadurnaya 654 kahalAte haiM / / 210 / / lakSmIke Izvara honese zroza 655 kahalAte haiM, lakSmI Apake caraNakamaloMkI sevA karatI hai isalie zrIzritapAdAja 656 kahe jAte haiM, bhayarahita haiM isalie vItabhI 157 kahalAte haiM, dUsaroMkA bhaya naSTa karanevAle haiM isalie abhayaMkara 658 mAne jAte haiM, samasta doSoMko naSTa kara diyA hai isalie utsannadoSa 656 kahalAte haiM, vighna rahita honese nirvighna 960, sthira honese nizcala 961 aura logoMke snehapAtra honese loka-vatsala 962 kahalAte haiM / / 21 / / samasta logoM meM utkRSTa honese lokottara 963, tInoM lokoMke svAmI honese lokapati 964, samasta puruSoMke netrasvarUpa honese lokacakSu 965, aparimita buddhike dhAraka honese apAradhI 966, sadA sthira buddhike dhAraka honese dhIradhI 967, samIcIna mArgako jAna lenese buddhasanmArga 968, karmamalase rahita honeke kAraNa zuddha 969 aura satya tathA pavitra vacana bolanese satyasUnRtavAk 670 kahalAte haiM // 21 // buddhiko parAkASThAko prApta honese prajJApAramita 971, atizaya buddhimAna honese prAjJa 672, viSaya kaSAyoMse uparata honeke kAraNa 'yati 673, indriyoMko vaza karanese niyamitendriya 674, pUjya honese bhadanta 675,saba jIvoMkA bhalA karanese bhadrakRt 176, kalyANarUpa honese bhadra 677, manacAhI vastuoMkA dAtA honese kalpavRkSa 178 aura icchina vara pradAna karanese varaprada 676 kahalAte haiM // 213 / / karmarUpa zatruoMko ukhAr3a denese samunmUlitakarmAri 680, karmarUpa IMdhanako. jalAneke lie agnike samAna honese karmakASThAzuzukSaNi 681, kArya karanemeM nipuNa honese karmaNya 682, samartha honese karmaTha 683, utkRSTa athavA unnata honese prAMzu 684 aura chor3ane tathA grahaNa karane yogya padArthoMke jAnane meM vidvAn honese heyAdeyavicakSaNa 685 kahalAte haiM // 214|| anantazakti dhAraka honese anantazakti 686, kisIke dvArA chinna-bhinna karane yogya na honese acchedya 187, janma, jarA aura maraNa ina tInoMkA nAza karanese tripurAri 688, trikAlavartI padArthoke jAnanese trilocana 686, trinetra 660, tryambaka 661 aura vyakSa 662 tathA kevalajJAnarUpa netrase sahita honeke kAraNa kevalajJAnavIkSaNa 663 kahalAte haiM / / 215 / / 1. nirastadoSaH / 2. pUjyaH / 3. sukhakaraH / 4. zobhanaH / 5. karmendhanakRzAnuH / 6. karmaNi sAdhuH / 7. karmazUraH / 8. unnataH / 9. janmajarAmaraNatripuraharaH / 10. trikAlaviSayAvabodhAt trilocanaH / Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -rrrrrrrrrrrrrowroomrana paJcaviMzatitamaM parva samantabhadraH zAntAridharmAcAryo dayAnidhiH / sUkSmadarzI jitAnaGgaH kRpAlurdharmadezakaH // 216 // zubhaMyuH sukhasAdbhUtaH puNyarAzi ranAmayaH / dharmapAlo jagatpAlo dharmasAmrAjyanAyakaH // 217 // iti digvAsAyaSTottarazatam dhAmnAM pate tavAmUni naamaanyaagmkovidH| samuzcitAnyanudhyAyan pumAn pUtaramRtirmavet // 218 // gocaro'pi girAmAsAM tvamavAggocaro mataH / stotA tathApyasandigdhaM svatto'bhISTaphalaM bhajet // 219 // svamato'si jagabandhusvamato'si jagadbhiSak / svamato'si jagaddhAtA svamato'si jagaddhitaH // 220 // svama jagatAM jyotistvaM 'dvirUpopayogamAka / svaM trirUpaikamaktyA svotthaanntctussttyH||221|| tvaM paJcabrahmatattvAramA paJcakalyANanAyakaH / bhedabhAvatattvajJastvaM saptanayasaMgrahaH // 222 // "digyASTaguNamUrtistvaM navakevalalabdhikaH / dazAvatAra' 'nirdhAyoM mAM pAhi paramezvara // 22 // yuSmannAmAvalIhabdha vilststotrmaalyaa| bhavantaM parivasyAmaH'prasIdAnugRhANa naH // 224 // saba orase maMgalarUpa honeke kAraNa samantabhadra 994, karmarUpa zatruoMke zAnta ho jAnese zAntAri 995, dharmake vyavasthApaka honese dharmAcArya 996, dayAke bhaNDAra honese dayAnidhi 997, sUkSma padArthoMko bhI dekhanese sUkSmadarzI 998, kAmadevako jIta lenese jitAnA pAyakta honese kapAla 1000 aura dharmake upadezaka honese dharmadezaka 2001 kahalAte haiM / / 216 / / zubhayukta honese zubhaMyu 1002, sukhake adhIna honese sukhasAdbhUta 1003, puNyake samUha honese puNyarAzi 1004, rogarahita honese anAmaya 1005, dharmakI rakSA karanese dharmapAla 1006, jagatkI rakSA karanese jagatpAla 1007 aura dharmarUpI sAmrAjyake svAmI honese dharmasAmrAjyanAyaka 1008 kahalAte haiM / / 217 / / he tejake adhipati jinendradeva, Agamake jJAtA vidvAnoMne Apake ye eka hajAra ATha nAma saMcita kiye haiM, jo puruSa Apake ina nAmoMkA dhyAna karatA hai usakI smaraNazakti atyanta pavitra ho jAtI hai / / 218 // he prabho, yadyapi Apa ina nAmasUcaka vacanoMke gocara haiM tathApi vacanoMke agocara hI mAne gaye haiM, yaha saba kucha hai parantu stuti karanevAlA Apase niHsandeha abhISTa phalako pA letA hai / / 219 / / isalie he bhagavan , Apa hI isa jagatke bandhu haiM, Apa hI jagatke vaidya haiM, Apa hI jagatkA poSaNa karanevAle haiM aura Apa hI jagatkA hita karanevAle haiM / / 220 // he nAtha, jagatko prakAzita karanevAle Apa eka hI haiN| jJAna tathA darzana isa prakAra dvividha upayogake dhAraka honese do rUpa haiM, samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra isa prakAra trividha mokSamArgamaya honese tIna rUpa haiM, apane-ApameM utpanna hue bataSTayarUpa honese cAra rUpa haiN|22|| paMcaparameSThI svarUpahone athavA garbhAdi paMca kalyANakoMke nAyaka honese pA~ca rUpa haiM, jIba-pudgala, dharma-adharma, AkAza aura kAla ina chaha dravyoMke jJAtA honese chaha rUpa haiM, naigama Adi sAta nayoMke saMgrahasvarUpa honese sAta rUpa haiM, samyaktva Adi ATha alaukika guNarUpa honese ATha rUpa.haiM, nau kevalalabdhiyoMse sahita honeke kAraNa nava rUpa haiM aura mahAbala Adi dasa avatAroMse ApakA nirdhAra hotA hai isalie dasa rUpa haiM isa prakAra he paramezvara, saMsArake duHkhoMse merI rakSA kIjie / / 222-223 / / 1. samantAt maGgalaH / 2. zubhaM yunaktIti / 3. sukhAdhInaH / 4. puNyarAzinirAmayaH / 5. pvitrjnyaanii| 6. jJAnadarzanopayoga / 7. ratnatrayasvarUpa / 8. pnycprmesstthisvruupH| 9. ssdddrvysvruupjnyH| 10. smyktvaadhssttgunnmuurtiH| athavA pRthivyaayssttgunnmuurtiH| 11. mahAbalAdipurujinaparyantadazAvatAra / 12. racita / 13. aaraadhyaamH| Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 AdipurANam idaM stotramanusmRtya pUto bhavati mAktikaH / yaH saMpAuM paThatyanaM sa syAt kalyANamAjanam // 22 // tataH sadedaM puNyArthI pumAn paratu puNyadhIH / pauruhUtIM zriyaM prAptuM paramAmabhilASukaH // 226 // stuveti maghavA devaM carAcarajagadgurum / tatastIrthavihArasya vyadhAt prastAvanAmimAm // 227 // bhagavana bhavya sasyAnAM pApAvagrahazoSiNAm / dharmAmRtaprasakena svamadhi zaraNaM vibho // 228 // manyasArthAdhipaprodya dayAdhvajavirAjita / dharmacakramidaM sajjaM svajjayodyogasAdhanam // 229 // niya mohapRtanAM muktimArgoparodhinIm / tavopadeSTuM sanmArga kAlo'yaM samupasthitaH // 230 // ----- iti prabuddhatatvasya svayaM bhartujiMgISataH / punaruktatarA vAcaH prAdurAsan shtkrtoH||23|| atha tribhuvanakSobhI tIrthakRt puNyasArathiH / bhavyAjAnugrahaM kartumuttasthe jinamAnumAn // 232 // mokSAdhirohaniHzreNIbhUtacchanatrayoddharaH / yazaHkSIrodaphenAmasitacAmaravIjitA // 233 // dhvananmadhuragambhIradhIradivyamahAdhvaniH / bhAnukoTipratispardhipramAvalayabhAsvaraH // 234 / / 'marutprahatagambhIrabaMdhanadundubhiH prabhuH / surotkarakaronmuktapuSpavarSArcitakramaH / / 235 / / he bhagavana , hama loga Apako nAmAvalIse bane hue stotroMkI mAlAse ApakI pUjA karate haiM, Apa prasanna hoie. aura hama sabako anagrahIta kiijie|224|| bhakta loga isa stotrakA smaraNa karane mAtrase hI pavitra ho jAte haiM aura jo isa puNya pAThakA pATha karate haiM ve kalyANake pAtra hote haiM / / 22 / / isalie jo buddhimAn puruSa puNyakI icchA rakhate haiM athavA indrakI parama vibhUti prApta karanA cAhate haiM ve sadA hI isa stotrakA pATha kareM / / 226 // isa prakAra indrane cara aura acara jagatke guru bhagavAna vRSabhadevakI stuti kara phira tIrtha vihArake lie nIce likhI huI prArthanA kI // 227 // he bhagavan , bhavya jIvarUpI dhAnya pAparUpI anAvRSTise sUkha rahe haiM so he vibho, unheM dharmarUpI amRtase sIMcakara unake lie Apa hI zaraNa hoie // 228 / / he bhavya jIvoMke samUhake svAmI, he phaharAtI huI dayArUpI dhvajAse suzobhita, jinendradeva, ApakI vijayake udyogako siddha karanevAlA yaha dharmacakra taiyAra hai ||22||he bhagavan , mokSamArgako rokanevAlI mohakI senAko naSTa kara cukaneke bAda aba ApakA yaha samIcIna mokSamArgake upadeza denekA samaya prApta huA hai / / 230 / isa prakAra jinhoMne samasta tattvoMkA svarUpa jAna liyA hai aura jo svayaM hI vihAra karanA cAhate haiM aise bhagavAn vRSabhadevake sAmane indrake vacana punarukta hue-se prakaTa hue the| bhAvArtha-usa samaya bhagavAn svayaM hI vihAra karaneke lie tatpara the isalie indra-dvArA kI huI prArthanA vyartha-sI mAlUma hotI thI / / 231 // ___athAnantara-jo tInoM lokoMmeM kSobha utpanna karanevAle haiM aura tIrthakara nAmaka puNya prakRti hI jinakA sArathi-sahAyaka hai aise jinendradevarUpI sUrya bhavya jIvarUpI kamaloMkA anugraha karaneke lie taiyAra hue // 232 / / jo mokSarUpI mahalapara car3hane ke lie sIr3hiyoMke samAna chatravayase suzobhita ho rahe haiM, jinapara kSIrasamudrake phenake samAna suzobhita camara Dhole jA rahe haiM, madhura, gambhIra, dhIra tathA divya mahAdhvanise jinakA zarIra zabdAyamAna ho rahA hai, jo karor3oM sUryoMse spardhA karanevAle bhAmaNDalase dedIpyamAna ho rahe haiM, jinake samIpa hI devatAoMke dvArA bajAye hue dundubhi gambhIra zabda kara rahe haiM, jo svAmI haiM, devasamUhake hAthoMse chor3I huI puSpavarSAse jinake caraNa-kamaloMkI pUjA ho rahI hai, jo meru parvatake zikharake samAna atizaya U~ce siMhAsanake svAmI haiM, chAyA aura phalasahita azokavRkSase jinakI 1. avasaram / 2. anAvRSyA ityarthaH / 'vRSTivaSa tadvighAteva grahAvagrahI samau' itymrH| 3. 'asa bhuvi' bhava / 4. udonUva'hItIti taG, udyukto'bhUt / 5. utkaTaH / 6. suratADyamAna / Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitamaM parva 631 meruzRGgasamuttuGgasiMhaviSTaranAyakaH / sacchAyasaphalAzokaprakaTIkRtaceSTitaH // 236 // dhUlisAlavRtAsthAnajagatIparimaNDalaH / mAnastambhaniruddhAnyakudRSTimadavibhramaH // 237 // svacchAmmaHkhAtikAbhyarNa vratatIvanaveSTitAm / sabhAbhUmimalaM kurvannapUrvavimavodayAm // 238 // samagragopurodagraiH prAkAravalayastrimiH / parAyaracanopetairAviSkRtamahodayaH // 239 // azokAdivanazreNIkRtacchAyasabhAvaniH / sragvastrAdidhvajollAsasamAhUtajagajjanaH // 20 // 'klpdmvncchaayaavishraantaamrpuujitH| prAsAdaruddhabhUmiSThakinnarodgItasadyazAH // 241 // jvalanmahodayastUpaprakaTIkRtavaibhavaH / nAvyazAlAdvayeddharddhisaMvardhitajanotsavaH // 252 // dhUpAmoditadigmAgamahAgandhakuTIzvaraH / triviSTapa patiprAjyapUjAhaH paramezvaraH // 243 // trijagavallabhaH zrImAn bhagavAnAdipUruSaH / pracakre vijayodyogaM dharmacakrAdhinAyakaH // 24 // tato bhagavadudyogasamaye samupeyuSi / praceluH pracalanmaulikoTayaH surakoTayaH // 25 // tadA saMbhrAntanAkIndratirIToccalitA dhra vam / jagazIrAjayAmAsuH maNayo digjaye vibhoH // 246 // jayatyuccaigiro devAH proNuvAnAM namo'GgaNam / dizAM mukhAni tejobhiryotayantaH pratasthire // 247 // jinodyogamahAvAsyA kSumitA devanAyakAH / caturnikAyAzcatvAro mahAbdhaya ivAmavan // 48 // pratasthe bhagavAnitthamanuyAtaH surAsuraiH / anicchApUrvikA vRttimAskandan bhAnumAniva // 249 // zAnta ceSTAe~ prakaTa ho rahI haiM, jinake samavasaraNakI pRthivIkA gherA dhUlI-sAla nAmaka koTase ghirA huA hai, jinhoMne mAnastambhoMke dvArA anya mithyAdRSTiyoMke ahaMkAra tathA sandehako naSTa kara diyA hai, jo svaccha jalase bharI huI parikhAke samIpavartI latAvanoMse ghirI huI aura apUrva vaibhavase sampanna sabhAbhUmiko alaMkRta kara rahe haiM, samasta gopuradvAroMse unnata aura utkRSTa racanAse sahita tIna koToMse jinakA bar3A bhArI mAhAtmya prakaTa ho rahA hai, jinakI sabhAbhUmimeM azokAdi vanasamUhase saghana chAyA ho rahI hai, jo mAlA vastra Adise cihnita dhvajAoMkI phar3akanase jagatke samasta jIvoMko bulAte hue-se jAna par3ate haiM, kalpavRkSoMke vanakI chAyAmeM vizrAma karanevAle deva loga sadA jinakI pUjA kiyA karate haiM, bar3e-bar3e mahaloMse ghirI huI bhUmimeM sthita kinnaradeva jora-jorase jinakA yaza gA rahe haiM, prakAzamAna aura baDI bhArI vibhUtiko dhAraNa karanevAle stUpoMse jinakA vaibhava prakaTa ho rahA hai, donoM nATyazAlAoMkI bar3hI huI RddhiyoMse jo manuSyoMkA utsava bar3hA rahe haiM, jo dhUpakI sugandhise dazoM dizAoMko sugandhita karanevAlI bar3I bhArI gandhakuTIke svAmI haiM, jo indroMke dvArA kI huI bar3I bhArI pUjAke yogya haiM, tInoM jagatke svAmI haiM aura dharmake adhipati haiM, aise zrImAn AdipuruSa bhagavAn vRSabhadevane vijaya karanekA udyoga kiyA-vihAra karanA prArambha kiyA // 233-244 // tadanantara bhagavAna ke vihArakA samaya Anepara jinake mukuToMke agrabhAga hila rahe haiM aise karor3oM deva loga idhara-udhara calane lage // 24 // bhagavAnke usa digvijayake samaya ghabarAye hue indroMke mukuToMse vicalita hue maNi aise jAna par3ate the mAno jagatkI AratI hI kara rahe hoM / / 246 // usa samaya jaya-jaya isa prakAra jora-jorase zabda karate hue, AkAzarUpI A~ganako vyApta karate hue aura apane tejase dizAoMke mukhako prakAzita karate hue deva loga cala rahe the // 247|| usa samaya indroMsahita cAroM nikAyake deva jinendra bhagavAnke vihArarUpI mahAvAyuse kSobhako prApta hue cAra mahAsAgara ke samAna jAna par3ate the / / 248 / isa prakAra sura aura asuroMse sahita bhagavAnne sUryake samAna icchA 1. latAvana / 2. vRkss-l.| 3. indrAdikRtAdabhraH / 4. AcchAdayantaH / 5. mahAvAyubhamUhaH / Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11 632 . AdipurANam ardhamAgadhikAkAramASApariNa tAkhilaH / trijagajjanatAmaitrIsaMpAditaguNAdbhutaH // 250 // svasaMnidhAnasaMphullaphalitAkuritadrumaH / AdarzamaNDalAkArapari vartitabhUtalaH // 25 // sugandhizizirAnuccairanuyAyisamIraNaH / akasmAjjanatAnandasaMpAdiparamodayaH // 252 // maru'kumAra saMmRSTayojanAntararamyabhUH / stanitAmarasaMsiktagandhAmbudhirajovaniH // 253 // mRdusparzasukhAmbhojavinyastapadapaGkajaH / zAlivrIhyAdisaMpamavasudhAsUcitAgamaH // 25 // "zaratsarovaraspardhivyomodAhRta saMnidhiH / kakutrantaravaimalyasaMdarzitasamAgamaH // 255 // ------ ghusaparasparAhvAnabhvAnaruvaharinmukhaH / sahasArasphuradarmacakraratnapuraHsaraH // 256 // puraskRtASTamAGgalyadhvajamAlAtatAmbaraH / surAsurAnuyAto'bhUda-vijihIpustadA vibhuH // 25 // tadA madhuragammoro jajRmbhe dundubhidhvaniH / namaH samantAdArya kSubhyadandhisvanopamaH // 25 // vavRSuH sumanovRSTimApUritanabhoGgaNam / surA bhavyadvirephANAM saumanasya vidhAyinIm // 259 // samantataH sphuranti sma' pAliketanakoTayaH / zrAhvAtumiva bhanyaupAnetaiteti marutAH // 26 // rahita vRttiko dhAraNa kara prasthAna kiyA / / 246 // jinhoMne ardhamAgadhI bhASAmeM jagatke samasta jIvoMko kalyANakA upadeza diyA thA jo tInoM jagatke logoMmeM mitratA karAne rUpa guNoMse sabako AzcaryameM DAlate haiM, jinhoMne apanI samIpatAse vRkSoMko phUla phala aura aMkuroMse vyApta kara diyA hai,jinhoMne pRthivImaNDalako darpapAke AkAra meM parivartita kara diyA hai, jinake sAtha sugandhita zItala tathA manda-manda vAyu cala rahI hai, jo apane utkRSTa vaibhavase akasmAt hI jana-samudAyako Ananda pahu~cA rahe haiM, jinake (vihAra kAlameM ) Thaharaneke sthAnase eka yojana takakI bhUmiko pavanakumAra jAtike deva jhAr3a-buhArakara atyanta sundara rakhate haiM, jinake vihArayogya bhUmiko meghakumAra jAtike deva sugandhita jalakI varSA kara dhUli-rahita kara dete haiM, jo komala sparzase sukha deneke lie kamaloMpara apane caraNa-kamala rakhate haiM, zAli vrIhi Adise sampanna avasthAko prApta huI pRthivI jinake Agamanako sUcanA detI hai, zaradRtuke sarovarake sAtha spardhA karanevAlA AkAza jinake samIpa AnekI sUcanA de rahA hai, dizAoMke antarAlakI nirmalatAse jinake samAgamakI sUcanA prApta ho rahI hai, devoMke paraspara eka dUsareko bulAneke lie prayukta hue zabdoMse jinhoMne dizAoMke mukha vyApta kara diye haiM, jinake Age hajAra aravAlA dedIpyamAna dharmacakra cala rahA hai, jinake Age-Age calate hue aSTa maMgaladravya tathA Age-Age phaharAtI huI dhvajAoMke samUhase AkAza vyApta ho rahA hai aura jinake pIche aneka sura tathA asura cala rahe haiM aise vihAra karaneke icchuka bhagavAna usa samaya bahuta hI adhika suzobhita ho rahe the // 250-257 / usa samaya kSubdha hote hue samudrako garjenAke samAna AkAzako cAroM orase vyApta kara dundubhi bAjoMkA madhura tathA gambhIra zabda ho rahA thA / / 258 / / deva loga bhavya jIvarUpI bhramaroMko Ananda karanevAlI tathA AkAzarUpI A~ganako pUrNa bharatI huI puSpoMkI varSA kara rahe the // 259 / / jinake vastra vAyuse hila rahe haiM aisI karor3oM dhvajAe~ cAroM ora phaharA rahI thIM aura ve aisI jAna par3atI thIM mAno 'idhara Ao idhara Ao' isa prakAra bhavya jIvoMke samUhako bulA hI rahI hoM 1. pariNamitasarvajIvaH / 2. pariNamita / 3. mandaM mandam / 4. kAraNamantareNa / 5. vAyukumAra. sammAjita / 6. meSakumAra / 7. zaratkAlasarovara / 8. udaahrnniikRtsNnidhiH| 9. amara / 10 diGmukhaH / 11. aSTa maMgala / 12-yAto'bhAd-ba0, 50, a0, sa0, da0, i0, l0| 13. virtumicchuH / 14. prasannacittavRttim / 15. dhvaja / 16. AgacchanA''ganchateti / Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 633 paJcaviMzatitamaM parva tarjayanniva kArInUjasvI rudvadiSThamukhaH / DhaMkAra puSa DhakkAnAmabhUnpratipadaM vibhoH // 261 // nabhoraGge naTanti sma prollsdbhptaakikaaH| surAGgAnA vilimpatyaH svadehapramayA dizaH // 26 // vibudhAH paThurumsAhAn kinnarA madhuraM jaguH / vANAvAdanamAtenurgandharvAH sahakhecaraiH // 26 // prabhAmayamivAzeSaM jagatkatuM samudyatAH / pratasthire murAdhIzA jvalanmukuTakoTayaH // 234 // . dizaH prasedurunmuktadhUlikAH pramadAdiva / babhrAje dhutamalyamanabhraM varma vAcAm // 265 // parinippannazAlyAdisasyasaMpanmahI tadA / udbhUtaharSaromAJcA svAmilAmAdivAbhavat // 266 // vavuH surabhayo vAtAH svadhunIzIkaraspRzaH / AkIrNapaGkajarajaHpaTavAsapaTAvRtAH // 267 // mahI samatalA reje sammukhIna talojjvalA / muragandhAmbumiH siktA snAteva virajAH satI // 268 // bhakAlakusumodabhedaM darzayanti sma pAdapAH / RtumiH samamAgatya saMrudAH sAdhvasAdiva / / 269 / / subhinaM kSemamArogyaM gavyUtInAM ctuHshtii| bheje bhUrjinamAhAtmyAdajAtaprANihiMsanA // 270 akasmAt prANinI bhejuH pramadasya paramparAm / tenuH parasparAM maitrI bandhu bhUyamivAzritAH // 27 // makarandarajovarSi pratyagronikesaram / vicitraratnanirmANakarNikaM vilasadalam // 272 / / // 260 // bhagavAna ke bihArakAlameM pada-padapara samasta dizAoMko vyApta karanevAlA aura U~cA jo bheriyoMkA zabda ho rahA thA vaha aisA jAna par3atA thA mAno karmarUpI zatruoMko tanA hI kara rahA ho-unheM dhauMsa hI dikhalA rahA ho // 261 / / jinakI bhauMharUpI patAkAe~ ur3a rahI haiM aisI devAMganAe~ apane zarIrakI prabhAse dizAoMko lupta karatI huI AkAzarUpI raMgabhUmimeM nRtya kara rahI thIM // 262 / / deva loga bar3e utsAha ke sAtha puNya-pATha par3ha rahe the, kinnarajAtike deva manohara AvAjase gA rahe the aura gandharva vidyAdharoMke sAtha milakara vINA bajA rahe the / / 263 / / jinake mukuToMke agrabhAga dedIpyamAna ho rahe haiM aise indra samasta jagatko prabhAmaya karaneke lie tatpara hueke samAna bhagavAnake idhara-udhara cala rahe the / / 26 / / usa samaya samasta dizAe~ mAno Anandase hI dhUmarahita ho nirmala ho gayI thI aura megharahita AkAza atizaya nirmalatAko dhAraNa kara suzobhita ho rahA thA // 265 / / bhagavAnke vihArake samaya pake hue zAli Adi dhAnyoMse suzobhita pRthvI aisI jAna par3atI thI mAno svAmIkA lAbha honese use harSake romAMca hI uTha Aye hoM / / 266 / / jo AkAzagaMgAke jalakaNoMkA sparza kara rahI thI aura jo kamaloMke parAga-rajase milI huI honese sugandhita vastroMme DhakI huI-sI jAna par3atI thI aisI sugandhita vAyu baha rahI thii||267| usa samaya pRthvI bhI darpaNatalake samAna ujjvala tathA samatala ho gayI thI, devoMne usapara sugandhita jalakI varSA kI thI jisase vaha dhUlirahita hokara aisI suzobhita ho rahI thI mAno rajodharmase rahita tathA snAna kI huI pativratA strI hI ho // 268 // vRkSa bhI asamayameM phUloMke udbhedako dikhalA rahe the arthAt vRkSoMpara binA samayake hI puSpa A gaye the aura unase ve se jAna par3ate the mAno saba RtuoMne bhayase eka sAtha Akara hI unakA AliMgana kiyA ho // 269 / / bhagavAnke mAhAtmyase cAra sau koza pRthvI taka subhikSa thA, saba prakArakA kalyANa thA, Arogya thA aura pRthivI prANiyoMkI hiMsAse rahita ho gayI thI / / 270 / / samasta prANI acAnaka AnandakI paramparAko prApta ho rahe the aura bhAIpaneko prApta hueke samAna parasparakI mitratA bar3hA rahe the // 271 / / jo makaranda aura parAgakI varSA kara rahA hai, jisameM navIna kezara utpanna huI hai, jisakI kaNikA aneka prakArake ratnoMse banI huI hai, 1. dhUmikA:-la0, da0, i0 / 2. nirmagham / 3. gandhacUrNa eva paTavAsastenAvRtAH / 4. darpaNatala / 5. AvatAH / 6. krozAnAm / 7. pAramparIm / 8. bandhutvam / Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 AdipurANam bhagavaJcaraNanyAsapradeze'dhinamAsthalam / mRdusparzamudArazri paGkajaM haimamudvamau // 27 // pRSThatazca purazcAsya pamAH sapta vikAsinaH / prAdurbabhUvurudgandhisAndra kijhalkareNavaH / / 27 // tathAnyAnyapi padmAni tatparyanteSu rejire / lakSyAvasatha saudhAni saMcArINIva khAGgaNe // 27 // hemAmmojamayAM zreNImalizreNimiranvitAm / surA vyaracaya nA surarAjanidezataH // 27 // reje rAjovarAjI sA "jinprpngkjonmukhii| Aditsuriva 'tatkAntimatirekAdadhaHsratAm // 27 // tativihArapadmAnAM jinasyopAni sA babhau / nabhaHsarasi saMphullA tripaJcakakRtapramA // 27 // tadA hemAmbujaivyoma samantAdAtataM babhau / sarovaramivoraphullapaGkajaM jinadigjaye // 279 // pramodamayamAtamvaciti vizvaM jagatpatiH / vijJahAra mahIM kRtsnA prINayan svavaco'mRtaiH / / 280 // mithyAndhakAraghaTanAM vighaTayya vo'zubhiH / jagadudyotayAmAsa jinArko janatAtihat // 28 // yato vijahe magavAn hemaabjnyststkrmH| dharmAmRtAmbusaMvastatoM mamyA tiM dadhuH // 28 // jine ghana' ivAbhyaNe dharmavarSa pravarSati / jagatsukhapravAheNa puplube dhRtanirvRtiH" // 283 // dharmavAri jinAmbhodAtpAyaM pAyaM kRtspRhaaH| ciraM dhRtatRSo"dadhrustadAnIM mamyacAtakAH // 28 // jisake dala atyanta suzobhita ho rahe haiM, jisakA sparza komala hai aura jo utkRSTa zobhAse sahita hai aisA suvarNamaya kamaloMkA samUha AkAzatalameM bhagavAnke caraNa rakhanekI jagahameM suzobhita ho rahA thA / / 272-27 // jinakI kesarake reNu utkRSTa sugandhise sAndra haiM aise ve praphullita kamala sAta to bhagavAnake Age prakaTa hue the aura sAta pIche / / 274|| isI prakAra aura kamala bhI una kamaloMke samIpameM suzobhita ho rahe the, aura ve aise jAna par3ate the mAno AkAzarUpI A~ganameM calate hue lakSmIke rahaneke bhavana hI hoM // 275 / / bhramaroMkI paktiyoMse sahita ina suvarNamaya kamaloMkI paktiko devaloga indrakI AjJAse banA rahe the / / 276 / / jinendra bhagavAnke caraNakamaloMke sammukha huI vaha kamaloMkI pakti aisI jAna par3atI thI mAno adhikatAke kAraNa nIcekI ora bahatI haI unake caraNakamaloMkI kAnti hI prApta karanA cAhate hoM // 277 // AkAzarUpI sarovara meM jinendra bhagavAnke caraNoMke samIpa praphullita huI vaha vihAra kamaloMkI pakti pandrahake varga pramANa arthAt 225 kamaloMkI thI // 272 / / usa samaya, bhagavAnke digvijayake kAlameM suvarNamaya kamaloMse cAroM orase vyApta huA AkAza aisA suzobhita ho rahA thA mAno jisameM kamala phUla rahe haiM aisA sarovara hI ho // 276 / / isa prakAra samasta jagatke svAmI bhagavAn vRSabhadevane jagatko Anandamaya karate hue tathA apane vacanarUpI amRtase sabako santuSTa karate hue samasta pRthivIpara vihAra kiyA thA // 280|| janasamUhakI pIr3A haranevAle jinendrarUpI sUryane vacanarUpI kiraNoMke dvArA mithyAtvarUpI andhakArake samUhako naSTa kara samasta jagat prakAzita kiyA thA / / 281 // suvarNamaya kamaloMpara paira rakhanevAle bhagavAnne jahA~-jahA~se vihAra kiyA vahIM-vahIMke bhavyoMne dharmAmRtarUpa jalakI varSAse parama santoSa dhAraNa kiyA thA / / 282|| jisa samaya ve jinendrarUpI megha samIpameM dharmarUpI amRtakI varSA karate the usa samaya yaha sArA saMsAra santoSa dhAraNa kara sukhake pravAhase pluta ho jAtA thA-sukhake pravAhameM DUba jAtA thA // 28 // usa samaya atyanta lAlAyita hue bhavya jIvarUpI cAtaka jinendrarUpI meghase dharmarUpI jalako bAra-bAra pI 1. nivAsahANi / 2. racayanti sma / 3. paGktiH / 4. jinapAdakamalonmukhI / 5. aadaatumicchuH| 6. padakamalakAntim / 7. yasmin / 8. tasmin / 9. megha iva / 10. majjati sm| 11. dhRtasukham / 12. pItvA pItvA / 13. dhRtimaayyuH| Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcaviMzatitamaM parva vasantatilakAvRttam itthaM carAcaragurujagadujihIrSan' saMsArakhAnanimagnamamagnavRttiH / devAsurairanugato vijahAra pRthvI hemAbjagarmavinivezitapAdapadmaH // 285 // tIvrAjavaavadavAnaladahyamAna mAhAdayan bhuvanakAnanamastatApaH / dharmAmRtAmbupRSataiH pariSicya devo reje ghanAgama ivoditadivyanAdaH // 286 // kAzImavantikurukosalasujhapuNDrAn cedyaGgavaGgamagadhAndhrakaliGgamadrAn / pAJcAlamAlavadazANavidarmadezAna sanmArgadezanaparo vijahAra dhIraH // 287 // devaH prazAntacaritaH zanakaivihRtya dezAn bahu niti vibodhitamabhyasaravaH / bheje jagattrayaguruvidhuvIdha muccaiH kailAsamAtmayazaso'nukRtiM dadhAnam // 24 // zArdUlavikrIDitavRttam tasyAne suranirmite surucire zrImatsamAmale pUrvoktAkhilavAnA parigate svargabhiyaM tavati / zrImAn dvAdazamirguNaiH parivRto. bhavasyA nataiH sAdaraiH AsAmAsa' vibhurjinaH pravilasassasprAtihAryASTakaH // 289 / / kara cirakAlake lie santuSTa ho gaye the / / 284|| isa prakAra jo cara aura acara jIvoMke svAmI haiM, jo saMsArarUpI garta meM DUbe hue jIvoMkA uddhAra karanA cAhate haiM, jinakI vRtti akhaNDita hai, deva aura asura jinake sAtha haiM tathA jo suvarNamaya kamaloMke madhyameM caraNakamala rakhate haiM aise jinendra bhagavAnne samasta prathvImeM vihAra kiyA // 285|| usa samaya. saMsArarUpI tIvra dAvAnalase jalate hue saMsArarUpI vanako dharmAmRtarUpa jalake chIToMse sIMcakara jinhoMne sabakA santApa dUra kara diyA hai aura jinake divyadhvani prakaTa ho rahI hai aise ve bhagavAn vRSabhadeva ThIka varSARtuke samAna suzobhita ho rahe the // 286 / / samIcIna mArgake upadeza denameM tatpara tathA dhIra-vIra bhagavAnne kAzI, avanti, kuru, kozala, sujha, puNDa, cedi, aMga, vaMga, magadha, Andhra, kaliMga, madra, paMcAla, mAlava, dazArNa aura vidarbha Adi dezoMmeM bihAra kiyA thA / / 287o isa prakAra jinakA caritra atyanta zAnta hai, jinhoMne aneka bhavya jIvoMko tattvajJAna prApta karAyA hai aura jo tInoM lokoMke guru haiM aise bhagavAn vRSabhadeva aneka dezoMmeM vihAra kara candramAke samAna ujjvala, U~ce aura apanA anukaraNa karanevAle kailAsa parvatako prApta hue // 288 // vahA~ usake agrabhAgapara devoMke dvArA banAye hu hae, sandara, pUrvokta samasta varNana sahita aura svargakI zobhA baDhAnevAle sabhAmaNDapameM virAjamAna hue| usa samaya ve jinendradeva anantacatuSTayarUpa lakSmIse 1. uddhattumicchan / 2. garta / 3. bindubhiH / puSantI bindu pRSatA sa pumAMso vipraSastriyaH / 4. cedi aGga / 5. prakarSaNa zAsavartanaH / 6. vimala / 7. anukaraNam / 8. varNanAyukte / 9. vAste sma / Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636 AdipurANam taM devaM dizAdhipAtipadaMghAvikSayAnantaraM. prosthAnantacatuSTayaM jinaminaM manyAbjinImAminam / mAnastammavilokanAnatajaganmAnyaM trilokIpati prAptAcinsyabahirvibhUtimanaghaM maktyA pravandAmahe // 29 // ityAce bhagavajinasenAcAryapraNIte triSaSTilakSaNamahApurANasaDmahe bhagavadvihAravarNanaM nAma paJcaviMzatitamaM parva // 25 // sahita the, Adarake sAtha bhaktise namrIbhUta hue bAraha sabhAke logoMse ghire hue the aura uttamottama ATha prAtihAryoMse suzobhita ho rahe the // 289 // jinake caraNakamala indroMke dvArA pUjita haiM, ghAtiyAkokA bhaya honeke bAda jinheM anantacatuSTayarUpI vibhUti prApta huI hai, jo bhavyajIvarUpI kamaliniyoMko vikasita karaneke lie sUryake samAna haiM, jinake mAnastambhoMke dekhane mAtrase jaganke acche-acche puruSa namrIbhUta ho jAte haiM, jo tInoM lokoMke svAmI haiM, jinheM acintya bahiraMga vibhUti prApta huI hai, aura jo pAparahita haiM aise zrIsvAmI jinendradevako hama loga bhI bhaktipUrvaka namaskAra karate haiM // 29 // isa prakAra bhagavajinasenAcArya praNIta triSaSTilakSaNa mahApurANasaMgrahameM bhagavAnke vihArakA varNana karanevAlA pacIsavA~ parva samApta huA // 25 // 1. prabhum / 2. sUryam / Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya jinasenakRta AdipurANa [- prathama bhAga 1 zabdasUcI Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAribhASika zabdasUcI honA / bhanivRttikaraNa-novA guNasthAna / abhavya-jise mukti prApta na ajIvake do bheda-1 mUrtika 2 amU isameM samasamayavartI jIvoMke ho sake aisA jIva tika pariNAma samAna aura viSama .. 24.129 -------- 24 / 89 samayavartI jIvoMke pariNAma abhinnadazapUrvin - utpAdapUrva . ajIvake pA~ca bheda-1 pudgala asamAna hI hote haiM ___- Adi dazapUrvoke jJAtA muni 2 dharma 3 adharma 4 AkAza 11190 . 2069 bhanIka-devoMkA eka bheda aura 5 kAla pramatrAMga-saba prakArake baratana 2228 24 / 132 denevAlA eka kalpavRkSa anukampana-samyagdarzanakA eka aTaTa-saMkhyAkA eka pramANa 3139 guNa moha tathA rAga-dveSase 3192 amama-saMkhyAkA eka pramANa por3ita jIvoMko duHkhase aNu-pudgalakA sabase choTA aMza / 379 chaTAnekA dayA pariNAma isameM eka varNa, eka rasa, * amRtazrAvin - amRtazrAviNI eka gandha aura do sparza Rddhike dhAraka muni 9 / 123 hote haiM 2073 anumananasyAga-anumati tyAga / 24 / 148 ambaracAraNa-vAraNaRddhikA eka nAmaka dasavIM pratimA isameM aNuvrata-hiMsA, asatya, caurya, vyApAraviSayaka anumati bhI 2073 kuzIla aura parigraha ina nahIM dI jAtI bhaI-arahanta jinendra, cAra pAMca pApoMkA eka deza 10116. sthUla rUpase tyAga karanA- pAtiyA karmAko naSTa karane bhatApariSadasya-antaraMga pari. / ye pAca hote| bAle- jinendra marahanta padake sadasya deva 101162 kahalAte hai 10.191 bhatiduSamA-abasapiNIkA chaThA bhapUrvakaraNa-ATha guNasthAna kAla / dUsarA nAma du:SamA- isameM bhinna samayavatI jIvoM bhakoka-lokake bAharakA ananta duHSamA bhI hai ke pariNAma bhinna aura AkAza jisameM sirpha 3 / 18 samasamayavartI jIvoMke pari AkAza hI AkAza rahatA bhaSAkaraNa-saptama guNasthAnakI NAma bhinna tathA abhinna zreNI car3haneke sammukha avasthA donoM prakArake hote hai / 1112 isameM jIvake pariNAmarUpa 11190 avadhi-avadhijJAnAvaraNake kSayo. samaya aura bhinna samayameM | apRthaga vikriyA-apane hI pazamase prakaTa honevAlA samAna aura asamAna donoM zarIrako nAnA rUpa pari. deza pratyakSa jJAna prakArake hote haiM NamAneko zakti 2066 201243 101102 - avasarpiNI-jisameM logoMke bala, adharma-jo jIva aura pudgalakI apratyAkhyAna-dezasaMyamako pAtane vidyA, buddhi AdikA sthitimeM sahAyaka ho vAlo kaSAya hrAsa hotA hai / isameM daza 24 // 133.137 8224 koDAkor3I sAgarake suSamA 638 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAribhASika zabdasUcI suSamA Adi chaha kAla haiM 3114 bhaSTaguNa - aNimA, mahimA, garimA, laghimA, prApti, prAkAmya, Izitva aura vazitva ye ATha guNa haiM 10 / 173 aSTaprAtihArya-samavasaraNameM tIrtha kara kevaloke prakaTa honevAle ATha prAtihArya1 azoka vRkSa 2 siMhAsana - 3 chatratraya 4 bhAmaNDala 5 divya dhvani 6 puSpavRSTi 7 cauMsaTha camara 8 dundubhi bAjoMkA bajanA - 257 aSTAMga-samyagdarzanake. nimna likhita ATha aMga haiM1 niHzaMkita 2 niHkAM. kSita 3 nivicikitsita 4 bamUDha dRSTi 5 upagUhana bhaSavA upahaNa 6 sthiti karaNa 7 vAtsalya 8 | prabhAvanA 9 / 122 astikApa-bahupravezI dravya jIva, pudgala, dharma, adharma mora bAkAza ye pAMca bastikAya hai . prA Ata-dhyAnakA eka bheda / isake Akara-jahAM sone-cAMdIkI khAna cAra bheda haiM-1 iSTa-- hotI haiN| viyogaja 2 aniSTasaMyogaja 16 / 176 3 vedanAjanya aura 4 nidAna AkAra-tad-tad padArthake bhedase 21 // 31.41 padArthako grahaNa karanA Astikya-samyagdarzanakA eka 24 / 102 guNa, AtmA tathA paraloka mAkAza-jo jIvAdi dravyoMko AdikA zraddhAna honA avagAhana sthAna deve 24 / 138 9 / 123 AkSepiNI-svamatakA nirUpaNa karanevAlI kathA indra-devoMkA svAmI 11135 2 / 117 Agama-vItarAga sarvajJadevakI indraka-zreNIbaddha vimAnoMke bIca. vANI, saccA zAstra kA vimAna 9 / 121 101187 AcAmlavardhana-eka tapa 777 AtmarakSa-indrake aMgarakSakake ! utkRSTopAsaka sthAna-gyArahavIM samAna deva pratimAkA dhAraka kSullaka 101190 10 / 158 bhASazukladhyAna-pRthaktvavitarka - utsarpiNI-jisameM logoMke bala vIcAra zukla dhyAna vidyA buddhi mAviko vRddhi 20244 bhAnupUrvI-varNanIya viSayakA krama, hotI hai, yaha 1. kor3A. isake 3 bheda hai-pUrvAnupUrvI, kor3I sAgarakA hotA hai| antAnupUrvI, yatratatrAnupUrvI isake duSamA-du:pamA mAvi 2 / 104 mAsa-sancA deva-vItarAga, sarvajJa upakrama-zAstrake nAma bAvikA aura hitopadezI parahanta 9 / 121 varNana, upodghAta-prastAbhAbhiyogya-devoMkA eka bheda bnaa| isake pAMca bheda hai22|29 AnupUrvI, nAma, pramANa, bhAmarSa-eka Rddhi abhidheya, maryAdhikAra ... 2071 2 / 1.3 bhArammaparicyuti - ArambhatyAga upapAdazamyA-devoMke janma lene nAmaka AThavI pratimA, isameM kA sthAna vyApAramAtrakA tyAga ho 5 / 254 jAtA hai upayogake do bheda-1 jJAnopayoga 10 / 160 2 darzanopayoga bhArAdhanA-samAdhi 24 / 100 5 / 231 . | upazama zreNI-cAritramohanIya mahamindra-solaha svargake mAgeke deva ahamindra kahalAte haiM 9.93 mahaHstrIsaMgavarjana-divAmathuna tyAga nAmaka chaThI pratimA / isakA dUsarA nAma rAtribhojanatyAga bhI hai 10 / 159 87 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 karmakA upazama karanevAle AThaveMse lekara 11veM guNasthAnavartI jIvoMke pariNAma 11689 upazAnta kaSAyatA - gyArahavA~ guNasthAna 11190 kharvaTa-jo sirpha parvatase ghirA ho aisA grAma 163171 kheTa-jo nadI aura parvatase ghirA ho aisA-grAma 16.171 Rjumati-Rjumati mana:paryaya jJAna nAmaka Rddhi ke dhAraka isa RddhikA dhAraka sarala mana vacana kAyase cintita dUsareke manameM sthita rUpI padArthoMko jAnatA hai 2068 kanakAvalI-eka vratakA nAma 739 kamala - saMkhyAkA eka pramANa 3 / 109 karaNa-samyagdarzana prApta karAne. vAle bhaav| isake 3 bheda hai-1adhaHkaraNa 2 apUrva karaNa 3 banivRttikaraNa 9 / 120 karaNAnuyoga-zAstroMkA eka bheda jisameM tIna lokakA varNana hotA hai 2 / 99 kalpa-utsarpiNI aura avasarpiNI ko milAkara bIsa kor3Akor3I sAgarakA eka kalpa / kAla hotA hai 3 / 15 kalpapAdapa-kalpavRkSa, jisase mana- cAhI vastueM milatI haiM 3138 kAmadeva-kAmadeva padakA dhAraka AdipurANam (kula 24 kAmadeva hote haiM) 169 kAyagupti-kAya = zarIrako vazameM karanA 277 kAyabalin-kAyabala Rdike dhAraka 2072 kAla-vartanA lakSaNase yukta eka dravya 24 / 139-142 philviSika-devoMkA eka bheda 22 / 30 kumuda-saMkhyAkA eka bheda 3 / 126 kumudAMga-saMkhyAkA eka bheda 33130 kaMvalI-jJAnAvaraNa karmake kSayase prakaTa honevAlA pUrNajJAna jinheM prApta ho cukA hai| unheM arahantasarvajJa athavA jinendra bhI kahate hai 2061 kezava-nArAyaNa, ye nau hote haiM 2 / 117 kaivalya-kevalajJAna, saMsArake samasta padArthoko eka sAtha jAnanevAlA jJAna 5 / 149 koTabuddhi-koSThabuddhi Rddhike dhAraka 2067 kSIranAvin-kSIrasrAviNI Rddhike dhAraka 2072 kSetra-loka 4 / 14 zvela-eka Rddhi 2071 gaNadhara-tIrthaMkaroMke samavasaraNameM rahanevAle viziSTa muni / ye cAra jJAnake dhAraka hote haiM 2 / 51 guNa vrata-jo aNuvratoMkA upakAra kreN| ye tIna hai-digvata, dezavrata aura anarthadaNDavrata, koI-koI AcArya bhogopa.. bhoga parimANako guNavata aura dezavratako zikSApratameM zAmila karate haiM 101162 14 guNa sthAna-moha aura yogake - nimittase utpanna AtmAke bhAvoMko guNasthAna kahate haiM, ve 14 hai- 1 mithyAdRSTi 2 sAsAdana 3 mizra 4 avirata samyagdRSTi 5 dezavirata 6 pramattasaMyata 7 apramattasaMyata 8 apUrva karaNa 9 anivRttikaraNa 10 sUkSmasAmparAya 11 upazAnta moha 12 kSINa. moha 13 sayoga kevalI 14 ayogakevalI 24 / 94 gRhAMga-bhavanako denevAlA eka kalpa vRkSa 3139 grAma-vaha bastI jo bAr3ase ghirI huI ho aura jisameM adhika Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAribhASika zabdasUcI tara zUdra zora kisAna loga 2 darzanAcAra 3 cAritrAcAra vihAra karanA rahate hoM / bagIcA tathA 4 tapa AcAra 5 vIryAvAra 201170 tAlAba ho yaha pAMca prakArakA AcAra jinaguNardi-eka naya 161164 bhI kahalAtA hai| cAritrake 753 pAMca bheda isa prakAra bhI haiM jinendraguNasaMpatti-eka vratakA nAma 1 sAmAyika 2 chedopasthA- vidhi chaThe parvake 143-144 pAtikarma-jJAnAvaraNa, darzanA panA 3 parihAravizuddhi 4 zlokameM hai varaNa, moha aura antarAya sUkSma sAmparAya 5 yathAkhyAta ye cAra karma ghAtiyA kaha cAritra bhAvanA-IryAdi sami- jIva-cetanA lakSaNase yukta lAte haiM tiyoM meM yatla karanA, mano 24192-93 1112 gupti Adi guptiyoMkA jIvake nAmAntara-jIva, prANI, ghoSa-jahA~ ahIra rahate haiM pAlana aura pariSaha sahana 16 / 176 jantu, kSetrajJa, puruSa, pumAn, karanA ye cAritra bhAvanAeM antarAtmA, jJAno 24 / 103 cakravartI - cakraratnakA svAmI, 21198 jIvaka pA~ca bhAva-1 aupazamika raajaadhiraaj| ye 12 hote haiM 2 kSAyika 3 kSAyopazamika tathA bharata airAvata aura chaha bAhmatapa-1 anazana 4 audayika 5 pArivideha kSetrake chaha khaNDoMke 2 avamaudarya 3 vRttipari. NAmika svAmI hote haiM saMkhyAna 4 rasa parityAga 24199 2 / 117 5 vivikta zayyAsana | jyotirA-prakAzako denevAlA caturthavratamAvanA -1 strIkathA 6 kAya kleza eka kalpavRkSa tyAga 2 skhyAloka tyAga 201175-189 3 / 39 3 strosaMsarga tyAga 4 prAgachedopasthApanA-cAritrakA eka jJAna-padArthoMko sAkAra-savi.. ratasmaraNa tyAga 5 vRSyeSTabheda kalpaka jAnanA rasa-gariSTha-uttejaka AhAra. 201172 24 / 101 kA tyAga chaha prakArakA antarA naya jJAnopayogake pATha bheda1 prAyazcitta 2 vinaya 201164 1 matijJAna 2 zrutajJAna 3 baigyAvRtya 4 svAdhyAya caturdaza mahAvidyA-utpAda pUrva 3 avadhijJAna 4 mana:5 vyutsarga 6 dhyAna Adi caudaha pUrva paryayajJAna 5 kevalajJAna __ 201190.204 2 / 48 . 6 kumatijJAna 7 kuzruta caraNAnuyoga-zAstroMkA eka jakAcAraNa-cAraNaRddhi kA eka jJAna 8 kuavadhi jJAna bheda, jisameM grahastha 24-101 muniyoMke cAritrakA varNana 2073 rahatA hai jalacAraNa-cAraNaRddhikA eka tasva-jIvAdi padArthokA vAsta. 2 / 100 bheda vika svarUpa cAraNa - AkAzameM calanevAle 2073 24186 RddhidhArI muni jalla-eka Rddhi tatvake do bheda-1 jIva 2 996 2071 ajIva cAritrake pA~ca bheda-1 jJAnAcAra | jinakalpa - munikA ekAkI .. 24 / 87 Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 / AdipurANama za20 2 / 119 ... tatva ke 3 bheda-1 mukta jIva lokamUr3hatA tyAga 2 lobhatyAga 3 bhaya... 2 saMsArI jIva 3 ajIva 9 / 122 tyAga 4 hAsyatyAga aura 24/87 'privarga-dharma, artha, kAma 5 mUtrAnugAmI-zAstrake tasvArtha-jIva, pudgala, dharma, 11.33 anusAra vacana bolanA ye adharma, AkAza aura kAla pAMca satya vratakI bhAvanA hai triSaSTipuruSa-24 tIrthakara 12 / - ye chaha tattvArtha hai| inhIM 201162 cakravartI 9 nArAyaNa 9 ko chaha dravya kahate haiM pratinArAyaNa 9 balabhadra ye - imyalezyA-zarIrakA rUpa raMga / 24.85 triSaSTi puruSa 63 zalAkA. ..... isake 6 bheda haiM-1 kRSNa tannucAraNa-cAraNaRddhikA eka 2 nIla 3 kApota 4 pota puruSa kahalAte haiM bheda 5 padma 6 zukla 2073 10.96 traikAlya-bhUta bhaviSyat, vartamAna tIrthakRt-dharmake pravartaka tIrthakara imyAnuyoga - zAstroMkA bheda, kAla haiM, bharata aura airAvata kSetrameM jisameM dravyoMke svarUpakA inakI saMkhyA 24-24 varNana rahatA hai hotI hai, videha kSetrameM 20 2 / 107 hote haiM daNDa-cAra hAthakA eka daNDa mukha-jo nadIke kinAre 2 / 117 hotA hai basA ho aisA grAma 16 / 173 nuTikAbda-saMkhyAkA eka pramANa 19 / 54 3 / 104 darzana-padArthoMko anAkAra-nirvi dhanuSa-cAra hAthakA eka dhanuSa tUAMga-bAjoMko denevAlA eka kalpa jAnanA __ hotA hai kalpavRkSa 24 // 1.1 10194 3239 darzanamoha-mohanIyakarmakA eka dharma-jo jIva aura pudgalako nRtIya vratako bhAvanA :: bheda jo samyagdarzana guNako gatimeM sahAyaka ho 1 mitAhAra grahaNa 2 uci- ghAtatA hai 24|133 tAhAra grahaNa 3 abhyanujJAta 9 / 117 dharmacakra-tIrthakarake kevalajJAna grahaNa 4 vidhike viruddha darzanopayogake 4 bheda ho cukanepara prakaTa hone AhAra grahaNa nahIM karanA 1 cakSudarzana 2 acakSudarzana vAlA devopanIta upakaraNa 5 prApta AhAra pAnameM 3 avadhidarzana 4 kevaladarzana isameM eka hajAra ara hote santopa rakhanA 24 / 101 haiM aura vaha sUryake samAna 20163 dIpAMga-dIpakoMko denevAlA eka dedIpyamAna rahatA hai,vihAraprAyaviMza-devoMkA eka bheda ke samaya tIrthakarake AgekalpavRkSa 22 / 25 Age calatA hai triodha-tIna jAna 1 matijJAna 111 dazAvadhi-avadhijJAnakA eka bheda 2 tajJAna aura 3 avadhi dharmyadhyAna-dhyAnakA eka bheda / 2066 jAna / ye tIna jJAna tIrtha isake cAra bheda hai 1 AzAduHSamA-avasarpiNIkA pASA karake janmase hI hote haiM vicaya 2 apAyaviSaya kAla 3 vipAkaviSaya 4 saMsthAna 3 / 18 trimanA-devamAtA, gurumUr3hatA, | dvitIyavatamAvanA-1 krodha / viMcaya 211133-167 Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAribhASika zabdasUcI 643 . pAha jIvoMkA vAcaka hai paramAvadhi-avadhijJAnakA bheda naya-jo vastu ke eka dharma / niryApaka-sallekhanA -samAdhi 2066. (nityatva-anityatva Adi) kI vidhi karAnevAlA- parameSTho-arahanta, siddha, pAcArya, ko vivakSAvaza kramase nirdezaka upAdhyAya aura sAdhu ye 5 grahaNa kare, vaha jJAna / yaha 5 / 23 parameSThI kahalAte haiM dravyArthika, paryAyArthika, niveda-saMsAra - zarIra aura 5 / 235 nizcaya, vyavahAra Adi ke bhogoMmeM viraktatA paryApta-jinake zarIra paryApti bhedase aneka prakArakA 101157 pUrNa ho cuke haiM hotA hai| nivedinI-vairAgyavardhaka kathA 10.35 2 / 101 1 / 136 parva-saMkhyAkA eka bheda nayuta-saMkhyAkA eka bheda naiHSAya vratamAvanA-bAhyAbhya 32147 3 / 135 ntara bhedase yukta paJcendriya | parigrahaparicyuti-parigraha tyAga nayutAMga-saMkhyAkA eka bheda sambandhI sacitta acitta nAmaka nauvIM pratimA, isameM 3 / 140 viSayoM meM anAsakti Avazyaka vastra tathA nirvAhanalina-saMkhyAkA eka pramANa 201165 yogya baratanoMke sivAya saba parigrahakA tyAga ho jAtA hai| navakevala ladhiyA~-1 kSAyika / pamcAstikAya-1 jIva 2 pRd 10 / 160 jJAna 2 kSAyikadarzana 3 gala .3 dharma 4 adharma palya-asaMkhyAta varSoMkA eka kSAyika samyaktva 4kSAyika 5 AkAza palya hotA hai cAritra 5 kSAyika dAna 2490 6 kSAyika lAbha 7 kSAyika pattana-jo samudrake pAsa basA pAriSada-vevoMkA eka bheda bhoga 8 kSAyika upabhoga ho tathA jisameM nAvoMse 22 / 26 9kSAyika vIrya utaranA-car3hanA hotA hai pudgala-varNa, gandha, rasa aura 201266 16 / 172 sparzase sahita dravya navapadArtha-jIva, ajIva, Asrava, - padAnusArin-padAnusArI Rddhike 24 // 145 .. bandha, saMvara, nirjarA, mokSa, dhAraka pudgalake chaha bheda-1 sUkSmasUkSma puNya aura pApa ye nau 2067 2 sUkSma 3 sUkSmasthUla 4 padArtha hai padArtha-jIva, ajIva, Asrava, sthUlasUkSma 5 sthUla 6 sthuul2|118 bandha, saMvara, nirjarA, mokSa, nidhepa-naya aura pramANake anu- puNya, pApa ye nau padArtha 24.149 . sAra pracalina lokavyavahAra kahalAte haiM . pura-jo parikhA, gopura, koTa 2 // 1.1 ----- tathA aTTAlikA Adise nigota (nigoda)-sAdhAraNa pa-saMkhyAkA eka bheda suzobhita ho, bAga-bagIce banaspati kAya, jisake A 3 / 118 aura jalAzayase sahita ho zrita ananta jIva rahate haiN| paragrAma-jisameM pAMca sau ghara 16 / 169.17. isakA dUsarA nAma nigoda hoM tathA sampanna kisAna hoM puSpacAraNa-cAraNaRddhikA eka prasiddha hai| isI prakAra isakI sImA 2 kozakI kA eka nikota zabda bhI hotI hai| 2073 AtA hai jo ki sammUrchana / 16 / 165 | pUrvakoTI-eka karor3a pUrva corAsI 9 / 121 bheda Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 AdipurANam lAkha varSakA eka pUrvAMga hotA hai aura caurAsI lAkha pUrvAMgakA eka pUrva hotA hai| aise eka karor3a pUrva 3 / 153 pUrvaraMga-nATakakA prArambhika rUpa 2188 pRthaktva-tInase Upara aura nause nIcekI saMkhyA 5 / 286 pRthaktvabhyAna (pRthaktvavitarka)zukladhyAnakA prathama pAyA 111110 prakIrNaka-phuTakara base hue vimAna 10 / 187 pratyaya-samyagdarzanakA paryAyAntara nAma 9 / 123 pratyeka buddha-vairAgyakA kAraNa dekha svayaM vairAgya dhAraNa karanevAle muni 2068 prathama vrata mAvanA-1 manogupti 2 vacanagupti 3 kAyagupti 4 IryA samiti aura 5 eSaNA samiti ye pAMca ahiMsAvatakI bhAvanAeM haiM 20.161 prathamAnuyoga-zAstroMkA eka bheda jisameM satpuruSoMke kathAnaka likhe jAte haiM 2 / 98 pramANa-jo vastuke samasta dharmoM (nityatva-anityatva Adi) ko eka sAtha grahaNa kare vaha jJAna 2 / 101 prazama-samyagdarzanakA eka guNa, J kaSAyake asaMkhyAta loka pramANa sthAnoMmeM manakA | bhavya-jise siddhi-mukti prApta svabhAvase zithila honA ho sake aisA jIva 9 / 123 24 / 128 prAyeNApagama (prAyopagama )- bhAvana-bhavanavAsI deva saMnyAsa 13 / 13 11 / 96 bhAvalezyA-kaSAyake udayase prAyopagamana-saMnyAsamaraNakA eka anuraMjita yogoMkI pravRtti bheda, jisameM zarIrako sevA - 10197 na svayaM karate haiM aura na bhukti-bhogakA kSetra dUsarese karAte haiM 10 / 185 5 / 234 bhojanAMga-saba prakArakA bhojana prAyopavezana-saMnyAsa-sallekhanA denevAlA eka kalpavRkSa .. 11 / 94-95 3 / 39 proSadhavata-proSadhopavAsa nAmaka maDamba-jo pAMca sau gAMvoMse cauthI pratimA / isameM pratyeka ghirA ho aisA nagara aSTamI aura caturdazIko 16 / 172 upavAsa karanA par3atA hai madyAMga-eka kalpavRkSa,isase aneka 10 / 159 rasoMkI prApti hotI hai 3 / 39 phalacAraNa-cAraNa RddhikA eka madhunAvina-madhusrAviNI Rti.. bheda / isa Rddhike dhArI ke dhAraka vRkSoMmeM lage phaloMpara paira | .-2272 rakhakara caleM phira bhI phala manogupti-manako vazameM karanA nahIM TUTate haiM 2177 2073 manobalin - manobala Rddhike dhAraka 2072 bala-balabhadra, nArAyaNakA bhAI, mAtRkApada-1 IryA 2 bhASA ye nau hote hai 3 eSaNA 4 AdAna nikSe21117 paNa aura 5 pratiSThApana ye bIjabuddhi - bojabuddhi RTike pAMca samitiyAM tathA 1 dhAraka manogupti 2 vacanagupti 2067 aura 3 kAyagupti ye tIna brahmacarya-yaha sAtavIM pratimA guptiyAM ye ATha mAtRkApada hai, isameM strImAtrakA tyAga athavA pravacanamAtRkA kahakara pUrNa brahmacarya dhAraNa lAtI haiN| mAtrASTaka bho karanA par3atA hai yahI haiM 101160 201168 Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAribhASika zabdasUcI 645 mAtrATaka-IryA, bhASA, eSaNA / AdAna nikSepaNa aura prati. SThApana ye pAMca samitiyAM tathA manogupti, vacanagupti aura kAyagupti ye 3 guptiyA~ 1065 14 mArgaNAe~-1 gati 2 indri ya 3 kAma 4 yoga 5 veda ...6 kaSAya 7 jJAna 8 saMyama 9 darzana 10 lezyA 11 bhavyatva 12 samyaktva 13 saMjJitva aura 14 AhAraka 24 / 94-96 muktAvalI-eka tapakA nAma 7 / 30 mokSa-AtmAkA karmoMse sarvathA sambandha chUTa jAnA 2 / 118 14 rAju U~ce aura 343 / vimaMga-mithyA avadhijJAna rAju ghanaphalavAle AkAza 5 / 105 ko loka kahate haiM vibhUSaNAMga-AbhUSaNa denevAlA 1112 kalpavRkSa lokapAla-devoMkA eka prakAra, ye 3 / 39 deva kotavAlake samAna nagara vairAgyasthairyabhAvanA-viSayoMmeM ke rakSaka hote haiM anAsakti, kAyake svarUpakA -- 10 // 192 bAra-bAra cintana karanA aura jagatke svabhAvakA vicAra vacobalin-vacanabala Rddhike krnaa| ye vairAgyasthairya dhAraka bhAvanAeM haiM 2072 21499 vana (caturvidha)-1 bhadrazAlavana 2 nandanavana 3 saumanasavana vratoMkI . uttara bhAvanA--1 dhutimattA-dhairya dhAraNa karanA 4 pANDukakna 25 / 6 2 kSamAvattA-kSamA dhAraNa vanya-vyantara deva, inake kinnara, karanA 3 dhyAnakatAnatAkiMpuruSa, mahoraga, gandharva, dhyAnameM lIna rahanA 4 parI SahoMke Anepara kAryase yakSa, rAkSasa, bhUta aura pizAca ye ATha bheda hote haiM cyuta nahIM honA 201166 13 / 13 vAggupti-vacanako vazameM karanA vratodyota--dUsarI vrata pratimA 2 / 77 jisameM 5 aNuvrata 3 guNavAgavigruT-eka Rdi 2171 vrata aura 4 zikSAvrata ye vikRSTaprAma-jisameM sau ghara hoM 12 vrata dhAraNa karane aisA grAma / isako sImA 1kozakI hotI hai 10 / 159 par3ate haiM rajju--asaMkhyAta yojanako eka rajjU-rAju hotI hai 10 / 185 rakhatraya-samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra 14 rakhAvalI--eka tapa 7.44 ruci-samyagdarzanakA paryAyAntara / 9 / 123 raudradhyAna-dhyAnakA eka bhev| isake cAra bheda haiM-1hiMsAnanda 2 maSAnanda 3 steyAnanda 4 viSayasaMrakSaNAnanda 31142-54 vikriyAdi- eka RdivizeSa isake ATha bheda hai-aNimA, mahimA, garimA, laghimA, prApti, prAkAmya, Izitva, aura vazitva 2071 vikSepiNI-paramatakA nirAkaraNa karanevAlI kathA . 11135 vipulamati-vipulamatimanaHparyayajJAna Rddhike dhAraka 2068 zikSAvrata--jinase munivrata dhAraNa karaneko zikSA mile| ye cAra haiM-sAmAyika,proSadhopavAsa,atithisaMvibhAga aura saMnyAsa-sallekhanA / koI. koI AcArya sallekhanAkA pRthak nirUpaNa kara usake sthAnapara atithisaMvibhAga vrata athavA vayAvRtyakA varNana karate haiM 10 / 166 koka-jahAMtaka jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla ye chaho dravya pAye jAte haiM usa / Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646 AdipurANam nivati pAyAntara / zukladhyAna-dhyAnakA eka bheda satsaMkhyAdhanuyoga-1 sat 2 / samyagjJAna-jIvAdi padArthoMko isake cAra bheda haiM 1 pRthaktva saMkhyA 3 kSetra 4 sparzana 5 yathArthatAko prakAzita vitarkavIcAra 2 ekatva kAla 6 antara 7 bhAva karanevAlA jJAna vitarka 3 sUkSmakriyAprati- aura 8 alpa bahutva 24 / 118 pAti aura 4 vyuparatakriyA 24.97 samyagdarzana-sacce deva-zAstra. sadarzana-darzana pratimA zrAvakakI gurukA zraddhAna athavA 211166.200 | pahalI pratimA jisameM ATha / jIvAdi sAta tattvoMkA zraddhA-samyagdarzanakA paryAyAntara mUla guNoMke sAtha samyagdarzana . zraddhAna nAma dhAraNa karanA par3atA hai 9 / 121,-122 9 / 123 10 / 159 sapiHsrAvin-ghatasrAviNo RddhizramaNa saMghake cAra bheda-1 RSi saptAMga-kathAmukhake nimnalikhita ke dhAraka 2 muni 3 yati 4 anagAra sAta aMga haiM-1 dravya 2 2072 25 / 6 kSetra 3 tIrtha 4 kAla 5 / sarvatobhadra-eka pratakA nAma zrutakevalI-pUrNa zrutajJAnake dhAraka bhAva 6 mahAphala aura 7.23 prakRta sarvAvadhi - avadhijJAnakA eka 2061 1 / 122 zrutajJAna-eka vratakA nAma, isakI saptAmbudhi-sAta sAgara 2066 vidhi 6The parvake 146 se - 151 zloka taka hai 5 / 143 sauMSadhi-eka Rddhi 6 / 141 samatA-sAmAyika nAmaka tIsarI 2071 zrutajJAnavidhi-eka tapa pratimA, isameM dinameM 3 bAra sallekhanA-samAdhimaraNa 753 kamase-kama do-do ghar3I 5 / 248 zreNIcAraNa-cAraNaRddhikA eka / paryanta sAmAyika karanA sAmAnika-devoMkA eka bheda jo sAmAnika-devA bheda par3atA hai ki indrake mAtA-pitA 2073 Adike tulya hotA hai 10 / 159 zreNIva-zreNoke anusAra base samAhita-samAdhimaraNase yukta / hue vimAna sid-aSTa karmase rahita triloka puruSa . 101187 ke agra bhAgapara nivAsa . 10 / 118 karanevAle jIva padavya-jIva, pudgala, dharma, samyakacAritra-mokSAbhilASI evaM 24.130 adharma, AkAza aura kAla saMsArase niHspRha munikI | siddhake pATha guNa-1 samyaktva ye chaha dravya haiM mAdhyastha vRttiko samyak- 2 darzana 3zAna 4vIrya 2118 cAritra kahate haiM . 5 sokSamya 6 avagAhana 7 24 / 119 avyAvAgha 8 bagurulaghutA sacittasevAvirati-sacitta tyAga - samyaksvabhAvanA-saMvega, prathama, 201223-224 nAmaka pAMcavoM prtimaa| sthairya, asaMmUDhatA, asmaya- sudarzana-eka tapa isameM sacitta vanaspati tathA garva nahIM karanA, bAstikya bhaao kacce pAnIkA tyAga aura anukampA ye samyaktva suSamA- avapiNIkA dUsarA hotA hai bhAvanAeM hai 10159 . 21197 3317 Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAribhASika zabdasUcI 647 suSamAsuSamA- abasapiNIkA pahalA kAla 3 / 17 sUkSma-kAmaNaskandha 24 // 150 sUkSma-aNu skandhake bhedoMkI apekSA vyaNuka 24 / 150 sUkSmarAga-dasA guNasthAna 11 / 9. sUkSmasUkSma - aNuskandhake bhedoMapekSA vyaNuka 24 / 150 sUkSmasthUla-jo A~khoMse na dikhe para anya indriyoMse grahaNameM Ave jaise zabda sparza, rasa, gandha 24 / 151 saMkalpa-viSayoMmeM tRSNA bar3hAne vAlI manakI vRttiko saMkalpa kahate haiN| isIkA dUsarA nAma duSpraNidhAna bhI hai| 21125 saMgraha-dasa gAMvoMke bIcakA bar3A gAMva 16176 saMmizrota - saMbhinnazrota Rddhi ke dhAraka 2067 saMvAha-jahAM mastaka paryanta UMce. / ho jAye aura milanepara UMce dhAnyake Dhera lage hoM mila jAye jaise tela pAnI aimA grAma Adi 16.173 24 / 153 saMvega-samyagdarzanakA eka guNa- sthUla sthUla-jo alaga karanepara dharma aura dharmake phalameM alaga ho jAye aura milAneutsAha yukta manakA honA para na mile jaise patthara athavA caturgatike duHkhoMse Adi bhayabhIta rahanA 24 / 153 9 / 123 sthUla sUkSma-jo A~khoMse dikhe saMvedinI-dharmakA phala varNana para pakar3ane meM na Ave jaise karanevAlI kathA cA~danI Atapa Adi 11136 24 / 152 saMsArI jIvake 2 bheda-1 bhavya sparza-samyagdarzanakA paryAyAntara 2 abhavya nAma 24488 9 / 123 sihaniSkrIDita-eka pratakA | svayaMbuddha-bAhya kAraNoMke binA nAma svayaM virakta honevAle muni 7 / 23 2068 skandha-nUSaNukase lekara lokarUpa svodiSTaparivarjana - uddiSTatyAga mahAskandha takakA pudgala nAmaka gyArahavIM pratimA / pracala skandha kahalAtA hai isameM apane uddezyase banAye 24 / 147 hue AhArakA bhI tyAga sthavira kalpa-munivratakA pAlana ho jAtA hai karate hue sAtha-sAtha vihAra 101160 ... karanA sthavira kalpa hai. nagA-saba prakArakI mAlAeM 201170 denevAlA kalpavRkSa sthUla-jo alaga karanepara alaga 3139 Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaugolika zabdasUcI isa sUcIke antargata diye gaye bhaugolika zabdoMkA paricaya mukhya rUpase sakSepameM AdipurANake AdhArase diyA gayA hai / Adhunika bhUgolako dRSTise ina sabakA vizeSa adhyayana apekSita hai| | ayodhyA-ghAtako khaNDake pUrva / Andhra-dakSiNakA eka deza akSomya-vi. u. zre. kA eka bhAgastha pazcima videhakSetrake 16 / 154 nagara gandhila dezakI eka nagarI abhisAra--eka deza 19385 7.41 16 / 155 agnijvAla-vi. u. zre. kA | ayodhyA-uttara pradezako prasiddha | AmIra-eka deza .. eka nagara nagarI 16 / 154 1983 1076 pAraTTa-eka deza aja-bhAgalapurakA pArzvavatI arjunI--vi. u. zre. kI eka 16 / 156 pradeza nagarI 16 / 152 1978 umra (uNDra)-eka deza acyuta-solahavA svarga bharajaskA--vi. da.zre.kA eka 16 / 152 10 / 24 nagara uttara kuru-videha kSetrake anta. aMjanazela - nandIzvara dvIpake 19 / 45 gata eka pradeza jahA~ uttama aMjanagiri ariMjaya-vi. da.zre. kA eka bhogabhUmi hai 7 / 99 nagara 3 / 24 aMjanA-bauthI pRthivo 1941 utpalakheTaka-videha kSetra pussk10||32 ariSTapura-pUrva videhake mahAkaccha lAvatI dezakA eka nagara adhogredheyaka-solaha svoMke Upara 6 / 27 dezakA eka nagara nau aveyaka vimAna hai| udakkuru-uttara kuru-meru parvata 5 / 193 nIceke tIna vimAna adho. kI uttara dizAmeM vartamAna ariSTA-pAMcavIM pRthivI greveyaka kahalAte haiM videha kSetrakA eka bhAga 10132 9 / 93 jahA~ uttama bhogabhUmiko alakA-vijayAI parvatakI uttara anudiza-acyuta kalpakA anu-, racanA hai diza nAmaka vimAna zreNopara sthita eka nagarI 5 / 98. -744 . 4 / 104 uzInara-eka deza aparAjita nagara-vi0 u.zre. bhavantI- eka desh| ujjanakA 16 / 153 kA nagara pArzvavartI pradeza UrmimAlinI-vibhaMgA nadI 1948 163152 4/52 bhamarAvatI-indrakI nagarI azmaka-eka deza 6 / 205 16 / 152 Rtu-sauvarma svargake prathama paTalaambaratilaka-videhakA eka parvata azokA-vi. u. zre. kA eka kA indrakavimAna 752 nagara 13 / 67 ambaratilaka-vi0 u.zre. kA 1981 eka nagara Anarta--eka deza - aizAnakalpa-dUsarA svarga .1982 16 / 153 5 / 253 Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaugolika zabdasUcI pradeza kumuda-vi0 u0 zre0 kA eka | gagananandana-vi. u. zre. kA eka kaccha-eka deza nagara nagara 16 / 153 19482 1981 kanakAdri-sumeruparvata kuru-eka desh| meraThakA pArzvavartI gaganavazlama-vi. u. zre. kA 3365 eka nagara karNATa-dakSiNakA eka deza 16 / 152 1982 16 / 154 kurujAMgala-hastinApurakA pArzva- gajadanta-meru parvatake koNa karahATa-eka deza vartI pradeza sthita cAra gajadanta nAmaka 16 / 154 16 / 153 parvata / kaliMga-Adhunika nAma ur3IsA kekaya-eka deza 5 / 180 161156 16 / 152 gandharvapura-vi. u. zre. kA eka kAMcana - aizAnasvargakA eka ketumAlA-vi. u. zre. kA eka nagara nagara vimAna 19 / 83 1980 8 / 213 gandhilA-videhakA eka khaNDa kAmboja-kAbulakA pArzvavartI kerala-dakSiNa bhAratakA deza 4 / 51 16154 pradeza garuDadhvaja-vi. da. zre. kA eka kailAsa vAruNI-vi. u. zre. ko 16 / 156 nagara eka nagarI kAzI-eka deza / vArANasIkA 19 / 39 pAvavartI pradeza 1978 gAndhAra-eka deza kokaNa-eka desh| pUnAkA pAzrba161151 16 / 155 vartI pradeza kAzmIra-eka deza girizikhara-vi. u. zre. kA eka 16154 16 / 153 nagara kosala-ayodhyAkA pAvavartI kinnaragIta-vi. da.zre. kA 1985 pradeza eka nagara gokSIra-vi. u. zre. kA eka - / 16 / 154 19 / 33 19685 kSemapurI-vi. da. zre. ko eka kinAmita-vijayA ko 80 gha nagarI zre0 kA eka nagara dharmA-pahalA naraka= ratnaprabhA 19048 1932 -kSemakara-vi.da.zre.kA eka nagara 10 / 29 kiliMkila-vi0 u0 0 kI 1950 eka nagarI ----- - kha caturmukhI-vi. da. zre. kA eka 1978 khacarAcala-vijayA parvata nagara kuNDala-kuNDalavara dvIpameM sthita 5 / 291 16 / 44 eka cUr3Ike AkArakA khecarAdri-vijayA parvata candrapura-vi. da. zre. kA eka parvata 4 / 198 nagara 5 / 291 19 / 52 kunda-vi. u. zreNIkA eka . gaganacarI-vi. da. zre. kA eka candrAma-vi. da. zre. kA eka nagara nagara nagara 1982 1949 - 1950 Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 AdipurANam . nagarI camara-vi. u. zre. kA eka nagara | bhAraNI-vi. u. zre. kA eka 1979 tamaHpramA-chaThI pRthivI (chaThA nagara cAruNI-vi.u.zre. ko eka naraka) 1985 nagarI 10 // 31 dhAtakI khaNDa-isa nAmakA 1978 tamastamaHpramA-sAtavIM pRthvI dUsarA dvIpa isakA vistAra citrakUTa-vi. da. zre. kA eka 1031 4 lAkha yojana hai... -...nagara tilakA-vi. u. zre. kA eka 6 / 126 nagara dhAnyapura-eka nagara 1951 19582 8 / 230 citrAMgada-aizAna svargakA vimAna turuSka-eka deza-turka dhUmapramA-pAMcavIM pRthivI 9 / 189 1031 cUDAmaNi-vi. u. the. kI eka trikUTA-vi. da. zre. kA eka nagara / dhyAnacatuSka-AtadhyAna, raudra. 19 / 51 dhyAna, dharmyadhyAna, zukla1978 dhyAna da cedi-eka desh| canderIkA pAvaM. 5 / 153 dazArNa-Adhunika vidizAkA vartI pradeza pAvavartI pradeza 166155 16 / 153 : nanda-aizAna svargakA vimAna cola-dakSiNa bhAratakA eka deza dAra-eka deza 9 / 190 16154 163154 nandana-meru parvatakA eka bana durga-vi. u. zre. kA eka nagara 5 / 144 jaganADI-lokanAr3I 14 rAju 1985 nandIzvara-AThavA dvIpa jahA~ pramANa lokake madhya meM sthita / 'durdhara-vi. u. zre. kA eka nagara / 52 jinAlaya hai eka rAju caur3I eka rAju 1985 5 / 292 yoTo aura 14 UMcI naadd'ii| devakuru-videha kSetrake antargata nandottarA-samavasaraNakI eka ise sanAr3I bhI kahate haiM ' eka pradeza jisameM uttama- vApikAkA nAma 2050 bhogabhUmikI racanA hai| nandottarA, nandA, nandavatI, 3124 nandaghoSA ye cAra vApikAeM jambUdrama-videha kSetrakA eka prasiddha vRkSa jisake kAraNa devAdvi-sumeruparvata pUrvamAnastambhako pUrvAdi isa dvIpakA nAma z2ambUdvIpa dizAoMmeM haiN| 4 / 52 dyutilaka-vi. u. the. kA eka vijayA, vaijayantI, jayantI par3A aura aparAjitA ye cAra nagara 5 / 184 jambUdvIpa-pahalA dvIpa 19683 vApikAeM dakSiNa mAna stambhakI pUrvAdi dishaaoN4|51 dhutilaka-ambaratilaka parvata . jaya-vi. u. the. kA eka nagara 7.99 zokA, supratibuddhA, kumudA 1984 aura puNDarIkA ye cAra jayantI-vi. da. zre. kA eka dhanaMjaya-vi. u. zre. kA eka vApikAeM pazcima mAnastambhanagara kI pUrvAdi dizAoMmeM hai| 1950 19 / 64 hRdayAnandA, mahAnandA, nagara Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ suprabuddhA aura prabhaMkarI ye cAra vApikAe~ uttara dizAke mAnastambhako pUrvAdi dizAoM meM haiN| 22 / 110 nandyAvarta - aizAna svargakA eka vimAna 9 / 191 naragIta - vi. da. zre kA eka nagara 19 / 34 nityavAhinI - vi. da the. kA eka nagara 19/52 nizyodyotinI - vi. da. the. kA eka nagara 1952 nimiSa-vi. u. zre kA eka nagara 19 / 83 niSedha - eka kulAcala jisapara sUryodaya aura sUryAsta hote haiM 12 / 138 nIla- eka kulAcala 5 / 109 pa paMkaprabhA - cautho pRthivI 10131 paJcamArNava-kSIrasAgara 13 / 112 pacAla - eka deza 16 / 153 pallava-dakSiNakA deza 16 / 155 palAla parvata ghAtakI khaNDa videha kSetra gandhilA dezakA eka grAma 6 / 135 prabhA - dUsare svargakA vimAna 8214 bhaugolika zabdasUcI prabhAkara - aizAna svargakA eka vimAna 9 / 192 prabhAkarapurI - puSkaravara dvIpastha videhakI eka nagarI 734 pATalIgrAma - dhAtakI khaNDa videha kSetra gandhilA dezakA eka. nagara 6 / 127 pANDuka - merukA eka vana 5 / 183 pATAtri- pratyanta parvata 5 / 179 prAgvideha - pUrvavideha 5 / 193 prANata-caudahavA~ svarga 7/39 prItivarddhana - eka vimAna 7 / 26 puNDra - Adhunika baMgAlakA uttarI bhAga, apara nAma goDa deza 16 / 152 puNDarIka - vi. da. kA eka nagara 19 / 36 puraMjaya - vi. da.. kA eka nagara 19 / 43 purimatAla - eka nagara 24 / 171 puSkalAvatI - videhakA eka deza 6 / 26 puSpacUla - vi. u.zra e. kI eka nagarI 19/79 pUrvamandara - pUrva meru 7 / 13 pha phena - vi. u. zra. kA eka nagara 19 / 85 baMga - baMgAla va 16152 balAhaka - vi.u.zra e. kI eka nagarI 19/79 bahuketuka - vi.da.zra e. kA eka nagara 19 / 35 bahumukhI - vi.da.. kA eka nagara 19 / 45 bha mazAla - merukA eka vana 5 / 182 madrAzva-vi.u.zre. kA eka nagara 1984 bharata -bharata kSetra 15 / 158 651 bhArata - himavatkulAcala aura lavaNasamudra ke bIcakA kSetra jo ki 5266 yojana vistAravAlA hai 15 / 159 bhUmitilaka - vi. u. . kA eka nagara 19 / 83 ma magadha-vihArapradeza rAjagRhIkA pAvartI pradeza 16 / 153 maghavI - chaThIM pRthivI 10132 maMgalAvatI - videhakSetrakA eka deza 7 / 14 maNivajra- vi.u.zra e. kA eka nagara 19184 manohara - eka udyAna 6 / 86 mandara - meru parvata 5 290 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652. AdipurANam - nagara mandira-vi.u.zre. kA eka nagara / 1982 mahAkaccha-pUrva videhakA eka deza 5 / 193 mahAkUTa-vi.da.zre. kA eka nagara 19 / 51 mahAjvAla-vi.u.zre.kA eka nagara 1984 mahApUtajinAlaya-eka mandirakA nAma 6 / 179 mahArASTra-eka deza 164154 mahendrapura-vi. u. zre. kA eka nagara nagara 19886 . mAdhavI-sAtavIM pRthivI 1032 'mAnuSottara parvata-puSkaravara dvIpake madhyameM sthita cUr3Ike AkAra kA eka parvata 5 / 291 mAlava-eka deza 163153 mAhendra-cauthA svarga 7.11 muktAhAra-vi. u.zre. kA eka nagara 19483 mekhalAmanagara-vi. da. zre. kA eka nagara 19 / 48 meghakUTa-vi. da. zre. kA eka nagara 19 / 51 ratikUTa-vi. da. zre.kA eka nagara | vajrArgala-vi. da. zre. kA eka 1951 ratnapura-vi. u. zre. kA eka 19 / 42 nagara vassa-eka deza 1987 16 / 153 ratnapramA-pahalI pRthvI (pahalA / vassakAvatI-puSkarAke pazci:naraka) bhAgastha pUrva videhakA eka deza 10131 . -7133 rana saJcaya-puSkara dvIpake pUrva vanavAsa-dakSiNa bhAratakA videhasambandhI maMgalAvatI eka deza dezakA eka nagara 16 / 154 10 / 115 vasumatI-vi. u. zre. kA eka rakhasaJcaya-videha kSetra maGgalAvatI dezakA eka nagara 1980 7 / 14 vasumatka-vi.u.zre. kA eka ratnAkara-vi. u. zre. kA eka nagara nagara 1980 1986 vAlukApramA-tIsaro pRthivI rathanUpuracakravAla-vi. da. zre.kA 10 // 31 eka nagara vAhIka-eka deza 19 / 46 16 / 156 ramyaka-eka deza vicitrakUTa-vi.da.zre. kA 163152 eka kUTa ruSita-dUsare svargakA eka vimAna 1951 8 / 213 vijayapura-vi. u.zre. kA eka raupyAdi-vijayA parvata nagara 19 / 86 7 / 28 vijayapura- eka nagara 8 / 227 lohArgala-vi. da. zre. kA eka vijayA-vi. da.zre. kA eka nagara nagara 1950 19 / 41 vijayA -vijayA parvata, inakI ar3hAI dvIpameM 170 saMkhyA hai vajrapura-vi. u. zre. kA eka 4181 nagara vidarbha-barAra 1986 16 / 153 vajrAya-vi. da. zreNI kA eka | videha-mithilAkA pArzvavartI nagara eka deza 19 / 42 16 / 155 la yavana-eka deza (yUnAna) - 16155 rucaka-rucakavara dvIpameM sthita eka | parvata 5 // 291 . . Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaugolika zabdasUcI nagara nagara parvata nagara videha-jambUdvIpakA eka kSetra / vaMzA-dUsarA naraka-zarkarAprabhA | zrIniketa-vi. u. zre kA eka 4153 10 / 29 vidyutprama-vi. u. zre. kI eka vaMzAla-vi. u. zre. kI eka 1984 nagarI nagarI zrIprama - aizAna svargakA eka 19 / 78 1979 vimAna vinItA-ayodhyAkA nAma 5 / 254 zrIprama-eka parvata 12178 zaka-eka deza 11194 vineyacarI-vi. da. zre. kA eka | 16 / 156 zrIprama-eka parvata nagara . zakaTamukhI-vi. da. zre. kA eka 19 / 49 nagara zrIprama-vi. da. the. kA eka vipulAdri-rAjagahokA prathama 19 / 44 zatrujaya-vi. u. zre. kA eka 19 / 40 nagara zrIvAsa-vi. u. zre. kA eka 1980 vimAna-devoMkA nivAsasthAna zarkarApramA-dUsarI pRthivI 10208 10131 19 / 84 vimukhI-vi. da. zre. kA eka zaziprabhA-vi. u. zre. kI zrIharmya- vi. u.zre. kA eka nagara nagarI nagara 1952 1978 - 1979 vimoca-vi. da. zre. kA eka zAlmali-videhakSetrakA eka zvetaketu-vi. da. zre.kA eka nagara prasiddha vRkSa nagara 19 / 43 5 / 184 1938 virajaskA-vi. da. zre. kA eka zilA-tIsarI pRthivI, isakA nagara dUsarA rUr3hi nAma meSA bhI hai 19 / 45 sajjayantI- vi. da. zre. kA 10 // 32 vizokA-vi. u. zre. kA eka / zivakara-vi. u. zre. kA eka eka nagara nagara nagara 1950 1981 1979 samudraka-eka deza vItazokA-vi. u.zre. kA eka - zivamandira-vi.u.zre.kA eka 16 / 152 nagara - nagara sarvArthasidi-paJca anuttara 1981 1979 vimAnoMkA madhyavartI vimAna baijayantI -vi. da. zre..kA eka zukrapura-vi. da. zre. kA eka 111111 nagara nagara sarayU - ayodhyAkI nikaTavartI 19 / 50 19 / 49 eka nadI baitaraNI-narakakI nadI zUrasena-eka deza 14 / 69 5 / 110 16 / 155 sAketa-ayodhyAkA nAma baizravaNakaTa-vi. da. zreNIkA eka | zrIdhara-vi. da. zre. kA eka 12 / 77 nagara nagara siDakUTa-vijayAkA eka kUTa 1951 19 / 4. 5 / 229 Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam siddhArthaka vana - ayodhyAkA | sudarzana-vi. u. zre. kA eka , sauvIra-eka deza nikaTavartI eka vana jahAM nagara 16 / 155 bhagavAn AdinAthane dIkSA 19585 svapAdagiri -pratyanta parvata dhAraNa kI thI supratiSTita-eka nagara 171182 (gajadanta parvata ) 8 / 234 siddhArthaka-vi. u. zre. kA eka sumukhI-vi. da. zre. kA eka 13276 svayaMprama-saudharma svargakA ekanagara nagara siddhAyatana - vijayA parvatake -- vimAna 19 / 52 surAdi-sumeru parvata siddhakUTa sambandhI caityAlaya 9 / 107 4 / 198 svayamprabha-aizAna svargakA eka ke samIpa surASTra-saurASTra deza girinArakA vimAna 19 / 14 sindhu-eka deza pArzvavartI pradeza 9 / 186 16 / 154 svayaMbhUramaNa-antima dvIpa 16 / 155 surendrakAnta-vi. u. zre. kA siMhadhvaja-vi. da. zre. kA eka 7.99 eka nagara nagara svayambhUramaNodadhi-antima samudra 1981 19 / 37 7 / 97 susImAnagara-jambUdvIpa-pUrvavideha siMhapura-pazcima videhake gandhilA kSetra mahAvatsa dezakA eka dezakA eka nagara nagara harivarSa-jambUdvIpakA dakSiNa dizA 5 / 203 10 / 122 sambandhI tIsarA kSetra sItodA-videha kSetrako eka sujhA-eka deza 3150 mahA nadI 163152 haMsagarbha-vi. u. zre. kI eka 5 / 181 sUryapura-vi. da. zre. kA eka sukosala-eka deza / Adhunika nagarI nagara nAma madhyapradeza apara nAma 1979 19 / 52 mahAkosala sUryAma-vi. da. zre. kA eka / hAstinAkhyapura-hastinApura 16 / 152 nagara 8 / 223 sugandhinI-vi. u. zre.kA eka 19 / 50 hemakUTa-vi. da. zre. kA eka nagara saumanasa-merukA eka vana nagara 1986 5 / 183 19 / 51 Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 655 vyaktivAcaka zabdasUcI 2 agraNI-bhagavAnke 1008 ajaH, na jAyate iti ajaH akampana-vajrajaGkakA senApati nAmoMmeM eka nAma 25 / 115 24/30 8 / 116 agrima-bhagavAnke 1008 aja-bhagavAna ke 1008 nAmoM meM makAna-nAthavaMzakA nAyaka, nAmoM meM eka nAma 25 / 150 eka nAma 25 / 106 vArANasokA rAjA jise adhya-bhagavAna ke 1008 nAmoMmeM ajanman-bhagavAnke 1008 bhagavAn AdinAthane sthA. eka nAma 24 // 37 nAmoMmeM eka nAma 256106 pita kiyA thA dUsarA nAma agrya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM ajara-bhagavAnake 108 nAmoM meM zrIdhara 16 / 260 eka nAma 251150 eka nAma, na vidyate jarA akSayya-bhagavAnake 1008 avalasthiti-bhagavAnke vArdhakyaM yasya so'jaraH lakSaNoMmeM eka lakSaNa 25 / 144 1008 nAmoMmeM eka nAma 24 / 34 akSayya-bhagavAnke 108 nAmoMmeM 25114 ajara-bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma,na kSetuM zakyo'bhayyaH | acala-bhagavAnke 1008 nAmoM eka nAma 25 / 109 avinAzotyarthaH 24 / 35 . meM eka nAma 25 / 128 ajarya-bhagavAnake 1008 nAmoMakSamya-bhagavAnke 1008 bhacinsya-bhagavAnake 1008 meM eka nAma 25 / 109 nAmoM meM eka nAma 25 / 173 nAmoMmeM eka nAma 25 / 164, bhajAta-bhagavAna ke 1008 akSara-bhagavAnke 108 nAmoMmeM acintyardi-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 171 eka nAma, na kSaratIti / nAmoM meM eka nAma 25 / 150 bhajita-dvitIya tIrthakara 1 / 16 akSaro nityaH 24 // 35 bhacinsyavaimava-bhagavAna ke ajita-dvitIya tIrthakara 2142 akSara-bhagavAnake 108 nAmoM meM / 1008 nAmoM meM eka nAma eka nAma 25 / 101 ajita-bhagavAnke 10.8 25 / 140 prakSobhya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 169 acintyAtman-bhagavAnake1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 114 . bhajitajaya-jayavarmA bora nAmoM meM eka nAma 25 / 104 . akhilajyotisa-bhagavAnke suprabhAkA putra 741 . bhacchedya-bhagavAna ke 1008 bhajitakSaya-videhakA eka 1008 nAmoMmeM eka nAma nAmoMmeM eka nAma 25 / 209 cakravartI 7 / 45 25 / 215 bhagaNya-bhagavAnake 1008nAmoM bhajitezI-ajitanAtha nAmaka acyuta-bhagavAn AdinAthakA meM eka nAma 25 / 137 putra 163 dUsare tIrthakara 2 / 128 agAya-bhagavAnke 1008nAmoM. acyuta-bhagavAnke 108 nAmoMmeM ajitajaya-vatsakAvatI susomA meM eka naam.25|149 eka nAma, anantajJAnAdi nagarakA rAjA 7162 bhagrAhya-bhagavAnke 1008 bhirguNairna cyuta ityacyutaH bhaNiSTha-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 173 24134 nAmoMmeM eka nAma, atiagocara-bhagavAnke 1008 acyuta-bhagavAnke 1008 zayena aNuH 25 / 122 nAmoM meM eka nAma 251187 nAmoMmeM eka nAma 25 / 109 maNIyasa-bhagavAnke 108 agraja-bhagavAnke 1008 nAmoM meM aja-bhagavAnke 108 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma, atizayena eka nAma 25 / 150 eka nAma, janmarahitatvAta aNuH aNIyAn 24 / 43 . Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656 AdipurANam bhaNoraNIyasa-bhagavAnake 1008 | bhadhidevatA-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 176 . nAmoMmeM eka nAma 25 / 192 atandrAlu-bhagavAnke 1008 | adhipa-bhagavAnke 1008 nAmoM nAmoMmeM eka nAma 25207 - meM eka nAma 25 / 157 atigRdhra-prabhAkarI purIkA rAjA adhipa-bhagavAnke 1008 nAmoM192 meM eka nAma 25 / 189 atibala-alakA nagarIkA rAjA adhiSThAna - bhagavAnke 1008 eka vidyAdhara 4122 nAmoMmeM eka nAma 25 / 203 atibala-mahAbalakA putra adhyAtmagamya-bhagavAnke 1008 5 / 228 nAmoMmeM eka nAma 25 / 188 atibala-dhAtakI khaNDa videha- adhvara-bhagavAnke 1008 nAmoM kSetra puSkalAvatI deza meM eka nAma 24141 puNDarIkiNI nagarIke rAjA adhvara-bhagavAnke 1008 nAmoM- dhanaMjaya aura rAnI yazasvatI meM eka nAma 25 / 166 kA putra ( nArAyaNapadakA adhvaryu-bhagavAnke 1008 nAmoMdhAraka) 781 meM eka nAma 25 / 166 bhatIndra-bhagavAnke 1008 anakSa-bhagavAnake 108 nAmoMmeM nAmoM meM eka nAma 25 / 148 eka nAma, na vidyante'zANi indriyANi yasya so'nakSaH, atIndriya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 148 kSAyikajJAnayuktvena kSAyoatIndriyArtharaka-bhagavAnke pazamikajJAnajanitabhAvendri - 1008 nAmoMmeM eka nAma yarahitatvAt nAmnaH sArtha katvam 24 // 35 25 / 148 bhanabhara-bhagavAnke 108 nAmoM. bhatusa-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma, na vidyate kSaro meM eka nAma 251240 nAzo yasmAt so'nakSaraH adharmabhaka(adharmadaha)-bhagavAnke 24 // 35 1008 nAmoMmeM eka nAma anagha-bhagavAnke 1008 naamoN25|126 meM eka nAma 25 / 172 / adharmAri-bhagavAnke 108 nAmoMmeM bhanagha-bhagavAnke 1008 nAmoMeka nAma 24 // 39 __ meM eka nAma 25 / 186 bhadhika-bhagavAnake 1008 nAmoM anaNu-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 171 meM eka nAma 25 / 176 / bhadhiguru-bhagavAnke 1008 nAmoM bhanatyaya-bhagavAnake 1008 meM eka nAma 25 / 171 nAmoMmeM eka nAma 25 / 171 adhijyoti - bhagavAnake 108 bhananta-bhagavAnke 108 nAmoMmeM nAmoM meM eka nAma, adhika eka nAma, dravyAthikanayAlokottaraM jyotiH prabhA pekSayA na vidyate'nto yasya kevalajJAnaM vA yasya saH so'nantaH / antarahitaH 24 // 34 24 / 34 ananta-bhagavAnke 1008nAmoM meM eka nAma 25 / 109 ananta-bhagavAnke 1008nAmoM meM eka nA- 25 / 160 anantaga - bhagavAnke 1008 nAmoMme eka nAma 25 / 129. anantajit-caudahaveM anantanAtha tIrthakara 2 / 131 anantajid - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma, anantaH saMsArastaM jayatIti ananta jid 25 / 104 anantadIpti-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 112 anantadhAmarSi-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 186 anantamati-Ananda purohitako mA 8 / 217 anantamati-nandiSeNa rAjAkI ___ strI 10.150 anantamatI-puNDarIkiNIke kubera datta vaNikkI strI 11114 anantaddhi- bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 150 anantavijaya-bhagavAn RSabha devakA putra 162 anantavIrya-bhagavAn RSabhadeva kA putra 6 / 3 bhanantazakti-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25215 anantAsman-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 107 anantaujasa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 205 analaprama - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 198 anazvara-bhagavAnke 1008nAmoM meM eka nAma 25 / 101 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anAdi - bhagavAn ke 108 nAmoM meM eka nAma na vidyate Adiryasya sa anAdiH dravyAcikanayavyapekSayAnAditvam 24 / 34 anAdinidhana - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 114 anAmaya - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 217 anAmaya - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 217 anAzvAn - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 171 anizvara - bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma, na etuM gantuM zIlaM yasya sa anitvaraH 24 / 44 anidrAlu - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25/207 anindya - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 167 anindriya- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 148 anIza bhagavAn ke 1008nAmoM meM eka na. 25 / 187 anIzvara - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 103 anuttara - bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 43 anuttara- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 133 anundharI - trajJaja kI bahana 8|33 antakRt-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 168 aparAjita-caudaha pUrvake jJAtA eka muni | 2|141 aparAjita - vajrasena aura zrI kAntAkA putra ( nakulakA jIva ) 11 / 10 vyaktivAcaka zabdasUcI aparAjita senAnI-akaMpana senApatikA pitA 8216 apAra - bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 42 apAradhI - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 212 apAri - bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma, apagatA arayo yasya saH apAri 24 / 42 punarbhava- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 100 aprataryAtman - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 180 apratigha- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25/201 apratiSTha - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25/203 aprameyAtman - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 163 abandhana-bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 104. amadhya- bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 42 abhayavoSa - videhake eka cakravartI 10 / 143 amayaMkara - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 211 bhagavAna ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 118 abhicandra-dasa kulakara 3 / 129 abhinandana - caturtha tIrthaMkara 2 / 128 abhinandana - eka muni 7142 abhinandana - eka yogIndra 7145 abhinandana - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 167 abhISTa - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 168 657 | abhedya - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 171 abhyagra - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 150 abhyarcya - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 190 amala - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 112 amita - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 169 pramitatejassU - bajradanta cakravartI kA putra 8|33 amitazAsana- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25169 amUrta - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 187 amUrtAtman - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 128 amRta - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 127 amRtajyotisa - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25/205 amRtamati - ajitaMjayakA mantrI 7/62 amRtAtman - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 130 amRtodbhava - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 130 amRtyu - bhagavAn ke 100 8nAmoM meM eka nAma 25 / 130 ameya - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 157 ameyaddhiM bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 150 ameyAtman - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 104 amogha - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 | 201 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 658 AdipurANam amovAca-bhagavAnke 1008 __nAmoM meM eka nAma 25 / 184 bhamoghazAsana-bhagavAnake 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 184 bhamodhAjJa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 184 amomuha-bhagavAnke 108 nAmoM meM eka nAma 25 / 204 ayonija- bhagavAn ke 108 nAmoM meM eka nAma, yono na jAyate iti ayonijaH 24 // 34 ayonija-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 106 bhara-aThArahaveM tIrthakara 21132 arajas-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma, karmarajo rahitatvAt arajAH 24.30 bharajas-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 112 bharavinda-svayaMbuddhake vyAkhyAna meM Agata eka vidyAdhara rAjA mahAbalakA pUrva vaMzaja 5489 mahat-bhagavAnke 108 nAmoM_meM eka nAma 24040 bhAIt-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 112 bharahas-bhagavAnke 1008nAmoM meM eka nAma, na vidyate raho'ntarAyakarma yasya sohAH 24|40 bharikSaya-eka munirAja 5 / 194 bharikSaya-eka muni 7 / 30 bharikSaya-bhagavAnke 1008 ___ nAmoM meM eka nAma 25 / 167 bharihan-bhagavAnake 108 nAmoM __ meM eka nAma 24.40 mahaNa-sUryakA. sArathi--prAta:- | kAlake samaya sUryodayake / pUrva phailanevAlI lAlI 15 / 109 bharuNa-laukAntika devoMkA eka bheda 17148 alepa-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 185 bhavizeSa-bhagavAnke 1008 ___ nAmoM meM eka nAma 25 / 180. avyaka-bhagavAn ke 1008nAmoM meM eka nAma 25 / 147 amyaya-bhagavAnke 1008nAmoM meM eka nAma 25 / 109 . aNyAbAdha-laukAntika devoMkA eka bheda 17148 azoka-bhagavAnke 1008 nAmAM meM eka nAma 25 / 133 asaMga-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 124 asaMgAsman-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 126 asaMkhyeya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 163 bhasaMbhUSNu-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 110 bhasaMskRta (baikalpika)-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 169 prasaMskRta susaMskAra-bhagayAnke 1.08 nAmoMmeM eka nAma 25 / 168 bhahamindrArya-bhagavAna ke 1000 nAmoM meM eka nAma 25 / 140 bharidha-lokAntika devoMkA eka bheda 1748 A . bhAjya-bhagavAnake 108 nAmoM maiM eka nAma 24142 / Asmaza-bhagavAnke 1.08nAmoM. meM eka nAma 25 / 162 prAraman-bhagavAna ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 165 bhAramabhU-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma, AtmanA bhavatIti prAtmabhUH svayaMbuddhatvena nAmnA sArthakatvam 24.33 bhAramabhU - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25.100 Aditya-lokAntika devoMkA eka bheda 17148 mAdisyagati-eka munirAja 5 / 194 mAdityavarNa-bhagavAnke 1.08 nAmoM meM eka nAma 25 / 197 mAdideva-bhagavAnke 108 nAmoM meM eka nAma 24 // 30 bhAdideva-bhagavAnake 1008 / nAmoM meM eka nAma 25 / 192 mAdipuruSa-bhagavAnake 108 nAmoMmeM eka nAma / Adi. zcAsau puruSaH AdipuruSaH karmabhUmeH prathamavyavasthApakatvAt AdipuruSatvam / 24 // 31 mAyakavi-bhagavAna ke 108 nAmoMmeM eka nAma 24137 bhAnanda-banajaGghakA purohita 8 / 116 bhAnanda-bhagavAna ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 167 bhAta-bhagavAnake 1008 nAmoM meM eka nAma 25209 ArjavA-akampana senApatikI mAtA 8216 Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ i. ikSvAku bhagavAn AdinAthakA nAma 16 / 264 ijyA - bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 42 ijyA- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 250174 itya- bhagavAnke 1008 nAmoMme eka nAma 25 / 134 ina - bhagavAn ke 108 nAmoma eka nAma 24/34 indrabhUti- bhagavAn mahAvorakA pramukha gaNadhara, inakA dUsarA nAma gautama hai 2054 I Iza- bhagavAn ke 108 nAmoma eka nAma, aizvaryase sampanna 24 / 34 IzAna - bhagavAnka 108 nAmAma eka nAma 24 / 30 IzAna - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 112 Izita - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 182 u ugrasena ( zArdUlakA jIva ) - hastinApura ke sAgaradatta aura dhanavatIkA putra 8223 uttama - bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 43 uttama - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 171 utsavadoSa - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 211 udAradhI - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 179 udbhava - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25149 1 vyaktivAcaka zabdasUcI upamAbhUta-bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 251187 Rtvija - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 127 e eka bhagavAnke 1008 nAmoMma eka nAma 25 / 187 ekavidya-bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 141 ka ka - bhagavAn ke 1008 nAmoma eka nAma 25 / 133 kaccha-bhagavAn AdinAthakA sAlA 15 / 70 kaJjasaJjAta- bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma, mAtRgarbhagRhasthakamalo parisaMjAtatvena nAmnaH sArthakatvam 24 / 28 kanakaprabha- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 197 kanakapramA-lalitAMgadevakI pradhAna devI 5 / 283 kanakalatA - lalitAMga devakI pradhAna devI 5 / 283 kanakAma- ekadeva ( vajrajaMpa ke mahAmantrIkA jIva) 8213 kanaskAMcanasanima - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 199 kartR - bhagavAn ke 1008 nAmoMmaM eka nAma 25 / 149 karmakASThAzuzukSaNi- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 214 karmaTha - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 214 656 karmaNya bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 214 karmazatrughna- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 206 karmahan - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 183 karmArAtinizumbhana - bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 24/40 kalAtIta - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 194 kalAdhara - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 194 kalina - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 206 kallinna- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 194 kalpavRkSa - bhagavAnke 1008 nAma meM eka nAma 25 / 213 kalpa - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 193 kalyANa- bhagavAn ke 1008 nAma meM eka nAma 25 / 193 kalyANaprakRti - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 194 kalyANalakSaNa- bhagavAn ke 1008 : nAmoM meM eka nAma 25 / 193 kalyANavarNa - bhagavAn ke 1008 nAma eka nAma 25 / 193 kavi - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 143 kANabhikSu - eka pUrvavartI AcArya 1 / 51 kAnta - bhagavAn ke 1008 nAmoM- " meM eka nAma 25 / 168 kAntagu - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 168 kAntimat- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 202 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 AdipurANam . kAmaga-eka vimAna 22 / 15 / kRtakRsya-bhagavAnke 1008nAmoM- kSama-bhagavAnke 1008 nAmoM meM kAmajit-bhagavAnke 108nAmoM- / meM eka nAma 25 / 130 eka nAma 25 / 201 - meM eka nAma 14 / 40 kRtakratu-bhagavAnke 1008nAmoM- . kSamin-bhagavAna ke 1008nAmoMkAmada-bhagavAnke 1008 nAmoM- meM eka nAma 25 / 130 meM eka nAma 25 / 173 meM eka nAma 25 / 167 kRtakriya-bhagavAnke 1008 kSAnta-bhagavAnke 1008 nAmoMkAmadhenu-bhagavAnake 1008nAmoM- nAmoMmeM eka nAma 25 / 134 meM eka nAma 25161 meM eka nAma 25 / 167 kRtajJa-bhagavAnke 1008 nAmoM kSAntiparAyaNa-bhagavAnke 1008 kAmana-bhagavAnke 1008 nAmoM- meM eka nAma 25 / 18. .. nAmoM meM eka nAma 25 / 189 meM eka nAma 25 / 171 kRtapUrvAjavistara - bhagavAna ke kSAntimAja-bhagavAnake 1008 kAmahan-bhagavAnke 1008nAmoM- 1008 nAmoM meM eka nAma nAmoMmeM eka nAma 25 / 126 meM eka nAma 25 / 167 25 / 192 kSetrajJa-bhagavAnake 1008 nAmoM kAmAri-bhagavAnke 1008nAmoM- kRtalakSaNa-bhagavAnke 1008.. meM eka nAma 25 / 121 meM eka nAma 25 / 165 nAmoM meM eka nAma 25 / 180 kSemakRt-bhagavAnke 1008 kAmitaprada - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 165 kRtAntakRt-bhagavAn ke 1008 nAmAMmeM eka nAma 25 / 202 kSemaGkara-bhagavAnke 1008nAmoM nAmoMmeM eka nAma, kRtAntam kAmya-bhagavAnke 1008 nAbhoM meM eka nAma 25 / 173 AgamaM karotIti kRtAnta___ meM eka nAma 25 / 167 / / bhemakara-tIsarA kulakara 3 / 90 kRt 25 / 129 kAraNa-bhagavAnke 1008 nAmoM kSemadharmapati-bhagavAnke 1008 2 meM eka nAma 251149 kRtAntAnta (yamAntakaH)-bhaga nAmoMmeM eka nAma 25 / 173 kAzyapa - dUsarA nAma maghavA / vAnke 1008 nAmoM meM eka kSemazAsana-bhagavAn ke 1008 ugravaMzakA pramukha rAjA nAma 251129 nAmoMmeM eka nAma 25 / 165 - 16 // 261 kRtArtha-bhagavAnke 1008nAmoM kSemandhara-cauthA kulakara 3 / 103 kAzyapa - bhagavAn AdinAtha meM eka nAma 25 / 130 kSemin-bhaMgavAnke 1008 nAmoM. 16266 kRtin-bhagavAnke 1008nAmoM meM eka nAma 25 / 173 kaMsAcArya-gyAraha aMgake jAtA meM eka nAma 25 / 130 eka muni 20146 kRpAlu-bhagavAn ke 1008nAmoMkIrti - SaT kumArI deviyoMmeM se gaMgadeva-gyAraha aMga dasa pUrva__ meM eka nAma 25 / 216 eka devI 12 / 164 ke jJAtA eka muni 2 / 144 kevalajJAnavIkSaNa - bhagavAnke gaNajyeSTha-bhagavAnake 1008 kunthu-satrahaveM tIrthaMkara 2 / 132 kubera-dhAnyapurakA eka vaizya 1008 nAmoMmeM eka nAma nAmoMmeM eka nAma 25 / 135 8 // 230 gaNAgraNI-bhagavAnke 1008 kuberadatta-jambUdvIpa videhakSetra kevalin-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 135 . nAmoMmeM eka nAma 25 / 112 puNDarIkiNI nagarIkA eka gaNAdhipa-bhagavAnke 1008 seTha 11114 kezava-suvidhi aura manoramA- nAmoMmeM eka nAma 25 / 135 kuhavinda-aravinda vidyAdharakA kA putra vajrajaMghako strI gaNya-bhagavAnke 1008 nAmoM putra 5 / 91 zrImatIkA jIva svayaMprabha meM eka nAma 251135 kuladhara - bhagavAn AdinAthakA devaparyAyase cyuta ho kezava gaNya-bhagavAna ke 1008 nAmoMnAma 16 / 266 huA 10 / 145 meM eka nAma 24442 .. kUTastha-bhagavAnuke 1008 nAmoM- bhatriya--nayAraha aMga dasa pUrvake | gataspRha-bhagavAnke 1008 meM eka nAma 25 / 114 jJAtA eka muni 21143 nAmoMmeM eka nAma 25 / 185 -- Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gati - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 182 bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma gambhIrazAsana - 25 / 182 gamyAtman - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 188 gardatoya - laukAntika devakA eka bheda 17148 garimAspada - bhagavAnke 108 nAmoM meM eka nAma 2443 gariSTha- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma atizayena guruH 25 / 122 gariSTha- bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 43 gariSThagIH (gariSThagir )-bhagavAn - ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 122 garIyasAmAdya- bhagavAnke 1008 nAmoMma eka nAma 25 / 176 gahana - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 149 girAMpati - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 179 guNa- bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 136 guNagrAma - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 137 guNajJa - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 135 guNadhara - yazodhara yogIndrake ziSya eka muni 884 guNanAyaka - bhagavAnke 1008. nAmoMmeM eka nAma 25 / 135 guNAkara- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 24 / 42 guNAkara- bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 135 vyaktivAcaka zabdasUcI guNAdarina - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 136 guNAmbhodhi - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 135 guNocchedin - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 136 guNya- bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 137 guptibhRd-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 178 guru bhagavAnke 1008 nAmoMmeM . eka nAma 25 / 160 guru- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 176 guhya bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 149 gUDhagocara - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 196 gUDhAtman - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 196 goptR - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 178 gopya - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 196 govarddhana - caudaha pUrvake jJAtA eka muni 21 141 gautama - bhagavAn mahAvIrake prathama gaNadhara 1 / 198 gautama - bhagavAn mahAvIrake pramukha athavA gaNadhara [ prakRSTA gau: gotamA = sarvajJavANI tAM vetIti gautamaH / gotamAt svargAnAt AgataH gautamo bhagavAn tena proktamadhIte iti gotamaH ] 2 / 52-53 gautama - bhagavAn AdinAtha 16 / 265 grAmaNI - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 115 cakSuSmAn - AThavA~ kulakara 3 / 120 661 caturmukha- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 174 caturvaktra- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 174 1008 caturAnana- bhagavAn ke nAmoMmeM eka nAma 25 / 174 caturAsya - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 178 candrakItiM vajradantakA pUrvabhava 718 candraprabha - aSTama tIrthaMkara 2 / 129 candramatI - rAjA ratiSeNakI strI 10 / 151 candrAma- gyArahavA~ kulakara 3 / 134 candrasena - eka muni 7 / 10 candrodaya- eka granthakA nAma- 'nyAya kumudacandrodaya' 1 / 47 carAcaraguru- bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 196 citramAlinI - prabhaJjana rAjAko strI 10 / 152 citrAMgada - zAhUM lAyekA jIva jo ki citrAMgada nAmakA deva huA 9 / 189 cintAgati- mandaramAlI aura sundarIkA putra 8/93 cintAmaNi - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 168 cha chandasAMkartA - bhagavAn ke 108 nAmoM meM eka nAma 24/39 chandovid-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 39 Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .662. ja jagaccUDAmaNi- bhagavAn ke 1008 nAmo meM eka nAma 25 / 206 jagajjyeSTha-bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 103 jagajjyotiSa - bhagavAn 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 114 jagajjyotis-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 207 jagatpati- bhagavAn ke 2008 nAmoM meM eka nAma 25 / 118 jagatpati- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25104 jagatpAla-bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 217 jagadgarbha- bhagavAnke 1008 nAma meM eka nAma 25 181 jagabandhu bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 195 jagadbhartR-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma hitamArgadarzakatvAt jagad vibhati pAlayatIti jagadbhartA 2432 jagadAdija - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 147 jagaddhita- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 108 jagadvitaiSin - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 195 jagadvibhu bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 195 jagadyoni- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 2'5 / 134 jagannandana - eka munirAja 7 / 39. jagannAtha bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 195 jaTAcArya - varAGgacaritake kartA jAsiMhananda AcArya 1150 AdipurANam | jastra - sudharma svAmIke bAda honevAle anubaddha kevala 2 / 138 jambU - jambUsvAmI kevalI 1 / 199 jaya - gyArahaaGga dazapUrvake jJAtA eka muni 2 / 143 jayakIrti candrakIrtikA mitra 78 jayanta-vajrasena aura zrIkAntA kA putra ( vAnarakA jIva ) 11 / 17 jayapAla - gyAraha aGgake jJAtA eka muni 2 / 146 1 jayavarmA - siMhapura ke rAjA zrIpeNa aura sundarI rAnIkA jyeSTha putra 5 / 205 jayavarmA-gandhilAdeza ayodhyA nagarIkA rAjA 7 / 41 jayasena -ratnasaMcaya nagarake rAjA mahIdhara aura rAnI sundarIkA putra, zatadhI mantrokA jIva, jo narakase nikalakara utpanna huA 10 | 116 jayasena - mahAsena aura vasundharAkA putra 7186 jayasena - nAgadatta aura sumatikA 1 putra 6 / 129 jayasena - eka purAtana tapastrI AcArya 1 / 59 jayasenA - dhAtakIkhaNDa videhakSetra puSkalAvatI deza puNDarIkiNI nagarIke rAjA dhanaJjayakI rAnI 7181 jarat - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 124 jAgarUka - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25/207 jAtarUpa - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 146 jAtarUpAbha- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25/200 jitakAmAri - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 169 jitakrodha - bhagavAn ke 2008 nAmoMmeM eka nAma 35 / 169 jitakleza- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 169 jinajeya- bhagavAn ke 2008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 134 jitamanmatha - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 // 208 jitAkSa - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25|208 jitAnaGga- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 216 jitAntaka- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 169 jitAmitra - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 169 jitendriya- bhagavAn ke nAmoMmeM eka nAma 15 / 186 jiravara - bhagavAn ke 108 nAmoM meM eka nAma jetuM zolo jitvaraH 1008 2444 jina - bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 40 jina - bhagavAn ke 1008 nAmomeM eka nAma 25 / 104 jina kuljara - bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 24/38 jinasena - mahApurANa ke kartA - AcArya 2 / 153 jinendra - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 170 jinezvara - bhagavAnke nAmoM meM eka nAma 1008 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyaktivAcaka zabdasUcI 663 jiSNu-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM / trijaganmaMgalodaya-bhagavAnake eka nAma 25 / 104 tanunirmukta-bhagavAnke 1008 1008 nAmoMmeM eka nAma jiSNu-bhagavAnke 108 nAmoMmeM nAmoM meM eka nAma 25 / 210 25 / 110 eka nAma, jetuM zIlo tantrakRd-bhagavAnke 1008 trijagatpatipUjyAdhi-bhagavAnke jiSNuH 24 // 35 nAmoM meM eka nAma 25 / 129 1008 nAmoMmeM eka nAma jetR-bhagavAnake 108 nAmoMmeM tapanIyanima-bhagavAnke 1008 25.190 eka nAma 24 / 40 nAmoMmeM eka nAma 25 / 198 trijagatparamezvara-bhagavAnke 1008 jetR-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM saptajAmbUnadadyuti-bhagavAnke nAmoM meM eka nAma 251110 eka nAma 25 / 106 1008 nAmoM meM eka nAma: tridezAdhyakSa-bhagavAnke 1008 jJAnagarma- bhagavAnke 1008 25 / 20. nAmoMmeM eka nAma 25 / 182 nAmoM meM eka nAma 25 / 181 tatacAmIkaragchavi-bhagavAnke trinetra-bhagavAnake 1008 nAmoM meM jJAnacakSuS-bhagavAnke 1008 1008 nAmoM meM eka nAma eka nAma 25 / 215 25 / 198 nAmoMmeM eka nAma 25 / 204 : tripurAri-bhagavAnke 1008 tamo'ri-bhagavAnke 108 nAmoMjJAnadharmaramaprabhu-bhagavAna ke nAmoM meM eka nAma 25 / 215 __ meM eka nAma, tamaso'jJAnA* 1008 nAmoMmeM eka nAma trilokAprazigvAmaNi-bhagavAnke dhakArasya ariH zatruriti 25 / 132 100 nAmoM meM eka nAma jJAnaniprAza-bhagavAnke 1008 nAmnaH sArthakyam 24 // 36 / / 25 // 190 nAmoMmeM eka nAma 25 / 173 tamopaha-bhagavAnke 1008 nAmoM trilocana-bhagavAnke 1008 meM eka nAma 25 / 205 jJAnamAvanA-1 vAcanA 2 pacchanA ___ nAmoMmeM eka nAma 25 / 215 tIrthakRta-bhagavAnake 1008 / 3 anuprekSaNa 4 parivartana dhyakSa-bhagavAnke 1008 nAmoM meM nAmoMmeM eka nAma 25 / 112 aura 5 saddharmadezanA ye pAMca eka nAma 25 / 215 tuMga-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM jJAnabhAvanAeM haiM 21196 / vyambaka-bhagavAnke 1008 nAmoM eka nAma 25 / 198 jJAnasarvaga-bhagavAnke 1008 meM eka nAma 25 / 215 tuSita-laukAntika devakA eka : nAmoMmeM eka nAma 25 / 164 bheda 1748 jJAnAtman-bhagavAnke 1008 tejomaya-bhagavAn ke 1008 nAmoM. pakSa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoM meM eka nAma 25 / 113 meM eka nAma 25 / 205 eka mAma 25 / 166 jJAnAsman- bhagavAnke 1008 tejorAzi-bhagavAnake 1008 dakSiNa-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma 25 / 113 nAmoMmeM eka nAma 25205 eka nAma 25 / 166 jJAmAgdhi-bhagavAnke 1008 syAgin-bhagavAnke 1008 nAmoM daga-mahAbala vidyAdharakA pUrvanAmoM meM eka nAma 25 / 205 - meM eka nAma 25184 vaMzaja eka vidyAdhara 5.117 jyeSTha-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM / damatIza-bhagavAnke 1008 trAtR-bhagavAnke 1008 nAmoM meM - eka nAma 256122 eka nAma 25 / 142 nAmoMmeM eka nAma 251164 jyeSTha-bhagavAnke 108 nAmoM meM trikAladazin-bhagavAnke 1008 : damaghara-eka muni 8 / 167 eka nAma 24043 nAmoMmeM eka nAma 251191 damin-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM jyotimUrti-bhagavAnke 1008 | trikAsaviSayAdharaza-bhagavAnke eka nAma 25 / 189 . nAmoM meM eka nAma 25 / 205 1008 nAmoM meM eka nAma: imIzvara-bhagavAnke 1008 jvalajjvalanasaprama- bhagavAnke 25 / 188 nAmoM meM eka nAma 25 / 111 1.08 nAmoMmeM eka nAma trijagahallama-bhagavAnke 1008 mIzvara-bhagavAnke 1008 25 / 196 nAmoM meM eka nAma 25 / 190 nAmoM meM eka nAma 25 / 178 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 .. AdipurANam / dayAgarma-bhagavAnke 1008 / dUradarzana-bhagavAnke 1008 naamoN-| dhanamitra- vadhakA seTha ... nAmoMmeM eka nAma 25 / 181 | meM eka nAma 25 / 176 8 / 116 , dayAdhvaja-bhagavAnke 1008 | dharma-eka muni 991 dhanavatI-hastinApurake sAgaradattanAmoMmeM eka nAma 25106 | davarmA-lalitAMgadevakI svayaM kI strI 8223 dayAnidhi-bhagavAnke 1008 prabhA devIkA antaHpariSad- dhanazrI-palAlaparvata grAmake devila nAmoMmeM eka nAma 25 / 216 kA sabhAsada eka deva 6153 nAmaka- paTelako sumati dayAyAga-bhagavAnke 1008 nAmoM- bahanata-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM strIse utpanna putra 6 / 135 meM eka nAma 25 / 183 . eka nAma 25 / 191 dharma-pandrahaveM tIrthakara 2 / 131 davIyas-bhagavAnke 1008 baDIyas-bhagavAnke 1008 nAmoM dharmaghoSaNa-bhagavAnke 1008 ___ meM eka nAma 25 / 182 nAmoMmeM eka nAma 25 / 176 nAmoM meM eka nAma 25 / 183 dAnta-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM | deva-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 189 . - eka nAma 25 / 183 dharmacakrAyudha-bhagavAnke 1008 dAntAraman-bhagavAnke 1008 deva-devanandI apara nAma pUjyapAda ____ nAmoMmeM eka nAma 25 / 183 nAmoMmeM eka nAma 25 / 164 / AcArya, jainendravyAkaraNa dharmacakrin-bhagavAnke 1008 digvAsas-bhagavAnke 1008 bAdike kartA 1152 nAmoMmeM eka nAma 25 / 106 nAmoMmeM eka nAma 25 / 204, devadeva-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM dharmatIrthakRt-bhagavAnke 1008 eka nAma 25 / 195 divAkaraprama-dUsare svargakA eka nAmoMmeM eka nAma 25 / 115 devarATa-indra 1716 vimAna 80210 dharmadezaka-bhagavAnke 1008 devAdhideva-bhagavAnake 108 digya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM - nAmoMmeM eka nAma 25 / 216 | nAmoMmeM eka nAma 24 // 30 eka nAma 25 / 111 dharmadhvaja-bhagavAnke 108 nAmoMdivyabhASApati-bhagavAnke 1008 | devika-palAla parvata prAmakA eka . meM eka nAma 24140 grAmakUTa-paTela 64135 __nAmoMmeM eka nAma 25 / 111 devI-marudevI 11 dharmanAyaka-bhagavAnke 108 didhi-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM devI-rAjI 5 / 204 : nAmoMmeM eka nAma 24 // 39 eka nAma 25 / 187 | daiva-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM dharmanemi-bhagavAnke 1008 dIsa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 // 187 nAmoMmeM eka nAma 25 / 183 eka nAma 25 / 206 ghumnAma-mamavAnke 1008 dharmapati-bhagavAnke 108 nAmoMdIprakalyANAsman-bhagavAna ke nAmoMmeM eka nAma 25 / 20. meM eka nAma 24|40 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 194 dharmapAla-bhagavAnke 1008 dundumisvana-bhagavAnke 1008 dhanaJjaya-dhAtakokhaNDa-videhakSetra- nAmoMmeM eka nAma 25 / 217 . nAmoMmeM eka nAma 25 / 170 puSkalAvatIdeza punarIkiNI dharmamati-bhagavAnke 1008 durdAnta-mahApUta nagarIkA rAjA 81 jinAlayameM nAmoMmeM eka nAma 25 / 115 dhanadana-dhanamitra seThakA pitA paNDitA dhAyake prasArita dharmayUpa-bhagavAnke 1008 nAmoM 8 / 218 citrapaTake kalpita jJAtA-dhUrta ___ meM eka nAma 25 / 183 dhanadattA-dhanamitra seThakI mAtA 7.112 dharmarAja-bhagavAnke 1008 nAmoM 8 / 218 durAdharSa-bhagavAnke 1008 nAmoM- / dhanadeya-kuberadatta vaNik aura meM eka nAma 25 / 207 meM eka nAma 25 / 172 anantamatI, seThAnIkA putra dharmasAmrAjyanAyaka - bhagavAnke duHSamAsuSamA-avasarpiNIkA (zrImatI athavA kezavakA / 1008 nAmoMmeM eka nAma cothA kAla 3117 bIva) 11114 25 / 217 . Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyaktivAcaka zabdasUcI 5665 dharmasena-gyAraha aMga daza pUrvake / dhyAtamahAdharman-bhagavAnke nAnakatavaraza-bhagavAnke 1008 jJAtA eka muni 21144 1008 nAmoMmeM eka nAma. nAmoMmeM eka nAma 25 / 187 dharmAcArya-bhagavAnke 1008 25 / 162 nandimitra-caudaha pUrvake jJAtA nAmoMmeM eka nAma 25 / 216 | dhyAnagamya-bhagavAnke 1008 eka muni 21141 dharmAtman-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 251173 nAmi-caudahavAM kulakara 3 / 152 nAmoMmeM eka nAma 25 / 115 dhyeya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmija-bhagavAnke 1008 nAmoMdharmAdi-bhagavAnke 108 nAmoMmeM | eka nAma 25 / 108 meM eka nAma 25 / 171 eka nAma 24139 dhruvasena-gyAraha aMgake jJAtA | nAbhinandana-bhagavAnke 1008 dharmAdhyakSa-bhagavAnke 1008 eka muni 20146 nAmoMmeM eka nAma 25 / 170 nAmoMmeM eka nAma 25 / 111 nAmirAja-bhagavAn RSabhadevake dharmArAma-bhagavAnke 1008 nakulArya-nakulakA jIva jo ki pitA 124 . . nAmoMmeM eka nAma 25 / 137 bhAgabhUmima . Aya huA | nAbheya-nAbhikulakarake putra 9 / 192 dharmya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM prathama tIrthakara vRSabhanAtha nakSatra-gyAraha aMgake jJAtA eka eka nAma 25 / 115 1115 muni 21146 dhAtA-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nanda-bhagavAnke 1008 nAmoM meM nAbheya-bhagavAn AdinAtha ____eka nAma 25 / 102 15 / 222 eka nAma 25 / 167 dhAtu-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM / manda-nAgadatta aura sumatikA nAmeya-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 174 - putra 6129 __. - eka nAma 25 / 171 dhiSaNa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM mandana-bhagavAnke 1008 mAmoMmeM nitya-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 25 / 179 eka nAma 25 / 167 ... eka nAma 24144 dhIndra-bhagavAnke 1008 nAmoM meM nandimitra-nAgadatta aura sumati- nisya-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 148 kA putra 6 / 129 / eka nAma 25 / 130 dhImat-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM | nandiSaNa-nAgadatta aura sumati- nandiSeNa-videhakA eka rAjA kA putra 6 / 129 10 / 150 . eka nAma 25 / 179 nami-bhagavAna AdinAthake sAle | niyamitendriya-bhagavAnake 1008 dhIra-bhagavAnke 1.08 nAmoMmeM kaccha rAjAkA putra 18092 / nAmoMmeM eka nAma 25 / 213 eka nAma 25 / 182 . .. nami-ikkIsaveM tIrthaMkara dhIrathI-bhagavAnke 1008 nAmoM meM nirakSa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM 21133 / eka nAma 25 / 212 / eka nAma 25 / 144 nayotuMga-bhagavAnke 1008 dhIza-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM mirguNa-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma 25 / 180 eka nAma 25 / 136 eka nAma 25 / 141 nAgadatta-Abhiyogya jAtike eka dhIzvara-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM | nirgranyeza - bhagavAnke 1008 . devakA nAma 22 / 17 : eka nAma 25 / 109 nAmoMmeM eka nAma 25 / 204 nAgadatta-dhAnyapurake kubera baNika dhurya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM niraMjana-bhagavAnke 108 nAmoM aura usakI strI sudattAkA eka nAma 25 / 159 meM eka nAma 24 // 38 . putra 8231 dhati-SaT kumArI deviyoMmeM se - nAgadatta-pATalogrAmakA eka niraMjana - bhagavAnake 1008 eka devo 12 / 164 vaNik putra 6 / 128 nAmoMmeM eka naam25|114 pratiSaNa-gyAraha aMga daza pUrvake / nAgasena-gyAraha aMga daza pUrvake nim-bhagavAnke 1008 nAmoM jJAtA eka muni 21143 / jJAtA eka muni 2 / 143 / meM eka nAma 25 / 138 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666 nirdhUtAgam - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 139 nirnAmA - nAgadatta aura sumatikI choTI putrI zrIkAntAkA dUsarA nAma 6 / 130 nirnimeSa - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 139 nimaMda - bhagavAn ke 1008 nAmoM-. meM eka nAma 25 | 138 nirmala- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 184 nirmala- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 128 nirmoha - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 138 nirambara- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 204 nirlepa - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 128 nirvighna - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 211 nirastainas - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 139 nirAbAdha - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 113 nirAzaMsa bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25/204 nirAsrava - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 139 nirAhAra - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 139 nirukta vAcU - bhagavAn ke 1008 nAma meM eka nAma 25/209 niruktokti - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 114 niruttara- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 173 1008 nirutsuka - bhagavAn ke - AdipurANam nAmoMmeM eka nAma 25 / 172 niruddhava- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 185 niruddhava-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 2438 nirupadrava - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 138 nirupaplava - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 139 nizcala - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 211 niSkala - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 113 niSkalaMka - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 139 niSkalaMkAraman - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 185 niSTapta kanakacchAya- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 199 nikicana - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25/204 niSkriya - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 139 niHsapatna- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 186 nIrajaska - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 185 nIlAMjanA - suranartakI 17/7 netR - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 115 nedIyas - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 176 nemi - bAIsaveM tIrthaMkara 2 / 132 naikadharmakRt - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 180 naikarUpa - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 180 naikAtman - bhagavAnke 2008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 180 nyAyazAstrakRt - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 115 pa paJcabrahmamaya- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma paMcaparameSThimaya 25 / 105 paNDitA - zrImatIko dhAtrI (vAya) 6 / 102 paNDitakA paNDitA dhAya (svArthe kapratyayaH ) 6 / 114 pati - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 141 padmagarbha- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 181 padmanAbhi- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 133 padmaviSTara- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 133 padmaprabha-SaSTha tIrthaMkara 2 / 129 padmayoni- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 134 padmasambhUti- bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 133 padmAMga- saMkhyAkA eka bheda 3 / 121 padmAvatI - eka ArthikA 7 31 padmaza - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 133 para - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 105 paratasva- bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma, sarvotkRSTa jIvatattvarUpatvAt paraM tattvam 24 / 33 paratara- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 105 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyaktivAcaka shbdsuuc| .667 parama-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 165 parama-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 142 paramajyotiSa -bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 111 paramajyotiSa-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma, utkRSTakevalajJAnajyotiHsahita tvAt paramajyoti 24 // 30 paramAtman-bhagavAnake 108 nAmoM meM eka nAma, parA utkRSTA yA lakSmIryasya sa paramaH,parama AtmA yasya sa paramAtmA 24 // 33 paramAtman-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 110 paramAnanda-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 170 paramAnanda-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 189 paramezvara-vAgarthasaMgraha purANake ____ kartA eka AcArya 1162 paramezvara-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 149 parameSTin-bhagavAnke 108 nAmoM meM eka nAma,parame sarvotkRSTa pade tiSThatIti parameSThI arhatparamoSTharUpa ityarthaH 24132 parameSTin-bhagavAnka 1008 nAmA eka nAma 251105 paramodaya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 165 parAsmajJa-bhagavAnake 1008 nAmoM meM eka nAma 25 // 181 parAdhya-bhagavAnake 1008 nAmoM meM eka nAma 251149 parApara ( parAtpara)-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 189 parivRda-bhagavAnake 1008 nAmoM meM eka nAma 25141 paraMjyotiSa-bhagavAnke 1008 nAmAMmeM eka nAma 25 / 110 paraMbrahman-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 131 pavitra-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 142 pANDu-gyAraha aMgake jJAtA eka muni 21146 pAtR-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 142 pAtrakesarI-eka pUrvavartI AcArya 1153 pApAvagraha-pAparUpI varSAkA pratibandha 25 / 228 pApApeta-bhagavAnke 1008 nAmoM me eka nAma 25 / 138 pAraga-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM . eka nAma 25 // 149 pAvana-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 142 pAzva-IsaveM tIrthakara 20132 pitAmaha-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 256142 pitR-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 142 pihitAsrava-eka muni 6 / 131 pihitAsrava-ajitaMjaya cakrI. ____ kA dUsarA nAma 7 / 45 pihitAkhava-eka muni 80202 pITha-vacana aura zrIkAntAkA putra ( akampana senApatikA jIva) 11112 / puNDarIka-vajrabAhu ke putra amita tejakA putra 8188 puNDarIkAkSa-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 251144 puNDarIkiNI-videhakI eka nagarI 6058 puNya-bhagavAnke 108 nAmAma eka nAma 24 // 42 puNya-bhagavAnke 1008 nAmAma eka nAma 251135 puNyakRn-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 137 puNyagira -bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 251136 puNyadhI-bhagavAnke 1008 nAmA eka nAma 25 // 137 puNyanAyaka-bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma 241137 puNyanAyaka-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 136 puNyarAzi-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 217 puNyavAca-bhagavAnke - 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 136 puNyazAsana-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 37 puNyApuNbanirodhaka- bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 137 pumas-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 142 pumAn-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma, punAtoti pumAn 24 / 30 purANa-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 37 purANa-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 192 purANapuruSa-bhagavAnke 1008 nAmAMma eka nAma 25 / 143 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 AdipurANam purANapuruSottama-bhagavAnke 1008 pUtavAca-bhagavAnke 1008 naamoN| pratyaya-bhagavAnke 1008 nAmoM meM nAmoM meM eka nAma 25 / 132 meM eka nAma 25 / 111 / eka nAma 25 / 172 purANAca-bhagavAnke 1008 | pUtAsman-bhagavAnke 1008 / prathita-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoM meM eka nAma 25 / 192 , nAmoM meM eka nAma 25 / 111 eka nAma 25 / 203 purAtana-bhagavAnke 1008 pUrva-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM prathIyas-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 110 eka nAma 25 / 192 nAmoMmeM eka nAma 25 / 203 puru-bhagavAn RSabhadeva 3 / 239 pRthivImUrti-bhagavAnke 1008 / pradIpta-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM -puru-bhagavAn AdinAtha 15 / 71 nAmoMmeM eka nAma 25 / 126 eka nAma 25 / 200 puru-bhagavAn AdinAtha 1772 pRthu-bhagavAnke 1008 nAmoM meM pradhAna-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 165 puru-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 25 / 203 prabuddhAraman-bhagavAnke 1008 eka nAma 24 // 30 pauruhUtI-indrasambandhI 25 / 226 nAmoMmeM eka nAma 25 / 108 puru-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM | prakAzAtman-bhagavAnke 1008 pramaMjana-eka deva, purohitakA eka nAma 25 / 143 nAmoMmeM eka nAma 251196 jIva 80214 purudeva-bhagavAnake 1008 nAmoM prakRti-bhagavAnke 1008 nAmoM prabhaMjana-videhakA eka rAjA meM eka nAma 25 / 192 meM eka nAma 25 / 165 10 / 152 puruSa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM | prakSoNabandha-bhagavAnke 1008 'prabhava-bhagavAnke 1008 nAmoM meM : eka nAma 25 / 192 nAmoMmeM eka nAma 25 / 165 eka nAma 25 / 115 puruhUta-indra 14 / 163 prajApati-bhagavAnake 1008 prabhAkara - eka deva, senApatikA puSkara-tIsarA dvIpa 7 / 13 nAmoMmeM eka nAma 25 / 113 jIva 8 / 214 puSkarekSaNa-bhagavAnke 1008 pramAcandra-prabhAcandra nAmaka prajAhita-bhagavAnke / 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 144 nAmoMmeM eka nAma 25 / 207 . AcArya 1144 puSkala-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM prabhAvatI-gandharvanagarake rAjA prajJApAramita-bhagavAnke 1008 eka nAma 25 / 144 vAsavakI strI 7.30 nAmoMmeM eka nAma 25 / 213 puSTa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM praviSNu bhagavAnke 1008 praNata-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 201 _nAmoMmeM eka nAma 25 / 109 ___eka nAma 25 / 166 ---- puSTida-bhagavAnke 1008 nAmoM prabhAsvara--bhagavAnke 1008 praNava-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma 25 / 181 meM eka nAma 25/201 eka nAma 25 / 166 prabhu-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM puSpadanta-nauveM tIrthakara 21130 praNidhi-bhagavAnke 1008 nAmoM eka nAma 25 / 100 pUjAha-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM meM eka nAma 25 / 166 prabhUtavibhava-bhagavAnke 1008 eka nAma 25 / 112 - praNetR-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma 28 / 118 pUjya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM __eka nAma 25 / 115 prabhUtAtman-bhagavAnke 1008 eka nAma 25 / 191 pratizruti-prathama kulakara 3 / 63 ' nAmoM meM eka nAma 25 / 118 pUta-bhagavAnake 108 nAmoMmeM eka - pratiSThAprasava-bhagavAnake 1008 prabhUSNu-bhagavAnke 108 nAmoMmeM nAma 24 // 37 nAmoM meM eka nAma 25 / 143 eka nAma, prabhavituM zIla: pUtazAsana-bhagavAnke 1008 / pratiSThita-bhagavAnke 1008 prabhUSNuH, samarthaH ityarthaH nAmoMmeM eka nAma 25 / 111 nAmoMmeM eka nAma 25 / 203 24/30 pUta-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM pratyagra-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM prabhUSNu-bhagavAnke 1008nAmoMeka nAma 25 / 136 eka nAma 25 / 140 meM eka nAma 25 / 109 Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyaktivAcaka zabdasUcI 666 balAhaka - eka devakA nAma 22 / 15 bahi-laukAntika devakA eka bheda 17148 batimUrti-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 126 bahuzruta-bhagavAnke 1008nAmoM meM eka nAma 25 / 120 bAlArkAma-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 198 bAhubalI-bhagavAn AdinAthakA sunandA strIse utpanna putra pramANa-bhagavAnake 1008 nAmoM- prAjJa-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM meM eka nAma 25 / 166 eka nAma 25 / 213 pravaktR-bhagavAnke 1008 nAmoM prANa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM meM eka nAma 25 / 210 eka nAma 25 / 166 prazamAkara-bhagavAnke 1008 prANatezvara-bhagavAna ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 163 nAmoM meM eka nAma 25 / 166 prazamAtman-bhagavAnke 1008 prANada-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoM meM eka nAma 25 / 132 eka nAma 25 / 166 prazAnta-bhagavAnke 1008nAmoM- prAptamahAkalyANapaMcaka-bhagavAnmeM eka nAma 25 / 186 ke 1008nAmoMmeM eka nAma prazAntamadana-prabhajana aura 25 / 155 citramAlinIkA putra nakula- prAMzu-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM kA jIva 10 / 152 eka nAma 25 / 214 prazAntarasazailUSa-bhagavAnake priyadattA - rAjA vibhISaNakI 1008 nAmoM meM eka nAma strI 101149 ---- 25 / 208 priyavratA-eka zrAvikA 24 / 179 prazAntAsman-bhagavAnke 1008 priyasena - jambUdvIpa videhakSetra nAmoMmeM eka nAma 25 / 132 puSpakalAvatI deza puNDarIprazAntAri-bhagavAnke 1008 . kiNInagarIkA raajaa9|108 nAmoMmeM eka nAma, prazAntA prItikara-eka muni (svayaMbuddhaarayaH karmazatravo yasya saH kA jIva) 102 25 / 107 prItiMkara-svayambuddha mantrIkA jIva prazAstR-bhagavAnke1008nAmoM maNicUla deva prItikara meM eka nAma 25 / 201 ___"nAmakA putra huA (priyasena praha-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM rAjA bora sundarI rAnIkA eka nAma 25 / 122 putra tapasvI muni) 9.109 prasannAraman-bhagavAnke 1008 | prItideva-priyasena aura sundarInAmoMmeM eka naam25|132 kA choTA bhAI, jo tapasvI prasenajit-terahavAM kulakara--- muni huA 9 / 109 prItivaIna-eka rAjA 8/201 prahasita-vatsakAvatI susomAnagara- preSTa-bhagavAnke: 1008 nAmoMmeM ke amRtamati aura satyamAmA | eka nAma, atizayena kA putra 7 / 61 priyaH 25 / 122 prAkRta-bhagavAnke 1008 nAmoM- proSTikAcArya-gyAraha aMga daza meM eka nAma 25 / 168 / pUrvake jJAtA eka muni prAgrahara-bhagavAnke 1008 nAmoM- 21143 meM eka nAma 25 / 150 prApraya-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM bandhamokSajJa-bhagavAnke 1008 eka nAma 251150 nAmoMmeM eka nAma 25 / 208 . . buddha-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 // 38 buddha-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 108 buddhabogya-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 145 buddhasanmArga-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 212 budi- SaTkumArI deviyoMmeM se eka devI 12 / 164 buddhimAn-gyAraha aMga daza pUrvake mAtA eka muni 2014 vRhaspati-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 179 baMhiNa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM . eka nAma, atizayena bahaH 256122 brahmatattvajJa-bhagavAnke :1008 . nAmoMmeM eka nAma 25 // 10 prajhan - bhagavAnke 108nAmoM meM eka nAma 24 // 30 brAn-bhagavAnke 1008 nAmoM__meM eka nAma 2551.5 brahmAniA-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 131 Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipugaNama 2242 brahmayoni-bhagavAna ke 1008 nAmami eka nAma 2,106 brahmapadazvara-bhagavAna ke 108 nAmoma eka nAma 24|45 brahmavid-bhagavAn ke 1008 nAmAMmeM eka nAma 110: brahmavidAdhyaya-bhagavAnaka 108 nAmA meM eka nAma 2049 brahmasambhava-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25131 brahmAnman-bhagavAna ke 1008 nAmAma eka nAma 254131 groza-bhagavAna ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 // 131 brahmAMdhAvid-bhagavAnke 1008 nAmoMme eka nAma brahmaNA veditavyamAvatIti 25107 mAjhI - bhagavAn AdinAthakI patrI 65 bharata-bhagavAna AdinAthakA jyesstth| bhuvanakapitAmaha - bhagavAnake putra 15158 1008 nAmoMmeM eka nAma bharana-prathama tIrthaMkara RSabhadeva 251183 kA jyoTaputra-prathama cakravartI bhUnanAtha-bhagavAn ke 1008 nAmAme eka nAma 251118 bhartR-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM bhUtabhavyabhavadbhata-bhagavAnke eka nAma 2 / 116 ......1008 nAmAmeM eka nAma mAma-bhagavAnake 1008 nAmoM 21 / 121 bhUtabhAvana-bhagavAnke 1008, meM eka nAma 25117 .. nAmoM meM eka nAma 25117 bhava-bhagavAnake 1008 nAmoma eka nAma 251117 bhUbhRd-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 253117 mavatAraka-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 149 bhUtAtman-bhagavAnke 1008 bhavAntaka-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 254117 nAmoMmeM eka nAma 25 / 117 bhUSNu-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 44 bhavAntaka-bhagavAnke 108nAmAM bhogabhUdaMzya-bhogabhUmike madada meM eka nAma 24 / 44 7.60 bhanyapeTakanAyaka - bhagavAn ke bhrAjiSNu-bhagavAnke 1008 1008 nAmoMmeM eka nAma nAmA eka nAma 2 / 109 25 / 208 mamyabandhu-bhagavAnke 1008 makhajyeSTha-bhagavAnake 108 nAmoM nAmoM meM eka nAma 25 / 104 meM eka nAma 24 / 40 bhanyAbjinIbandhu - bhagavAnake magyAGga-bhagavAnke 108 nAmoMmeM 108 nAmoMmeM eka nAma eka nAma 24|41 24141 maGgala-bhagavAnake 1.08 nAmoMmeM bhanyabhAskara-bhagavAnke 108 eka nAma 25 / 186 nAmoM meM eka nAma, bhavyAnAM ! maNikuNDalI-eka deva jo ki bhAskara iba bhavyabhAskaraH ! barAhakA jIva hai 9 / 190 2436 maNicUla-paudharmasvargake svayaMprabha mavodbhava-bhagavAnke 1008 vimAnakA eka deva, svayanAmoMmeM eka nAma, bhavAt | mbuddha mantrIkA jIva saMsArAd udgato dUrIbhUto 9 / 107 bhava utpattiryasya sH25|109 maNimAlI-daNDa vidyAdharakA bhAva-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM putra 5 / 118 eka nAma 25 / 117 mativara-vacajakA mahAmantrI bhAsvat-bhagavAnke 1008 nAmoM- 8.116 ____ meM eka nAma 25 / 117 matisAgara-matibara mantrIkA miSagavara-bhagavAnke 1008 : pitA 81215 nAmomeM eka nAma 25 / 142 matisAgara-eka muni 7066 bhagavan-bhagavAnake 1008 nAmAM meM eka nAma 25 / 112 bhagavatI-marudevI 12 / 273 bhagavAn - bhagavAn AdinAthake 108 nAmoMmeM eka nAma, bhaga aizvarya vidyate yasya saH 24 // 33 mahAkalaMka-rAjavAtika Adike kartA 1153 madanta-bhagavAna ke 1008 nAmAM meM eka nAma 25 / 213 mada-bhagavAnake 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 213 makRt-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 213 bhadrabAhu-prathama aMgake jJAtA eka muni 21146 bhadrabAhu-traudahapUrvake jJAtA eka muni 21141 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyaktivAcaka zabdasUcI 671 madanakAntA-nAgadatta aura sumati- mantrin-bhagavAnake 1008 naamoN.| mahAkrodharipu-bhagavAna ke 1008 __ kI putro 6 / 130 meM eka nAma 25 / 129 nAmoMmeM eka nAma 25 / 160 madhyama-bhagavAnake 108 nAmoMmeM mandaramAlI-gandharvapurakA rAjA mahAkSama-bhagavAnke 1008 eka nAma 24 / 42 vidyAdhara 8192 nAmoMmeM eka nAma 251156 manISin-bhagavAnake 1008 nAmoM- mandarasthavira-eka muni 752. / mahAzAnti-bhagavAnke 1008 meM eka nAma 25 / 179 marIci-bhagavAn AdinAthakA nAmoMmeM eka nAma 25 / 153 manu-kulakara 390 potA, bharatakA lar3akA mahAklezAGkuza-bhagavAnke 1008 manu-bhagavAn AdinAyakA nAma - 18061 marudeva-bArahavAM kulakara 31139 nAmoMma eka nAma 25 / 160 16 / 266 malana-bhagavAnke 1008 nAmoMmanu-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM mahAguNa-bhagavAnke . 1008 eka nAma 25 / 171 / meM eka nAma 25 / 209 nAmoMmeM eka nAma 25 / 154 manogati - mandaramAlo aura | malahan-bhagavAnke 1008 mahAguNAkara-bhagavAn ke 1008 sundarIkA putra 8093 nAmoMmeM eka nAma 25 / 186 nAmoMmeM eka nAma 25 / 161 manojJA-bhagavAnke 1008 mahila-unnIsaveM tIrthaMkara 2 / 132 mahAghoSa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 182 mahat-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma 25 / 158 manoratha-eka deva, jo ki eka nAma 251148 mahAjyotiSa-bhagavAnke 1008 nakulAryakA jIva hai 9 / 192 mahardika-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 152 manoramA-bakravartI abhayaghoSa- nAmoMmeM eka nAma 251145 / mahAjJAna-bhagavAnke 1008 ko putro suvidhikI strI maharSi-bhagavAnke 1008 nAmoM meM, nAmoMmeM eka nAma 25 / 154 10 / 143 ___ eka nAma 25 / 159 mahAtapasa-bhagavAnke 1008 manohara-eka deva jo ki mahasAM dhAman-bhagavAnake 1008 / vAnarAryakA jIva hai 9 / 191 nAmoMmeM eka nAma 25 / 151 nAmoMmeM eka nAma 251159 manohara-ratiSeNa aura candramatI- mahasAMpatiH-bhagavAnake 1008 : mahAtejas-bhagavAnke 1008 kA putra (vAnarakA jIva) nAmoM meM eka nAma 25 / 158 : nAmoMmeM eka nAma 25 / 151 mahAtman-bhagavAnke mahAkaccha-bhagavAn AdinAtha. 1.151 1.08 kA sAlA 157.. nAmoM meM eka nAma 25 / 159 manohara-bhagavAnake 1008 nAmoMmahAkarmAdihan-bhagavAnake 1008 mahAdama-bhagavAnke meM eka nAma 25 / 182 1008 manoharA-alakAke rAjA ati. nAmomeM eka nAma 25 / 162 nAmoMmeM eka nAma 25 / 156 . balako strii.4|131 mahAkavi-samavAnke 1008 - mahAdAna-bhagavAnke 1008 manoharA-ralasaMcayanagarake rAjA nAmoMmeM eka nAma 25 / 153 nAmoMmeM eka nAma 25 / 154 zrIdharakI strI 7.15 mahAkAnti-bhagavAnke 1008 mahAdeva-bhagavAnke 1008 manta-apavAnke 1.08 nAmoM meM nAmoMmeM eka nAma 25 / 154 / nAmoMmeM eka nAma 256162 mahAputi-bhagavAnke mahAkAntipara - bhagavAnke eka nAma 25 / 158 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 152 mantrakUta-bhagavAnake 1008 1008 nAmoM meM eka nAma mahApAman-bhagavAnke 1008 . nAmoMmeM eka nAma 25 / 129 25 / 157 nAmoMmeM eka nAma 251151 mantramUrti-bhagavAnake 10.8 mahAkAhaNika-bhagavAnake 1008 mahAzati-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 129 nAmoMmeM eka nAma 25 / 158 nAmoMmeM eka nAma 25 / 151 mantravid-bhagavAnake 10.8 mahAkIrti-bhagavAnke 1008 mahAparva-bhagavAnake 1008 .. nAmoMmeM eka nAma 25 / 129 / nAmoMmeM eka nAma 251154 nAmoM meM ekamAma 25 / 152 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 AdipurANam mahAdhyAna-bhagavAnke 1.08 | mahAvaka-bhagavAnke 1008 / mahAmaunin-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 156 nAmoMmeM eka mAma 25 / 152 nAmoMmeM eka nAma 25 / 156 mahAdhyAnapati-bhagavAnke 1008 mahAbAhu-vajavAha aura zrI. mahAyajJa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 162 kAntAkA putra (Ananda nAmoMmeM eka nAma 25 / 156 mahAdhvaradhara-bhagavAnke 1008 . purohitakA jIva) 11112 mahAyati-bhagavAnke 1008 mAmoMmeM eka nAma 25 / 159 mahAbodhi-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 158 mahAn-bhagavAnke 108 nAmoM nAmoMmeM eka nAma 25 / 145 mahAyazas-bhagavAnke 1008 meM eka nAma 2444 mahAbrahmapati-bhagavAnke 1008 - nAmoMmeM eka nAma 25 / 151 mahAnanda-vijayapurakA rAjA nAmoMmeM eka nAma 25 / 131 mahAyoga-bhagavAnke 1008 8 // 227 mahAbrahmapadezvara-bhagavAnke mahAnanda-bhagavAnke 1008 1008 nAmoMmeM eka nAma nAmoMmeM eka nAma 25 // 154 nAmoMmeM eka nAma 25 / 153 25 / 131 mahAyogIzvara-bhagavAnke 1008 mahAnAra-bhagavAnake 1008 mahAmavAdhisaMtArin-bhagavAnke nAmoMmeM eka nAma 25 / 161 - nAmoMmeM eka nAma 25 / 158 1008 nAmoMmeM eka nAma mahAvapuSa-bhagavAnke 1008 255161 mahAnIti-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 251154 mahAbhAga-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 153 .mahAvidya-bhagavAnke 1008 ___ nAmoMmeM eka nAma 25 / 153 mahAparAkrama-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 141 mahAbhUti-bhagavAnke - 1008 nAmoMmeM eka mAma 25 / 160 mahAvIra-antima tIrthakara 116 nAmoMmeM eka nAma 25 / 152 mahApITha-babasena aura zrIkAntA mahAvIra-isa yugake antima mahAbhUtapati-bhagavAnke 1008 kA putra (panamitra seThakA tIrthakara apara nAma vardhamAna, nAmoMmeM eka nAma 25 / 160 bIva) 11113 . vIra, ativIra, sanmati mahAmakha-bhagavAnke 1008 mahAprabha-bhagavAnke 1008 . 160 . nAmoMmeM eka nAma 25 / 156 mAmoMmeM eka nAma 25 / 128 mahAvIrya-bhagavAnke 1008 mahAmati-bhagavAnake 1008 mahAprabhu-bhagavAnake . 10.8 nAmoMmeM eka nAma 25 / 153 nAmoMmeM eka nAma 25 / 152 nAmoMmeM eka nAma 214155 mahAmati-rAjA mahAbalakA mahAbata-bhagavAnke 1008 mahAprAja-bhagavAnke 1008 mantrI 46191 -... nAmoMmeM eka nAma 25 / 162 nAmoMmeM eka nAma 25 / 153 mahAmantra-bhagavAnake 1008 mahAvratapati-bhagavAnke 1008 mahAnAvihAryAdhIma-bhagavAnake nAmoMmeM eka nAma 25 / 158 nAmoMmeM eka nAma 25 / 157 1.08 nAmoMmeM eka nAma mahAmahapati-bhagavAnke 1008 mahAzakti-bhagavAnke 1008 25 / 155 nAmoMmeM eka nAma 25 / 155 nAmoMmeM eka nAma 25 // 152 mahAvaka-malakAke rAjA ati- mahAmahas-bhagavAnke 1008 mahAzIka-bhagavAnake 1008 balabIra rAnI manoharAkA nAmoMmeM eka nAma 25 / 154 nAmoMmeM eka nAma 25 / 156 putra 4 / 132 mahAmuni-bhagavAnke 1008 mahApaka-bAtakIlaNa videha mahAzokadhvaja-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 156 kSetra puSkalAvatI reSa puNDarI .. nAmoMmeM eka nAma 25 / 123 mahAmaitrImaya-bhagavAn ke 1008 kiNI nagarIke rAjA mahAsatva-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 157 dhanaMjaya bora mayasenA rAnImahAmohAdrisUdana-bhagavAnke nAmoMmeM eka nAma 25 / 151 kA putra (rAmapadakA dhAraka) 1008 nAmoMmeM eka nAma mahAsampat-bhagavAnke 1008 782 25.161 nAmoMmeM eka nAma 25 / 152 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyaktivAcaka zabdasUcI bhagavAnake 1008 / mohArivijayin - bhagavAnka 1008 nAmAma eka nAma 25 / 106 mohAsurAri-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma, moharUpI asurake zatru 24 / 36 mahAsena-dhAtakIkhaNDa pUrva videha vatsakAvatI deza - nAmoMmeM eka nAma 25 / 153 prabhAkarI nagarIkA rAjA | mahodaka-bhagavAnke 1008 785 nAmAMmeM eka nAma 25 / 151 mahitodaya-bhagavAnake 1008 mahopAya-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 159 nAmoM meM eka nAma 25 / 157 mahiSTavAda-bhagavAnke 1008 mahomaya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 159 nAmoMmeM eka nAma 25 / 157 mahIkampa-mahIdharakA jyeSTha putra mahaudArya-bhagavAnke 1008 7138 nAmoMmeM eka nAma 25 / 159 mahIdhara-eka vidyAdhara rAjA 5 / 209 maya-bhagavAnke 108 nAmoMmeM mahIdhara-gandharvanagarake rAjA eka nAma 24 / 44 / vAsava aura rAnI prabhAvatI- mA-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM kA putra 7 / 29 eka nAma 25 / 157 mahIdhara-ratnasaMcayanagarakA rAjA mArajid-bhagavAnke 1008 101115 nAmoMmeM eka nAma 25 / 210 mahIyas-bhagavAnke 108 nAmoM mukta-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM meM eka nAma, atizayena eka nAma 25 / 113 mahAn mahIyAn 24 / 43 muni-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 141 mahAyita-bhagavAnke 108 nAmoM munijyeha-bhagavAnke 1008 meM eka nAma 24 / 44 nAmoM meM eka nAma 25 / 202 mahejya-bhagavAnke 1008 nAmoM munisuvrata-bIsaveM tIrthakara meM eka nAma 25 / 158 2 / 132 mahendra-bhagavAnke 1008 nAmoM munIndra-bhagavAnke 1008 meM eka nAma 251148 nAmoMmeM eka nAma 25 / 170 mahendrama hita-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 251148 munIzvara-bhagavAnke 1008 - nAmoM meM eka nAma 25 / 183 mahendravandha-bhagavAnke 1008 mumukSu-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma 251170 eka nAma 25/208 - mahezitR-bhagavAnke 1008 / mUrtimat-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 162 nAmoMmeM eka nAma 25 / 187 mahezvara-bhagavAnke 108 nAmoM mUlakartR-bhagavAnke 1008 meM eka nAma 24 / 30 nAmoMmeM eka nAma 25 / 209 mahezvara-bhagavAnake 1008 mUlakAraNa-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 155 nAmoM meM eka nAma 25 / 209 mahodaya-bhagavAnake 1008 | mRtyuMjaya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 151 / nAmoMmeM eka nAma 25 / 130 / yajamAnAsman-bhagavAna ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 127 yajJapati-bhagavAnke 1008 nAmoma eka nAma 25 / 127 yajJA-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 127. yajvan-bhagavAnake 108 nAmoM meM eka nAma 24 / 42 yati-bhagavAnke 1.08 nAmoMmeM eka nAma 2:213 yatIndra-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 170 yatIzvara-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 // 107. yamadhara-eka muni 10 / 116 yamadhara-eka muni 8 / 57 . yazasvatI-dhAtakIkhaNDa videhakSetra puSkalAvatI deza puNDarIkiNInagarIke rAjA dhanaMjaya- " kI rAnI 781 yazasvatI-bhagavAn AdimAtha kI strI 1570 yazasvAn-nauvA kulakara 31125 yazodhara-eka munirAja 6085 yazodhara-eka yogIndra 8184 yazomada-eka prAcIna AcArya 1146 yazomada-prathama aMgake jJAtA eka muni 2 / 146 yAjya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 127 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 AdipurANam yugajyeSTha-bhagavAnke 1008 / yogin-bhagavAnake 108 nAmoMmeM / lokadhAtR-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 193 eka nAma 24 // 37 nAmoMmeM eka nAma 25 / 191 yugandhara-videhakSetra ke eka yogivandita-bhagavAnke 1008 lokapati-bhagavAnake 1008 tIrthakara 5 / 194 __nAmoMmeM eka nAma 25 / 188 nAmoM meM eka nAma 25 / 212 yugandhara-eka munirAja 7 / 22 / yogIndra-bhagavAnke 1008 lokavassala-bhagavAnke 1008 yugandhara-puSkarArdhake pUrvAdha videha- . nAmoMmeM eka nAma 25 / 170 ___ nAmoM meM eka nAma 25 / 211 ke maMgalAvatI dezasambandhI yogIzvarArcita-bhagavAnke 1008 lokAdhyakSa-bhagavAnake 1008 ratnasaMcayanagarake rAjA tAmoMmeM eka nAma 25 / 107 / 1 --- nAmoM meM eka nAma 25 / 178 ajitaMjaya aura rAnI lokAlokaprakAzaka - bhagavAnke vasumatokA putra (tIrthakara) ratiSaNa-videhakA eka rAjA 1008 nAmoM meM eka nAma 7.91 10 / 151 25 / 206 yugamukhya-bhagavAnke 1008 rasnagarma-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 193 lokeza-bhagavAnake 1008 nAmoM nAmoMmeM eka nAma 254181 yugAdi-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 191 rAjarSi-rAjA zreNika rAjagahI. ___meM eka nAma 25 / 147 kA rAjA 2181 lokottara-bhagavAnke 1008 yugAdikRt-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 212 ___ nAmoM meM eka nAma 25 / 147 lolupa-supratiSThitanagarakA halayugAdipuruSa-bhagavAn RSabhadeva lakSaNya-bhagavAnake 1008 nAmoM vAI 8 / 234 / . 3 / 238 meM eka na.ma 25 / 144 / / lohArya-prathama aMgake jJAtA eka yugAdipuruSa-bhagavAnke 1.08 lakSmI-SaTkumArI deviyoMmeM se muni 21149 nAmoMmeM eka nAma 25 / 105 eka devI 12 / 164 yugAdisthitidezaka-bhagavAnake lakSmIpati-bhagavAnke 1008 vacasAmIza:-bhagavAnke 1008 1008 nAmoMmeM eka nAma nAmoMmeM eka nAma 25 / 207/ nAmoMmeM eka nAma 25 / 21. 25 / 193 . lakSmImati-puNDarIkiNI nagarIke yugAdhAra-bhagavAnke 1008 rAjA vajadantakI strI | vajrajA-videhakSetra puSkalAnAmoMmeM eka nAma 25 / 147 batIdeza- utpalakheTanagarake 6 / 59 yogavid-bhagavAnake 1008 nAmoM- lakSmImatI-hastinApurake rAjA rAjA bAbAhu aura rAnI ___ meM eka nAma 25 / 125 somaprabhakI strI 201100 vasundharAkA putra lalitAGgayogavid-bhagavAnke 1008 kA jIva 6229 lakSmIvat-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 188 / vajramakArya-vajajaMghakA jIva ___ nAmoMmeM eka nAma 25 / 182 yogavidAMvara-bhagavAnke 108 lalitAsa-eka deva zrIvarmAkI jo ki bhogabhUmimeM Arya - . nAmoMmeM eka nAma, yogake mAtA manoharAkA jIva huA thA 9 / 185 jAnanevAloMmeM zreSTha 24.37 7.17 vajradanta-videhakSetra puNDarIkiNIyogAsman-bhagavAna ke 108 nAmoM- lalitA-eka deva-mahAbalakA nagarIkA rAjA 6 / 58 ' meM eka nAma 24 // 38 jIva 5 / 254 vadanta-vacanAbhikA . putra ... yogAtman-bhagavAnake 1008 | lokacakSuSa-bhagavAnke 1008 ___nAmoMmeM eka nAma 25 / 164 | nAmoMmeM eka nAma 25 / 212 / vajranAbhi-puNDarIkiNIke rAjA yogin-bhagavAnake 1008 nAmoM meM | lokajJa-bhagavAnake 1008 nAmoM- vanasena. aura rAnI zrIeka nAma 25 / 107 meM eka nAma 25 / 195 / kAntAkA putra 1119 Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyaktivAcaka zabdasUco vajrabAhu-videhakSetra puSkalA- variSThadhI-bhagavAnake 1008 / vAsava-vijayAdhake gandharvanagarake vatIdeza utpalakheTa nagarakA nAmoMmeM eka nAma 25 / 123 rAjA eka vidyAdhara 729 rAjA 628 vareNya-bhagavAnake 108 nAmoMmeM vAsava-mahApatajinAlayameM vajrasena-jambUdvIpa pUrva videha- ___ eka nAma 24 / 37 ... paNDitA dhAyake dvArA prasA kSetra puNDarIkiNI nagarIkA vareNya-bhagavAnke 1008 nAmoM- rita citrapaTake kalpita rAjA 1119 meM eka nAma 25 / 136 jJAtA dhUrta 7 / 112 vadatAMvara-bhagavAnke 108 vazin-bhagavAnake 1008 nAmoM- vAsupUjya-bArahaveM tIrthaMkara nAmoMmeM eka nAma 24 // 38 __ meM eka nAma 25 / 160 2 / 130 vadatAMvara-bhagavAnke 1008 | vazyandriya-bhagavAnke 1008 | vikalaGka-bhagavAnke 1008 nAmoMnAmoMmeM eka nAma 25 / 146 nAmoMmeM eka nAma 25 / 186 meM eka nAma 25 / 194 vanya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM vasantasenA-vijayapurake rAjA vikalmaSa-bhagavAnke 1008 . eka nAma 251167 - mahAnandako strI 8227 nAmoMmeM eka nAma 25 / 194 vartanA-dravyoMko paryAyoMke vasundharA-videhakSetra * puSkalA- vikasita-vatsakAvatI susImA. badalane meM sahAyaka kAla vatIdeza utpalakheTanagarake nagarakA eka vidvAn dravyakI eka pariNati 312 rAjA vajrabAhako strI (prahasita kA mitra) 761 6.28 varada-bhagavAnke 1008 nAmoM meM vikramin-bhagavAnke 1008 vasundharA-ghAtakIkhaNDa pazcA, nAmoMmeM eka nAma 25 / 172 eka nAma 25 / 142 bhAgake pUrva videhasambandhI varadatta-rAjA vibhISaNa aura vighnavinAyaka-bhagavAnke 1008 vatsakAvatIdezakI prabhArAno priyadattAkA putra, yaha nAmoM meM eka nAma 25 / 206 karInagarIke rAjA mahAsena. zArdUlakA jIva hai 10 / 149 vijaya-gyAraha aGga dazapUrvake ko strI 786 vardhamAna-bhagavAnke 1008 jJAtA eka muni 2 / 144 vastrAA -sarvaprakArake vastra denenAmoM meM eka nAma 25 / 145 vAlA eka kalpavRkSa vijaya-vajrasena aura zrIkAntAkA vAgIzvara-bhagavAnake 1008 nAmoM- putra (zArdUlakA jIva) varaprada-bhagavAnke 1008 nAmoM 11110 meM eka nAma 25 / 213 ... meM eka nAma 25 / 209 vAgmin-bhagavAnake . vijara-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM varya-bhagavAnake, 1008 nAmoMmeM 1008 ___nAmoMmeM eka nAma 25 / 179 eka nAma 25 / 124 eka nAma 25 / 142 vAcaspati-bhagavAnake 108 nAmoM vijitAntaka-bhagavAnke 1008 varavIra-bhagavAn AdinAthakA meM eka nAma 24 // 39. nAmoMmeM eka nAma 25 / 123 putra 16 // 3 . vAcaspati-bhagavAnke 1008 vijiSNu-bhagavAnke 108 nAmoMvarSIyas-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 179 meM eka nAma, vizeSeNa jetuM nAmoMmeM eka nAma 251143 vAtarazana-bhagavAnke 1008 zIlo vijiSNa: 24.35 varasena-nAgadatta aura sumatikA nAmoMmeM eka nAma 25 / 204 vidAMvara-bhagavAnke 1008 nAmoMputra 6 / 129 vAdisiMha-eka pUrvavartI AcArya meM eka nAma 25 / 146 varasena-nandiSeNa aura ananta- 1154 vidyAnidhi-bhagavAnke 1008 matIkA putra, yaha zUkarakA vAnarArya-vAnarakA jIva jo nAmoMmeM eka nAma 25 / 141 jIva hai 101150 . ki vAnarake bAda bhogabhUmi- vidyullatA--lalitAGga devakI varAhArya-varAhakA jIva jo ki __ meM utpanna huA 9 / 191 pradhAna devI 5 / 283 bhogabhUmimeM Arya huA thA vAyumUrti-bhagavAnke 1008 / vidvasa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM 9 / 190 nAmoM meM eka nAma 25 / 126/ eka nAma 25 / 125 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 vidhAtA bhagavAn AdinAthakA nAma 16 / 267 vidhAtR - bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma, karmabhUmervyavasthAvidhAnAt vidhAtA vidadhAtIti vidhAtA 24 / 30 vidhAtR - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 125 vidhi - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25102 vinami-bhagavAn AdinAtha ke sAle mahAkacchakA putra 1892 vinayandhara - eka munirAja 7 / 34 vinetR- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 141 vineyajanatA bandhu - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 125 vinayAtman - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 138 tripulajyotis - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 140 tribhaya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 124 vibhava - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 124 vibhava - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 117 1008 vibhAvasu- bhagavAn ke nAmoMmeM eka nAma 25 / 110 vibhISaNa- zrIdhara aura manoramAkA putra 7 / 15 vibhISaNa- videhakSetra vatsakAvatI dezakA rAjA 10 / 149 vibhu bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma, vizeSeNa bhavatIti vibhuH 24/32 AdipurANam vibhu bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 102 vimala-terahaveM tIrthaMkara 2 / 131 vimalavAha - videha ke eka tIrthaMkara 10 / 154 vimalavAhana - sAtava kulakara 3 / 117 vimuktAtman - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 186 viyoga- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma vigato yoga AtmapariSyando yasya saH 25 / 125 108 viyonika - bhagavAn ke nAmoMmeM eka nAma, punarjanmarahitatvAd vigatA yoniryasya sa viyonika: 24 / 32 virajas - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 112 virata - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 124 virAga - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 124 vilInA zeSa kalmaSa - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 125 vivi- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 124_ viveda - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 146 vizAla - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 140 viziSTa - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 172 vizoka - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 124 vizruta - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 120 vizvakarman - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25103 vizvakarmA bhagavAn AdinAtha kA nAma 16 / 267 vizvajid-bhagavAn ke 1008 - nAmoM meM eka nAma 25 / 123 vizvajyotiSa - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 103 vizvataH pAda - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 120 vizvatazvakSu- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka 25 / 101 vizvatokSa mayajyoti - bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma, vizvataH samantAt akSamayaM AtmarUpaM jyotiryasya saH 24 / 32 vizvatomukha - bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma, sarvajJatvena vizvataH samantAnmukhaM yasya saH vizvatomukhaH 24 / 31 vizvatomukha - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 102 vizvaka- bhagavAnke 108 nAmoM meM eka nAma, sarvadarzitvena vizvaM pazyatIti vizvadRk 24 / 32 vizvag - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 103 vizvadRzvan- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 104 vizvanAyaka - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 123 vizvamAvavid-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 210 vizvabhuj - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 123 vizvad-bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma, vizvaM bodhatIti vizvabhud 24 / 32 Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyaktivAcaka zabdasUcI vizvabhU-bhagavAnke 1008 nAmoM- | vizvasRja-bhagavAnke 1008 | vItabhI-bhagavAnke 1008 meM eka nAma 25100 nAmoMmeM eka nAma 25 / 123 nAmoMmeM eka nAma 25 / 211 vizvabhUteza-bhagavAnke 1008 vizvAtman-bhagavAnke 1008 vIra-bhagavAn mahAvIra 11196 nAmoMmeM eka nAma 25 / 103 nAmoM meM eka nAma 25 / 101 / vora-bhagavAn AdinAthakA putra vizvArAT-bhagavAnke 108 vizvabhRd-bhagavAnke 1008 16 / 3 nAmoMmeM eka nAma, vizvasmin vIra-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM nAmoM meM eka nAma 25 / 123 rAjate zobhata iti vizvAvizvamUrti-bhagavAnke 1008 eka nAma 25 / 124 rAT "vizvasya vasurAToH' nAmoMmeM eka nAma 25 / 103 vIrabAhu-zrImatI aura vajrajaGgha- .. iti pUrvapadasya dIrghaH 24 // 31 vizvayoni-bhagavAnake 108 nAmoM ___ kA putra 8058 vizvAziSa-bhagavAnke 1008 meM eka nAma, vizveSAM vRSa-bhagavAnke 1008 nAmoM meM nAmoMmeM eka nAma 25 / 123 guNAnAmutpAdakatvAd vizva eka nAma 25 / 116 vizveT-bhagavAnke 108 nAmoMmeM yoniH 24 / 32 vRSaketu-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM .. eka nAma, ITre aizvaryasampanno vizvayoni-bhagavAnke 1008 bhavatIti IT, vizveSAmIT eka nAma 25 / 116 nAmoMmeM eka nAma 25 / 101 iti vizveT 24 / 31 vRSadhvaja-bhagavAnke 1008 vizvarIza- bhagavAnke 1008 vizveDa-saMsArake svAmI bhagavAn nAmoMmeM eka nAma 25 / 116 nAmoMmeM eka nAma, vizvarI- AdinAtha 181 vRSapati-bhagavAnke 1008 pRthivI tasyA iishH25|104 vizveza-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 116 vizvarUpAtman-bhagavAnke 1008 / nAmoMmeM eka nAma 25 / 102 vRSama-prathama tIrthaMkara, inheM RSabha nAmoMmeM eka nAma 25 // 123 / vizveza-bhagavAnke 1008 athavA AdinAtha bhI kahate vizvalokeza-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 123 haiM 1 / 15 nAmoMmeM eka nAma 25 / 101 viSTarazravas-bhagavAnke 1008 vRSama-prathama tIrthaMkara 2 / 128 / / vizva locana-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 164 vRSabha-bhagavAna AdinAtha, varSaNa nAmoM meM eka nAma 25 / 102 / viSNu-caudaha pUrvake jJAtA eka vizvavid-bhagavAnke - dharmeNa bhAti zobhata iti 1008 muni 2 / 141 vRSabhaH 14 / 160-161 nAmoMmeM eka nAma 25 / 101 viSNu-bhagavAnke 108 nAmoMmeM vRSama-bhagavAn AdinAthake vizvavidyAmahezvara-bhagavAnake eka nAma, kevalajJAnApekSayA 108 nAmoMmeM eka nAma 1008 nAmoMmeM eka nAma vyApakatvAd viSNuH 24/35 vRSeNa dharmeNa bhAtIti vRSabhaH 25 / 121 visAkhAcArya-yAraha aGga daza . 24||33vishvvidysh-bhgvaanke 1008 pUrvake dhAraka eka muni vRSabha-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma 25 / 101 21143 - eka nAma 25 / 100 vizvavyApin-bhagavAnke 108 vihatAntaka-bhagavAnke 1008 | vRSama-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma, sarvajJatvena nAmoMmeM eka nAma 25 / 141 1 eka nAma 25 / 143 vizvaM vyApnotIti vizva- | vItakalmaSa-bhagavAnake 1008 | vRSabhadhvaja-bhagavAnake 108 vyApI 24 // 32 - nAmoMmeM eka naam25|138 nAmoM meM eka nAma, vRSabho vizvavyApin-bhagavAnke 1008 vItamassara-bhagavAnke 1008 valovardo dhvajo cihnaM yasya nAmoMmeM eka nAma 25 / 102 nAmoMmeM eka nAma 25 / 124 / sa: 24 / 33 vizvazIrSa-bhagavAnke 1008 vItarAga-bhagavAnke 1008 / vRSamasena--bhagavAn RSabhadevakA nAmoM meM eka nAya 25 / 120 nAmoMmeM eka nAma 25 / 185 / putra 16 / 2 Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANama vRSabhamena-bhagavAn AdinAthakA zaGkara-bhagavAn ke 108 nAmoMmeM putra, jo ki pIche calakara eka nAma, zaM karotIti unhIM kA gaNadhara huA saMkaraH 24 // 36 24 / 172 zaGkara-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM vRSabhAGka-bhagavAnke 1008nAmoMmeM eka nAma 25 / 189 eka nAma 25 / 116 zatabala-sahasravalakA putra vRSAdhIza-bhagavAnke . 1008 5 / 147 nAmoMmeM eka nAma 25 / 116 zatabala-mahAbala vidyAdharakA pitAmaha-bAbA 51139 vRSAyudha-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 116 zatamati-rAjA mahAbalakA mantrI 4 / 191 vRSodbhava-bhagavAnke 1008 zatrughna-bhagavAnke 1008 nAmoMnAmoMmeM eka nAma 25 / 116 meM eka nAma 25 / 201 vedavid-bhagavAnke 108 zammava-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma 24 // 38 eka nAma 25 / 100 vedavid-bhagavAnke 1008 zammava-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 146 . nAmoMmeM eka nAma, zaM sukhaM vedavedya-bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM bhavati yasmAt sa sambhavaH eka nAma 25 / 146 / 25 / 36 . vedAGga-bhagavAnke 1008 zambhu-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma 25 / 146 eka nAma 25 / 10. vedha-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM zambhu-bhagavAnake 108 nAmoMmeM eka nAma 25 / 146 eka nAma, zaM sukhaM bhavati vedhasa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM yasmAt sa zambhuH 24 // 36 eka naam25|102 zamAtman-bhagavAnke 1008 vaikRtAntakRt-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 163 nAmoMmeM eka nAma 25 / 168 zamin-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM baijayanta-vajrasena aura zrIkAntA- eka nAma 25 / 161 kA putra (varAhakA jIva): zaraNya-bhagavAnke 108 nAmoMmeM 11110 eka nAma, zaraNe sAdhuH vyaktavAc-bhagavAnke 1008 zaraNyaH 24 // 37 nAmoMmeM eka nAma 25 / 147 zaraNya-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM vyaktazAsana-bhagavAnke 1008 eka nAma 25 / 136 nAmoMmeM eka nAma 25 / 147 zaMvat-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 206 vyomamUrti-bhagavAnke 1008 zaMkhada-bhagavAnke 1008 nAmoM meM nAmomeM eka nAma 25 / 128 . eka nAma 25 / 189 zaMvada-bhagavAnke 108 nAmoMmeM zakta-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma zaM sukhaM badatIti eka nAma 25 / 113 zaMvadaH 24 // 36 zaMyu-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma, zaM sukhaM vidyate yasya saH zaMyuH matubarthe, pratyayaH 24 / 36 zAnta-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 24144 zAnta-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 138 zAntAri-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 216 zAnti-magavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 202 zAnti-solahaveM tIrthakara 21135 . zAntikRt-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 202 zAntida-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 202 zAntiniSTha-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 202 zAntimAja-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 126 zArdUlArya-zArdUlakA jIva jo bhogabhUmimeM Arya humA thA 9 / 189 zAzvata-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 102 zAsitR-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 201 zAstR-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM - eka nAma 25 / 115. zAMtakummanimaprama-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 199 ziva-bhagavAnke 108 nAmoMmeM * eka nAma 24 / 44 ziva-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 105 ziva-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 105 Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyaktivAcaka zabdasUcI 679 zivakoTi-mUlArASanAke kartA / zrIkAntA-puNDarIkiNI magarIke / zrIza-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM zivArya 149 rAjA vajrasenakI strI eka nAma 25211 zivatAti-bhagavAnake 1008 1119 zrIzritapAdAbja-bhagavAnake 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 202 zrIgarma-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma 25 / 211 zivaprada-bhagavAnke 1008 eka nAma 25 / 118 bhISaNa-siMhapurakA rAjA 5 / 204 nAmoMmeM eka nAma 25 / 202 zrIdatta-eka prAcIna kavi 1145 zrIpeNa-siMhapurakA rAjA 8 / 180 ziSTa-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM zrIdhara-eka deva jo ki baja- zrutakIrti-eka zrAvaka 24 / 178 eka nAma 25 / 172 jaMghakA jIva, bhogabhUmike zrutakIrti-Ananda purohitakA ziSTabhuja-bhagavAnke 1008 bAda aizAnasvargake zrI. pitA 8 / 217 _nAmoMmeM eka nAma 25 / 172 prabhavimAnameM utpanna huA zrutAraman-bhagavAnke 1008 ziSTara-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM thA 9 / 185 nAmoMmeM eka nAma 25 / 164 eka nAma 25 / 201 zrIdhara-videhakSetra maGgAlAvatI zreNika-rAjagahIkA rAjA zotala-dasavA tIrthakara 2130 dezake ratnasaMcayanagarakA 1 / 197 zIlasAgara-bhagavAnke 1008 rAjA 7 / 14 zreyas-hastinApurake rAjA soma* nAmoMmeM eka nAma 25 / 205 zrInivAsa-bhagavAnke 1008 prabhakA choTA bhAI zreyAnsa zuci-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoM meM eka nAma 25 / 174 - jisane bhagavAn RSabhanAthaeka nAma 25 / 112 zrIpati-bhagavAna ke 1008 nAmoM ko sarvaprathama AhAra diyA sucitravas-bhagavAnke 1098 thA 1111 meM eka nAma 25 / 112 nAmoMmeM eka nAma 25 / 120 zreyasa-bhagavAnake 1008 nAmoM meM zuda-bhagavAnke 1008 nAmoM meM zrIpAla-eka pUrvavartI AcArya eka nAma 254209 eka nAma 25 / 108 153 zreyAn-dAnatIrthakA pravartaka hastizuddha-bhagavAnke 1008 nAmoMzrImatI-mativara mantrIkI mAtA mApurake rAjA somaprabhakA meM eka nAma 251212 8215 bhAI, zrImatIkA jIva zubhalakSaNa-bhagavAnke 1008 zrImatI-puNDarIkiNInagarIke 81246 nAmoMmeM eka nAma 25 / 144 rAjA vacadanta aura rAnI zreyonidhi-bhagavAnke 1008 lakSmImatikI putrI dhurmayu-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma 25 / 203 (lalitAMgakI strI svayaM___ eka nAma 25 / 217 -bhagavAnake 1008 nAmoMmeM prabhAkA jova) 660 zura-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma, atizayena prazastaH eka nAma 25 / 160 zrImAn-bhagavAnke . 1008 25 / 122 zemupIza-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 100 -bhagavAnke 1008 nAmoMnAmoMmeM eka nAma 25 / 179 zrIvarmA-zrIdhara aura manoharAkA meM eka nAma 25 / 144 bhAvasokti-bhagavAnke 1008 | putra 7.15 nAmoMmeM eka nAma 25 / 209 zrIvarmA-siMhapurake rAjA zrISeNa sagara-dvitIya cakravartI 2 / 42 zrI-paTkumArI deviyoMmeM eka aura sundarIkA choTA patra satkRtya-bhagavAnke 1008 devI jo ki himvtkulaa5|205 nAmoMmeM eka nAma 25 / 130 calake sarovarameM rahatI hai zrIvIrasena-jinasenake guru SaT- satva-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM 12 / 164 khaNDAgamake TIkAkAra 1155 eka nAma 25175 zrIkAntA-nAgadatta aura sumati- zrIvRkSalakSaNa-bhagavAnke 1008 / satvaparAvaNa-bhagavAnke 1008 kI putrI 6 / 129 nAmoM meM eka nAma 25 // 14 ! nAmoM meM eka mAma 25 / 175 92 . Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kono samyamAmA - amRtamati mantrIkI strI 762 1008 samyavAca bhagavAnke nAmoMmeM eka nAma 25 / 175 satya vijJAna- bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 175 satyazAsana - bhagavAnke 1008 sadAgati-bhagavAnke nAmoMmeM eka nAma 25 / 175 satyasandhAna- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 175 satyAtman - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 175 satyA ziS- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 175 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 177 sadAtRpta - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 177 sadAbhAvin- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 188 sadAbhoga- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 177 sadAyoga- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 177 sadAvidha-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 177 sadAziva bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 177 sadA saukhya- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 177 sadodaya - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25177 sadyojAta - bhagavAn ke 1008 - sanAtana - nAmoM meM eka nAma 25 / 196 bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 105 sandhyAbhravabhru- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 198 sanmati - caubIsaveM tIrthaMkara 2 / 132 | AdipurANam sanmati - dUsarA kulakara 3 / 77 samagradhI - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 150 samantabhadra - eka prAcIna kavi 143 samantabhadra - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 216 samayajJa - * bhagavAn ke 1008 nAma meM eka nAma 25 / 184 samAdhigupta - eka munirAja 6 / 135 - samAdhigupta - eka muni 7 83 samAhita - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 184 samunmIlita karmAri - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 214 saMbhinnamati - rAjA mahAbalakA mantrI 4 / 191 sayoga - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 24|38 sarvakleza |paha - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 163 sarvaga - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 195 sarvaza- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 119 sarvatraga- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 188 sarvadarzana - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 119 sarvadik-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 119 sarvadoSahara - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 163 sarvayogIzvara - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 164 sarvalokajit - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 119 sarvalokAtiga- bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 191 sarvalokeza - magadAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 119 sarvalokaikasArathi - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 191 sarvavit-bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 119 sarvAtman - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 119 sarvAdi-bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 119 salilAtmaka - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 126 sahasrapAt-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 121 sahasrabala - mahAbala vidyAdharake pitAke pitAmaha 5 / 146 sahasrazIrSa - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 121 sahasrAkSa - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 121 sahiSNu bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25109 saMbhava - tRtIya tIrthakara 2|128saakssin - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 141 sAgaradatta - hastinApurakA vaizya 8223 sAgarasena - eka muni 8 167 sAdhu - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 162 sArva- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 11.9 sArasvata - laukAntikadevakA eka bheda 17 / 48 siddha bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 38 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyaktivAcaka zabdasUcI '681 siddha-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM / sugati-bhagavAnke 1008 | sundaranandA-susImAnaragaka rAjA eka nAma 25 / 108 nAmoMmeM eka nAma 25 / 120 sudRSTikI stro 10 / 122 siddhazAsana-bhagavAnke 1008 sugupta-bhagavAna ke 1008 nAmoMmeM sundarI-siMhapurake rAjA zrIpeNanAmoMmeM eka nAma 25 / 108 eka nAma 25 / 178 kI strI 5 / 204 siddhasaMkalpa-bhagavAnke 1008 / suguptAtman-bhagavAnke 1008 sundarI-gandharva purake rAjA nAmoma eka nAma 25 / 145 nAmoM meM eka nAma 25 / 140 mandaramAlokI strI 8 / 12 siddhasAdhana-bhagavAnke 1008 sundarI-siMhapurake rAjA zrIpeNanAmoM meM eka nAma 251145 sudhApa-bhagavAn ke 1008 kI strI 8 / 181 siddhasAdhya-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 178 sundarI-rAjA priyasanako strI nAmoMmeM eka nAma 25 / 108 sutanu-bhagavAnke 1008 nAmoM meM 9109 siddhasena-jinasenase pUrvavartI eka eka nAma 25 / 210 sundarI-ratnasaMcayanagarake rAjA mahAkavi 1139, 42 - sutrAmapUjita-bhagavAnke 1008 mahIdharakI strI 101115 siddhAtman-bhagavAna ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 127 sundarI-bhagavAn AdinAthakI nAmoM meM eka nAma 25.145 sutvan-bhagavAnke 1008 nAmoM- sunandA strIse utpanna putrI siddhAntavid-bhagavAnke 1008 meM eka nAma 25 / 127 / 167 nAmoM meM eka nAma 25 / 108 / sudattA-dhAnyapurake kuberavaNika supAca-saptama tIrthakara 21129 siddhArtha-bhagavAn mahAvIrake kI strI 8.231 suprama-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM pitA 11196 sudarzana-bhagavAnke 1008 eka nAma 25 / 127 siddhArtha-gyAraha aMga daza pUrva ke ___nAmoMmeM eka nAma 25 / 181 suprabhA-ayodhyAke rAjA jayavarmA__jJAtA eka muni 21143 / kI strI 7.41 sudarzanA-eka AryikA 7 / 44 siddhArtha-hastinApurake rAjA suprasanma-bhagavAnke 1008 somaprabhakA dvArapAla 2069 sudRSTi-susImAnagarakA rAjA nAmoMmeM eka nAma 25 / 132 siddhArtha-bhagavAnke 101122 1008 subAhu-vajrasena aura zrIkAntAnAmoM meM eka nAma 256108 sudharma-sudharma kevalI 1 / 199 kA putra ( mativara mantrIkA sudharma-gautamake bAda hone vAle siddhida-bhagavAnke 1008 jIva ) 1112 nAmoM meM eka nAma 25 / 145 anubaddha kevalI 21137 sumaga-bhagavAnke 1008 nAmAmeM sItA-videhakSetrakI eka nadI sudharma-eka muni 7 / 16 . eka nAma 25 / 184 5 / 99 sudhI-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM samadra-prathama aGgake jJAtA eka sImandhara-videhakSetrake tIrthakara eka nAma 25 / 125 muni 21149 7588 sudhI-(sugIH) bhagavAnke 1008 subhut-(subhRta) bhagavAnke 1008 sImaMkara-pAMca kulakara zara07 nAmoMmeM eka nAma 25 / 171 nAmoMmeM eka nAma (sunchu. sImaMdhara-chaThA kulakara 3 / 112 sudhautakaladhautazrI - bhagavAnake jJAtA) (suSThu poSaka: ) sukRtin-bhagavAnke 1008 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 140 nAmoM meM eka nAma 25 / 174 25 / 200 mumati-paMcama tIrthaMkara 21129 sukhada-bhagavAnke 1008 sunandA-bhagavAn AdinAthako sumati-pATalogrAmake nAgadatta / nAma meM eka nAma 25 / 178 stro 15 / 170 vaNiputra ko strI 6 / 128 sukhasAgata-bhagavAnke 1008 sunaya-bhagavAnake 1008 nAmoMmeM / samati-palAlaparvata grAmake devila nAmoMmeM eka nAma 25 / 217 eka nAma 25 / 174 nAmaka paTelako strI 6 / 135 sugata-bhagavAnke 1008 nAmoM meM sunayatattvavit-bhagavAnke 1008 mamukha-bhagavAnke 1008 nAmoMeka nAma 25 / 210 nAmoMmeM eka nAma 25 / 140 / meM eka nAma 25 / 178 Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 682 sumedham-bhagavAn ke 1008 nAma meM eka nAma 25 / 172 suyajvan bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 127 surUpa-bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 184 suvarNavarNa- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 197 suvAca bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 120 suvidhi - susImAnagara ke rAjA dRSTi aura rAnI sundaranandAkA putra ( vajrajaGgha zrIdhara devakA jIva ) 10 / 122 suvidhi - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 125 subata- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 175 suzruta - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 120 suzruta - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 120 suSamAduHSamA avasarpiNIkA tIsarA kAla 3|17 susaMvRta - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 140 susaMskAra ( baikalpika) - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 168 susaumyAtman - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 128 susthita - bhagavAnke 1008 nAma eka nAma 25 / 185 susthira - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25/203 suhita - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 178 suhRta- bhagavAn ke 1008 nAmoM* meM eka nAma 25 / 178 AdipurANam sUkSma - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 24|38 sUkSma - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 105 sUkSmadarzin - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 216 sUti-utpAdaka 2 / 32 sUnRta pUtavAc-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 212 sUryakoTisamaprabha bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 197 sUryapUrti bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 128 sUri- bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 120 sraSTR-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma, karmabhUmivyavasthAyAH sarjanAt sraSTA 24 / 30 svaSTA - bhagavAn AdinAthakA nAma 16 / 267 somaprabha - kuruvaMzakA rAjA hastinApura meM jisakI rAjaghAnI thI 16 / 258 somamUrti - bhagavAnUke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 128 saumya - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 178 stavanAI - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 134 stutIzvara bhagavAnke 1008 nAmoMmeM ekanAma 25 / 134 stutya - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 134 sthavira - bhagavAnke 1008 nAmoM maiM eka nAma 25 / 122 sthaviSTha - bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma, atizayena sthUlaH sthaviSTha 25 / 122 svavIyas-bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 2443 sthavIyas - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 176 sthANu- bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 114 sthAvara - bhagavAnke 1008 nAmAM meM eka nAma 25/203 sthAsnu- bhagavAnke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 44 sthAsnu ( sthANu ) - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25/203 1008 stheyasa bhagavAn ke nAmoM meM eka nAma 25 / 176 stheSTha - bhagavAn ke 108 nAmoMmeM eka nAma 24 / 43 theSTha - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma, atizayana sthiraH 25 / 122 snAtaka- bhagavAn ke 1008 nAmoM meM eka nAma 25112 spaSTa - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25|201 spaSTAkSara - bhagavAnke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25/201 kaSTa - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 133 svatantra - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 129 svanta - bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma, suSThu amto yasya saH 25 / 129 svabhU - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25|201 svAmin - bhagavAn ke 1008 nAmoMmeM eka nAma 25 / 172 svayamprabha - ekadeva jo ki zrImatI kA jIva bhogabhUmike bAda svayamprabha vimAna meM deva huA 9 / 186 Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyaktivAcaka zabdasUcI 683 svayampramA-lalitAMgadevakI pradhAna / meM eka nAma, svayaM bhavatIti / mahAnandako vasantasenA strIse devI 5 / 283 svayaMbhU 24 // 35 utpanna putra 8 / 228 svayambuddha-rAjA mahAbalakA svayaMbhU-bhagavAnke 1008nAmoM- havirbhuka-bhagavAnke 108 nAmoMmantrI // 191 meM se eka nAma 25 / 100 ___ meM eka nAma 24 / 40 svayamkhuda-bhagavAnke 1008 svayaMbhUSNu-bhagavAnke 1008 haviSa-bhagavAnke 1008 nAmoM nAmA eka nAma 25 / 113 ___ nAmoMmeM eka nAma 25 / 110 meM eka nAma 25 / 127 svayambhU-bhagavAn mahAvIra svarNAma - bhagavAnake 1008 havya-bhagavAnake 108 nAmoM meM 2 / 154 nAmoM meM eka nAma 25 / 199 / eka nAma 24 / 40 svayaMjyoti-bhagavAnke 1008 svasaMvedya-bhagavAnke 1008 ___ hATakadyuti-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 106 nAmoMmeM eka nAma 25 / 145 . nAmoMmeM eka nAma 25 / 200 svayaMprama-eka muni 5 / 208 svastha-bhagavAnke 1008 nAmoM- hiraNyagarbha-bhagavAnake 108 svayaMpramajina-videhake tathaMkara meM eka nAma 25 / 185 nAmoMmeM eka nAma, hiraNyaM 9 / 110 svAsthyamAja-bhagavAnke 1008 garbhe yasya saH / garbhakAle svayaMprama-ekadeva jo ki vajra- ___ nAmoMmeM eka nAma 25 / 185 hiraNyavRSTitvAt 24 // 33 jaMghako strI zrImatIkA hiraNyavarNa -bhagavAnke 1008 jIva thA 101145 hatadunaya-bhagavAnke 1008 nAmoM meM eka nAma 25 / 199 svayaMprama-bhagavAnke 108 nAmoM- nAmoMmeM eka nAma 25 / 210 hRSIkeza- bhagavAnke 1008 meM eka nAma,svayaM prabhA yasya hara-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM nAmoMmeM eka nAma 25 / 134 saH svayaMprabhaH 24135 eka nAma, harati karmazatra- hI-SaTakumArI deviyoM meM se eka svayaMprama- bhagavAnke 1008 niti haraH 24 // 36 devo 12 / 160 nAmoMmeM eka nAma 25 / 100 hara-magavAnake 1008 nAmoMmeM hetu-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM svayaMprama- bhagavAnke 1008 eka nAma 25 / 163 eka nAma 25 / 143 nAmoM meM eka nAma 25 / 218 hari (harikAnta )-harivaMzakA hemagarbha - bhagavAnke 1008 svayaMprabhA - lalitAGga devakI eka rAjA jise sarvaprathama nAmoMmeM eka nAma 25 / 181 3.9 palyakI Ayu bAkI bhayavAna AdinAthane sthApana hemAma-bhagavAnke 1008 nAmoMrahanepara utpanna honevAlI kiyA thA 163259 meM eka nAma 25 / 198 / eka devI 5 / 286 hari-bhagavAnke 108 nAmoMmeM heyAdevavicakSaNa - bhagavAnke svayaMpramA-lalitAGgadevakI strI eka nAma 24 // 36 1008 nAmoMmeM eka nAma haricandra-aravinda vidyAdharakA 25 / 214 svayaMbhU-prathama tIrthakara 21 -- -putra 591 . hotR-bhagavAnke 1008 nAmoMmeM svayaMbhU-bhagavAna ke 108 nAmoM- | harivAhana-vijayapurake rAjA eka nAma 24 / 41 6150 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viziSTa zabdasUcI ativartI-svacchanda pravartanevAlA 15 / 52 akalya-napuMsaka 1167 anRju-kuTila 1289 akAra-dhobI Adise bhinna pratyukta-chandoMkI eka jAti - 16 / 185 161113 akRtta-acchinna 2015 adabhra-vizAla 2017 prakRSTapacya-binA hala jote bakhare adevamAtRka-meghako varSApara apane-Apa paidA honevAlA nirbhara nahIM rahanevAle deza / dhAnya 166131 183157 akSa-baher3A 3249 adhara-zarIrake nIcekA bhAga akSagrAma-indriyoMkA samUha 8 / 73 151200 akSaNanIya-achedya 131147 | adhizrita-cUlhepara car3hAyA huA agoSpada-atyanta nirjana jahA~ 572 gAyoMkA pahu~canA bhI kaThina adhItI-adhyayana kuzala 1 / 129 hai aise durgama vana 201213 adhvayoga-chandazAstrakA eka agramahiSI-pradhAna deviyA~ prakaraNa-pratyaya 10.194 anajitAsita-binA kAjala aghripa-vRkSa 11187 lagAye ho kAle 149 aGgabhRt-prANI, pakSa meM dvAdazAGgake dhArI gaNadhara deva 24 / 186 anantacatuSTaya-1 jJAna 2 darzana alAsa-zarIrakI mor3a ___ 3 sukha 4 vIrya 25 / 221 10 / 206. anarjuna-kAle 1042 aGgahAra-aGgavikSepa nRtyakAlameM anasUyA-IrSyAkA abhAva 191 aGgoMkA vizeSa rItise anArAma-bagIcAse rahita / calAnA 133179 4 / 113 acchodya-dRr3hatApUrvaka kahakara anAzitambhara-atRptikara 750 18039 anAzitambhava-asthira-vinAzaacyutendra-solahaveM svargakA indra zIla 111194 10 / 173 anAzitambhavam-jisake sevanase acyutendra-avinAzI zreSTha * tRpti na ho| aisA lagatA aizvaryase yukta, pakSameM bhaga- rahe ki aura sevana karUM, . vAn RSabhadevakI solahaveM aura sevana karU~ 25 / 26 svargake indrakI eka paryAya anAzvAn-upavAsa karanevAlA 14 / 49 128 pratirundra-atyanta vistRta anAzvAn-anazana karanevAlA 10 / 187 18021 anIzvara-asamartha 20.26 anukSapam-kSapAM kSapAmanu anukSa pam, pratyeka...... rAtrimeM 15181 anujighRkSA-anugraha karanekI icchA 4 / 28 anudhyAna-smaraNa 163148 anUpa-jalakI bahulatAse yukta deza 16 / 159 anekapa-hAthI 18 / 179 bhanenasa-niSpApa 11166 anehas-kAla 9 / 18 antarvasnI-gabhiNI 12 / 212 bhantavasnI-garbhiNI 15 / 131 andhasa-bhojana 3249 anvayinika-jAmAtAke lie deya dravya-daheja 8 / 36 anvIpatA-anukUlatA 7 / 152 apaghana-avayava 15223 -- apaviti-pUjA 11947 apavarga-anta 19 / 9 / apavartikA-yaSTihArakA bheda jisake bIca meM nizcita pramANake anusAra svarNa, maNi, mANikya aura motI bIca-bIca meM antara dekara - gUthe jAte haiM 16151 apunarbhavatA-mokSa 8 / 244 apratipatti-jJAna 23170 bhanda-darpaNa 2142 abda-varSa 2 / 145 bhabda-megha 3 / 180 anda-megha 5 / 218 abhigamya-sevanIya 14 / 210 amijAta-yogya ucita 175170 amijJAna-pahicAna 7 / 57 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viziSTa zabdasUcI AptapAza-prAptAbhAsa kRtsitAH ApnapAzaH yApye pAzapa 172 ApyAyana-santopakAraka 20124 grAmigAmika-savake anukUla 15 / 169 yAmutrika-pAralaukika 171216 Ayurveda-vaidyavidyA 16 / 123 zrAyupya-Ayuvardhaka 1 / 205 zrArAma-udyAna 4 / 59 ArAma-zarogadi paryAya 14 / 39 AzA-dizA 6 / 288 AzuzukSaNi-agni 25 / 214 zrAhArya-AbhUSaNa 22 / 62 amirUpa-manojJa 7 / 208 avaghATaka-yaSTi nAmaka hArakA amiSTava-nAma 1138 eka bheda 16 / 47 amisisIrSA-abhisAra-saMbhogake avadhIkSaNa-avadhijJAnI 51199 lie gamanakI icchA avanipa-rAjA 17 / 252 10148 avapAta-gata 113198 abhut-ajJAnI 7178 avabhRtha (majana)-kAryake anta meM abhyasta-guNita 10 / 155 honevAlA snAna 13 / 200 abhyudaya-svargAdikA vaibhava avalagna-madhya bhAga, kamara 5 / 20 12 / 35 zramA-sAtha 2 / 161 pravAvA (avAvan)-dUra karaneamA-sAtha 8 / 255 vAlA, oNa apanayane amedhyAdana - viSThAkA bhakSaNa ityasmAd dhAtorvanippratyayaH 111981 15 / 149 amRtapada-mokSa 11159 pravRjina-niSpApa 5 / 295 ambhojavAsinI-lakSmI 10 // 131 azanAyA-bhUkha 3 / 191 azokamahAdhipa-azoka vRkSaprayukchada-saptaparNa 942 nAmakA prAtihArya jisa vRkSaayuta-dasa hajAra 11189 ke nIce bhagavAnko kevala zrarcA-pratimA 111136 jJAna hotA hai vaha vRkSa samaarci-jvAlA 2 / 9 vasaraNameM azoka vRkSa kahaaraNyacaraka - mlecchoMkI eka lAtA hai, 24|47 jAti jo adhikatara jaMgaloM azvatarI-khaccarI 8 / 120 meM ghUmatI hai 16 / 161 asidhenukA-churI 5 / 113 ardhamANava-jisameM dasa lar3iyA~ aspRzyakAra-prajAke bAhya rahane. hoM aisA hAra 16061 .. vAle cANDAla Adi ardhaguccha-jisameM caubIsa lar3iyAM 163186 hoM aisA hAra 1661 bhasvanta-jinakA anta acchA ardhahAra-jisameM cauMsaTha lar3iyA~ nahIM 9 / 32 ho aisA hAra 1659 ahIndra-dharaNendra 18 / 136 arAla-kuTila 18192 aruSkaradrava - bhilasAkA tela zrA bhAjuhUSu- bulAnekA icchuka alIkavicakSaNa-jhUThA bolane meM 14 / 58 catura 7 / 112 bhAmjasa-vAstavika 11204 avaghATakayaSTi-jisake bIca meM pAtoca-vAditra 3135 eka bar3A aura usake AjU- AtmanIna-Atmane hitama AtmabAjUmeM kramase ghaTate hue nInam 19 / 189 choTe motI lage hoM aisI mAtrika-isa lokasambandhI eka lar3avAlI mAlA 17216 1653 | Adhi-mAnasika vyathA 652 ikSudhanvA-kAmadeva 16 / 26 iGgitakovidA-ceSTAoMke jAnane meM nipuNa 6 / 98 ijyA-pUjA 24 / 10 ina-svAmI 23 / 180 indra-devarAja 22022 indrakoza-truraja 19665 indragopa-varasAtameM nikalanevAlA lAla raMgakA eka kIr3A bIrabahUTI 9 / 14 indracchanda-hAravizeSa 15 / 16 indracchanda-jisameM 1000 lar3iyAM hoM aisA hAra / yaha hAra sabase utkRSTa hAra hai ise indra, cakravartI tathA tIrthakara pahinate haiM 1656 indracchandamANava-indracchanda hAra. ke bIca meM eka maNi lagA dene para indracchandamANava .. kahalAtA hai 16 / 62 indramaha-kAtikakA mahInA 11 / 178 indra vRSabha-indra zreSTha 231163 Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam indrastambarama- indrakA hAthI / upazIrSakayaSTi-jisake bIca meM / airAvata 22 / 32-52 krama-kramase bar3hate hue tIna kaNaya-eka hathiyArakA nAma iSudhi-tarakaza 6 / 65 motI hoM aisI eka lar3o. jisase lakar3I chIlI jAtI iSTi-pUjA 13 / 202 vAlo mAlA 16152 hai 15 / 205 upahara-ekAnta sthAna 10 / 48 kaNThIrava-siMha 18 / 179. IDA-stuti 3173 upadhi-parigraha 5 / 232 - kaNThya-kaNThasthAnase uccArita IDA-stuti 24 / 46 upAyana-bheMTa-upahAra 5 / 11 16 / 38 . IDiriSan-stuti karanekI icchA upAlambha-doSa denA 9 / 50 / kadvada-kuvacana bolanevAle, karatA huA 23 / 121 upodghAta-prastAvanA 201 kutsitaM vadantIti kadAH Iti-ativRSTi, anAvRSTi, urasila-caur3e vakSasthala vAlA 10 / 104 mUSaka, zalabha, zuka aura 3 / 161 kanakarAjIva-svarNakamala nikaTavartI raajaa| ye chaha 101137 / usa-kiraNa 15 / 179 . ItiyAM kahalAtI hai 4.80 kapizIrSa-koTakA agrabhAga / izitA-bhagavAna AdinAtha 19 / 61 UrdhvakAya-UMcA zarIra 15 / 199 16 / 127 kapolAndaka-gAlarUpI darpaNa 101207 uktA-chandoMkI eka jAti ekacaryA-eka vihAra, akele karaka-jhArI 7 / 246 karaka-prolA 13 / 161 vihAra karanA 11166 16 / 113 uDupa-candramA 193100 ekadvitrilaghukriyA-chandazAstra- karaja-nakha 19 / 132 ukSan-bala 1 / 29 kA eka prakaraNa-pratyaya karaTa-hAthIkA gaNDasthala 7 / 304 uza-baila 22 / 233 karaNa-indriya athavA zarIra 2 / 91 utkara-sUr3a Upara uThAye hue ekAdhya-ekapanA 41188 karaNa-karanyAsa - nutyakAlameM hAthoMkA calAnA 133179 ekAvalI-yaSTi nAmaka hArakA 13 / 24 utprotha-jisakI nAka Uparako bheda, eka lar3akI mAlA karaNagrAma-indriyasamUha 4 / 66 uThI huI hai 1072 jisake bIca meM eka bar3A karNajapatva-cugalI 12048 udanyA-pyAsa 111168 maNi lagatA hai 1650 kApatra-karoMta 10101 udgama-puSpa 15 / 49 karasaMvAdhA-TeksakI pIr3A 2016 enasa-pApa 2 / 23 uda-prazasta-zreSTha 10 / 176 kalakaNThI-kokilA 181179 uhAha-vivAha 17780 kalana-nitamba 12 / 28 airAvatI-airAvata hAthIsambandhI udvikta-jIva udayase yukta kalambita-mizrita 22187 14 / 139 101112 kahAdhara-candramA 3149 zro udbodhanAlikA-prajvalita karane kalyadeharava-nIroga 9583 vAlI nalI aisI nalI bhokama-sthAna 375 kalyANI-puNyazAlinI 6 / 141 jisase sunAra loga agniko kazipu-bhojana vastra 18025 phUMkate haiM 15 / 19. audaya-udayAcalasambandhI kAcavAhajana-kAMvarako uThAneupana-Azraya 6169 13 // 39 vAle 8 / 121 upanatA-upasthita 17269 bhaurabha-urabhra, meDhAsambandhI kAzIyaSTi-mekhalA 22 / 206 upamA-eka alaMkAra 16:115 10164 kAdambika-halavAI 8 / 234 upazIrSaka-yaSTi nAmaka hArakA auSasa-prAtaHkAlasambandhI kAntAdhara-sundara oThoMse yukta eka bheda 1647 1999 10 / 128 Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viziSTa zabdasUcI 687 kAntAracaryA-vanameM hI AhArArtha kUTanATaka-kapaTase bharA nATaka gamaka-TokAkAra 1144 bhramaNa karanekI pratijJA 17138 gamyUti-eka koza 3154 8168 kRkavAku-muragA 12 / 132 . gIrvANAdhipa-indra 15 kApila-sAMsyamata 18162 kRkavAkUyita-muragAke samAna guccha-jisameM battIsa lar3iyAM kAyamAna-tambU 8 / 166 AcaraNa karanevAle hoM aisA hAra 16359 kArpaNya-donatA 7267 14 / 197 guru-pitA 798 kAra-zUdravarNakA eka bheda (dhobI kRtayugArambha-ASAr3ha mAsake guru-pihitAsravamuni 799 Adi spRzya zUdra) 16 / 185 kRSNapakSakI pratipadAke guru-pitA 242 kAlakAlAma-atyanta kAle dina bhagavAn AdinAthane guNaka-devavizeSa 17 / 101 10196 kRtayugakA prArambha kiyA gRhakokila-chipakalI 5 / 102 kAThA-sImA 13185 thA 166190 gokSura-gokhurU-koTedAra eka kimjaska-kezara 12 / 113 kezava-nArAyaNa 11170 vanaspati 101101 kukkuTasaMpAtya-pAsa-pAsameM base kezAkezi-bAla pakar3akara hone. gomabhikA-gAyapara baiThanevAlo hae 4 / 64 vAlA yuddha 3 / 114 eka khAsa prakArakI makkhI, koko-cakavI 15 / 106 kuNapa-murdA 10100 jise grAmINa loga baghahI koNa-bherI bajAnemeM kAma mAnekusapanyAsa-vAdyoMkA nyAsa kahate hai 24 / 48 vAlA daNDa 15 / 146 14 / 100 kramapallava-pallavoMke samAna thAra-hAthiyoMpara DAlanekI komala caraNa 144142 ghanAtyaya-zaratkAla 1982 mUla 3 / 119 kurava-khoTe zabdase yukta kramuka--supArI 173252 kSaNa-utsava 15 / 99 cakravana-cakrake cihnase sahita 12 / 207 kSaNadA-rAtri 5 / 215 / dhvajAeM 22 / 235 kuruSvaja-kuruvaMzameM zreSTha rAjA kSaNadAmula-rajanImukha-rAtrikA cakrAhA-bakavI 650 somaprabha aura unake, prArambhakAla 14157 caturakhikA-vAra konavAlI choTe bhAI zreyAnsa 201120 kSaNapramA-vijalI 5 / 215 22 / 174 ismAIka-kuruvaMzameM zreSTha kSataja-khUna 5 / 108 catuva-samyagdarzana, samyajJAna, hastinApurake rAjA soma kSapaga-eka mahInAkA upavAsa samyAcAritra aura samyaka prabha.201111 8202 tapa ina cAra bArAdhanA kuLadhara-kulakara, ye tRtIya kAlake kSAmatA-kRzatA 6 / 164 rUpa 1549 antameM hae hai inakI saMkhyA / zema-prApta vastukI rakSA karanA paramA-antima zarIra dhAraNa 14hai 124 16 / 168 karanevAlA-tadbhavamokSagAmI kurUpatra-tAmrapatra, jisameM vaMzA-- mAja-vRkSa 36114. 15.126 -valI bAdi likhI jAtI kSmAja-vRkSa 18580 caSaka-pAnapAtra-kaTorA glAsa hai| 2 / 99 mAdi 9 / 47 nava-ghoMsalA 4 // 67 kharAMza-sUrya 12 // 133 cAmIkara-suvarNa 3158 kulAka-kumbhakAra 314 khAtA-garikhA. 1953 cArvI-sundarI 121167 kavimba-julAhA 426 sAskRta-khakArA humA 13144 | cijammA-kAma 22689 kubalI-bera 972 caityAma-patya vRkSa-gisakera kavaDIphala-bara 3130 gaNarAna-bahuta rAtriyA~ 1199 . nIce pratimA virAjamAna sumeSu-kAmadeva 665 garavarI-nAzazIla, 16 // 233 . rahatI hai / 24 93 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6808 AdipurANam copacumdhutva-prazna karanekI | taralaprabandha-yaSTi nAmaka hArakA | damyaka-bachar3A 1850 nipuNatA 767 eka bheda 16 / 47 dara-kucha 12 / 123 taspa-zayyA 9 / 24 davathu-santApa 9 / 160 chandoviciti-chandoMkA samUha tAnava-kRzatA 12 / 135 davoyasI-atyanta dUra rahanevAlA 16 / 113 tAntra-tantrIsambandhI, tantryA ayaM 10188 chAyA-kAnti 9 / 29 tAntraH 12 / 202 - dazaprANa-kAvyake dasa guNa 1 tAmitrapakSa-kRSNapakSa 201268 zleSa 2 prasAda 3 samatA tAmiTetarapakSa-kRSNa aura zukla 4 mAdhurya 5 sukumAratA jagattraya-Urvaloka, madhyaloka, pakSa 3121 6 arthavyakti 7 udAratA adholoka 21119 tAyin-rakSaka 20197 8 oja 9 kAnti aura januSyandha-janmAndha 5 / 218 tAravI-taru-vRkSasambandhI 10 samAdhi janya-putra 127 14 / 150 dazA - battI, pakSe avasthA jalavAhin-megha 3174 tArA-A~khakI putalI 11118 / / 15 / 115 / jalAzayA-jar3a abhiprAyavAle, pakSa tiraskariNI-paradA 19 / 118 dazAvatAra - bhagavAn RSabha meM jalase yukta 4.72 tirITa-(kirITa)-mukuTa 111133 devake mahAbala Adi 10 jalpAka-vAcAla, bahuta bolanetarikA-bANa 99 pUrva bhava 25 / 223 vAlA 17 / 147 tuNava-vAdyavizeSa 23 / 62 dAtyUha-kRSNavarNakA eka pakSI 5 / 6 jAgala-jalakI durlabhatAse yukta tuSTUSu-stuti karanekA icchuka dvAdazagaNa-samavasaraNameM bhagavAnake deza 16 / 159 25 // 12 cAroM ora 12 sabhAjAtuSI-lAkhako banI huI 1169 tRNyA-tRNoMkA samUha 8153 jAnabhUmi-deza 626 maNDapa hote haiM jinameM kramasetoka-putra 3 / 132 . 1 gaNadharAdi munijana 2kalpa' jAmI-bahana 1570 tauyAntiko-AkaNTha jalapUrNa vAsinI. deviyA~ 3 AyijAlma-nIca 22189 1956 kAeM aura manuSyoMkI striyAM jighRkSu-grahaNa karaneke icchuka trikUTa-laMkAkA AdhArabhUta-parvata 4 bhavanavAsinI deviyoM 5 2 / 87 4127 jinajananasaparyA-jinendradevakI vyantariNI deviyAM 6 tridoSa-vAta, pitta, kapha jyotiSka deviyA~ 7 bhavana. janmakAlIna pUjA 131212 15 / 30 vAsI deva 8 vyantaradeva jImUta-megha 479 trirUpamuktyA -1 samyagdarzana 9 jyautiSkadeva 10 kalpajIvakaM 2 bheda-1 mukta 2 saMsArI 2 samyagjJAna 3 samyak2488 vAsI 11 manuSya aura cAritra 25 / 221 jIvaka adhigamake upAya-sat, 12 pazu baiMThate haiN| yahI trivarga-dharma, artha, kAma 1999 dvAdazagaNa kahalAte haiM saMkhyA Adi anuyoga, pramANa, trisAkSikam -AtmA, deva aura 23 // 193-194 naya aura nikSepa 24 / 97-98 siddhaparameSThIko sAkSIparvaka dAma-karadhanI 14 / 13 17.199 didhyAsu-dhyAna karaneke icchuka tanUnapAd-agni 5 / 242 21 // 69 taralapratibandhaSTi-jisameM saba dama-indriyoMkA vaza karanA digya-svargasambandhI 101173 jagaha eka samAna motI lage 5 / 22 digyacakSuH-avadhijJAnarUpI netrahoM aisI eka lar3avAlI damya-bachar3A 1127 ko dhAraNa karanevAle mAlA 1654 damya-bachar3A 8296 15 / 122 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viziSTa zabdasUcI divyAhaMsa-ahamindra bhagavAna Adi-nakSatramAlA-jisameM 27 lar3iyA | nirvApiNI-sUkhakAriNI-santoSa__ mAyakA bIca 11 / 127 hoM aisA hAra 1660 dAyikA 16140 ribbAzuNa-1 ananta jJAna madIna-samudra 15 / 156 mirviNNa-virakta 7138 2 anantadarzana 3 avyA- mambana-putra 11114. mita-samApta 131208 - bAdhatva 4 samyaktva 5 mamasvat-vAyu 233182 miti-nirvANa-mokSa 21140 avagAhanatva 6 sUkSmava 7 aguruladhutva 8 amanta mayacaka-mItise yukta sudarzana miti-mukha 5 / 94 bIrya 254223 karatna ( pakSameM naMgamAdi nivRtti-samApti 131200 divyAsthAnI-samavasaraNabhUmi nayoMkA samUha) 241186 nirArekA sandeharahita 5 / 86 23174 nalina-kamaka 1113. niroti-ativRSTi, anAvRSTi, smiopayoga-1 jJAnopayoga sabakevalakavi-1 kevalajJAna mUSaNa, zalabha, zuka aura 2 darzanopayoga 25221 2 kebaladarzana 3kSApika- nikaTavartI zatru rAjA ina dIdhittimAlin-sUrya 1 / 13 samyaktvazAyikacAritra chaha ItiyoMse rahita 13 / 169 hAmiDA-mutyu rA27 5kSAyikadAma 6,mAyika nilima-deva 17 // 113 durgata-daridra 5 / 101 lAbha kSAyikabhoga 8 bhivAta-bAyuke saMcArase rahita dUdhyakuTI-kapar3ekI cAMdanI8160 sAyikaupabhoga 9kSAyikaba-racita 25 / 224 __ sthAna 18099 vIrya 254223 . deva-meSa 1 / 162 vijJAna-nokSaNa karanA 4186 navapuNya-navadhAbhakti-1 prati- devara-misameM motiyoMkI niHzrebala-mokSa 13120 grahaNa-paDigAhanA 2 ucca ikyAsI lar3iyAM hoM aisA niHshreys-mokss-5|20 sthAnapara baiThAnA 3 paira hAra 16358 niSkama-nikalanA 144134 bonA 4 aSTadravyase pUjA revAdhidadevagRha - jinamandira nirakramaNa-dIkSA dhAraNa karanA 14.82 karanA 5 namaskAra karanA . 11046 reSamAtRka-meSakI baryApara nirbhara 6 manazuddhi 7vanamazuddhi niSA-sarakA 16642 rahanevAle 164157 8 kAyazuddhi aura 9 annazeSa-bhujA // 28 balazuddhi 20186, 87 viDayana-dhUkA huA 12144 nihA-samApti 13 // 185 doSa-bhujA 23 // 38 . mA-chandazAstrakA eka prakaraNa. dohara-garbhakAlona icchA154137 pratyaya 16114 mahilA-basako mAyu pUrNa tya-dAridraya 6 / 133, mAmi-mAmi sadaragarta 1579 ho cukI hai-maraNonmukha suna-suvarNa 12 / 96 nAvaka-hArake bocakA bar3A bali nihitArtha-kRtakRtya 174131 anura-zAstra vidyA 1123 mAtva-rAjya, mupaterbhAvaH karma miSyabIcAra-mathunarahita dhanuSa-bAra hAca pramANa 64 bAnArpatyam 11645 . 11218 dhammila-bAlakAcA humA vikRti-kapaTa 23 / 131 mokAza-sadaza 12 / 105 jUr3A 680 midhubana-sammoma 19492. mI-Azraya 24 / 46 zrIkaka-balA 154 bharADa-phamArA 8.28 nIhArAMdhu-bandramA 5.5 nimanAca-lamAtra 15:57 buka-gAyoM kA samUha 8131 maMgama-zya 16 // 247 minikA-poSaka ( palameM zura) pAreka-meSTha 244171 244186: . prathI - digambaramunisambandhI nirvANa-apAMgapradeza (bAlake samAnamAlA-isa nAmakA eka kaTAnakA nikaTavartI pradeza, meHsaMpI - disambara munisambandhI hAra 1583 / Doha 3158 1.171 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdipurANam / parikrama-natyakAlameM pAdavikSepa | puSkariNI-kamaloMse yukta vApipAjavAsinI-lakSmI 15 / 124 ___athavA phirako lagAnA kAeM 22 / 175 pakalyANa-1 garbha 2 janma 3 .. 13179 puSpadhanvA-kAmadeva 12145 tapa 4 jJAna 5 nirvANa parikrama-padavinyAsa 180200 puSpavamtI-sUrya-candramA 3.57 851222 parigati-pradakSiNA 131210 pUSan-sUrya 13 / 165 pasabrahman - 1 arahanta 2 siddha / pariNata-pake hae 174252 - pRthvI-vizAla 2317 3 AcArya 4 upAdhyAya pariNetA-vivAha karanevAle athavA pogaNa-vikalAMga 1095 5 sAdhu 25 / 222 pariupasargapUrvaka nauJ / paulomI-indrANI 1418 paJjayantI-vistAra karatI huI dhAtukA luTlakArakA rUpa- prakANDaka-yaSTinAmaka hArakA eka 14 / 144 : vivAha kareMge 1571 . bheda 16:47 patrAzrarya-1 ratnavRSTi 2 puruSa- pariSvakta-Aligita 17 / 221 prakANDakayati-jisake boca meM krama .- vRSTi 3 gandhodakaSTi pavala-choTA tAlAba 18 / 132 kramase bar3hate hue pAca motI 4 mandasugandhita pavana aura pAkasala-kUra pazu 3 / 105 hoM aisI eka lar3avAlo 5 'ahodAnaM ahodAna' ko pANavika-paNavavAdyako bajAne- mAlA 16053 dhvani 8.174 bAlA 23163 . prakRti-prajA 80253 paTavAsa-kapar3oMko suvAsita karane- pAdAta-paidala-sanikoMkA samUha prajA-putra 16 / 125 . 8036 vAlA cUrNa 14 / 88 praNAmyA - asaMmata-apriya stro - paTavidyA-viSApaharaNa vidyA pApmA-pApI 11.19 6 / 200 pArthiva-vRkSa, pakSameM, rAjA pRthivyAM - 241 pratAyinI-vistAriNI 216 . bhavAH pArthivA vRkSAH paNava-vAdyavizeSa 23162 pratAyinI-vistRta 231145 pRthivyA adhipAH pArthivA patatpati-pakSiyoMkA svAmI garur3a pratikramaNa-lage hue doSoMkA .rAjAnaH 22 / 202 12.8 prAyazcitta lenA 201171 pArthivakuMjara-zreSTha rAjA 7151 pratibuva-apanako mUTha hI pati pAraparI-pArako dekhanevAlI praticchanda-pratinidhi 1271 batalAnevAle 6 / 172 pratipatta-ziSya-zrotA 11182 256 patra-patte,pakSameM vAhana 22 / 202 pArvaNa-pUrNimAkA 33155 pratiyAtanA-prativimba 14141 patrin-pakSo 19 / 140 pratiziddhi-pratinidhi-tatsadRza pANi-eDI 183 padazAstra-vyAkaraNazAstra piThara-sthAlI-baTaloI 5 / 72 1168 - 16 / 112 piNDI-zarIra 14 / 134 pratIkSya-pUjya 11181 paviSTara-pagrAsana 18 / 4 / pitRkalpa-pitAke tulya 16 / 137 pratIndra-indrase nIcekA pada vAraNa pamA-lakSmI-zobhA 32118 karanevAlA 10971 pujava-bar3A baila 8296 panA-lakSmo 12 / 107 putrI-putrayukta 4 / 140 pratyaya-jJAna 774 padmAkara-kamaloMse suzobhita purogama-pradhAnapuruSa 24 / 10 pramitsu-nApaneke icchuka 15 / 88 tAlAba-kamalavana 11 / 17 pulinda-mlecchoMko eka jAti pravIcAra-maithuna 5 / 28. payasvinI-dUdha denevAlI gAya pravIcAra-maithuna 10 / 202 16 / 254 . puSkara-vAcavizeSa 3.174 pravajyA-dIkSA 101169 payodhara-maigha 3 / 173 pukara-hAthIkI sUMDakA agrabhAga prasatti-prasannatA 5 / 13 paracakra-pararASTra 5 / 11 2217 prasena-garbhastha bAlakake UparakA parjanya-megha 690 puSkarAdha - kamalarUpa pUjAko AvaraNa = jera 31150|praasutaa-mRtyu 9 / 30 sAmagrI 2217 .151 Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viziSTa zabdasUcI bha . . prastAra-chandazAstrakA eka prakaraNa-pratyaya 16 / 114 bhagaNa-nakSatroMkA samUha 13 / 165 prastuvAnA-dUdha detI huI 18584 | maraghuva-kAyara yoddhA 1134 prAjyA-zreSThA 24.10 bharatAtmaja-bharata cakravartIkA prAbodhika-jagAne kArya meM prathama putra arkakoti 1114 ____ niyukta 12 / 121 bhAgavata-bhagavAnsambandhI prAlamba-hAravizeSa 7234 201161 prAlayAdhu-candra 13 // 165 bhAgIrathI-gaMgA nadI 18 / 207 prAva-varSAkAlakA 11016 misa-mRNAla 13 / 153 mAdhu-UMcA 377 bhImamogI-bhayaMkara sApa 5 / 210 prItikara-prIti utpanna karanevAlA bhujiyA-beTI 81123 1012 bhUtavAdI-pRthivyAdi cAra bhUtoMke dvArA jIvakI utpatti phalakahAra-arghamANava hArake ___mAnanevAlA cArvAka 5 / 66 / bIca meM yadi maNi lagA ho bhUtopasaha-jise pretakI bAdhA hai to use phalakahAra kahate moktA (mokta) - bhagavAnake 1008 nAmoMmeM eka nAma paThara-sthUla 23163 25 / 100 barajIva-aSTakarmase yukta saMsArI jIva 2 / 118 makarAkara-samudra 2 / 116 . bandha-trAtmA aura kokA nIra. malAka-ATha maMgaladravyakSIrake samAna eka kSetrAva. 1chatra 2 dhvaja 3 kalaza gAha honA 20118 4cAmara 5 supratiSThaka balAhakAkAra-meSake AkAra (ThaunA) 6 bhaMgAra (mArI) 22 / 15 7darpaNa gaura 8 tAlapatra bahurUpaka-aneka bhUmikAmoMse yukta 14 // 104 maNisopAna-jisameM nIce soneke ... bahuseyAn-atyanta kalyANase | pAMca dAne lage hoM aisA yukta 201117 -phalakahAra 16666 prazocA-ha-sarvajJake dvArAkahI . madanoskopakArin-kAmake udreka. ko karanevAlA 10 / 141 bImAtu-vRNita 1133 madhukRt-madhumakkhiyA~ 10133 buja-mUka 22 / 98 madhuvaMta-bhramara, pakSameM maca pAyo bubhutsA-jAnanekI icchA 2 / 30 . 22 / 126 sumusu-bAnanekA icchuka 2030 madhyeyavanikam-paravAke bhItara bodhi-ratnatraya 106 mA-sUrya 1 / 210 manu-bhagavAn AdinAtha 15 / 170 pradha-sUrya 183178 manu-bhagavAn vRSabhadevakA putra brahmasUtra-janeU 3 / 27 15 / 170 mandra-gambhIra 8175, manmanAlapita-avyakta-totalI bolI 15 / 162 manvantara-eka kulakarase dUsare kulakarake honekA madhyavartI kAla 3276 maromujA:-bAra-bAra mArjana karate hue 18583 mahada-deva 25 / 235 mahamarIcikA-mRgatRSNA 5 / 48 masaNa-snigdha, cikanI 11028 mahattara-pradhAnapuruSa 5 / 11 mahAripa-kalpavRkSa 16 / 137 mahAprazasividhA-vidyAdharoMko siddha honevAlI vidyAoMmeM . se eka pramukha vidyA 19 / 12 mahAprAbrAjya-daigambarI dIkSA 24.182 mahArSaka-mahAmUlya 14178 mahAsthapati-cakravartIkA rala svarUpa vizvakarmA 7 / 210 mANava-jisameM 20 lar3iyAM hoM aisA hAra 16161 mANavaka-mAlaka 327 mAtarizvA-bAyu 5 / 99 mAsukina-vijaurA 174252 mArgadUba-1 zabdAlaMkAra . 2 arthAlaMkAra mAtika-acchI miTTIse bane hue 16 / 227 mitramaNDala-sUryabimba 12 / 135 mukta-aSTakarmase rahita zuddha jIva jinheM mokSa prApta ho cukA hotA hai 2 / 118 munInena-munIndra sUrya, muni + ...ina+ ina 11176 . . muraja-mRdaMgAkAra zikhara 19161 mUbaMja-bAla 6.32 . Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692 AdipurANam mUSA-sAMcA (dhAtuoMke galAnekA / rathakAyA-rathasamUha 24.13 pAtra) 1043 rathA-gADIkA pahiyA 5 / 127 praja-vajake samAna sudar3ha muga-pazu 3 / 93 razmikalApa-jisameM 54 lar3iyA~ jAMghoMvAle, pakSameM bhagavAn mRgayu-zikArI 12202 hoM aisA hAra 16359 RSabhadevako pUrvaparyAyakA medhAvinI-atyanta buddhimatI rasAtaka-naraka 1027 nAma 14148 16.108 rAjaka-rAjAboMkA samUha 19352 vananAbhi-vanake samAna sthira mairavI-merusambandhI 13 / 209 rAjata-bAMdhoke bane 22 / 210 nAbhise yukta, pakSameM bhagavAn moca-kadalI 17 / 252 rAjavatI-uttama sajAse yukta RSabhadevako pUrvamavaparamparAmaukha-mukhasambandhI 14 / 119 2016 kA eka nAma 1450 rAjanvatI-yogya rAjAse yukta banAkara-horeko sAna 192 yativaryA-muniyoMke AhArako 480 vanI-indra 28 vidhi 2012 rAjambatI-yogya rAjAse yukta kyasyA-taruNa avasthAse yukta bavIyAsa-taruNa 185118. pRSivo 1777 10 / 206 yazasva-yazako bar3hAnezalA rAjA-candramA 5 / 204 varNa-jAhmaNAdivarNa, pakSameM akSara 1205 rAma-balabhadra 11170 24.186 yAdasa-jalajantu 14666 hiMsA-ramaNa-krIr3AkI icchA | varSadhara-paTakaccukI-antaHpura ke yAminI-rAtri 121147. 11 / 142 karmacArI 6 / 95 yAyaka-pUjA karanevAle 24 / 28 / rUpaka-nATaka 141104 varSadidina-janmotsavakA dina yuga-juArI-(cAra hAtha pramANa) resa-bhramaNa, nRtya karate-karate . 20166 phirako lagAnA 14 / 121 varSIyasa-vRddha 18 / 118 bugyaka-pAlako 171100 redhArA-dhanako dhArA 12288 varman-pramANa,varSa dehapramANayoH' yutasira-pRthasiddha 5 / 55 rairATa-kubera 237 ityamaraH 3 / 14 yoga-samAdhimaraNa 5142 rodasI-AkAza aura pRthivIkA varAkaka:-dInaprANI-vaicArA yoga- aprApta prApya vastuko 17135 prApti honA 163168 / antarAla 12288 varArohA-uttama strI 1578 raukma-suvarNasambandhI 22 / 90 yogabIja-dhyAmake nimitta vasabhUhi-atipAka 17 / 245 211221 . varIvRddhi-atichedana 17 / 246 yogIndra-rAjA bajanAbhike pitA kabitA-sundara varoravAle, balima-bali-nAmike nIce vidya, bajrasena mahArAja muni pakSameM bhagavAn RSabhadeva mAna rekhAoMse yukta 6 / 67 honepara yogIndra kahalAye kI eka deva-paryAyakA nAma vaskamikA-priyadevAMganAeM 11 / 49 14 // 48 lalitAka-sundara zarIrakA basphUra-sUkhA mAMsa 1058 dhAraka.75149 rajasvalA-parAgase sahita, pakSa meM vasundharA-pRthivI 6 / 28 kahitAmacara-pahalekA lalitAMga rajasvalAe-mAsikadharmase 7.105 baMzocita-baoNsake yogya, pakSameM yukta striyA~ 22 // 126 lubdhaka-lecchoMkI eka jAti kulake yogya 14 // 119 ratnasamudgaka-ratnoMkA piTArA 161161 vAgmin-prazasta vacana bolane175205 lokAntika-pAhmasvargameM rahanevAle vAlA 1244 ratnAvalI-ratnoMkI vaha mAlA / devoMkI. eka jAti 1750 vAmaga-vyAkaraNa, chanda aura jo suvarNa aura maNiyoMse lokAyatikI-cArvAkamatasambandhI alaMkArazAstrake samudAyako citrita hotI hai 1650 5 / 28 vADmaya kahate haiM 17111 - Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viziSTa zabdasUcI 693 vAcaMyamasva-maunavrata 181 | vimAna -pramANarahita-atyanta | visaMsthulAsanastha-nAnA prakAravAjivadana-kinnara 19 / 167 vistRta, vigataM mAnaM yasya kI baTapaTe bAsanoMse sthitaH bAsarazana-digambara 2064 21170 saH 101208 vimAna-pramANa karatA huA vAtavakalA-digambara 2018 vRtrahan-indra 11111 vRSamakavi-zreSTha kavi 12.8 vAdin-zAstrArtha karanevAle 14.113 hita-hAthIko garjanA 31167 1144 viyuta-dasa lAkha 10 / 197 beNudhmA-bAMsurI bajAnevAle vArbha- vRkSasambandhI vRkSasyedaM viyutAsu-mRta 9 / 29 12 / 200 vAkSam 3349 viyoga-niyamase karane yogya kArya bethas-bhagavAn vRSabhadeva bAladhi-pUMcha 1229 15 / 67 16109 bAdhi-pUMcha 5 / 102 virUpaka-nikRSTa-nIca 6 / 137 vaidagdhI-zomA 22 // 134 bAlkambalAnchana-patipanekA cihna | kA cihna | vivakSA-kahanekI icchA, vakta- vaidagdhI-saundarya-zobhA 24 / 18 7.113 micchA vivekhA 24484 vaivagdhya-caturAI 456 vAstuvicA - makAna banAneko | vivakSa-tamiviyA ne vaicAtya-dhRSTatA-lajjA 6 / 172 vidhA 166122 kA icchuka 1127 vaizAlatha-paira phailAkara khar3e vikaca-vikasita 2340 vivakSu-vodumicchurvivakSuH, dhAraNa hue 4 / 42 vikRtya-vikriyA karake 14.122 karanekA icchuka 1127 myatikara-kArya 6207 vicakSaNa-vidvAn 1962 viviktA-pavitrA 24184 mbalIka-asatya 18122 picaturakrIDA-viziSTa cAturya gyAtukSI-phAga 133140 vivirasu-jAnaneke icchuka pUrNa krIDA 18 / 184 bbAdhi-zArIrika vyathA 652 23 / 144 vijayacchanda-eka hAravizeSa gvAhAti-vANI-divyadhvani . vizaTa-vizAla 171188 16 / 15 24 / 186 . vijayacchanda-jisameM pAMca sau vizila-bApa 9 / 195 myulsaekAva-jisane zarIrase vibhANana-pAna 25 / 3 lar3iyAM hotI hai aisA haar| mamatAbhAva chor3a diyA hai ise nArAyaNa tathA balabhadra vizvajanIna-sarvahitakArI11173 aisA muni 2166 pahanate haiM 1657 | vizvadikkama-saba dizAoM meM vitanu-zarIrarahita 4118 3 / 196 . sAno niSiyoM meM eka nidhi vitasti-bAraha aMgulake eka. vizvamata-bhagavAn vRSamadeva 22 / 146 . . vitasti hotI 1803 23/74 bAtacIcara-zataSI mantrIkA jIva viveha-zarIrarahita muni 4153 - vizvAroga-vizvarI-pRthivIkA __(bhUtapUrva gharaT ) 10 / 114 vivIdhaH - candramAke samAna Iza 25 / 104 satamala-indra 8 / 255 zukla 19161 vizvAsyA-vizvatomukhI, jisake zatAvara-indra 133117 : - vima-mUMgA raza133 cAroM tarapha gopuradvAra the bAbu-avagara (daNDa vidyAparakA vidhiyaH (vidhI) pavihIna (pakSameM jo pratyeka viSaya jIva ) 5 / 124 23 / 117 kA pratipAdana karanevAlI mAra-varSa"hAyano'strI zaratasamA" pika-ziSya 11177 thI) 24 / 186 - 2 // 142 ciAhanA 11 / 205 | vicAra-AhAra 2012 zarIrAbaviguNa-puH kAntiAna viprakammala-ka-ThaganevAle vivANa-mojana 10 / 202 dIptizca lAvaNyaM priyvaashytaa| vidhi-vegAra karAnA 16168 kalA kuzalatA veti sarorAka kimAnisa / vidhipuruSa-majadUra 8 / 215 / yino guNAH 15 / 215 . Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 AdipurANam zalka-khaNDa 23349 | zrIdhara-lakSmIke dhAraka, pakSameM sadAca-satko Adi lekarazavara-mlecchoMkI eka jAti bhagavAn RSabhadevakI sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, 16 / 161 pUrvabhavaparamparAmeM eka deva- kAla, antara, bhAva, zAivala-harI-harI ghAsase yukta paryAyakA nAma 14 / 49 alpabahatva, nirdeza, svA221133 zreyAn (zreyAnsa )-kurujAMgala- mitva, sAdhana, adhikaraNa, zAtamAtura-sau mAtAoMkA patra deza hastinApurake rAjA sthiti, vidhAna-ye.. anu 11178 somapramakA choTA bhAI - yogadvAra 2 / 101 zAtita-tor3e hue, girAye hue 20131 sadharmA-samAna 21137 12 / 91 zrotAke ATha guNa-1 zuzrUSA 2 sadhrIcI-sahacarI, zrImatI 8 / 3 zAra-vividha varNavAlI 15 / 203 zravaNa 3 grahaNa 4 dhAraNa sanAmi-bandhu 12 / 10 zArvara-zarvarI-rAtrisambandhI 5 smRti 6 Uha 7 apoha saparyA-pUjA 5 / 191 12 / 134 8 nirNIti saptakakSA-hAthI, ghor3A, ratha, zUnA-sthUla 10142 .. padala, baila, gandharva, nartakI zikhAvala-mayUra 9 / 17 zvabhra-naraka 11 / 204 zikhAvala-mayUra 19:120 101199 zvAnI-narakagati 5 / 114 zilloccaya-parvata 131154 saptanaya-1 naigama 2 saMgraha 3 zivA-zRgAla 1077 vyavahAra 4 RjusUtra 5 zvetamAnu-candramA 136163 zItaka-manda-kAryameM dera karanevAlA zabda 6 samAbhirUda 7 evaM. 5 / 107 SaTakarma-asi, maSi, kRSi,zilpa, bhUta 25 / 222 sasAciMSa-agni 2 / 9 zItalikA-vyajana-paMkhA 5 / 94 vANijya aura vidyA-ye samApiMca-agni 241170 zIrSaka-yaSTi nAmaka hArakA eka chaha karma haiM 16 / 190 .. samavAn-pUjya 14 // 152 bheda 16147 SaDbhedabhAva-1jIva 2 padgala 3 samAvanA-ahiMsAdi vratoMko zoSakayaSTi-jisake bIca meM eka dharma 4 adharma 5 AkAza6 pacIsa bhAvanAboMse sahita bar3A motI lagA ho aisI kAla 25 / 222 10.65 eka larakI mAlA 16.52 | pAiguNya-sandhi, vigraha, yAna, sabhAvanA-sabhAoMke rakSakadeva zuci-grISma Rtu-ASAr3ha 6 / 51 Asana, dvaiSIbhAva, Azraya 10.65 zuddhAnta-antaHpura 174177 ye chaha guNa haiM 4 / 123 samayA-samIpa 22 / 207 zurmayu-kalyANase yukta, zubhamasti samavRtta-jisake cAroM caraNa eka yeSAM te zubhaMyavaH 'ahaMzamamo. saMkrandana-indra 12 / 95 samAna lakSaNavAle hoM aisA yus' iti matuvarthe yupratyayaH | sacAra-pAdavikSepase sahita chanda 4193 111138 . - 14 // 132 samA-kAlavibhAga 3219 adAdiguNasampana-1 zraddhA / sajAni-strIsahita 375 samAhita-ekAgracitta 6 / 24 2zakti 3 bhakti 4 vijJAna sajAni-strIsahita (jAyayA. sami-atyanta teja 5 / 13 5 balubdhatA 6 kSamA aura __ sahitaH sajAniH) 9 / 148 / samIhA-beSTA 5 / 34 . 7tyAga ina sAta guNoMse yukta sasvakAra-bayAnA 7156 sarpaNa-pathivIpara sarakanA 20181,82, 83, 84 masvAnuSajIguNa-satyaM zaucaM kSamA 155162 bAra-zraddhAse yukta 20156 tyAgaH prajJotsAho . dayA sarvajJopajJa-sarvajJake dvArA prathama bhAyaMsa-gyArahaveM. zreyAnsanAtha damaH / prazamo vinayazceti - upaviSTa 5 / 85 tIrthakarasambandhI purANa guNAH satvAnuSaGgiNaH sarvArthasidinAtha-saba sikhiyoM. 15 / 214 ke svAmI, pakSameM bhagavAn . 2013 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viziSTa zabdasUcI RSabhadevakI pUrvabhava-para- / sitAMzukapraticchana-sapheda vastra / saMkhyA-chandazAstrakA eka prakamparAmeM prApta eka bhava se DhakA huA 17 / 205 raNa-pratyaya 166114 jisameM ve sarvArthasiddhisutrAman-indra 151 saMvigna-saMsArase bhayabhIta honAmaka anuttara vimAnake sutrAmA (sutrAman)-indra 12175 __kara vairAgyameM tatpara rahanesvAmI hue 14050 sudatI-sundara dAMtoMvAlI strI vAle puruSa 24 / 177 sarasvat-samudra 20 // 36 19 / 129 saMvRti-bhrAnti 5 / 40 sabya-tAlase sahita 13 / 179 / sudhAzI-deva 11 // 3 saMnyAna-uttarIyavastra 19 / 117 sAtA-abhiprAyavatI 14186 supAsUti-candramA 683 saMssyAya-racanAvizeSa 166144 sAciya-sahAyatA 8209 suparvA uttama pauroMse sahita saMhAra-pralayakAla 20135 sAvikabala-Atmabala 15 / 210 14 / 143 sopAna-phalakahArameM nIce yadi sAdhana-senA 4 / 124 surakuja-kalpavRkSa 201270 soneke tIna dAne lage hoM sAdhana-senA 8 / 41 surami-kAmadhenu 15 / 42 to use sopAna kahate haiM sAdhAraNa-dezakA eka bheda surasadman-svarga 12689 16159 surAga-kalpavRkSa 4182 saugandhika-sugandhita padArtha sAdhvasa-bhaya 33123 surAga-kalpavRkSa ( sura + aga) 12 / 174 dhi - amRtasambandhI, sudhAyA sAnujanmA-choTe bhAiyoMse sahita __ ayaM sauvaH 111150 surAga-kalpavRkSa (sura + aga) 24.10 13 // 25 . saumukhya-anukUlatA 14.91 sAmAyika-cAritrakA eka bheda surema-su-uttama rema-zabdase saurabheya-vRSabha 15 / 42 20 / 171 yukta 101208 saurI-sUryasambandhI 12 / 170 sAmi-AdhA 193172 surema-sura + ima-devoMke hAtho stanya-dugdha pilAne meM 143165 sArava - mArava-zabdase sahita 10 / 208 stambarama-hAthI sambandho (stmbe14||205 ramasyedaM stambaramam suvidhi-uttama bhAgyase yukta, sAra-sarayUnadI sambandhI 25 // 35 pakSameM bhagavAn RSabhadevakI 14 // 205 sthAnIya-rAjadhAnIkA dUsarA pUrva paryAyakA eka nAma sArva-sarvahitakArI 7.315 nAma 16 / 163 14 / 49 sArvamaumatva-samasta pRthivIkA snAnadroNI-snAna karanekA Tapa -suvRtta-gola 11 // 28 svAmitva-cakravartIpanA (sarva / 13 / 207 syA bhUmeraSipaH sArvasUkSmAdi-sUkSma, antarita, dUra spRzyakAru-nAI Adi 16 / 186 vartI 771 bhomastasya bhAvastattvam) sphAti-vRddhi 1 / 207 sUti-utpatti 24 // 2 15 / 132 sphAti-vistAra 14 // 31 sUtra-maNimadhyA yaSTikA eka bheda svaHpraha-svargazreSTha-indra 174223 sArasa - sara:-sarovarasambandhI eka lar3akI mAlA jisameM svabhyasta-acchI taraha abhyAsa 16 / 213 bIca meM nIce eka maNi lagA kiyA huA 11 // 32 sAsAra-AsAra-dhArApravAha rahatA hai 16150 svayaM-svargakI prAptikA sAdhaka varSAsa sahita 12 / 104 sUtradhAra-zilpAcArya-makAna 205 sitAdAvalI-haMsapaMkti AdikA kAma karAnevAlA . svarudabhavagandha-svargameM utpanna 19 / 122 12 / 75 . gandha 233110 Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 696 'bAdipurANam svatIya-bhAneja 10143 hoM use hAra kahate haiM sthApatyaka-pana 8 / 232 hari-indra 22113 16 / 58 svAyaMbhuvI-AdinAtha bhagavAnharit-dizA 13 / 28 . hArin-sundara 9 / 24 ko vANI 12194 hArin-manohara 17 // 122 svAyaMbhuva-svayaMbhU bhagavAn harivikSa-siMhAsana 5 / 214 / himAnI-atyadhika barpha, mahada vRSabha deva-dvArA kahA huA hAra-yaSTi-lar3iyoMke samUhase banI / himaM himAnI 20120 16 / 112. mAlA hAra kahalAtI hai hiraNmayI-suvarNamayI 12289 baggharA-mAlAko dhAraNa karane idizapa-kAmadeva 15497 bAlo 233196 | hAra-jisameM sakaso pATha lar3iyAM | sIka-indriya 213106 Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya jJAnapITha dvArA prakAzita purANa evaM carita-kAvya grantha AdipurANa (saMskRta-hindI) bhAga 1,2 -AcArya jinasena uttarapurANa (saMskRta-hindI) -AcArya guNabhadra harivaMzapurANa (saMskRta-hindI) -AcArya jinasene padmapurANa (saMskRta-hindI) bhAga 1, 2, 3 -AcArya raviSeNa paumacariu (apabhraMza-hindI) pA~ca bhAgoM meM _ -kavi svayaMbhU vIrajiNiMdacariu (apabhraMza-hindI) -mahAkavi puSpadanta mahApurANa (apabhraMza-hindI) bhAga 1, 2, 3, 4, 5 -mahAkavi puSpadanta NAyakumAracariu (apabhraMza-hindI) -mahAkavi puSpadanta jasaharacariu (apabhraMza-hindI) -mahAkavi puSpadanta vIravardhamAnacarita (saMskRta-hindI) -bhaTTAraka sakalakIrti vaDDhamANacariu (apabhraMza-hindI) -vibudha zrIdhara jaMbUsAmicariu (apabhraMza-hindI) ___-kavi vIra karakaMDacariu (apabhraMza-hindI) -kanakAmara sirivAlacariu (apabhraMza-hindI) -narasenadeva purudevacampU (saMskRta-hindI) -arhaddAsa dharmazarmAbhyudaya (saMskRta-hindI) -haricandra riTThaNemicariu (yAdavakANDa) -kavi svayaMbhU samarAiccakahA (prAkRta-hindI) bhAga 1, 2 -haribhadra sUri Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya jJAnapITha 18, insTITyUzanala eriyA, lodI roDa, nayI dillI-110 003 saMsthApaka : sva. sAhU zAntiprasAda jaina, sva. zrImatI ramA jaina